ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ pawiki https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਾਟਕ ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Package Package talk Event Event talk Topic 0 11986 850372 762461 2026-10-20T04:55:37Z Tamanpreet Kaur 26648 850372 wikitext text/x-wiki {{ਬੇ-ਹਵਾਲਾ}} '''ਸ਼ਕਤੀ''' ੧੯੮੨ ਵਿੱਚ ਬਣੀ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਫਿਲਮ ਹੈ। [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1982 ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] qr1he7htn9cngqke2dbmpl2xidfvqu6 850373 850372 2026-10-20T05:00:28Z Tamanpreet Kaur 26648 850373 wikitext text/x-wiki {{ਬੇ-ਹਵਾਲਾ}}{{Stub}} '''ਸ਼ਕਤੀ''' ੧੯੮੨ ਵਿੱਚ ਬਣੀ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਫਿਲਮ ਹੈ। [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1982 ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] gj0tgvi45h3qooj3lnfrhc2x8mp8xa6 0 24571 850347 615894 2026-10-19T20:19:54Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20261019)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 850347 wikitext text/x-wiki '''ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੋਮ'''ਨ ਸਭਿਅਤਾ ਇਤਾਲਵੀ ਸਭਿਅਤਾ ਸੀ ਜੋ 8 ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਈਪੂ ਵਿੱਚ ਇਤਾਲਵੀ ਪ੍ਰਾਯਦੀਪ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਇਹ ਭੂ-ਮੱਧ ਸਾਗਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਅਤੇ [[ਰੋਮ]] ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਮਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref>Chris Scarre, ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Rome'' (London: [[Penguin Books]], 1995).</ref> ਇੱਕ ਅਨੁਮਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਿਖਰ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 5-9 ਕਰੋੜ ਨਿਵਾਸੀਆਂ (ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਲਗਭਗ 20%) ਸਨ<ref name=McEvedy>McEvedy and Jones (1978).</ref><ref>See estimates of [[world population]] in antiquity.</ref><ref name="HistoricalEstimates">an average of figures from different sources as listed at the US Census Bureau's [http://www.census.gov/ipc/www/worldhis.html Historical Estimates of World Population]; see also *[[Michael Kremer|Kremer, Michael]] (1993). "Population Growth and Technological Change: One Million B.C. to 1990" in ''The Quarterly Journal of Economics'' 108(3): 681–716.</ref>) ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 65 ਲੱਖ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਸੀ।(25 ਲੱਖ ਵਰਗ ਮੀਲ)<ref>There are several different estimates for the Roman Empire. Scheidel (2006, p. 2) estimates 60 . Goldsmith (1984, p. 263) estimates 55 . Beloch (1886, p. 507) estimates 54 . Maddison (2006, p. 51, 120) estimates 48 . [http://www.unrv.com/empire/roman-population.php Roman Empire Population] estimates 65 (while mentioning several other estimates between 55 and 120).</ref><ref name="Frank">Mclynn Frank "Marcus Aurelius" p. 4. Published by The Bodley Head 2009</ref><ref name=size>{{cite journal|journal=Social Science History |title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D |first=Rein |last=Taagepera |volume=3 |issue=3/4 |year=1979 |page=125 |doi=10.2307/1170959|jstor=1170959|publisher=Duke University Press |authorlink=Rein Taagepera}}</ref> ==ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ== ਰੋਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 21 ਅਪ੍ਰੈਲ 753 ਈ. ਨੂੰ ਜੁੜਵਾ ਭਰਾਵਾਂ ਰੋਮੁਲਸ ਅਤੇ ਰੇਮਸ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਟਰੋਜਨ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ [[ਏਨੀਸ]]<ref>{{cite book|last1=Adkins|first1=Lesley|last2=Adkins|first2=Roy|title=Handbook to Life in Ancient Rome|url=https://archive.org/details/handbooktolifein0000adki_q8n6|page=[https://archive.org/details/handbooktolifein0000adki_q8n6/page/3 3]|date=1998|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=0-19-512332-8}}</ref> ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਐਲਬਾ ਲੋਂਗਾ ਦੇ ਲਾਤੀਨੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਸਨ। ਰਾਜਾ ਨੌਮੀਟਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਅਮੁਲੀਅਸ ਦੁਆਰਾ ਨਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਨੌਮੀਟਰ ਦੀ ਧੀ [[ਰਹੀਆ ਸਿਲਵੀਆ]] ਨੇ ਜੁੜਵਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{cite web|last1=Cavazzi|first1=F.|title=The Founding of Rome|url=http://www.roman-empire.net/founding/found-index.html|website=Illustrated History of the Roman Empire|accessdate=8 March 2007}}</ref><ref name=livy8 >{{cite book|last1=Livius|first1=Titus (Livy)|translator-last1=Luce|translator-first1=T.J.|title=The Rise of Rome, Books 1–5|url=https://archive.org/details/riseofromebookso00livy|date=1998|publisher=Oxford World's Classics|location=Oxford|isbn=0-19-282296-9|pages=[https://archive.org/details/riseofromebookso00livy/page/8 8]–11}}</ref> ਕਿਉਂਕਿ [[ਰਹੀਆ ਸਿਲਵੀਆ]] ਦਾ [[ਮਾਰਸ]], ਯੁੱਧ ਦੇ ਰੋਮਨ ਦੇਵਤੇ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਬਲਾਤਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਜਨਮੇ ਜੁੜਵਾਂ ਨੂੰ ਅੱਧਾ-ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। [[File:Capitoline she-wolf Musei Capitolini MC1181.jpg|thumb|left|ਦੰਤਕਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, [[ਰੋਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ]] 753 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ [[ਰੋਮੁਲਸ]] ਅਤੇ [[ਰੇਮਸ]] ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਘਿਆੜਨ ਨੇ ਉਭਾਰਿਆ ਸੀ।]] ਨਵਾਂ ਰਾਜਾ [[ਅਮੁਲੀਅਸ]] ਡਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਰੋਮੁਲਸ ਅਤੇ ਰੇਮੁਸ ਵੱਡੇ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜ ਗੱਦੀ ਵਾਪਿਸ ਨਾ ਮੰਗ ਲੈਣ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਡੋਬਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।<ref name=livy8 /> ਇੱਕ ਬਘਿਆੜਨ (ਜਾਂ ਕੁਝ ਅਖਾੜਿਆਂ ਦੀ ਚਰਵਾਹੀ ਦੀ ਪਤਨੀ) ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਅਤੇ ਪਾਲਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੇ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਵਾਪਸ ਐਲਬਾ ਲੋਂਗਾ ਦੀ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ।<ref name=livy8 /><ref name="Caesarandchrist" >{{cite book|last1=Durant|first1=Will|last2=Durant|first2=Ariel|title=[[The Story of Civilization]] – Volume III: Caesar and Christ|date=1944|publisher=Simon and Schuster, Inc.|location=United States|isbn=978-1567310238|pages=[https://archive.org/details/storyofcivilizat03dura/page/12 12]–14}}</ref> ==ਸਾਮਰਾਜ== ਰੋਮ ਸ਼ਹਿਰ [[ਟੀਬਰ]] ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਫੈਲੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਤੋਂ ਵਸਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਚੌੜਾ ਰਸਤਾ ਸੀ।<ref name="Caesarandchrist" /> ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਬੂਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰੋਮ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ 8 ਵੀਂ ਸਦੀ ਬੀ.ਸੀ. ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ 10 ਵੀਂ ਸਦੀ ਬੀ.ਸੀ. ਤੱਕ ਇਟਲੀ ਦੇ ਲਾਤੀਨੀ ਗੋਤ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੁਆਰਾ, [[ਪੈਲੇਟਾਈਨ ਹਿੱਲ]] ਦੇ ਸਿਖਰ ਤੇ ਵਾਪਸ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Matyszak|first1=Philip|title=Chronicle of the Roman Republic|url=https://archive.org/details/chronicleofroman0000maty|date=2003|publisher=Thames & Hudson|location=London|isbn=0-500-05121-6|page=[https://archive.org/details/chronicleofroman0000maty/page/19 19]}}</ref><ref>{{cite book|last1=Duiker|first1=William|last2=Spielvogel|first2=Jackson|title=World History|url=https://archive.org/details/worldhistoryto1500duik|date=2001|publisher=Wadsworth|isbn=0-534-57168-9|page=[https://archive.org/details/worldhistoryto1500duik/page/129 129]|edition=Third}}</ref> ਐਟਰਸਕੇਨਜ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ [[ਐਤਰੁਰਿਆ]] ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਨੇ ਲਗਪਗ 7 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬੀ.ਸੀ. ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੂਬਸੂਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਅਮੀਰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਨਿਯੰਤਰਣ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। [[ਐਟਰਸਕੇਨਜ]] ਨੇ 6 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬੀ.ਸੀ. ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਮੂਲ ਲਾਤੀਨੀ ਅਤੇ ਸਾਬੇਨ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗਣਤੰਤਰ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰੋਕਾਂ ਸਨ।<ref>''Ancient Rome and the Roman Empire'' by Michael Kerrigan. [[Dorling Kindersley]], London: 2001. {{ISBN|0-7894-8153-7}}. page 12.</ref> ਰੋਮਨ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸਬੂਤ [[ਫੋਰਮ ਰੋਮਨਮ]] ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜੇ ਲਈ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸੀਟ ਅਤੇ ਉਥੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰੋਮ ਦੇ ਦੂਜੇ ਰਾਜੇ ਨੂਮਾ ਪੋਪਲੀਅਸ ਨੇ ਰੋਮ ਦੇ ਸਫ਼ਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੋਮ ਦੇ ਉਸਾਰੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲ ਨੇ ਰੇਜੀਆ ਅਤੇ ਵੈਸਟਲ ਕੁਆਰੀਆਂ ਦੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ==ਗਣਤੰਤਰ== ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਲੇਖਕ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਲੀਵੀ]], [[ਰੋਮਨ ਰਿਪਬਲਿਕ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 509 ਬੀਸੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ,<ref>Langley, Andrew and Souza, de Philip, "The Roman Times", Candle Wick Press, Massachusetts</ref> ਜਦੋਂ ਰੋਮ ਦੇ ਸੱਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਖ਼ਰੀ ਅਖ਼ਬਾਰ, ਤਰੌਕਿਨ ਪ੍ਰੌਡ, ਨੂੰ ਲੂਸੀਅਸ ਜੂਨੀਅਸ ਬਰੂਟਸ ਦੁਆਰਾ ਨਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਨਿਰਣਾਇਕ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਸੰਸਥਾਂਵਾਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Matyszak|first1=Philip|title=Chronicle of the Roman Republic|url=https://archive.org/details/chronicleofroman0000maty|date=2003|publisher=Thames & Hudson|location=London|isbn=0-500-05121-6|pages=[https://archive.org/details/chronicleofroman0000maty/page/43 43]–44}}</ref> ਇੱਕ [[ਸੰਵਿਧਾਨ]] ਨੇ ਚੈਕਾਂ ਅਤੇ ਬਕਾਇਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਸਲਸਨ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਥੋਰਟੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਮਿਅਮ ਜਾਂ ਫੌਜੀ ਕਮਾਂਡ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|last1=Adkins|first1=Lesley|last2=Adkins|first2=Roy|title=Handbook to Life in Ancient Rome|url=https://archive.org/details/handbooktolifein0000adki_q8n6|pages=[https://archive.org/details/handbooktolifein0000adki_q8n6/page/41 41]–42|date=1998|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=0-19-512332-8}}</ref> ਕੰਸਲਾਂ ਨੂੰ ਸੈਨੇਟ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਰੈਂਕਿੰਗ ਅਨੀਲਿਟੀ ਜਾਂ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕੌਂਸਲ ਸੀ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ।<ref>{{cite web |url=http://www.wsu.edu/~dee/ROME/REPUBLIC.HTM |title=Rome: The Roman Republic |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514025151/http://www.wsu.edu/~dee/ROME/REPUBLIC.HTM |archive-date=May 14, 2011 |first=Richard |last=Hooker |work=[[Washington State University]] |date=June 6, 1999 |access-date=March 24, 2007}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੋਮ]] loe2qgxuwfasuamjoohiiwn5xirui48 0 27362 850371 829821 2026-10-20T04:54:14Z Tamanpreet Kaur 26648 850371 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = ਵਿਜੈਦਸ਼ਮੀ |image = Navratri Navaratri festival preparations and performance arts collage.jpg |nickname = ਦੁਸ਼ਹਿਰਾ , ਦਸਹਿਰਾ, ਨਵਰਾਤਰੀ, ਵਿਜੈਦਸ਼ਮੀ |observedby = [[ਹਿੰਦੂ]] |observances = ਪੰਡਾਲ, ਨਾਟਕ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਇਕੱਠ, ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਪਾਠ, ਪੂਜਾ, ਵਰਤ, ਮੂਰਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸਰਜਨ ਜਾਂ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਸਾੜਨਾ। |celebrations = [[ਦੁਰਗਾ ਪੂਜਾ]] ਅਤੇ ਰਾਮਲੀਲਾ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ |type = ਹਿੰਦੂ |longtype = ਧਾਰਮਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ |significance = ਬੁਰਾਈ ਉੱਤੇ ਚੰਗਿਆਈ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਜਸ਼ਨ |date2020 = 25 ਅਕਤੂਬਰ (ਐਤਵਾਰ)<ref>{{Cite web|title=Dussehra 2020 Date, Time & Significance – Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/astrology/rituals-puja/dussehra-2020-date-time-significance/articleshow/78780952.cms|access-date=23 October 2020|website=The Times of India|language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Vijayadashami 2020: Vijay Muhurat date, timings and Sindoor Khela |url=https://zeenews.india.com/culture/vijayadashami-2020-vijay-muhurat-date-timings-and-sindoor-khela-2319926.html |access-date=25 October 2020 |work=Zee News |date=25 October 2020 |language=en}}</ref><br/> [[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ]] 24 ਅਕਤੂਬਰ 2020 |date2021 = 15 ਅਕਤੂਬਰ (ਸ਼ੁਕਰਵਾਰ)<ref>{{Cite web|url=https://www.india.gov.in/calendar?date=2021-10|title=National Portal of India|website=www.india.gov.in|access-date=3 August 2020}}</ref> |scheduling=|startedby=|firsttime=|frequency=|duration=|alt=|month=|weekday=|ends=|begins=|litcolor=|official_name=|relatedto=}} '''ਦੁਸ਼ਹਿਰਾ''' ਜਾਂ '''ਵਿਜੇ ਦਸਮੀ (ਫਤਹਿ ਦਾ ਦਿਹਾੜਾ)''' [[ਹਿੰਦੂ]]ਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। [[ਅੱਸੂ]] (ਕੁਆਰ) ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ [[ਦਸਮੀ]] [[ਤਿਥੀ]] ਨੂੰ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ [[ਰਾਮ]] ਨੇ ਇਸ ਦਿਨ [[ਰਾਵਣ]] ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਬੁਰਾਈ ਉੱਤੇ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਸਮੀ ਨੂੰ '''ਵਿਜੈਦਸਮੀ''' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਸ਼ਹਿਰਾ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਅਤਿਅੰਤ ਸ਼ੁੱਭ [[ਤਿਥੀ|ਤਿਥੀਆਂ]] ਵਿਚੌਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਹੋਰ ਦੋ ਹਨ [[ਚੇਤ]] ਸ਼ੁਕਲ ਦੀ, ਅਤੇ [[ਕੱਤਕ]] ਸ਼ੁਕਲ ਦੀ ਇਕਮ। ਇਸ ਦਿਨ ਲੋਕ ਨਵਾਂ ਕਾਰਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ, [[ਸ਼ਸਤਰ]]-[[ਪੂਜਾ]] ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਲੋਕ ਇਸ ਦਿਨ ਜਿੱਤ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰ ਕੇ ਰਣ-ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਮੇਲੇ ਲੱਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮਲੀਲਾ ਦਾ ਅਯੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। [[ਰਾਵਣ]] ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੁਤਲਾ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਜਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਸ਼ਹਿਰਾ ਅਤੇ ਵਿਜੈਦਸਮੀ ਭਗਵਾਨ [[ਰਾਮ]] ਦੀ ਵਿਜੈ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ [[ਦੁਰਗਾ ਪੂਜਾ]] ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ, ਦੋਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ-[[ਪੂਜਾ]] ਦਾ ਪਰਬ ਹੈ, ਸ਼ਸਤਰ ਪੂਜਨ ਦੀ ਤਿਥੀ ਹੈ। ਹਰਸ਼, ਉੱਲਾਸ ਅਤੇ ਵਿਜੈ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਉਪਾਸਕ ਹੈ, ਸੂਰਮਗਤੀ ਦਾ ਸੇਵਕ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਬਹਾਦਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਲਈ ਦੁਸ਼ਹਿਰੇ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੁਸ਼ਹਿਰੇ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਦਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪਾਪਾਂ- ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ ਮਦ, ਮਤਸਰ, ਅਹੰਕਾਰ, ਆਲਸ, ਹਿੰਸਾ ਤੇ ਚੋਰੀ ਦੇ ਪਰਿਤਯਾਗ ਦੀ ਸਦਪ੍ਰੇਰਣਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਹੱਥੋਂ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਅੱਸੂ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਨੂੰ ਜੋ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਦੁਸਹਿਰਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਜਯ ਦਸਵੀਂ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਨਰਾਤੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਕਸਬਿਆਂ ਅਤੇ ਬੜੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ [[ਰਾਮ ਲੀਲਾ]] ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਨੁਰਾਤੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਕੁੜੀਆਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿਚ ਜੌਂ ਬੀਜ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੁਸਹਿਰੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਕੁੜੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੌਂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ, ਪਿਤਾ, ਚਾਚੇ, ਤਾਇਆ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਟੰਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਮੈਂਬਰ ਜੌਂ ਟੰਗਣ ਦਾ ਲੜਕੀ ਨੂੰ ਸ਼ਗਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਹਰ ਪਰਿਵਾਰ ਖੀਰ ਕੜਾਹ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੋਹੇ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ- ਛੋਟੀਆਂ 10 ਪਾਥੀਆਂ ਪੱਥੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਥੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਡੂੰਘਾ ਥਾਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਏਸ ਡੂੰਘੇ ਥਾਂ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਥੋੜੇ ਜਿਹੇ ਉੱਗੇ ਜੌਂ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਪਰ ਥੋੜਾ-ਥੋੜਾ ਕੜਾਹ ਅਤੇ [[ਖੀਰ]] ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੀਨੀ ਜਾਂ ਸ਼ੱਕਰ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਥੋੜ੍ਹੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਹੜੇ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਪੀਲੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਥਾਂ ਲਿੱਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਿੱਪੇ ਥਾਂ ਉੱਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਫੇਰ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦਾ ਹੈ। ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੀ ਸਿਰਾਂ ਉੱਪਰ ਜੌਂ ਟੰਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਡਤ ਵੀ ਆਪਣੇ ਜਜਮਾਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਪਰ ਜੌਂ ਟੰਗਦੇ ਹਨ ਤੇ ਲਾਗ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਤਲੇ ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਸੋਟੀਆਂ, ਕਾਨਿਆਂ ਤੇ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰਾਵਣ ਦਾ ਪੁਤਲਾ, ਕੁੰਭਕਰਣ ਤੇ ਮੇਘਨਾਥ ਦੇ ਪੁਤਲੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਦੁਸਹਿਰਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵਿਚ ਪਟਾਕੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਮੇਲਾ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ' ਦੇ ਛਿਪਣ ਨਾਲ ਰਾਵਣ, ਕੁੰਭਕਰਣ ਤੇ ਮੇਘਨਾਥ ਦੇ ਪੁਤਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਕੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਹਾੜੀ, ਸਾਉਣੀ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਵੇਚਣ ਲਈ ਹੀ ਲੋਕ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।ਜਾਂ ਵਿਆਹਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਨ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਤਿੱਥ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਸਮੇਂ ਵੀ ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਸਿਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਲੋਕ ਰੋਜ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰੀਂ ਤੁਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਦੁਸਹਿਰੇ ਦੀ ਨਾਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਜਿਹੀ ਕੋਈ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਤਾਂਘ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦੁਸਹਿਰੇ ਨੂੰ ਹੁਣ ਪਹਿਲੇ ਜਿਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼|last=ਕਹਿਲ|first=ਹਰਕੇਸ਼ ਸਿੰਘ|publisher=Unistar books pvt.ltd|year=2013|isbn=978-93-82246-99-2|location=[[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]]}}</ref> ==ਵਿਉਤਪਤੀ== ''ਵਿਜੈਦਸ਼ਮੀ'' ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ; ''ਵਿਜੈ'' (ਜੇਤੂ)<ref>{{Cite web|url=http://spokensanskrit.org/index.php?mode=3&script=ia&tran_input=vijay&direct=se|title=Sanskrit Dictionary for Spoken Sanskrit|website=spokensanskrit.org|access-date=18 December 2019}}</ref> ਅਤੇ ''ਦਸ਼ਮੀ'' (ਦਸਵਾਂ)<ref>{{Cite web|url=http://spokensanskrit.org/index.php?mode=3&script=ia&tran_input=dashami&direct=se|title=Sanskrit Dictionary for Spoken Sanskrit|website=spokensanskrit.org|access-date=18 December 2019}}</ref> ਭਾਵ ਬੁਰਾਈ ਉੱਤੇ ਚੰਗਿਆਈ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਦਿਨ।<ref>{{Cite web|title=Dussehra 2018: Why is it celebrated? – Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/events/when-is-dussehra-in-2018-why-is-it-celebrated/articleshow/66273338.cms|access-date=25 October 2020|website=The Times of India|language=en}}</ref> ਇਹੀ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ-ਸਬੰਧਤ ਸ਼ਬਦ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਿੰਦੂ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ''ਦੁਸਹਿਰਾ'' ਸ਼ਬਦ ''(ਦਸ਼ਹਰਾ)'' ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜੋ ''ਦਸ਼ਮਾ'' (ਦਸ਼ਮ, 'ਦਸਵਾਂ') ਅਤੇ ''ਅਹਰ'' (अहर, 'ਦਿਨ') ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://spokensanskrit.org/index.php?mode=3&script=ia&tran_input=%E0%A4%A6%E0%A4%B6%E0%A4%AE&direct=se|title=Sanskrit Dictionary for Spoken Sanskrit|website=spokensanskrit.org|access-date=18 December 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://spokensanskrit.org/index.php?tran_input=ahar&direct=se&script=ia&link=yes&mode=3|title=Sanskrit Dictionary for Spoken Sanskrit|website=spokensanskrit.org|access-date=18 December 2019}}</ref>{{sfn|Lochtefeld|2002|pp=212–213}} ==ਰਾਮਾਇਣ== [[ਰਾਵਣ]] [[ਸੀਤਾ]] ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰਕੇ ਲੰਕਾ (ਅਜੋਕੇ [[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ]]) ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਰਾਮ]] ਨੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਪਰ ਰਾਵਣ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਸਥਿਤੀ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣਹਾਰ-ਦੇਵਤਾ [[ਬ੍ਰਹਮਾ]] ਤੋਂ ਵਰਦਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਹੁਣ ਤੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਭੂਤਾਂ ਜਾਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। [[ਵਿਸ਼ਨੂੰ|ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ]] ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਅਤੇ ਮਾਰਨ ਲਈ ਰਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਵਤਾਰ ਲਿਆ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਵਰਦਾਨ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਘਾਤਕ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੁਸ਼ਟ ਰਾਜ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਦਸ ਸਿਰ ਹਨ; ਜਿਸ ਦੇ ਦਸ ਸਿਰ ਹੋਣ ਉਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਨੂੰ ਦੁਸਹਿਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਰਾਵਣ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਜਿੱਤ ਕਾਰਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਬੁਰਾਈ ਉੱਤੇ ਚੰਗੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|last=Desk|first=India com Buzz|date=26 September 2017|title=Dussehra History: Mythology And Story Related To The Festival Of Vijayadashami|url=https://www.india.com/festivals-events/dussehra-history-mythology-and-story-related-to-the-festival-of-vijayadashami-2498391/|access-date=24 October 2020|website=India News, Breaking News, Entertainment News {{!}} India.com|language=en}}</ref> == ਦੁਸਹਿਰਾ ਤੇ ਪੰਚਾਂਗ == ਦੁਸਹਿਰਾ, ਜੋ ਵਿਜੇਦਸ਼ਮੀ (ਅਸ਼ਵਿਨ ਮਹੀਨੇ ਦੀ 10ਵੀਂ ਤਰੀਕ) ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਦੀ ਰਾਵਣ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਪੰਚਾਂਗ (ਹਿੰਦੂ ਕੈਲੰਡਰ) ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਦਸ਼ਮੀ ਤਿਥੀ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਜੋਤਿਸ਼ ਸੰਯੋਗ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ: * ਸੂਰਜ ਕੰਨਿਆ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਮੇਸ਼ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। * ਵਿਜੇ ਮਹੂਰਤ (ਵਿਜੇ ਕਾਲ) ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲਈ ਆਦਰਸ਼ ਹੈ। * ਅਧਿਆਪਮ ਕਾਲ (ਦੁਪਹਿਰ) ਸ਼ਮੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੂਜਾ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ। * ਰਾਹੂ ਕਾਲ (ਅਸ਼ੁਭ ਸਮਾਂ) ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਸਹਿਰਾ ਅਧਰਮ ਉੱਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੰਚਾਂਗ ਸੰਧਿਆ ਕਾਲ (ਸ਼ਾਮ) ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਦਹਨ (ਪੁਤਲਾ ਸਾੜਨ) ਵਰਗੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ==ਫੋਟੋ ਗੈਲਰੀ== <gallery> File:Dussehra festival Rishikesh 01.jpg|ਦੁਸਹਿਰਾ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ File:Dussehra festival Rishikesh 02.jpg|ਦੁਸਹਿਰਾ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ File:Dusshera.jpg|ਦੁਸਹਿਰਾ File:Dussherra gods.jpg|ਦੁਸਹਿਰਾ </gallery> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == [https://aajkapanchang.co.in/dashara-kab-hai/ ਦੁਸਹਿਰਾ ਕਦੋਂ ਹੈ]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==ਹਵਾਲੇ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰ]] <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼]] 7mdzmzwgrj1hbkfz1bkdzt1crdd1bf1 0 27574 850342 809504 2026-10-19T19:16:45Z Rotondus 19898 850342 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Sita in exile.jpg|thumb]] '''ਸੀਤਾ,''' [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]] ਦੇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ [[ਰਾਮ]] ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ [[ਲਕਸ਼ਮੀ]] ਦੀ ਅਵਤਾਰ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਇਸਤਰੀ ਕਿਰਦਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਭੂਮੀ (ਧਰਤੀ) ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਵਿਧਾ ਦੇ ਰਾਜਾ [[ਜਨਕ]] ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਸੁਨਯਾਨਾ ਦੀ ਗੋਦ ਤੋ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਇਕ ਛੋਟੀ ਭੈਣ [[ਉਰਮਿਲਾ]] ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਚਚੇਰਾ ਭਰਾ ਮੰਦਾਵੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤਕੀਰਤੀ ਹੈ।<ref> Swami Parmeshwaranand (1 January 2001).( Encyclopaedic Dictionaries of Puranas)https://books.google.co.in/books?id=FdIkaccgneAC&pg=PA1210&redir_esc=y,Sarup & Sons. pp. 1210–1220. ISBN 978-81-7625-226-3. Retrieved 31 July 2012.</ref> ਸੀਤਾ ਆਪਣੇ ਸਮਰਪਣ, ਸਵੈ-ਬਲੀਦਾਨ, ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੀਤਾ, ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ, [[ਅਯੁੱਧਿਆ]] ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, [[ਰਾਮ]] ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਚੁਣਦੀ ਹੈ - ਇਕ ਦੁਲਹਨ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਵੈਯਵਰਾ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਚੁਣਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਦੇ ਹੱਥ ਲਈ ਦੂਜੇ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ "ਹਰਾਉਂਦਾ" ਹੈ। ਸਵੈਮਵਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਲਈ ਚਲੀ ਗਈ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਤੇ [[ਲਕਸ਼ਮਣ]] ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੁੰਦਿਆਂ ਇਹ ਤਿਕੜੀ ਡੰਡਕਾ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆ ਗਈ ਜਿੱਥੋਂ ਉਸ ਨੂੰ [[ਲੰਕਾ]] ਦੇ ਰਾਕਸ਼ਾ ਰਾਜਾ [[ਰਾਵਣ]] ਨੇ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੇ ਕੁਝ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿਚ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਅਗਨੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ (ਅੱਗ ਦੀ ਅਗਨੀ) ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੇ ਰਾਮ ਦੁਆਰਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਜਤਾਈ। ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੇ ਕੁਝ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿਚ, ਮਾਇਆ ਸੀਤਾ, ਅਗਨੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਇਕ ਭਰਮ ਸੀਤਾ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦੁਆਰਾ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਸਲ ਸੀਤਾ ਅੱਗ ਵਿਚ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦਾ ਵੇਦਵਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਔਰਤ ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਵਣ ਨੇ ਛੇੜਛਾੜ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref>https://www.thehindu.com/features/friday-review/religion/the-haughty-ravana/article5897460.ece The Hindu. 10 April 2014. ISSN 0971-751X. Retrieved 2 July 2020.,</ref> ਆਪਣੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਦਾ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਕ ਦਿਨ ਇਕ ਆਦਮੀ ਸੀਤਾ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਬੇਗੁਨਾਹੀ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਾਲਮੀਕਿ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ। ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਸੀਤਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਕੁੱਖ 'ਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਹਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ, [[ਕੁਸ਼]] ਅਤੇ ਲਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਰਾਮ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਵਜੋਂ ਇਕ ਬੇਰਹਿਮ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਰਿਹਾ ਕੀਤਾ। == ਜੈਨ ਸੰਸਕਰਣ == ਸੀਤਾ ਮਿਥਲਾਪੁਰੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਵਿਦੇਹਾ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਭਰਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਭਮੰਡਲ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਦੇਵਤੇ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਰਤਨੂਪੁਰ ਦੇ ਇੱਕ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਰਤਨੂਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਚੰਦਰਵਰਧਨ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਪਾਲਦੇ ਹਨ। ਭਮੰਡਲ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰਾਮ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਭਮੰਡਲ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੀਤਾ ਉਸਦੀ ਭੈਣ ਹੈ। ਇਹ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। == ਪ੍ਰਤੀਕਵਾਦ == === ਵਾਲਮੀਕਿ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ === ਸੀਤਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਮਾਦਾ ਦੇਵਤਾ ਵਾਲਮੀਕਿ ਦੀ ਰਾਮਾਇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ-ਪਛਾਣੀਆਂ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਉਦੋਂ ਹੋਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਜਨਕ ਹਲ ਵਾਹੁ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਨਕ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਇਹ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹਲ ਵਾਹੁਣਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਰਸਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਮਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸੀਤਾ ਧਰਤੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ, ਭਰਪੂਰਤਾ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਪਾਤਰ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਰਾਮਾਇਣ}} 2k40lc3zuljtpz16fc73kiqeevhns0x 0 27584 850343 620155 2026-10-19T19:30:12Z Rotondus 19898 /* ਹਵਾਲੇ */ ਫਰਮਾ 850343 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity|type=ਹਿੰਦੂ|image=File:Alone, Bharat worships the sandals.jpg|caption=ਭਰਤ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਸਣ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ|name=ਭਰਤ|Devanagari=भरत|Sanskrit_transliteration={{IAST|Bharata}}|dynasty=ਰਘੂ ਵੰਸ਼--[[ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼]]|father=|mother=|spouse=[[Mandavi]]|children={{hlist|ਤਕਸ਼ | ਪੁਸ਼ਕਲਾ<ref name="Dutt">[http://www.sacred-texts.com/hin/dutt/ramaconc.htm Ramayana – Conclusion], translated by Romesh C. Dutt (1899)</ref>}}|siblings={{hlist|[[ਰਾਮ]] (ਸੌਤੇਲਾ ਭਰਾ) | [[ਲਕਸ਼ਮਣ]] (ਸੌਤੇਲਾ ਭਰਾ) | [[ਸ਼ਤਰੂਘਣ]] (ਸੌਤੇਲਾ ਭਰਾ) | [[ਸ਼ਾਂਤਾ]] (ਸੌਤੇਲਾ ਭੈਣ)}}|parents={{hlist|[[ਦਸ਼ਰਥ]] (ਪਿਤਾ) | [[ਕੈਕੇਈ]] (ਮਾਤਾ)| [[ਕੌਸ਼ਲਿਆ]] (ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ)| [[ਸੁਮਿਤੱਰਾ ]] (ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ)}}|affiliation=ਪੰਚਜਨਿਆ ਦਾ ਅਵਤਾਰ|texts=[[ਰਮਾਇਣ]] ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਹੋਰ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ|birth_place=[[ਅਯੋਧਿਆ]]|death_place=ਗੁਪਤਰ ਘਾਟ , ਅਯੋਧਿਆ}}'''ਭਰਤ''' ({{lang-sa|भरत|translit=bharata}}) ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਮਹਾਂਕਾਵਿ [[ਰਾਮਾਇਣ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਉਹ [[ਅਯੋਧਿਆ|ਅਯੁੱਧਿਆ]] ਦੇ ਨੇਕ ਰਾਜੇ [[ਦਸ਼ਰਥ]] ਅਤੇ ਕੇਕੇਯ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ [[ਕੈਕੇਈ]], ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ ਹੈ। ਉਹ [[ਰਾਮ]] ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਯੁੱਧਿਆ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ [[ਰਾਵਣ]] ਦੁਆਰਾ ਅਗਵਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ [[ਸੀਤਾ]] ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਲੜਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਕੁਸ਼ਧਵਜਾ ਦੀ ਧੀ [[ਮਾਂਡਵੀ]] ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ - ਤਕਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਲਾ।<ref name="Dutt" /> ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ [[ਵਿਸ਼ਨੂੰ]] ਦੇ ਬ੍ਰਹਮ ਹਥਿਆਰ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਦਾ ਵੀ ਅਵਤਾਰ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਾਮ ਖੁਦ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਹੈ।<ref name="Naidu">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=okVXAAAAMAAJ&q=Sudarshana|title=A comparative study of Kamba Ramayanam and Tulasi Ramayan|last=Naidu|first=S. Shankar Raju|author2=Kampar, Tulasīdāsa|work=Shank|publisher=University of Madras|year=1971|pages=44,148|access-date=2009-12-21}}</ref> ਅੱਜ, [[ਕੇਰਲਾ]] ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕੁਡਲਮਣਿਕਯਮ ਮੰਦਰ ਹੈ। == ਨਾਮ == ਮੋਨੀਅਰ ਮੋਨੀਅਰ-ਵਿਲੀਅਮਜ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਇੱਕ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ]"।<ref>Monier Monier-Williams, [http://www.ibiblio.org/sripedia/ebooks/mw/0700/mw__0780.html भरत], Sanskrit English Dictionary with Etymology, Oxford University Press, page 747</ref>{{Gallery|File:Vintage 40'S Print BHARAT MEETS RAMA.jpg|ਵਿੰਟੇਜ 40's ਪ੍ਰਿੰਟ ਭਾਰਤ ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ|File:Antique Ravi Varma Hindu Divine Ritual Lord Shreeram Nandigram Enter Litho Print.jpg|ਭਰਤ ਨੇ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਹਨੂੰਮਾਨ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦਿੱਤਾ|File:Bharata fainted during his father Dasratha's cremation.jpg|ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਦੌਰਾਨ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ|title=ਭਰਤ ਦੇ ਚਿਤਰਣ|align=center}} == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਰਾਮਾਇਣ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਪਾਤਰ]] tjyetcevmoka477aborrzgrt1rjxghn 0 30564 850362 841707 2026-10-19T20:47:25Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20261019)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 850362 wikitext text/x-wiki {{Infobox protest | title = ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ | image = Discussing the "Quit India" movement with Nehru.jpg | caption = ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਨਹਿਰੂ ਨਾਲ ਅੰਦੋਲਨ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ | date = 1942–1945 | place = [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]] | side1 = ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ | side2 = [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ]] | result = | coordinates = | casualties1 = '''ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਨੁਮਾਨ''':<br> 1,028 ਮਾਰੇ ਗਏ<ref name="Kumar">{{cite book | last=Kumar | first=Raj | title=Essays on Indian Freedom Movement | publisher=Discovery Publishing House | series=History and culture series | year=2003 | isbn=978-81-7141-705-6 | url=https://books.google.com/books?id=3kP5AgYYV5AC | page=108}}</ref><br> 3125 wounded <ref name="Kumar"/><br>Over 100,000 arrested <ref>{{cite book|title=The Philosophy of Mahatma Gandhi for the Twenty-First Century|page=228|publisher=Lexington Books|author=Douglas Allen}}</ref><br><br> '''Congress estimates''':<br>4,000 - 10,000 killed <ref name="Kumar"/><ref name="Green">{{cite book | last=Green | first=Jen | title=Gandhi and the Quit India Movement | publisher=Capstone Global Library | year=2013 | isbn=978-1-4062-6909-3 | url=https://books.google.com/books?id=Yo6pDwAAQBAJ | page=38}}</ref> | casualties2 = 63 ਅਫਸਰ ਮਾਰੇ ਗਏ <ref name="Arnold 2014"/><br> 2,000 officers wounded <ref name="Arnold 2014"/><br> 200 ਅਧਿਕਾਰੀ ਭੱਜ ਗਏ ਜਾਂ ਬਦਲ ਗਏ <ref name="Arnold 2014">{{cite book | last=Arnold | first=David | title=Gandhi | publisher=Taylor & Francis | series=Profiles In Power | year=2014 | isbn=978-1-317-88234-3 | url=https://books.google.com/books?id=GWzXAwAAQBAJ | page=194}}</ref> | leadfigures1 = [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]]<br> [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]]<br> | leadfigures2 = [[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] [[ਵਿੰਸਟਨ ਚਰਚਿਲ]]<br>[[ਭਾਰਤ ਦਾ ਗਵਰਨਰ-ਜਰਨਲ|ਵਾਇਸਰਾਏ]] ਲਾਰਡ ਲਿਨਲਿਥਗੋ }} '''ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ''', ਜਿਸ ਨੂੰ '''ਅਗਸਤ ਅੰਦੋਲਨ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੁਆਰਾ [[ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਦੌਰਾਨ 9 ਅਗਸਤ 1942 ਨੂੰ [[ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ]] ਦੇ ਬੰਬਈ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਅੰਦੋਲਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ|ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ]] ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੁਆਰਾ [[ਕ੍ਰਿਪਸ ਮਿਸ਼ਨ]] ਨਾਲ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਯੁੱਧ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਾਂਧੀ ਨੇ [[ਗੋਵਾਲੀਆ ਟੈਂਕ]] ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ 9 ਅਗਸਤ 1942 ਨੂੰ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਆਪਣੇ [[ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਤਕਰੀਰ|ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ]] ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ''ਕਰੋ ਜਾਂ ਮਰੋ'' ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਵਾਇਸਰਾਏ ਲਿਨਲਿਥਗੋ ਨੇ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ "1857 ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਬਗਾਵਤ" ਵਜੋਂ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ।<ref name="Panigrahi">{{cite book | last=Panigrahi | first=Devendra | title=India's Partition: The Story of Imperialism in Retreat | publisher=Taylor & Francis | year=2004 | isbn=978-1-135-76812-6 | url=https://books.google.com/books?id=JJGRAgAAQBAJ | page=403}}</ref><ref>{{cite book | last1=Rose | first1=Patrick | last2=Jeffreys | first2=A. | title=The Indian Army, 1939-47: Experience and Development | publisher=Taylor & Francis | year=2016 | isbn=978-1-317-02764-5 | url=https://books.google.com/books?id=QEGrCwAAQBAJ| page=232}}</ref> ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ "ਐਨ ਆਰਡਰਲੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਾਢੀ" ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਰੋਧ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸਨ। ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੀ ਲਗਭਗ ਸਮੁੱਚੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨੇ ਬਾਕੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਬਿਤਾਈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵਾਇਸਰਾਏ ਕੌਂਸਲ, [[ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ]], ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਸਭਾ, ਰਿਆਸਤਾਂ, ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਪੁਲਿਸ, [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਮੀ]], ਅਤੇ [[ਇੰਡੀਅਨ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ]] ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਕਾਰੋਬਾਰੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰੀ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਦੇ ਖਰਚਿਆਂ ਤੋਂ ਲਾਭ ਉਠਾਇਆ, ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਮੁੱਖ ਬਾਹਰੀ ਸਮਰਥਨ ਅਮਰੀਕੀਆਂ ਤੋਂ ਆਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਫ਼ਰੈਂਕਲਿਨ ਡੀ ਰੂਜ਼ਵੈਲਟ|ਫਰੈਂਕਲਿਨ ਡੀ. ਰੂਜ਼ਵੈਲਟ]] ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਵਿੰਸਟਨ ਚਰਚਿਲ]] 'ਤੇ ਕੁਝ ਭਾਰਤੀ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਲਈ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ।<ref name="Herman">{{cite book|author=Arthur Herman|title=Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age|url=https://books.google.com/books?id=tquxD6dk914C&pg=PA359|year=2008|publisher=[[Random House]]|page=359|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101071616/https://books.google.com/books?id=tquxD6dk914C&pg=PA359|archive-date=1 January 2016|isbn=978-0-553-90504-5}}</ref> ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁੱਧ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹਿੰਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰੀਆਂ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 1945 ਤੱਕ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਅਰਾਜਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਯੁੱਗ ਲਈ ਸਵਾਲ ਇਹ ਬਣ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣਾ ਹੈ। 1945 ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਨਾਲ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕੁੰਦ ਕਾਕਤੀ, [[ਮਾਤੰਗਿਨੀ ਹਾਜ਼ਰਾ]], ਕਨਕਲਤਾ ਬਰੂਆ, ਕੁਸ਼ਲ ਕੋਂਵਰ, ਭੋਗੇਸ਼ਵਰੀ ਫੁਕਨਾਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{cite book|title=Women's Emancipation Movement in India|year=1989|url=https://archive.org/details/womensemancipati0000mukh|page=[https://archive.org/details/womensemancipati0000mukh/page/67 67]|author=Kanaka Mukhārji|publisher=National Book Centre}}</ref> 1992 ਵਿੱਚ, [[ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ]] ਨੇ ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਗੋਲਡਨ ਜੁਬਲੀ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ 1 ਰੁਪਏ ਦਾ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਿੱਕਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=A2bWubXDYWU |title=1 Rupee Coin of 1992 – Quit India Movement Golden Jubilee |website=[[YouTube]] |access-date=12 March 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170406094346/https://www.youtube.com/watch?v=A2bWubXDYWU |archive-date=6 April 2017}}</ref> {{Quote|'''ਉਸ (ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ) ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਲਈ ਇਕ ਘੰਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਸਲੋਕ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਮੁਸਲਿਮ ਕੁੜੀ ਤੋਂ ਕੁਰਾਨ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਲਈ ਸੁਨੇਹਾ ਲਿਖਿਆ। ਉਸ ਕੋਲ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ (ਪਵਿੱਤਰ ਹਿੰਦੂ ਗ੍ਰੰਥ), ਕੁਰਾਨ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਦੇ ਕਾਇਦੇ ਸਨ, ਗਲ ਵਿਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਹਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੀ ਕਾਰ ਵਿਚ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਸਟੇਸ਼ਨ (ਥਾਣੇ) ਲੈ ਜਾਇਆ ਗਿਆ'''.. 9 ਅਗਸਤ 1942 ਨੂੰ ਟਾਈਮ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟਰ ਲਿਲੀ ਰੋਥਮੈਨ ਨੇ ਕਿਹਾ}} ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist|1=30em|refs= <ref name="b">{{cite journal|author1-link=Tarak Barkawi|author=Tarak Barkawi|title=Culture and Combat in the Colonies. The Indian Army in the Second World War|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-contemporary-history_2006-04_41_2/page/325|journal=Journal of Contemporary History|volume=41|issue=2|pages=325–355|doi=10.1177/0022009406062071|jstor=30036389|year=2006|s2cid=145364543}}</ref> <ref name="BC">Bidyut Chakraborty (1997) ''Local Politics and Indian Nationalism: Midnapur (1919–1944).'' Manohar.</ref> <ref name="Bapu2013">{{cite book|author=Prabhu Bapu|title=Hindu Mahasabha in Colonial North India, 1915–1930: Constructing Nation and History|url=https://books.google.com/books?id=iUFalxUFFWkC&pg=PA103|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67165-1|pages=103–}}</ref> <ref name="c">{{cite book|author=D. Fisher and A. Read|year=1998|title=The Proudest Day: India's Long Road to Independence|publisher=[[WW Norton]]|pages=[https://archive.org/details/proudestdayindia00read/page/229 229–330]|isbn=9780393045949|url-access=registration|url=https://archive.org/details/proudestdayindia00read/page/229}}</ref> <!-- Not in use <ref name="herman">{{cite book|author=Arthur Herman|author-link= Arthur L. Herman|title=Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry That Destroyed an Empire and Forged Our Age|url=https://books.google.com/books?id=tquxD6dk914C&pg=PA494|year=2008|publisher=[[Random House]] Digital|pages=494–99|isbn=9780553804638}}</ref> Not in use--> <ref name="Majumdar1978">{{cite book |author=Ramesh Chandra Majumdar |date=1978 |title=History of Modern Bengal |publisher=Oxford University Press |page=179}}</ref> <ref name="Mookerjee2000">{{cite book|author1=Syama P. Mookerjee|author2=Śyāmāprasāda Mukhopādhyāẏa|title=Leaves from a Diary|url=https://books.google.com/books?id=CFfCAQAACAAJ|year=2000|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-565097-6|page=179}}</ref> <ref name="Riddick2006">{{cite book|author=John F. Riddick|title=The History of British India: A Chronology|url=https://books.google.com/books?id=Es6x4u_g19UC|year=2006|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-32280-8|page=115}}</ref> <ref name="sen">{{cite journal|author=Sunil Sen|title=Popular Participation in the Quit India Movement: Midnapur, 1942–44|journal=Indian Historical Review|year=1985|volume=12 |issue =1–2|pages= 300–316}}</ref> <ref name="shukla">{{cite journal|author=Jaykumar R. Shukla|title=The Quit India Movement on Saurashtra|journal=Quarterly Review of Historical Studies|year=1981|volume= 21|issue=1 |pages= 3–8|jstor=44142014}}</ref> <ref name="Wolpert1984">{{cite book|author=Stanley A. Wolpert|author-link = Stanley Wolpert|title=Jinnah of Pakistan|url=https://books.google.com/books?id=-OFtAAAAMAAJ|year=1984|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-503412-7|pages=209, 210, 215}}</ref> }} ===ਸਰੋਤੇ ਕੰਮ=== * {{citation |last=Noorani |first=A. G. |author-link=A. G. Noorani |title=The RSS and the BJP: A Division of Labour |url=https://books.google.com/books?id=6PnBFW7cdtsC |year=2000 |publisher=LeftWord Books |isbn=978-81-87496-13-7 }} ==[[ਹੋਰ]] ਪੜ੍ਹੋ== {{Refbegin|40em}} * [[M. J. Akbar|Akbar, M.J.]] ''Nehru: The Making of India'' (Viking, 1988), popular biography * {{cite journal|author=Buchanan, Andrew N. |title=The War Crisis and the Decolonization of India, December 1941 – September 1942: A Political and Military Dilemma|journal=Global War Studies|volume=8|issue=2|pages=5–31|doi=10.5893/19498489.08.02.01|year=2011}} * {{cite journal|author=Chakrabarty, Bidyut|title=Political Mobilization in the Localities: The 1942 Quit India Movement in Midnapur|url=https://archive.org/details/sim_modern-asian-studies_1992-10_26_4/page/791|journal=Modern Asian Studies|volume=26|issue=4|pages=791–814|jstor=312940|doi=10.1017/S0026749X00010076|year=1992|s2cid=146564132}} * {{cite journal|author=Chakrabarty, Bidyut|title=Defiance and Confrontation: The 1942 Quit India Movement in Midnapur|journal=Social Scientist|volume=20|issue=7/8|pages=75–93|doi=10.2307/3517569|jstor=3517569|year=1992}} * {{cite journal|author=Chopra, P. N.|title='Quit India' Movement of 1942|journal=Journal of Indian History|year=1971|volume=49 |issue =145–147|pages=1–56}} * Clymer, Kenton J. ''Quest for Freedom: The United States and India's Independence'' (Columbia University Press, 1995) [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=100518849 online edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050103133609/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=100518849 |date=2005-01-03 }} * {{cite journal|author=Greenough, Paul R.|title=Political Mobilization and the Underground Literature of the Quit India Movement, 1942–44|url=https://archive.org/details/sim_modern-asian-studies_1983-07_17_3/page/353|journal=Modern Asian Studies|volume=17|issue=3|pages=353–386|jstor=312297|doi=10.1017/S0026749X00007538|year=1983|s2cid=146571045}} * {{cite book|author=Herman, Arthur|title=Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry That Destroyed an Empire and Forged Our Age|url=https://books.google.com/books?id=tquxD6dk914C&pg=PA494|year=2008|publisher=Random House Digital|isbn=9780553804638}} * Hutchins, Francis G. ''India's Revolution: Gandhi and the Quit India Movement'' (1973) * {{cite journal|author=Johnson, Robert|title=The Army in India and Responses to Low-Intensity Conflict, 1936–1946|journal=Journal of the Society for Army Historical Research|volume= 89|issue=358 |year=2011|pages= 159–181|jstor=44231836}} * Krishan, Shri. "Crowd vigour and social identity: The Quit India Movement in western India." ''Indian Economic & Social History Review'' 33.4 (1996): 459–479. * Panigrahi; D. N. ''India's Partition: The Story of Imperialism in Retreat'' (Routledge, 2004) [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=108519176 online edition]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite journal|author=Pati, Biswamoy|title=The climax of popular protest: The Quit India Movement in Orissa|journal=The Indian Economic & Social History Review|volume=29|pages=1–35|doi=10.1177/001946469202900101|year=1992|s2cid=143484597}} * Patil, V. I. ''Gandhiji, Nehruji and the Quit India Movement'' (1984) * Read, Anthony, and David Fisher; ''The Proudest Day: India's Long Road to Independence'' (W. W. Norton, 1999) [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=101073461 online edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080627162355/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=101073461 |date=2008-06-27 }}; detailed scholarly history * Venkataramani, M. S.; Shrivastava, B. K. ''Quit India: The American Response to the 1942 Struggle'' (1979) * {{cite book |title=The way out to freedom: an inquiry into the Quit India Movement conducted by participants|url=https://archive.org/details/dli.bengal.10689.15555|author=Zaidi, A. Moin |publisher=Orientalia (India)|year=1973|page=[https://archive.org/details/dli.bengal.10689.15555/page/n103 85] }} * Muni, S. D. "The Quit India Movement: A Review Article," ''International Studies,'' (Jan 1977,) 16#1 pp 157–168, * Shourie, Arun (1991). "The Only fatherland": Communists, "Quit India", and the Soviet Union. New Delhi: ASA Publications. {{ISBN|978-8185304359}} * [[Mansergh, Nicholas]], and E. W. R. Lumby, eds. ''India: The Transfer of Power 1942–7. Vol. II. 'Quit India' 30 April-21 September 1942'' (London: [[Her Majesty's Stationery Office]], 1971), 1044pp [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.460044 online] * {{cite book |title=Quit India Movement: British secret documents, Vol. 1|url=https://archive.org/details/quitindiamovemen0000unse|author=Pran Nath Chopra|author2=Shri Ram Bakshi |publisher=Interprint|year=1986 |isbn=978-81-85017-32-7 |page=[https://archive.org/details/quitindiamovemen0000unse/page/17 17] }} {{Refend}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Commons category|Quit India Movement|ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ}} *[http://www.ibiblio.org/pha/policy/1942/420427a.html Rejected 'Quit India' resolution drafted by Mohandas K. Gandhi 27 April 1942] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਾਂਧੀਵਾਦ]] 1s1edli8bg953te6lf5sqtvc1x33gz9 0 41623 850377 757659 2026-10-20T07:48:55Z Mulkh Singh 9921 850377 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Adair_park.jpg|thumb]] '''[[ਘਰgoogle|ਘਰ]]''' ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ,[[ਪਰਿਵਾਰ]] ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮਕਾਨ ਜਾਂ ਇਮਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਦੇ ਕਦੇ ਮਕਾਨ ਕਿਸ਼ਤੀ, ਮੋਬਾਇਲ ਘਰ, ਜਾਂ ਝੋਂਪੜੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਰਹਿਣ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਘਰ ਆਸਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਘਰੇਲੂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਮਰੇ, ਜਿੱਥੇ ਸੌਣਾ, ਖਾਣਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ, ਖਾਣਾ ਖਾਣ ਅਤੇ ਸਫਾਈ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕੰਮ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ, ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਖੇਡਣ ਲਈ ਥਾਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 'ਘਰ' ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਬਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਘਰ ਦੇ ਸੰਕਲਪ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਥਾਨ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ, ਸੀਮਾਵਰਤੀ ਸਥਾਨ (liminal space), ਵਿਵਾਦਗ੍ਰਸਤ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੱਕ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਝੋਂਪੜੀ|ਝੋਂਪੜੀਆਂ]] ਅਤੇ [[ਲੰਬਾ-ਘਰ|ਲੰਬੇ ਘਰ]] ਰਹਿਣ ਵਾਸਤੇ [[ਨਵ ਪੱਥਰ ਜੁੱਗ]] ਤੋਂ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।<ref name="Skara Brae">{{cite web | url=http://www.orkneyjar.com/history/skarabrae/ | title=Skara Brae | publisher=Orkneyjar | accessdate=8 December 2012 | archive-date=9 ਦਸੰਬਰ 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121209170724/http://www.orkneyjar.com/history/skarabrae/ | url-status=dead }}</ref>[[ਤਸਵੀਰ:Ghar(1).jpg|thumb|ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਘਰ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਮਾਜ]] g3ejo7jqd2hdp9tnp0zwuyk2o9xp6xs 0 56115 850344 243670 2026-10-19T20:10:50Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20261019)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 850344 wikitext text/x-wiki '''ਮੁਕਾਮੀ ਇਲਾਕਾ ਜਾਲ''' (ਜਾਂ '''ਲੋਕਲ ਏਰੀਆ ਨੈੱਟਵਰਕ'''/'''ਲੈਨ''') ਅਜਿਹਾ [[ਕੰਪਿਊਟਰੀ ਜਾਲ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਛੋਟੇ ਇਲਾਕੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਘਰ, ਸਕੂਲ, ਕੰਪਿਊਟਰ ਲੈਬ ਜਾਂ ਦਫ਼ਤਰੀ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਨੂੰ ਨੈੱਟਵਰਕ ਮੀਡੀਆ ਵਰਤ ਕੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ਼ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |author=Gary A. Donahue |title=Network Warrior |url=https://archive.org/details/networkwarrior0000dona |publisher=O'Reilly |date=June 2007 |page=[https://archive.org/details/networkwarrior0000dona/page/5 5]}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ== {{ਕਾਮਨਜ਼|Local Area Network|ਮੁਕਾਮੀ ਇਲਾਕਾ ਜਾਲ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁਕਾਮੀ ਇਲਾਕਾ ਜਾਲ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਫ਼ਤਰੀ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਮਾਨ]] 5t0sc9dle92gr9mrl4zhd37k8vnli03 0 58779 850356 846748 2026-10-19T20:38:39Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20261019)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 850356 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ਮਨ ਦਾ ਗ਼ੈਰਬਸਤੀਕਰਨ <br/>Decolonising the Mind: the Politics of Language in African Literature | image = Decolonising the Mind cover.jpg | border = yes | caption = | alt = | author = ਨਗੂਗੀ ਵਾ ਥਿਉਂਗੋ | title_orig = | orig_lang_code = | title_working = | translator = | illustrator = | cover_artist = | country = | language = | series = | subject = ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਸਾਹਿਤ—ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ | genre = ਗ਼ੈਰ-ਗਲਪ | published = 1986 | media_type = ਪ੍ਰਿੰਟ (ਪੇਪਰਬੈਕ) | pages = 114 | awards = | isbn = 0-435-08016-4 | oclc = | dewey = | congress = | preceded_by = | followed_by = | wikisource = }} '''ਮਨ ਦਾ ਗ਼ੈਰਬਸਤੀਕਰਨ: ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਿਆਸਤ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: Decolonising the Mind: the Politics of Language in African Literature) [[ਕੀਨੀਆ|ਕੀਨੀਆਈ]] [[ਨਾਵਲਕਾਰ]] ਅਤੇ [[ਉੱਤਰਬਸਤੀਵਾਦ|ਉੱਤਰਬਸਤੀਵਾਦੀ]] ਚਿੰਤਕ [[ਨਗੂਗੀ ਵਾ ਥਿਉਂਗੋ]] ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਨਗੂਗੀ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਰਚਿਤ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਉੱਤਰਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਮਸਲੇ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੁਤਬਾ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{cite book|last=Lovesey|first=Oliver|title=Approaches to Teaching the Works of Ngũgĩ wa Thiong'o|url=https://archive.org/details/approachestoteac0000unse_g8p8|date=2012|publisher=The Modern Language Association of America|location=New York|isbn=978-1-60329-112-5|page=[https://archive.org/details/approachestoteac0000unse_g8p8/page/11 11]}}</ref> ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਨਗੂਗੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ, ਲੇਖਕ ਦੁਆਰਾ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਪਾਠਕ ਵਰਗ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name=Lovesey125>{{cite book|last=Lovesey|first=Oliver|title=Ngũgĩ wa Thiong'o|url=https://archive.org/details/ngugiwathiongo00love|date=2000|publisher=Twayne Publishers|location=New York|isbn=0-8057-1695-5|page=[https://archive.org/details/ngugiwathiongo00love/page/125 125]}}</ref> ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ, ਉੱਤਰਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ, ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਗਿਆਨ, ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਨ ਹੈ। ਨਗੂਗੀ ਨੇ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਸਦਕਾ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੇ ਗੌਰਵ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ।<ref name="itself">{{cite book|last=Thiong'o|first=Ngũgĩ wa|title=Decolonising the Mind|url=https://archive.org/details/decolonisingmind00ngug|date=1986|isbn=0-435-08016-4}}</ref> ==ਥੀਮ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ== ===ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ=== ਨਗੂਗੀ ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਸੁਹਜ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈਕੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ===ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ=== ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ: "ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਅਧੀਨ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪੁੱਠੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਮ, ਇਤਿਹਾਸ, ਰੀਤੀਆਂ, ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਲੋਕਧਾਰਾ, ਕਲਾ, ਨ੍ਰਿਤ, ਸੰਗੀਤ, ਮੂਰਤੀ, ਏਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਆਪਣੀ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੰਗ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਧੀਨ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਜਿਊਣ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਸਲਵਾਦ ਫਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।"<ref name="cook on language/culture/imperialism">{{cite book|last=Cook|first=David|title=Ngũgĩ wa Thiong'o|url=https://archive.org/details/ngugiwathiongoex0000cook_o8z1|date=1997|publisher=|location=|pages=[https://archive.org/details/ngugiwathiongoex0000cook_o8z1/page/215 215]-7}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਗੂਗੀ ਵਾ ਥਿਉਂਗੋ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ]] as371llyf6b5cix1t95euh4zfxgnpts 0 59147 850374 850061 2026-10-20T05:26:37Z Tamanpreet Kaur 26648 850374 wikitext text/x-wiki [[File:ਸਾਂਝੀ ਮਾਤਾ.jpg|thumb|ਸਾਂਝੀ ਮਾਤਾ]] [[ਤਸਵੀਰ:ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਦੀ ਤਸਵੀਰ।.jpg|thumb|right|ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ]] [[File:Sanjhi mata.jpg|thumb|right|ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ]] [[File:Sanjhi mata ji.jpg|thumb|right|ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ]] '''ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ''' ਦੀ ਪੂਜਾ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਖਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇ ਦੁਸਹਿਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨੌਂ ਰਾਤਾਂ ([[ਨਰਾਤੇ|ਨਰਾਤਿਆਂ]]) ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲੋਕ ਦੇਵੀ ਦਾ ਸਬੰਧ ਲੋਕ ਧਰਮ ਨਾਲ ਹੈ। ਨਰਾਤਿਆਂ ਸਮੇਂ ਕੁੜੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕੰਧ ਉੱਪਰ ਗੋਹੇ ਨਾਲ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਚੀਕਣੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਣਾ ਕੇ ਸੁਕਾ ਰੱਖੇ ਚੰਨ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ 'ਸਾਂਝੀ' ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗ ਪੈਰ ਸਹਿਤ ਪੂਰੀ ਸੂਰੀ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਨੱਕ ਬੁੱਲ੍ਹ ਵਾਲਾ ਮੂੰਹ ਵੀ ਇੰਨ ਬਿੰਨ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਨਰਾਤੇ ਮੂਰਤੀ ਹੇਠਾਂ ਕੋਰੇ ਕੁੱਜੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਭੁੰਜੇ ਹੀ ਕਿਆਰੀ ਬਣਾ ਕੇ ਜੌਂ ਬੀਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁੜੀਆਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰੇ ਪਾਣੀ ਪਾ ਕੇ ਗੋਰਜਾਂ ਦੇ ਇਸ ਬਾਗ ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੀਆ ਹਨ। ਹਰ ਸ਼ਾਮ ਕੁੜੀਆਂ ਮੂਰਤੀ ਅੱਗੇ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਦੀਆਂ ਤੇ ਗੀਤ ਗਾਉਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਂਝੀ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:<ref>[http://punjabitribuneonline.com/2012/10/%E0%A8%89%E0%A9%B1%E0%A8%A0-%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%82%E0%A8%9D%E0%A9%80-%E0%A8%AA%E0%A8%9F%E0%A9%9C%E0%A9%87-%E0%A8%96%E0%A9%8B%E0%A8%B2/ ਉੱਠ ਮੇਰੀ ‘ਸਾਂਝੀ’ ਪਟੜੇ ਖੋਲ੍ਹ, ਕੁੜੀਆਂ ਆਈਆਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ - ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੁਪਾਲ]</ref> ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਮ ਵਕਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਦੀ ਆਰਤੀ ਉਤਾਰਨ ਉਪਰੰਤ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਪੰਜੀਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਸਹਿਰੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਕੁੜੀਆਂ ਜੌਂਆਂ ਦੀਆਂ ਹਰੀਆਂ ਕਰੂੰਬਲਾਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੱਗੜੀਆਂ ਜਾਂ ਕੰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਟੁੰਗਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਤੋਂ ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਉਤਪਤੀ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸੇ ਦਿਨ ਸਰਘੀ ਵੇਲੇ ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਕੰਧ ਤੋਂ ਉਤਾਰ ਕੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਕਿਸੇ ਟੋਭੇ ਜਾਂ ਨਦੀ ਨਾਲੇ ਵਿੱਚ, ਜਲ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |url=http://www.sabhyachar.com/mela.php |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2017-10-22 |archive-date=2014-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140305193546/http://www.sabhyachar.com/mela.php |url-status=dead }}</ref> ਕੁਆਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਇਸ [[ਤਿਉਹਾਰ]] ਨੂੰ, ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਨੌਰਾਤੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਦੇਵੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮੂਰਤ ਬਣਾ ਕੇ ਕੰਧ ਉੱਪਰ ਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ,ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਂਝੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਭੈਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਵੀਰ ਦੀ ਮੰਗ ਲਈ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ, ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਈ, ਮੁਰਾਦਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਕੁੜੀਆਂ ਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਸਾਂਝੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਘਿਉ ਦੀ ਜੋਤ ਜਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।[[ਗੀਤ]] ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਰਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਰਤੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸ਼ੱਕਰ/ਸ਼ੱਕਰ ਦੀ ਪੰਜੀਰੀ ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਠੇ ਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਸਹਿਰੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਾਂਝੀ ਨੂੰ ਕੰਧ ਤੋਂ ਉਤਾਰ ਕੇ, ਟੋਕਰੇ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ, ਜੇਕਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੂਆ/ਕੱਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਚ ਤਾਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਟੋਭੇ ਵਿਚ ਤਾਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਂਝੀ ਨੂੰ ਜਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਵੀ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਂਝੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਇਕ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਚਿਉਕਣੀ ਮਿੱਟੀ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋ ਕੇ ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਕੱਚ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਤੇ ਕੌਡੀਆਂ ਵੀ ਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਹਿਣੇ ਵੀ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੰਨ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਤਾਰੇ ਵੀ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਇਹ ਸਾਰੇ ਅੰਗ, ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਤਾਰੇ, ਗਹਿਣੇ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਪਹਿਲੇ ਨੌਰਾਤੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਘਰ ਦੀ ਇਕ ਕੰਧ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗੋਹਾ [[ਮਿੱਟੀ]] ਥੱਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਉਸ ਉੱਪਰ ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਦੇ ਸੁਕਾਏ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ, ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚੰਦ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਤਾਰੇ ਵੀ ਚਿਪਕਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਕੁੜੀਆਂ ਇਸ ਉੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਪਰੋਲਾ ਫੇਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਕਲੀ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਉੱਤੇ ਗੋਟੇ ਵਾਲੀ ਲਾਲ ਚੁੰਨੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਜੇਹੇ [[ਵਹਿਮ-ਭਰਮ|ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ]] ਵਾਲੇ ਤਿਉਹਾਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਸਾਂਝੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਵੀ ਹੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼|publisher=ਯੂਨੀਸਟਾਰ|year=january 1 2013|isbn=9382246991|location=ਇਹ ਪਲਾਟ ਨੰਬਰ 301, ਇੰਡਸਟਰੀਅਲ ਏਰੀਆ ਮੋਹਾਲੀ, ਮੋਹਾਲੀ-160062 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।}}</ref> ==ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਅਤੇ ਬਰੋਟੇ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ== “ਸਾਂਝੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਇੱਕ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਕੁੜੀਆਂ ਚਿਉਕਣੀ ਮਿੱਟੀ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋ ਕੇ ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਧਰਤੀ ਤੇ ਬਣਾਉਂਦੀਆ ਹਨ। ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਕੱਚ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕੋਡੀਆ ਲਾਈਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਹਿਣੇ ਵੀ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਇਹ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਤਾਰੇ ਗਹਿਣੇ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾ ਨਰਾਤੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਘਰ ਦੀ ਇੱਕ ਕੰਧ ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਗੋਹਾ ਮਿਟੀ ਥੱਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਉਪਰ ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਤੇ ਤਾਰੇ ਵੀ ਚਿਪਕਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਕੁੜੀਆਂ ਇਸ ਉੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਪਰੋਲਾ ਫੇਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਕਲੀ ਦਰ ਦਿੰਦੀਆ ਹਨ। ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਉੱਤੇ ਗੋਟ ਵਾਲੀ ਲਾਲ ਚੁੰਨੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।”<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼: ਹਰਕੇਸ਼ ਸਿੰਘ ਕਹਿਲ, ਪੰਨਾ 474-475</ref> “ਰੰਗ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਲਾ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਰੋਟੇ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੇ ਰਹੇ ਰੰਗ ਦੇ ਤੋਤੇ ਨਾਲ ਚੁੰਝਾਂ ਨਾਲ ਬੜੇ ਸੋਹਣੇ ਲੱਗਦੇ ਸਾਰੀਆ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੇ ਤੋਤੇ ਚਿੜੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਉੱਡੂ-ਉੱਡੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਰੋਟੇ ਦੀ ਸਾਰੀ ਦਿਖ ਵੀ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗੋਲ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਸਾਰੀ ਤਿਆਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਂਝੀ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਪਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਗੋਰੇ ਚਿੱਟੇ-ਪੈਰਾ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੇ ਬੋਰਾ ਵਾਲੀਆ ਚਿੱਟੀਆ ਚਾਂਦੀ ਰੰਗੀਆਂ ਪੰਜੇਬਾ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕੋਈ ਖਾਸ ਮਾਹਰ ਜਾਂ ਕੁੜੀ ਕੱਤਰੀ ਹੀ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਹਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।” ==ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ== ਸਾਂਝੀ ਬਣਾ ਕੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕੜਾਹੀ ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਂਝੀ ਨੂੰ ਭੋਗ ਲਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀ ਨੂੰ ਭੋਗ ਲਾਉਣ ਲਈ ਰੋਜ ਹੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਂਝੀ ਲਾਉਣ ਤੇ ਫਿਰ ਸਾਂਝੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸਾਂਝੀ ਲਾਉਣ ਜਾਂ ਵਧਾਉਣ, ਭਾਵ ਉਤਾਰਣ ਦਾ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਕਈ ਥਾਂ ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ==ਸਾਂਝੀ ਨੂੰ ਉਤਾਰਣ ਦਾ ਸਮਾਂ== “ਕਈ ਲੋਕ ਸਾਂਝੀ ਮੱਸਿਆ ਤੋਂ ਦੂਜਾ ਉਸੇ ਦਿਨ ਪਹਿਲੇ ਨਰਾਤੇ ਨੂੰ ਲਾਉਂਦੇ ਨੇ ਗਨਗੋਰਾ (ਜੌ) ਵੀ ਉਸੇ ਦਿਨ ਬੀਜਦੇ ਨੇ। ਸਾਂਝੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਮਿਟੀ ਦੀ ਕਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਜੌ ਬੀਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪੰਜ ਸੱਤ ਹੋਰ ਨਿਕੇ ਮੋਟੇ, ਕੱਢੇ ਪੱਕੇ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੌ ਬੀਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” “ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਂਝੀ ਬਰੋਟੇ ਤੇ ਗਨਗੋਰਾ ਦੁਸਹਿਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਵਧਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਥਾਈਂ ਦੁਸਹਿਰੇ ਦੇ ਦਿਨ ਵੀ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।”<ref>ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿਥ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਰਸਮੋ ਰਿਵਾਜ ਚਾਨਣ ਦੀ ਨਾਨਕ ਚੱਕ: ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ, ਸਰਹਿੰਦ, ਪੰਨਾ 118</ref> ==ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਦੇ ਗੀਤ== <poem> ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਪਟੜੇ ਖੋਲ ਕੁੜੀਆ ਆਈਆ ਤੇਰੇ ਕੋਲ। ਜਾਗੂੰ ਗੀ ਜਗਾਉਂਗੀ, ਕੋਠੇ ਚੜ ਕੇ ਗਾਉਂਗੀ। ਤੂੰ ਜਾਗ ਸਾਂਝੀ ਜਾਗ, ਤੇਰੇ ਮੱਥੇ ਲੱਗੇ ਭਾਗ, ਤੇਰੇ ਪੱਟੀਆਂ ਸਿਰ ਸੁਹਾਗ। ਨੀ ਤੂੰ ਜਾਗ ਸਾਂਝੀ ਜਾਗ। ਸਾਡੇ ਜਾਗ ਪੈਣ ਭਾਗ। ਮੈ ਆਈ ਤੇਰੇ ਦਵਾਰ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਰੀ ਮਾਈ ਤਾਰ। ਮੇਰੀਆ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਬਲਾਈ। ਜਾਗ ਸਾਂਝੀ ਜਾਗ। </poem> ==ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਤੋਂ ਵੀਰ ਦੀ ਮੰਗ ਲਈ ਗੀਤ== <poem>ਪਹਿਲੀ ਆਰਤੀ ਕਰਾ ਕਰਾਰ। ਜੀਵੇ ਮੰਗ ਵੀਰ ਪਿਆਰ। ਵੀਰ ਪਿਆਰ ਦੀਆਂ ਅੜੀਆ। ਸ਼ਿਵ ਦੁਆਲੇ ਖੜ੍ਹੀਆ। ਅਸੀਂ ਹਰਿ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾਇਆ।</poem> ==ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਦੀ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਵਾਉਂਦੇ ਗਾਇਆ ਜਾਣਾ ਵਾਲਾ ਗੀਤ== <poem> ਮੇਰੀ ਸਾਂਝੀ ਤਾਂ ਮੰਗਦੀ ਛੱਜ ਭਰ ਗਹਿਣੇ? ਕਿੱਥੋਂ ਲਿਆਵਾ ਮੇਰੀ ਸਾਂਝੀ ਮੈਂ ਛੱਜ ਭਰ ਗਹਿਣੇ? ਵੀਰ ਮੇਰਾ ਸੁਣਿਆਰੇ ਦਾ ਸਾਖੀ ਉਥੇ ਲਿਆਵਾ ਮੈਂ ਛੱਜ ਭਰ ਗਹਿਣੇ। ਤੂੰ ਲੈ ਮੇਰੀ ਸਾਂਝੀ ਛੱਜ ਭਰ ਗਹਿਣੇ। </poem> ==ਜਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਗੀਤ== <poem> ਨਾ ਗੋਅ ਮੇਰੀਏ ਸਾਂਝੀਏ, ਵਰੇ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਫੇਰ ਆਵਾਂਗੇ, ਤੈਨੂੰ ਫੇਰ ਲਿਆਵਾਂਗੇ।<ref>ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਿਹਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ: ਹਰਕੇਸ਼ ਸਿੰਘ ਕਹਿਲ, ਪੰਨਾ 290-291</ref> * ਨਾਈ ਸਾਂਝੀ, ਪੋਈ ਸਾਂਝੀ, ਰੋਈ ਨਾ, ਵਰੇ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਫੇਰ ਲਾਵਾਰੀ। </poem><ref>ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਆਖਿਆ: ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ, ਪੰਨਾ 148</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਕਧਾਰਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਿਉਹਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤਿਉਹਾਰ]] cm1g09dq8h3smh31cesaqnw13bv1l0h 850375 850374 2026-10-20T05:31:34Z Tamanpreet Kaur 26648 850375 wikitext text/x-wiki [[File:ਸਾਂਝੀ ਮਾਤਾ.jpg|thumb|ਸਾਂਝੀ ਮਾਤਾ]] [[ਤਸਵੀਰ:ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਦੀ ਤਸਵੀਰ।.jpg|thumb|right|ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ]] [[File:Sanjhi mata.jpg|thumb|right|ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ]] [[File:Sanjhi mata ji.jpg|thumb|right|ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ]] '''ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ''' ਦੀ ਪੂਜਾ [[ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਵੱਡੇ ਖਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇ [[ਦੁਸਹਿਰਾ|ਦੁਸਹਿਰੇ]] ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨੌਂ ਰਾਤਾਂ ([[ਨਰਾਤੇ|ਨਰਾਤਿਆਂ]]) ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲੋਕ ਦੇਵੀ ਦਾ ਸਬੰਧ ਲੋਕ ਧਰਮ ਨਾਲ ਹੈ। ਨਰਾਤਿਆਂ ਸਮੇਂ ਕੁੜੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕੰਧ ਉੱਪਰ ਗੋਹੇ ਨਾਲ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਚੀਕਣੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਣਾ ਕੇ ਸੁਕਾ ਰੱਖੇ ਚੰਨ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ 'ਸਾਂਝੀ' ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗ ਪੈਰ ਸਹਿਤ ਪੂਰੀ ਸੂਰੀ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਨੱਕ ਬੁੱਲ੍ਹ ਵਾਲਾ ਮੂੰਹ ਵੀ ਇੰਨ ਬਿੰਨ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਨਰਾਤੇ ਮੂਰਤੀ ਹੇਠਾਂ ਕੋਰੇ ਕੁੱਜੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਭੁੰਜੇ ਹੀ ਕਿਆਰੀ ਬਣਾ ਕੇ ਜੌਂ ਬੀਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁੜੀਆਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰੇ ਪਾਣੀ ਪਾ ਕੇ ਗੋਰਜਾਂ ਦੇ ਇਸ ਬਾਗ ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੀਆ ਹਨ। ਹਰ ਸ਼ਾਮ ਕੁੜੀਆਂ ਮੂਰਤੀ ਅੱਗੇ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਦੀਆਂ ਤੇ ਗੀਤ ਗਾਉਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਂਝੀ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:<ref>[http://punjabitribuneonline.com/2012/10/%E0%A8%89%E0%A9%B1%E0%A8%A0-%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%82%E0%A8%9D%E0%A9%80-%E0%A8%AA%E0%A8%9F%E0%A9%9C%E0%A9%87-%E0%A8%96%E0%A9%8B%E0%A8%B2/ ਉੱਠ ਮੇਰੀ ‘ਸਾਂਝੀ’ ਪਟੜੇ ਖੋਲ੍ਹ, ਕੁੜੀਆਂ ਆਈਆਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ - ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੁਪਾਲ]</ref> ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਮ ਵਕਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਦੀ ਆਰਤੀ ਉਤਾਰਨ ਉਪਰੰਤ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਪੰਜੀਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਸਹਿਰੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਕੁੜੀਆਂ ਜੌਂਆਂ ਦੀਆਂ ਹਰੀਆਂ ਕਰੂੰਬਲਾਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੱਗੜੀਆਂ ਜਾਂ ਕੰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਟੁੰਗਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਤੋਂ ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਉਤਪਤੀ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸੇ ਦਿਨ ਸਰਘੀ ਵੇਲੇ ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਕੰਧ ਤੋਂ ਉਤਾਰ ਕੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਕਿਸੇ ਟੋਭੇ ਜਾਂ ਨਦੀ ਨਾਲੇ ਵਿੱਚ, ਜਲ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |url=http://www.sabhyachar.com/mela.php |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2017-10-22 |archive-date=2014-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140305193546/http://www.sabhyachar.com/mela.php |url-status=dead }}</ref> ਕੁਆਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਇਸ [[ਤਿਉਹਾਰ]] ਨੂੰ, ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਨੌਰਾਤੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਦੇਵੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮੂਰਤ ਬਣਾ ਕੇ ਕੰਧ ਉੱਪਰ ਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ,ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਂਝੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਭੈਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਵੀਰ ਦੀ ਮੰਗ ਲਈ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ, ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਈ, ਮੁਰਾਦਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਕੁੜੀਆਂ ਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਸਾਂਝੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਘਿਉ ਦੀ ਜੋਤ ਜਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। [[ਗੀਤ]] ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਰਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਰਤੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸ਼ੱਕਰ ਜਾਂ ਸ਼ੱਕਰ ਦੀ ਪੰਜੀਰੀ ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਠੇ ਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਸਹਿਰੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਾਂਝੀ ਨੂੰ ਕੰਧ ਤੋਂ ਉਤਾਰ ਕੇ, ਟੋਕਰੇ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ, ਜੇਕਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੂਆ/ਕੱਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਚ ਤਾਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਟੋਭੇ ਵਿਚ ਤਾਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਂਝੀ ਨੂੰ ਜਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਵੀ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਂਝੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਇਕ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਚਿਉਕਣੀ ਮਿੱਟੀ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋ ਕੇ ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਕੱਚ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਤੇ ਕੌਡੀਆਂ ਵੀ ਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਹਿਣੇ ਵੀ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੰਨ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਤਾਰੇ ਵੀ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਇਹ ਸਾਰੇ ਅੰਗ, ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਤਾਰੇ, ਗਹਿਣੇ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਪਹਿਲੇ ਨੌਰਾਤੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਘਰ ਦੀ ਇਕ ਕੰਧ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗੋਹਾ [[ਮਿੱਟੀ]] ਥੱਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਉਸ ਉੱਪਰ ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਦੇ ਸੁਕਾਏ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ, ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚੰਦ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਤਾਰੇ ਵੀ ਚਿਪਕਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਕੁੜੀਆਂ ਇਸ ਉੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਪਰੋਲਾ ਫੇਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਕਲੀ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਉੱਤੇ ਗੋਟੇ ਵਾਲੀ ਲਾਲ ਚੁੰਨੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਜਿਹੇ [[ਵਹਿਮ-ਭਰਮ|ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ]] ਵਾਲੇ ਤਿਉਹਾਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਸਾਂਝੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਵੀ ਹੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼|publisher=ਯੂਨੀਸਟਾਰ|year=january 1 2013|isbn=9382246991|location=ਇਹ ਪਲਾਟ ਨੰਬਰ 301, ਇੰਡਸਟਰੀਅਲ ਏਰੀਆ ਮੋਹਾਲੀ, ਮੋਹਾਲੀ-160062 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।}}</ref> ==ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਅਤੇ ਬਰੋਟੇ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ== “ਸਾਂਝੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਇੱਕ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਕੁੜੀਆਂ ਚਿਉਕਣੀ ਮਿੱਟੀ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋ ਕੇ ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਧਰਤੀ ਤੇ ਬਣਾਉਂਦੀਆ ਹਨ। ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਕੱਚ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕੋਡੀਆ ਲਾਈਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਹਿਣੇ ਵੀ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਇਹ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਤਾਰੇ ਗਹਿਣੇ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾ ਨਰਾਤੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਘਰ ਦੀ ਇੱਕ ਕੰਧ ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਗੋਹਾ ਮਿਟੀ ਥੱਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਉਪਰ ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਤੇ ਤਾਰੇ ਵੀ ਚਿਪਕਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਕੁੜੀਆਂ ਇਸ ਉੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਪਰੋਲਾ ਫੇਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਕਲੀ ਦਰ ਦਿੰਦੀਆ ਹਨ। ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਉੱਤੇ ਗੋਟ ਵਾਲੀ ਲਾਲ ਚੁੰਨੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।”<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼: ਹਰਕੇਸ਼ ਸਿੰਘ ਕਹਿਲ, ਪੰਨਾ 474-475</ref> “ਰੰਗ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਲਾ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਰੋਟੇ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੇ ਰਹੇ ਰੰਗ ਦੇ ਤੋਤੇ ਨਾਲ ਚੁੰਝਾਂ ਨਾਲ ਬੜੇ ਸੋਹਣੇ ਲੱਗਦੇ ਸਾਰੀਆ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੇ ਤੋਤੇ ਚਿੜੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਉੱਡੂ-ਉੱਡੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਰੋਟੇ ਦੀ ਸਾਰੀ ਦਿਖ ਵੀ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗੋਲ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਸਾਰੀ ਤਿਆਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਂਝੀ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਪਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਗੋਰੇ ਚਿੱਟੇ-ਪੈਰਾ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੇ ਬੋਰਾ ਵਾਲੀਆ ਚਿੱਟੀਆ ਚਾਂਦੀ ਰੰਗੀਆਂ ਪੰਜੇਬਾ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕੋਈ ਖਾਸ ਮਾਹਰ ਜਾਂ ਕੁੜੀ ਕੱਤਰੀ ਹੀ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਹਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।” ==ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ== ਸਾਂਝੀ ਬਣਾ ਕੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕੜਾਹੀ ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਂਝੀ ਨੂੰ ਭੋਗ ਲਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀ ਨੂੰ ਭੋਗ ਲਾਉਣ ਲਈ ਰੋਜ ਹੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਂਝੀ ਲਾਉਣ ਤੇ ਫਿਰ ਸਾਂਝੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸਾਂਝੀ ਲਾਉਣ ਜਾਂ ਵਧਾਉਣ, ਭਾਵ ਉਤਾਰਣ ਦਾ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਕਈ ਥਾਂ ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ==ਸਾਂਝੀ ਨੂੰ ਉਤਾਰਣ ਦਾ ਸਮਾਂ== “ਕਈ ਲੋਕ ਸਾਂਝੀ ਮੱਸਿਆ ਤੋਂ ਦੂਜਾ ਉਸੇ ਦਿਨ ਪਹਿਲੇ ਨਰਾਤੇ ਨੂੰ ਲਾਉਂਦੇ ਨੇ ਗਨਗੋਰਾ (ਜੌ) ਵੀ ਉਸੇ ਦਿਨ ਬੀਜਦੇ ਨੇ। ਸਾਂਝੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਮਿਟੀ ਦੀ ਕਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਜੌ ਬੀਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪੰਜ ਸੱਤ ਹੋਰ ਨਿਕੇ ਮੋਟੇ, ਕੱਢੇ ਪੱਕੇ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੌ ਬੀਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” “ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਂਝੀ ਬਰੋਟੇ ਤੇ ਗਨਗੋਰਾ ਦੁਸਹਿਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਵਧਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਥਾਈਂ ਦੁਸਹਿਰੇ ਦੇ ਦਿਨ ਵੀ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।”<ref>ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿਥ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਰਸਮੋ ਰਿਵਾਜ ਚਾਨਣ ਦੀ ਨਾਨਕ ਚੱਕ: ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ, ਸਰਹਿੰਦ, ਪੰਨਾ 118</ref> ==ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਦੇ ਗੀਤ== <poem> ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਪਟੜੇ ਖੋਲ ਕੁੜੀਆ ਆਈਆ ਤੇਰੇ ਕੋਲ। ਜਾਗੂੰ ਗੀ ਜਗਾਉਂਗੀ, ਕੋਠੇ ਚੜ ਕੇ ਗਾਉਂਗੀ। ਤੂੰ ਜਾਗ ਸਾਂਝੀ ਜਾਗ, ਤੇਰੇ ਮੱਥੇ ਲੱਗੇ ਭਾਗ, ਤੇਰੇ ਪੱਟੀਆਂ ਸਿਰ ਸੁਹਾਗ। ਨੀ ਤੂੰ ਜਾਗ ਸਾਂਝੀ ਜਾਗ। ਸਾਡੇ ਜਾਗ ਪੈਣ ਭਾਗ। ਮੈ ਆਈ ਤੇਰੇ ਦਵਾਰ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਰੀ ਮਾਈ ਤਾਰ। ਮੇਰੀਆ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਬਲਾਈ। ਜਾਗ ਸਾਂਝੀ ਜਾਗ। </poem> ==ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਤੋਂ ਵੀਰ ਦੀ ਮੰਗ ਲਈ ਗੀਤ== <poem>ਪਹਿਲੀ ਆਰਤੀ ਕਰਾ ਕਰਾਰ। ਜੀਵੇ ਮੰਗ ਵੀਰ ਪਿਆਰ। ਵੀਰ ਪਿਆਰ ਦੀਆਂ ਅੜੀਆ। ਸ਼ਿਵ ਦੁਆਲੇ ਖੜ੍ਹੀਆ। ਅਸੀਂ ਹਰਿ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾਇਆ।</poem> ==ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਦੀ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਵਾਉਂਦੇ ਗਾਇਆ ਜਾਣਾ ਵਾਲਾ ਗੀਤ== <poem> ਮੇਰੀ ਸਾਂਝੀ ਤਾਂ ਮੰਗਦੀ ਛੱਜ ਭਰ ਗਹਿਣੇ? ਕਿੱਥੋਂ ਲਿਆਵਾ ਮੇਰੀ ਸਾਂਝੀ ਮੈਂ ਛੱਜ ਭਰ ਗਹਿਣੇ? ਵੀਰ ਮੇਰਾ ਸੁਣਿਆਰੇ ਦਾ ਸਾਖੀ ਉਥੇ ਲਿਆਵਾ ਮੈਂ ਛੱਜ ਭਰ ਗਹਿਣੇ। ਤੂੰ ਲੈ ਮੇਰੀ ਸਾਂਝੀ ਛੱਜ ਭਰ ਗਹਿਣੇ। </poem> ==ਜਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਗੀਤ== <poem> ਨਾ ਗੋਅ ਮੇਰੀਏ ਸਾਂਝੀਏ, ਵਰੇ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਫੇਰ ਆਵਾਂਗੇ, ਤੈਨੂੰ ਫੇਰ ਲਿਆਵਾਂਗੇ।<ref>ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਿਹਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ: ਹਰਕੇਸ਼ ਸਿੰਘ ਕਹਿਲ, ਪੰਨਾ 290-291</ref> * ਨਾਈ ਸਾਂਝੀ, ਪੋਈ ਸਾਂਝੀ, ਰੋਈ ਨਾ, ਵਰੇ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਫੇਰ ਲਾਵਾਰੀ। </poem><ref>ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਆਖਿਆ: ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ, ਪੰਨਾ 148</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਕਧਾਰਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਿਉਹਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤਿਉਹਾਰ]] 1e7wqxg15h5n8b84g3g1tgh27uzh14t 850376 850375 2026-10-20T05:34:08Z Tamanpreet Kaur 26648 /* ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ */ 850376 wikitext text/x-wiki [[File:ਸਾਂਝੀ ਮਾਤਾ.jpg|thumb|ਸਾਂਝੀ ਮਾਤਾ]] [[ਤਸਵੀਰ:ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਦੀ ਤਸਵੀਰ।.jpg|thumb|right|ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ]] [[File:Sanjhi mata.jpg|thumb|right|ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ]] [[File:Sanjhi mata ji.jpg|thumb|right|ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ]] '''ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ''' ਦੀ ਪੂਜਾ [[ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਵੱਡੇ ਖਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇ [[ਦੁਸਹਿਰਾ|ਦੁਸਹਿਰੇ]] ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨੌਂ ਰਾਤਾਂ ([[ਨਰਾਤੇ|ਨਰਾਤਿਆਂ]]) ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲੋਕ ਦੇਵੀ ਦਾ ਸਬੰਧ ਲੋਕ ਧਰਮ ਨਾਲ ਹੈ। ਨਰਾਤਿਆਂ ਸਮੇਂ ਕੁੜੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕੰਧ ਉੱਪਰ ਗੋਹੇ ਨਾਲ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਚੀਕਣੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਣਾ ਕੇ ਸੁਕਾ ਰੱਖੇ ਚੰਨ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ 'ਸਾਂਝੀ' ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗ ਪੈਰ ਸਹਿਤ ਪੂਰੀ ਸੂਰੀ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਨੱਕ ਬੁੱਲ੍ਹ ਵਾਲਾ ਮੂੰਹ ਵੀ ਇੰਨ ਬਿੰਨ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਨਰਾਤੇ ਮੂਰਤੀ ਹੇਠਾਂ ਕੋਰੇ ਕੁੱਜੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਭੁੰਜੇ ਹੀ ਕਿਆਰੀ ਬਣਾ ਕੇ ਜੌਂ ਬੀਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁੜੀਆਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰੇ ਪਾਣੀ ਪਾ ਕੇ ਗੋਰਜਾਂ ਦੇ ਇਸ ਬਾਗ ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੀਆ ਹਨ। ਹਰ ਸ਼ਾਮ ਕੁੜੀਆਂ ਮੂਰਤੀ ਅੱਗੇ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਦੀਆਂ ਤੇ ਗੀਤ ਗਾਉਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਂਝੀ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:<ref>[http://punjabitribuneonline.com/2012/10/%E0%A8%89%E0%A9%B1%E0%A8%A0-%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%82%E0%A8%9D%E0%A9%80-%E0%A8%AA%E0%A8%9F%E0%A9%9C%E0%A9%87-%E0%A8%96%E0%A9%8B%E0%A8%B2/ ਉੱਠ ਮੇਰੀ ‘ਸਾਂਝੀ’ ਪਟੜੇ ਖੋਲ੍ਹ, ਕੁੜੀਆਂ ਆਈਆਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ - ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੁਪਾਲ]</ref> ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਮ ਵਕਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਦੀ ਆਰਤੀ ਉਤਾਰਨ ਉਪਰੰਤ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਪੰਜੀਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਸਹਿਰੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਕੁੜੀਆਂ ਜੌਂਆਂ ਦੀਆਂ ਹਰੀਆਂ ਕਰੂੰਬਲਾਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੱਗੜੀਆਂ ਜਾਂ ਕੰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਟੁੰਗਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਤੋਂ ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਉਤਪਤੀ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸੇ ਦਿਨ ਸਰਘੀ ਵੇਲੇ ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਕੰਧ ਤੋਂ ਉਤਾਰ ਕੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਕਿਸੇ ਟੋਭੇ ਜਾਂ ਨਦੀ ਨਾਲੇ ਵਿੱਚ, ਜਲ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |url=http://www.sabhyachar.com/mela.php |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2017-10-22 |archive-date=2014-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140305193546/http://www.sabhyachar.com/mela.php |url-status=dead }}</ref> ਕੁਆਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਇਸ [[ਤਿਉਹਾਰ]] ਨੂੰ, ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਨੌਰਾਤੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਦੇਵੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮੂਰਤ ਬਣਾ ਕੇ ਕੰਧ ਉੱਪਰ ਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ,ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਂਝੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਭੈਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਵੀਰ ਦੀ ਮੰਗ ਲਈ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ, ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਈ, ਮੁਰਾਦਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਕੁੜੀਆਂ ਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਸਾਂਝੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਘਿਉ ਦੀ ਜੋਤ ਜਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। [[ਗੀਤ]] ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਰਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਰਤੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸ਼ੱਕਰ ਜਾਂ ਸ਼ੱਕਰ ਦੀ ਪੰਜੀਰੀ ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਠੇ ਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਸਹਿਰੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਾਂਝੀ ਨੂੰ ਕੰਧ ਤੋਂ ਉਤਾਰ ਕੇ, ਟੋਕਰੇ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ, ਜੇਕਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੂਆ/ਕੱਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਚ ਤਾਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਟੋਭੇ ਵਿਚ ਤਾਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਂਝੀ ਨੂੰ ਜਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਵੀ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਂਝੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਇਕ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਚਿਉਕਣੀ ਮਿੱਟੀ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋ ਕੇ ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਕੱਚ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਤੇ ਕੌਡੀਆਂ ਵੀ ਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਹਿਣੇ ਵੀ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੰਨ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਤਾਰੇ ਵੀ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਇਹ ਸਾਰੇ ਅੰਗ, ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਤਾਰੇ, ਗਹਿਣੇ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਪਹਿਲੇ ਨੌਰਾਤੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਘਰ ਦੀ ਇਕ ਕੰਧ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗੋਹਾ [[ਮਿੱਟੀ]] ਥੱਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਉਸ ਉੱਪਰ ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਦੇ ਸੁਕਾਏ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ, ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚੰਦ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਤਾਰੇ ਵੀ ਚਿਪਕਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਕੁੜੀਆਂ ਇਸ ਉੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਪਰੋਲਾ ਫੇਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਕਲੀ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਉੱਤੇ ਗੋਟੇ ਵਾਲੀ ਲਾਲ ਚੁੰਨੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਜਿਹੇ [[ਵਹਿਮ-ਭਰਮ|ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ]] ਵਾਲੇ ਤਿਉਹਾਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਸਾਂਝੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਵੀ ਹੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼|publisher=ਯੂਨੀਸਟਾਰ|year=january 1 2013|isbn=9382246991|location=ਇਹ ਪਲਾਟ ਨੰਬਰ 301, ਇੰਡਸਟਰੀਅਲ ਏਰੀਆ ਮੋਹਾਲੀ, ਮੋਹਾਲੀ-160062 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।}}</ref> ==ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਅਤੇ ਬਰੋਟੇ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ== “ਸਾਂਝੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਇੱਕ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਕੁੜੀਆਂ ਚਿਉਕਣੀ ਮਿੱਟੀ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋ ਕੇ ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਧਰਤੀ ਤੇ ਬਣਾਉਂਦੀਆ ਹਨ। ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਕੱਚ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕੋਡੀਆ ਲਾਈਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਹਿਣੇ ਵੀ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਇਹ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਤਾਰੇ ਗਹਿਣੇ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾ ਨਰਾਤੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਘਰ ਦੀ ਇੱਕ ਕੰਧ ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਗੋਹਾ ਮਿਟੀ ਥੱਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਉਪਰ ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਤੇ ਤਾਰੇ ਵੀ ਚਿਪਕਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਕੁੜੀਆਂ ਇਸ ਉੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਪਰੋਲਾ ਫੇਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਕਲੀ ਦਰ ਦਿੰਦੀਆ ਹਨ। ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਉੱਤੇ ਗੋਟ ਵਾਲੀ ਲਾਲ ਚੁੰਨੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।”<ref>ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼: ਹਰਕੇਸ਼ ਸਿੰਘ ਕਹਿਲ, ਪੰਨਾ 474-475</ref> “ਰੰਗ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਲਾ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਰੋਟੇ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੇ ਰਹੇ ਰੰਗ ਦੇ ਤੋਤੇ ਨਾਲ ਚੁੰਝਾਂ ਨਾਲ ਬੜੇ ਸੋਹਣੇ ਲੱਗਦੇ ਸਾਰੀਆ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੇ ਤੋਤੇ ਚਿੜੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਉੱਡੂ-ਉੱਡੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਰੋਟੇ ਦੀ ਸਾਰੀ ਦਿਖ ਵੀ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗੋਲ ਟਿੱਕੀਆਂ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਸਾਰੀ ਤਿਆਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਂਝੀ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਪਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਗੋਰੇ ਚਿੱਟੇ-ਪੈਰਾ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੇ ਬੋਰਾ ਵਾਲੀਆ ਚਿੱਟੀਆ ਚਾਂਦੀ ਰੰਗੀਆਂ ਪੰਜੇਬਾ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕੋਈ ਖਾਸ ਮਾਹਰ ਜਾਂ ਕੁੜੀ ਕੱਤਰੀ ਹੀ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਹਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।” ==ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ== ਸਾਂਝੀ ਬਣਾ ਕੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕੜਾਹੀ ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਂਝੀ ਨੂੰ ਭੋਗ ਲਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀ ਨੂੰ ਭੋਗ ਲਾਉਣ ਲਈ ਰੋਜ਼ ਹੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਂਝੀ ਲਾਉਣ ਤੇ ਫਿਰ ਸਾਂਝੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸਾਂਝੀ ਲਾਉਣ ਜਾਂ ਵਧਾਉਣ, ਭਾਵ ਉਤਾਰਣ ਦਾ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਕਈ ਥਾਂ ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ==ਸਾਂਝੀ ਨੂੰ ਉਤਾਰਣ ਦਾ ਸਮਾਂ== “ਕਈ ਲੋਕ ਸਾਂਝੀ ਮੱਸਿਆ ਤੋਂ ਦੂਜਾ ਉਸੇ ਦਿਨ ਪਹਿਲੇ ਨਰਾਤੇ ਨੂੰ ਲਾਉਂਦੇ ਨੇ ਗਨਗੋਰਾ (ਜੌ) ਵੀ ਉਸੇ ਦਿਨ ਬੀਜਦੇ ਨੇ। ਸਾਂਝੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਮਿਟੀ ਦੀ ਕਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਜੌ ਬੀਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪੰਜ ਸੱਤ ਹੋਰ ਨਿਕੇ ਮੋਟੇ, ਕੱਢੇ ਪੱਕੇ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੌ ਬੀਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” “ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਂਝੀ ਬਰੋਟੇ ਤੇ ਗਨਗੋਰਾ ਦੁਸਹਿਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਵਧਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਥਾਈਂ ਦੁਸਹਿਰੇ ਦੇ ਦਿਨ ਵੀ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।”<ref>ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿਥ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਰਸਮੋ ਰਿਵਾਜ ਚਾਨਣ ਦੀ ਨਾਨਕ ਚੱਕ: ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ, ਸਰਹਿੰਦ, ਪੰਨਾ 118</ref> ==ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਦੇ ਗੀਤ== <poem> ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਪਟੜੇ ਖੋਲ ਕੁੜੀਆ ਆਈਆ ਤੇਰੇ ਕੋਲ। ਜਾਗੂੰ ਗੀ ਜਗਾਉਂਗੀ, ਕੋਠੇ ਚੜ ਕੇ ਗਾਉਂਗੀ। ਤੂੰ ਜਾਗ ਸਾਂਝੀ ਜਾਗ, ਤੇਰੇ ਮੱਥੇ ਲੱਗੇ ਭਾਗ, ਤੇਰੇ ਪੱਟੀਆਂ ਸਿਰ ਸੁਹਾਗ। ਨੀ ਤੂੰ ਜਾਗ ਸਾਂਝੀ ਜਾਗ। ਸਾਡੇ ਜਾਗ ਪੈਣ ਭਾਗ। ਮੈ ਆਈ ਤੇਰੇ ਦਵਾਰ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਰੀ ਮਾਈ ਤਾਰ। ਮੇਰੀਆ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਬਲਾਈ। ਜਾਗ ਸਾਂਝੀ ਜਾਗ। </poem> ==ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਤੋਂ ਵੀਰ ਦੀ ਮੰਗ ਲਈ ਗੀਤ== <poem>ਪਹਿਲੀ ਆਰਤੀ ਕਰਾ ਕਰਾਰ। ਜੀਵੇ ਮੰਗ ਵੀਰ ਪਿਆਰ। ਵੀਰ ਪਿਆਰ ਦੀਆਂ ਅੜੀਆ। ਸ਼ਿਵ ਦੁਆਲੇ ਖੜ੍ਹੀਆ। ਅਸੀਂ ਹਰਿ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾਇਆ।</poem> ==ਸਾਂਝੀ ਮਾਈ ਦੀ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਵਾਉਂਦੇ ਗਾਇਆ ਜਾਣਾ ਵਾਲਾ ਗੀਤ== <poem> ਮੇਰੀ ਸਾਂਝੀ ਤਾਂ ਮੰਗਦੀ ਛੱਜ ਭਰ ਗਹਿਣੇ? ਕਿੱਥੋਂ ਲਿਆਵਾ ਮੇਰੀ ਸਾਂਝੀ ਮੈਂ ਛੱਜ ਭਰ ਗਹਿਣੇ? ਵੀਰ ਮੇਰਾ ਸੁਣਿਆਰੇ ਦਾ ਸਾਖੀ ਉਥੇ ਲਿਆਵਾ ਮੈਂ ਛੱਜ ਭਰ ਗਹਿਣੇ। ਤੂੰ ਲੈ ਮੇਰੀ ਸਾਂਝੀ ਛੱਜ ਭਰ ਗਹਿਣੇ। </poem> ==ਜਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਗੀਤ== <poem> ਨਾ ਗੋਅ ਮੇਰੀਏ ਸਾਂਝੀਏ, ਵਰੇ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਫੇਰ ਆਵਾਂਗੇ, ਤੈਨੂੰ ਫੇਰ ਲਿਆਵਾਂਗੇ।<ref>ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਿਹਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ: ਹਰਕੇਸ਼ ਸਿੰਘ ਕਹਿਲ, ਪੰਨਾ 290-291</ref> * ਨਾਈ ਸਾਂਝੀ, ਪੋਈ ਸਾਂਝੀ, ਰੋਈ ਨਾ, ਵਰੇ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਫੇਰ ਲਾਵਾਰੀ। </poem><ref>ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਆਖਿਆ: ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ, ਪੰਨਾ 148</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਕਧਾਰਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਿਉਹਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤਿਉਹਾਰ]] 2yra2e7qgnpzvdr30vzids88ou4m4ka 0 63930 850361 538772 2026-10-19T20:47:00Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20261019)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 850361 wikitext text/x-wiki [[File:Das Bild der Höchsten Seele als Lichtpunkt TR.jpg|thumb|ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੁਮਾਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਇੱਕ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਸੋਮਾ ਹੈ ਜੋ ਅਜੂਨੀ ਹੈ।]] {{Infobox organisation |name= ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੁਮਾਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵ ਅਧਿਆਤਮਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ |image= |size= 100px |caption= |map= |msize= |mcaption= |formation= 1930s |type= ਅਧਿਆਤਮਕ ਸੰਸਥਾ |headquarters = [[ਮਾਉਂਟ ਆਬੂ]], ਰਾਜਸਥਾਨ, ਭਾਰਤ |membership = |leader_title = ਬਾਨੀ |leader_name = [[ਲੇਖਰਾਜ ਕਰਿਪਲਾਨੀ]] (1876–1969),"ਬ੍ਰਹਮ ਬਾਬਾ" ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ |key_people = ਜਾਨਕੀ ਕਰਿਪਲਾਨੀ, ਹਿਰਦੇ ਮੋਹਣੀ |num_staff = |budget = |website = [http://www.bkwsu.org/ International], [http://www.brahmakumaris.com India] }} '''ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੁਮਾਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵ ਅਧਿਆਤਮਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ''' ('''''ਪਰਜਾਪਿਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੁਮਾਰੀਆਂ ਇਸ਼ਵਰਿਆ ਵਿਸ਼ਵਵਿਦਿਆਲਿਆ''''') ਜਾਂ '''ਬੀ.ਕੇ.ਡਬਲਿਊ.ਐਸ .ਯੂ.''' ਇੱਕ [[ਨਵੀਂ ਧਾਰਮਿਕ ਲਹਿਰ]] ਹੈ ਜੋ 1930 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ।<ref name="New Religious Movements 2006">{{cite book|last=Clarke|first=Peter|title=Encyclopedia of New Religious Movements|pages=71-72|publisher=Routledge|year=2006|ISBN=0-203-59897-0}}</ref> ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੁਮਾਰੀਆਂ ({{lang-sa|ब्रह्माकुमारी}}, "ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ") ਲਹਿਰ [[ਦਾਦਾ ਲੇਖਰਾਜ ਕਰਿਪਲਾਨੀ]] ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜੋ ''ਬ੍ਰਹਮਾ ਬਾਬਾ'', ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="World 2010">{{cite book|last1=Melton|first1=J. Gordon|last2=Baumann|first2=Martin|title=Religions of the World. A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices|url=https://archive.org/details/religionsofworld0003unse|pages=383-384|publisher=ABC-CLEO, LLC|year=2010|ISBN=9781576072233}}</ref> ਇਸ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਤਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="Kranenborg">{{cite web | url = http://www.cesnur.org/testi/bryn/br_kranenborg.htm | title = Brahma Kumaris: A New Religion? | last=Reender Kranenborg |year=1999 |publisher=Center for Studies on New Religions | accessdate = 2007-07-27 |quote=A preliminary version of a paper presented at CESNUR 99 }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੁਮਾਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ]] 3ssij909u6o8c0neyomesnmbgvf2zq2 0 66575 850349 849505 2026-10-19T20:22:40Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20261019)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 850349 wikitext text/x-wiki ਗਣਿਤਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, '''ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ''' ਜਾਂ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ, ਯੁਕਿਲਡਨ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਦਾ ਇੱਕ 4-ਅਯਾਮੀ ਮੈਨੀਫੋਲਡ (ਬਹੁਪਰਤ) ਵਿੱਚ ਮੇਲ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਤਰਾਲ (ਇੰਟਰਵਲ) ਓਸ ਇਨਰਸ਼ੀਅਲ ਫਰੇਮ (ਢਾਂਚੇ) ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਗਣਿਤਿਕ ਬਣਤਰ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ ਦੀਆਂ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਗਣਿਤਿਸ਼ਾਸਤਰੀ ਹਰਮਨ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਫੇਰ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ([[ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਪੇਖਤਾ]]<ref>{{harvnb|Landau|Lifshitz|2002|p=5}}</ref>) ਦੇ ਸਿੱਧ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ([[ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਪੇਖਤਾ]]) ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕ ਤੌਰ ਤੇ ਜੁੜੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਾਂਝੀ ਗਣਿਤਿਕ ਬਣਤਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ([[ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਪੇਖਤਾ]]) ਦੇ ਫਾਰਮੂਲਿਆਂ ਦਾ ਸੂਤਰੀਕਰਨ ਕਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਯੁਕਿਲਡਨ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ (ਲੈਂਥ ਕੰਟਰੈਕਸ਼ਨ) ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ (ਟਾਈਮ ਡਿਲੇਸ਼ਨ) ਕਾਰਣ ਅਕਸਰ ਫਰਕ ਰੱਖਣਗੇ, ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੀਆਂ ਰੈੱਫਰੈਂਸ ਫਰੇਮਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ<ref group="nb">This makes spacetime distance an [[Invariant (physics)|invariant]].</ref> ਦਰਮਿਆਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਕਤ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸਥਾਨਿਕ ਅਯਾਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ ਯੁਕਿਲਡਨ ਸਪੇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਈਸੋਮੀਟਰੀ ਗਰੁੱਪ, ਜੋ ਕਿ ਨਿਯਮਿਤ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੁਣਨਫਲ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਇੱਕ ਯੁਕਿਲਡਨ ਸਪੇਸ ਦੇ ਯੁਕਿਲਡਨ ਡਿਸਟੈਂਸਾਂ (ਵਿੱਥਾਂ) ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਯੁਕਿਲਡਨ ਗਰੁੱਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਆਇਸੀਮੀਟਰੀ ਗਰੁੱਪ ਜੋ ਗੈਰ-ਪੌਜ਼ੇਟਿਵ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਦੋ-ਰੇਖਿਕ (ਬਾਇਲੀਨੀਅਰ) ਅਕਾਰ (ਇੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਇਨਰ ਪ੍ਰੋਡਕਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਸਮੇਤ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਰਖਿਅਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਗਰੁੱਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੁਣਨਫਲ (ਇਨਰ ਪ੍ਰੋਡਕਟ) ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਤਰਾਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਅੰਤਰ ਵੈਕਟਰ ਤਰਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹੋਣ। == ਇਤਿਹਾਸ == [[File:De Raum zeit Minkowski Bild.jpg|250px|right|thumb|ਹਰਮਨ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ (1864 – 1909) ਇੱਕ ਜਰਮਨ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਖੋਜਿਆ ਕਿ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ([[ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਪੇਖਤਾ]]) ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਜੋ ਉਸਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ [[ਅਲਬਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ]] === ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ ਯੁਕਿਲਡਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ === 1905 ਵਿੱਚ, 1906 ਵਾਲੀ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਹੈਨਰੀ ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਟਾਈਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਚੌਥੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ (√−1 c t) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲੈ ਕੇ, ਇੱਕ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੌਰਮੇਸ਼ਨ (ਪਰਿਵਰਤਨ) ਨੂੰ, ਤਿੰਨ ਵਾਸਤਵਿਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਅਯਾਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਟਾਈਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ, ਯੁਕਤ ਇੱਕ ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ ਯੁਕਿਲਡਨ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਰੋਟੇਸ਼ਨ (ਚੱਕਰ) ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਫੇਰ ਸਪੇਸ ਇੱਕ ਸੂਡੋ-ਯੁਕਿਲਡਨ ਸਪੇਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਇੱਕ ਹਾਈਪਰਬੋਲਿਕ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਬੇਸ਼ੱਕ ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਨੇ ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਮਕਸਦ ਜਾਣੀ ਪਛਾਣੀ ਯੁਕਿਲਡਨ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਖੁੱਲ ਕੇ ਸਮਝਾਉਣਾ ਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਹਰਮਨ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ<ref>{{harvnb|Minkowski|1907–1908|pp=53&ndash;111}} *Wikisource translation: [[s:Translation:The Fundamental Equations for Electromagnetic Processes in Moving Bodies|The Fundamental Equations for Electromagnetic Processes in Moving Bodies]].</ref> ਦੁਆਰਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸਨੇ ਚਾਰ ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਧੀਨ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ ਸਿੱਧੇ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ [[ਮੈਕਸਵੈੱਲ]] ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁਨਰਕਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ([[ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਪੇਖਤਾ]]) ਦੀ ਉਸ ਵਕਤ ਦੀ ਤਾਜ਼ਾ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਚਾਰ ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਸੂਤਰਬੱਧ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਸਨੇ ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਟਾਈਮ ਅਤੇ ਸਪੇਸ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਿਆ। ===ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ === ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਕਿਸੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਰੂਪ ਦੇ ਫਾਰਮੂਲਾ ਸੂਤਰੀਕਰਨ ਦਿੱਤੇ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਦੀ ਜਗਹ ਵਾਸਤਵਿਕ ਵਕਤ ਵਾਲੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸਨ ਜੋ ਇੱਕ ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ ਅੱਫਾਈਨ (ਸਮਾਂਤਰ ਸਬੰਧ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲੀ) ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸਪੇਸ ਤੇ ਟਾਈਮ ਦੇ ਅਸਥਿਰਾਂਕਾਂ (x, y, z, t) ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੂ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ, ਹਰੇਕ ਬਿੰਦੂ (ਉੱਪਰ ਚਿੱਤਰ ਦੇਖੋ) ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਲਾਈਟ-ਕੋਨ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਲਾਈਟ-ਕੋਨ ਉੱਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਜਾਂ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਧੁਰਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅੱਜ ਕੱਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕਾਲਪਨਿਕ ਵਕਤ ਵਾਲੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੇ ਵੀ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ([[ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਪੇਖਤਾ]]) ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਮੂਲ ਪੁਨਰਬਿਆਨਬਾਜੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਨੇ ਕਿਹਾ, ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਜੋ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਅੱਗੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉੱਭਰੇ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮੁਢਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਹਨ। ਇਸਲਈ ਸਪੇਸ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਟਾਈਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ ਪਰਛਾਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਹੋਣ ਲਈ ਦੋਸ਼ੀ ਪਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਹੀ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸੁੱਰਖਿਅਤ ਕਰੇਗਾ। ---ਹਰਮਨ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ, 1907 == ਗਣਿਤਿਕ ਬਣਤਰ == ਇੱਕ ਨਿਰੀਖਣ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਲਈ, ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ ਇੱਕ 4-ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨਲ ਵਾਸਤਵਿਕ ਵੈਕਟਰ ਸਪੇਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਸਪੇਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸਹੀ ਸਲਾਮਤ (ਨੌਨਡਿਜਨਰੇਟ), ਸਮਰੂਪ ਦੋ-ਰੇਖਿਕ (ਸਮਿੱਟਰਿਕ ਬਾਇਲੀਨੀਅਰ) ਅਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ (−,+,+,+) ਜਾਂ (+,−,−,−) ਹਸਤਾਖਰ ਵਾਲਾ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੁਣਨਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ, ਸਪਰਸ਼ ਸਪੇਸਾਂ ਨਾਲ ਵਾਸਤਾ ਰੱਖਣ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ ਦੀ ਵੈਕਟਰ ਸਪੇਸ ਫਿਤਰਤ, ਖੁਦ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ ਅੰਦਰ ਵੈਕਟਰਾਂ (ਬਿੰਦੂਆਂ, ਘਟਨਾਵਾਂ) ਵਾਲੇ ਬਿੰਦੂਆਂ (ਘਟਨਾਵਾਂ) ਉੱਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਸਪੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਕਟਰਾਂ ਦੀ ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਮਕਸਦਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਬਿੰਦੂ p ਉੱਤੇ ਡਿਸਪਲੇਸਮੈਂਟ [[ਵੈਕਟਰ]] ਨਾਲ ਸਪਰਸ਼ ਵੈਕਟਰਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ, ਬੇਸ਼ੱਕ, ਉਸੇ ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਪਛਾਣ ਰਾਹੀਂ ਸਵੀਕਾਰ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿਗਨੇਚਰ ਓਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੁਣਨਫਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤਰਕ ਤੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਧਾਰ ਵੈਕਟਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਸਪੇਸ]] ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਹੋਣ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ, ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਕ (−,+,+,+) ਸਿਗਨੇਚਰ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂਕਿ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ (+,−,−,−) ਸਿਗਨੇਚਰ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਸਿਗਨੇਚਰ (ਸ਼ੁੱਧ ਸਪੇਸ ਵੈਕਟਰ ਪੌਜ਼ੇਟਿਵ “ਨੌਰਮ-ਸਕੁਏਰਡ” ਸਿਰਜਦੇ ਹਨ) ਲਈ ਤਰਕ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਹੱਦ c → ∞ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਯੁਕਿਲਡਨ ਕੇਸ ਤੋਂ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਾਦ ਵਾਲੇ ਸਿਗਨੇਚਰ (ਸ਼ੁੱਧ ਸਪੇਸ ਵੈਕਟਰ ਨੈਗਟਿਵ “ਨੌਰਮ-ਸਕੁਏਰਡ” ਸਿਰਜਦੇ ਹਨ) ਲਈ ਤਰਕਾਂ ਵਿੱਚ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਘਟਾਓ ਦੇ ਚਿੰਨਾਂ ਦਾ ਮੁੱਕ ਜਾਣਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਇਸ ਬਾਇਲੀਨੀਅਰ (ਦੋ-ਰੇਖਿਕ) ਅਕਾਰ ਨਾਲ ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ (0,2) ਕਿਸਮ ਵਾਲਾ ਟੈਂਸਰ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਮੀਟ੍ਰਿਕ, ਬਾਇਲੀਨੀਅਰ ਅਕਾਰ, ਅਤੇ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਇਨਰ ਪ੍ਰੋਡਕਟ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਚੀਜ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ 4×4 [[ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਾਇ[[ਲੀਨੀਅਰ ਅਕਾਰ]] ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਪੜਨਾ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਵਿੱਚ, ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਇੱਕ ਲੌਰੰਟਜ਼ੀਅਨ ਮੈਨੀਫੋਲਡ L, ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਟੈਂਸਰ g ਯੁਕਤ ਦੀ ਤਰਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ L ਦੇ ਹਰੇਕ ਬਿੰਦੂ p ਉੱਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਸਪੇਸ {{math|''T''_''p''''L''}} ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸਹੀ ਸਲਾਮਤ ਸਮਰੂਪ ਦੋ-ਰੇਖਿਕ (ਨੌਨਡਿਜਨਰੇਟ ਸਮਿੱਟਰਿਕ [[ਬਾਇਲੀਨੀਅਰ]]) ਅਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਸਨੂੰ “ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ” ਇੱਕ 4×4 ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਮੈਨੀਫੋਲਡ ਦਾ ਇੱਕ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਰਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੇਸ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਟੈਂਸਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ ਵਿੱਚ M ਦੇ ਹਰੇਕ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਉਹੀ ਸਮਰੂਪ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਤਰਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਦ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਵੈਕਟਰਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ [[ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ]] ਨਾਲ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹੋਏ (ਪਰ ਹੋਰ ਬਣਤਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ), ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਸੂਡੋ-ਯੁਕਿਲਡਨ ਸਪੇਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦੀਆਂ ਕੁੱਲ ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨਾਂ n=4 ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਗਨੇਚਰ (3, 1) ਜਾਂ (1, 3) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ ਦੇ ਤੱਤਾਂ (ਐਲੀਮੈਂਟਾਂ) ਨੂੰ ਇਵੈੰਟਸ (ਘਟਨਾਵਾਂ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ ਨੂੰ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਸਿਗਨੇਚਰ ਤੇ ਜੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਅਕਸਰ {{math|'''R'''^3,1}} ਜਾਂ {{math|'''R'''^1,3}} ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ M ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਸੂਡੋ-ਰੀਮਾਨੀਅਨ [[ਮੈਨੀਫੋਲਡ]] ਦੀ ਸਰਲਤਮ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। === ਸੂਡੋ-ਯੁਕਿਲਡਨ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਨਿਯਮ === ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਮੀਟ੍ਰਿਕ η ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ ਦਾ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਟੈਂਸਰ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਸੂਡੋ-ਯੁਕਿਲਡਨ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਨੀਨਡੀਜਨਰੇਟ ਸਮਰੂਪ ਦੋ-ਰੇਖਿਕ ਅਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ (0,2) ਕਿਸਮ ਦਾ ਟੈਂਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਤਰਕ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; {{math|''u''_''p'', ''v''_''p''}} ਜੋ {{math|''T''_''p''''M'', ''p'' ∈ ''M''}} ਵਿੱਚ ਵੈਕਟਰ ਹਨ, ਅਤੇ M ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੂ p ਉੱਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਸਪੇਸ ਹੈ। ਖੁਦ M ਨਾਲ {{math|''T''_''p''''M''}} ਦੀ ਉੱਪਰ ਦੱਸੀ ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਪਛਾਣ ਕਾਰਣ, ਇਹ M ਵਿੱਚ ਦੋਹੇ u, v ਤਰਕਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੰਕਲਪਿਕ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, M ਵਿੱਚ ਵੈਕਟਰਾਂ v ਨੂੰ 4-ਵੈਕਟਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਗੈਰ ਨੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨਸ ਸੈਰਿਫ ਇਟਾਲਿਕ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਯੁਕਿਲਡਨ ਸੈਟਿੰਗ ਮੁਤਾਬਿਕ ਬੋਲਡਫੇਸ v ਦੀ ਤਰਾਂ। ਬਾਦ ਵਾਲਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ 4-ਵੈਕਟਰ ਦੇ 3-ਵੈਕਟਰ ਹਿੱਸੇ ਲਈ ਰਾਖਵਾਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ :<math>u \cdot v =\eta(u, v)</math> M ਉੱਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੁਣਨਫਲ ਵਾਂਗ ਬਣਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਇਨਰ ਪ੍ਰੋਡਕਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਯੁਕਿਲਡਨ ਇਨਰ ਪ੍ਰੋਡਕਟ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵੱਖਰੇ ਰੇਖਾਗਣਿਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀਆਂ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ, *<math>\eta(au + v, w) = a\eta(u, w) + \eta(v, w), \quad \forall u, v \in M, \forall a \in \mathbb R \qquad \text{(linearity in first slot)}</math> *<math>\eta(u, v) = \eta(v, u) \qquad \text{(symmetry)}</math> *<math>\eta(u, v) = 0 \quad \forall v \in M \Rightarrow u = 0 \qquad \text{(non-degeneracy)}</math> ਪਹਿਲੀਆਂ ਦੋ ਸ਼ਰਤਾਂ ਬਾਇਲੀਨੀਅਰਟੀ (ਦੋ-ਰੇਖਿਕਤਾ) ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਮਿੱਥ-ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੁਣਨਫਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੁਣਨਫਲ ਦਰਮਿਆਨ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਅੰਤਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾ ਗੁਣਨਫਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪੌਜ਼ੇਟਿਵ ਹੋਣਾ ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਯਾਨਿ ਕਿ η(u, u) < 0 (ਜ਼ੀਰੋ ਤੋਂ ਘੱਟ) ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੋ ਵੈਕਟਰਾਂ v ਅਤੇ w ਨੂੰ ਔਰਥੋਗਨਲ (orthogonal) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ η(v, w) = 0 ਹੋਵੇ। ਇੱਕ ਵੈਕਟਰ e ਇੱਕ ਯੂਨਿਟ [[ਵੈਕਟਰ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ η(e, e) = ±1 ਹੋਵੇ। ਪਰਸਪਰ [[ਔਰਥੋਗਨਲ]] ([[ਸਮਕੋਣ]]) [[ਯੂਨਿਟ]] ਵੈਕਟਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ M ਲਈ ਇੱਕ ਬੇਸਿਸ (ਅਧਾਰ) ਨੂੰ [[ਔਰਥੋਨੌਰਮਲ ਬੇਸਿਸ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਇਨਰਸ਼ੀਅਲ ਫਰੇਮ ਲਈ, ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਔਰਥੋਨੌਰਮਲ ਬੇਸਿਸ ਨਾਲ ਯੂਨਿਟ ਟਾਈਮ ਵੈਕਟਰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਔਰਥੋਨੌਰਮਲ ਬੇਸਿਸ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੇਸਿਸ ਵਿੱਚ ਪੌਜ਼ੇਟਿਵ ਤੇ ਨੈਗੈਟਿਵ ਯੂਨਿਟ ਵੈਕਟਰਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਇੱਕ ਫਿਕਸ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਨੰਬਰਾਂ ਦਾ ਜੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੁਣਨਫਲ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਬਾਇਲੀਨੀਅਰ ਅਕਾਰ ਦੇ ਸਿਗਨੇਚਰ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਲਵੈਟਰ ਦਾ ਇਨਰਸ਼ੀਆ ਨਿਯਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ (ਪਰ ਬਣਤਰ ਨਹੀਂ): ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਸੂਡੋ-ਰੀਮਾਨੀਅਨ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਸਿਗਨੇਚਰ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਦੀ ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ 4-ਅਯਾਮੀ ਫਲੈਟ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਲਈ ਰਾਖਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। === ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਮੀਟ੍ਰਿਕ === ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ([[ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਪੇਖਤਾ]]) ਦੇ ਦੋ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ 1,2 ਦਰਮਿਆਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਇੰਟਰਵਲ (ਅੰਤਰਾਲ) :<math>\pm\left[c^2(t_1 - t_2)^2 - (x_1 - x_2)^2 - (y_1 - y_2)^2 - (z_1 - z_2)^2\right],</math> ਚੁਣੀ ਗਈ ਇਨਰਸ਼ੀਅਲ ਫਰੇਮ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫੈਕਟਰ ± ਦਾ ਸਰਲਾਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿਗਨੇਚਰ ਦੀ ਚੋਣ ਖੁੱਲੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। η ਦਾ ਸੰਖਿਅਕ ਮੁੱਲ, ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੁਣਨਫਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰ ਰਹੇ ਇੱਕ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਬਾਇ[[ਲੀਨੀਅਰ ਅਕਾਰ]] ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਹਿਤ (ਲਿਟਰੇਚਰ) ਵਿੱਚ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਦੇ ਸਿਗਨੇਚਰ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਇਹ ਮਾਤਰਾ ਸਥਿਰਤਾ ਨਾਲ ਨਾਮਬੱਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਅੰਤਰਾਲ (ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ) ਕਦੇ ਕਦੇ ਇੰਟਰਵਲ ਸਕੁਏਰਡ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਮੌਜੂਦਾ ਇੰਟਰਵਲ ਦਾ [[ਵਰਗਮੂਲ]] (ਸਕੁਏਅਰ ਰੂਟ) ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਿਗਨੇਚਰ ਅਤੇ ਇੰਟਰਵਲ ਫਿਕਸ ਕਰ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ ਅਜੇ ਵੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਕਤ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਕਿਹੜਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੌਥਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਪਹਿਲਾ (ਜ਼ੀਰੋ ਵਾਲਾ) ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਕਲਿਪ ਅਸਿਥਰਤਾਵਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਵਿਸਥਾਰ ਪੂਰਵਕ ਸੂਚੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਜਿੰਦਗੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸੱਚਾਈ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਲਿਟਰੇਚਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣ ਲੱਗੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਚ ਲੈਣਾ ਪਹਿਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨਰਸ਼ੀਅਲ ਫਰੇਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ (ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ) ਅਧੀਨ ਇੰਟਰਵਲ (ਅੰਤਰਾਲ) ਦੀ ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ (ਸਥਿਰਤਾ) ਇਸ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੀ ਮਾਤਰਾ (ਕਿਸੇ ਵੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ± ਲਈ ਰੱਖਵਾਂ) ਦੇ ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਬਸ਼ਰਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲੀਨੀਅਰ (ਰੇਖਿਕ) ਹੋਵੇ ; :<math>\pm\left[c^2t^2 - x^2 - y^2 - z^2\right]</math> ਇਸ ਕੁਆਡਰੈਟਿਕ ਅਕਾਰ (ਵਰਗਾਕਾਰ) ਨੂੰ ਪੋਲਰਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਆਇਡੈਂਟਿਟੀ (ਧਰੁਵੀ-ਪਹਿਚਾਣ) ਰਾਹੀਂ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖਿਆ ਬਾਇਲੀਨੀਅਰ ਅਕਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; :<math> u \cdot v = \pm\left[c^2t_1t_2 - x_1x_2 - y_1y_2 - z_1z_2\right].</math> ਇਸ ਬਾਇਲੀਨੀਅਰ ਅਕਾਰ ਨੂੰ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; :<math> u \cdot v = u^{\mathrm T}[\eta] v,</math> ਜਿੱਥੇ [η] ਇੱਕ 4×4 ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ η ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਭਵ ਤੌਰ ਤੇ ਗਲਤਫਹਿਮੀ ਭਰੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ, [η] ਨੂੰ ਸਿਰਫ η ਨਾਲ ਲਿਖ ਦੇਣਾ ਰਿਵਾਜ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਸਪਸ਼ਟ ਬਾਇਲੀਨੀਅਰ ਅਕਾਰ ਤੋਂ ਇਸ ਤਰਾਂ ਪੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; :<math>\eta = \pm \begin{pmatrix}-1&0&0&0\\0&1&0&0\\0&0&1&0\\0&0&0&1\end{pmatrix},</math> ਅਤੇ ਬਾਇਲੀਨੀਅਰ ਅਕਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸੈਕਸ਼ਨ ਇਸਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।, ਜੋ ਹੁਣ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; :<math>u \cdot v =\eta(u, v),</math> ਨਿਸ਼ਚਿਤਿਤਾ ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਲਈ, ਸਿਗਨੇਚਰ (−,+,+,+) ਨੂੰ ਹੁਣ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚੋਣ ਦਾ ਕੋਈ ਭੌਤਿਕੀ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਚੋਣ ਵਾਲੇ ਸਿਗਨੇਚਰ ਨਾਲ, ਸਿਗਨੇਚਰ ਦੀ ਇੱਕ ਚੋਣ ਵਾਲਾ ਬਾਇਲੀਨੀਅਰ ਅਕਾਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਦਾ ਸਮਿੱਟਰੀ ਗਰੁੱਪ [[ਆਈਸੋਮਰਫਿਕ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਚੋਣਾਂ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤੀ ਮੁਤਾਬਿਕ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। === ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੇਸਿਸ === ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੇਸਿਸ ਚਾਰ ਪਰਸਪਰ ਔਰਥੋਗਨਲ ਵੈਕਟਰਾਂ {{nowrap|{ ''e''₀, ''e''₁, ''e''₂, ''e''₃ } }} ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸੈੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ; :<math>-\eta(e_0, e_0) = \eta(e_1, e_1) = \eta(e_2, e_2) = \eta(e_3, e_3) = 1 .</math> ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੰਝ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; :<math>\eta(e_\mu, e_\nu) = \eta_{\mu \nu}.</math> ਸਟੈੰਡਰਡ ਬੇਸਿਸ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ, ਕਿਸੇ ਵੈਕਟਰ v ਦੇ ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਨੂੰ {{math|(''v''⁰, ''v''¹, ''v''², ''v''³)}} ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ {{math|''v'' {{=}} ''v''^''μ''''e''_''μ''}} ਲਿਖਣ ਲਈ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਧਾਰਨਾ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੰਪੋਨੈਂਟ{{math|''v''⁰}} ਨੂੰ v ਦਾ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂਕਿ ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਨੂੰ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਕੰਪੋਨੈਂਟ (ਸਥਾਨਿਕ ਹਿੱਸੇ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ 4-ਵੈਕਟਰ ਦੇ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ 3-ਵੈਕਟਰ {{math|'''v''' {{=}} (''v''₁, ''v''₂, ''v''₃)}} ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਵੈਕਟਰਾਂ v ਅਤੇ w ਦਰਮਿਆਨ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਇਨਰ ਪ੍ਰੋਡਕਟ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; :<math>\eta(v, w) = \eta_{\mu \nu} v^\mu w^\nu = v^0 w_0 + v^1 w_1 + v^2 w_2 + v^3 w_3 = v^\mu w_\mu = v_\mu w^\mu,</math> ਅਤੇ :<math>\eta(v, v) = \eta_{\mu \nu} v^\mu v^\nu = v^0v_0 + v^1 v_1 + v^2 v_2 + v^3 v_3 = v^\mu v_\mu.</math> ਇੱਥੇ ਮੀਟ੍ਰੀਕ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਸੂਚਕਾਂਕ ਨੂੰ ਥੱਲੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਇੱਕ ਨੌਨ-ਡੀਜਨਰੇਟ ਬਾਇ[[ਲੀਨੀਅਰ ਅਕਾਰ]], ਇੱਕ [[ਵੈਕਟਰ]] ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਦੋਹਰੀ (ਡਿਊਲ) ਸਪੇਸ ਦਰਮਿਆਨ ਨਕਸ਼ਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਮੈਪ (ਨਕਸ਼ਾ) M ਦੀਆਂ ਟੈਨਜੈਂਟ (ਸਪਰਸ਼) ਸਪੇਸਾਂ ਅਤੇ ਕੋਟੈਨਜੈਂਟ ਸਪੇਸਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। M ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ, ਟੈਨਜੈਂਟ ਅਤੇ ਕੋਟੈਨਜੈਂਟ ਸਪੇਸਾਂ ਡਿਊਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਤਰਕ ਫਿਕਸ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਵੈਕਟਰ ਸਪੇਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੁਣਨਫਲ ਨੂੰ, ਰੀਸਜ਼ ਰੀਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰਮ ਰਾਹੀਂ, ਵੈਕਟਰ ਸਪੇਸ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਲੀਨੀਅਰ ਫੰਕਸ਼ਨਲ ਦੇ ਐਕਸ਼ਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਵੇਂ ਹੀ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ ਦੇ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੁਣਨਫਲ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਕੁੱਝ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇਕਰ {{math|''v''^''μ''}} ਕਿਸੇ ਟੈਨਜੈਂਟ (ਸਪਰਸ਼) ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੈਕਟਰ ਦੇ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਹੋਣ, ਤਾਂ {{math|''η''_''μν''''v''^''μ'' {{=}} ''v''_''ν''}} ਸਹਿਸਪਰਸ਼ (ਕੋਟੈਨਜੈਂਟ, ਇੱਕ ਲੀਨੀਅਰ ਫੰਕਸ਼ਨਲ) ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੈਕਟਰ ਦੇ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਹੋਣਗੇ। M ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਵੈਕਟਰਾਂ ਨਾਲ ਸਪਰਸ਼ ਸਪੇਸਾਂ ਦੇ ਵੈਕਟਰਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਾਰਣ ਇਹ ਜਿਆਦਾਤਰ ਇਗਨੋਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਥੱਲੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਸੂਚਕਾਂਕਾਂ (ਲੋਅਰ ਇੰਡੀਸੀਜ਼) ਵਾਲੇ ਵੈਕਟਰਾਂ ਨੂੰ [[ਕੋਵੇਰੀਅੰਟ]] ਵੈਕਟਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਦ ਵਾਲੀ ਇਸ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ, ਕੋਵੇਰੀਅੰਟ ਵੈਕਟਰਾਂ ਨੂੰ (ਲਗਭਗ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਉਲਝਾਓ ਨਾਲ) ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ ਦੀ ਡਿਊਲ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਵੈਕਟਰਾਂ (ਲੀਨੀਅਰ ਫੰਕਸ਼ਨਲਾਂ) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਪਰ ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੂਚਕਾਂਕਾਂ (ਅੱਪਰ ਇੰਡੀਸੀਜ਼) ਵਾਲੇ ਵੈਕਟਰ [[ਕੌਂਟਰਵੇਰੀਅੰਟ]] ਵੈਕਟਰ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਟੈਨਜੈਂਟ ਤੋਂ [[ਕੋਟੈਨਜੈਂਟ ਸਪੇਸਾਂ]] ਵੱਲ ਮੈਪ ਦਾ ਉਲਟ, ਜੋ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਵਿੱਚ η ਦੇ ਇਨਵਰਸ (1/ η) ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਸੂਚਕਾਂਕ (ਇੰਡੈਕਸ) ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਣ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਇਨਵਰਸ (ਉਲਟ) ਦੇ ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ (ਹਿੱਸਿਆਂ) ਨੂੰ {{math|''η''^''μν''}} ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੈਕਟਰ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਡਿਊਲ ਸਪੇਸ ਦਰਮਿਆਨ ਇਹਨਾਂ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤਿਕ ਸਮਾਨਤਾ ਰਾਹੀਂ {{math|''η''^&#x266D;}} (ਫਲੈਟ-ਈਟਾ) and {{math|''η''^&#x266F;}}(ਸ਼ਾਰਪ-ਈਟਾ) ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਇੰਡੈਕਸ ਜਿਮਨਾਸਟਿਕਸ (ਸੂਚਕਾਂਕ ਕਸ਼ਮਕਸ਼) ਕਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਵਕਤ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਅਤੇ ਫਾਰਮੂਲਾ ਸੂਤਰੀਕਰਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵੈਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁਮਾਉਣਾ ਅਤੇ ਕੌੰਟਰਾਵੇਰੀਅੰਟ ਤੋਂ ਕੋਵੇਰੀਅੰਟ ਵੈਕਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕੋਵੇਰੀਅੰਟ ਤੋਂ ਕੌੰਟਰਾਵੇਰੀਅੰਟ ਵੈਕਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਨਾ ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਰਥਕ ਹੈ। ਗਲਤ ਪ੍ਰਗਟਾਓ ਚਿੰਨ੍ਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਫਟਾਫਟ ਜ਼ਾਹਰ ਹੋਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। == ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਸਮਿੱਟਰੀ == [[Image:Standard conf.svg|right|thumb|250px|ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ (ਪਰਿਵਰਤਨ) ਲਈ ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ (ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ) ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੀ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬ]] [[ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਗਰੁੱਪ]] ਅੰਤਰਾਲ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਦਾ ਗਰੁੱਪ ਹੈ। ਅੰਤਰਾਲ (ਇੰਟਰਵਲ) ਨੂੰ 4-ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ [[ਟਰਾਂਸਲੇਸ਼ਨ ਗਰੁੱਪ]] ਰਾਹੀਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੁੰਦਾ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਪਰਿਵਰਤਨ ਉਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅੰਤਰਾਲ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਰਿਜਿਨ ਨੂੰ ਫਿਕਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਬਾਇ[[ਲੀਨੀਅਰ ਅਕਾਰ]] ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਰੁੱਪਾਂ ਦੀ ਥਿਊਰੀ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ) ਤੋਂ ਢੁਕਵੇਂ ਗਰੁੱਪ ਦਾ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਲਿੰਕ ਕੀਤੇ ਆਰਟੀਕਲ ਵਿੱਚ, ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ Φ ਦੇ ਨਾਲ η (ਇਸਦੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਵਿੱਚ) ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਢੁਕਵਾਂ ਗਰੁੱਪ O(3,1) ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਐਲੀਮੈਂਟਾਂ ਨੂੰ (ਹੋਮੋਜੀਨੀਅਸ) ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਭੌਤਿਕੀ ਮੋੜ ਨਾਲ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਖੋਜਣ ਲਈ ਦੇਖੋ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਡੈਰੀਵੇਸ਼ਨਾਂ]]। ਸਰਲਤਮ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਬੂਸਟ ਹੈ। ਇਸ਼ਾਰੇ ਵਜੋਂ, x-ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੂਸਟ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; :<math> \begin{bmatrix} U'_0 \\ U'_1 \\ U'_2 \\ U'_3 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} \gamma&-\beta \gamma&0&0\\ -\beta \gamma&\gamma&0&0\\ 0&0&1&0\\ 0&0&0&1\\ \end{bmatrix} \begin{bmatrix} U_0 \\ U_1 \\ U_2 \\ U_3 \end{bmatrix}, </math> ਜਿੱਥੇ :<math>\gamma = { 1 \over \sqrt{1 - {v^2 \over c^2}} }</math> ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਫੈਕਟਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ :<math>\beta = { v \over c} \,.</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ| ਹੋਰ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਰੋਟੇਸ਼ਨਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ O(3,1) ਦੇ ਸਬਗਰੁੱਪ SO(3) ਦੇ [[ਐਲੀਮੈਂਟ]] ਵੀ। ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ [[ਹੋਮੋਜੀਨੀਅਸ]] ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਸ਼ੁੱਧ ਬੂਸਟ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਗੁਣਨਫਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਇਨਹੋਮੋਜੀਨੀਅਸ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਦਲਾਓ ਰਾਹੀਂ ਹੋਈ ਹੋਮੋਜੀਨੀਅਸ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ (ਪਰਿਵਰਤਨ) ਉਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸਪੇਸ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਲਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ (PT)। ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚਾਰੇ [[ਵੈਕਟਰ]] ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਅਧੀਨ ਉਸੇ ਫਾਰਮੂਲੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਡਾਇਗਰਾਮ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। == ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ == [[File:World line.svg|250px|thumb|right|ਚਾਰ ਵੱਖਰੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸੈੱਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਸਬਡਿਵੀਜ਼ਨ। ਲਾਈਟ ਕੋਨ, ਸ਼ੁੱਧ ਭਵਿੱਖ, ਸ਼ੁੱਧ ਭੂਤਕਾਲ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਥਾਨ। ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ {{cite book|ref=harv|last=Sard|first=R. D.|title=Relativistic Mechanics - Special Relativity and Classical Particle Dynamics|url=https://archive.org/details/relativisticmech0000sard|year=1970|publisher=W. A. Benjamin|location=New York|isbn=978-0805384918}} ਤੋਂ ਲਈ ਗਈ ਹੈ.]] ਵੈਕਟਰਾਂ v = (ct, x, y, z) = (ct, r) ਨੂੰ {{math|''c''²''t''² - ''r''²}} ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵੈਕਟਰ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ {{math|''c''²''t''² > ''r''²}} ਹੋਵੇ, ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ {{math|''c''²''t''² < ''r''²}}, ਅਤੇ ਨੱਲ ਜਾਂ ਲਾਈਟਲਾਈਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ {{math|''c''²''t''² {{=}} ''r''²}} ਹੋਵੇ। ਇਸਨੂੰ η(v,v) ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਿਗਨੇਚਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੈਕਟਰ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸਾਰੀਆਂ ਰੈਫਰੇਂਸ ਫਰੇਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਰਹੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਤਰਾਲ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ ਦੀ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਨੱਲ ਵੈਕਟਰਾਂ ਦਾ ਸੈੱਟ ਓਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਲਾਈਟਕੋਨ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਵੈਕਟਰ v ਦਿੱਤਾ ਹੋਣ ਤੇ, ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸਥਿਰ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਵਰਲਡਲਾਈਨ ([[ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ]]) ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਡਾਇਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿੱਧੀ ਰੇਖਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਕਤ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਚੁਣ ਲਈ ਜਾਣ ਤੇ, ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਅਤੇ ਨੱਲ ਵੈਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਕਈ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਕੀਤਾ (ਵੰਡਿਆ) ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਵੈਕਟਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; * ਭਵਿੱਖ-ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਵੈਕਟਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਪੌਜ਼ੇਟਿਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ([[ਵੈਕਟਰ]] ਦਾ ਅਗਲਾ ਪਾਸਾ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ * ਭੂਤਕਾਲ-ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਵੈਕਟਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਨੈਗੈਟਿਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਸ਼ੁੱਧ ਭੂਤਕਾਲ) ਨੱਲ [[ਵੈਕਟਰ]] ਤਿੰਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫਿੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; * ਜ਼ੀਰੋ ਵੈਕਟਰ, ਜਿਸਦੇ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੇਸਿਸ ਵਿੱਚ (0,0,0,0) (ਉਰਿਜਨ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ * ਭਵਿੱਖ-ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨੱਲ ਵੈਕਟਰ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਪੌਜ਼ੇਟਿਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਉੱਪਰਲੀ ਲਾਈਟਕੋਨ), ਅਤੇ * ਭੂਤਕਾਲ-ਦਿਸ਼ਾ ਨੱਲ ਵੈਕਟਰ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਨੈਗੇਟਿਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (ਥੱਲੇ ਵਾਲੀ ਲਾਈਟਕੋਨ)। ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਵੈਕਟਰ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੈਕਟਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ। ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਅਤੇ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਵੈਕਟਰ ਕੁੱਲ 7 ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਔਰਥੋਨੌਰਮਲ ਬੇਸਿਸ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਯੂਨਿਟ ਵੈਕਟਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਗੈਰ-ਔਰਥੋਨੌਰਮਲ ਬੇਸਿਸਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੈਕਟਰਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਮੇਲ ਰੱਖਣੇ ਸੰਭਵ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਇੱਕ ਨੱਲ ਬੇਸਿਸ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨੱਲ ਵੈਕਟਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਇੱਕ (ਨੌਨ-ਔਰਥੋਨੌਰਮਲ) ਬੇਸਿਸ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਾਸਤਵਿਕਾਂ ਉੱਪਰ, ਜੇਕਰ ਦੋ ਨੱਲ ਵੈਕਟਰ ਔਰਥੋਗਨਲ ਹੋਣ (ਜ਼ੀਰੋ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਟੈਂਸਰ ਮੁੱਲ ਵਾਲੇ), ਤਾਂ ਉਹ ਜਰੂਰ ਹੀ ਅਨੁਪਾਤਿਕ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰਾਂ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਤੇ, ਇੱਕ [[ਨੱਲ ਟੈਟ੍ਰਾਡ]] ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨੱਲ ਵੈਕਟਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਬੇਸਿਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁੱਝ ਵੈਕਟਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਔਰਥੋਗਨਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। [[ਵੈਕਟਰ ਫੀਲਡਾਂ]] ਨੂੰ ਟਾਈਮਲਾਈਕ, ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਜਾਂ ਨੱਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਸਬੰਧਤ ਹਰੇਕ ਓਸ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਵੈਕਟਰ ਟਾਈਮਲਾਈਕ, ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਜਾਂ ਨੱਲ ਹੋਣ ਜਿੱਥੇ ਫੀਲਡ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਕਾਰਣਤਾਮਿਕ ਸਬੰਧ === ਮੰਨ ਲਓ x, y ∈ M ਹੋਣ। ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ; # x ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ (ਕ੍ਰੋਨੋਜੀਕਲੀ) y ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ y – x ਭਵਿੱਖ-ਦਿਸ਼ਾ ਵਾਲੀ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਦੀ ਟਰਾਂਜ਼ੀਟਿਵ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਇਸਨੂੰ x < y ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। # x ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ (ਕੈਜ਼ੁਅਲੀ) y ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ y – x ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਨੱਲ ਜਾਂ ਭਵਿੱਖ-ਦਿਸ਼ਾ ਵਾਲੀ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦਾ ਅੰਸ਼ਿਕ ਕ੍ਰਮ (ਪਾਰਸ਼ਲ ਔਰਡਰਿੰਗ) ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ x ≤ y ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। === ਉਲਟ ਤਿਕੋਣ ਅਸਮਾਨਤਾ === ਜੇਕਰ v ਅਤੇ w ਦੋਵੇਂ ਭਵਿੱਖ-ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਟਾਇਮਲਾਈਕ 4-ਵੈਕਟਰ ਹੋਣ ਤਾਂ ਨੌਰਮ ਲਈ (+ - - -) ਸਾਈਨ (ਚਿੰਨ) ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ; :<math> \left\| v+w \right\| \ge \left\| v \right\| + \left\| w \right\| .</math> == ਹੋਰ ਫਾਰਮੂਲਾ ਸੂਤਰੀਕਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ == === ਅਯਾਮਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਗਿਣਤੀ === ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ ਚਾਰ ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਣਿਤਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਸੂਤਰੀਕਰਨ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਅਯਾਮਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੀ '''“ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ”''' ਦੇ ਸਮਾਨ ਇੱਕ ਰਚਨਾ ਲਈ ਗਣਿਤ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂ ਸਰਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ n ≥ 2 ਹੋਵੇ ਤਾਂ n-ਅਯਾਮੀ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ n ਵਾਸਤਵ [[ਅਯਾਮ]] ਦੀ ਇੱਕ [[ਵੈਕਟਰ]] ਸਪੇਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਿਗਨੇਚਰ (n − 1, 1) ਜਾਂ (1, n − 1) ਦਾ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਕਰਨ ਥਿਊਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨੂੰ 4-ਅਯਾਮਾਂ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਜਾਂ ਘੱਟ ਅਯਾਮਾਂ ਵਾਲਾ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਹੋਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਅਤੇ M-ਥਿਊਰੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਦੋ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ n > 4 ਹੁੰਦਾ ਹੈ। [[ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ]] ਵਿੱਚ, ਕਨਫੋਰਮਲ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀਆਂ 1 + 1 ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਯਾਮਾਂ ਨਾਲ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ। ===ਪੱਧਰੀ ਬਨਾਮ ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸ === ਇੱਕ ਫਲੈਟ ਸਪੇਸ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ (ਸਥਾਨਿਕ) ਕੰਪੋਨੈਂਟ (ਹਿੱਸੇ) ਹਮੇਸ਼ਾ [[ਪਾਈਥਾਗੋਰਸ ਥਿਊਰਮ]] ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ([[ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਪੇਖਤਾ]]) ਲਈ ਇੱਕ ਅਨੁਕੂਲ ਬੇਸਿਸ ਹੈ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਮਹੱਤਤਾ ਬਗੈਰ ਸਿਸਟਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਮਤ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੰਗਾ ਵਿਵਰਣ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਗਰੈਵਿਟੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗੈਰ-ਯੁਕਿਲਡਨ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਦੇ ਗਣਿਤ ਨਾਲ ਸੂਤਰਬੱਧ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਨੂੰ ਭੌਤਿਕੀ ਸਪੇਸ ਦੇ ਮਾਡਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਕਰਵਡ (ਵਕਰਿਤ) ਸਪੇਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਵਡ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ ਅਜੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਬਿੰਦੂ (ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸਿੰਗੁਲਰਟੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ) ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਅਤਿਸੂਖਮ ਖੇਤਰ (ਇਨਫਿਨਟੈਸੀਮਲ ਰਿਜਨ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਵਿਵਰਣ ਹੈ। ਹੋਰ ਸੰਖੇਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਅਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਗਰੈਵਿਟੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਇੱਕ 4-ਅਯਾਮੀ ਵਕਰਿਤ ਮੈਨੀਫੋਲਡ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਲਈ ਕਿਸੇ ਬਿੰਦੂ ਪ੍ਰਤਿ ਟੈਨਜੇਂਟ (ਸਪਰਸ਼) ਸਪੇਸ ਇੱਕ ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਜੇ ਵੀ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੇ ਵਿਵਰਣ ਵਿੱਚ ਜਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{div col|colwidth=25em}} * [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਗਣਿਤ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ]] * [[ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਪਲੇਨ]] {{div col end}} == ਟਿੱਪਣੀਆਂ == {{Reflist|group=nb|2}} == ਨੋਟਸ == {{Reflist|2}} == ਹਵਾਲੇ == *{{cite journal|ref=harv|last=Corry|first=L.|title=Hermann Minkowski and the postulate of relativity|journal=Arch. Hist. Exact Sci.|volume=51|issue=4|year=1997|doi=10.1007/BF00518231|pages=273&ndash;314|publisher=[[Springer-Verlag]]|issn=0003-9519|url=https://link.springer.com/article/10.1007%2FBF00518231|subscription=yes}} *{{cite book|ref=harv|last1=Catoni|first1=F.|year=2008|title=Mathematics of Minkowski Space|url=https://archive.org/details/mathematicsofmin0000unse|series=Frontiers in Mathematics|publisher=[[Birkhäuser Verlag]]|issn=1660-8046|location=Basel|isbn=978-3-7643-8613-9|doi=10.1007/978-3-7643-8614-6|display-authors=etal}} *{{cite book|ref=harv|last=Galison|first=P. L.|title=Minkowski's Space-Time: from visual thinking to the absolute world|series=Historical Studies in the Physical Sciences|volume=10|doi=10.2307/27757388|editor=R McCormach|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]|year=1979|pages=85&ndash;121|jstor=27757388|subscription=yes|display-editors=etal}} *{{cite book|ref=harv|first1=D.|last1=Kleppner|authorlink1=Daniel Kleppner|first2=R. J.|last2=Kolenkow|authorlink2=Robert J. Kolenkow|title=An Introduction to Mechanics|url=https://archive.org/details/introductiontome00dani|year=1978|orig-year=1973|isbn=0-07-035048-5|publisher=[[McGraw-Hill]]|location=London}} *{{cite book|ref=harv|last1=Landau|first1=L.D.|authorlink1=Lev Landau|last2=Lifshitz|first2=E.M.|authorlink2=Evgeny Lifshitz|title=The Classical Theory of Fields|series=Course of Theoretical Physics|volume=2|edition=4th|publisher=[[Butterworth&ndash;Heinemann]]|isbn=0 7506 2768 9|year=2002|orig-year=1939}} *{{cite book|ref=harv|last=Lee|first= J. M.|title=Introduction to Smooth manifolds|year=2003|publisher=|series=Springer Graduate Texts in Mathematics|isbn=0-387-95448-1|volume=218}} *{{cite book|ref=harv|last=Lee|first= J. M.|title=Riemannian Manifolds &ndash; An Introduction to Curvature|year=1997|publisher=Springer Verlag|location=New York · Berlin · Heidelberg|series=Springer Graduate Texts in Mathematics|volume=176|isbn=978-0-387-98322-6}} *{{Citation|last=Minkowski|first=Hermann|authorlink=Hermann Minkowski|year=1907–1908|title=[[s:de:Die Grundgleichungen für die elektromagnetischen Vorgänge in bewegten Körpern|Die Grundgleichungen für die elektromagnetischen Vorgänge in bewegten Körpern]]|trans-title=The Fundamental Equations for Electromagnetic Processes in Moving Bodies|journal=Nachrichten von der Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen, Mathematisch-Physikalische Klasse|pages=53–111}} *Wikisource translation: [[s:Translation:The Fundamental Equations for Electromagnetic Processes in Moving Bodies|The Fundamental Equations for Electromagnetic Processes in Moving Bodies]] *{{Citation|last=Minkowski|first=Hermann|year=1908–1909|title=[[s:de:Raum und Zeit (Minkowski)|Raum und Zeit]]|trans-title=Space and Time|journal=Physikalische Zeitschrift|volume=10|pages=75–88}} Various English translations on Wikisource: [[s:Translation:Space and Time|Space and Time]] * {{Citation|first=Charles W.|last=Misner|authorlink=Charles W. Misner|first2=Kip. S.|last2=Thorne|author2-link=Kip Thorne|first3=John A.|last3=Wheeler|author3-link=John A. Wheeler|title=[[Gravitation (book)|Gravitation]]|publisher= W. H. Freeman|date=1973|isbn=0-7167-0344-0}} *{{Cite book|ref=harv|last=Naber|first=G. L.|title=The Geometry of Minkowski Spacetime|url=https://archive.org/details/geometryofminkow0000nabe|year=1992|publisher=[[Springer-Verlag]]|location=New York|isbn=0-387-97848-8}} *{{cite journal|ref=harv|first=J.|last=Nash|authorlink=John Forbes Nash|title=The Imbedding Problem for Riemannian Manifolds|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-mathematics_1956-01_63_1/page/20|journal=[[Annals of Mathematics]]|year=1956|volume=63|issue=1|pages=20&ndash;63|doi=10.2307/1969989|mr=0075639|jstor=1969989}} *{{cite book|ref=harv|last=Penrose|first=Roger|authorlink=Roger Penrose|year=2005|title=Road to Reality: A Complete Guide to the Laws of the Universe|url=https://archive.org/details/roadtorealitycom00penr_0|chapter=18 Minkowskian geometry|publisher=[[Alfred A. Knopf]]|isbn=9780679454434}} *{{Citation|last=Poincaré|first=Henri|authorlink=Henri Poincaré|year=1905–1906|title=[[s:fr:Sur la dynamique de l’électron (juillet)|Sur la dynamique de l’électron]]|trans-title=On the Dynamics of the Electron|journal=Rendiconti del Circolo matematico di Palermo|volume=21|pages=129–176|doi=10.1007/BF03013466}} Wikisource translation: [[s:Translation:On the Dynamics of the Electron (July)|On the Dynamics of the Electron]] *{{cite book|ref=harv|last=Sard|first=R. D.|title=Relativistic Mechanics - Special Relativity and Classical Particle Dynamics|url=https://archive.org/details/relativisticmech0000sard|year=1970|publisher=W. A. Benjamin|location=New York|isbn=978-0805384918}} *{{cite book|ref=harv|last=Shaw|first=R.|year=1982|title=Linear Algebra and Group Representations|url=https://archive.org/details/linearalgebragro0000shaw|chapter=§ 6.6 Minkowski space, § 6.7,8 Canonical forms pp 221&ndash;242|publisher=[[Academic Press]]|isbn=0-12-639201-3}} * {{Cite book|last=Walter|first=Scott A.|title=The Expanding Worlds of General Relativity |chapter=Minkowski, Mathematicians, and the Mathematical Theory of Relativity |authorlink= |editor=Goenner, Hubert (ed.) |year=1999 |publisher=Birkhäuser |location=Boston |isbn=0-8176-4060-6 |pages=45&ndash;86 |chapterurl=http://scottwalter.free.fr/papers/1999-mmm-walter.html |display-editors=etal}} *{{citation|last=Weinberg|first=S.|year=2002|title=The Quantum Theory of Fields|volume=1|isbn=0-521-55001-7|authorlink=Steven Weinberg|publisher=[[Cambridge University Press]]}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons category-inline|bullet=none|ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਚਿੱਤਰ}} *{{YouTube|C2VMO7pcWhg|Animation clip}} visualizing Minkowski space in the context of special relativity. *[https://web.archive.org/web/20150402140655/http://www.relativityscience.com/Minkowski_special_relativity_geometry.shtml The Geometry of Special Relativity: The Minkowski Space - Time Light Cone] {{Relativity}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਧਾਰਨਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੇਖਾਗਣਿਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ ਸਪੇਸਟਾਈਮ| ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੌਰੰਟਜ਼ੀਅਨ ਮੈਨੀਫੋਲਡ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੰਨਬਿੰਨ ਹੱਲ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਰਮਨ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ]] t1fsaifmdm6r8gs5q1u7fa9m2taass6 0 81050 850360 728250 2026-10-19T20:44:58Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20261019)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 850360 wikitext text/x-wiki {{ਅੰਦਾਜ਼|date=ਸਤੰਬਰ 2016}} [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੇਠਾਂ [[ਰੂਪ-ਰੇਖਾ (ਸੂਚੀ)|ਰੂਪ-ਰੇਖਾ]] ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਹੈ: '''[[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]]''' – ਉਹ [[ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ]] ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪਦਾਰਥ]]<ref name="feynman">[[Richard Feynman]] begins [[The Feynman Lectures on Physics|his ''Lectures'']] with the [[atomic theory|atomic hypothesis]], as his most compact statement of all scientific knowledge: "If, in some cataclysm, all of scientific knowledge were to be destroyed, and only one sentence passed on to the next generations ..., what statement would contain the most information in the fewest words? I believe it is ... that ''all things are made up of atoms – little particles that move around in perpetual motion, attracting each other when they are a little distance apart, but repelling upon being squeezed into one another. ...''" {{cite book |author1=R. P. Feynman |author2=R. B. Leighton |author3=M. Sands |year=1963 |title=[[The Feynman Lectures on Physics]] |volume=1 |page=I-2 |isbn=0-201-02116-1}}</ref> ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਰਾਹੀਂ [[ਗਤੀ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਗਤੀ]] ਦਾ ਅਧਿਐਨ [[ਊਰਜਾ]] ਅਤੇ [[ਫੋਰਸ]] ਵਰਗੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।<ref>{{cite book |author=J. C. Maxwell |year=1878 |title=Matter and Motion |url=https://books.google.com/?id=noRgWP0_UZ8C&printsec=titlepage&dq=matter+and+motion |page=9 |publisher=D. Van Nostrand |quote=Physical science is that department of knowledge which relates to the order of nature, or, in other words, to the regular succession of events. |isbn=0-486-66895-9}}</ref> ਹੋਰ ਖੁੱਲੇ ਦਿਮਾਗ ਨਾਲ ਕਹਿਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ, ਇਹ [[ਕੁਦਰਤ]] ਦਾ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਅਧਿਐਨ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਸਮਝਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ]] ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |author1=H.D. Young |author2=R.A. Freedman |year=2004 |edition=11th |title=University Physics with Modern Physics |url=https://archive.org/details/isbn_9781256168331 |page=[https://archive.org/details/isbn_9781256168331/page/n23 2] |publisher=Addison Wesley |isbn= |quote=Physics is an ''experimental'' science. Physicists observe the phenomena of nature and try to find patterns and principles that relate these phenomena. These patterns are called physical theories or, when they are very well established and of broad use, physical laws or principles.}}</ref><ref>{{cite book |author=S. Holzner |year=2006 |title=Physics for Dummies |url=http://www.amazon.com/gp/reader/0764554336 |page=7 |publisher=[[John Wiley & Sons|Wiley]] |quote=Physics is the study of your world and the world and universe around you. |isbn=0-470-61841-8}}</ref><ref>Note: The term 'universe' is defined as everything that physically exists: the entirety of space and time, all forms of matter, energy and momentum, and the physical laws and constants that govern them. However, the term 'universe' may also be used in slightly different contextual senses, denoting concepts such as the [[cosmos]] or the [[world (philosophy)|philosophical world]].</ref> === ਸੰਖੇਪ ਸਾਰਾਂਸ਼ === {{main|ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ}} ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਮੁੱਖ ਥਿਊਰੀਆਂ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉੱਪ-ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ, ਅਤੇ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਚੀ ਹੈ। {{ਥਿਊਰੀ ਮੁਤਾਬਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਸੂਚੀ}} === ਖੇਤਰ ਮੁਤਾਬਿਕ ਧਾਰਨਾਵਾਂ === {{ਖੇਤਰ ਮੁਤਾਬਿਕ ਧਾਰਨਾਵਾਂ}} == ਸੂਚੀਆਂ == {{main|ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਇੰਡੈਕਸ}} *[[ਸਾਂਝੀਆਂ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] *[[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] *[[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] *[[ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਿਯਮ]] *[[ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] *[[ਸ਼ੋਰ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] *[[ਔਪਟੀਕਲ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] *[[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] *[[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਰਸਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] *[[ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਇਕਾਈਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] *[[ਵੇਵ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਇੰਡੈਕਸ]] *[[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਅਸਥਿਰਾਂਕ]] == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{portal|Physics}} *[[:Category:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਧਾਰਨਾਵਾਂ]] *[[:Category:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ-ਸਬੰਧੀ ਸੂਚੀਆਂ]] *[[ਬੁਨਿਆਦੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਫਾਰਮੂਲੇ]] *[[ਕਲਾਸੀਕਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ]] *[[ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਨੋਟਸ == {{reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Sister project links|ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ}} *[http://www.aip.org/ AIP.org] is the website of the [[American Institute of Physics]] *[http://www.iop.org IOP.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190521010833/http://www.iop.org/ |date=2019-05-21 }} is the website of the [[Institute of Physics]] *[http://www.aps.org APS.org] is the website of the [[American Physical Society]] *[http://www.spsnational.org SPS National] is the website of the American [[Society of Physics Students]] *[http://www.cap.ca/ CAP.ca] is the website of the [[Canadian Association of Physicists]] *[http://www.eps.org/ EPS.org] is the website of the [[European Physical Society]] *[http://www.mica-vw.org/wiki/index.php/Popular_Talks Meta Institute for Computational Physics - Popular Talks] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160331205815/http://www.mica-vw.org/wiki/index.php/Popular_Talks |date=2016-03-31 }} *[http://video.mit.edu/channel/physics Physics | Channel | MIT Video] *[http://www.staff.science.uu.nl/~gadda001/goodtheorist/ How to become a GOOD Theoretical Physicist] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160629004957/http://www.staff.science.uu.nl/~gadda001/goodtheorist/ |date=2016-06-29 }}, a website with outline of theoretical physics by [[Gerard 't Hooft]] *[http://www.feynmanlectures.caltech.edu/ ''The Feynman Lectures on Physics''], 3 vols., free online, Caltech & The Feynman Lectures Website *[http://physics.stackexchange.com/questions/6157/list-of-freely-available-physics-books/6242#6242 Resource recommendations - List of freely available physics books - Physics] [[Stack Exchange]] {{Physics-footer}} {{Outline footer}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ|*]] 1dl0t6wugymg7olio9xswddjh8p69ql 0 87043 850338 840083 2026-10-19T17:17:28Z ~2026-55964-26 62587 850338 wikitext text/x-wiki {{Infobox Test team | team_name = ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ | nickname = ਟਾਈਗਰਜ਼ | image =Bangladesh national cricket team 1986.jpg | caption = ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਨੇ 1986 ਏਸ਼ੀਆ ਕੱਪ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਓਡੀਆਈ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ | test_status_year = 2000 | test_captain = [[ਮੁਸ਼ਫ਼ੀਕਰ ਰਹੀਮ]] | od_captain = [[ਮਸ਼ਰਫ਼ੇ ਮੋਰਤਾਜ਼ਾ]] | t20i_captain = [[ਸ਼ਕੀਬ ਅਲ ਹਸਨ]] | coach = ਖਾਲੀ | test_rank = 8 | odi_rank = 7<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/rankings/mens/team-rankings/odi|title=Live Cricket Scores & News International Cricket Council|website=www.icc-cricket.com|access-date=2017-11-21|archive-date=2019-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324175838/https://www.icc-cricket.com/rankings/mens/team-rankings/odi|url-status=dead}}</ref> | t20i_rank = 10 | test_rank_best = 8 | odi_rank_best = 6 | t20i_rank_best = 4<ref>{{cite web|title=Bangladesh to play extra T20 in Netherlands|url=http://www.espncricinfo.com/ireland-nl-v-bangladesh-2012/content/story/573750.html|website=ESPNcricinfo.com|accessdate=6 January 2017}}</ref> | first_test = ਬਨਾਮ {{cr|IND}} [[ਬੰਗਬੰਧੂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਟੇਡੀਅਮ]], [[ਢਾਕਾ]] ਵਿੱਚ; 10–13 ਨਵੰਬਰ 2000 | num_tests = 104 | num_tests_this_year = 6 | test_record = 11/76<br />(15 ਡਰਾਅ) | test_record_this_year = 2/4 (0 ਡਰਾਅ) | most_recent_test = ਬਨਾਮ {{cr|AUS}} [[ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਬੰਗਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਸਟੇਡੀਅਮ]], [[ਢਾਕਾ]]; 27–30 ਅਗਸਤ 2017 | first_odi = ਬਨਾਮ {{cr|PAK}} [[ਡੇ ਸੋਇਸਾ ਸਟੇਡੀਅਮ]], [[ਮੋਰਤੁਵਾ]] ਵਿੱਚ; 31 ਮਾਰਚ 1986 | num_odis = 335 | num_odis_this_year = 14 | odi_record = 105/222<br />(0 ਟਾਈ, 7 ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ) | odi_record_this_year = 4/7<br />(0 ਟਾਈ, 3 ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ) | most_recent_odi = ਬਨਾਮ {{cr|SA}} at [[ਬੁਫ਼ੈਲੋ ਪਾਰਕ]], [[ਪੂਰਬੀ ਲੰਡਨ, ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ|ਪੂਰਬੀ ਲੰਡਨ]]; 22 ਅਕਤੂਬਰ 2017 | wc_apps = 5 | wc_first = [[1999 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|1999]] | wc_best = ਕੁਆਰਟਰ-ਫ਼ਾਈਨਲ ([[2015 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|2015]]) | first_t20i = ਬਨਾਮ {{cr|ZIM}} at [[ਸ਼ੇਖ ਅਬੂ ਨਾਸੇਰ ਸਟੇਡੀਅਮ]], [[ਖੁਲਨਾ]]; 28 ਨਵੰਬਰ 2006 | num_t20is = 67 | num_t20is_this_year = 5 | t20i_record = 21/44<br />(0 ties, 2 ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ) | t20i_record_this_year = 1/4<br />(0 ties, 0 ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ) | most_recent_t20i = ਬਨਾਮ {{cr|SL}} at [[ਆਰ. ਪਰੇਮਦਾਸਾ ਸਟੇਡੀਅਮ]], [[ਕੋਲੰਬੋ]]; 6 ਅਪਰੈਲ 2017 | wt20_apps = 6 | wt20_first = [[2007 ਆਈ.ਸੀ.ਸੀ. ਵਿਸ਼ਵ ਟਵੰਟੀ-20|2007]] | wt20_best = ਦੂਜੇ ਰਾਊਂਡ ਵਿੱਚ (2007, 2014, 2016) | h_pattern_la = _usfgreenborder | h_pattern_b = _collar | h_pattern_ra = _usfgreenborder | h_pattern_pants = | h_leftarm = FFFFFF | h_body = FFFFFF | h_rightarm = FFFFFF | h_pants = FFFFFF | a_pattern_la = _redborder | a_pattern_b = _ban_odi_26 | a_pattern_ra = _redborder | a_pattern_pants = _redsides | a_leftarm = 004931 | a_body = 004931 | a_rightarm = 004931 | a_pants = 004931 | t_pattern_la = _usfgreenborder | t_pattern_b = _ban_t20i26 | t_pattern_ra = _usfgreenborder | t_pattern_pants = _redsides | t_leftarm = D80611 | t_body = D80611 | t_rightarm = D80611 | t_pants = 004931 | asofdate = 16 ਜੂਨ 2017 }} '''ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ''' ({{lang-bn|বাংলাদেশ জাতীয় ক্রিকেট দল}}) ਜਿਸਨੂੰ ਕਿ 'ਟਾਈਗਰਜ਼' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ [[ਕ੍ਰਿਕਟ]] ਟੀਮ ਹੈ ਜੋ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖੇਡਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਟੀਮ ਦਾ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਦੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਕ੍ਰਿਕਟ ਬੋਰਡ]] ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਸਭਾ]] ਦੀ ਪੂਰੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਟੀਮ [[ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ]], [[ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ]] ਅਤੇ [[ਟਵੰਟੀ ਟਵੰਟੀ|ਟਵੰਟੀ ਟਵੰਟੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ]] ਕ੍ਰਿਕਟ ਖੇਡਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਟੀਮ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 2000 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ]] ਖਿਲਾਫ਼ [[ਢਾਕਾ]] ਵਿਖੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ [[ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ|ਟੈਸਟ ਮੈਚ]] ਖੇਡਿਆ ਸੀ। ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖੇਡਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਦਸਵੀਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਸੀ। 31 ਮਾਰਚ 1986 ਨੂੰ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਨੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ]] ਖਿਲਾਫ਼ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ [[ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ]] ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ ਸੀ, ਇਹ ਮੈਚ 1986 ਏਸ਼ੀਆ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ [[ਫੁੱਟਬਾਲ]] ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਹੀ ਅਤੇ [[ਕ੍ਰਿਕਟ]] ਕੇਵਲ [[ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰ|ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ]] ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੇਡੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਕਟ ਨੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਾਫੀ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਿਯਤਾ ਹਾਸਿਲ ਕਰ ਲਈ। 1997 ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਨੇ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਆਈਸੀਸੀ ਟਰਾਫ਼ੀ ਜਿੱਤ ਲਈ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਖੇਡਣ ਲਈ ਕੁਈਲੀਫ਼ਾਈ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਟੀਮ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1999 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਇਸ ਟੀਮ ਨੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ]] ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ 26 ਜੂਨ 2000 ਨੂੰ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਈਸੀਸੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਮੈਂਬਰੀ ਮਿਲ ਗਈ ਸੀ। ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਟੀਮ ਦੇ ਨਾਮ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ (21, 2000 ਤੋਂ 2002 ਵਿਚਕਾਰ) ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ (23, 2001 ਤੋਂ 2004 ਵਿਚਕਾਰ) ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਹਾਰਨ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ। ਆਈਸੀਸੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰੀ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1999 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 2004 ਵਿਚਕਾਰ ਇਸ ਟੀਮ ਨੂੰ ਓਡੀਆਈ ਜਿੱਤ ਦਾ ਕਾਫੀ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਹ ਟੀਮ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਹਾਰ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੀ ਸੀ, ਸੋ ਇਸ ਮੌਕੇ ਹੀ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਦੀ ਟੀਮ ਖਿਲਾਫ਼ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸੀਰੀਜ਼ ਦਾ ਅਗਲਾ ਟੈਸਟ ਮੈਚ ਡਰਾਅ (ਬਰਾਬਰ) ਰਿਹਾ। ਸੋ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਟੀਮ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀਰੀਜ਼ ਸੀ। ਫਿਰ 2009 ਵਿੱਚ ਇਹ ਟੀਮ [[ਵੈਸਟ ਇੰਡੀਜ਼]] ਖੇਡਣ ਗਈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਇਸ ਟੀਮ ਨੇ ਦੋ ਟੈਸਟ ਜਿੱਤੇ ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਇਸ ਟੀਮ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸੀਰੀਜ਼ ਜਿੱਤ ਸੀ। 30 ਅਕਤੂਬਰ 2016 ਤੱਕ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਟੀਮ ਨੇ 95 ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਚ ਖੇਡੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਟੀਮ ਨੇ ਕੇਵਲ 8 ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਚ ਜਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਟੀਮ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਜਿੱਤ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਦਰਜ ਕੀਤੀ, ਅਗਲੀਆਂ ਦੋ ਜਿੱਤਾਂ ਇਸ ਟੀਮ ਨੇ ਵੈਸਟ ਇੰਡੀਜ਼ ਖਿਲਾਫ਼ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਸ ਟੀਮ ਨੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਮੈਚ ਡਰਾਅ ਖੇਡੇ ਹਨ।<ref name="Testlist">{{citation |url=http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/team/25.html?class=1;template=results;type=team;view=results |title=Statsguru – Bangladesh – Test matches – Team analysis |publisher=Cricinfo |accessdate=30 ਅਕਤੂਬਰ 2016}}</ref> ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਇਹ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ [[ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ|ਓਡੀਆਈ]] ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਸਫ਼ਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਟੀਮ ਨੇ 318 ਵਿੱਚੋਂ 101 ਮੈਚ ਜਿੱਤੇ ਹਨ।<ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/team/25.html?class=2;template=results;type=team;view=results |title=Statsguru – Bangladesh – ODI matches – Team analysis |publisher=Cricinfo |accessdate=12 ਅਕਤੂਬਰ 2016}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਟੀਮ ਨੇ 62 [[ਟਵੰਟੀ ਟਵੰਟੀ|ਟਵੰਟੀ20]] ਮੈਚ ਖੇਡੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 20 ਜਿੱਤੇ ਹਨ।<ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/team/25.html?class=3;template=results;type=team;view=results |title=Statsguru – Bangladesh – T20I matches – Team analysis |publisher=Cricinfo |accessdate=26 ਮਾਰਚ 2016}}</ref> ਇਸ ਸਮੇਂ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਨੌਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਟੀਮ ਦਾ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ ਸੱਤਵਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਟਵੰਟੀ20 ਕ੍ਰਿਕਟ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਟੀਮ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦਸਵਾਂ ਹੈ।<ref name="ICCrankings">{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/rankings/content/page/211271.html |title=ICC rankings - ICC Test, ODI and Twenty20 rankings |publisher=[[ESPNcricinfo]] |accessdate=30 ਅਕਤੂਬਰ 2016}}</ref> ==ਕ੍ਰਿਕਟ ਰਿਕਾਰਡ== ===ਟੈਸਟ ਮੈਚ=== * ਟੀਮ ਦਾ ਉੱਚਤਮ ਸਕੋਰ: 638 ਵਿਰੋਧੀ ਸ੍ਰੀ ਲੰਕਾ, 8-12 ਮਾਰਚ 2013 ਨੂੰ ਗਾਲੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਟੇਡੀਅਮ, ਗਾਲੇ ਖਿਲਾਫ਼ * ਉੱਚਤਮ ਨਿੱਜੀ ਸਕੋਰ ਇੱਕ ਪਾਰੀ ਵਿੱਚ: 206, ਤਮੀਮ ਇਕਬਾਲ ਵਿਰੋਧੀ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ]], 28 ਅਪ੍ਰੈਲ-2 ਮਈ 2015 ਨੂੰ ਸ਼ੇਖ ਅਬੂ ਨਾਸਰ ਸਟੇਡੀਅਮ, ਖੁਲਨਾ ਵਿਖੇ * ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਨਿੱਜੀ ਸਕੋਰ ਇੱਕ ਮੈਚ ਵਿੱਚ: 231, ਤਮੀਮ ਇਕਬਾਲ (25 ਅਤੇ 206) ਵਿਰੋਧੀ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ]], 28 ਅਪ੍ਰੈਲ-2 ਮਈ 2015 ਨੂੰ ਸ਼ੇਖ ਅਬੂ ਨਾਸਰ ਸਟੇਡੀਅਮ ਖੁਲਨਾ ਵਿਖੇ * ਸਰਵੋਤਮ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਇੱਕ ਪਾਰੀ ਵਿੱਚ: 8/39, 'ਤੇਜੁਲ ਇਸਲਾਮ' ਵਿਰੋਧੀ 'ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ', 25-27 ਅਕਤੂਬਰ 2014 ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਬੰਗਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਸਟੇਡੀਅਮ, ਢਾਕਾ ਵਿਖੇ * ਸਰਵੋਤਮ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਇੱਕ ਮੈਚ ਵਿੱਚ: 12/159, 'ਮੇਹੇਦੀ ਹਸਨ ਮਿਰਾਜ਼' ਵਿਰੋਧੀ 'ਇੰਗਲੈਂਡ', 28-30 ਅਕਤੂਬਰ 2016 ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਬੰਗਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਸਟੇਡੀਅਮ, ਢਾਕਾ ਵਿਖੇ ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮਹੀਨਾ 2016]] tbhx7bwe9kzwoo90qtty44h524slh1v 0 97203 850348 843357 2026-10-19T20:21:37Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20261019)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 850348 wikitext text/x-wiki {{refimprove|date=August 2017}} [[File:Tissot The Creation.jpg|thumb|upright=1.25|''ਦੀ ਕ੍ਰੀਏਸ਼ਨ'' (c. 1896–1902) [[ਜੇਮਸ ਟਿਸੋਟ]]<ref>ਦੁਆਰਾ [[ਟੋਰਾਹ]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ ਤੋਂ [[ਜੈਨੇਸਿਸ ਕ੍ਰੀਏਸ਼ਨ ਨੈਰੇਟਿਵ|ਰਚਨਾ ਸਵਾਂਦ]] ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਆਖਿਆ (ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਬੁੱਕ ਔਫ ਜੈਨੇਸਿਸ]] ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), [http://www.thejewishmuseum.org/onlinecollection/object_collection.php?objectid=26663&lefttxt=tissot painting from the collections] {{webarchive|url=https://archive.today/20130416014825/http://www.thejewishmuseum.org/onlinecollection/object_collection.php?objectid=26663&lefttxt=tissot |date=2013-04-16 }} of the [[Jewish Museum (New York)]]</ref>]] ਇੱਕ '''[[ਕ੍ਰੀਏਸ਼ਨ ਮਿਥਿਹਾਸ]]''' (ਜਾਂ '''[[ਕੌਸਮੋਗਿਨਿਕ ਮਾਇਥ]]''') ਇੱਕ [[ਚਿੰਨ]]ਾਤਮਿਕ [[ਲੰਬੀ ਕਥਾ]] ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਲੋਕ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਸਦੇ [[ਆਦੀ]] ਬਣਦੇ ਗਏ।<ref name="britannica">{{harvnb|Encyclopædia Britannica|2009}}</ref><ref name="womack">{{harvnb|Womack|2005|p=[https://books.google.com/books?id=MQi5x7_-eksC&pg=PA81 81]}}, "ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸ ਚਿੰਨਾਤਮਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਆਦੀ ਲੋਕ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸਾਂ ਨੇ ਮੂੰਹ-ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬਹੁ-ਕਿਸਮਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ।"</ref> ਜਦੋਂਕਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਰਤੋ ਵਿੱਚ ਆਉੰਦਾ ਸ਼ਬਦ [[ਮਿਥੌਲੌਜੀ|ਮਿਥ]] ਅਕਸਰ ਝੂਠੀਆਂ ਜਾਂ ਕਾਲਪਨਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਝੂਠਪੁਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।<ref> "In common usage the word 'myth' refers to narratives or beliefs that are untrue or merely fanciful; the stories that make up national or ethnic mythologies describe characters and events that common sense and experience tell us are impossible. Nevertheless, all cultures celebrate such myths and attribute to them various degrees of literal or symbolic ''truth''." ({{harvnb|Leeming|2010|p=xvii}})</ref> "ਸਾਂਝੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ 'ਮਿਥਿਹਾਸ' ਉਹਨਾਂ ਕਥਾਵਾਂ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗੈਰ-ਸੱਚ ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਕਾਲਪਨਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕਹਾਣੀਆਂ ਜੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਾਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਮਿਥਿਹਾਸ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਜਿਹੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਹੋਣਾ ਸਾਨੂੰ ਸਾਂਝੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਅਸੰਭਵ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਜਿਹੇ ਮਿਥਿਹਾਸਾਂ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਜਾਂ ਚਿੰਨਾਤਮਿਕ ਸੱਚਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਡਿਗਰੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ({{harvnb|Leeming|2010|p=xvii}})</ref><ref>{{harvnb|Long|1963|p=18}}</ref> ਜਿਸ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੁਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ [[ਸੱਚ (ਧਾਰਮਿਕ)|ਸੱਚਾਂ]] ਨੂੰ [[ਲੱਛਣ]]ਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, [[ਚਿੰਨ]]ਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ [[ਇਤਿਹਾਸ|ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ]] ਜਾਂ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="kimball"/><ref>{{harvnb|Leeming|2010|pp=xvii–xviii, 465}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਭਾਵੇਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਹੀਂ, [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ]] ਮਿਥਿਹਾਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ- ਯਾਨਿ ਕਿ, ਇਹ [[ਚਾਓਸ (ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ)|ਚਾਓਸ]] ਜਾਂ [[ਅਕਾਰਹੀਣਤਾ]] ਦੀ ਕਿਸੇ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ [[ਕੌਸਮੋਸ]] ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref>''ਦੇਖੋ:'' * {{harvnb|Leeming|2010}} * {{harvnb|Weigle|1987}} * {{harvnb|Leonard|McClure|2004}} * {{harvnb|Honko|1984|p=50}}</ref> ਕ੍ਰੀਏਸ਼ਨ ਮਾਇਥਾਂ ਅਕਸਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਸਾਂਝੇ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਪਵਿੱਤਰ ਖਾਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਕਰੀਬਨ ਸਭ ਗਿਆਤ [[ਧਰਮ|ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰੰਪ੍ਰਾਵਾਂ]] ਅੰਦਰ ਖੋਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="johnston">{{harvnb|Johnston|2009}}</ref> ਇਹ ਸਭ ਕਿਸੇ [[ਭੂਖੰਡ (ਕਥਾ)|ਭੂਖੰਡ]] ਅਤੇ [[ਕਰੈਕਟਰ (ਆਰਟਸ)|ਕਿਰਦਾਰਾਂ]] ਵਾਲੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਜਾਂ ਤਾਂ [[ਦੇਵਤਾ|ਦੇਵਤੇ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਨਸਾਨ-ਵਰਗੇ ਅਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੋਲਦੇ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>''ਦੇਖੋ:'' * {{harvnb|Johnston|2009}} * {{harvnb|Encyclopædia Britannica|2009}} * {{harvnb|Leeming|chapter="Creation"|2011a}} * {{harvnb|Long|1963}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸੈੱਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ [[ਮਿਰਸੀਆ ਐਲੀਆਡੇ]] ਇਸਨੂੰ ''ਇਨ ਇੱਕੋ ਟੈਂਪੋਰੇ'' ("ਓਸ ਵਕਤ ਉੱਤੇ") ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="johnston"/><ref>{{harvnb|Eliade|1963|p=429}}</ref> ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤਿ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਗਹਿਰਾਈ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਰਤ-ਭਰਪੂਰ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸੰਦ੍ਰਭ ਅੰਦਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਵੈ-ਪਹਿਚਾਣ ਲਈ ਫ੍ਰੇਮਵਰਕ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ [[ਸੰਸਾਰਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ]] ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਹੱਸ ਖੋਲਦਾ ਹੈ।<ref>''ਦੇਖੋ:'' *{{harvnb|Johnston|2009}} *{{harvnb|Long|1963}} *{{harvnb|Encyclopædia Britannica|2009}} *{{harvnb|Leeming|2010}} </ref> ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸ [[ਮੂੰਹ-ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਪ੍ਰੰਪ੍ਰਾਵਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬਹੁਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ;<ref name="womack"/> ਸਾਰੀ ਇਨਸਾਨੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਾਂਝੀ ਕਿਸਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="kimball">{{harvnb|Kimball|2008}}{{page needed|date=November 2011}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{div col|colwidth=30em}} * [[ਬਿੱਗ ਬੈਂਗ]] * [[ਰਚਨਾਵਾਦ]] * [[ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਇੰਨਕਲਾਬੀ ਮੁੱਢ]] * [[ਜੈਨੇਸਿਸ ਕ੍ਰੀਏਸ਼ਨ ਮਿਥ]] * [[Template:ਇਨਸਾਨੀ ਸਮਾਂਰੇਖਾ|ਇਨਸਾਨੀ ਸਮਾਂਰੇਖਾ]] * [[Template:ਜਿੰਦਗੀ ਸਮਾਂਰੇਖਾ|ਲਾਈਫ ਟਾਈਮਲਾਈਨ]] * [[ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਮੁੱਢਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਮੌਤ ਦੇ ਮੁੱਢ ਦਾ ਮਿਥਿਹਾਸ]] * [[ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੇ ਖੰਭੇ]] * [[ਧਾਰਮਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਬ੍ਰਹਮ ਆਂਡਾ]] {{div col end}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਗ੍ਰੰਥ ਸੂਚੀ == {{refbegin|30em}} * {{cite book |first=Michael |last=Ashkenazi |title=Handbook of Japanese mythology |edition=illustrated |year=2008 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-533262-9 |ref=harv }} * {{cite book | last = Barbour| first = Ian G. | year= 1997 | title = Religion and Science: Historical and Contemporary Issues | url = https://archive.org/details/religionscienceh0000barb| edition = first revised | publisher = HarperSanFrancisco| isbn = 0-06-060938-9 | pages=[https://archive.org/details/religionscienceh0000barb/page/58 58], 65| ref=harv }} * {{cite book |last=Bastian |first=Dawn E. |last2=Mitchell |first2=Judy K. |title=Handbook of Native American Mythology |url=https://archive.org/details/isbn_9791851095338 |publisher=ABC-CLIO |year=2004 |location=Santa Barbara |ref=harv |isbn=1-85109-533-0 }} * {{cite journal | last=Boas |first=Franz |title=Tsimshian Mythology |work=Annual Report of the Bureau of American Ethnography |publisher=Government Printing Office |year=1916 |url=https://books.google.com/?id=3WwqAAAAMAAJ&pg=PA651#v=onepage&q |ref=harv }} * {{cite book |first=Derk |last=Bodde |chapter=Myths of Ancient China |title=Mythologies of the Ancient World'' |url=https://archive.org/details/mythologiesofanc00kram |editor=Samuel Noah Kramer |publisher=Anchor |year=1961 |ref=harv }} * {{cite book |last=Booth |first=Anna Birgitta |editor=Alan Dundes |chapter=Creation myths of the North American Indians |title=Sacred Narrative: Readings in the Theory of Myth |url=https://archive.org/details/sacrednarrativer00dund |publisher=University of California Press |year=1984 |isbn=978-0-520-05192-8 |ref=harv |editor-link = Alan Dundes }} * {{cite book |first=Harold |last=Courlander |title=A Treasury of African Folklore: The Oral Literature, Traditions, Myths, Legends, Epics, Tales, Recollections, Wisdom, Sayings, and Humor of Africa |publisher=Marlowe & Company |year=2002 |isbn=978-1-56924-536-1 |ref=harv }} * {{cite encyclopedia |chapter=creation myth |title=Merriam-Webster's Collegiate Encyclopedia |year=2000 |isbn=0-87779-017-5 |ref=harv }} * {{cite encyclopedia |chapter= Creation Myth |title=Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions |publisher=Merriam-Webster |year=1999 |isbn=0-87779-044-2 |ref=harv }} * {{cite book |last=Doty |first=William |title=Myth: A Handbook |publisher=University Alabama Press |year= 2007 |isbn=978-0-8173-5437-4 |ref=harv }} * {{cite book|last1=Frank|first1=|last2=Leaman|first2=Oliver|title=History of Jewish Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=zLxBQrY6inEC|year=2004|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-32469-4|ref=harv}} * {{cite book |last=Eliade |first=Mircea |authorlink=Mircea Eliade |title=Patterns in comparative religion |url=https://archive.org/details/patternsincompar00elia |publisher=The New American Library-Meridian Books |year=1963 |isbn=978-0-529-01915-8 |ref=harv}} * {{cite book |last=Eliade |first=Mircea |authorlink=Mircea Eliade |title=Myth and Reality |publisher=Allen & Unwin |year=1964 |isbn=978-0-04-291001-7 |ref=harv}} * {{cite encyclopedia |chapter=myth |title=Encyclopædia Britannica |year=2009 |url= http://search.eb.com/eb/article-9108748 |publisher=Encyclopædia Britannica Online |ref=harv }} * {{cite book |last=Frankfort |first=Henri |authorlink=Henri Frankfort |title=The Intellectual Adventure of Ancient Man: An Essay on Speculative Thought in the Ancient Near East |url=https://archive.org/details/intellectualadve00henr |publisher=University of Chicago Press |year=1977 |isbn= 978-0226260082 |ref=harv}} * {{cite book |first=Sandra |last=Giddens |first2=Owen |last2=Giddens |year=2006 |title=African Mythology |url=https://archive.org/details/africanmythology0000gidd |publisher=The Rosen Publishing Group |isbn=1-4042-0768-6 |ref=harv}} * {{cite book |last=Honko |first=Lauri |editor=Alan Dundes |chapter=The Problem of Defining Myth |title=Sacred Narrative: Readings in the Theory of Myth |url=https://archive.org/details/sacrednarrativer00dund |publisher=University of California Press |year=1984 |isbn=978-0-520-05192-8 |ref=harv |editor-link = Alan Dundes }} * {{cite book |title=Religion, Myth, and Magic: The Anthropology of Religion-a Course Guide |last=Johnston |first=Susan A. |publisher=[[Recorded Books]], LLC |isbn=978-1-4407-2603-3 |year=2009 |ref=harv}} * {{cite book |last=Kimball |first=Charles |title=Comparative Religion |url=https://archive.org/details/comparativerelig0000kimb |chapter=Creation Myths and Sacred Stories |publisher=The Teaching Company |year=2008 |ref=harv |isbn=1-59803-452-9 }} * {{cite book|first=Jan |last=Knappert |authorlink=Jan Knappert |year=1977 |title=Bantu Myths and Other Tales |publisher=Brill Archive |isbn=90-04-05423-5 |ref=harv}} * {{cite book |title=Creation Myths of the World |url=https://archive.org/details/creationmythsofw0002leem |last=Leeming |first=David A. |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |edition=2nd |isbn=978-1-59884-174-9 |ref=harv }} * {{cite book |title=A Dictionary of Creation Myths |url=https://archive.org/details/dictionaryofcrea00leemrich |first=David Adams |last=Leeming |first2=Margaret Adams |last2= Leeming |publisher=Oxford University Press |year=2009 |edition=Oxford Reference Online |ref=harv |isbn=0-19-510275-4}} * {{cite book |title=A Dictionary of Creation Myths |url=https://archive.org/details/dictionaryofcrea00leemrich |first=David Adams |last=Leeming |first2=Margaret Adams |last2= Leeming |publisher=Oxford University Press |year=1994 |isbn=978-0-19-510275-8 |ref=harv}} * {{cite book |title=Encyclopedia of Creation Myths |url=https://archive.org/details/encyclopediaofcr0000leem |last=Leeming |first=David Adams |last2=Leeming |first2=Margaret Adams |publisher=ABC-CLIO |year=1994 |edition=2nd |isbn=978-0-87436-739-3 |ref=harv }} * {{cite book |title= Myth: A Biography of Belief |url= https://archive.org/details/mythbiographyofb00leem |last=Leeming |first=David A. |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn= 978-0-19-514288-4 |ref=harv }} * {{cite book |chapter=Creation |title= The Oxford companion to world mythology |last=Leeming |first=David A. |publisher=Oxford University Press |edition=online |accessdate=13 October 2011 |year=2011a |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t208.e358 |ref=harv }} * {{cite book |chapter=Earth-Diver Creation |title= The Oxford companion to world mythology |last=Leeming |first=David A. |publisher=Oxford University Press |edition=online |accessdate=13 October 2011 |year=2011b |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t279.e87 |ref=harv }} * {{cite book |first=Scott A |last=Leonard |first2=Michael |last2=McClure |title=Myth and Knowing |url=https://archive.org/details/mythknowingintro0000leon |year=2004 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-7674-1957-4 |edition=illustrated |ref=harv }} * {{cite book |title=Gods, goddesses, and mythology |first=C. Scott |last=Littleton |year=2005 |publisher=Marshall Cavendish |isbn=978-0-7614-7559-0 |volume=1 |ref=harv}} * {{cite book |title=Alpha: The Myths of Creation |first=Charles H. |last=Long |publisher=George Braziller |location=New York |year=1963 |ref=harv }} * {{cite book |last=Mair |first=Victor H. |authorlink=Victor H. Mair |title=Tao Te Ching: The Classic Book of Integrity and the Way, by Lao Tzu |publisher=Bantam Books |year=1990 |ref=harv |isbn=0-553-07005-3 }} * {{cite book |title=Creation Myths: Man's Introduction to the World |url=https://archive.org/details/creationmythsman0000macl |first=David |last=MacClaglan |year=1977 |isbn=978-0-500-81010-1 |publisher=Thames & Hudson |ref=harv }} * {{cite journal |last=Nassen-Bayer |last2=Stuart |first2=Kevin |title=Mongol creation stories: man, Mongol tribes, the natural world and Mongol deities |publisher=Asian Folklore Studies |volume=51 |series=2 |date=October 1992 |pages=323–334 |url=http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-EPT/stuart1.htm |accessdate=2010-05-06 |ref=harv }} * {{cite book |title=Creation Myths: Man's Introduction to the World |url=https://archive.org/details/creationmythsman0000macl |first=David |last=MacClaglan |year=1977 |isbn=978-0-500-81010-1 |publisher=Thames & Hudson |ref=harv }} * {{cite book |last1=Pettazzoni |first1=Raffaele |authorlink1=Raffaele Pettazzoni |last2=Rose |first2=H A |title=Essays on the History of Religions |year=1954 |publisher=E J Brill |url=https://books.google.com/books?id=xtsUAAAAIAAJ|ref=harv}} * {{cite book |last=Segal |first=Robert |title=Myth: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/mythveryshortint0000sega |publisher= Oxford University Press |year=2004 |isbn=978-0-19-280347-4 |ref=harv}} * {{cite book | last = May | first = Gerhard | title = Creatio ex nihilo | publisher = T&T Clarke International | date = 2004 | isbn = 9780567083562 | url = https://books.google.com/?id=eu4RBwAAQBAJ&pg=PA179&dq=%22tension+between+the+idea+of+world-formation%22#v=onepage&q=%22tension%20between%20the%20idea%20of%20world-formation%22&f=false | edition = English trans. of 1994 | ref = harv }} * {{cite book | last = McMullin | first = Ernin |editor1-last = Burrell |editor1-first = David B. |editor2-last = Cogliati |editor2-first = Carlo |editor3-last = Soskice |editor3-first = Janet M. |editor4-last = Stoeger |editor4-first = William R. | title = Creation and the God of Abraham | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | isbn = 9781139490788 | chapter = Creation ex nihilo: early history | date = 2010 | url = https://books.google.com/?id=iV-dWv_WhG0C&printsec=frontcover&dq=Creation+and+the+God+of+Abraham#v=onepage&q&f=false | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Nebe | first1 = Gottfried | chapter = Creation in Paul's Theology | editor1-last = Hoffman | editor1-first = Yair | editor2-last = Reventlow | editor2-first = Henning Graf | title = Creation in Jewish and Christian Tradition | date = 2002 | publisher = Sheffield Academic Press | url = https://books.google.com/?id=tz_8VGMy014C&pg=PA111&dq=Gottfried+Nebe+Creation+in+Paul%27s+Theology#v=onepage&q=Gottfried%20Nebe%20Creation%20in%20Paul%27s%20Theology&f=false | ref = harv | isbn = 9780567573933 }} * {{cite book | last = Soskice | first = Janet M. | chapter = Creatio ex nihilo: its Jewish and Christian foundations|editor1-last = Burrell|editor1-first = David B.|editor2-last = Cogliati|editor2-first = Carlo|editor3-last = Soskice|editor3-first = Janet M.|editor4-last = Stoeger|editor4-first = William R. | title = Creation and the God of Abraham | date = 2010 | publisher = Cambridge University Press | url = https://books.google.com/?id=iV-dWv_WhG0C&pg=PA24&dq=Creatio+ex+nihilo+its+jewish+and+christian+foundations+Janet+Soskice#v=onepage&q=Creatio%20ex%20nihilo%20its%20jewish%20and%20christian%20foundations%20Janet%20Soskice&f=false | ref = harv | isbn = 9781139490788 }} * {{cite book |last=Sproul |first=Barbara C. |publisher=HarperOne HarperCollinsPublishers |title=Primal Myths |url=https://archive.org/details/primalmythscreat00spro |isbn=978-0-06-067501-1 |year=1979 |ref=harv }} * {{cite book |title=The Paleolithic Paradigm |first=Terry |last=Stocker |year=2009 |publisher=AuthorHouse |isbn=1-4490-2292-8 |ref=harv }} * {{cite book|last=Sweetman|first=James Windrow |title=Islam and Christian Theology|url=https://books.google.com/books?id=q_Gqxe2ZDqkC|year=2002|publisher=James Clarke & Co.|isbn=978-0-227-17203-2|ref=harv}} * {{cite book |title=Brother One Cell: An American Coming of Age in South Korea's Prisons |url=https://archive.org/details/brotheronecellam0000thom |first=Cullen |last=Thomas |year= 2008 |isbn=0-14-311311-9 |publisher=Penguin |ref=harv }} * {{cite book|first=Ewa|last=Wasilewska|title=Creation stories of the Middle East|url=https://books.google.com/books?id=sMj1tyho3CoC&pg=PA146|accessdate=23 May 2011|year=2000|publisher=Jessica Kingsley Publishers|isbn=978-1-85302-681-2|ref=harv}} * {{cite book |title=Studies in Folklore, in Honor of Distinguished Service Professor Stith Thompson |first=Erminie|last=Wheeler-Voegelin |last2=Moore |first2=Remedios W. |editor=W. Edson Richmond |chapter=The Emergence Myth in Native North America |year= 1957 |isbn=978-0-8371-6208-9 |publisher=Indiana University Press |ref=harv }} * {{cite book | authorlink = John H. Walton (theologian) | last = Walton | first = John H. | title = Ancient Near Eastern Thought and the Old Testament: Introducing the Conceptual World of the Hebrew Bible | publisher = Baker Academic | date = 2006 | url = https://books.google.com/?id=rhb20fH7cZYC&printsec=frontcover&dq=Ancient+Near+Eastern+Thought+and+the+Old+Testament:+Introducing+the+Conceptual+World+of+the+Hebrew+Bible#v=onepage&q&f=false | isbn = 0-8010-2750-0 | ref = harv }} * {{cite journal |title=Creation and Procreation, Cosmogony and Childbirth: Reflections on Ex Nihilo Earth Diver, and Emergence Mythology |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-american-folklore_october-december-1987_100_398/page/426 |first=Marta |last=Weigle |journal=Journal of American Folklore |volume= 100 |issue=398 |year=1987 |ref=harv |doi=10.2307/540902 |pages=426 |jstor=540902 }} * {{cite book |title=Anthropology and religion: what we know, think, and question |url=https://archive.org/details/isbn_2900759110464 |first=Robert L. |last= Winzeler |year=2008 |publisher=AltaMira Press |isbn=978-0-7591-1046-5 |ref=harv }} * {{cite book |title=Symbols and Meaning: A Concise Introduction |url=https://archive.org/details/symbolsmeaningco0000woma |first=Mari |last=Womack |publisher=AltaMira Press |year=2005 |isbn=978-0-7591-0322-1 |ref=harv }} * {{cite journal |last=Y.Z. |title=Some Account of the Tangousians in general and the Transbaikal Tangousians in particular |date=June 1824 |work=Asiatic journal and monthly miscellany |volume=17 |publisher=Wm. H. Allen & Co |url=https://books.google.com/?id=8w8oAAAAYAAJ&pg=PA595#v=onepage&q |ref=harv}} {{refend}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{wikiquote}} * [https://www.britannica.com/topic/creation-myth Creation myth - Encyclopedia Britannica] * [http://public.wsu.edu/~brians/world_civ/worldcivreader/world_civ_reader_1/kojiki.html Japanese Creation Myth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820215825/http://public.wsu.edu/~brians/world_civ/worldcivreader/world_civ_reader_1/kojiki.html |date=2016-08-20 }} * [http://public.wsu.edu/~delahoyd/mythology/creation.populvuh.html Mayan Creation Myth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170923221154/http://public.wsu.edu/~delahoyd/mythology/creation.populvuh.html |date=2017-09-23 }} * [http://www.aldokkan.com/religion/creation.htm Egyptian Creation Myth] * [http://www.pitt.edu/~dash/creation.html Norse Creation Myth] * [http://piereligion.org/yamamyth.html Indo-European Creation Myth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911205021/http://piereligion.org/yamamyth.html |date=2017-09-11 }} {{Authority control}} {{Portal bar|ਰਚਨਾਵਾਦ|ਧਰਮ|ਰੂਹਾਨੀਅਤ|}} {{DEFAULTSORT:ਰਚਨਾ ਮਿਥ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਚਨਾ ਮਿਥ| ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਮਿਥਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੌਸਮੋਗੋਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਥਿਹਾਸਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰੰਪ੍ਰਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ]] sfbljaiayw38nkui9s5fk8ozzqwd3m2 0 97435 850368 835612 2026-10-19T20:54:00Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20261019)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 850368 wikitext text/x-wiki [[File:Relativistic composition of velocities.svg|thumb|330px|ਚਿੱਤਰ 3-2. ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਬਣਤਰ]] [[ਵਿਲੌਸਿਟੀ]]ਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਕਾਫੀ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰਤਾ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਘਟਾਉਣ ਵਾਸਤੇ, ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਸ਼ੌਰਟਹੈਂਡ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, :<math>\beta = v/c</math> ਚਿੱਤਰ. 3-2a ਇੱਕ ਲਾਲ ਟ੍ਰੇਨ ([[ਰੇਲਗੱਡੀ]]) ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ {{nowrap|1=''v''/''c'' = ''&beta;'' = ''s''/''a''}} ਦੀ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਅੱਗੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਟ੍ਰੇਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮੱਥੇ ਤੋਂ, ਇੱਕ ਯਾਤਰੀ {{nowrap|1={{′|''u''}}/''c'' = {{′|''&beta;''}} = ''n''/''m''}} ਦੀ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਗੋਲੀ ਸ਼ੂਟ ਕਰਦਾ ਹੇ, ਜਿੱਥੇ ਦੂਰੀ ([[ਡਿਸਟੈਂਸ]]) ਨੂੰ ਲਾਲ {{′|''x''}} ਧੁਰੇ ਦੇ ਸਮਾਂਤਰ ਕਿਸੇ ਰੇਖਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਨਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਕਾਲੇ x-ਧੁਰੇ ਦੇ ਸਮਾਂਤਰ। ਜਿਵੇਂ ਨੀਲੇ ਤੀਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਗੋਲੀ ਦੀ ਮਿਸ਼ਰਤ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ''u'' ਕੀ ਹੈ? ਚਿੱਤਰ.&nbsp;3&#8209;2b ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜ ਵਾਸਤੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਫਾਰਮੂਲਾ ਜੋ ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੱਛਣ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ: * ਜੇਕਰ {{′|''u''}} ਅਤੇ ''v'' ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਥੋੜੇ ਜਿਹੇ ਕੰਪੇਅਰ (ਤੁਲਨਾ) ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਗੁਣਨਫਲ {{′|''vu''}}/''c''² ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਨਤੀਜਾ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਜੋੜ ਲਈ ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਫਾਰਮੂਲੇ (ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਫਾਰਮੂਲੇ) ਵਰਗਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ''u''&nbsp;=&nbsp;{{′|''u''}}&nbsp;+&nbsp;''v''। ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਫਾਰਮੂਲਾ ਨਿਮਨ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿ ਲਾਗੂਹੋਣਯੋਗ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਫਾਰਮੂਲੇ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਮਲਾ ਹੈ। * ਜੇਕਰ {{′|''u''}} ਨੂੰ ''c'' ਬਰਾਬਰ ਸੈੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਫਾਰਮੂਲਾ, ''u''&nbsp;=&nbsp;''c'' ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ''v'' ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੀਮਤ ਕੁੱਝ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਵਿਲੌਸਟੀ ਸਾਰੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕੋ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਸੋਮੇ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁੱਝ ਵੀ ਹੋਣ।<ref name="Bais"/>{{rp|49}} == ਨੋਟਸ == {{Reflist|30em}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == *{{cite journal|ref=harv|last=Sommerfeld|first=A.|authorlink=Arnold Sommerfeld|year=1909|url=https://en.wikisource.org/?curid=707458|title=On the Composition of Velocities in the Theory of Relativity|trans-title=Über die Zusammensetzung der Geschwindigkeiten in der Relativtheorie|journal=Verh. der DPG|publisher=[[Deutsche Physikalische Gesellschaft]]|volume=21|pages=577–582}} [[Category:ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] [[Category:ਸਮੀਕਰਨਾਂ]] [[Category:ਵਿਲੌਸਿਟੀ]] [[Category:ਕਾਇਨਾਮੈਟਿਕਸ]] == ਹਵਾਲੇ == *{{cite journal|ref=harv|last=Cannoni|first=Mirco|title=Lorentz invariant relative velocity and relativistic binary collisions|journal=International Journal of Modern Physics A|year=2017|volume=32|publisher=[[World Scientific Publishing Company]]|doi=10.1142/S0217751X17300022|url=http://www.worldscientific.com/worldscinet/ijmpa|via=[[World Scientific]]|subscription=yes|arxiv=1605.00569|bibcode=2017IJMPA..3230002C}} *{{cite journal|ref=harv|last=Einstein|first=A.|authorlink=Albert Einstein|year=1905|trans-title=Zur Elektrodynamik bewegter Körper|title=On the Electrodynamics of moving bodies|journal=Annalen der Physik|issue=322|volume=10|pages=891–921|url=http://hermes.ffn.ub.es/luisnavarro/nuevo_maletin/Einstein_1905_relativity.pdf|access-date=2017-09-17|archive-date=2007-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20070623014048/http://hermes.ffn.ub.es/luisnavarro/nuevo_maletin/Einstein_1905_relativity.pdf|url-status=dead}} *{{cite book|ref=harv|title=The theory of space, time, and gravitation|last=Fock|first=V.A.|authorlink=Vladimir Fock|isbn=978-0-08-010061-6|url=http://www.sciencedirect.com/science/book/9780080100616|via=[[ScienceDirect]]|subscription=yes|edition=2nd|year=1964}} *{{cite book|title=Special Relativity|url=https://archive.org/details/specialrelativit0000fren_h1j4|first=A.P.|last=French|publisher=[[W.W. Norton & Company]]|series = MIT Introductory Physics Series|year=1968|isbn=978-0-393-09793-1}} *{{cite book|ref=harv|title=Physical applications of homogeneous balls|first1=Yaakov|last1=Friedman|first2=Tzvi|last2=Scarr|publisher=Birkhäuser|year=2005|isbn=0-8176-3339-1|pages=1–21|url=https://books.google.com/books?id=D_zYVBu0KAIC}} *{{cite book|ref=harv|first=J. D.|last=Jackson|authorlink=John David Jackson (physicist)|title=Classical Electrodynamics|url=https://archive.org/details/classicalelectro0000jack_e8g9|edition=3d|year=1999|orig-year=1962|isbn=0-471-30932-X|publisher=[[John Wiley & Sons]]|chapter=Chapter 11}} (graduate level) *{{cite book|ref=harv|first1=D.|last1=Kleppner|authorlink1=Daniel Kleppner|first2=R. J.|last2=Kolenkow|authorlink2=Robert J. Kolenkow|title=An Introduction to Mechanics|url=https://archive.org/details/introductiontome00dani|year=1978|orig-year=1973|isbn=0-07-035048-5|publisher=[[McGraw-Hill]]|location=London}} (introductory level) *{{cite book|ref=harv|last1=Landau|first1=L.D.|authorlink1=Lev Landau|last2=Lifshitz|first2=E.M.|authorlink2=Evgeny Lifshitz|title=The Classical Theory of Fields|series=Course of Theoretical Physics|volume=2|edition=4th|publisher=[[Butterworth–Heinemann]]|isbn=0 7506 2768 9|year=2002|orig-year=1939}} (graduate level) *{{cite book|ref=harv|first1=R.G.|last1=Lerner|first2=G.L.|last2=Trigg|title=Encyclopaedia of Physics|url=https://archive.org/details/encyclopediaofph00lern|publisher=VHC Publishers, Springer|edition=2nd|year=1991|isbn=978-0-07-025734-4}} *{{cite book|ref=harv|last=Mermin|first=N. D.|year=2005|title=It's About Time: Understanding Einstein's Relativity|url=https://archive.org/details/itsabouttimeunde0000merm|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-12201-6}} *{{cite journal|ref=harv|last=Mocanu|first=C.I.|title=On the relativistic velocity composition paradox and the Thomas rotation|journal=Found. Phys. Lett.|volume=5|issue=5|year=1992|pages=443–456|doi=10.1007/BF00690425|publisher=Kluwer Academic Publishers-Plenum Publishers|issn=0894-9875|bibcode=1992FoPhL...5..443M}} *{{cite journal|ref=harv|first=C.|last=Møller|journal=D. Kgl Danske Vidensk. Selsk. Mat.-Fys. Medd.|volume=23|issue=1|year=1945|title=General properties of the characteristic matrix in the theory of elementary particles I|authorlink=Christian Møller|url=http://gymarkiv.sdu.dk/MFM/kdvs/mfm%2020-29/mfm-23-1.pdf}} *{{cite book|ref=harv|first1=S. P.|last1=Parker|title=McGraw Hill Encyclopaedia of Physics|url=https://archive.org/details/mcgrawhillencycl1993park|publisher=McGraw Hill |edition=2nd|year=1993|isbn=978-0-07-051400-3}} *{{cite book|ref=harv|last=Sard|first=R. D.|title=Relativistic Mechanics – Special Relativity and Classical Particle Dynamics|url=https://archive.org/details/relativisticmech0000sard|year=1970|publisher=W. A. Benjamin|location=New York|isbn=978-0-8053-8491-8}} *{{cite book|ref=harv|first1=R. U.|last1=Sexl|first2=H. K.|last2=Urbantke|title=Relativity, Groups Particles. Special Relativity and Relativistic Symmetry in Field and Particle Physics|year=2001|orig-year=1992|pages=38–43|publisher=Springer|isbn=978-3-211-83443-5|url=https://books.google.com/books?id=iyj0CAAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=sexl+relativity&hl=en&sa=X&ved=0CB8Q6wEwAGoVChMIo7itmMnnxgIVCz4UCh3rVQR1#v=onepage&q=sexl%20relativity&f=false}} *{{cite book|ref=harv|first1=P. |last1=Tipler|first2=G. |last2=Mosca|title=Physics for Scientists and Engineers|edition=6th|year=2008|pages=1328–1329|publisher=Freeman|isbn=978-1-4292-0265-7|url=https://books.google.com/books?id=AttDBYgLeZkC&dq=tipler+physics&hl=en&sa=X&ved=0CCcQ6wEwAWoVChMI3Z_E4bLqxgIVRW8UCh1D2wAM}} *{{cite journal|ref=harv|last=Ungar|first=A. A.|title=Thomas rotation and parameterization of the Lorentz group|journal=Foundations of Physics Letters|volume=1|issue=1|pages=57–81|year=1988|url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF00661317|subscription=yes|doi=10.1007/BF00661317|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|issn=0894-9875|bibcode = 1988FoPhL...1...57U }} === ਇਤਿਹਾਸਿਕ === *{{cite journal|ref=harv|last=Bradley|first=James|authorlink=James Bradley|title=A Letter from the Reverend Mr. James Bradley Savilian Professor of Astronomy at Oxford, and F.R.S. to Dr.Edmond Halley Astronom. Reg. &c. Giving an Account of a New Discovered Motion of the Fix'd Stars|year=1727–1728|doi=10.1098/rstl.1727.0064|journal=Phil. Trans. R. Soc.|volume=35|pages=637–661|format=pdf}} *{{citation|last=Doppler|first=C.|authorlink=Christian Doppler|year=1903|orig-year=1842|title=Über das farbige Licht der Doppelsterne und einiger anderer Gestirne des Himmels|trans-title=About the coloured light of the binary stars and some other stars of the heavens|publisher=Abhandlungen der Königl. Böhm. Gesellschaft der Wissenschaften|volume=2|issue=V|pages=465–482|location=Prague|language=German|url=https://archive.org/stream/ueberdasfarbigel00doppuoft#page/n5/mode/2up}} *{{cite journal|ref=harv|last=Fizeau|first=H.|authorlink=Hippolyte Fizeau|title=Sur les hypothèses relatives à l’éther lumineux|journal=Comptes Rendus|trans-title=The Hypotheses Relating to the Luminous Aether|volume=33|year=1851F|pages=349–355|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k29901/f351.chemindefer|language=French}} *{{Cite journal|ref=harv|author=Fizeau, H.|title=[[s:The Hypotheses Relating to the Luminous Aether|The Hypotheses Relating to the Luminous Aether]]|journal=Philosophical Magazine|volume=2|year=1851E|pages=568–573}} *{{Cite journal|ref=harv|author=Fizeau, H.|title=Sur les hypothèses relatives à l’éther lumineux|trans-title=On the Effect of the Motion of a Body upon the Velocity with which it is traversed by Light|journal=Ann. Chim. Phys.|volume=57|year=1859|pages=385–404 |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k347981/f381.table|language=French}} *{{Cite journal|ref=harv|author=Fizeau, H.|title=[[s:On the Effect of the Motion of a Body upon the Velocity with which it is traversed by Light|On the Effect of the Motion of a Body upon the Velocity with which it is traversed by Light]]|journal=Philosophical Magazine|volume=19|year=1860|pages=245–260}} *{{cite book|ref=harv|last=Galilei|first=G.|authorlink=Galileo Galilei|title=Dialogue Concerning the Two Chief World Systems|url=https://archive.org/details/dialogueconcerni0000gali_z9e2|trans-title=Dialogo sopra i due massimi sistemi del mondo|others=Stillman Drake (Editor, Translator), Stephen Jay Gould (Editor), J. L. Heilbron (Introduction), Albert Einstein (Foreword)|year=2001|orig-year=1632|isbn=0-375-75766-X|publisher=Modern Library}} *{{cite book|ref=harv|last=Galilei|first=G.|year=1954|orig-year=1638|title=Dialogues Concerning Two New Sciences|trans-title= Discorsi e Dimostrazioni Matematiche Intorno a Due Nuove Scienze|isbn=1-4209-3815-0|publisher=Digiread.com|others=Henry Crew, Alfonso de Salvio (Translators)}} *{{cite journal|ref=harv|first1=G. N.|last1=Lewis|authorlink1=Gilbert N. Lewis|first2=R. C.|last2=Tolman|authorlink2=Richard C. Tolman|title=The Principle of Relativity, and Non-Newtonian Mechanics|journal=Phil. Mag.|series=6|volume=18|issue=106|doi=10.1080/14786441008636725|pages=510–523|year=1909|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14786441008636725#.Vb-zp_Ptmko|publisher=[[Taylor & Francis]]|subscription=yes}} [[s:The Principle of Relativity, and Non-Newtonian Mechanics|Wikisource version]] dt5cybfjmi6c6op0ejf80ybd0tovzbw 0 99578 850340 839750 2026-10-19T17:22:01Z ~2026-55964-26 62587 850340 wikitext text/x-wiki {{Infobox Test team | team_name = ਵੈਸਟ ਇੰਡੀਜ਼ | nickname = ਵਿੰਡੀਜ਼ | image = Cricket West Indies Logo 2017.png | caption = 2017 ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਦਾ ਲੋਗੋ | test_status_year = 1928 | captain = [[ਜੇਸਨ ਹੋਲਡਰ]] | t20i_captain = [[ਕਾਰਲੋਸ ਬਰੈਥਵੇਟ]] | coach = [[ਸਟਰੂਅਟ ਲਾਅ]] | test_rank = 8 | odi_rank = 9 | t20i_rank = 3 | test_rank_best = 1 | odi_rank_best = 1 | t20i_rank_best = 1 | first_test = ਬਨਾਮ {{cr|ਇੰਗਲੈਂਡ}} [[ਲੌਰਡਸ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ]], [[ਲੰਡਨ]] ਵਿੱਚ; 23–26 ਜੂਨ 1928 | num_tests = 526 | num_tests_this_year = 6 | test_record = 167/185<br/>(173 ਡਰਾਅ, 1 ਟਾਈ) | test_record_this_year = 2/4(0 ਡਰਾਅ) | most_recent_test = ਬਨਾਮ {{cr|ZIM}} [[ਕੁਈਨਸ ਸਪੋਰਟਸ ਕਲੱਬ]], [[ਬੁਲਾਵਾਇਓ]] ਵਿੱਚ; 21-24 ਅਕਤੂਬਰ 2017 | first_odi = ਬਨਾਮ {{cr|ENG}} [[ਹੈਡਿੰਗਲੀ ਸਟੇਡੀਅਮ]], [[ਲੀਡਸ]] ਵਿੱਚ; 5 ਸਿਤੰਬਰ 1973 | num_odis = 762 | num_odis_this_year = 14 | odi_record = 380/347<br/>(9 ਟਾਈ, 24 ਰੱਦ) | odi_record_this_year = 3/9<br/>(0 ਟਾਈ, 2 ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ) | most_recent_odi = ਬਨਾਮ {{cr|ENG}} [[ਰੋਜ਼ ਬੌਲ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ)|ਰੋਜ਼ ਬੌਲ]], [[ਹੈਂਪਸ਼ਾਇਰ]]; 29 ਸਿਤੰਬਰ 2017 | wc_apps = 11 | wc_first = [[1975 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|1975]] | wc_best = ਜੇਤੂ ([[1975 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|1975]] ਅਤੇ [[1979 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|1979]]) | first_t20i = ਬਨਾਮ {{cr|NZL}} [[ਈਡਨ ਪਾਰਕ]], [[ਆਕਲੈਂਡ]]; 16 ਫ਼ਰਵਰੀ 2006 | num_t20is = 91 | num_t20is_this_year = 9 | t20i_record = 45/40<br/>(3 ties, 3 ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ) | t20i_record_this_year = 6/3<br/>(0 ties, 0 ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ) | most_recent_t20i = ਬਨਾਮ {{cr|ENG}} at [[ਰਿਵਰਸਾਈਡ ਸਟੇਡੀਅਮ]], [[ਚੈਸਟਰ ਲੀ ਸਟਰੀਟ]]; 16 ਸਿਤੰਬਰ 2017 | wt20_apps = 6 | wt20_first = [[2007 ਆਈ.ਸੀ.ਸੀ. ਵਿਸ਼ਵ ਟਵੰਟੀ-20|2007]] | wt20_best = ਜੇਤੂ ([[2012 ਆਈ.ਸੀ.ਸੀ. ਵਿਸ਼ਵ ਟਵੰਟੀ-20|2012]], [[2016 ਆਈ.ਸੀ.ਸੀ. ਵਿਸ਼ਵ ਟਵੰਟੀ-20|2016]]) | h_pattern_la = | h_pattern_b = _win_test26 | h_pattern_ra = | h_pattern_pants = _maroonsides | h_leftarm = FFFFFF | h_body = FFFFFF | h_rightarm = FFFFFF | h_pants = FFFFFF | a_pattern_la = _win_odi26 | a_pattern_b = _win_odi26 | a_pattern_ra = _win_odi26 | a_pattern_pants = _yellowsides | a_leftarm = 720524 | a_body = 720524 | a_rightarm = 720524 | a_pants = 720524 | t_pattern_la = _yellow_thin_border | t_pattern_b = _win_t20wc26 | t_pattern_ra = _yellow_thin_border | t_pattern_pants = _yellowsides | t_leftarm = 720524 | t_body = 720524 | t_rightarm = 720524 | t_pants = 720524 | asofdate = 18 ਸਿਤੰਬਰ 2017 }} '''ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ''',ਜਿਸਨੂੰ ਬੋਲਚਾਲ ਅਤੇ ਜੂਨ 2017 ਤੋਂ ਅਧਿਕਾਰਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ '''ਵਿੰਡੀਜ਼''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਕੈਰੀਬੀਆ|ਕੈਰੇਬੇਆਈ]] ਖੇਤਰ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਬਹੁਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ [[ਕ੍ਰਿਕਟ ਵੈਸਟ ਇੰਡੀਜ਼]] ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਪੂਰਨ ਟੀਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੀ ਚੋਣ 15, ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਕੈਰੇਬੇਆਈ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਤੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ [[ਅਧੀਨ ਖੇਤਰ]] ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। 7 ਅਗਸਤ 2017 ਤੱਕ ਵੈਸਟ ਇੰਡੀਸ ਦੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਆਈ.ਸੀ.ਸੀ. ਦੁਆਰਾ [[ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ|ਟੈਸਟ ਮੈਚਾਂ]] ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵਾਂ, [[ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ|ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਮੈਚਾਂ]] ਵਿੱਚ ਨੌਵਾਂ ਅਤੇ [[ਟਵੰਟੀ-20 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ]] ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੱਕ ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਟੀਮ ਟੈਸਟ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਦੋਵਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਟੀਮ ਸੀ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਮਹਾਨ ਖਿਡਾਰੀ ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਦੇ ਵੱਲੋਂ ਆਏ ਹਨ: [[ਗਾਰਫੀਲਡ ਸੋਬਰਸ]], [[ਲਾਂਸ ਗਿੱਬਸ]], [[ਗਾਰਡਨ ਗ੍ਰੀਨਿਜ਼]], [[ਜਾਰਜ ਹੈਡਲੀ]], [[ਬ੍ਰਾਇਨ ਲਾਰਾ]], [[ਕਲਾਇਵ ਲਾਇਡ]], [[ਮੈਲਕਮ ਮਾਰਸ਼ਲ]], [[ਐਂਡੀ ਰੌਬਰਟਸ]], [[ਐਲਵਿਨ ਕਾਲੀਚਰਨ]], [[ਰੋਹਨ ਕਨਹਈ]], [[ਫ਼੍ਰੈਂਕ ਵਾਰੈਲ]], [[ਐਵਰਟਨ ਵੀਕਸ]], [[ਕਰਟਲੀ ਐਂਬਰੋਸ]], [[ਮਾਈਕਲ ਹੋਲਡਿੰਗ]], [[ਕੋਰਟਨੀ ਵਾਲਸ਼]], [[ਜੋਏਲ ਗਾਰਨਰ]] ਅਤੇ [[ਵਿਵਿਅਨ ਰਿਚਰਡਸ]] ਨੂੰ [[ਆਈ.ਸੀ.ਸੀ. ਹਾਲ ਆੱਫ਼ ਫ਼ੇਮ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਕ੍ਰਿਕਟ]] axfe53hvaq6p9jmvo29xifr39onzs1s 0 99617 850339 849131 2026-10-19T17:19:12Z ~2026-55964-26 62587 850339 wikitext text/x-wiki {{Infobox Test team | team_name = ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ | image = Zimbabwe Cricket (logo).png | caption = ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਲੋਗੋ | test_status_year = 1992 | captain = [[ਗਰੀਮ ਕਰੀਮਰ]] <small></small><ref name=Sacking>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/zimbabwe/content/story/1022209.html |title=Zimbabwe sack Masakadza, Whatmore |publisher=[[ESPNcricinfo]] |date=31 May 2016 |accessdate=31 May 2016}}</ref> | coach = {{flagicon|ZIM}} [[ਹੀਥ ਸਟ੍ਰੀਕ]] | test_rank = 10ਵਾਂ | odi_rank = 11ਵਾਂ | t20i_rank = 12ਵਾਂ | test_rank_best = 9ਵਾਂ | odi_rank_best = 8ਵਾਂ | t20i_rank_best = 10ਵਾਂ | first_test = v {{cr|IND}} [[ਹਰਾਰੇ ਸਪੋਰਟਸ ਕਲੱਬ]] ਵਿੱਚ, [[ਹਰਾਰੇ]]; 18–22 ਅਕਤੂਬਰ 1992 | num_tests = 104 | num_tests_this_year = 3 | test_record = 11/66<br>(27 ਡਰਾਅ) | test_record_this_year = 0/2 (1 ਡਰਾਅ) | most_recent_test = v {{cr|WIN}} [[ਕੁਈਨਸ ਸਪੋਰਟਸ ਕਲੱਬ]] ਵਿੱਚ, [[ਬੁਲਾਵਾਇਓ]]; 29 ਅਕਤੂਬਰ – 2 ਨਵੰਬਰ 2017 | first_odi = v {{cr|AUS}} [[ਟਰੈਂਟ ਬਰਿੱਜ]] ਵਿੱਚ, [[ਨੌਟਿੰਗਘਮ]]; 9 ਜੂਨ 1983 | num_odis = 491 | num_odis_this_year = 12 | odi_record = 129/345<br>(6 ਡਰਾਅ 11 ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ) | odi_record_this_year = 6/6<br>(0 ਡਰਾਅ, 0 ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ) | most_recent_odi = v {{cr|SL}}, [[ਹੈਮਬੰਟੋਟਾ]]; 10 ਜੁਲਾਈ 2017 | wc_apps = 9 | wc_first = [[1983 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|1983]] | wc_best = ਸੁਪਰ ਸਿਕਸ ਵਿੱਚ ([[1999 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|1999]], [[2003 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|2003]]) | first_t20i = ਬਨਾਮ {{cr|BAN}} [[ਸ਼ੇਖ਼ ਅਬੂ ਨਸੀਰ ਸਟੇਡੀਅਮ]] ਵਿੱਚ, [[ਖੁਲਨਾ]]; 28 ਨਵੰਬਰ 2006 | num_t20is = 54 | num_t20is_this_year = 0 | t20i_record = 13/40<br>(ਡਰਾਅ, 0 ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ) | t20i_record_this_year = 0/0<br>(ਡਰਾਅ, 0 ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ) | most_recent_t20i = ਬਨਾਮ {{cr|IND}} at [[ਹਰਾਰੇ ਸਪੋਰਟਸ ਕਲੱਬ]], [[ਹਰਾਰੇ]]; 22 ਜੂਨ 2016 | wt20_apps = 5 | wt20_first = [[2007 ਆਈ.ਸੀ.ਸੀ. ਵਿਸ਼ਵ ਟਵੰਟੀ-20|2007]] | wt20_best = ਗਰੁੱਪ ਪੱਧਰ ਤੱਕ (2007, [[2010 ਆਈ.ਸੀ.ਸੀ. ਵਿਸ਼ਵ ਟਵੰਟੀ20|2010]], [[2012 ਆਈ.ਸੀ.ਸੀ. ਵਿਸ਼ਵ ਟਵੰਟੀ20|2012]], [[2014 ਆਈ.ਸੀ.ਸੀ. ਵਿਸ਼ਵ ਟਵੰਟੀ20|2014]], [[2016 ਆਈ.ਸੀ.ਸੀ. ਵਿਸ਼ਵ ਟਵੰਟੀ20|2016]]) | h_pattern_b = _collar | h_pattern_ra = | h_pattern_pants = _redsides | h_leftarm = FFFFF6 | h_body = FFFFF6 | h_rightarm = FFFFF6 | h_pants = FFFFF6 | a_pattern_la = _zim_odi26 | a_pattern_b = _zim_odi26 | a_pattern_ra = _zim_odi26 | a_pattern_pants = | a_leftarm = E11E26 | a_body = E11E26 | a_rightarm = E11E26 | a_pants = E11E26 | t_pattern_la = _zim_t20i26 | t_pattern_b = _zim_t20i26 | t_pattern_ra = _zim_t20i26 | t_pattern_pants = | t_leftarm = E11E26 | t_body = FFB600 | t_rightarm = E11E26 | t_pants = E11E26 | asofdate = 2 ਨਵੰਬਰ 2017 }} '''ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ''' ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿੱਚ [[ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ]] ਦੀ ਟੀਮ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ [[ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਕ੍ਰਿਕਟ]] ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਸਭਾ]] ਦਾ ਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੈਂਬਰ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ [[ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ|ਟੈਸਟ]] ਅਤੇ [[ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ]] ਦਰਜਾ ਹਾਸਿਲ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮਾਂ]] 8cx2s8n5w6ymrnlu4l2kgieyn9o0x4o 0 99997 850335 600416 2026-10-19T13:46:14Z Tani8026 62579 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 850335 wikitext text/x-wiki '''ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਲੋਕ ਸਰਵੇਖਣ''' ('''ਪੀਐਲਐਸਆਈ''') ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਮੌਜੂਦਾ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਅਪਡੇਟ ਕਰਨ ਲਈ 2010 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਰਵੇਖਣ ਹੈ। 2000 ਭਾਸ਼ਾ ਮਾਹਿਰਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ, ਅਤੇ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ ਭਾਸ਼ਾ ਖੋਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਕੇਂਦਰ, ਬੜੌਦਾ ਦੇ ਸਟਾਫ਼ ਸਮੇਤ 3.500 ਸਵੈਸੇਵਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਰਵੇਖਣ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 780 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਹੈ। 35,000 ਪੰਨਿਆਂ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ 50 ਜਿਲਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਛੇ ਭਾਗ 7 ਜਨਵਰੀ, 2012 ਨੂੰ ਵਡੋਦਰਾ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾਵਾਸੁਧਾ ਗਲੋਬਲ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੀ।<ref>Lalmalsawma, David, ‘India speaks 780 languages, 220 lost in last 50 years’, ''Reuters.com'', September 7, 2013, Accessed on January 5, 2015. http://blogs.reuters.com/india/2013/09/07/india-speaks-780-languages-220-lost-in-last-50-years-survey/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161227065615/http://blogs.reuters.com/india/2013/09/07/india-speaks-780-languages-220-lost-in-last-50-years-survey/ |date=2016-12-27 }}</ref> ਇਹ ਸਰਵੇਖਣ ਦਸੰਬਰ 2012 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀਆਂ  ਕਈ ਜਿਲਦਾਂ ਪਬਲਿਸ਼ਿੰਗ ਹਾਊਸ ਓਰੀਐਂਟ ਬਲੈਕਸਵਾਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। == ਸਰਵੇਖਣ ਫਾਰਮੈਟ == ਸਰਵੇਖਣ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਵਾਂ  ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ: * ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਨਾਮ  * ਸੰਖੇਪ ਇਤਿਹਾਸ  * ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ, ਜਿੱਥੇ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ  * ਛੋਟੀ ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ  * ਨਮੂਨਾ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਗੀਤ ਅਨੁਵਾਦ ਦੇ ਨਾਲ  * ਨਮੂਨਾ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਨੁਵਾਦ ਦੇ ਨਾਲ  * ਰੰਗ ਪਦ * ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਪਦ  * ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਪੇਸ ਦੇ ਲਈ ਪਦ  == ਸਾਰਥਿਕਤਾ == ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਅੱਠਵੀਂ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ 22 ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਈ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਫੰਡਿੰਗ ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਤੈਹ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸਹੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਅਕਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਭਾਰਤ ਦੀ 1961 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 1652 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਨੂੰ 1971 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ 10,000 ਤੋਂ ਘੱਟ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਨ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਘਟ ਕੇ 108 ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref name="Soman2013">{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/India-lost-220-languages-in-last-50-years-survey-finds/articleshow/21720601.cms|title=India lost 220 languages in the last 50 years|last=Soman, Sandhya|date=9 August 2013|website=The Times of India|access-date=7 January 2015}}</ref> ਪੀਐਲਐਸਆਈ ਦੀ ਨੀਤੀ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਹੈ, ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਚਾਹੇ ਜਿੰਨੀ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੀ  ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਚੈਮਾਲ ਵੀ ਦਰਜ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਪੰਜ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂਦੀਦਾ ਹੈ।<ref name="ReferenceA">Lalmalsawma, David, ‘India speaks 780 languages, 220 lost in last 50 years’, ''Reuters.com''</ref> ਪੀਐਲਐਸਆਈ ਮਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਵੀ ਉਭਾਰਦੀ ਹੈ। "26 ਜਨਵਰੀ 2010 ਨੂੰ, ਅੰਡੇਮਾਨ ਟਾਪੂ ਵਿੱਚ ਬੋ ਨਾਮੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੋ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਦੀ ਆਖਰੀ ਸਪੀਕਰ ਸੀ। ਅਫ਼ਸੋਸ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ 65,000 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨਤਾ ਦੀ ਲੜੀ ਵੀ ਗੁਆਚ ਗਈ। " ਭਾਸ਼ਾ ਰੀਸਰਚ ਅਤੇ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ ਦੇ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਗਣੇਸ਼ ਦੇਵੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ।<ref>Pathak, Maulik, ‘India becoming a graveyard of languages: Ganesh Devy’, ''Live Mint'', February 22, 2013. Accessed on January 5, 2015. http://www.livemint.com/Opinion/vIbx7ZUHxvTQMbwboNYHPI/India-is-becoming-a-graveyard-of-languages.html</ref> ਬਦਲ ਰਹੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਹਕੀਕਤਾਂ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਲਿੰਕ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਡੇਵੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ " ਜਦੋਂ ਭਾਸ਼ਾਈ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ ਰੋਟੀ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।"<ref name="ReferenceA"/> == ਚੋਣਵੇਂ ਖੁਲਾਸੇ == ਪੀਐਲਐਸਆਈ ਦੁਆਰਾ ਦਸਤਾਵੇਜ ਕੀਤੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 480 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਕਬਾਇਲੀ ਅਤੇ ਵਣਜਾਰਾ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦਕਿ 80 ਤੱਟੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ। ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਜ ਹੈ, ਜਿਥੇ 66 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ,<ref>Singh, Shiv Sahay, ‘Language Survey Reveals Diversity’, ''The Hindu'', July 22, 2013. Accessed on January 5, 2015. http://www.thehindu.com/news/national/language-survey-reveals-diversity/article4938865.ece</ref> ਜਦਕਿ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਿੱਪਪੀਆਂ, ਨੌਂ ਅਤੇ 38 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ, ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲੀ, ਉਰਦੂ ਅਤ ਨੇਪਾਲੀ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਓਲ ਚਿਕੀ (ਸੰਥਾਲ), ਕੋਲ ਹੋ, ਬਾਰਾਂਘ ਕਸ਼ਿਤੀ, ਲੇਪਚਾ, ਸਾਦਰੀ ਅਤੇ ਲਿਮਬੂ ਹਨ।<ref>Bandopadhyay, Krishnendu, ‘Bengal has highest number of scripts: PLSI’, ''The Times of India'', August 31, 2013. Accessed on January 5, 2013. http://timesofindia.indiatimes.com/india/Bengal-has-highest-number-of-scripts-PLSI/articleshow/22174671.cms</ref> ਵੱਧ ਸਪੀਕਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ [[ਕਰਨਾਟਕ]] ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਰੀ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਭੋਜਪੁਰੀ, ਮੇਘਾਲਿਆ ਵਿੱਚ ਖਾਸੀ, ਮਿਜ਼ੋਰਾਮ ਵਿੱਚ ਮਿਜ਼ੋ, ਉਤਰਾਖੰਡ ਵਿੱਚ ਕੁਮੌਨੀ, [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਵਿੱਚ ਕੱਛੀ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਮੇਵਾਤੀ ਹਨ।<ref>Lalmalsawma, David, ‘India speaks 780 languages’, ''Reuters.com''.</ref> ਭਾਰਤੀ ਆਬਾਦੀ ਦੀ 40 ਕਰੋੜ ਆਬਾਦੀ ਹਿੰਦੀ ਬੋਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਾਪੂਲਰ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਵਜੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ 1971 ਵਿੱਚ 187000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ 2011 ਵਿੱਚ 1 ਕਰੋੜ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।<ref>Pathak, Maulik, ‘India becoming a graveyard of languages: Ganesh Devy’, ''Live Mint''.</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * http://www.peopleslinguisticsurvey.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220119002553/https://peopleslinguisticsurvey.org/ |date=2022-01-19 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] 1mj80fkz5cjojuu2v2btsjyecjms4av 0 102197 850346 776101 2026-10-19T20:12:33Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20261019)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 850346 wikitext text/x-wiki '''ਯੇਵਗਿਨੀ ਇਵਾਨੋਵਿਚ ਜ਼ਾਮਿਆਤਿਨ'''<ref>His last name is often [//en.wikipedia.org/wiki/Transliterated transliterated] as ''Zamiatin'' or ''Zamjatin''. His first name is sometimes [//en.wikipedia.org/wiki/Translation translated] as ''Eugene''.</ref> ({{lang-rus|Евге́ний Ива́нович Замя́тин|p=jɪvˈɡʲenʲɪj ɪˈvanəvʲɪtɕ zɐˈmʲætʲɪn}}; 20 ਜਨਵਰੀ ([[ਜੂਲੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ|ਜੂਲੀਅਨ]]) / 1 ਫਰਵਰੀ ([[ਗ੍ਰੈਗੋਰੀਅਨ ਕਲੰਡਰ|ਗ੍ਰੈਗੋਰੀਅਨ]]), 1884 – 10 ਮਾਰਚ 1937), ਇੱਕ  ਵਿਗਿਆਨ ਗਲਪਕਾਰ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਵਿਅੰਗਕਾਰ ਰੂਸੀ ਲੇਖਕ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ 1921 ਦੇ ਨਾਵਲ ''ਅਸੀਂ'', ਲਈ ਬਹੁਤਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇੱਕ ਡਿਸਟੋਪੀਆਈ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਪੁਲਿਸ ਰਾਜ ਹੈ।  ਪੁਰਾਣਾ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜ਼ਾਮਿਆਤਿਨ ਅਕਤੂਬਰ ਇਨਕਲਾਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੀ.ਪੀ.ਪੀ.ਯੂ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਤੋਂ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ। 1921 ਵਿਚ, ''ਅਸੀਂ'' ਸੋਵੀਅਤ ਸੈਂਸਰਸ਼ਿਪ ਬੋਰਡ ਦੁਆਰਾ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਪਹਿਲਾ ਕਿਤਾਬ  ਬਣ ਗਈ। ਅਖੀਰ ਜ਼ਾਮਿਆਤਿਨ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਲਈ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਤਸਕਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਸੋਵੀਅਤ ਰਾਇਟਰਸ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਛਿੜਨ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਵਿਵਾਦ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤ-ਭੂਮੀ ਤੋਂ ਦੇਸ਼ਨਿਕਾਲੇ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਾਜ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜ਼ਾਮਿਆਤਿਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਸੋਵੀਅਤ ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  == ਸ਼ੁਰੂ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਜ਼ਮਯਾਤਿਨ ਦਾ ਜਨਮ ਮਾਸਕੋ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ 300 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (186 ਮੀਲ) ਦੂਰ ਤੈਂਬਵ ਰਾਜ ਦੇ ਲੇਬੇਡਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।  ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਰੂਸੀ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਪਾਦਰੀ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਮਾਸਟਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੀ। 1922 ਦੇ ਇਕ ਲੇਖ ਵਿਚ ਜ਼ਾਮਿਆਤਿਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, "ਤੁਸੀਂ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਇਕੱਲੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦੇਖ ਸਕੋਗੇ, ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ ਸਾਥੀ ਦੇ, ਉਸ ਦੇ ਪੇਟ ਤੇ, ਇਕ ਕਿਤਾਬ ਜਾਂ ਪਿਆਨੋ ਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਜਿਸ<nowiki>' ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਚੋਪਿਨ ਬਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।''</nowiki><ref>''A Soviet Heretic: Essays by Yevgeny Zamyatin'', Edited and translated by [//en.wikipedia.org/wiki/Mirra_Ginsburg Mirra Ginsburg], University of Chicago Press 1970. Page 3.</ref> ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਸਿਨੇਸਥੀਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਗੁਣ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਉਸਨੇ [[ਐਲ (ਸਿਰਿਲਿਕ)|Л]] ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਫਿੱਕੇ ਪੀਲੇ ਠੰਡੇ ਅਤੇ ਹਲਕੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਗੁਣ ਸਨ।<ref>Introduction to Randall's translation of ''We''.</ref> ਉਸ ਨੇ 1902 ਤੋਂ 1908 ਤਕ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਵਿਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ।<ref name="ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ">{{Cite web |url=https://www.hesperuspress.com/yevgeny-zamyatin.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2018-01-07 |archive-date=2017-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216033929/https://www.hesperuspress.com/yevgeny-zamyatin.html |dead-url=yes }}</ref>  ਉਸ ਨੂੰ 1905 ਦੀ ਰੂਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੌਰਾਨ ਗਿਰਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਇਬੇਰੀਆ ਵਿਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਲਾਵਤਨੀ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਹ ਬਚ ਨਿਕਲਿਆ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹ 1906 ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਫਿਨਲੈਂਡ ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਡਚੀ ਵਿਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਰਿਹਾ। ਰੂਸ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ੌਂਕ ਵਜੋਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 1911 ਵਿਚ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ਨਿਕਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪਰੰਤੂ 1913 ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਰਿਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1913 ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ  ਯੂਏਜ਼ਦਾਨੋਏ (ਇਕ ਸੂਬਾਈ ਕਹਾਣੀ) ਲਿਖੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਰੂਸੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਵਿਅੰਗ ਨਾਲ ਚਿਤਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮਿਲੀ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਉਸ ਤੇ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਨਾ ਕੁਲਿਚਕਾਖ (ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਤੇ) ਵਿਚ ਸ਼ਾਹੀ ਰੂਸੀ ਫੌਜੀ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਵਿੱਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। <ref name="ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ"/> ਉਸ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਰੂਸੀ ਨੇਵੀ ਲਈ ਇਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜ਼ਾਮਿਆਤਿਨ ਨੇ ਘਰੇਲੂ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਸਾਲ 1916 ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਿਊਕੈਸਲ ਅਪੌਨ ਟਾਇਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵਾਕਰ ਅਤੇ ਵਾਲਸੈਂਡ ਦੇ ਸ਼ਾਪਰਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਆਈਸਬਰੇਕਰਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>[http://rbth.com/literature/2014/09/19/the_russian_writer_who_inspired_orwell_and_huxley_39935.html The Russian writer who inspired Orwell and Huxley, Russia Beyond The Headlines]</ref>  == ਸਾਹਿਤਕ ਕੈਰੀਅਰ == ਜ਼ਾਮਿਆਤਿਨ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, "ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਜਹਾਜ਼ ਬਣਾਏ, ਬਰਬਾਦ ਹੋਏ ਕਿਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜਰਮਨ ਜ਼ਪੇਲਿਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁੱਟੇ ਗਏ ਬੰਬਾਂ ਦੇ ਧਮਾਕੇ ਸੁਣੇ  ਅਤੇ ''ਟਾਪੂਨਿਵਾਸੀ''  ਲਿਖਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਅਫਸੋਸ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਫ਼ਰਵਰੀ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਅਕਤੂਬਰ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇਖ ਸਕਿਆ (ਮੈਂ ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਵਕਤ, ਜਰਮਨ ਪਣਡੁੱਬੀਆਂ ਕੋਲੋਂ, ਇੱਕ ਬਿਨਾਂ ਲਾਈਟਾਂ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਾ ਸਮਾਂ ਜੀਵਨ ਬੱਧਰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਐਨ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਆ ਗਿਆ ਸੀ)। ਇਹ ਉਹੀ ਗੱਲ ਹੋਈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਆਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਵੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦਸ ਕੁ ਸਾਲਾਂ ਵਿਆਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।" <ref>''A Soviet Heretic'', page 4.</ref> ਜ਼ਾਮਿਆਤਿਨ ਦੇ ''ਟਾਪੂਨਿਵਾਸੀ'', ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਵਿਅੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਥੀਮ ਵਾਲਾ ''ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ'', ਦੋਵੇਂ  1917 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਰੂਸ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਰੂਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਬਾਅਦ 1917 ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਰਸਾਲੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤੇ, ਲਿਖਣ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਬਾਰੇ ਲੈਕਚਰ ਦਿੱਤੇ, ਜੈਕ ਲੰਡਨ, ਓ. ਹੈਨਰੀ, ਐੱਚ. ਜੀ. ਵੈੱਲਸ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਰੂਸੀ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ। ਜ਼ਾਮਿਆਤਿਨ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਅਕਤੂਬਰ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ ਪਰੰਤੂ ਉਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੈਂਸਰ ਦੀ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਵਿਅੰਗਮਈ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਗਈਆਂ  ਅਤੇ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੱਤਾ ਵਿਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜੋਸ਼ੀਲਾ ਸਮਰਥਕ ਸੀ ਪਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਲਾ ਦੀ ਸੈਂਸਰਸ਼ਿਪ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਅਸਹਿਮਤੀ ਵਧਦੀ ਹੀ ਚਲੀ ਗਈ। ਜ਼ਾਮਿਆਤਿਨ ਨੇ ਆਪਣੇ 1921 ਦੇ ਲੇਖ "ਮੈਨੂੰ ਡਰ ਹੈ" ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ: "ਸੱਚਾ ਸਾਹਿੱਤ ਸਿਰਫ਼ ਉਦੋਂ ਹੀ  ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਹ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਕਮਲਿਆਂ, ਕਾਫਰਾਂ, ਸੁਪਨਸਾਜ਼ਾਂ, ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਦੇਹੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।"<ref>"I Am Afraid," ''A Soviet Heretic: Essays''</ref> ਇਸ ਰਵੱਈਏ ਨੇ ਉਸਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ 1920 ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ। 1923 ਵਿਚ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਵਲ '''ਅਸੀਂ''<nowiki/>' ਗ੍ਰੇਗਰੀ ਜਿਲਬੂਰਗ ਦੁਆਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿਚ ਈਪੀ ਡੱਟਨ ਐਂਡ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਸਮਗਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ 1924 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਟਿੱਪਣੀਆਂ == {{Reflist}} == ਹਵਾਲੇ == * Collins, Christopher. ''Evgenij Zamjatin: An Intrepretive Study.'' The Hague and Paris, Mouton & Co. 1973. Examines his work as a whole and includes articles earlier published elsewhere by the author: ''We as Myth'', ''Zamyatin, Wells and the Utopian Literary Tradition'', and ''Islanders''. * {{Cite book|title=Human Nature in Utopia: Zamyatin's We|last=Cooke|first=Brett|publisher=Northwestern University Press|year=2002|location=Evanston, IL}} * {{Cite journal|last=Fischer|first=Peter A.|date=Autumn 1971|title=Review of The Life and Works of Evgenij Zamjatin by Alex M. Shane|url=https://archive.org/details/sim_slavic-and-east-european-journal_fall-1971_15_3/page/388|journal=Slavic and East European Journal|volume=15|issue=3|pages=388–390|doi=10.2307/306850}} * Kern, Gary, "Evgenii Ivanovich Zamiatin (1884–1937)," ''Dictionary of Literary Biography'', vol. 272: ''Russian Prose Writers Between the World Wars'', Thomson-Gale, 2003, 454–474. * {{Cite book|title=Zamyatin’s We. A Collection of Critical Essays|url=https://archive.org/details/zamyatinswecolle0000unse|last=Kern|first=Gary, ed|publisher=Ardis|year=1988|isbn=0-88233-804-8|location=Ann Arbor, MI}} * {{Cite journal|last=Myers|first=Alan|author-link=Alan Myers (translator)|year=1993|title=Zamiatin in Newcastle: The Green Wall and The Pink Ticket|url=http://www.sclews.me.uk/zamyatin.html|journal=[[The Slavonic and East European Review]]|volume=71|issue=3|pages=417–427|access-date=2018-01-07|archive-date=2013-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20130618003630/http://www.sclews.me.uk/zamyatin.html|url-status=dead}} * {{Cite book|title=Zamyatin: A Soviet Heretic|last=Richards|first=D.J.|publisher=Bowes & Bowes|year=1962|location=London}} * {{Cite book|title=Zamiatin’s We|last=Russell|first=Robert|publisher=Bristol Classical Press|year=1999|location=Bristol}} * {{Cite book|title=The Life and Works of Evgenij Zamjatin|url=https://archive.org/details/lifeworksofevg00shan|last=Shane|first=Alex M.|publisher=University of California Press|year=1968|location=Berkeley}} * {{Cite book|title=Selections|last=Zamiatin|first=Evgenii Ivanovich|publisher=Kniga|others=sostaviteli T.V. Gromova, M.O. Chudakova, avtor stati M.O. Chudakova, kommentarii Evg. Barabanova|year=1988|isbn=5-212-00084-X|location=Moskva|language=ru}} [http://orbis.uoregon.edu/record=b1791001 (bibrec)]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [http://www.nlr.ru/e-case/expand_bme.php?id=45668&cn=3 (bibrec (ਰੂਸੀ) )] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151017130921/http://www.nlr.ru/e-case/expand_bme.php?id=45668&cn=3 |date=2015-10-17 }} * {{Cite book|title=The Dragon: Fifteen Stories|last=Zamyatin|first=Yevgeny|publisher=University of Chicago Press|others=Mirra Ginsburg (trans. and ed.)|year=1966|location=Chicago}} * {{Cite book|title=A Soviet Heretic : Essays by Yevgeny Zamyatin|url=https://archive.org/details/sovietheretic0000yevg|last=Zamyatin|first=Yevgeny|publisher=University of Chicago Press|others=Mirra Ginsburg (trans. and ed.)|year=1970|location=Chicago}} * {{Cite book|title=Islanders & The Fisher of Men|last=Zamyatin|first=Yevgeny|publisher=Salamander Press|others=Sophie Fuller and Julian Sacchi (trans.)|year=1984|location=Edinburgh}} * {{Cite book|title=A Godforsaken Hole|url=https://archive.org/details/godforsakenhole0000zami|last=Zamyatin|first=Evgeny|publisher=Ardis|others=Walker Foard (trans.)|year=1988|location=Ann Arbor, MI}} * {{Cite book|title=We|url=https://archive.org/details/we00zami|last=Zamyatin|first=Yevgeny|publisher=Modern Library|others=Natasha Randall (trans.)|year=2006|isbn=0-8129-7462-X|location=NY}} * {{Cite book|title=The Sign: And Other Stories|last=Zamyatin|first=Yevgeny|publisher=Brimstone Press|others=John Dewey (trans.)|year=2015|isbn=9781906385545|location=Gillingham}} * Zamyatin, Yevgeny. ''We''. List of translations. * Zamyatin, Yevgeny. [http://az.lib.ru/z/zamjatin_e_i/ Collected works] (ਰੂਸੀ) including his Autobiography (1929) and Letter to Stalin (1931) [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਸੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਬਾਹਰੀ ਲੜ੍ਹੀਆਂ ਵਾਲੇ ਲੇਖ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1937]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੋਵੀਅਤ ਨਾਵਲਕਾਰ]] 7yc8gml9z5yw5t6kcq8h2gyvh2grhwf 0 104694 850350 843355 2026-10-19T20:25:58Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20261019)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 850350 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict=ਅਲਾਮੋ ਦੀ ਲੜਾਈ |partof=ਟੈਕਸਾਸ ਕ੍ਰਾਂਤੀ |image='''ਮੋਟੀ ਲਿਖਤ''' |caption=ਅਲਾਮੋ, 1854 ਵਿੱਚ |date=ਫਰਵਰੀ 23 - ਮਾਰਚ 6, 1836 |result=ਮੈਕਸੀਕਨ ਜਿੱਤ |}} '''ਅਲਾਮੋ ਦੀ ਲੜਾਈ'''(ਫਰਵਰੀ 23 - ਮਾਰਚ 6, 1836) ਟੈਕਸਾਸ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਘਟਨਾ ਸੀ। 13 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਐਂਟੋਨੀਓ ਲੋਪੇਜ਼ ਡੇ ਸਾਂਟਾ ਅਨਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਮੈਕਸਿਕਨ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਟੇਨਸੀਅਨ ਡਿਫੈਂਡਰਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੈਨ ਐਂਟੋਨੀ ਡੇ ਬੇਜਰ (ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਨ ਅੰਦੋਲਟੀ, ਟੈਕਸਸ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਅਲਾਮੋ ਮਿਸ਼ਨ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਲੜਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸਾਂਤਾ ਆਨਾ ਦੀ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨੇ ਟੈਕਸੀਅਨ ਆਰਮੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਟੈਕਸੀਅਨਜ਼ - ਟੈਕਸਾਸ ਦੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾਂ - ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ, ਟੈਕਸੀਅਨਜ਼ ਨੇ 21 ਅਪ੍ਰੈਲ 1836 ਨੂੰ ਸੈਨ ਜੇਕਿਂਟੋ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮੈਕਸੀਕਨ ਆਰਮੀ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ, ਜੋ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਅੰਤ ਸੀ। ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ, ਟੈਕਸੀਅਨਾਂ ਨੇ ਮੈਕਸੀਕਨ ਟੈਕਸਾਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਭ ਮੈਕਸੀਕਨ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਗਭਗ 100 ਟੈਕਸੀਅਨ ਅਲਾਮੋ ਵਿੱਚ ਗਿਰਨਾਕ ਗਏ ਸਨ। ਅਲਾਮੋ ਦੇ ਸਹਿ-ਕਮਾਂਡਰ ਜੇਮਸ ਬੌਵੀ ਅਤੇ ਵਿਲੀਅਮ ਬੀ ਟ੍ਰੈਵਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਲੈਫਟੀਨੈਂਸਜ਼ ਦੇ ਆਉਣ ਦੇ ਨਾਲ ਟੈਕਸੀਅਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੱਧ ਗਈ। 23 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ, ਤਕਰੀਬਨ 1500 ਮੈਕਸੀਕਨ ਟੇਕਸਿਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਦੇਣ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਸੈਨ ਐਂਟੋਨੀ ਡੇ ਬੈਕਸਰ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਅਗਲੇ 10 ਦਿਨਾਂ ਲਈ, ਦੋ ਫੌਜੀ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਝੜਪਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ਗੈਰੀਸਨ ਅਜਿਹੀ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਟਰੈਵਸ ਨੇ ਬਹੁਤੇ ਪੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਪਲਾਈਆਂ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਪੱਤਰ ਲਿਖੇ ਸਨ, ਲੇਕਿਨ ਟੈਕਸੀਅਨਾਂ ਨੂੰ 100 ਤੋਂ ਘੱਟ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 6 ਮਾਰਚ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਮੈਕਸਿਕਨ ਆਰਮੀ ਅਲਾਮੋ ਦੋ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਟੈਕਸੀਅਨ ਇੱਕ ਤੀਜੇ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਕਸਿਕੋ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਕੰਧਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਟੈਕਸੀਅਨ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਪੁਆਇੰਟਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਡਿਫੈਂਡਰਾਂ ਨੂੰ ਮੈਕਸਿਕਨ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਪੰਜ ਤੋਂ ਸੱਤ ਟੈਕਸੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਰਪਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਅਜਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ 182 ਅਤੇ 257 ਟੈਕਸੀਅਨ ਮਾਰੇ ਗਏ ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਲਾਮੋ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ 600 ਮੈਕਸੀਕਨ ਮਾਰੇ ਗਏ ਜਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਸਨ। ਟੈਕਸੀਅਨ ਹਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਗੈਰ-ਸੰਚਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਗੋਜਲੇਲਸ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਇਸ ਖ਼ਬਰ ਨੇ ਟੈਕਸੀਅਨ ਫੌਜ ਅਤੇ ਪੈਨਿਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਇਆ, "ਦ ਰਨਵੇਅ ਸਕੈਪੇ" ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟੈਕਸੀਅਨ ਫ਼ੌਜ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਸਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਗਣਤੰਤਰ ਟੈਕਸਾਸ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਮਰੀਕਾ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਈ। [[ਤਸਵੀਰ:Fall-of-the-alamo-gentilz_1844.jpg|alt=A sprawling complex of buildings with low walls sits in a shallow valley overlooked by rolling hills.|right|thumb|300x300px|1844 ਵਿੱਚ ਥੀਓਡੋਰ ਜੈਂਟਿਲਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਪੇਂਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਲਾਮੋ ਦੀ ਪਤਝੜ, ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਅਲਾਮੋ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ. ਲੋਅ ਬੈਰਕਾਂ, ਚੈਪਲ ਅਤੇ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਪਲਾਇਜ਼ਡ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਫੋਰਗ੍ਰਾਉਂਡ ਵਿੱਚ ਹੈ<br /> ]] == ਆਖਰੀ ਹਮਲਾ == === ਬਾਹਰੀ ਲੜਾਈ === {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0px 0px 10px 1em; float: right;" |+ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੈਕਸੀਕਨ ਸਟਾਫ ਦੀ ਤੈਨਾਤੀ<br /> !ਕਮਾਂਡਰ  <br /> !ਫੌਜੀ !ਉਪਕਰਣ |- |ਕੋਸ |350 |10&nbsp;ਪੌੜੀਆਂ 2&nbsp;ਕੌਰਬਾਰਜ਼ 2&nbsp;axes |- |ਦੁਕੁਏ/ਕੈਸਟ੍ਰਿਲੀਅਨ |400 |10&nbsp;ਪੌੜੀਆਂ |- |ਰੋਮਰੋ |400 |6&nbsp;ਪੌੜੀਆਂ |- |ਮੋਰਾਲੇਸ |125 |2&nbsp;ਪੌੜੀਆਂ |- |ਸੇਸਮਾ |500 ਘੋੜ ਸਵਾਰ |- |ਸੈਨਤਾ ਅਨਾ |400 ਰਾਖਵੇਂ |} 10 ਵਜੇ. 5 ਮਾਰਚ ਨੂੰ, ਮੈਕਸੀਕਨ ਤੋਪਖਾਨੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੰਬਾਰੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਸੰਤਾ ਅੰਨਾ ਨੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਸੀ, ਛੇਤੀ ਹੀ ਟੇਕਸਿਆਂ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਡਿਗਣਾ ਪਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈਆਂ ਨੇ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="todish51">Todish ''et al.'' (1998), p. 51.</ref> ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 2,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੈਕਸੀਕਨ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਫਾਈਨਲ ਹਮਲੇ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।<ref name="edmondson362">Edmondson (2000), p. 362.</ref> ਕੋਸੇ, ਕਰਨਲ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਡੁਕ, ਕਰਨਲ ਜੋਸੇ ਮਾਰੀਆ ਰੋਮੇਰੋ ਅਤੇ ਕਰਨਲ ਜੁਆਨ ਮੋਰੈਲਸ ਦੁਆਰਾ ਕਮਾਨ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ 1800 ਤੋਂ ਘੱਟ ਨੂੰ ਚਾਰ ਕਾਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="hardin138">Hardin (1994), p. 138.</ref> ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਕਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵੈਟਰਨਜ਼ ਕਾਲਮ ਦੇ ਬਾਹਰ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਜੋਂ, ਟੈਕਸੀਅਨ ਜਾਂ ਮੈਕਸੀਕਨ ਸੈਨਿਕਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ 500 ਮੈਕਸਿਕਨ ਰਸਾਲੇ ਆਲਮੋ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ।<ref name="todish50">Todish ''et al.'' (1998), p. 50.</ref> ਸੰਤਾ ਅੰਨਾ 400 ਦੇ ਭੰਡਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੇ ਕੁੜੱਤਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਓਵਰਕੋਅਟਸ ਨਹੀਂ ਪਹਿਨਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਬੱਦਲ ਨੇ ਚੰਦ ਨੂੰ ਛੁਪਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆ ਨੂੰ ਵੀ।<ref name="lord160">Lord (1961), p. 160.</ref> [[ਤਸਵੀਰ:AlamoplanF0385.jpg|alt=A manuscript map with a diagram of the Alamo complex. Mexican artillery are shown positioned at the northwest, southwest, and south with their projected trajectory reaching all of the north, west, and south walls.|right|thumb|308x308px|ਅਲਾਮੋ ਦੀ ਇਹ ਯੋਜਨਾ 1836 ਵਿੱਚ ਜੋਸੇ ਜੁਆਨ ਸਾਂਚੇਜ਼-ਨੈਵਰਰੋ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ. ਸਥਿਤੀ ਐਸ ਕੋਸ ਦੇ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ<br /> ]] === ਅੰਦਰੂਨੀ ਲੜਾਈ === ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਟੈਕਸੀਅਨ ਬੈਰਕਾਂ ਅਤੇ ਚੈਪਲ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਗਏ। ਟੇਕਸੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣ ਲਈ ਕੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਛਾਲੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਬੈਰਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸੇਂਟ ਐਂਟੋਨੀਓ ਦਰਿਆ ਲਈ ਬਣੇ ਟੈਕਨੀਸ਼ੀਅਨਜ਼ ਜਦੋਂ ਘੋੜ-ਸਵਾਰਾਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਟੈਕਸੀਅਨਜ਼ ਨੇ ਕਵਰ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਈ ਤੋਂ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸੇਸਮਾ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਟੇਕਸਿਆਂ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਸੇਜ਼ਮਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਸ ਝੜਪ ਵਿੱਚ 50 ਟੈਕਸੀਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਪਰ ਐਡਮੰਡਸਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨੰਬਰ ਵਧਿਆ ਹੈ।<ref name="edmondson368">Edmondson (2000), p. 368.</ref>  [[ਤਸਵੀਰ:FalloftheAlamo.jpg|alt=A man in buckskin clothes holds a rifle over his head. He is surrounded by dead soldiers.|left|thumb|250x250px|ਦ ਫਾਲ ਆਫ਼ ਦ ਅਲਾਮੋ (1903), ਰਾਬਰਟ ਜੈਨਕਿੰਸ ਓਡਰਨਕਨਕ ਨੇ ਡੇਵੀ ਕਰੌਕੇਟ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਈਫਲ ਨੂੰ ਮੈਕਸਿਕਨ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਕਲੱਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕੀਤਾ ਹੈ.<br /> ]] [[ਤਸਵੀਰ:Davy_Crockett_knife.jpg|thumb|250x250px|ਅਲਾਮੋ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਡੈਵੀ ਕਰੌਕੇਟ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੀ ਗਈ ਚਾਕੂ<br /> ]] === ਟੈਕਸੀਅਨ ਸਰਵਾਈਵਰਸ === [[ਤਸਵੀਰ:Alamo77dickinson.jpg|alt=Portrait of an unsmiling, middle-aged woman in a voluminous dress. Her hair is piled on the back of her head, with ringlets near her ears. She holds a fan in her hands.|right|thumb|ਸੁਜ਼ਾਨਾ ਡਿਕਨਸਨ ਐਲਾਮੋ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਚ ਗਿਆ ਸੰਤਾ ਅਨਾ ਨੇ ਟੈਕਸੀਅਨ ਹਾਰਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਟੈਕਸਟਿਸ ਦੇ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਭੇਜਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ.<br /> ]] ਟੈਕਸੀਅਨ ਵਿਦਰੋਹ ਉੱਤੇ ਮੈਕਸੀਕਨ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਲਈ ਟੈਕਸਾਸ ਦੇ ਹੋਰ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਾਂਟਾ ਅਨਾ ਨੇ ਟ੍ਰਾਵਸ ਦੇ ਨੌਕਰ ਜੋ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ।<ref name="petite128">Petite (1998), p. 128.</ref> ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਹਰ ਗੈਰ-ਜੁਗਤ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੰਟਰਵਿਊ ਕੀਤਾ। ਸੁਸਾਨਾ ਡਿੱਕਿਨਸਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ, ਸਾਂਤਾ ਆਨਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਦੀ ਧੀ ਐਂਜਲਾਨਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮੈਕਸੀਕੋ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਡਿਕਸਨ ਨੇ ਇਸ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਜੁਆਨਾ ਨੈਵਰਰੋ ਅਲਸਬਰੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਦਾ ਬੇਟਾ ਇਸੇ ਉਮਰ ਦੇ ਸੀ। ਹਰ ਔਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੰਬਲ ਅਤੇ ਦੋ ਸਿਲਵਰ ਪਿਸੋਸ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref name="todish55">Todish ''et al.'' (1998), p. 55.</ref><ref name="petite127">Petite (1998), p. 127.</ref> ਅਲਸਬਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੇਜਾਨੋ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਬੇਕਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ; ਡਿਕਨਸਨ, ਉਸਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਜੋਅ ਨੂੰ ਬੋਨ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਗੋਜ਼ਨਜ਼ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸੰਤਾ ਆਨਾ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਬੇਚਾਰੀ ਸੀ। === ਕ੍ਰਾਂਤੀ 'ਤੇ ਅਸਰ === ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦੌਰਾਨ, 1836 ਦੇ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਟੇਕਸਾਸ ਦੇ ਪੂਰੇ ਨਵੇਂ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਡੈਲੀਗੇਟਾਂ ਨੇ 2 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀਆਂ ਨੇ ਗਣਤੰਤਰ ਗਣਿਤ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ। ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਦੇ ਡੈਲੀਗੇਟਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਟ੍ਰੈਵੈਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਟ੍ਰੈਵਸ ਨੇ 3 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਅਲਾਮੌ ਨੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਕਿ ਰਾਬਰਟ ਪੋਂਟਰ ਨੇ ਸੰਮੇਲਨ ਨੂੰ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਅਲਾਮੋ ਨੂੰ ਰਾਹਤ ਦੇਣ ਲਈ ਮਾਰਚ ਕੱਢਿਆ। ਸੈਮ ਹੁਸੈਨਨ ਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਡੈਲੀਗੇਟਸ ਨੂੰ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ-ਓਨ-ਦ-ਬ੍ਰੌਜ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ। ਸਾਰੇ ਟੈਕਸੀਨ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਇੱਕ ਕਮਾਂਡਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਾਯਾਉਸ੍ਟਨ 400 ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਦੀ ਕਮਾਨ ਲੈਣ ਲਈ ਗੋਜ਼ਨਜ਼ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਗਿਆ, ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਫੈਨਿਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਲਈ ਅਲਾਮੋ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।<ref name="edmondson375">Edmondson (2000), p. 375.</ref> 11 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਹਿਊਸਟਨ ਦੇ ਆਉਣ ਦੇ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਐਂਡਰਸ ਬਾਰਸੀਨਾਸ ਅਤੇ ਐਂਸੇਲਮੋ ਬਰਗੇਰਸ ਇਸ ਖ਼ਬਰ ਨਾਲ ਆਏ ਸਨ ਕਿ ਅਲਾਮੋ ਢਹਿ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਟੈਕਸੀਜ਼ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਇੱਕ ਪੈਨਿਕ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ, ਹਾਯਾਉਸ੍ਟਨ ਨੇ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਜਾਸੂਸਾਂ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੁੱਰਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਦੋਂ Susannah ਡਿਕਿਨਸਨ ਅਤੇ ਜੋਏ ਗੋਨਲੇਸ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।<ref name="edmondson376">Edmondson (2000), p. 376.</ref><ref name="nofi138">Nofi (1992), p. 138.</ref> ਮੈਕਸਿਕਨ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਜਲਦੀ ਹੀ ਟੈਕਸੀਅਨ ਬਸਤੀਆਂ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਹਿਊਸਟਨ ਨੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਜਨਤਕ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਰਨਵੇਅ ਸਕੈਪੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਸਮੇਤ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਟੈਕਸੀਅਨ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਭੱਜ ਗਏ।<ref name="todish67">Todish ''et al.'' (1998), p. 67.</ref><ref name="todish68">Todish ''et al.'' (1998), p. 68.</ref> == ਨੋਟਸ == {{Reflist|group=Note|colwidth=40em}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|colwidth=20em}} == ਬਿਬਲਿਓਗ੍ਰਾਫੀ == * {{Cite book|title=Black Texans: A history of African Americans in Texas, 1528–1995|last=Barr|first=Alwyn|publisher=University of Oklahoma Press|year=1996|isbn=0-8061-2878-X|edition=2nd|location=Norman, OK|author-link=Alwyn Barr}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">Black Texans: A history of African Americans in Texas, 1528–1995</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Barr</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Alwyn</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">[[University of Oklahoma Press]]</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1996</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">0-8061-2878-X</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="edition" class="cx-template-editor-param-key">Edition</span><span data-key="edition" title="When the publication has more than one edition; for example: '2nd', 'Revised' etc.; suffixed by ' ed.'" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="edition" style="position: relative;">2nd</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">Norman, OK</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="author-link" class="cx-template-editor-param-key">Author link</span><span data-key="author-link" title="Title of existing Wikipedia article about the author; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="author-link" style="position: relative;">Alwyn Barr</div></div></div></div><div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">Black Texans: A history of African Americans in Texas, 1528–1995</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Barr</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Alwyn</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">University of Oklahoma Press</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1996</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">0-8061-2878-X</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="edition" class="cx-template-editor-param-key">Edition</span><span data-key="edition" title="When the publication has more than one edition; for example: '2nd', 'Revised' etc.; suffixed by ' ed.'" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="edition" style="position: relative;">2nd</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">Norman, OK</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="author-link" class="cx-template-editor-param-key">Author link</span><span data-key="author-link" title="Title of existing Wikipedia article about the author; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="author-link" style="position: relative;">Alwyn Barr</div></div></div></div> * {{Cite book|title=Texans in Revolt: the Battle for San Antonio, 1835|url=https://archive.org/details/texansinrevoltba0000alwy|last=Barr|first=Alwyn|publisher=University of Texas Press|year=1990|isbn=0-292-77042-1|location=Austin, TX|oclc=20354408}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">Texans in Revolt: the Battle for San Antonio, 1835</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Barr</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Alwyn</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">University of Texas Press</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1990</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">0-292-77042-1</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">Austin, TX</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="oclc" class="cx-template-editor-param-key">OCLC</span><span data-key="oclc" title="Online Computer Library Center number" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="oclc" style="position: relative;">20354408</div></div></div></div> * {{Cite book|url=https://books.google.com/?id=orMAAQAAMAAJ&dq=donovan+%22remember+the+alamo%22+bowers&q=donovan++#search_anchor|title=Exploring the Alamo Legends|last=Chariton|first=Wallace O.|last2=Allen J. Wiener|publisher=Republic of Texas Press|year=1990|isbn=978-1-55622-255-9|location=Dallas, TX|access-date=February 18, 2012}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/?id=orMAAQAAMAAJ&dq=donovan+%22remember+the+alamo%22+bowers&q=donovan++#search_anchor|title=Music of the Alamo|last=Chemerka|first=William H.|last2=Allen J. Wiener|publisher=Bright Sky Press|year=2009|isbn=978-1-933979-31-1|location=Plano, TX|access-date=February 18, 2012}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/?id=DOIecLTkHaIC&pg=PA148&dq=johnny+cash+%22remember+the+alamo%22#v=onepage&q=johnny%20cash%20%22remember%20the%20alamo%22&f=false|title=The Alamo Story-From History to Current Conflicts|last=Edmondson|first=J.R.|publisher=Republic of Texas Press|year=2000|isbn=1-55622-678-0|location=Plano, TX|access-date=February 18, 2012}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/?id=DOIecLTkHaIC&pg=PA148&dq=johnny+cash+%22remember+the+alamo%22#v=onepage&q=johnny%20cash%20%22remember%20the%20alamo%22&f=false|title=Johnny Cash and the paradox of American identity|last=Edwards|first=Leigh H.|publisher=Indiana University Press|year=2009|isbn=978-0-253-35292-7|editor-last=Schoelwer|editor-first=Susan Prendergast|location=Dallas, TX|chapter=Victory or Death|access-date=February 18, 2012}} * {{Cite book|title=Alamo Images: Changing Perceptions of a Texas Experience|url=https://archive.org/details/alamoimageschang00scho|last=Glaser|first=Tom W.|publisher=The DeGlolyer Library and Southern Methodist University Press|year=1985|isbn=0-87074-213-2|editor-last=Schoelwer|editor-first=Susan Prendergast|location=Dallas, TX|chapter=Victory or Death}} * {{Cite book|title=Alamo Defenders, A Genealogy: The People and Their Words|url=https://archive.org/details/alamodefendersge0000gron|last=Groneman|first=Bill|publisher=Eakin Press|year=1990|isbn=0-89015-757-X|location=Austin, TX}} * {{Cite book|title=Eyewitness to the Alamo|url=https://archive.org/details/eyewitnesstoalam0000gron|last=Groneman|first=Bill|publisher=Republic of Texas Press|year=1996|isbn=1-55622-502-4|location=Plano, TX}} * {{Cite book|title=Battlefields of Texas|url=https://archive.org/details/battlefieldsofte0000gron|last=Groneman|first=Bill|publisher=Republic of Texas Press|year=1998|isbn=978-1-55622-571-0|location=Plano, TX|author-link=Stephen L. Hardin}} * {{Cite book|title=Texian Iliad|url=https://archive.org/details/texianiliadmilit0000hard|last=Hardin|first=Stephen L.|publisher=[[University of Texas Press]]|year=1994|isbn=0-292-73086-1|location=Austin, TX|author-link=Stephen L. Hardin}} * {{Cite book|title=Juan Davis Bradburn: A Reappraisal of the Mexican Commander of Anahuac|url=https://archive.org/details/juandavisbradbur00hens|last=Henson|first=Margaret Swett|publisher=Texas A&M University Press|year=1982|isbn=978-0-89096-135-3|location=College Station, TX}} * {{Cite book|title=James Bowie Texas Fighting Man: A Biography|url=https://archive.org/details/jamesbowietexasf0000hope|last=Hopewell|first=Clifford|publisher=Eakin Press|year=1994|isbn=0-89015-881-9|location=Austin, TX}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">James Bowie Texas Fighting Man: A Biography</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Hopewell</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Clifford</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">Eakin Press</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1994</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">0-89015-881-9</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">Austin, TX</div></div></div></div> * {{Cite book|title=Alamo Traces: New Evidence and New Conclusions|url=https://archive.org/details/alamotracesnewev0000lind|last=Lindley|first=Thomas Ricks|publisher=Republic of Texas Press|year=2003|isbn=1-55622-983-6|location=Lanham, MD}} * {{Cite book|title=A Time to Stand|url=https://archive.org/details/timetostand00lord|last=Lord|first=Walter|publisher=[[University of Nebraska Press]]|year=1961|isbn=0-8032-7902-7|location=Lincoln, NE|author-link=Walter Lord}} * {{Cite book|title=Recovering History, Constructing Race: The Indian, Black, and White Roots of Mexican Americans|url=https://archive.org/details/recoveringhistor0000menc|last=Manchaca|first=Martha|publisher=University of Texas Press|year=2001|isbn=0-292-75253-9|series=The Joe R. and Teresa Lozano Long Series in Latin American and Latino Art and Culture|location=Austin, TX}} * {{Cite book|title=The Alamo|url=https://archive.org/details/alamomyer00myer|last=Myers|first=John Myers|publisher=University of Nebraska Press|year=1948|isbn=0-8032-5779-1|location=Lincoln, NE}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">The Alamo</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Myers</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">John Myers</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">University of Nebraska Press</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1948</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">0-8032-5779-1</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">Lincoln, NE</div></div></div></div> * {{Cite book|title=The Alamo and the Texas War of Independence, September 30, 1835 to April 21, 1836: Heroes, Myths, and History|url=https://archive.org/details/alamotexaswarofi0000nofi_t4e3|last=Nofi|first=Albert A.|publisher=Combined Books, Inc.|year=1992|isbn=0-938289-10-1|location=Conshohocken, PA|author-link=Albert Nofi}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">The Alamo and the Texas War of Independence, September 30, 1835 to April 21, 1836: Heroes, Myths, and History</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Nofi</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Albert A.</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">Combined Books, Inc.</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1992</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">0-938289-10-1</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">Conshohocken, PA</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="author-link" class="cx-template-editor-param-key">Author link</span><span data-key="author-link" title="Title of existing Wikipedia article about the author; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="author-link" style="position: relative;">Albert Nofi</div></div></div></div> * {{Cite book|title=1836 Facts about the Alamo and the Texas War for Independence|url=https://archive.org/details/1836factsaboutal0000peti|last=Petite|first=Mary Deborah|publisher=Savas Publishing Company|year=1999|isbn=1-882810-35-X|location=Mason City, IA}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">1836 Facts about the Alamo and the Texas War for Independence</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Petite</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Mary Deborah</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">Savas Publishing Company</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1999</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">1-882810-35-X</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">Mason City, IA</div></div></div></div> * {{Cite book|title=Alamo Images: Changing Perceptions of a Texas Experience|url=https://archive.org/details/alamoimageschang00scho|last=Schoelwer|first=Susan Prendergast|publisher=The DeGlolyer Library and Southern Methodist University Press|year=1985|isbn=0-87074-213-2|location=Dallas, TX}} * {{Cite book|title=After the Alamo|url=https://archive.org/details/afteralamo0000scot|last=Scott|first=Robert|publisher=Republic of Texas Press|year=2000|isbn=978-1-55622-691-5|location=Plano, TX}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">After the Alamo</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Scott</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Robert</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">Republic of Texas Press</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">2000</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">978-1-55622-691-5</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">Plano, TX</div></div></div></div> * {{Cite book|title=13 Days to Glory: The Siege of the Alamo|url=https://archive.org/details/13daystoglorysie0000tink|last=Tinkle|first=Lon|publisher=Texas A&M University Press|year=1985|isbn=0-89096-238-3|location=College Station, TX|author-link=Lon Tinkle}}. Reprint. Originally published: New York: McGraw-Hill, 1958 * {{Cite book|title=Alamo Sourcebook, 1836: A Comprehensive Guide to the Battle of the Alamo and the Texas Revolution|url=https://archive.org/details/alamosourcebook10000todi|last=Todish|first=Timothy J.|last2=Todish|first2=Terry|last3=Spring|first3=Ted|publisher=Eakin Press|year=1998|isbn=978-1-57168-152-2|location=Austin, TX}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">Alamo Sourcebook, 1836: A Comprehensive Guide to the Battle of the Alamo and the Texas Revolution</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Todish</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Timothy J.</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last2" class="cx-template-editor-param-key">Last name 2</span><span data-key="last2" title="The surname of the second author; don't wikilink, use 'authorlink2'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last2" style="position: relative;">Todish</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first2" class="cx-template-editor-param-key">First name 2</span><span data-key="first2" title="Given or first name, middle names, or initials of the second author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first2" style="position: relative;">Terry</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last3" class="cx-template-editor-param-key">Last name 3</span><span data-key="last3" title="The surname of the third author; don't wikilink, use 'authorlink3'." class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last3" style="position: relative;">Spring</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first3" class="cx-template-editor-param-key">First name 3</span><span data-key="first3" title="Given or first name, middle names, or initials of the third author; don't wikilink." class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first3" style="position: relative;">Ted</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">Eakin Press</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1998</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">978-1-57168-152-2</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">Austin, TX</div></div></div></div> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੁੱਧ]] gkx1czr33bi63h51laill7sbzau47kd 0 105151 850354 533186 2026-10-19T20:35:08Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20261019)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 850354 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਟੌਮ ਹਿਡਲਸਟਨ|image=File:Tom Hiddleston in 2013.jpg|caption=ਮਈ 2013 ਵਿੱਚ|birth_name=ਥਾਮਸ ਵਿਲੀਅਮ ਹਿਡਲਸਟਨ|birth_date={{birth date and age|df=yes|1981|2|9}}|birth_place=ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ, ਲੰਡਨ, ਇੰਗਲੈਂਡ|residence=ਬੇਲਸਾਈਜ਼ ਪਾਰਕ, ਲੰਡਨ, ਇੰਗਲੈਂਡ|occupation=ਅਦਾਕਾਰ, ਨਿਰਮਾਤਾ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ|years active=2001–ਵਰਤਮਾਨ|years_active=2001–ਵਰਤਮਾਨ|signature=File:Tom Hiddleston Sign.png}} '''ਟੌਮਸ ਵਿਲੀਅਮ ਹਿਡਲਸਟਨ''' (ਜਨਮ 9 ਫਰਵਰੀ 1981) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰ, ਪ੍ਰੋਡਿਊਸਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਸੀਮਬੇਲਾਈਨ (2007) ਅਤੇ ਇਵਾਨੋਵ (2008) ਦੀਆਂ [[ਵੈਸਟ ਐਂਡ ਥੀਏਟਰ]] ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ। ਉਸਨੇ ਸਿਮਬੇਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਇੱਕ ਪਲੇਅ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਵ-ਅਗੁੰਤਕ ਲਈ ਲੌਰੈਂਸ ਓਲੀਵੀਰ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ [[ਉਥੈਲੋ|ਓਥੈਲੋ]] ਵਿੱਚ ਕੈਸਿਓ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਵੀ ਉਸੇ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।  == ਸ਼ੁਰੂ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਟੌਮਸ ਵਿਲੀਅਮ ਹਿਡਲਸਟਨ ਦਾ ਜਨਮ 9 ਫਰਵਰੀ 1981 ਵਿੱਚ [[ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ]], ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="tvg">{{cite web|url=http://www.tvguide.com/celebrities/tom-hiddleston/bio/325607|title=Tom Hiddleston|publisher=[[TV Guide|TVGuide.com]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160613164230/http://www.tvguide.com/celebrities/tom-hiddleston/bio/325607/|archivedate=13 June 2016|deadurl=no|accessdate=30 April 2012}}</ref> ਇਕ ਆਰਟ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਸਟੇਜ ਮੈਨੇਜਰ ਡਿਆਨਾ ਪੈਟਰੀਸ਼ਿਆ (ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਵਾਏਸ) ਹਿਡਲਸਟਨ, ਅਤੇ ਜੇਮਜ਼ ਨਾਰਮਨ ਹਿਡਲਸਟਨ, ਇੱਕ ਭੌਤਿਕ ਕੈਮਿਸਟ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। <ref name="tie">{{cite book|url=https://archive.org/details/burkespeeragebar0000char|title=Burke's Peerage, Baronetage & Knightage – 107th Edition|last=Mosley|first=Charles|author2=Peter Hinton|author3=Hugh Peskett|author4=Roger Powell|date=December 2003|publisher=Burke's Peerage; 107th edition|isbn=9780971196629|page=4006}}</ref> ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਗ੍ਰੀਨੋਕ, [[ਸਕਾਟਲੈਂਡ]] ਤੋਂ ਹੈ<ref name="Mirror2016">{{cite news|url=https://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/thor-star-tom-hiddleston-tells-7564095|title=Thor star Tom Hiddleston tells how ambition took him to the top- not plummy tones from Eton|date=15 March 2016|work=Daily Mirror|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160420024413/http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/thor-star-tom-hiddleston-tells-7564095|archivedate=20 April 2016|deadurl=no}}</ref> ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਸਫੋਕਲ ਤੋਂ ਹੈ।<ref name="lto">{{cite web|url=http://www.heraldscotland.com/arts-ents/film-tv-features/half-scottish-half-famous-all-talent-1.1089615|title=Half Scottish, Half Famous ... All Talent|last=Mottram|first=James|date=10 March 2011|work=Herald Scotland|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120518012859/http://www.heraldscotland.com/arts-ents/film-tv-features/half-scottish-half-famous-all-talent-1.1089615|archivedate=18 May 2012|deadurl=yes|accessdate=17 April 2012|df=dmy}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ, ਐਮਾ ਵੀ ਇੱਕ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ, ਸਾਰਾਹ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://www.whedon.info/Tom-Hiddleston-The-Avengers-Movie,40552.html|title=Tom Hiddleston – "The Avengers" Movie Interview|date=3 January 2012|publisher=Whedon.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120306125426/http://www.whedon.info/Tom-Hiddleston-The-Avengers-Movie%2C40552.html|archivedate=6 March 2012|deadurl=no|accessdate=7 May 2012}}</ref> ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ, ਉਹ ਵਾਈਸ ਐਡਮਿਰਲ ਰੈਜੀਨਲਡ ਸਰਵਾਇਸ ਦਾ ਪੜਪੋਤਰਾ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਉਤਪਾਦਕ ਸਰ ਐਡਮੰਡ ਵੈਸਟੇ ਦਾ ਇੱਕ ਲੱਕੜਪੋਤਰਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://www.harpersbazaar.co.uk/culture-news/going-out/our-guide-to-the-brit-pack-tom-hiddleston-benedict-cumberbatch|title=Our Guide to the Brit Pack|author1=Rebecca Cope|date=11 June 2014|work=Harper's Bazaar|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140715020633/http://www.harpersbazaar.co.uk/culture-news/going-out/our-guide-to-the-brit-pack-tom-hiddleston-benedict-cumberbatch|archivedate=15 July 2014|deadurl=no|accessdate=13 August 2014}}</ref> ਹਿਡਲਸਟਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿੰਬਲਡਨ ਵਿੱਚ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਔਕਸਫੋਰਡ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਚਲੇ ਗਏ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਔਕਸਫੋਰਡ ਦੇ ਡਰੈਗਨ ਤਿਆਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।<ref>{{cite web|url=http://www.dragonschool.org/old-dragons/news/our-history/eminent-dragons.html|title=Eminent Dragons|publisher=[[Dragon School]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120415131416/http://www.dragonschool.org/old-dragons/news/our-history/eminent-dragons.html|archivedate=15 April 2012|deadurl=yes|accessdate=6 May 2012}}</ref> ਜਦੋਂ ਉਹ 12 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>[https://www.theguardian.com/stage/2008/dec/21/tom-hiddleston-actor "The actor who took centre stage: Tom Hiddleston"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818182135/https://www.theguardian.com/stage/2008/dec/21/tom-hiddleston-actor|date=18 August 2016}}. The Guardian. Retrieved 13 March 2017</ref> [[ਦ ਡੇਲੀ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ]] ਨਾਲ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਤਲਾਕ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਮਨੁੱਖੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਤਰਸਵਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।"<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/theatre/10561842/Tom-Hiddleston-interview-from-Thor-to-a-sell-out-Coriolanus.html|title=Tom Hiddleston, interview: from Thor to a sell-out Coriolanus|author1=Chloe Fox|date=14 January 2014|work=The Daily Telegraph|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150214073914/http://www.telegraph.co.uk/culture/theatre/10561842/Tom-Hiddleston-interview-from-Thor-to-a-sell-out-Coriolanus.html|archivedate=14 February 2015|deadurl=no|accessdate=4 March 2015}}</ref> 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ, ਹਿਡਲਸਟਨ ਨੇ ਈਟਨ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਬੋਰਡਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਹ [[ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਪੈਮਬੋਰੋਕ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਿਹਾ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਕਲਾਸਿਕਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਪਹਿਲਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite web|url=http://www.mensfashionmagazine.com/style-icon-tom-hiddleston|title=Style Icon: Tom Hiddleston|last=Stewart|first=Thomas|website=Mens Fashion Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313001406/http://www.mensfashionmagazine.com/style-icon-tom-hiddleston|archive-date=13 March 2014|dead-url=yes|access-date=12 March 2014}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.standard.co.uk/lifestyle/esmagazine/faking-bad-meet-hollywoods-nicest-villain-tom-hiddleston-8886197.html|title=Faking Bad: Meet Hollywood's Nicest Villain, Tom Hiddleston|last=Godwin|first=Richard|date=18 October 2013|website=[[London Evening Standard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140402043145/http://www.standard.co.uk/lifestyle/esmagazine/faking-bad-meet-hollywoods-nicest-villain-tom-hiddleston-8886197.html|archive-date=2 April 2014|dead-url=no|access-date=12 March 2014}}</ref> ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ ਟਰਮ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇ ਏਜੰਟ ਲੋਰੈਨ ਹੈਮਿਲਟਨ ਔਫ ਹੈਮਿਲਟਨ ਹੋਡਲ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ 'ਏ ਸਟਰੀਟਕਾਰ ਨੇਮਡ ਡਿਜਾਇਰ' ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।   ਉਹ ਡਰਾਮੈਟਿਕ ਆਰਟ ਦੀ ਸਟਡੀ ਲਈ ਰਾਇਲ ਅਕਾਦਮੀ ਵਿੱਚ ਚਲਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਥੋਂ ਉਸ ਨੇ 2005 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.rada.ac.uk/profiles?prof_act=7889|title=Royal Academy of Dramatic Art – Tom Hiddleston|publisher=RADA|archive-url=https://web.archive.org/web/20140312224852/http://www.rada.ac.uk/profiles?prof_act=7889|archive-date=12 March 2014|dead-url=no|access-date=12 March 2014}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == === 2001-2010: ਮੁਢਲਾ ਕੰਮ === ਅਜੇ ਵੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨਾਟਕ ਹੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਹਿਡਲਸਟਨ ਨੇ ਟੀ.ਵੀ.ਵਿਚ ਆਉਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, [[ਸਟੀਫਨ ਵਿਟਟੇਕਰ]] ਦੁਆਰਾ ਆਈਟੀਵੀ ਲਈ ਨਿਕੋਲਸ ਨਿਕਲਬਾਈ ਦੇ ਰੂਪਾਂਤਰਨ (2001) ਵਿੱਚ,<ref name="Telegraph2">{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/3559452/Tom-Hiddleston-Not-just-a-Romeo.html|title=Tom Hiddleston: Not Just a Romeo|last=Patalay|first=Ajesh|date=30 August 2008|website=The Daily Telegraph|archive-url=https://web.archive.org/web/20140317230426/http://www.telegraph.co.uk/culture/3559452/Tom-Hiddleston-Not-just-a-Romeo.html|archive-date=17 March 2014|dead-url=no|access-date=12 March 2014}}</ref> [[ਬੀਬੀਸੀ]] / [[ਐੱਚ.ਬੀ.ਓ.|ਐਚ.ਬੀ.ਓ.]] ਕਾਨਸਪੀਰੇਸੀ ਦਾ ਸਹਿ-ਉਤਪਾਦਨ (2001), ਅਤੇ ਬੀਬੀਸੀ / ਐੱਚ ਬੀ ਓ ਡਰਾਮਾ ਦ ਗੈਦਰਿੰਗ ਸਟੋਰਮ (2002) ਵਿੱਚ ਵਿੰਸਟਨ ਚਰਚਿਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰੇਡੋਲਫ ਚਰਚਿਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਰੋਲ ਨਿਭਾਏ।<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2013/11/10/movies/tom-hiddleston-gets-mythic-for-thor-the-dark-world.html?_r=0|title=Thor's Nemesis Makes Some Thunder – Tom Hiddleston Gets Mythic for Thor: The Dark World|last=Sulcas|first=Roslyn|date=6 November 2013|website=New York Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20150225122829/http://www.nytimes.com/2013/11/10/movies/tom-hiddleston-gets-mythic-for-thor-the-dark-world.html?_r=0|archive-date=25 February 2015|dead-url=no}}</ref> ਰੈਡਾ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਿਡਸਟੇਸਟਨ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਜੋਆਨਾ ਹੋਗ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ, 'ਅਨਰਿਲੇਟਡ' (2006) ਵਿੱਚ ਓਕਲੀ ਦਾ ਪਾਰਟ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੀ ਭੈਣ ਐਮਾ ਨੇ ਵੀ ਬੈਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਕਾਸਟਿੰਗ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਲੂਸੀ ਬੇਵਨ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਸੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਉਸ ਸੰਬੰਧੀ ਬੱਸ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਭਰੋਸਾ ਸੀ"। ਹਿਡਲਸਟਨ ਨੇ ਡੇਕਲਨ ਡਾਨਨੇਲਨ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਚੀਕ ਦੁਆਰਾ ਜੌਲ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਾਂ ਦ ਚੇਂਜਲਿੰਗ (2006), ਅਤੇ ਸਿਮਬੇਲਾਈਨ (2007) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਬੈਸਟ ਨਿਊਕਮਰ ਲਈ ਲੌਰੈਂਸ ਓਲੀਵੀਏਰ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ।  ਉਸ ਦੇ ਡੌਨਮਰ ਵੇਅਰਹਾਊਸ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਦੇ ਓਥੈਲੋ ਦੀ ਮਾਈਕਲ ਗਰੈਂਡੇਜ ਦੀ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ (2008) ਵਿੱਚ ਚਾਈਵੇਲਟ ਏਜੀਫੋਰ ਅਤੇ ਈਵਾਨ ਮੈਕਗ੍ਰੇਗਰ ਦੇ ਕੈਸੀਓ ਦੀ,<ref>{{Cite news|url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/theatre/article3001111.ece|title=Othello|last=Nightingale|first=Benedict|date=5 December 2007|work=[[The Times]]|access-date=25 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110615112824/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/theatre/article3001111.ece|archive-date=15 June 2011|dead-url=no|location=London}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://arts.guardian.co.uk/theatre/drama/reviews/story/0,,2224476,00.html|title=An Othello for Our Times|last=Clapp|first=Susannah|date=9 December 2007|work=The Guardian|access-date=25 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080118163833/http://arts.guardian.co.uk/theatre/drama/reviews/story/0%2C%2C2224476%2C00.html|archive-date=18 January 2008|dead-url=no|location=London}}</ref>  ਅਤੇ ਕੈੱਨਥ ਬਰਾਂਗਾ ਦੇ ਨਾਲ ਚੈਖਵ ਦੇ ਇਵਾਨੋਵ (2008) ਦੀ ਵੈਸਟ ਐੰਡ ਪੁਨਰ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲਵੋਵ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|30em|<ref name="IC2007">{{cite news|url=http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/culture/arts/theatre/article87703.ece |title=Rory Kinnear: the son also rises |last=Connors |first=Adrienne |date=27 April 2008 |work=[[The Sunday Times]] |accessdate=8 November 2014 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141109003403/http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/culture/arts/theatre/article87703.ece |archivedate=9 November 2014}}</ref> *<ref name=OA1>{{cite web |title=Tom Hiddleston declared 2008's Best Newcomer in a Play |url=http://www.olivierawards.com/news/view/item71354/tom-hiddleston-declared-2008s-best-newcomer-in-a-play/ |publisher=Olivier Awards |accessdate=26 March 2014 |date=9 March 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140326153912/http://www.olivierawards.com/news/view/item71354/tom-hiddleston-declared-2008s-best-newcomer-in-a-play/ |archivedate=26 March 2014 |df=dmy-all }}</ref> *<ref name=Empire2014>{{cite web|title=The Jameson Empire Awards 2014 Shortlist |url=http://www.empireonline.com/awards2014/ |publisher=Empire Online |accessdate=26 March 2014 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140207055907/http://www.empireonline.com/awards2014/ |archivedate=7 February 2014}}</ref> *<ref name=Empire2012>{{cite web|last=O'Hara |first=Helen |title=Jameson Empire Awards 2012 Winners! |url=http://www.empireonline.com/News/story.asp?nid=33488 |publisher=Empire Online |accessdate=26 March 2014 |date=26 March 2012 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131030221605/http://www.empireonline.com/news/story.asp?NID=33488 |archivedate=30 October 2013}}</ref> *<ref name=BAFTA1>{{cite web|title=Nominees unveiled for the Orange Wednesday Rising Star Award 2012 |url=http://www.bafta.org/press/nominees-are-unveiled-for-the-orange-wednesday-raising-star-award-2012,175,SNS.html |publisher=BAFTA |accessdate=26 March 2014 |date=January 2012 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170622000000/http://www.bafta.org/press/nominees-are-unveiled-for-the-orange-wednesday-raising-star-award-2012%2C175%2CSNS.html |archivedate=22 June 2017}}</ref> *<ref name=Saturn1>{{cite web|url=http://www.saturnawards.org/ |title=RISE OF THE PLANET OF THE APES and SUPER 8 lead Saturn Awards with 3 awards each. |date=26 July 2012 |work=saturnawards.org |accessdate=27 July 2012 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120626144753/http://www.saturnawards.org/ |archivedate=26 June 2012}}</ref> *<ref name="Glamour 2012">{{cite web|last=David |first=Jessica |title=Woman of the Year Winners List 2012 |url=http://www.glamourmagazine.co.uk/celebrity/glamour-awards/winners-2012 |work=''[[Glamour (magazine)|Glamour]]'' |date=29 May 2012 |accessdate=30 May 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120601221009/http://www.glamourmagazine.co.uk/celebrity/glamour-awards/winners-2012 |archivedate=1 June 2012}}</ref> *<ref name=MTV2013>{{cite web|title=2013 Movie Awards Winners |url=http://www.mtv.com/movies/person/166913/personmain.jhtml |publisher=MTV |accessdate=26 March 2014 |year=2013 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140326163555/http://www.mtv.com/movies/person/166913/personmain.jhtml |archivedate=26 March 2014}}</ref> *<ref name=Teen2012>{{cite web|title=Teen Choice Awards 2012: see full list of winners |url=http://www.ontheredcarpet.com/Teen-Choice-Awards-2012:-see-full-list-of-winners/8745074 |publisher=On The Red Carpet |accessdate=26 March 2014 |date=22 July 2012 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140326155306/http://www.ontheredcarpet.com/Teen-Choice-Awards-2012%3A-see-full-list-of-winners/8745074 |archivedate=26 March 2014}}</ref> *<ref name=Kids2013>{{cite web|title=KCA 2013 Nominees |url=http://www.nick.com/kids-choice-awards/2013/nominees/ |publisher=Nick.com |accessdate=26 March 2014 |year=2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130325072602/http://www.nick.com/kids-choice-awards/2013/nominees/ |archivedate=25 March 2013 |df=dmy}}</ref> *<ref name=Standard2012>{{cite web|title=The London Evening Standard British Film Awards for 2012 Shortlist Revealed |url=https://www.standard.co.uk/goingout/film/the-london-evening-standard-british-film-awards-for-2012-shortlist-revealed-8452014.html |work=London Evening Standard |accessdate=26 March 2014 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140326151055/http://www.standard.co.uk/goingout/film/the-london-evening-standard-british-film-awards-for-2012-shortlist-revealed-8452014.html |archivedate=26 March 2014}}</ref>}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1981]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰ]] icbyqvay8nolnvqa7a2w2kx4nl6m1cq 0 105880 850369 534128 2026-10-19T20:55:01Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20261019)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 850369 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher |region = [[ਪੱਛਮੀ ਦਰਸ਼ਨ]] |era = [[20th-century philosophy]] |image = Thomas-kuhn-portrait.png |caption = ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਥਾਮਸ ਕੂਨ ਦਾ ਪੋਰਟਰੇਟ, ਜੋ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਦਾਵੀ.ਟ੍ਰਿਪ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। |birth_name = ਥਾਮਸ ਸੈਮੂਅਲ ਕੂਨ |birth_date = {{birth date|1922|7|18}} |birth_place = [[Cincinnati]], [[Ohio]], [[United States|U.S.]] |death_date = {{death date and age|1996|6|17|1922|7|18}} |death_place = [[ਕੈਂਬਰਿਜ, ਮੈਸਾਚੂਸੇਟਸ|ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ]], [[ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ]], ਯੂਐਸ |alma_mater = [[ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] |school_tradition = [[ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਦਰਸ਼ਨ|ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਿਕ]] <br> [[ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਲਟਾ]]<ref>K. Brad Wray, ''Kuhn's Evolutionary Social Epistemology'', Cambridge University Press, 2011, p. 87.</ref> |main_interests = [[ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ]] |notable_ideas = {{flatlist| * [[ਪੈਰਾਡਾਈਮ ਸ਼ਿਫਟ]] * [[Commensurability (philosophy of science)|Incommensurability]] * [[ਆਮ ਵਿਗਿਆਨ]] * ਕੂਨ ਘਾਟਾ<ref>[https://plato.stanford.edu/entries/thomas-kuhn/ Thomas Kuhn (Stanford Encyclopedia of Philosophy)]: "Not all the achievements of the preceding period of normal science are preserved in a revolution, and indeed a later period of science may find itself without an explanation for a phenomenon that in an earlier period was held to be successfully explained. This feature of scientific revolutions has become known as 'Kuhn-loss'". The term was coined by Heinz R. Post in Post, H. R. (1971), "Correspondence, Invariance and Heuristics," ''Studies in History and Philosophy of Science'', '''2''', 213–255.</ref> }} |influences = {{flatlist| * [[Immanuel Kant|Kant]]<ref>Aviezer Tucker (ed.), ''A Companion to the Philosophy of History and Historiography'', Blackwell Publishing, 2011: "Analytic Realism".</ref> * [[Alexandre Koyré|Koyré]]<ref>Thomas S. Kuhn, ''[[The Structure of Scientific Revolutions]]''. Chicago and London: University of Chicago Press, 1970 (2nd ed.), p. 48.</ref> * [[Michael Polanyi|Polanyi]]<ref name=Kuhn44>Thomas S. Kuhn, ''[[The Structure of Scientific Revolutions]]''. Chicago and London: University of Chicago Press, 1970 (2nd ed.), p. 44.</ref> * [[John Hasbrouck Van Vleck|Van Vleck]]<ref>Robert J. Richards, Lorraine Daston (eds.), ''Kuhn's 'Structure of Scientific Revolutions' at Fifty: Reflections on a Science Classic'', University of Chicago Press, 2016, p. 47.</ref> * [[Ludwik Fleck|Fleck]]<ref name=Kuhnvi>Thomas S. Kuhn, ''[[The Structure of Scientific Revolutions]]''. Chicago and London: University of Chicago Press, 1970 (2nd ed.), p. vi.</ref> * [[Ludwig Wittgenstein|Wittgenstein]]<ref name=Kuhn44/> * [[Anneliese Maier|A. Maier]]<ref name=Kuhnvi/> * [[Hélène Metzger|Metzger]]<ref name=Kuhnvi/> * [[Émile Meyerson|Meyerson]]<ref name=Kuhnvi/> * [[Jean Piaget|Piaget]]<ref name="Burman, J. T. 2007">{{Cite journal | doi = 10.1177/0959354307079306 | last1 = Burman | first1 = J. T. | year = 2007 | title = Piaget No 'Remedy' for Kuhn, But the Two Should be Read Together: Comment on Tsou's 'Piaget vs. Kuhn on Scientific Progress' | journal = Theory & Psychology | volume = 17 | issue = 5| pages = 721–732 }}</ref> * [[Karl Popper|Popper]]<ref>Thomas S. Kuhn, ''[[The Structure of Scientific Revolutions]]''. Chicago and London: University of Chicago Press, 1970 (2nd ed.), p. 146.</ref> * [[Norwood Russell Hanson|Hanson]]<ref>Thomas S. Kuhn, ''[[The Structure of Scientific Revolutions]]''. Chicago and London: University of Chicago Press, 1970 (2nd ed.), p. 27.</ref> * [[Herbert Butterfield|Butterfield]]<ref>Thomas S. Kuhn, ''[[The Structure of Scientific Revolutions]]''. Chicago and London: University of Chicago Press, 1970 (2nd ed.), p. 85.</ref> }} |influenced = {{flatlist| * [[Paul Feyerabend|Feyerabend]] * [[Imre Lakatos|Lakatos]] * [[Philip Kitcher|Kitcher]]}} }} '''ਥਾਮਸ ਸੈਮੂਅਲ ਕੂਨ''' (<span class="IPA nopopups noexcerpt">/<span style="border-bottom:1px dotted"><span title="'k' in 'kind'">k</span><span title="/uː/: 'oo' in 'goose'">uː</span><span title="'n' in 'nigh'">n</span></span>/</span>{{IPAc-en|k|uː|n}}; 18 ਜੁਲਾਈ, 1922 – 17 ਜੂਨ, 1996) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕਨ ਭੌਤਿਕਵਿਗਿਆਨੀ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ [[ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ|ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ]] ਸੀ, ਜਿਸਦੀ 1962 ਦੀ ਵਿਵਾਦਗ੍ਰਸਤ ਕਿਤਾਬ ''ਵਿਗਿਆਨਕ ਇਨਕਲਾਬਾਂ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ'' ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਦੋਨਾਂ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ [[ਪੈਰਾਡਾਈਮ ਸਿਫਟ]] ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਹਾਵਰਾ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।  ਕੂਨ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਕਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਦਾਅਵੇ ਕੀਤੇ ਹਨ: ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਕੀਰੀ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ "ਪੈਰਾਡਾਈਮ ਸ਼ਿਫਟਾਂ" ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪੈਰਾਡਾਈਮ ਸ਼ਿਫਟ ਇਹ ਸਮਝਣ ਲਈ ਨਵੇਂ ਪਹੁੰਚ-ਮਾਰਗ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਸਹੀ ਹੋਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੱਚ ਦੀ ਧਾਰਨਾ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਲ ਤੇ, ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਕਸਵੱਟੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸਗੋਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮੁਦਾਇਆਂ ਦੀ ਆਮ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਿੜ ਰਹੇ ਪੈਰਾਡਾਈਮ ਅਕਸਰ ਬੇਮੇਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਰਥਾਤ ਉਹ ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਨਾਸੁਲਝਣਯੋਗ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸਾਡੀ ਸਮਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੱਲੀ "ਬਾਹਰਮੁਖਤਾ" ਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਸਾਇੰਸ ਨੂੰ ਆਤਮਮੁਖੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਸਿੱਟੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਦੀ ਆਤਮਮੁਖੀ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ / ਵਿਸ਼ਵ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। == ''ਵਿਗਿਆਨਕ ਇਨਕਲਾਬਾਂ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ '' == ਵਿਗਿਆਨਕ ਇਨਕਲਾਬਾਂ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ (The Structure of Scientific Revolutions) ਮੂਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਆਨਾ ਸਰਕਲ ਦੇ ਮੰਤਕੀ ਪ੍ਰਤੱਖਵਾਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ  ''ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਯੂਨੀਫਾਈਡ ਸਾਇੰਸ'', ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੇਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਸੀ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ,ਕੂਨ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਨਵੇਂ ਗਿਆਨ ਇੱਕ ਲਕੀਰੀ ਜਮ੍ਹਾਂ-ਜੋੜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਰੱਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਇਨਕਲਾਬਾਂ ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ "ਪੈਰਾਡਾਈਮ ਸ਼ਿਫਟ" ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਘੜਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ),<ref>{{Cite journal|last=Horgan|first=John|date=May 1991|title=Profile: Reluctant Revolutionary|url=http://lilt.ilstu.edu/gmklass/foi/readings/horgan.htm|dead-url=yes|journal=Scientific American|pages=40.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920161218/http://lilt.ilstu.edu/gmklass/foi/readings/horgan.htm|archive-date=September 20, 2011}}</ref> ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਜਾਂਚ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਚਾਨਕ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਵ ਵਿਗਿਆਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਪੈਰਾਡਾਈਮ ਦੀ ਅਨਹੋਂਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ "ਆਮ ਵਿਗਿਆਨ" ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵਿਗਿਆਨੀ "ਬੁਝਾਰਤਾਂ-ਬੁਝਣ" ਰਾਹੀਂ ਕੇਂਦਰੀ ਪੈਰਾਡਾਈਮ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।  ਪੈਰਾਡਾਈਮ ਦੀ ਸੇਧ ਸਦਕਾ, ਆਮ ਸਾਇੰਸ ਬਹੁਤ ਹੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: "ਜਦ ਪੈਰਾਡਾਈਮ ਸਫਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੇਸ਼ਾ ਉਹਨਾਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਹੱਲ ਕਢ ਲਵੇਗਾ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਇਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਣੀ ਅਤੇ ਪੈਰਾਡਾਈਮ ਲਈ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਥ ਵੀ ਨਹੇਂ ਸੀ ਪਾ ਸਕਣਾ।"<ref>{{Cite book|title=The Structure of Scientific Revolutions|url=https://archive.org/details/structureofscien0000thom_s6w0|last=Kuhn|first=Thomas|publisher=The University of Chicago Press|year=2000|isbn=978-1-4432-5544-8|pages=[https://archive.org/details/structureofscien0000thom_s6w0/page/24 24]–25}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1922]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1996]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ]] n26ifgurp03f5mojlzzsaq1jaztl1z3 0 107722 850358 805379 2026-10-19T20:41:50Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20261019)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 850358 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Cartridge cross section.svg|thumb|ਆਧੁਨਿਕ ਸੈਂਟਰਫਾਇਰ ਕਾਰਤੂਸ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: 1. ਗੋਲੀ, ਪ੍ਰਾਸਾਇਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ; 2. ਧਾਤੂ ਕੇਸ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸੇ ਇਕਠੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; 3. ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਕ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਗਨਪਾਊਡਰ ਜਾਂ ਸੀਡਰਾਈਟ; 4. ਰਿਮ, ਜੋ ਕਿ ਹਥਿਆਰਾਂ 'ਤੇ ਐਕਸਟ੍ਰੈਕਟਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਾਇਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਕੇਸ ਨੂੰ ਪਕੜਨ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; 5. ਪਰਾਈਮਰ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਂਤ ਨੂੰ ਅਗਾਂਹ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ<br />]] ਇੱਕ '''ਗੋਲੀ''' ਜਾਂ ਬੁਲੇਟ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: '''bullet''') ਇੱਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲ [[ਪ੍ਰਜੈਕਟਾਈਲ ਮੋਸ਼ਨ|ਪ੍ਰਜੈਕਟਾਈਲ]] ਅਤੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜੋ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ ਦੌਰਾਨ ਬੰਦੂਕ ਬੈਰਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਮੱਧ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਬੋਊਲ (ਬੋਊਲੇਟ) ਦਾ ਛੋਟਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ "ਛੋਟਾ ਬਾਲ"।<ref>{{cite book|title=Merriam-Webster Dictionary|url=https://archive.org/details/bwb_Y0-BXA-405|date=1994|publisher=Merriam-Webster Incorporated|isbn=0-87779-911-3|edition=5th|location=Springfield, Massachusetts}}</ref> ਬੁਲੇਟ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਮੱਗਰੀ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿੱਤਲ, ਲੀਡ, ਸਟੀਲ, ਪੋਲੀਮਰ, ਰਬੜ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਮੋਮ। ਉਹ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਮੈਪਲਲੋਡਿੰਗ ਅਤੇ ਕੈਪ ਅਤੇ ਗੇਂਦ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਪੇਪਰ ਕਾਰਤੂਸਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਉਪਲਬਧ ਹਨ,<ref>{{Cite web|url=http://www.sportsmanswarehouse.com/sportsmans/Hornady-Lead-Round-Ball-Black-Powder-Bullets/productDetail/Bullets-and-Sabots/prod9999002186/cat100013#gridContainer|title=Hornady Lead Round Ball Black Powder Bullets|website=www.sportsmanswarehouse.com|access-date=28 January 2017|archive-date=2 ਸਤੰਬਰ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170902093221/http://www.sportsmanswarehouse.com/sportsmans/Hornady-Lead-Round-Ball-Black-Powder-Bullets/productDetail/Bullets-and-Sabots/prod9999002186/cat100013#gridContainer|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.regtqm.com/58cal-Cartridge-Kit-p/diy-018.htm|title=Paper Cartridge Kit, .58cal rounds, 20 Count (with Minie Balls)|website=regtqm.com|access-date=28 January 2017|archive-date=2 ਫ਼ਰਵਰੀ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202054127/http://www.regtqm.com/58cal-Cartridge-Kit-p/diy-018.htm|dead-url=yes}}</ref> ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਧਾਤੂ ਕਾਰਤੂਸਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.nrablog.com/articles/2016/5/a-brief-history-of-firearms-the-self-contained-cartridge/|title=The Self Contained Cartridge|website=nrablog.com|publisher=The National Rifle Association|access-date=28 January 2017|archive-date=2 ਫ਼ਰਵਰੀ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202062713/https://www.nrablog.com/articles/2016/5/a-brief-history-of-firearms-the-self-contained-cartridge/|dead-url=yes}}</ref> ਬੁਲੇਟ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਰਜ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ਿਕਾਰ, ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸ਼ੂਟਿੰਗ, ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਲਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ "ਬੁਲੇਟ" ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਕਾਰਟ੍ਰੀਜ ਦੌਰ ਲਈ ਅਕਸਰ ਬੋਲਚਾਲਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗਲਤ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਗੋਲੀ ਕਾਰਟ੍ਰੀਜ ਨਹੀਂ ਹੈ ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਦੀ ਇੱਕ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://blog.cheaperthandirt.com/bullet-types/|title=Bullet Types: A Reference Guide|website=cheaperthandirt.com|access-date=28 January 2017}}</ref> ਗੋਲੀ ਦਾ ਕਾਰਟ੍ਰੀਜ ਦਾ ਇੱਕ ਗੋਲ ਗੋਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਂਝਾ ਪੈਕੇਜ ਹੈ (ਜੋ ਪ੍ਰਾਸਟੇਲ ਹੈ), ਕੇਸ (ਜੋ ਹਰ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ), ਪ੍ਰੌਪਲੈਂਟ (ਜੋ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਈਲ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁ ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਈਮਰ। ਕਾਰਟ੍ਰੀਜ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ "ਬੁਲੇਟ" ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਕਸਰ ਅਕਸਰ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਾਰਟ੍ਰੀਜ਼ ਦੇ ਭਾਗ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਦੇ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਲੇਟ ਦੇ ਅਕਾਰ ਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਮਾਪ ਸਿਸਟਮ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੱਟੇ ਅਤੇ ਵਿਆਸ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਕੈਲੀਬਰਾਂ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ: 55 ਅਨਾਜ .223 ਕੈਲੀਬਾਇਰ ਦੀ ਗੋਲ਼ੀਆਂ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਭਾਰ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 3.56 ਗ੍ਰਾਮ 5.56 ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ।<ref>{{Cite web|url=http://www.thefirearms.guide/ammo/what-is-caliber|title=What is Caliber? Bullet Sizes Explained|website=thefirearms.guide.|access-date=28 January 2017|archive-date=2 ਫ਼ਰਵਰੀ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202073354/http://www.thefirearms.guide/ammo/what-is-caliber|url-status=dead}}</ref> ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਤੂਸਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ<ref>{{Cite web|url=http://www.hornady.com/assets/files/ballistics/2012CatalogCenterSpread.pdf|title=Handgun Ballistics|website=hornady.com|access-date=28 January 2017|archive-date=21 ਅਪ੍ਰੈਲ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150421011101/http://www.hornady.com/assets/files/ballistics/2012CatalogCenterSpread.pdf|dead-url=yes}}</ref> - ਲਗਭਗ 343 ਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸੈਕਿੰਡ (1,130&nbsp;ft / s) 20 ਡਿਗਰੀ ਸੈਂਟੀਗਰੇਡ (68 ਡਿਗਰੀ ਫਾਰਨਹਾਈਟ) 'ਤੇ ਖੁਸ਼ਕ ਹਵਾ' ਚ - ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਦੂਰੀ ਤਕ ਸਫ਼ਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਨੇੜੇ ਦੇ ਆਬਜ਼ਰਵਰ ਸ਼ਾਟ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਦਾ ਹੈ। ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ (ਜਿਵੇਂ ਟੋਪ ਰਿਪੋਰਟਾਂ) ਅਕਸਰ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਬੁਲਬੁਲੇ ਜਿਹੇ ਨੁਕਤੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੁਪਰਸੋਨਿਕ ਬੁਲੇਟ ਹਵਾ ਰਾਹੀਂ ਧਮਾਕੇ ਦਾ ਧੁਰਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਲਾਈਟ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਤੇ ਬੁਲੇਟ ਸਪੀਡ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਾਰਕ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਵਿਭਾਗੀ ਘਣਤਾ, ਐਰੋਡਾਇਨਾਿਮਕ ਪਰੋਫਾਈਲ ਅਤੇ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਕੋਫੇਸਿਕ, ਅਤੇ ਬੇਰੋਮੈਟਿਕ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ, ਨਮੀ, ਹਵਾ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਸਪੀਡ ਵਰਗੇ ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਕ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=eneaN4h-qBs|title=HOW fast bullet travels|last=INSPIREME|date=2 January 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.mythbusterstheexhibition.com/science-content/dodge-a-bullet/|title=Mythbusters Museum|website=Mythbusters Museum|access-date=2018-05-27|archive-date=2016-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20161118075027/http://www.mythbusterstheexhibition.com/science-content/dodge-a-bullet/|dead-url=yes}}</ref> ਸਬਸੌਨਿਕ ਕਾਰਤੂਸ ਆਵਾਜ਼ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਗਤੀ ਤੋਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਸੋਇੱਕ ਬੂਮ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸਬਸੌਨਿਕ ਕਾਰਟ੍ਰੀਜ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ .45 ਐਸੀਪੀ, ਸੁਪਰਸੋਨਿਕ ਕਾਰਤੂਸ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫੀ ਚੁਸਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 223 ਰਿਮਿੰਗਟਨ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਸੁਪਰੈਸਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ।<ref>{{Cite web|url=http://blog.silencershop.com/shooting-supersonic-suppressed/|title=Can You Suppress Supersonic Ammo?|website=silencershop.com|publisher=silencershop.com|access-date=1 February 2017}}</ref> ਬੁਲੇਟਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਸਫੋਟਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਪਰ ਗਤੀ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਦਾਖਲੇ ਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਕਰਕੇ ਟੀਚਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ (ਦੇਖੋ ਟਰਮੀਨਲ ਬਾਲਸਟਿਕਸ)।<ref>{{Cite journal|last=Swift|first=B|last2=Rutty|first2=GN|title=The exploding bullet|journal=J Clin Pathol|volume=57|pages=108|doi=10.1136/jcp.57.1.108|pmc=1770159|pmid=14693853}}</ref> == ਪ੍ਰਸਾਰ == ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ: * ਸਿਰਫ ਬਾਰੂਦਦਾਰ ਵਰਤ ਕੇ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫਿਨਸਟਲੌਕ ਹਥਿਆਰ ਵਜੋਂ)  * ਇੱਕ ਪਰਕੁਸ਼ਇਨ ਕੈਪ ਅਤੇ ਬਾਰੂਦ ਪਾਊਡਰ ਵਰਤ ਕੇ (ਜਿਵੇਂ ਟੱਕਰ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਵਜੋਂ)  * ਕਾਰਟਿਰੱਜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ (ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੈਕੇਜ ਵਿੱਚ ਪਰਾਈਮਰ, ਬਾਰੂਦਦਾਰ ਅਤੇ ਗੋਲੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ) == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਥਿਆਰ]] 0voitfhk9ec28e6pmu3jqdiwzj0odzz 0 110638 850364 843643 2026-10-19T20:49:09Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20261019)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 850364 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher | honorific_prefix = | name = ਐਨਾ ਜੀ. ਜੋਨਾਸਡੋਟਿਰ | honorific_suffix = | image = <!-- just the name, without the File: or Image: prefix or enclosing [[brackets]] --> | image_size = | alt = | caption = | other_names = | birth_name = ਐਨਾ ਗੌਰੁਨ ਜੋਨਾਸਡੋਟਿਰ | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1942|12|02}} | birth_place = | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --> | death_place = | death_cause = | residence = | nationality = | religion = | alma_mater = [[ਗੋਥਨਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] | thesis_title = ''ਲਵ ਪਾਵਰ ਐਂਡ ਪੋਲਿਟੀਕਲ ਇੰਟਰਸਟਸ'' | thesis_url = <!--(or | thesis1_url = and | thesis2_url = )--> | thesis_year = 1991 | notable_works = <!-- 'books' parameter deprecated, use 'notable_works' --> | awards = | signature = | signature_alt = | signature_size = | era = | region = | school_tradition = | main_interests = [[political science|Political scientist (gender studies)]] | institutions = [[GEXcel International Collegium for Advanced Transdisciplinary Gender Studies]] | notable_ideas = | influences = | influenced = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> }} '''ਐਨਾ ਜੀ. ਜੋਨਾਸਡੋਟਿਰ ''' (ਜਨਮ 2 ਦਸੰਬਰ 1942) ਇੱਕ ਆਈਸਲੈਂਡ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਵਿਗਿਆਨਕ, [[ਜੈਂਡਰ ਅਧਿਐਨ]] ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਪਿਆਰ]] ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਸਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਓਰੇਬਰੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸੈਂਡਰ ਫਾਰ ਫੈਮੀਨਿਸਟ ਸੋਸ਼ਲ ਸਟਡੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਐਮਰਿਤਾ ਅਤੇ 2006 ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੈਂਟਰ ਆਫ਼ ਐਕਸੀਲੈਂਸ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਜੈਕਸਲ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਕੋਲਿਗਿਮ ਫ਼ਾਰ ਐਡਵਾਂਸਡ ਟ੍ਰਾਂਸਡਿਸਪਲੀਨਰੀ ਜੈਂਡਰ ਸਟਡੀਜ਼ ਸਹਿ-ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.oru.se/humus/anna_jonasdottir|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430205657/http://www.oru.se/humus/anna_jonasdottir|archive-date=2012-04-30|dead-url=yes|access-date=2013-03-17}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕ ਵਜੋਂ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।<ref>http://www.genderexcel.org/?q=node/95</ref> ਐਨਾ ਜੋਨਾਸਡੋਟਿਰ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ "ਪਿਆਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ" ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੋਟਨਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (1991) ਤੋਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਕੋਲ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ, ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਆਰਥਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਖੋਜ ਨਿਬੰਧ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ''ਲਵ ਪਾਵਰ ਐਂਡ ਪੋਲਿਟੀਕਲ ਇੰਟਰਸਟਸ ''ਸੀ।ਉਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਖੇਤਰ ਦੀ ਖੋਜ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ [[ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਰਸ਼ਨ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। == ਚੌਣਵੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ == * {{Cite book|title=The Political interests of gender: developing theory and research with a feminist face|last=Jónasdóttir|first=Anna|last2=Jones|first2=Kathleen|publisher=Sage Publications|year=1988|isbn=9780803980860|location=London Newbury Park}} * {{Cite book|title=Love power and political interests: towards a theory of patriarchy in contemporary western societies|last=Jónasdóttir|first=Anna|publisher=University of Örebro|year=1991|isbn=9789176681169|location=Örebro, Sweden}} Published in Spanish under the title {{Cite book|title=El poder del amor: le importa el sexo a la democracia|publisher=Ediciones Cátedra Universitat de València Instituto de la Mujer|year=1993|isbn=9788437611891|location=Madrid Valencia Madrid}} * {{Cite book|title=Why women are oppressed|url=https://archive.org/details/whywomenareoppre0000anna|last=Jónasdóttir|first=Anna|publisher=Temple University Press|year=1994|isbn=9781566391108|location=Philadelphia}} * {{Cite book|title=Is there a Nordic feminism?: Nordic feminist thought on culture and society|url=https://archive.org/details/isbn_1857288777|last=Jónasdóttir|first=Anna|last2=Rosenbeck|first2=Bente|last3=van der Fehr|first3=Drude|publisher=UCL Press|year=1998|isbn=9781857288780|location=London Philadelphia}} * {{Cite book|title=The political interests of gender revisited: redoing theory and research with a feminist face|url=https://archive.org/details/politicalinteres0000unse_g4r0|last=Jónasdóttir|first=Anna|last2=Jones|first2=Kathleen|publisher=United Nations University Press|year=2009|isbn=9789280811605|location=Tokyo New York}} [http://i.unu.edu/media/unu.edu/publication/2330/political_interest_of_gender_revisited_web.pdf Pdf version.] * {{Cite book|title=Sexuality, gender and power intersectional and transnational perspectives|last=Jónasdóttir|first=Anna|last2=Jones|first2=Kathleen|last3=Bryson|first3=Valerie|publisher=Routledge|year=2011|isbn=9780415880879|location=New York}} * {{Cite book|title=Love: a question for feminism in the twenty-first century|last=Jónasdóttir|first=Anna G|last2=Ferguson|first2=Ann|publisher=Routledge Advances in Feminist Studies and Intersectionality|year=2014|isbn=9780415704298|location=New York|author-link2=Ann Ferguson}} == ਸਾਹਿਤ == * {{Cite book|title=Gender and the interests of love: essays in honour of Anna G. Jónasdóttir|last=Karlsson|first=Gunnel|last2=Jones|first2=Kathleen|publisher=Örebro University Presss|year=2008|isbn=9789176686027|location=Örebro, Sweden}} == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1942]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] k3vszu8amo9qhlscrvj8cv2s95z5z4g 2 127042 850341 850074 2026-10-19T19:13:49Z ListeriaBot 61041 Wikidata list updated [V2] 850341 wikitext text/x-wiki {{User sandbox}} <!-- EDIT BELOW THIS LINE --> == Test == {{Wikidata list|sparql= SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q39715 . ?item (wdt:P131)* wd:Q55 } |columns=label:Article,description,P131:Place |section= |min_section= |wdedit=yes }} {| class='wikitable sortable wd_can_edit' ! Article ! description ! Place |- class='wd_q28364957' |class='wd_label'| ''[[:d:Q28364957|Lacre Punt Lighthouse]]'' | |class='wd_p131'| [[ਬੋਨੇਅਰ]] |- class='wd_q29509706' |class='wd_label'| ''[[:d:Q29509706|Kralendijk Lighthouse]]'' | |class='wd_p131'| [[ਬੋਨੇਅਰ]]<br/>''[[:d:Q331584|Kralendijk]]'' |- class='wd_q29509775' |class='wd_label'| ''[[:d:Q29509775|Malmok Lighthouse]]'' | |class='wd_p131'| [[ਬੋਨੇਅਰ]] |- class='wd_q58035221' |class='wd_label'| ''[[:d:Q58035221|Ceru Bentana. Lighthouse]]'' | |class='wd_p131'| [[ਬੋਨੇਅਰ]] |- class='wd_q58035955' |class='wd_label'| ''[[:d:Q58035955|Boca Spelonk Lighthouse]]'' | |class='wd_p131'| [[ਬੋਨੇਅਰ]] |- class='wd_q42303960' |class='wd_label'| ''[[:d:Q42303960|Academiesingel lighthouse]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q9822|Breda]]'' |- class='wd_q66741687' |class='wd_label'| ''[[:d:Q66741687|Vuurtoren Willemstad, North Brabant]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q9854|Moerdijk]]'' |- class='wd_q2921152' |class='wd_label'| ''[[:d:Q2921152|Lighthouse Hoek van 't IJ]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q9899|Amsterdam]]'' |- class='wd_q1120326' |class='wd_label'| ''[[:d:Q1120326|Lange Jaap]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q9911|Den Helder]]'' |- class='wd_q2778629' |class='wd_label'| ''[[:d:Q2778629|J.C.J. van Speijk Lighthouse]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q9901|Bergen]]'' |- class='wd_q1180435' |class='wd_label'| ''[[:d:Q1180435|De Ven]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q9918|Enkhuizen]]'' |- class='wd_q1847968' |class='wd_label'| ''[[:d:Q1847968|harbour entrance light of Enkhuizen]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q9918|Enkhuizen]]'' |- class='wd_q2158333' |class='wd_label'| ''[[:d:Q2158333|Den Oever Lighthouse]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q9936|Hollands Kroon]]'' |- class='wd_q2193605' |class='wd_label'| ''[[:d:Q2193605|Groote Kaap]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q9955|Schagen]]'' |- class='wd_q1137560' |class='wd_label'| ''[[:d:Q1137560|Eierland Lighthouse]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q9966|Texel]]'' |- class='wd_q2269203' |class='wd_label'| ''[[:d:Q2269203|IJmuiden lower Lighthouse]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q9970|Velsen]]'' |- class='wd_q2972345' |class='wd_label'| ''[[:d:Q2972345|Hoge vuurtoren van IJmuiden]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q9970|Velsen]]'' |- class='wd_q2295936' |class='wd_label'| ''[[:d:Q2295936|Paard van Marken]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q9971|Waterland]]'' |- class='wd_q66882316' |class='wd_label'| ''[[:d:Q66882316|Lighthouse of Zandvoort]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q9980|Zandvoort]]'' |- class='wd_q90155660' |class='wd_label'| ''[[:d:Q90155660|Hansweert Lighthouse]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q10078|Reimerswaal]]'' |- class='wd_q1138126' |class='wd_label'| ''[[:d:Q1138126|Westerlichttoren]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q10079|Schouwen-Duiveland]]'' |- class='wd_q66882499' |class='wd_label'| ''[[:d:Q66882499|Verklikkerlicht]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q10079|Schouwen-Duiveland]]'' |- class='wd_q66882794' |class='wd_label'| ''[[:d:Q66882794|Hoge vuurtoren van Noord-Schouwen]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q10079|Schouwen-Duiveland]]'' |- class='wd_q66882927' |class='wd_label'| ''[[:d:Q66882927|Lage vuurtoren van Noord-Schouwen]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q10079|Schouwen-Duiveland]]'' |- class='wd_q1352690' |class='wd_label'| ''[[:d:Q1352690|Nieuwe Sluis]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q10080|Sluis]]'' |- class='wd_q28470871' |class='wd_label'| ''[[:d:Q28470871|Kaapduinen rear lighthouse]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q10083|Veere]]'' |- class='wd_q28470873' |class='wd_label'| ''[[:d:Q28470873|Kaapduinen front lighthouse]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q10083|Veere]]'' |- class='wd_q28916435' |class='wd_label'| ''[[:d:Q28916435|Lichtopstand De Nolle]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q10084|Vlissingen]]'' |- class='wd_q1423636' |class='wd_label'| ''[[:d:Q1423636|Noorderhoofd]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q10083|Veere]]'' |- class='wd_q1821477' |class='wd_label'| ''[[:d:Q1821477|Westkapelle Hoog]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q10083|Veere]]'' |- class='wd_q2257394' |class='wd_label'| ''[[:d:Q2257394|Lichtopstand Zoutelande]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q10083|Veere]]'' |- class='wd_q2743993' |class='wd_label'| ''[[:d:Q2743993|Scheveningen Lighthouse]]'' | |class='wd_p131'| [[ਹੇਗ]] |- class='wd_q28492063' |class='wd_label'| ''[[:d:Q28492063|Scheveningen North Mole Light]]'' | |class='wd_p131'| [[ਹੇਗ]] |- class='wd_q28492346' |class='wd_label'| ''[[:d:Q28492346|Scheveningen South Mole Light]]'' | |class='wd_p131'| [[ਹੇਗ]] |- class='wd_q34443573' |class='wd_label'| ''[[:d:Q34443573|Scheveningen Pier Light]]'' | |class='wd_p131'| [[ਹੇਗ]] |- class='wd_q15697454' |class='wd_label'| ''[[:d:Q15697454|Vischpoort]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q58931|Harderwijk]]'' |- class='wd_q2797912' |class='wd_label'| ''[[:d:Q2797912|Vischpoort]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q165662|Elburg]]'' |- class='wd_q897813' |class='wd_label'| ''[[:d:Q897813|Brandaris]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q204412|Terschelling]]'' |- class='wd_q939914' |class='wd_label'| ''[[:d:Q939914|Vuurduin]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q207851|Vlieland]]'' |- class='wd_q228633' |class='wd_label'| ''[[:d:Q228633|Zuidertoren]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q208011|Schiermonnikoog]]'' |- class='wd_q748679' |class='wd_label'| ''[[:d:Q748679|North Tower]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q208011|Schiermonnikoog]]'' |- class='wd_q17605654' |class='wd_label'| ''[[:d:Q17605654|Van Speyk Light Beacon]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q210007|Vlaardingen]]'' |- class='wd_q2549659' |class='wd_label'| ''[[:d:Q2549659|Ameland Lighthouse]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q208259|Ameland]]'' |- class='wd_q2259688' |class='wd_label'| ''[[:d:Q2259688|Vuurbaak Katwijk]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q208764|Katwijk]]'' |- class='wd_q58206150' |class='wd_label'| ''[[:d:Q58206150|Oranjestad Lighthouse]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q217610|Oranjestad]]'' |- class='wd_q2540813' |class='wd_label'| ''[[:d:Q2540813|Urk Lighthouse]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q273746|Urk]]'' |- class='wd_q2658194' |class='wd_label'| ''[[:d:Q2658194|Noordwijk Lighthouse]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q455464|Noordwijk]]'' |- class='wd_q58206007' |class='wd_label'| ''[[:d:Q58206007|St. John's Lighthouse]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q475718|The Bottom]]'' |- class='wd_q2514617' |class='wd_label'| ''[[:d:Q2514617|Westhoofd Lighthouse]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q933459|Goeree-Overflakkee]]'' |- class='wd_q34445514' |class='wd_label'| ''[[:d:Q34445514|Nieuwendijk Range Rear]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q952194|Korendijk]]'' |- class='wd_q34449521' |class='wd_label'| ''[[:d:Q34449521|Nieuwendijk Range Front]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q952194|Korendijk]]'' |- class='wd_q66882436' |class='wd_label'| ''[[:d:Q66882436|Vuurtoren aan het Flaauwe Werk]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q933459|Goeree-Overflakkee]]'' |- class='wd_q1143857' |class='wd_label'| ''[[:d:Q1143857|Stavoren Lighthouse]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q1473276|Súdwest-Fryslân]]'' |- class='wd_q2741100' |class='wd_label'| ''[[:d:Q2741100|Workum Lighthouse]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q1473276|Súdwest-Fryslân]]'' |- class='wd_q28806369' |class='wd_label'| ''[[:d:Q28806369|Stavoren South Pierhead Light]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q1473276|Súdwest-Fryslân]]'' |- class='wd_q28806370' |class='wd_label'| ''[[:d:Q28806370|Stavoren North Pierhead Light]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q1473276|Súdwest-Fryslân]]'' |- class='wd_q1877806' |class='wd_label'| ''[[:d:Q1877806|Harlingen Lighthouse]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q2536628|Harlingen]]'' |- class='wd_q1137592' |class='wd_label'| ''[[:d:Q1137592|Maasvlakte Light]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q2680952|Rotterdam]]'' |- class='wd_q17439848' |class='wd_label'| ''[[:d:Q17439848|Hoek van Holland Vuurtoren]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q2680952|Rotterdam]]'' |- class='wd_q28600745' |class='wd_label'| ''[[:d:Q28600745|Hoek Van Holland Range Front]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q2680952|Rotterdam]]'' |- class='wd_q28600746' |class='wd_label'| ''[[:d:Q28600746|Hoek Van Holland Range Rear]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q2680952|Rotterdam]]'' |- class='wd_q28604096' |class='wd_label'| ''[[:d:Q28604096|Europoort Low Light]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q2680952|Rotterdam]]'' |- class='wd_q28604097' |class='wd_label'| ''[[:d:Q28604097|Europoort High Light]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q2680952|Rotterdam]]'' |- class='wd_q28604301' |class='wd_label'| ''[[:d:Q28604301|Vuurtoren Maasmond Hoog]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q2680952|Rotterdam]]'' |- class='wd_q28604302' |class='wd_label'| ''[[:d:Q28604302|Vuurtoren Maasmond Laag]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q2680952|Rotterdam]]'' |- class='wd_q16902805' |class='wd_label'| ''[[:d:Q16902805|Low Light of the Hook of Holland]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q2680952|Rotterdam]]'' |- class='wd_q2334542' |class='wd_label'| ''[[:d:Q2334542|Watum Lighthouse]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q97055892|Eemsdelta]]'' |- class='wd_q2609558' |class='wd_label'| ''[[:d:Q2609558|Delfzijl Lighthouse (1888)]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q97055892|Eemsdelta]]'' |- class='wd_q3970355' |class='wd_label'| ''[[:d:Q3970355|Delfzijl Lighthouse (1949)]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q97055892|Eemsdelta]]'' |- class='wd_q2215732' |class='wd_label'| ''[[:d:Q2215732|Hellevoetsluis Lighthouse]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q106436626|Voorne aan Zee]]'' |- class='wd_q2577060' |class='wd_label'| ''[[:d:Q2577060|Stenen Baak]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q106436626|Voorne aan Zee]]'' |- class='wd_q17447912' |class='wd_label'| ''[[:d:Q17447912|Lighthouse of Oostvoorne]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q106436626|Voorne aan Zee]]'' |- class='wd_q123107788' |class='wd_label'| ''[[:d:Q123107788|Maasmond North Mole]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q34370|Rotterdam]]'' |- class='wd_q2278417' |class='wd_label'| ''[[:d:Q2278417|Lemmer replica lighthouse]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q144091|Lemmer]]'' |- class='wd_q17598817' |class='wd_label'| ''[[:d:Q17598817|Strijensas Lichtopstand]]'' | |class='wd_p131'| ''[[:d:Q858607|Strijen]]''<br/>''[[:d:Q2627301|Strijensas]]'' |} {{Wikidata list end}} lrqiyx41mezddi2h9vw9918u2axqw4g 0 130573 850352 600831 2026-10-19T20:30:08Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20261019)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 850352 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਲੂਈਸ ਗਲਕ | image = Louise Glück circa 1977.jpg | caption = ਲੂਈਸ ਗਲਕ {{circa}} 1977 | birth_name = ਲੂਈਸ ਇਲੀਸਬੈਥ ਗਲਕ | birth_date = {{birth date and age|mf=y|1943|04|22}} | birth_place = ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ | occupation = {{hlist|ਸ਼ਾਇਰੀ |ਲੇਖ ਲਿਖਾਰੀ |ਪ੍ਰੋਫੇਸਰ }} | education = {{ਪਲੇਨਲਿਸਟ | * [[ਸਰਾਹ ਲਾਰੈਸ ਕਾਲਜ ]] * [[ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ]] }} | period = 1968–ਹੁਣ ਤੱਕ | notableworks = ''[[ਦਾ ਟਰੁੰਫ ਆਫ ਅਚੀਲ਼ਸ]]'' (1985)<br />''[[ਦਾ ਵਾਇਲਡ ਇਰੀਸ]]'' (1992) | awards = {{plainlist|class=nowrap| * [[ਪੁਟਲੀਜ਼ਰ ਕਵਿਤਾ ਸਨਮਾਨ ]] (1993) * [[ਬੋਲੀਂਜੇਨ ਸਨਮਾਨ ]] (2001) * [[ਯੂ ਐਸ ਪੋਇਟ ਲੌਰੇਟ ]] (2003–2004) * [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਅਵਾਰਡ ]] (2014) * [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਿਊਮੈਂਨਟੀ ਮੈਡਲ]] (2015) * [[ਸਾਹਿਤ ਨੋਬਲ ਸਨਮਾਨ ]] (2020) }} }} '''ਲੂਈਸ ਗਲਕ''' ({{IPAc-en|g|l|ɪ|k}}; -([[ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ]]: Louise Glück]])<ref>{{ cite web | url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-54447291 | title=Louise Glück wins Nobel Prize for Literature | website=[[BBC]] | date=October 8, 2020 | access-date=October 8, 2020 }}</ref><ref>{{ cite web | url=https://www.loc.gov/nls/about/organization/standards-guidelines/efgh/#g | title=Say How? – National Library Service for the Blind and Print Disabled | publisher=[[Library of Congress]] | accessdate=October 8, 2020 }}</ref> ਜਨਮ ਅਪ੍ਰੈਲ 22, 1943) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਸ਼ਾਇਰਾ ਅਤੇ ਲੇਖ ਲਿਖਾਰੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ 2020 ਦਾ [[ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ]] ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ । <ref name="nobel">{{Cite web|title=Summary of the 2020 Nobel Prize in Literature|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2020/summary/|access-date=October 8, 2020|archive-date=October 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201008121718/https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2020/summary/|url-status=live}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੂੰ ਕਈ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਹੋਰ ਅਵਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਤਜ਼ਰ ਇਨਾਮ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਿਊਮੈਨਿਟੀਜ਼ ਮੈਡਲ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਅਵਾਰਡ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਕ੍ਰਿਟਿਕਸ ਸਰਕਲ ਅਵਾਰਡ, ਅਤੇ ਬੋਲਿੰਗਨ ਇਨਾਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 2003 ਤੋਂ 2004 ਤੱਕ, ਉਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਕਵੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਰਹੀ। ਗਲੂਕ ਦਾ ਜਨਮ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਲੌਂਗ ਆਈਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਐਨੋਰੈਕਸੀਆ ਨਰਵੋਸਾ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਬਿਮਾਰੀ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਰਾਹ ਲਾਰੈਂਸ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਪਰ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹਾਈ ਹੈ। ਗਲੂਕ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਕਵੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਉਸ ਦੀ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤੀਬਰਤਾ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਮਨਨ ਕਰਨ ਲਈ ਅਕਸਰ ਮਿਥਿਹਾਸ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਥੀਮੈਟਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੇ ਸਦਮੇ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਉਹ ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗਤਾ ਦੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਿੱਥ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਾਵਿਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਗਲੂਕ ਯੇਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਨਕ੍ਰਾਂਜ਼ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ, ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਅਤੇ ਮੋਂਟਪੇਲੀਅਰ, ਵਰਮੋਂਟ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://us.macmillan.com/author/louisegluck/|title=Louise Glück {{!}} Authors {{!}} Macmillan|website=US Macmillan|language=en-US|access-date=October 9, 2020|archive-date=June 13, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613094431/https://us.macmillan.com/author/louisegluck/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Schley|first=Jim|title=Book Review: 'Winter Recipes From the Collective,' Louise Glück|url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/book-review-winter-recipes-from-the-collective-louise-gluck/Content?oid=34704087|access-date=2022-01-26|website=Seven Days|language=en}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ == ਲੁਈਸ ਗਲੂਕ ਦਾ ਜਨਮ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ 22 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1943 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਡੈਨੀਅਲ ਗਲੂਕ, ਇੱਕ ਕਾਰੋਬਾਰੀ, ਅਤੇ ਬੀਟਰਿਸ ਗਲੂਕ (ਨੀ ਗ੍ਰੋਸਬੀ), ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ, ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਡੀ ਧੀ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite book|last=Morris|first=Daniel|title=The Poetry of Louise Glück: A Thematic Introduction|url=https://archive.org/details/poetrylouisegluc00morr|url-access=limited|publisher=University of Missouri Press|year=2006|location=Columbia|pages=[https://archive.org/details/poetrylouisegluc00morr/page/n39 25]|isbn=9780826216939}}</ref> ਗਲੂਕ ਦੀ ਮਾਂ ਰੂਸੀ ਯਹੂਦੀ ਮੂਲ ਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਨਾ-ਨਾਨੀ, ਟੇਰੇਜ਼ੀਆ (née ਮੋਸਕੋਵਿਟਜ਼) ਅਤੇ ਹੈਨਰੀਕ ਗਲੂਕ, ਬਿਹਾਰ ਕਾਉਂਟੀ ਦੇ ਏਰਮਿਹਾਲੀਫਾਲਵਾ ਤੋਂ ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਯਹੂਦੀ ਸਨ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੰਗਰੀ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ, ਆਸਟ੍ਰੋ-ਹੰਗਰੀ ਸਾਮਰਾਜ (ਅਜੋਕੇ ਰੋਮਾਨੀਆ); ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ "ਫੇਲਡਮੈਨ ਏਸ ਗਲੂਕ" ਨਾਮਕ ਲੱਕੜ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite news|last=Kiss|first=Gábor|url=https://szombat.org/tortenelem/az-ertol-az-oceanig-a-nobel-dijas-louise-e-gluck-magyar-gyokerei|title=AZ ÉRTŐL AZ ÓCEÁNIG – A NOBEL-DÍJAS LOUISE E. GLÜCK MAGYAR GYÖKEREI|date=October 10, 2020|work=szombat|access-date=January 23, 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last=Berger|first=Joel|url=https://scotty-berlin.de/wp-content/uploads/2020/12/AJW07-10.pdf|title=Es war einmal in Érmihályfalva|date=December 10, 2020|work=Jüdische Allgemeine|access-date=January 23, 2021}}</ref> ਉਹ ਦਸੰਬਰ 1900 ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਰਿਆਨੇ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸੀ।<ref name=":14">{{Cite book|last=Morris|first=Daniel|title=The Poetry of Louise Glück: A Thematic Introduction|url=https://archive.org/details/poetrylouisegluc00morr|url-access=limited|publisher=University of Missouri Press|year=2006|location=Columbia|pages=[https://archive.org/details/poetrylouisegluc00morr/page/n81 67]|isbn=9780826216939}}</ref> ਗਲੂਕ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਦੀ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੀਜਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book|last=Glück|first=Louise|title=Proofs & Theories: Essays on Poetry|url=https://archive.org/details/proofstheorieses0000gluc|publisher=The Ecco Press|year=1994|location=New York|pages=[https://archive.org/details/proofstheorieses0000gluc/page/5 5]}}</ref> Together, they achieved success when they invented the [[X-Acto|X-Acto knife]].<ref name=":1">{{Cite news|last=Weeks|first=Linton|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/2003/08/29/gluck-to-be-poet-laureate/c168beab-27d5-4b4d-8156-e5b6dbe99598/|title=Gluck to be Poet Laureate|date=August 29, 2003|work=The Washington Post|access-date=April 7, 2020|url-status=live|archive-date=April 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407220632/https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/2003/08/29/gluck-to-be-poet-laureate/c168beab-27d5-4b4d-8156-e5b6dbe99598/}}</ref> ਇਕੱਠੇ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐਕਸ-ਐਕਟੋ ਚਾਕੂ ਦੀ ਕਾਢ ਕੱਢੀ। ਗਲੂਕ ਦੀ ਮਾਂ ਵੇਲਸਲੇ ਕਾਲਜ ਦੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਗਲੂਕ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਯੂਨਾਨੀ ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਕਲਾਸਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 'ਜੋਨ ਆਫ ਆਰਕ' ਦਾ ਜੀਵਨ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite book|last=Glück|first=Louise|title=Proofs & Theories: Essays on Poetry|pages=8}}</ref> ਇੱਕ ਕਿਸ਼ੋਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਗਲੂਕ ਨੇ ਐਨੋਰੈਕਸੀਆ ਨਰਵੋਸਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਦੇਰ ਨਾਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਤੇ ਜਵਾਨ ਬਾਲਗ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਇੱਕ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name=":2">{{Cite book|last=Glück|first=Louise|title=Proofs & Theories: Essays on Poetry|pages=11}}</ref> ਕਿਤੇ ਹੋਰ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ, ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਪਰੀ ਸੀ। ਹੇਵਲੇਟ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਰਜ ਡਬਲਿਊ. ਹੈਵਲੇਟ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੀਨੀਅਰ ਸਾਲ ਦੇ ਪਤਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਸ ਨੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਇਲਾਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਦੇ ਮੁੜ ਵਸੇਬੇ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਅਜੇ ਵੀ 1961 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{cite web|title=Louise Glück Biography and Interview|website=www.achievement.org|publisher=[[American Academy of Achievement]]|url=https://achievement.org/achiever/louise-gluck/#interview|access-date=April 7, 2020|archive-date=March 8, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190308081240/http://www.achievement.org/achiever/louise-gluck/#interview|url-status=live}}</ref> ਉਸ ਫੈਸਲੇ ਬਾਰੇ, ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, "ਮੈਂ ਸਮਝ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਮਰਨ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਜੋ ਮੈਂ ਵਧੇਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਮਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ"। ਉਸ ਨੇ ਅਗਲੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਥੈਰੇਪੀ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਸਨੇ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਚਣਾ ਸਿਖਾਉਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://www.achievement.org/autodoc/page/glu0int-1|title='A Voice of Spiritual Prophecy'. Louise Gluck Interview.|location=Washington D.C.|last=Gluck|first=Louise|date=October 27, 2012|website=Academy of Achievement|access-date=March 7, 2019|archive-date=November 9, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161109232906/http://www.achievement.org/autodoc/page/glu0int-1|url-status=live}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਗਲੂਕ ਨੇ ਇੱਕ ਫੁੱਲ-ਟਾਈਮ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਥੈਰੇਪੀ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦੇ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ: "...ਮੇਰੀ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਥਿਤੀ, ਮੇਰੇ ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਬਹੁਤ ਕਠੋਰਤਾ ਅਤੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ 'ਤੇ ਕੱਟੜ ਨਿਰਭਰਤਾ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਅਸੰਭਵ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ"।<ref>{{Cite book|last=Glück|first=Louise|title=Proofs & Theories: Essays on Poetry|pages=13}}</ref> ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਰਾਹ ਲਾਰੈਂਸ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਕਲਾਸ ਲਈ ਅਤੇ, 1963 ਤੋਂ 1966 ਤੱਕ, ਉਸ ਨੇ ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਜਨਰਲ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ, ਜੋ ਗੈਰ-ਡਿਗਰੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਕੋਰਸ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|last=Morris|first=Daniel|title=The Poetry of Louise Glück: A Thematic Introduction|pages=28}}</ref><ref name=":3">{{Cite book|last=Haralson|first=Eric L.|url=https://books.google.com/books?id=noCrAgAAQBAJ&q=%22louise+gluck%22+columbia+1963&pg=PA252|title=Encyclopedia of American Poetry: The Twentieth Century|year=2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-76322-2|pages=252|language=en|access-date=October 8, 2020|archive-date=October 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201008134847/https://books.google.com/books?id=noCrAgAAQBAJ&q=%22louise+gluck%22+columbia+1963&pg=PA252|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Louise Glück 2020 Winner of Nobel Prize in Literature|url=https://arts.columbia.edu/news/louise-gl%C3%BCck-2020-winner-nobel-prize-literature|access-date=October 9, 2020|website=Columbia – School of the Arts|language=en}}</ref> ਉੱਥੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਉਸ ਨੇ ਲਿਓਨੀ ਐਡਮਜ਼ ਅਤੇ ਸਟੈਨਲੀ ਕੁਨਿਟਜ਼ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਕਵੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।<ref>{{cite magazine|last1=Chiasson|first1=Dan|title=The Body Artist|magazine=The New Yorker|date=November 4, 2012|issue=November 12, 2012|url=https://www.newyorker.com/magazine/2012/11/12/the-body-artist|access-date=March 30, 2018|archive-date=May 10, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200510124905/https://www.newyorker.com/magazine/2012/11/12/the-body-artist|url-status=live}}</ref> == ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == *[[ਪੁਟਲੀਜ਼ਰ ਕਵਿਤਾ ਸਨਮਾਨ ]] (1993) *[[ਬੋਲੀਂਜੇਨ ਸਨਮਾਨ ]] (2001) *[[ਯੂ ਐਸ ਪੋਇਟ ਲੌਰੇਟ ]] (2003–2004) *[[ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਅਵਾਰਡ ]] (2014) *[[ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਿਊਮੈਂਨਟੀ ਮੈਡਲ]] (2015) ਗਲਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਸ਼ਾਇਰਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।ਉਸਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਤੀਖਣਤਾ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਥਿਹਾਸ , ਇਤਿਹਾਸ , ਕਾਇਨਾਤੀ ਜਾਂ ਜਾਤੀ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਨ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਉਹ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵੇਲੇ [[ਸੋਕੜੇ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ]] ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਰਾਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਇਸਤੋਂ ਨਿਜਾਤ ਪਾ ਲਈ ਸੀ । ==ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ }} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * Burnside, John, ''The Music of Time: Poetry in the Twentieth Century'', London: Profile Books, 2019, {{ISBN|978-1-78125-561-2}} * Dodd, Elizabeth, ''The Veiled Mirror and the Woman Poet: H.D., Louise Bogan, Elizabeth Bishop, and Louise Glück'', Columbia: University of Missouri Press, 1992, {{ISBN|978-0-8262-0857-6}} * Doreski, William, ''The Modern Voice in American Poetry'', Gainesville: University Press of Florida, 1995, {{ISBN|978-0-8130-1362-6}} * Feit Diehl, Joanne, editor, ''On Louise Glück: Change What You See'', Ann Arbor: University of Michigan Press, 2005, {{ISBN|978-0-472-03062-0}} * Gosmann, Uta, ''Poetic Memory: The Forgotten Self in Plath, Howe, Hinsey, and Glück'', Madison: Farleigh Dickinson University Press, 2011, {{ISBN|978-1-61147-037-6}} * Harrison, DeSales, ''The End of the Mind: The Edge of the Intelligible in Hardy, Stevens, Larkin, Plath, and Glück'', New York and London: Routledge, 2005, {{ISBN|978-0-415-97029-7}} * Morris, Daniel, ''The Poetry of Louise Glück: A Thematic Introduction'', Columbia: University of Missouri Press, 2006, {{ISBN|978-0-8262-6556-2}} * Upton, Lee, ''The Muse of Abandonment: Origin, Identity, Mastery in Five American Poets'', Lewisburg: Bucknell University Press, 1998, {{ISBN|978-0-8387-5396-5|}} * Upton, Lee, ''Defensive Measures: The Poetry of Niedecker, Bishop, Glück, and Carson'', Lewisburg: Bucknell University Press, 2005, {{ISBN|978-0-8387-5607-2}} * Vendler, Helen, ''Part of Nature, Part of Us: Modern American Poets'', Cambridge: Harvard University Press, 1980, {{ISBN|978-0-674-65475-4}} * Zuba, Jesse, ''The First Book: Twentieth-Century Poetic Careers in America'', Princeton: Princeton University Press, 2016, {{ISBN|978-0-691-16447-2}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{commonscat}} {{wikiquote}} * [https://www.loc.gov/rr/program/bib/gluck/ Louise Glück] Online resources from the Library of Congress * [[hdl:10079/fa/beinecke.gluck|Louise Glück Papers]]. Yale Collection of American Literature, Beinecke Rare Book and Manuscript Library. [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ ਲੋਕ]] 71bdih9jxw5bi1cr7km57y9ppsagkl0 0 139192 850333 669359 2026-10-19T13:43:36Z Tani8026 62579 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 850333 wikitext text/x-wiki '''ਮੈਕਸ ਹੌਰਖੈ਼ਮਰ'''(14 ਫਰਵਰੀ 1895 - 7 ਜੁਲਾਈ 1973) ਇੱਕ [[ਜਰਮਨੀ|ਜਰਮਨ]] [[ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ|ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ]] ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ । ਹੌਰਖੈ਼ਮਰ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ , ਫੌਜੀਵਾਦ, ਆਰਥਿਕ ਵਿਘਨ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਗਰੀਬੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ । ਇਹ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਇਕਲਿਪਸ ਆਫ਼ ਰੀਜ਼ਨ (1947), ਬਿਟਵੀਨ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਸਾਇੰਸ (1930-1938) ਅਤੇ, ਥੀਓਡੋਰ ਅਡੋਰਨੋ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਡਾਇਲੈਕਟਿਕ (1947)। ਫਰੈਂਕਫਰਟ ਸਕੂਲ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ, ਹੋਰਖਾਈਮਰ ਨੇ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ, ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਸੰਭਵ ਬਣਾਏ। == ਜੀਵਨੀ == === ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ === 14 ਫਰਵਰੀ 1895 ਨੂੰ ਮੋਰਿਟਜ਼ ਅਤੇ ਬੇਬੇਟਾ ਹੋਰਖੈ਼ਮਰ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹੋਰਖੈ਼ਮਰ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਰੂੜੀਵਾਦੀ, ਅਮੀਰ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਯਹੂਦੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਸਫਲ ਵਪਾਰੀ ਸਨ ਜੋ ਸਟਟਗਾਰਟ ਦੇ ਜ਼ੁਫੇਨਹਾਉਸਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ , ਜਿੱਥੇ ਮੈਕਸ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੋਰਿਟਜ਼ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਉਸਦੇ ਦੱਸੇ-ਕਦਮਾਂ 'ਤੇ ਚੱਲੇਗਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੈਕਸ ਨੂੰ 1910 ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਖਰਕਾਰ ਇੱਕ ਜੂਨੀਅਰ ਮੈਨੇਜਰ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਫਰੈਡਰਿਕ ਪੋਲੌਕ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਹਿਯੋਗੀ ਅਤੇ ਨਜਦੀਕੀ ਦੋਸਤ ਬਣ ਗਿਆ।ਉਹ ਰੋਜ਼ ਰੀਖਰ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਸਕੱਤਰ ਸਨ। ਅੱਠ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਮੈਕਸ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ, ਇੱਕ ਗੈਰ-ਜੈਂਟਾਈਲ, ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੇਠਲੇ ਵਰਗ ਦੇ, ਰੀਖਰ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਕਸ ਨੇ "ਮੈਡਨ" ਕਿਹਾ ਸੀ) ਨੂੰ ਮੋਰਿਟਜ਼ ਹੋਰਖੈ਼ਮਰ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਢੁਕਵਾਂ ਮੈਚ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੈਕਸ ਅਤੇ ਮੇਡਨ ਨੇ 1926 ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ 1969 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਇਕੱਠੇ ਰਹੇ।  1917 ਵਿੱਚ, ਉਸਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰੀਅਰ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆਈ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ [[ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ । == ਸਿੱਖਿਆ == 1919 ਦੀ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ, ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰਖੈ਼ਮਰ ਨੇ ਮਿਊਨਿਖ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ । ਮਿਊਨਿਖ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਉਸਨੂੰ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਰਨਸਟ ਟੋਲਰ ਸਮਝ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ । ਰਿਹਾਅ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੋਰਖੈ਼ਮਰ ਫਰੈਂਕਫਰਟ ਐਮ ਮੇਨ ਚਲਾ ਗਿਆ , ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹੰਸ ਕਾਰਨੇਲੀਅਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ । ਉੱਥੇ, ਉਹ ਥੀਓਡੋਰ ਅਡੋਰਨੋ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ , ਜੋ ਉਸਤੋਂ ਕਈ ਸਾਲ ਛੋਟੇ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਦੋਸਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਹਿਯੋਗੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰੇਗਾ। ਜੈਸਟਲਟ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਖੋਜ ਨਿਬੰਧ ਲਿਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਅਧੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੋਰਨੇਲੀਅਸ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਹੌਰਖੈ਼ਮਰ ਨੇ 78 ਪੰਨਿਆਂ ਦੇ ਖੋਜ ਨਿਬੰਧ ਦੇ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਡਾਕਟਰੇਟ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸਦਾ ਸਿਰਲੇਖ The Antinomy of Teleological Judgement ( Zur Antinomie der teleologischen Urteilskraft ) ਸੀ।  ਇੱਥੇ, ਉਹ ਫਰੀਡਰਿਕ ਪੋਲੌਕ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸੋਸ਼ਲ ਰਿਸਰਚ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਸਹਿਯੋਗੀ ਬਣਿਆ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ, ਮੈਕਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟਡੋਜ਼ੈਂਟ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, 1926 ਵਿੱਚ ਹੌਰਖੈ਼ਮਰ ਨੇ ਰੋਜ਼ ਰਿਖਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਸੋਸ਼ਲ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ 1926 ਵਿੱਚ ਹੌਰਖਾਈਮਰ ਫ੍ਰੈਂਕਫਰਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਤਨਖਾਹ ਲੈਕਚਰਾਰ ਬਣੇ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, 1930 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਫਰੈਂਕਫਰਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਤਰੱਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ । ਉਸੇ ਸਾਲ, ਜਦੋਂ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਫਾਰ ਸੋਸ਼ਲ ਰਿਸਰਚ (ਹੁਣ ਫ੍ਰੈਂਕਫਰਟ ਸਕੂਲ ਆਫ ਕ੍ਰਿਟੀਕਲ ਥਿਊਰੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰੀ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਤਾਂ ਕਾਰਲ ਗ੍ਰੁਨਬਰਗ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ , ਹੌਰਖੈ਼ਮਰ ਨੂੰ "ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਐਂਡੋਮੈਂਟ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇੱਕ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਅਧਿਐਨ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ , ਜੋ ਕਿ ਫ੍ਰੈਂਕਫਰਟ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਫੇਲਿਕਸ ਵੇਲ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ , ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਗਰੁੱਪ ਨੂੰ ਫੰਡ ਦੇਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪੋਲੌਕ ਅਤੇ ਹੌਰਖੈ਼ਮਰ ਸੰਸਥਾ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੇਲ ਦੇ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਸਨ। 1940 ਵਿੱਚ, ਹੌਰਖੈ਼ਮਰ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ [[ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ|ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ]] , ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਪੈਸੀਫਿਕ ਪੈਲੀਸੇਡਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ , ਜਿੱਥੇ ਅਡੋਰਨੋ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਦੀ ਡਾਇਲੈਕਟਿਕ ਉਪਜ ਹੋਈ । 1942 ਵਿੱਚ ਹੋਰਖੈ਼ਮਰ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਯਹੂਦੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ। ਇਸ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਪੱਖਪਾਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ 1949 ਅਤੇ 1950 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਾਜਿਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਥਾਰਟੀਰੀਅਨ ਪਰਸਨੈਲਿਟੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਧੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਨਤ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਸੀ। ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੁਆਰਾ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਸਮੂਹਿਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਿੱਚ ਇਲਾਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਥੀਮ, ਅਥਾਰਟੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਅਧਿਐਨ।  ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੋਰਖੈ਼ਮਰ ਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੇ ਜ਼ੀਟਸਕ੍ਰਿਫਟ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫਿਲਾਸਫੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ । 1949 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਫ੍ਰੈਂਕਫਰਟ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ 1950 ਵਿੱਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਫਾਰ ਸੋਸ਼ਲ ਰਿਸਰਚ ਦੁਬਾਰਾ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ। 1951 ਅਤੇ 1953 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੌਰਖੈ਼ਮਰ ਰੈਕਟਰ ਸੀ । ਦੀ ਮ੍ਯੂਨਿਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 1953 ਵਿੱਚ, ਹੌਰਖੈ਼ਮਰ ਨੇ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਡੋਰਨੋ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣ ਗਿਆ।  ਹੌਰਖੈ਼ਮਰ ਅਤੇ ਅਡੋਰਨੋ ਨੂੰ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। == ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲ == ਹੌਰਖੈ਼ਮਰ ਨੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। 1953 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਫਰੈਂਕਫਰਟ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਗੋਏਥੇ ਪਲਾਕ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਲਈ ਫਰੈਂਕਫਰਟ ਦਾ ਆਨਰੇਰੀ ਨਾਗਰਿਕ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।  ਉਹ 1954 ਅਤੇ 1959 ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਲੈਕਚਰ ਦੇਣ ਲਈ ਅਮਰੀਕਾ ਪਰਤਿਆ । 60 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਹੌਰਖੈ਼ਮਰ ਨੇ ਨਕਲੀ ਗਰਭ-ਨਿਰੋਧ, ਖਾਸ ਤੌਰ ' ਤੇ ਗੋਲੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪੋਪ ਪੌਲ VI ਦੇ ਸਟੈਂਡ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ , ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇਹ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਪਿਆਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇਗਾ। == ਵਿਰਾਸਤ == ਉਹ 1973 ਵਿੱਚ ਨੂਰੇਮਬਰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਰਿਹਾ । ਮੈਕਸ ਹੋਰਖੈ਼ਮਰ ਨੇ ਥੀਓਡੋਰ ਅਡੋਰਨੋ, ਹਰਬਰਟ ਮਾਰਕੁਸ, ਵਾਲਟਰ ਬੈਂਜਾਮਿਨ, ਲਿਓ ਲੋਵੇਂਥਲ, ਔਟੋ ਕਿਰਚੀਮਰ, ਫਰੈਡਰਿਕ ਪੋਲੌਕ ਅਤੇ ਨਿਊਮੈਨ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ "ਕ੍ਰਿਟੀਕਲ ਥਿਊਰੀ" ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ। ਲੈਰੀ ਰੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ "ਕ੍ਰਿਟੀਕਲ ਥਿਊਰੀ" "ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ ਹੈ"। == ਵਿਚਾਰ == ਹੌਰਖੈ਼ਮਰ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵ (ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੁੱਖ) ਅਤੇ ਧਾਰਨਾਵਾਂ (ਕਾਰਨ ਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਸਮੀਕਰਨ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਦੁਆਰਾ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਨਿਓ-ਕਾਂਟੀਅਨਵਾਦ (ਇਸ ਦੇ ਸੰਕਲਪਾਂ 'ਤੇ ਫੋਕਸ ਦੇ ਨਾਲ) ਅਤੇ ਲੇਬਨਸਫਿਲਾਸਫੀ (ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਖੁਲਾਸੇ 'ਤੇ ਫੋਕਸ ਦੇ ਨਾਲ ) ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ-ਪਾਸੜਤਾ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ। ਹੌਰਖੈ਼ਮਰ ਨੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਹ ਵੀ ਗਲਤ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਰੇਕ ਸਕੂਲ ਦੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸੂਝ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਵਿੱਚ ਉਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹੌਰਖੈ਼ਮਰ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ, ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ/ਉਪ-ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਹਕੀਕਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਮਾਰਕੀਟਪਲੇਸ 'ਤੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਾਂ। ਇਹ ਨੋਟ ਕਰਨਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਹੌਰਖੈ਼ਮਰ ਨੇ ਹਰਬਰਟ ਮਾਰਕੁਸ, ਏਰਿਕ ਫਰੋਮ, ਥੀਓਡੋਰ ਅਡੋਰਨੋ ਅਤੇ ਵਾਲਟਰ ਬੈਂਜਾਮਿਨ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕੀਤਾ। == ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸਿਧਾਂਤ == ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸਿਧਾਂਤ ਦੁਆਰਾ , ਸਮਾਜ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬਦਲਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਸਿਧਾਂਤ, ਹੋਰਖੈ਼ਮਰ ਨੇ "ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ" ਅਤੇ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ, ਫੌਜੀਵਾਦ, ਆਰਥਿਕ ਵਿਘਨ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਗਰੀਬੀ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ।  ਹੋਰਖੈ਼ਮਰ ਨੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਅਤੇ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਲੈਂਸਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਦੁਆਰਾ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸਿਧਾਂਤ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਜੋ ਕਿ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ "ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਦੀ ਯਹੂਦੀ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾਵਾਦ" ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਹੌਰਖੈ਼ਮਰ ਨੇ ਬੁਰਜੂਆ ਅਤੇ ਗ਼ਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਖੁਦ ਦੀ ਦੌਲਤ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸਿਧਾਂਤ ਨੇ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜੋ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਸੱਚਾ, ਆਜ਼ਾਦ ਅਤੇ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਜੀਵਨ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਗੀਆਂ। ਉਹ ਸਮੁੱਚੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ "ਮਨੁੱਖਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਜਾਂਚ" ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਦਾ ਕਾਇਲ ਸੀ । ਹੋਰਖੈ਼ਮਰ ਨੇ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਦੇ ਲਾਲਚ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ [[ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ]] ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਹੌਰਖੈ਼ਮਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਸਮਾਜ ਜੋ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ" ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ ਜੋ "ਸਾਂਝੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਸਕੇ"।ਇਹਨਾਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਇਸ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੋਏਗੀ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਲਈ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਇਸਦੇ ਦੁਆਰਾ, ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸਿਧਾਂਤ "ਬੁਰਜੂਆ ਸਮਾਜ ਦੀ ਇੱਕ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ 'ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਆਲੋਚਨਾ' ਨੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ 'ਯੂਟੋਪੀਅਨ ਸਮੱਗਰੀ' ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ"। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸਿਧਾਂਤ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। == ਹਵਾਲਾ == <ref>{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Max_Horkheimer?wprov=sfla1|title=Max horkhemer}}</ref> rm9qsvm0ilbgn6mqfc7xh5olqkbxw2q 0 141596 850365 600791 2026-10-19T20:49:43Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20261019)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 850365 wikitext text/x-wiki {{Infobox character|color=#FFC569|info-hdr=ਨਿਜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ|image=Sahadeva.jpg|caption=ਮਾਇਆਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸਹਿਦੇਵ ਦਾ ਕਲਾਤਮਕ ਚਿੱਤਰਣ|weapon=[[ਤਲਵਾਰ]]|affiliation=[[ਪਾਂਡਵ]] ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨ|spouse={{hlist|[[ਦਰੌਪਦੀ]]|[[ਵਿਜਯ (ਮਹਾਂਭਾਰਤ)|ਵਿਜਯ]]}}<ref>{{cite web |url=http://www.sacred-texts.com/hin/m01/m01096.htm |title=Archived copy |website=www.sacred-texts.com |access-date=12 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100116130453/http://www.sacred-texts.com/hin/m01/m01096.htm |archive-date=16 January 2010 |url-status=dead}}</ref>|family='''ਮਾਤਾ''' {{bulleted list|[[ਅਸ਼ਵਿਨ]] (ਰੂਹਾਨੀ ਪਿਤਾ)|[[ਮਾਦਰੀ]] (ਮਾਤਾ)|[[ਪਾਂਡੂ]] (ਪਿਤਾ)|[[ਕੁੰਤੀ]] (ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ)}} '''ਭਰਾ''' (ਮਾਦਰੀ) {{bulleted list|[[ਨਕੁਲ]] [[ਅਸ਼ਵਿਨ]] ਦੁਆਰਾ (ਜੌੜੇ ਭਰਾ)}} '''ਮਤਰਿਆ ਭਰਾ''' (ਕੁੰਤੀ) {{bulleted list|[[ਕਰਣ]] [[ਸੂਰਜ]] ਦੁਆਰਾ |[[ਯੁਧਿਸ਼ਟਰ]] [[ਯਮ (ਹਿੰਦੂਵਾਦ)|ਧਰਮਰਾਜ]] ਦੁਆਰਾ [[ਭੀਮ]] [[ਯੂਯੂ]] ਦੁਅਰਾ|[[ਅਰਜੁਨ]] [[ਇੰਦਰ]] ਦੁਅਰਾ}}|children='''ਪੁੱਤਰ''' {{bulleted list|[[ਉਪਾਡਵਾ#ਸ਼ਰੁਤਕਰਮਾ|ਸ਼ਰੁਤਕਰਮਾ]] ਦਰੌਪਦੀ ਦੁਅਰਾ |[[Characters in the Mahabharata#ਹੁਹੋਤਰ|ਸੁਹੋਤਰ]] ਵਿਜਯਾ ਦੁਆਰਾ}}|relatives={{bulleted list|[[ਕੌਰਵ]] (ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ)|[[ਵਿਜਯ (ਮਹਾਂਭਾਰਤ)|ਵਿਜਯ]] (ਮਾਮੇ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਪਤਨੀ)}}}}'''ਸਹਦੇਵ''' (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: सहदेव) ਮਹਾਂਕਾਵਿ [[ਮਹਾਂਭਾਰਤ|ਮਹਾਭਾਰਤ]] ਦੇ ਪੰਜ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ [[ਪਾਂਡਵ]] ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਸੀ। ਉਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਜੁੜਵਾਂ ਭਰਾ [[ਨਕੁਲ]] ਰਾਜਾ ਪਾਂਡੂ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਮਾਦਰੀ ਨੂੰ [[ਅਸ਼ਵਿਨ]] ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜੌੜੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਹਦੇਵ ਨੂੰ ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ [[ਜੋਤਿਸ਼]] ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। [[ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਯੁੱਧ|ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਯੁੱਧ]] ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ [[ਸ਼ਕੁਨੀ]] ਸਮੇਤ ਕਈ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਹਿਦੇਵ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਸਾਹਾ (ਸਹਿ) ਅਤੇ ਦੇਵਾ ([[ਦੇਵਤਾ|ਦੇਵ]]) ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਯਾ ਦਾ ਮਤਲਬ 'ਨਾਲ' ਅਤੇ ਦੇਵ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਬਦ ਇਸ਼ਟ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਹਿਦੇਵ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ। ਇਸਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਅਰਥ 'ਹਜ਼ਾਰ ਦੇਵਤੇ' ਹੈ। ਸਹਿਦੇਵ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਨਕੁਲ, ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀ (ਅਸ਼ਵਿਨੀ), ਅਸ਼ਵਿਨ ਤੋਂ ਵਰਦਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://aumamen.com/topic/the-five-pandavas-and-the-story-of-their-birth|title=The five Pandavas and the story of their birth|website=aumamen.com|access-date=2020-08-31}}</ref> == ਜਨਮ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ == [[ਪਾਂਡੂ]] ਦੇ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਕਾਰਨ ([[ਰਿਸ਼ੀ ਕਿੰਦਮ|ਰਿਸ਼ੀ ਕਿੰਦਮਾ]] ਦੇ ਸਰਾਪ ਕਾਰਨ) ਮਾਦਰੀ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ [[ਦੁਰਵਾਸਾ ਰਿਸ਼ੀ|ਦੁਰਵਾਸਾ]] ਦੁਆਰਾ [[ਕੁੰਤੀ]] ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਵਰਦਾਨ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਲਈ ਵਰਤਣਾ ਪਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਅਸ਼ਵਨੀ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ [[ਨਕੁਲ]] ਅਤੇ ਸਹਿਦੇਵ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yIv3AwAAQBAJ&q=madri+suicide&pg=PA76|title=A History of Classical Malay Literature|last=Fang|first=Liaw Yock|date=2013|publisher=Institute of Southeast Asian|isbn=978-981-4459-88-4|language=en}}</ref> ਸਹਿਦੇਵ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ [[ਹਸਤਨਾਪੁਰ]] ਚਲੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰੀਆ|ਦ੍ਰੋਣ]] ਅਤੇ [[ਕ੍ਰਿਪਾ]] ਨੇ [[ਸ਼ਸ਼ਤਰ ਵਿਦਿਆ|ਸ਼ਸ਼ਤਰ ਵਿਦਿਆ]] (ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਸਿਖਿਆ) ਦਿੱਤੀ। ਉਸਨੇ [[ਤਲਵਾਰ]] ਅਤੇ [[ਕੁਹਾੜਾ|ਕੁਹਾੜੀ]] ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਲੜਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੁਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ, [[ਬ੍ਰਹਿਸਪਤ (ਗ੍ਰਹਿ)|ਬ੍ਰਹਿਸਪਤੀ]] ਤੋਂ [[ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ|ਜੋਤਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਤਰ]] ਦਾ ਗਿਆਨ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। == ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਬੱਚੇ == ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੁੰਤੀ ਅਤੇ ਪੰਜ ਪਾਂਡਵ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰਾ ਚਲੇ ਗਏ। ਸਹਿਦੇਵ ਦਾ ਮੁੱਖ ਹੁਨਰ ਤਲਵਾਰ ਚਲਾਉਣਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=The Mahābhārata; attributed to Kṛṣṇa Dvaipāyana Vyāsa Volume 131 of Twayne's world authors series: India|year=1971|url=https://archive.org/details/mahabharataattri0131noot|last=A. van Nooten|first=Barend}}</ref> ਸਹਿਦੇਵ ਨੂੰ ਹਰ ਪਹਿਲੂ ਵਿੱਚ ਨਰਮ ਵਿਵਹਾਰ ਵਾਲਾ, ਧੀਰਜ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਦਗੁਣੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿਵਾਏ ਇਸ ਦੇ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਹੰਕਾਰ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=http://www.sacred-texts.com/hin/m04/m04019.htm|title=Mahabharata Text}}</ref> ਸਹਿਦੇਵ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ, ਦ੍ਰੋਪਦੀ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਪਤਨੀ, ਅਤੇ ਵਿਜੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਨਾਲ ਸਹਿਦੇਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ [[ਸ਼ਰੂਤਸੇਨਾ]] ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਵਿਜੇ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ [[ਸੁਹੋਤਰ]] ਸੀ। ਵਿਜੈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਵੈਮਵਰ ਵਿੱਚ ਸਹਿਦੇਵ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਾ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ। ਵਿਜੈ ਸਹਿਦੇਵ ਦੀ ਮਸੇਰ ਭੈਣ ਸੀ। == ਜਲਾਵਤਨੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Arishtanemi-Sahadeva.jpg|thumb|ਸਹਿਦੇਵ ਜਲਾਵਤਨੀ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਗਊਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।]] ਚੌਸਰ ਦੀ ਖੇਡ ਵਿੱਚ [[ਯੁਧਿਸ਼ਟਰ]] ਦੀ ਹਾਰ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ 13 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਜਲਾਵਤਨੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਪਿਆ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਲਾਵਤਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, [[ਜਟਾਸੁਰ|ਜਟਾਸੁਰ,]] ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ, [[ਦਰੌਪਦੀ|ਦ੍ਰੌਪਦੀ]], ਸਹਿਦੇਵ ਅਤੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਰ ਦੇ ਨਾਲ [[ਨਕੁਲ|ਨਕੁਲਾ]] ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ, [[ਭੀਮ]] ਨੇ ਆਖਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ। 13ਵੇਂ ਸਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਸਹਿਦੇਵ ਨੇ ਵੈਸ਼ ਦਾ ਭੇਸ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਰਾਟ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਤੰਤਰੀਪਾਲ (ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪਾਂਡਵ ਉਸ ਨੂੰ ਜੈਦਬਾਲਾ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ) ਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਗਊਸ਼ਾਲ ਵਿਚ ਵਕੰਮ ਕੀਤਾ। [[ਵਿਰਾਟ]] ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਉਹ ਗਊਂਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗਾਵਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=The Indian encyclopedia: biographical, historical, religious, administrative, ethnological, commercial and scientific|publisher=Cosmo Publications|year=2002|isbn=9788177552713|editor=Subodh Kapoor|edition=1st|location=New Delhi|page=4462}}</ref> == ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ == [[ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ|ਜੋਤਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਤਰ]] ਵਿੱਚ ਸਹਿਦੇਵ ਬਹੁਤ ਮਾਹਿਰ ਸੀ। ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ [[ਦੁਰਯੋਧਨ]], [[ਸ਼ਕੁਨੀ]] ਦੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ, [[ਮਹਾਂਭਾਰਤ|ਮਹਾਭਾਰਤ]] ਦੀ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹੀ ਸਮਾਂ (ਮੁਹੂਰਤਾ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਦੇਵ ਕੋਲ ਗਏ ਤਾਂ ਜੋ [[ਕੌਰਵ|ਕੌਰਵਾਂ]] ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋ ਸਕੇ। ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਹਿਦੇਵ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜੁੜਵਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬਖਸ਼ਣ ਅਤੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਸਹਿਦੇਵ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਕੌਰਵਾਂ ਲਈ ਤਾਰੀਖ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕੌਰਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਹਿਦੇਵ ਆਪਣੇ ਪੇਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਇਮਾਨਦਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ, [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] ਨੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ [[ਗ੍ਰਹਿਣ]] ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, [[ਸੂਰਜ]] ਅਤੇ [[ਚੰਦਰਮਾ]] ਦੋਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਪੂਰੇ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਸੰਤੁਲਨ ਪੈਦਾ ਕਰੇਗਾ। ਮਹਾਂ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਦੁਰਯੋਧਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਹਿਦੇਵ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਹਿਦੇਵ ਉਸਦਾ ਭਵਿੱਖ ਦੱਸਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਨਪਸੰਦ ਪਾਂਡਵ ਸੀ। ਸਹਿਦੇਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ [[ਵਿਰਾਟ]] ਪਾਂਡਵ ਸੈਨਾ ਦਾ ਜਰਨੈਲ ਬਣੇ, ਪਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਰ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ [[ਧ੍ਰਿਸਤਾਦਯੁਮਨ]] ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੰਖ ਨੂੰ ਮਨੀਪੁਸ਼ਪਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਯੋਧੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸਹਿਦੇਵ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਪੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਹਿਦੇਵ ਦੇ ਰੱਥ ਦੇ ਝੰਡੇ 'ਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਹੰਸ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ 40 ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਹਰਾਇਆ। 13ਵੇਂ ਦਿਨ, ਚਕਰਵਯੂਹਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ ਨੂੰ [[ਜੈਦਰਥ]] ਨੇ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ। 14ਵੇਂ ਦਿਨ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਉਸ ਨੂੰ [[ਕਰਣ|ਕਰਨ]] ਨੇ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚ ਗਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਕਰਨ ਨੇ [[ਕੁੰਤੀ]] ਨਾਲ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ [[ਅਰਜੁਨ]] ਨੂੰ ਹੀ ਮਾਰੇਗਾ। ਜੂਏ ਦੀ ਹਾਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਸ ਨੇ [[ਸ਼ਕੁਨੀ]] ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ। ਉਸ ਨੇ ਲੜਾਈ ਦੇ 18ਵੇਂ ਦਿਨ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਸਹਿਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚ 19 ਵੇਂ ਦਿਨ ਸ਼ਕੁਨੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦਿਨ [[ਸ਼ਾਲਿਆ]] ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ 14ਵੇਂ ਦਿਨ ਤ੍ਰਿਗਾਟਾ ਪ੍ਰਿੰਸ [[ਨਿਰਮਿਤਰ]] ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਤਰ]] 13q6rvhgd1s6z54lgad2wcu3dae8e8z 0 142976 850366 836050 2026-10-19T20:50:50Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20261019)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 850366 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Rosa Helsinki July 2013-2.jpg|200px|right]] '''''ਰੋਜ਼ਾ ਵਰਜੀਨੀਆਨਾ''''', ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਵਰਜੀਨੀਆ ਗੁਲਾਬ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref>[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ROVI2 ''Rosa virginiana''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130508113019/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ROVI2 |date=2013-05-08 }} at [http://plants.usda.gov/ USDA PLANTS Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005020210/http://plants.usda.gov/ |date=2013-10-05 }}</ref> ਇਸਦੇ ਹੋਰ ਨਾਂ '''ਆਮ ਜੰਗਲੀ ਗੁਲਾਬ''' ਜਾਂ '''ਪ੍ਰੇਰੀ ਗੁਲਾਬ ਹਨ।''' ਇਹ ਪੂਰਬੀ [[ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੇ ਵਸਨੀਕ [[ਰੋਜ਼ੇਸੀ|ਗੁਲਾਬ ਪਰਿਵਾਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੁੱਡੀ ਬਾਰਹਮਾਸੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਜੰਗਲੀ ਗੁਲਾਬ ਹੈ।<ref>Phillips, R. and Rix, M. ''The Ultimate Guide to Roses'', Macmillan, 2004, p25</ref> ਇਹ ਪਤਝੜ ਵਾਲਾ ਹੈ, 2 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵਾਲੀ ਝਾੜੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਅਕਸਰ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਣੀਆਂ ਕਈ ਕੁੰਡੀਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੱਤੇ ਪਿਨੇਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 7 ਅਤੇ 9 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚਮਕਦਾਰ ਪਰਚੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਲਾਬੀ ਫੁੱਲ ਇਕੱਲੇ ਜਾਂ ਛੋਟੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਲ ਛੋਟੇ, ਗੋਲ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਲਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, [[ਵਿਟਾਮਿਨ ਸੀ|ਵਿਟਾਮਿਨ C]] ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਖਾਣ ਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਜੈਮ ਅਤੇ ਚਾਹ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। <ref>{{Cite book|title=The Audubon Society Field Guide to North American Wildflowers, Eastern Region|url=https://archive.org/details/audubonsocietyfi0000nier|last=Niering|first=William A.|last2=Olmstead|first2=Nancy C.|publisher=Knopf|year=1985|isbn=0-394-50432-1|page=[https://archive.org/details/audubonsocietyfi0000nier/page/758 758]|author-link=William Niering|orig-year=1979}}</ref> ਇਹ ਝਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ 'ਤੇ ਉੱਗਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.wildflower.org/plants/result.php?id_plant=rovi2|title=Lady Bird Johnson Wildflower Center - The University of Texas at Austin|website=www.wildflower.org|access-date=2022-02-12}}</ref> ਪੌਦਾ ਪੰਛੀਆਂ, ਮੱਖੀਆਂ, ਤਿਤਲੀਆਂ ਅਤੇ ਹਮਿੰਗਬਰਡ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://plants.ces.ncsu.edu/plants/rosa-virginiana/|title=Rosa virginiana (Common Wild Rose, Prairie Rose, Virginia Rose) {{!}} North Carolina Extension Gardener Plant Toolbox|website=plants.ces.ncsu.edu|access-date=2022-02-12}}</ref> ਚਾਰਲਸ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਜੇਟ ਕੁਐਸਟ-ਰਿਟਸਨ ਨੇ ''ਆਰ. ਵਰਜੀਨੀਆਨਾ'' ਨੂੰ "ਜੰਗਲੀ ਗੁਲਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਰਫ਼ਨਮੌਲਾ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ, ਅਤੇ ਪੱਤਝੜ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਰੰਗ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ: "ਸਾਰਾ ਪੌਦਾ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਪੀਲਾ, ਸੰਤਰੀ, ਲਾਲ, ਕਿਰਮਚੀ ਅਤੇ ਭੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>Quest-Ritson, C. and Quest-Ritson, B., ''The Royal Horticultural Society Encyclopedia of Roses'', Dorling Kindersley, 2003, p413</ref> ਕਾਸ਼ਤ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਪੌਦੇ ਨੇ ਰਾਇਲ ਬਾਗਬਾਨੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦਾ ਗਾਰਡਨ ਮੈਰਿਟ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/Search-Results?form-mode=false&query=rosa%20virginiana|title=''Rosa virginiana''|date=2017|publisher=Royal Horticultural Society|access-date=2017-01-15}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == hqrhhtiff9ev2wzpjde8s6rn7kwfmgc 0 151902 850363 637748 2026-10-19T20:48:32Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20261019)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 850363 wikitext text/x-wiki '''ਅਨੁਸਿਆ''' ਜਾਂ '''ਅਨੁਸਿਆਬੇਹਨ ਸਾਰਾਭਾਈ''' (11 ਨਵੰਬਰ 1885 – 1 ਨਵੰਬਰ 1972) [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਇੱਕ ਮੋਢੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1920 ਵਿੱਚ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਲੇਬਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਮਜਦੂਰ ਮਹਾਜਨ ਸੰਘ), ਭਾਰਤ ਦੀ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1927 ਵਿੱਚ ਮਿੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਕੰਨਿਆ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name="ATMA Website">{{Cite web |title=Role and Activities |url=http://www.atmaahd.com/roles2.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216003529/http://www.atmaahd.com/roles2.htm |archive-date=16 December 2013 |access-date=20 June 2014 |publisher=Ahmedabad Textile Mills' Association}}</ref> ਉਹ [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੀ ਇੱਕ ਪਿਆਰੀ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਵੀ ਸੀ ਜੋ ਉਸਨੂੰ "ਪੂਜਯ" ("ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ") ਮੰਨਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਗਾਂਧੀ ਹੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮਜਦੂਰ ਮਹਾਜਨ ਸੰਘ ਦਾ ਜੀਵਨ ਭਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਾਇਆ। ਉਹ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸੀ ਅਤੇ [[ਸਾਬਰਮਤੀ ਆਸ਼ਰਮ|ਸਾਬਰਮਤੀ]] ਵਿਖੇ ਆਪਣਾ ਆਸ਼ਰਮ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਸਾਰਾਭਾਈ ਦਾ ਜਨਮ [[ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ]] ਵਿੱਚ 11 ਨਵੰਬਰ 1885 ਨੂੰ ਸਾਰਾਭਾਈ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਉਦਯੋਗਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਨੌਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਇਸਲਈ ਉਸਨੂੰ, ਉਸਦੇ ਭਰਾ [[ਅੰਬਾ ਲਾਲ ਸਾਰਾਭਾਈ|ਅੰਬਾਲਾਲ ਸਾਰਾਭਾਈ]] ਅਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚਾਚੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ।<ref name="Tribune" /> ਉਸਨੇ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਸਫਲ ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ<ref name="Tribune" /> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ. ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਉਹ ਮੈਡੀਕਲ ਡਿਗਰੀ ਲੈਣ ਲਈ 1912 ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਗਈ, ਪਰ [[ਲੰਡਨ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਇਕਨਾਮਿਕਸ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਈ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਡਾਕਟਰੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਭੇਦ ਕਰਨਾ ਉਸਦੇ [[ਜੈਨ ਧਰਮ|ਜੈਨ]] ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੈ।<ref name="Oxford DNB">{{Cite web |title=Sarabhai family |url=http://www.oxforddnb.com/templates/article.jsp?articleid=96938 |access-date=20 June 2014 |website=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press}}</ref> ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਫੈਬੀਅਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਫਰਗੇਟ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ।<ref name="Tribune">{{cite web | url=http://www.tribuneindia.com/2013/20130804/spectrum/main8.htm | title = A recent exhibition on Anasuya Sarabhai, popularly known as Motaben, paid a tribute to the courageous woman, who worked selflessly for the uplift of the less fortunate | work = The Tribune | accessdate = 20 June 2014 | author = Goswamy | date = 4 August 2013}}</ref><ref>{{cite book|editor1-last=Uglow|editor1-first=Jennifer S.|title=The International Dictionary of Women's Biography|url=https://archive.org/details/internationaldic00uglorich|date=1985|publisher=Continuum|location=New York|isbn=0-8264-0192-9|page=[https://archive.org/details/internationaldic00uglorich/page/412 412]}}</ref> == ਸਿਆਸੀ ਕੈਰੀਅਰ == ਸਾਰਾਭਾਈ 1913 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਪਰਤਿਆ<ref name="tbi1">{{cite web|title=What Made Anasuya Sarabhai, a Woman Born to Privilege, Become India's First Woman Trade Union Leader?|url=https://www.thebetterindia.com/73140/anasuya-sarabhai-labour-movement-ahmedabad/|publisher=thebetterindia.com|accessdate=11 November 2017}}</ref> ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮਿੱਲ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਿੱਚ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ 36 ਘੰਟੇ ਦੀ ਸ਼ਿਫਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਥੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮਹਿਲਾ ਮਿੱਲ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਪਰਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ 1914 ਦੀ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਉਹ 1918 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਬੁਣਕਰ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਵਿੱਚ 50 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਵਾਧੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ 20 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]], ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਮਿੱਤਰ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਸਾਰਾਭਾਈ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।<ref name="Tribune" /> ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਤਰਫੋਂ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਆਖਰਕਾਰ 35 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਵਾਧਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਸਾਰਾਭਾਈ ਨੇ ਵਰਕਰਾਂ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜਨਤਕ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|last1=Jha|first1=Pravin Kumar|title=Indian Politics in Comparative Perspective|date=2012|publisher=Pearson Education India|isbn=9788131798874|page=39|url=https://books.google.com/books?id=I8OuIjo6KOAC|accessdate=11 November 2017}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 1917 ਵਿੱਚ, ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਲੇਬਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਮਜਦੂਰ ਮਹਾਜਨ ਸੰਘ) ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਨਸੂਯਾ ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਦੁਆਰਾ ਇਸਦਾ ਜੀਵਨ ਭਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।<ref name="ATMA Website"/> ਸਾਰਾਭਾਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਾਫਟ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1920 ਤੱਕ ਸਮੂਹ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਲੇਬਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ, ਸਾਰਾਭਾਈ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਲਈ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਵਿਵਾਦ ਦੇ ਹੱਲ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref name="WiWH"/> == ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਮੌਤ == ਸਾਰਾਭਾਈ ਨੂੰ "ਵੱਡੀ ਭੈਣ" ਲਈ ''ਮੋਟਾਬੇਨ'', [[ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਗੁਜਰਾਤੀ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref name="Tribune" /> ਉਸਨੇ ਸਵੈ-ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਮਹਿਲਾ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (SEWA) ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ [[ਇਲਾ ਭੱਟ|ਈਲਾ ਭੱਟ]] ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ।<ref name="DNA">{{cite web | url=http://www.dnaindia.com/ahmedabad/report-sewa-founder-ela-bhatt-pays-tribute-to-anasuya-sarabhai-1866391 | title = Sewa founder Ela Bhatt pays tribute to Anasuya Sarabhai | work = [[Daily News and Analysis]] | date = 28 July 2013 | accessdate=20 June 2014 | author = Gargi Gupta}}</ref> ਸਾਰਾਭਾਈ ਦੀ ਮੌਤ 1 ਨਵੰਬਰ 1972 ਨੂੰ ਹੋਈ।<ref name="DNA" /><ref name="WiWH">{{cite book|last1=Cooksey|first1=Gloria|title=Women in World History: A Biographical Encyclopedia|date=1999|publisher=Yorkin Publ. [u.a.]|location=Waterford, Connecticut|isbn=0-7876-4080-8|url=https://archive.org/details/womeninworldhist01comm|url-status=dead|chapter=Sarabhai, Anusyabehn (1885–1972)|url-access=registration}}</ref> 11 ਨਵੰਬਰ 2017 ਨੂੰ, ਗੂਗਲ ਨੇ ਸਾਰਾਭਾਈ ਦਾ 132ਵਾਂ ਜਨਮਦਿਨ ਗੂਗਲ ਡੂਡਲ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ,<ref>{{cite news|title=Google celebrates 132nd birth anniversary of Anasuya Sarabhai|url=http://www.thehindu.com/news/national/google-celebrates-132nd-birth-anniversary-of-anasuya-sarabhai/article20190056.ece|accessdate=11 November 2017|work=The Hindu|date=11 November 2017}}</ref> ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|title=Anasuya Sarabhai's 132nd Birthday|url=http://www.google.com/doodles/anasuya-sarabhais-132nd-birthday|website=Google|accessdate=11 November 2017|language=en|date=11 November 2017}}</ref> ਅਨਸੂਯਾ ਸਾਰਾਭਾਈ ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ [[ਵਿਕਰਮ ਸਾਰਾਭਾਈ]] ਦੀ ਮਾਸੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ|ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ]] ਦਾ ਪਿਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|last1=Bonner|first1=Arthur|title=Averting the Apocalypse: Social Movements in India Today|date=1990|publisher=Duke University Press|isbn=0822310481|page=[https://archive.org/details/avertingapocalyp00bonn/page/193 193]|url=https://archive.org/details/avertingapocalyp00bonn|url-access=registration|accessdate=11 November 2017|language=en}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਸਾਰਾਭਾਈ ਪਰਿਵਾਰ * ਜੈਨੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਜਰਾਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1885]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1972]] drp1flsna9eh9ha9swby12316jycu7a 0 156342 850345 648580 2026-10-19T20:12:15Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 3 books for verifiability (20261019)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 850345 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = Nuruddin Farah <br> نورالدين فارح | image = 3Nuruddin Farah.jpg | image_size = | caption = 2010 ਵਿੱਚ, 2010 ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਮਾਂਨ ਫਰੇਜ਼ਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿਖੇ ਭਾਸ਼ਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫਰਾਹ | pseudonym = | birth_name = ਨੂਰੁਦੀਨ ਫਾਰਕਸ | birth_date = {{birth date and age|1945|11|24|df=y}} | birth_place = [[ਬੈਦੋਆ]], ਸੋਮਾਲਿਆ | death_date = | death_place = | occupation = [[ਨਾਵਲਕਾਰ]], [[ਲੇਖਕ]], [[ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ]] | nationality = | citizenship = | education = | alma_mater = ਕਈਆਂ ਵਿਚੋਂ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ | period = | genre = | subject = [[ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ]], [[ਬਸਤੀਵਾਦ]], [[ਨਾਰੀਵਾਦ]] | movement = | notable_works = ''[[From a Crooked Rib]]'' (1970) <br> ''Sweet and Sour Milk'' (1979) <br> ''Maps'' (1986) <br> ''Gifts'' (1993) <br> ''Secrets'' (1998) | spouse = Chitra Muliyil (1982–1992) <br>[[Amina Mama]] (1992–2006) | children = Koshin (born 1983)<br>Abyan (born 1994)<br>Kaahiye (born 1995) | relatives = | awards = [[Kurt Tucholsky Prize]], [[Lettre Ulysses Award]], [[Neustadt International Prize for Literature]], [[Premio Cavour]], [[St. Malo Literature Festival Prize]] | signature = | website = | portaldisp = }} '''ਨੂਰੁਦੀਨ ਫਰਾਹ''' ( {{Lang-so|Nuuradiin Faarax}} , {{Lang-ar|نورالدين فارح}} ) (ਜਨਮ 24 ਨਵੰਬਰ 1945) <ref name="Encyclopedia">[http://www.encyclopedia.com/article-1G2-3482800054/farah-nuruddin-1945.html "Farah, Nuruddin 1945–"], Encyclopedia.com.</ref> ਇੱਕ ਸੋਮਾਲੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ, ''ਫਰਾਮ ਏ ਕਰੂਕਡ ਰਿਬ'', 1970 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ "ਅੱਜ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>Makokha, Justus, [https://www.the-star.co.ke/sasa/entertainment/2020-02-22-nuruddin-farah-celebrates-jubilee-anniversary-of-debut-novel/ "Nuruddin Farah celebrates jubilee anniversary of debut novel"], ''The Star'' (Kenya), 22 February 2020.</ref> ਉਸ ਨੇ ਸਟੇਜ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਨਾਟਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਲੇਖ ਵੀ ਲਿਖੇ ਹਨ। 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੋਮਾਲੀਆ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ, ਬ੍ਰਿਟੇਨ, ਜਰਮਨੀ, ਇਟਲੀ, ਸਵੀਡਨ, ਸੂਡਾਨ, ਭਾਰਤ, ਯੂਗਾਂਡਾ, ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਸਮੇਤ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਇਆ। ਫਰਾਹ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਸਮਕਾਲੀ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ,<ref name="Llcterttwgw">{{Cite book|title=Literature Lover's Companion: The Essential Reference to the World's Greatest Writers – Past and Present, Popular and Classical|url=https://archive.org/details/unset0000unse_e0l8|last=((The Editors of Prentice Hall ))|publisher=[[Prentice Hall Press]]|year=2001|isbn=073520229X|pages=[https://archive.org/details/unset0000unse_e0l8/page/200 200]}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਗਦ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਮਿਓ ਕੈਵਰ, ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਕੁਰਟ ਤੁਚੋਲਸਕੀ ਪੁਰਸਕਾਰ, [[ਬਰਲਿਨ]] ਵਿੱਚ ਲੈਟਰੇ ਯੂਲਿਸਸ ਅਵਾਰਡ, ਅਤੇ 1998 ਵਿੱਚ, ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਵੱਕਾਰੀ ਨਿਊਸਟੈਡ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਪ੍ਰਾਈਜ਼ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸੇ ਸਾਲ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਵਲ ''ਗਿਫਟਸ'' ਦੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਐਡੀਸ਼ਨ ਨੇ ਸੇਂਟ ਮਾਲੋ ਲਿਟਰੇਚਰ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦਾ ਇਨਾਮ ਜਿੱਤਿਆ।<ref name="Luaftaornf">[http://www.lettre-ulysses-award.org/authors03/farah.html "Nuruddin Farah"], Lettre Ulysses Award for the Art of Reportage, 2006.</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਫਰਾਹ [[ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ|ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਲਈ ਇੱਕ ਸਦੀਵੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Eldridge|first=Michael|date=Fall 2005|title=The Novels of Nuruddin Farah (review)|journal=[[Africa Today]]|volume=52|issue=1|pages=141–143|doi=10.1353/at.2005.0055}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਨੁਰੂਦੀਨ ਫਰਾਹ ਦਾ ਜਨਮ 1945 ਵਿੱਚ ਇਤਾਲਵੀ ਸੋਮਾਲੀਲੈਂਡ ਦੇ ਬੈਡੋਆ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। <ref name="jaggi">{{Cite web |last=Jaggi |first=Maya |author-link=Maya Jaggi |date=21 September 2012 |title=Nuruddin Farah: a life in writing |url=http://www.theguardian.com/culture/2012/sep/21/nuruddin-salah-life-in-writing |access-date=21 September 2012 |website=[[The Guardian]]}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਹਸਨ ਫਰਾਹ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਅਲੀਲੀ ਮੌਖਿਕ ਕਵੀ ਸੀ।<ref name="jaggi" /><ref name="Encyclopedia">[http://www.encyclopedia.com/article-1G2-3482800054/farah-nuruddin-1945.html "Farah, Nuruddin 1945–"], Encyclopedia.com.</ref> ਫਰਾਹ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਚੌਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੁੰਡਾ ਸੀ।<ref name="Llcterttwgw">{{Cite book|title=Literature Lover's Companion: The Essential Reference to the World's Greatest Writers – Past and Present, Popular and Classical|url=https://archive.org/details/unset0000unse_e0l8|last=((The Editors of Prentice Hall ))|publisher=[[Prentice Hall Press]]|year=2001|isbn=073520229X|pages=[https://archive.org/details/unset0000unse_e0l8/page/200 200]}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFThe_Editors_of_Prentice_Hall_2001">The Editors of Prentice Hall (2001). ''Literature Lover's Companion: The Essential Reference to the World's Greatest Writers – Past and Present, Popular and Classical''. [[ਪ੍ਰੈਂਟਿਸ ਹਾਲ ਪ੍ਰੈਸ|Prentice Hall Press]]. p.&nbsp;200. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/073520229X|<bdi>073520229X</bdi>]].</cite></ref><ref name="Tnonf">{{Cite web |last=Wright |first=Derek |title=The Novels of Nuruddin Farah |url=http://www.wardheernews.com/html/nur.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140820192458/http://www.wardheernews.com/html/nur.htm |archive-date=20 August 2014 |access-date=19 August 2014 |publisher=Wardheernews}}</ref> ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਫਰਾਹ ਸੋਮਾਲੀਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ [[ਇਥੋਪੀਆ]] ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਸਕੂਲ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, [[Somali State|ਸੋਮਾਲੀ ਰਾਜ]] ਵਿੱਚ ਕਾਲਾਫੋ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, [[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਰਬੀ]] ਅਤੇ [[ਅਮਹਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਮਹਾਰਿਕ]] ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। 1963 ਵਿੱਚ, ਸੋਮਾਲੀਆ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਗੰਭੀਰ ਸਰਹੱਦੀ ਟਕਰਾਅ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਮਾਲੀ ਗੈਲਬੀਡ ਤੋਂ ਭੱਜਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1966 ਤੋਂ 1970 ਤੱਕ, ਉਸ ਨੇ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ [[ਦਰਸ਼ਨ]], [[ਸਾਹਿਤ]] ਅਤੇ [[ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ]] ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ,<ref name="Llcterttwgw">{{Cite book|title=Literature Lover's Companion: The Essential Reference to the World's Greatest Writers – Past and Present, Popular and Classical|url=https://archive.org/details/unset0000unse_e0l8|last=((The Editors of Prentice Hall ))|publisher=[[Prentice Hall Press]]|year=2001|isbn=073520229X|pages=[https://archive.org/details/unset0000unse_e0l8/page/200 200]}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFThe_Editors_of_Prentice_Hall_2001">The Editors of Prentice Hall (2001). ''Literature Lover's Companion: The Essential Reference to the World's Greatest Writers – Past and Present, Popular and Classical''. [[ਪ੍ਰੈਂਟਿਸ ਹਾਲ ਪ੍ਰੈਸ|Prentice Hall Press]]. p.&nbsp;200. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/073520229X|<bdi>073520229X</bdi>]].</cite></ref> ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ,<ref name="jaggi">{{Cite web |last=Jaggi |first=Maya |author-link=Maya Jaggi |date=21 September 2012 |title=Nuruddin Farah: a life in writing |url=http://www.theguardian.com/culture/2012/sep/21/nuruddin-salah-life-in-writing |access-date=21 September 2012 |website=[[The Guardian]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFJaggi2012">[[ਮਾਇਆ ਜੱਗੀ|Jaggi, Maya]] (21 September 2012). [http://www.theguardian.com/culture/2012/sep/21/nuruddin-salah-life-in-writing "Nuruddin Farah: a life in writing"]. ''[[ਦ ਗਾਰਡੀਅਨ|The Guardian]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">21 September</span> 2012</span>.</cite></ref> ਚਿੱਤਰਾ ਮੂਲੀਲ ਫਰਾਹ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਤਲਾਕ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੋਇਆ) ਸੀ।<ref name="Encyclopedia">[http://www.encyclopedia.com/article-1G2-3482800054/farah-nuruddin-1945.html "Farah, Nuruddin 1945–"], Encyclopedia.com.</ref> ਫਰਾਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਚਲੀ ਗਈ, [[ਲੰਡਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] (1974-75) ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਐਸੈਕਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (1975-76) ਵਿੱਚ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਲਈ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। 1990 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ 1992 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਨਾਈਜੀਰੀਅਨ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਮੀਨਾ ਮਾਮਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਹੈ।<ref name="jaggi" /><ref name="Encyclopedia" /> 1990 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਜਰਮਨ ਅਕਾਦਮਿਕ ਐਕਸਚੇਂਜ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਗ੍ਰਾਂਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਰਲਿਨ ਚਲੇ ਗਏ। 1996 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ 20 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੋਮਾਲੀਆ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।<ref>[http://www.penguinspeakersbureau.com/speakers/page/nuruddin_farah The Penguin Speaker's Bureau] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120718125100/http://www.penguinspeakersbureau.com/speakers/page/nuruddin_farah|date=18 July 2012}}. Penguin Group.</ref> ਫਰਾਹ ਦੀ ਭੈਣ ਬਸਰਾ ਫਰਾਹ ਹਸਨ, ਇੱਕ ਡਿਪਲੋਮੈਟ, [[ਕਾਬੁਲ]], [[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ|ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਜਨਵਰੀ 2014 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>[https://archive.today/20140124101205/http://www.somaliaonline.com/community/topic/basra-farah-sister-of-nuruddin-farah-among-casualties-of-kabul-attack/ "Basra Farah, sister of Nuruddin Farah, among casualties of Kabul attack"], Somalia Online, 18 January 2014.</ref><ref>Charles, Ron, [https://www.washingtonpost.com/entertainment/books/nuruddin-farah-lost-a-sister-to-terrorism-his-new-novel-shows-the-pain-left-behind/2018/12/17/5f4306f8-021c-11e9-b5df-5d3874f1ac36_story.html "Nuruddin Farah lost a sister to terrorism. His new novel shows the pain left behind"], ''[[The Washington Post]]'', 18 December 2018.</ref> ਫਰਾਹ ਇਸ ਸਮੇਂ ਮਿਨੀਆਪੋਲਿਸ, [[ਮਿਨੇਸੋਟਾ|ਮਿਨੀਸੋਟਾ]], ਅਤੇ [[ਕੇਪਟਾਊਨ|ਕੇਪ ਟਾਊਨ]], ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=http://www.allenandunwin.com/default.aspx?page=94&book=9781847086099|title=Crossbones|last=Farah|first=Nuruddin|date=2012|publisher=[[Granta Books]]|isbn=9781847086099|access-date=26 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140910195659/http://www.allenandunwin.com/default.aspx?page=94&book=9781847086099|archive-date=10 September 2014}}</ref> == ਸਾਹਿਤਕ ਕਰੀਅਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Nuruddin_Farah.jpg|left|thumb| ਮੰਟੂਆ, ਸਤੰਬਰ 2008 ਵਿੱਚ ਫੈਸਟੀਵਲੈਟਰਾਟੂਰਾ ਵਿਖੇ ਫਰਾਹ।]] ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਸੋਮਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਛੋਟੀ ਕਹਾਣੀ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਫਰਾਹ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ 17 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ।<ref name="Luaftaornf">[http://www.lettre-ulysses-award.org/authors03/farah.html "Nuruddin Farah"], Lettre Ulysses Award for the Art of Reportage, 2006.</ref> ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ, ''ਫਰੌਮ ਏ ਕਰੂਕਡ ਰਿਬ'' (1970), ਨੇ ਇੱਕ [[ਖ਼ਾਨਾਬਦੋਸ਼|ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼]] ਕੁੜੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸੀ ਜੋ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦੇ ਆਦਮੀ ਨਾਲ [[ਵਿਉਂਤਬੱਧ ਵਿਆਹ|ਵਿਆਹ]] ਤੋਂ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇਨਮੈਨ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕਸ (HEB) ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਫਰੀਕੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ, ਨਾਵਲ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਲਕੀ ਪਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ''ਏ ਨੇਕਡ ਨੀਡਲ'' (HEB, 1976) ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯੂਰਪ ਦੇ ਦੌਰੇ 'ਤੇ, ਫਰਾਹ ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਸੋਮਾਲੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਹੈ। ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ ਕੈਦ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਫਰਾਹ ਨੇ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਲਾਵਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜੋ 22 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਰਹੇਗਾ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ, ਜਰਮਨੀ, ਇਟਲੀ, ਸਵੀਡਨ, ਸੁਡਾਨ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ। == ਚੁਨਿੰਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == * 1974-76: [[ਯੂਨੈਸਕੋ]] ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ * 1980: ਇੰਗਲਿਸ਼-ਸਪੀਕਿੰਗ ਯੂਨੀਅਨ ਲਿਟਰੇਰੀ ਅਵਾਰਡ ( ''ਮਿੱਠੇ ਅਤੇ ਖੱਟੇ ਦੁੱਧ'' ਲਈ) * 1990: ਕੋਰਮਨ ਆਰਟਿਸਟਸ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=August 2022}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2022)">ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> * 1991: ਕਰਟ ਤੁਚੋਲਸਕੀ ਇਨਾਮ, ਸਟਾਕਹੋਮ, ਸਵੀਡਨ <ref name="Wright719">Wright, Derek (ed.), [https://books.google.co.uk/books?id=7IEDpL41t3oC&pg=PA719&lpg=PA719&dq=nuruddin+farah+Premio+Cavour+Italy&source=bl&ots=vyLhB4EXAT&sig=Dbiq3BDeFUNbAQceicdT56v9ZXw&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwimp_3ckazLAhWHaRQKHQ97CvoQ6AEIQDAG#v=onepage&q=nuruddin%20farah%20Premio%20Cavour%20Italy&f=false "Chronology"], in ''Emerging Perspectives on Nuruddin Farah'', Africa World Press, 2002 (pp. 717–20), p. 719.</ref> * 1993: ਸਰਵੋਤਮ ਨਾਵਲ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ( ''ਤੋਹਫ਼ੇ'' ਲਈ) <ref name="Wright719" /> * 1994: ਪ੍ਰੀਮਿਓ ਕੈਵੋਰ, ਇਟਲੀ ( ''ਕਲੋਜ਼ ਸੇਸੇਮ'' ਦੇ ਇਤਾਲਵੀ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ) <ref>Wright, "Chronology", ''Emerging Perspectives'' (2002), p. 718.</ref> * 1998: ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਨਿਊਸਟੈਡ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਪ੍ਰਾਈਜ਼ <ref name="Wright719" /> * 1998: ਸੇਂਟ ਮਾਲੋ ਲਿਟਰੇਰੀ ਫੈਸਟੀਵਲ ਅਵਾਰਡ ( ''ਤੋਹਫ਼ਿਆਂ'' ਦੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਐਡੀਸ਼ਨ ਲਈ) <ref name="Wright719" /> == ਪੁਸਤਕ-ਸੂਚੀ == <div class="div-col "> === Novels === * <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin1970">&#x2014; (1970). ''From a Crooked Rib''. African Writers; 80. London: Heinemann Educational Books.</cite> * <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin1976">&#x2014; (1976). </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin1976">''A Naked Needle''. African Writers; 184. London: Heinemann Educational.</cite> * <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin2000">&#x2014; (2000). </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin2000">''Territoires''. Paris: Serpent à Plumes.</cite> * <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin2003">&#x2014; (2003). </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin2003">''From a Crooked Rib''. Reprint. Introduction by Richard Dowden. London: Penguin.</cite> * <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin2014">&#x2014; (2014). </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin2014">''Hiding in Plain Sight''. </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin2014">New York: Riverhead Books.</cite><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin2015">&#x2014; (2015). </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin2015">''Hiding in Plain Sight''. 1st UK edition. London: Oneworld Publications.</cite> * <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin2018">&#x2014; (2018). </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin2018">''North of Dawn''. Riverhead Books. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;<nowiki><bdi>978-0735214231</bdi></nowiki>.</cite> ; ''Variations on the Theme of an African Dictatorship'' trilogy * <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin1979">&#x2014; (1979). </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin1979">''Sweet and Sour Milk''. </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin1979">London: Allison &amp;amp; Busby.</cite> Reprints: Heinemann (African Writers Series 226), 1980; Graywolf Press, 1992. * <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin1981">&#x2014; (1981). </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin1981">''Sardines''. </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin1981">London: Allison & Busby.</cite> Reprints: Heinemann (African Writers Series 252), 1982; Graywolf Press, 1992. * <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin1983">&#x2014; (1983). </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin1983">''Close Sesame''. </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin1983">London: Allison & Busby.</cite> Reprints: Graywolf Press, 1992. ; ''Blood in the Sun'' trilogy * <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin1986">&#x2014; (1986). </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin1986">''Maps''. </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin1986">London: Pan.</cite> Reprints: Arcade, 1999. * <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin1993">&#x2014; (1993). </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin1993">''Gifts''. </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin1993">London: Serif.</cite> Reprints: Arcade, 1999; Kwela Books, 2001. * <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin1998">&#x2014; (1998). </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin1998"><span class="cs1-lock-registration" title="Free registration required">[[iarchive:secrets00fara|''Secrets'']]</span>. New York: Arcade. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781559704274|<bdi>9781559704274</bdi>]].</cite> ; ''Past Imperfect'' trilogy * <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin2003">&#x2014; (2003). </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin2003">''Links''. </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin2003">Cape Town: Kwela Books.</cite> Reprints: Riverhead Books, 2004; Duckworth, 2005. * <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin2007">&#x2014; (2007). </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin2007"><span class="cs1-lock-registration" title="Free registration required">[[iarchive:knots00fara|''Knots'']]</span>. New York: Riverhead Books. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781594489242|<bdi>9781594489242</bdi>]].</cite> * <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin2011">&#x2014; (2011). </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin2011">''Crossbones''. </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin2011">New York: Riverhead Books.</cite> Reprints: Granta Books, 2012. === Short fiction === * <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin1965">&#x2014; (1965). </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin1965">''Why Die So Soon?''</cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin1965">.</cite> Novella * <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation journal cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin2014">&#x2014; (22–29 December 2014). </cite><cite class="citation journal cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin2014">"The start of the affair". ''The New Yorker''. '''90''' (41): 130–139.</cite> === Plays === * <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin1965">&#x2014; (1965). </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin1965">''A Dagger in Vacuum''.</cite> * ̶̶̶̶̶̶̶̶̶̶̶̶̶̶̶̶-̶̶̶̶̶̶̶̶̶ -̶̶̶̶̶̶̶̶̶ The Offering. ''Lotus'' (Afro-Asian Writings) vol. 30, no. 4, 1976, pp.&nbsp;77–93. === Non-fiction === * <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin2000">&#x2014; (2000). </cite><cite class="citation book cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin2000">''Yesterday, Tomorrow: Voices from the Somali Diaspora''. London: Cassell.</cite> * <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation magazine cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin2013">&#x2014; (16 December 2013). </cite><cite class="citation magazine cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin2013">[http://www.newyorker.com/magazine/2013/12/16/nelson-mandela-3 "Nelson Mandela"]. The Talk of the Town. Postscript. ''The New Yorker''. Vol.&nbsp;89, no.&nbsp;41. pp.&nbsp;26–27.</cite> * <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin2017">&#x2014; (12 August 2017). </cite><cite class="citation web cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin2017">[https://www.nytimes.com/2017/08/12/opinion/sunday/this-is-what-hunger-looks-like-again.html "This Is What Hunger Looks Like — Again"]. Sunday Review. </cite><cite class="citation web cs1" id="CITEREFFarah,_Nuruddin2017">''The New York Times''.</cite><span class="cs1-maint citation-comment"><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[ਫਰਮਾ:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: url-status (link)</span> </div> === ਲੇਖ === ; ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਲੇਖ * "Celebrating Differences: The 1998 Neustadt Lecture", ''Emerging Perspectives on Nuruddin Farah'', edited by Derek Wright, Africa World Press, 2002, pp.&nbsp;15–24. * "Childhood of My Schizophrenia", ''The Times Literary Supplement'', 23–29 November 1990, p.&nbsp;1264. * "A Country in Exile", ''World Literature Today'', vol. 72, no. 4, 1998, pp.&nbsp;713–5. DOI: https://doi.org/10.2307/40154257. * "The Creative Writer and the Politician". ''The Classic'', vol. 3, no. 1, 1984, pp.&nbsp;27–30. * "Do Fences Have Sides?", ''The Commonwealth in Canada: Proceedings of the Second Triennial Conference of CACLALS, Part 2'', edited by Uma Parameswaran, Writers' Workshop, 1983, pp.&nbsp;174–82. * "Do You Speak German?!", ''Okike: An African Journal of New Writing'', vol. 22, 1982, pp.&nbsp;33–8. * "Germany—And All That Jazz", ''Okike: An African Journal of New Writing'', vol. 18, 1981, pp.&nbsp;8–12. * "Ibsen, In Other Words", ''Nordlit'', vol. 34, 2015, pp.&nbsp;15–22. DOI: https://doi.org/10.7557/13.3350. * "In Praise of Exile", ''Literature in Exile'', edited by John Glad, Duke University Press, 1990, pp.&nbsp;64–77. * "Savaging the Soul of a Nation", ''The Writer in Politics'', edited by William Glass and Lorin Cuoco. Southern Illinois University Press, 1996, pp.&nbsp;110–5. * "Why I Write". ''Emerging Perspectives on Nuruddin Farah'', edited by Derek Wright. Africa World Press, 2002 ; ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲੇਖ * "Bastards of Empire", ''Transition'', vol. 65, 1995, pp.&nbsp;26–35. * "Centuries-long War for Somali Peninsula", ''WardheerNews'', 12 April 2018. * "Country Cousins", ''London Review of Books'', 3 September 1998, pp.&nbsp;19–20. * "False Accounting", ''Granta'', vol. 49, 1994, pp.&nbsp;171–81. * "My Life as a Diplomat", ''[[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼|The New York Times]]''. 26 May 2007. * "Of Tamarind and Cosmopolitanism", ''African Cities Reader'', edited by Ntone Edjabe and Edgar Pieterse. Chimurenga, 2010, pp.&nbsp;178–81. * "People of a Half-Way House", ''London Review of Books'', 21 March 1996, pp.&nbsp;19–20. * "Praise the Marines? I Suppose So", ''The New York Times'', 28 December 1992, pp.&nbsp;14–17. * "The Family House". ''Transition'', vol. 99, 2008, pp.&nbsp;6–15. * "The Women of Kismayo", ''The Times Literary Supplement''. 15 November 1996, p.&nbsp;18. * "Which way to the Sea, Please?" ''Horn of Africa'', vol. 1, no. 4, 1978, pp.&nbsp;31–6. Republished by WardheerNews, 4 March 2015. == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * Alden, Patricia, and Louis Tremain. ''Nuruddin Farah''. Twayne's World Authors Series v. 876. New York: Twayne Publishers, 1999. * Jaggi, Maya, [https://web.archive.org/web/20160306233724/http://docsfiles.com/pdf_a_betrayed_nation.html "Bitter crumbs and sour milk - a nation betrayed"] (profile of Nuruddin Farah), ''The Guardian'', 18 April 1993. Accessed 27 June 2012. * {{Cite book|title=The Disorder of Things: A Foucauldian Approach to the Work of Nuruddin Farah|last=Masterston|first=John|date=2013|publisher=Wits University Press|isbn=9781868145706|location=Johannesburg|oclc=940629153}} * Moolla, Fatima Fiona, [https://web.archive.org/web/20150122071832/http://uctscholar.uct.ac.za/PDF/4783_Moolla_FF.pdf "Individualism in the Novels of Nuruddin Farah"], PhD. thesis, Department of English, University of Cape Town, August 2009. * Moolla, F. Fiona, [https://books.google.co.uk/books?id=88zCAwAAQBAJ&dq=%22Bitter+crumbs+and+sour+milk+--+a+nation+betrayed%22&source=gbs_navlinks_s ''Reading Nuruddin Farah: The Individual, the Novel & the Idea of Home''], James Currey, 2014. * Wright, Derek. ''The Novels of Nuruddin Farah''. Bayreuth African Studies Vol. 32, 2nd edition, Bayreuth: 2004. == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * Petri Liukkonen. "Nuruddin Farah". Books and Writers * [http://www.lettre-ulysses-award.org/authors03/farah.html "Nuruddin Farah"], Lettre Ulysses Award for the Art of Reportage, 2006. * Geetha Ganga, [http://afrikansarvi.fi/issue5/52-artikkeli/142-somalia-in-the-fiction-of-nuruddin-farah "Somalia in the fiction of Nuruddin Farah"], Afrikan Sarvi. * [https://www.nytimes.com/2014/11/16/books/review/nuruddin-farah-by-the-book.html?_r=0 "Nuruddin Farah: By the Book"], ''The New York Times'', 13 November 2014. * [https://www.npr.org/2014/10/25/358322551/novelist-nuruddin-farah-facing-a-blank-page-is-bravest-thing-a-writer-does "Novelist Nuruddin Farah: Facing A Blank Page Is 'Bravest Thing' A Writer Does"] (interview), NPR, 25 October 2014. * Brittany Vickers, [http://www.ebony.com/entertainment-culture/somali-author-nuruddin-farah-speaks-truth-to-power-333 "Somali Author Nuruddin Farah Speaks Truth to Power"] (interview), ''Ebony'', 14 January 2015. * Lebohang Mojapelo, [https://johannesburgreviewofbooks.com/2020/04/10/the-majority-of-writers-in-africa-of-us-confine-ourselves-rather-than-having-great-ambition-an-interview-with-nuruddin-farah-by-lebohang-mojapelo/ "'The majority of writers in Africa, of us, confine ourselves, rather than having great ambition'—An interview with Nuruddin Farah"], ''Johannesburg Review of Books'', 10 April 2020. [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1945]] 2sycoskq71esvmynb1c78ze4379q0he 0 159107 850351 655898 2026-10-19T20:26:30Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20261019)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 850351 wikitext text/x-wiki '''ਵਿੱਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ''' [[ਵਿੱਤ]] ਉਦਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਫਰਮਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਵਿੱਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਯੂਨੀਅਨਾਂ, [[ਬੈਂਕ|ਬੈਂਕਾਂ]], [[ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਕਾਰਡ|ਕ੍ਰੈਡਿਟ-ਕਾਰਡ]] ਕੰਪਨੀਆਂ, ਬੀਮਾ ਕੰਪਨੀਆਂ, ਲੇਖਾਕਾਰੀ ਕੰਪਨੀਆਂ, ਖਪਤਕਾਰ-ਵਿੱਤ ਕੰਪਨੀਆਂ, ਸਟਾਕ ਬ੍ਰੋਕਰੇਜ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। , ਨਿਵੇਸ਼ ਫੰਡ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸੰਪਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਰਕਾਰੀ-ਪ੍ਰਯੋਜਿਤ ਉੱਦਮ।<ref>{{cite web |last=Asmundson |first=Irena |date=28 March 2012 |title=Financial Services: Getting the Goods |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/basics/finserv.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151105132338/http://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/basics/finserv.htm |archive-date=5 November 2015 |access-date=8 September 2015 |work=Finance and Development |publisher=IMF}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Financial_Services_Authority_Seychelles_logo_on_building.jpg|thumb|ਇਮਾਰਤ 'ਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਥਾਰਟੀ ਸੇਸ਼ੇਲਸ ਦਾ ਲੋਗੋ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * {{Cite book|title=Economic Capital and Financial Risk Management for Financial Services Firms and Conglomerates|url=https://archive.org/details/economiccapitalf0000port_q0k6|last=Porteous|first=Bruce T.|author2=Pradip Tapadar|date=December 2005|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=1-4039-3608-0}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.hks.harvard.edu/m-rcbg/CSRI/publications/report_19_EO%20Finance%20Final.pdf The role of the Financial Services Sector in Expanding Economic Opportunity | A report by Christopher N. Sutton and Beth Jenkins | John F. Kennedy School of Government | Harvard University] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿੱਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ| ]] ig7o5swy2913wxjwjxedsmktngh8mpj 0 163228 850353 749643 2026-10-19T20:34:39Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20261019)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 850353 wikitext text/x-wiki '''ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਦੀ ਦਰਗਾਹ''' ([[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਅਤੇ {{lang-ur|{{nq|میاں میر درگاہ}}}}) [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਹੈ। ਇਹ [[ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ|ਸੂਫ਼ੀ]] ਫ਼ਕੀਰ [[ਮੀਆਂ ਮੀਰ]] ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਗਾਹ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਅਹਿਮ ਹੈ। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SuSwCgAAQBAJ&q=mian+mir+shrine&pg=PA89|title=Sufi Saints of Indus Valley|last=Arbab|first=Munawar|date=2014|publisher=Lulu|isbn=9781329580886|access-date=8 September 2017}}</ref> == ਟਿਕਾਣਾ == ਇਹ ਮਕਬਰਾ [[ਅੰਦਰੂਨ ਲਾਹੌਰ|ਅੰਦਰੂਨ ਲਹੌਰ]] ਤੋਂ ਲਗਭਗ 3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਧਰਮਪੁਰਾ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਦੇ ਆਲਮ ਗੰਜ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। <ref>{{Cite book|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=New Imperial Press}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਸਈਅਦ ਮੁਹੰਮਦ ਨੱਥਾ ਸ਼ਾਹ ਗਿਲਾਨੀ ਦੇ ਕੋਲ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। <ref>{{Cite book|title=History of the Qadiri Order in India: 16th-18th Century|last=Bilgrami|first=Fatima Zehra|date=2005|publisher=Idarah-i Adabiyat-i Delli}}</ref> ਮਕਬਰਾ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ 'ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ 1640 ਵਿੱਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ <ref>{{Cite book|title=Leadless decorative tiles, faience, and mosaic|last=Furnival|first=William James|publisher=Рипол Классик|isbn=9781176325630}}</ref> ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ''ਮੁੱਲਾ ਸ਼ਾਹ'' ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਬਣਾਈ ਸੀ, ਪਰ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਸੀ। <ref name="a"/> ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ|ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ]] ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੀ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਲਾਹੌਰ ਦੀ [[ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਮਸਜਿਦ]] ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। <ref name="a" /> ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਕੀਮਤੀ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਹਟਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਦਰਗਾਹ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਬਣਵਾਏ ਸੀ। <ref>{{Cite book|title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh|url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ|last=Murray|first=John|date=1883}}</ref> ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਰਗਾਹ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੀ। == ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ == [[ਤਸਵੀਰ:MianMiMazar.jpg|thumb| ਇਹ ਦਰਗਾਹਸ਼ ਰਧਾਲੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।]] ਮਕਬਰਾ ਇੱਕ ਆਇਤਾਕਾਰ ਬਣਤਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਸਲੇਟੀ [[ਗਰੇਨਾਈਟ|ਗ੍ਰੇਨਾਈਟ]] ਦਾ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਗੁੰਬਦ ਅਤੇ ''ਛੱਜਾ'' ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Mian Mir's Shrine and Mosque |url=https://sites.ualberta.ca/~rnoor/tomb_mian_mir.html |access-date=8 September 2017 |website=Lahore Sites of Interest }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਸਾਰਾ ਮਕਬਰਾ ਚਿੱਟੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੇ ਬਣੇ ਇੱਕ ਉੱਚੇ ਚੌਰਸ ਚਬੂਤਰੇ 'ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਹਰ ਕਿਨਾਰਾ 54 ਫੁੱਟ ਮਾਪ ਦਾ ਹੈ। <ref name="e"/> ਮਕਬਰਾ ਲਾਲ ਰੇਤਲੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਬਣੇ ਵਿਹੜੇ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਫ਼ੈਦ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਵਿਹੜੇ ਤੋਂ ਕਬਰ ਤੱਕ ਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। <ref name="a"/> ਇਹ ਮਕਬਰਾ ਹਰ ਪਾਸੇ 200 ਫੁੱਟ ਮਾਪ ਵਾਲ਼ੀ ਚਤੁਰਭੁਜ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। <ref name="e"/> ਚਤੁਰਭੁਜ ਉੱਚੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਵਲ਼ੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਛੋਟੇ ਸੈੱਲ ਹਨ ਜੋ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ ਮਕਬਰੇ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਰਾਹਦਾਰੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਰਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵਰਤਦੇ ਸਨ। <ref name="a">{{Cite book|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=New Imperial Press}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFLatif1892">Latif, Syad Muhammad (1892). ''Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &c''. New Imperial Press.</cite></ref> ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵੱਲ ਗੁਲਾਬੀ ਰੇਤਲੇ ਪੱਥਰ ਦੀ ਬਣੀ ਮਸਜਿਦ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਉੱਪਰ ਪੰਜ ਛੋਟੇ ਗੁੰਬਦ ਹਨ। <ref name="c">{{Cite web |title=Mian Mir's Shrine and Mosque |url=https://sites.ualberta.ca/~rnoor/tomb_mian_mir.html |access-date=8 September 2017 |website=Lahore Sites of Interest }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://sites.ualberta.ca/~rnoor/tomb_mian_mir.html "Mian Mir's Shrine and Mosque"]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''Lahore Sites of Interest''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">8 September</span> 2017</span>.</cite></ref> ਇੱਕ ਗੁਲਾਬੀ ਰੇਤਲੇ ਪੱਥਰ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਦਰਗਾਹ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਉੱਤੇ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੋਹੜਾ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ: {{Quote|text=''Mian Mir, the title [[Page (servant)|page of devotees]], the earth of whose door is as luminous as the Philosopher's stone, took his way to [[Jannah|the eternal city]] when he was weary of this abode of sorrow. ''}} === ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਰਗਾਹਾਂ === ਮਕਬਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਦੇ ਭਤੀਜੇ [[ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਰੀਫ਼]] ਦੀ ਕਬਰ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਪਹਿਲੇ ''ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਨਸ਼ੀਨ'', ਜਾਂ ਦਰਗਾਹ ਦੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। <ref name="a"/> ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਕਬਰਾ, [[ਹਾਜੀ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਲੇਹ]] ਦੀ, ਵੀ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਗਾਹ ਮੁਗਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਾਦਿਰਾ ਬੇਗਮ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਰਗਾਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ''ਮੁੱਲਾ ਸ਼ਾਹ'' ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ। <ref name="a"/> == ''ਉਰਸ'' ਤਿਉਹਾਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Mian-Mir-Mausoleum.jpg|thumb| ਦਰਗਾਹ ਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ ''ਉਰਸ'' ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਛੁੱਟੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।]] ਉਸਦੀ ਬਰਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ''ਉਰਸ'' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਸਾਲ ਉਸਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। <ref>[http://nation.com.pk/picture-gallery/20-Dec-2015/urs-of-mian-mir-sahib Death anniversary of Mian Mir observed in Lahore], The Nation newspaper, Published 20 December 2015, Retrieved 17 June 2017</ref> == ਪ੍ਰਭਾਵ == [[ਤਸਵੀਰ:Threads_for_'mannat'.JPG|thumb| ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਅਕਸਰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵਜੋਂ ਧਾਗੇ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ।]] ਨੇੜਲੀ ਲਾਹੌਰ ਛਾਉਣੀ ਦਾ ਨਾਮ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ਼ "ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਛਾਉਣੀ" ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="c"/> <ref name="e">{{Cite book|title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh|url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ|last=Murray|first=John|date=1883}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFMurray1883">Murray, John (1883). ''Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh''.</cite></ref> ਮਕਬਰਾ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਲਈ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। <re>{{Cite book|title=Devotional Islam in Contemporary South Asia: Shrines, Journeys and Wanderers|last=Boivin|first=Michel|date=2015|publisher=Routledge|isbn=9781317379997}}</ref> ਇਸ ਦਰਗਾਹ ਨੂੰ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਦੇ [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। <ref>{{Cite book|title=The Golden Temple: history, art, and architecture|last=Arshi|first=Pardeep Singh|date=1989|publisher=Harman Pub. House|isbn=9788185151250}}</ref> == ਦਰਗਾਹ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ == ਦਰਗਾਹ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਇੱਕ ''ਔਕਾਫ਼'' ਕਮੇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੱਜ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ। <ref name="d">{{Cite book|title=Devotional Islam in Contemporary South Asia: Shrines, Journeys and Wanderers|last=Boivin|first=Michel|date=2015|publisher=Routledge|isbn=9781317379997}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBoivin2015">Boivin, Michel (2015). ''Devotional Islam in Contemporary South Asia: Shrines, Journeys and Wanderers''. Routledge. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781317379997|<bdi>9781317379997</bdi>]].</cite></ref> ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। <ref name="d" /> == ਗੈਲਰੀ == <gallery> File:'Diya'.JPG|alt=Numerous small cubicles are used for burning of oil lamps| ਤੇਲ ਦੇ ਦੀਵੇ ਬਾਲਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਛੋਟੇ ਆਲੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ File:Mian-mir-tomb-ceiling.JPG|alt=The underside of the shrine's dome is decorated with mirror work known as ayina kari| ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਗੁੰਬਦ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ''ਆਇਨਾ ਕਾਰੀ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ </gallery> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਾਹੌਰ]] ggecwtgcwd46ythi7cr22shir0psnwm 0 167712 850367 767176 2026-10-19T20:53:13Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20261019)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 850367 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = ਚੰਦਰ ਤਾਲ | image = Chandratal 1.JPG | alt = ਚੰਦਰ ਤਾਲ ਝੀਲ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ | caption = ਚੰਦਰ ਤਾਲ ਝੀਲ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = ਦੱਖਣੀ-ਪੱਛਮੀ [[ਹਿਮਾਲਿਆ]], [[ਸਪੀਤੀ ਵਾਦੀ]], [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | coordinates = {{coord|32.47518|N|77.61706|E|region:IN_type:waterbody|display=inline,title}} | type = ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲ਼ੀ ਝੀਲ | inflow = | outflow = | catchment = | basin_countries = ਭਾਰਤ | length = {{convert|1|km|abbr=on}}<ref name="hplahaulspiti"/> | width = {{convert|0.5|km|abbr=on}}<ref name="hplahaulspiti"/> | area = | depth = | max-depth = | volume = | residence_time = | shore = | elevation = {{convert|4250|m|abbr=on}} | frozen = | islands = 1 | cities = }} [[Category:Articles using infobox body of water without image bathymetry]] '''ਤਸੋ ਚਿਗਮਾ''' ਜਾਂ '''ਚੰਦਰ ਤਾਲ''' (ਭਾਵ ''ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਝੀਲ'' ) [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੇ [[ਲਾਹੌਲ ਅਤੇ ਸਪੀਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲਾਹੌਲ ਅਤੇ ਸਪੀਤੀ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ [[ਸਪੀਤੀ ਵਾਦੀ|ਸਪੀਤੀ]] ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਇੱਕ ਝੀਲ ਹੈ।<ref name="hplahaulspiti2">{{cite web |title=Official Website of Lahaul & Spiti District, Himachal Pradesh, India |url=http://himachal.nic.in/index1.php?lang=1&dpt_id=215&level=2&sublinkid=9382&lid=9762#Chandrataal |access-date=28 March 2017 |publisher=Deputy Commissioner, Lahaul and Spiti}}</ref> ਚੰਦਰ ਤਾਲ [[ਝਨਾਂ ਨਦੀ|ਚੰਦਰ ਨਦੀ]] ਦੇ ਸਰੋਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਰੁੱਖੇ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਉਪਜਾਊ ਮਾਹੌਲ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇੱਥੇ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ-ਉਚਾਈਆਂ ਵਾਲੇ ਟ੍ਰੈਕਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪਸੰਦੀਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਪੀਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਕੇ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਸਪੀਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੈ। ਕੁੰਜ਼ੁਮ ਲਾ, ਲਾਹੌਲ ਅਤੇ ਸਪੀਤੀ ਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਵਰਣਨ == ਚੰਦਰ ਤਾਲ ਝੀਲ ''ਸਮੁੰਦਰ ਤਾਪੂ'' ਪਠਾਰ 'ਤੇ ਹੈ, ਜੋ ਚੰਦਰ ਨਦੀ ([[ਝਨਾਂ ਨਦੀ|ਝਨਾਂ]] ਦੀ ਸਰੋਤ ਨਦੀ) ਦੇ ਸਰੋਤ ਕੋਲ਼ ਹੈ। ਝੀਲ ਦਾ ਨਾਮ ਇਸਦੇ ਚੰਦਰਮਾ ਵਰਗੇ ਆਕਾਰ ਤੋਂ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਹ [[ਹਿਮਾਲਿਆ]] ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ {{Convert|4300|m}} ਦੀ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਹੈ ।<ref name="hplahaulspiti">{{Cite web |title=Official Website of Lahaul & Spiti District, Himachal Pradesh, India |url=http://himachal.nic.in/index1.php?lang=1&dpt_id=215&level=2&sublinkid=9382&lid=9762#Chandrataal |access-date=28 March 2017 |publisher=Deputy Commissioner, Lahaul and Spiti}}</ref> ਝੀਲ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਪੱਥਰਾਂ (scree) ਦੇ ਪਹਾੜ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹਿਮਗਹਵਰ (cirque) ਇਸ ਨੂੰ ਘੇਰਦਾ ਹੈ। == ਪਹੁੰਚ == [[ਤਸਵੀਰ:Approaching_Chandrataal.jpg|left|thumb| ਚੰਦਰ ਤਾਲ ਲਈ ਪੈਦਲ ਮਾਰਗ, ਅਗਸਤ 2016]] ਚੰਦਰ ਤਾਲ ਟ੍ਰੈਕਰਾਂ ਅਤੇ ਕੈਂਪਿੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਝੀਲ ਬਟਾਲ ਤੋਂ ਸੜਕ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਕੁੰਜ਼ੁਮ ਪਾਸ ਤੋਂ ਸੜਕ ਦੁਆਰਾ ਜਾਂ ਪੈਦਲ, ਮਈ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੰਦਰ ਤਾਲ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੜਕ NH-505 ਤੋਂ ਬਟਾਲ ਤੋਂ ਲਗਭਗ {{Convert|2.9|km|mi}} ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਮੁੜਦੀ ਅਤੇ ਕੁੰਜ਼ੁਮ ਪਾਸ ਤੋਂ ਲਗਭਗ {{Convert|8|km|mi|abbr=on}} ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ। <ref>{{Cite web |title=Route from NH-505 to Chandra Taal |url=https://www.openstreetmap.org/directions?engine=graphhopper_car&route=32.37336%2C77.61564%3B32.46748%2C77.61583#map=12/32.4245/77.6265&layers=C |access-date=2020-09-26 |website=OpenStreetMap.org |language=en-US}}</ref> ਇਹ {{Convert|12|km|mi|abbr=on}} ਮੋਟਰ ਰੋਡ ਪਾਰਕਿੰਗ ਲਾਟ ਤੱਕ ਚਲਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੋਂ ਝੀਲ ਸਿਰਫ਼ {{Convert|1|km|mi}} ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਆਖ਼ਰੀ 1 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੈਦਲ ਚੱਲਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕੁੰਜ਼ੁਮ ਪਾਸ ਤੋਂ ਚੰਦਰ ਤਾਲ ਤੱਕ ਲਗਭਗ ਦੋ ਘੰਟੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਤਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਚੰਦਰ ਤਾਲ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਦੂਰੀ {{Convert|30|km|abbr=on}} ਹੈ। == ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਅਤੇ ਬਨਸਪਤੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Beauty_of_Chandratal_Lake_03.jpg|left|thumb| ਝੀਲ ਕੋਲ਼ੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਭੇਡਾਂ ਦਾ ਝੁੰਡ, ਜੁਲਾਈ 2016]] ਝੀਲ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੈਦਾਨ ਹਨ। ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੌਰਾਨ, ਇਹ ਮੈਦਾਨ ਸੈਂਕੜੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=2014-06-20 |title=Photographs of Chandratal Lake, Lahaul & Spiti Himalayas |url=https://www.darter.in/chandratal-lake-photographs/ |access-date=2019-08-27 |website=Darter Photography |language=en-US}}</ref> 1871 ਵਿੱਚ, ਕੁੱਲੂ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਕਮਿਸ਼ਨਰ, ਹਾਰਕੋਰਟ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਚੰਦਰ ਤਾਲ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਘਾਹ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਕੁੱਲੂ ਅਤੇ ਕਾਂਗੜਾ ਤੋਂ ਚਰਵਾਹੇ ਆਪਣੇ ਡੰਗਰ ਚਰਾਉਣ ਲਈ ਵੱਡੇ ਝੁੰਡ ਲਿਆਉਂਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite book|title=The Himalayan Districts of Kooloo, Lahoul and Spiti|url=https://archive.org/details/himalayandistri02harcgoog|last=Harcourt|first=A.F.P.|publisher=W.H. Allen & Sons|year=1871|location=London|pages=[https://archive.org/details/himalayandistri02harcgoog/page/n31 16]-21}}</ref> ਡੰਗਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਰਾਉਣ ਕਾਰਨ, ਹੁਣ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਘਾਹ ਦੀ ਹਾਲਤ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।[https://pa.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation?from=en&to=pa&campaign=interlanguagelink&page=Chandra+Taal# <nowiki>[5]</nowiki>] [[ਤਸਵੀਰ:Ruddy_Shelduck_Chandratal_Spiti_Himachal_Jun18_D72_7911.jpg|right|thumb| ਸੁਰਖ਼ਾਬ, ਜੂਨ 2018]] ਚੰਦਰ ਤਾਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਨੋ ਲੀਓਪਾਰਡ, ਸਨੋ ਕਾਕ, ਚੁਕੋਰ, ਬਲੈਕ ਰਿੰਗ ਸਟਿਲਟ, ਕੇਸਟਰਲ, ਗੋਲਡਨ ਈਗਲ, ਚੋਗ, ਰੈੱਡ ਫੌਕਸ, ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਆਈਬੇਕਸ, ਅਤੇ ਬਲੂ ਸ਼ੀਪ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ,ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਰੀਰਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰ ਲਈਆਂ ਹਨ ਠੰਡੇ ਜਿਹਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੁੱਕੇ ਮੌਸਮ, ਤੀਬਰ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਕਮੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਿਉਂਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ [[ਸੁਰਖ਼ਾਬ|ਸੁਰਖ਼ਾਬ]] ਵਰਗੀਆਂ ਪਰਵਾਸੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। <ref>{{Cite book|title=The Book of Indian Birds|url=https://archive.org/details/apu.pmb.598.2954.ali.g10779|last=Ali|first=Salim|collaboration=Bombay Natural History Society|publisher=Oxford University Press|year=2012|isbn=0195665236|edition=13th|pages=83}}</ref> == ਹੋਰ ਵੇਰਵੇ == ਇਹ ਝੀਲ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਦੋ ਵੱਡੀ-ਉਚਾਈ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮਸਰ ਸਥਾਨ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਦਾ ਇਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਲੁਕਵੇਂ ਫਿਰਦੌਸ ਉੱਤੇ ਮਾੜਾ ਅਸਰ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।[https://pa.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation?from=en&to=pa&campaign=interlanguagelink&page=Chandra+Taal# <nowiki>[5]</nowiki>] ਟੈਂਟ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਝੀਲ ਤੋਂ {{Convert|5|km|mi}} ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। == ਗੈਲਰੀ == <gallery heights="160px" widths="180px" mode="nolines"> File:Chander_Taal_Wildlife_Sanctuary_sign._Lahul_&_Spiti.jpg|ਚੰਦਰ ਤਾਲ ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਸੈਂਕਚੂਰੀ ਸਾਈਨ [[:en:Lahaul_&_Spiti|Lahaul & Spiti]]. File:Chandratal.JPG|ਚੰਦਰ ਤਾਲ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼, 2008 File:Chandrataal-splendour.jpg|ਚੰਦਰ ਤਾਲ File:Chandrtaal_Sunset.JPG|ਸ਼ਾਮ ਵੇਲ਼ੇ ਚੰਦਰ ਤਾਲ File:Chandratal_July_2017.jpg|ਝੀਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੈਦਲ ਰਾਹ, ਜੁਲਾਈ 2017 File:ChandraTaal_Ruddy_Shelduck_Wildflowers_Jun18_D72_7932.jpg|ਜਲ ਸੁਰਖ਼ਾਬ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਫੁੱਲ, ਜੂਨ 2018 File:ChandraTaal_Wildflowers_Jun18_D72_7961.jpg|[[ਤਸਵੀਰ:Chandratal Lake 2.jpg|thumb|ਸ਼ਾਮ ਸਮੇਂ ਚੰਦਰਤਾਲ]]ਜੰਗਲੀ ਫੁਲ, ਜੂਨ 2018 File:ChandraTaal_Grass_Flowers_Jun18_D72_7973.jpg|[[ਤਸਵੀਰ:Chandratal lake.jpg|thumb]]|alt=ਝੀਲ ਨੇੜੇ ਘਾਹ ਦੇ ਫੁਲ, ਜੂਨ 2018 </gallery> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] i0443863e118i3kv4ys4wb53tlrj74h 0 169084 850357 823257 2026-10-19T20:39:17Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20261019)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 850357 wikitext text/x-wiki '''ਪਉੜੀ''' [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਦੋ ਤੋਂ ਦਸ ਜਾਂ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲ਼ਾ ਮਾਤ੍ਰਿਕ ਛੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=The Sikh Reference Book|url=https://archive.org/details/sikhreferenceboo0000dila|last=Dilagīra|first=Harajindara Siṅgha|publisher=Sikh Educational Trust for Sikh University Centre, Denmark|year=1997|page=[https://archive.org/details/sikhreferenceboo0000dila/page/79 79]|chapter=Pauri}}</ref> ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ [[ਵਾਰ|ਵਾਰਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Bhai Gurdas|last=Siṅgha|first=Prītama|publisher=Sahitya Akademi|year=1992|isbn=9788172012182|pages=46-47}}</ref> ਇਹ ਸ਼ਬਦ (ਕਾਵਿ-ਰੂਪ) ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਪਉੜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੀਰ ਰਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite book|title=Information Seeking Behaviour of Users in Punjabi Literature|last=Singh|first=Gurmeet|publisher=K.K. Publications|year=2021|page=119}}</ref> ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ [[ਵਾਰ]] ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ। ਜੇ ਕਰ ਜੰਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਕਿਸੇ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਪਉੜੀ ਛੰਦ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ">{{cite book | url=http://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%AA%E0%A8%89%E0%A9%9C%E0%A9%80 | title=ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ | publisher=ਗੁਰ ਰਤਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਪਟਿਆਲਾ | author=ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ}}</ref> ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, [[ਜੰਗਨਾਮਾ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ]] ਨੂੰ ਬੈਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਾਰ ਅਤੇ ਜੰਗਨਾਮਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਕੁਝ ਵਖਰੇਵੇਂ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਦਰਜ 22 ਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ [[ਪਉੜੀ]] ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ==ਕਿਸਮਾਂ== ਪਉੜੀ ਛੰਦ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਅਤੇ ਸਿਰਖੰਡੀ। ===ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਛੰਦ=== ਇਸ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਚਰਣਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਮੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ===ਸਿਰਖੰਡੀ ਛੰਦ=== ਸਿਰਖੰਡੀ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸਗੋਂ ਮੱਧ-ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਛੰਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ]] cnnmebx8r6dp4ky2rbnr0n7pbokoymi 0 169245 850359 724538 2026-10-19T20:44:06Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20261019)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 850359 wikitext text/x-wiki '''ਆਨੰਦਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ (1685)''' [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ|ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਰੇਂਜ]] ਦੇ , ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਹਿਲੂਰ, ਕਾਂਗੜਾ ਅਤੇ ਗੁਲੇਰ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜੀ ਗਈ ਸੀ। <ref>{{Cite book|title=History of Sikh Nation: Foundation, Assassination, Resurrection|last=Gill|first=Pritam Singh|publisher=New Academic Publishing Company|year=1978|pages=209|quote=( ii ) Second Battle of Anandpur (1685) : Having lost the first battle, Bhim Chand approached some hill chiefs for help; he formed an alliance with the Rajas of Kangra and Guler. The allies attacked Anandpur in 1685 but they were repulsed.}}</ref> <ref>{{Cite book|title=The Great Gurus of the Sikhs: Guru Tegh Bahadur & Govind Singh|last=Ralhan|first=O. P.|publisher=Anmol Publications Pvt Limited|series=The Great Gurus of the Sikhs|volume=4|pages=358}}</ref> == ਪਿਛੋਕੜ == ਜਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੇ ਆਉਂਦੇ ਤਾ ਨਗਾਰਾ ਵੱਜਦਾ। ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਬੜਾ ਤਿਲਮਲਾਇਆ ਅਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਸੰਪੰਨ ਰਾਜੇ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸੀ। ਇਹ ਲੜਾਈ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਹੈ। <ref>{{Cite book|title=The encyclopedia of Sikhism: over 1000 entries|last=Singh|first=Harbhajan|date=2000|publisher=Hemkunt Publ|isbn=978-81-7010-301-1|edition=1. publ|location=New Delhi|pages=150}}</ref> ਇਕ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭੀਮ ਚੰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਦੀ ਨਾਮਕ ਹਾਥੀ ਉਧਾਰ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਭੀਮਚੰਦ ਉਸ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਰੱਖ ਲੈਣ ਦੇ ਮਨਸ਼ੇ ਨਾਲ਼ ਮੰਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। <ref name=":1">{{Cite book|title=Muslims under Sikh Rule in the Nineteenth Century: Maharaja Ranjit Singh and Religious Tolerance|last=Yasmin|first=Robina|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2022|isbn=9780755640348|series=Library of Islamic South Asia|pages=32|quote=At the invitation of Raja Mat Parakash of Sirmaur, he moved to Paonta in April 1685. The Gazetteer of the Sirmaur State reports that the Guru had to leave Anandpur Sahib because of a disagreement with Bhim Chand, the Raja of Bilaspur. Ratan Rai, the son of Raja Ram Rai of Assam, visited Anandpur with his mother and several ministers and presented gifts to the Guru, including an elephant called Prasadi. Some days later, Bhim Chand sent a message to Anandpur, asking the Guru to lend him Prasadi. The Guru suspected that Bhim Chand wanted to gain permanent possession of the elephant, and declined his demand. An atmosphere of confrontation developed between the two on such small issues.}}</ref> == ਲੜਾਈ == ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ 1685 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਆਨੰਦਪੁਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ <ref name="Gupta">{{Cite book|url=https://archive.org/details/HistoryOfTheSikhsVol.ITheSikhGurus1469-1708/page/n239/mode/2up|title=History Of The Sikhs Vol. I The Sikh Gurus (1469-1708)|last=Hari Ram Gupta|date=1994|isbn=8121502764|pages=226–229}}</ref> <ref name="Harbans">{{Cite book|url=https://archive.org/details/BandaSinghBahadurAndSikhSovereignty/page/n74/mode/1up?q=1682|title=Banda Singh Bahadur And Sikh Sovereignty|last=Harbans Kaur Sagoo|date=2001|pages=59}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Life of Sri Guru Gobind Singh Ji: includes clarifications on authenticity of Zafarnama, Fatehnama, role of Banda Bairagi, Amarnama and the facts connected with the Guru's final departure from earth|url=https://archive.org/details/lifeofsrigurugob0000na|last=Singh|first=Dalip|date=2002|publisher=B. Chattar Singh Jiwan Singh|isbn=978-81-7601-480-9|edition=|location=Amritsar, India|pages=[https://archive.org/details/lifeofsrigurugob0000na/page/71 71]–73}}</ref> == ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ == ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ [[ਸਿਰਮੌਰ ਰਿਆਸਤ|ਨਾਹਨ ਰਿਆਸਤ]] ਦੇ ਰਾਜਾ ਮੇਦਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੱਦੇ 'ਤੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਅਪ੍ਰੈਲ ਜਾਂ ਮਈ ਵਿਚ ਆਨੰਦਪੁਰ ਛੱਡ ਤੋਂ [[ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ]] ਚਲੇ ਗਏ। <ref>{{Cite book|title=Guru Gobind Singh: A Multi-faceted Personality|last=Johar|first=Surinder Singh|publisher=M.D. Publications Pvt. Ltd.|year=1999|isbn=9788175330931|pages=83|chapter=As a Democrat}}</ref> <ref>{{Cite book|title=History of Sikh gurus retold. 2: 1606 - 1708 C. E|last=Gandhi|first=Surjit Singh|date=2007|publisher=Atlantic Publishers & Distributors|isbn=978-81-269-0858-5|volume=2|location=New Delhi|pages=703}}</ref> <ref name=":0">{{Cite book|title=Sikhs in the Diaspora: A Modern Guide to Practice of the Sikh Faith: A Knowledge Compendium for the Global Age|year=2008|url=https://archive.org/details/sikhsindiasporam0000bakh|last=Bakhshi|first=Surinder|isbn=9780956072801|location=2009|pages=[https://archive.org/details/sikhsindiasporam0000bakh/page/n89 73]–74}}</ref> ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਉਸ ਨਾਲ਼ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਹੈ। <ref>{{Cite book|title=Muslims under Sikh Rule in the Nineteenth Century: Maharaja Ranjit Singh and Religious Tolerance|last=Yasmin|first=Robina|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2022|isbn=9780755640348|series=Library of Islamic South Asia|pages=32|quote=At the invitation of Raja Mat Parakash of Sirmaur, he moved to Paonta in April 1685. The Gazetteer of the Sirmaur State reports that the Guru had to leave Anandpur Sahib because of a disagreement with Bhim Chand, the Raja of Bilaspur. Ratan Rai, the son of Raja Ram Rai of Assam, visited Anandpur with his mother and several ministers and presented gifts to the Guru, including an elephant called Prasadi. Some days later, Bhim Chand sent a message to Anandpur, asking the Guru to lend him Prasadi. The Guru suspected that Bhim Chand wanted to gain permanent possession of the elephant, and declined his demand. An atmosphere of confrontation developed between the two on such small issues.}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFYasmin2022">Yasmin, Robina (2022). ''Muslims under Sikh Rule in the Nineteenth Century: Maharaja Ranjit Singh and Religious Tolerance''. Library of Islamic South Asia. Bloomsbury Publishing. p.&nbsp;32. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9780755640348|<bdi>9780755640348</bdi>]]. <q>At the invitation of Raja Mat Parakash of Sirmaur, he moved to Paonta in April 1685. The Gazetteer of the Sirmaur State reports that the Guru had to leave Anandpur Sahib because of a disagreement with Bhim Chand, the Raja of Bilaspur. Ratan Rai, the son of Raja Ram Rai of Assam, visited Anandpur with his mother and several ministers and presented gifts to the Guru, including an elephant called Prasadi. Some days later, Bhim Chand sent a message to Anandpur, asking the Guru to lend him Prasadi. The Guru suspected that Bhim Chand wanted to gain permanent possession of the elephant, and declined his demand. An atmosphere of confrontation developed between the two on such small issues.</q></cite></ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ|ਨਿਹੰਗ]] * ਸ਼ਹੀਦੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] 3frrhvye620jptg1whpko1f7cgbqx9r 0 193719 850370 786580 2026-10-19T23:17:28Z Symphonicallyu 59715 850370 wikitext text/x-wiki [[File:Bharati Varnamala.png|thumb|right|ਭਾਰਤੀ ਲਿਪੀ]] '''ਭਾਰਤੀ''' ਲਿਪੀ [[ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਮਦਰਾਸ|ਆਈ.ਆਈ.ਟੀ. ਮਦਰਾਸ]] ਵਿਖੇ ਵੀ. ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਖੋਜ ਟੀਮ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਲਿਪੀ ਹੈ। ਇਹ [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਲਿਪੀ ਜਾਂ ਲਿੰਕ ਲਿਪੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Malli |first=Karthik |date=2019-05-30 |title=Why It Isn't Easy to Devise an Intermediary Script for Indian Languages |url=https://thewire.in/culture/bharati-intermediary-script-iit-madras-indian-languages-unicode |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221007064430/https://thewire.in/culture/bharati-intermediary-script-iit-madras-indian-languages-unicode |archive-date=October 7, 2022 |access-date=2022-10-07 |website=The Wire}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Rajwi |first=Tiki |date=2017-10-03 |title=One nation, one script: Bharati is the common script for all Indian languages |url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2017/oct/02/one-nation-one-script-bharati-is-the-common-script-for-all-indian-languages-1665812.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221007064425/https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2017/oct/02/one-nation-one-script-bharati-is-the-common-script-for-all-indian-languages-1665812.html |archive-date=October 7, 2022 |access-date=2022-10-07 |website=The New Indian Express}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |date=2017-10-04 |title=Script which helps read 22 Indian languages on cards |url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/041017/script-which-helps-read-22-indian-languages-on-cards.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221007080043/https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/041017/script-which-helps-read-22-indian-languages-on-cards.html |archive-date=October 7, 2022 |access-date=2022-10-07 |website=Deccan Chronicle |language=en}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Ramya |first=M. |date=July 17, 2013 |title=IIT prof writes one script to unify 22 languages |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/iit-prof-writes-one-script-to-unify-22-languages/articleshow/21114141.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221014010338/https://timesofindia.indiatimes.com/india/iit-prof-writes-one-script-to-unify-22-languages/articleshow/21114141.cms |archive-date=October 14, 2022 |access-date=2022-10-07 |website=The Times of India |language=en}}</ref> ਇਹ ਇੱਕ ਖੱਬੇ-ਤੋਂ-ਸੱਜੇ [[ਆਬੂਗੀਦਾ|ਅਬੂਗਿਡਾ]] ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਵਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮੁੱਖ ਅੱਖਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name=":4" /> ਇਹ ਲਿਪੀ [[ਲਾਤੀਨੀ ਲਿਪੀ]], [[ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ|ਦੇਵਨਾਗਰੀ]], [[ਤਾਮਿਲ ਲਿਪੀ]], [[ਤੇਲਗੂ ਲਿਪੀ]], [[ਕੰਨੜ ਲਿਪੀ]], [[ਮਲਿਆਲਮ ਲਿਪੀ]], ਅਤੇ ਬੰਗਾਲੀ-ਅਸਾਮੀ ਲਿਪੀ ਸਮੇਤ ਕਈ [[ਲਿਪੀ|ਲਿਪੀਆਂ]] ਤੋਂ ਅੱਖਰ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਉਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।<ref name=":2">{{Cite web |last=Rajwi |first=Tiki |date=2017-10-03 |title=One nation, one script: Bharati is the common script for all Indian languages |url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2017/oct/02/one-nation-one-script-bharati-is-the-common-script-for-all-indian-languages-1665812.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221007064425/https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2017/oct/02/one-nation-one-script-bharati-is-the-common-script-for-all-indian-languages-1665812.html |archive-date=October 7, 2022 |access-date=2022-10-07 |website=The New Indian Express}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRajwi2017">Rajwi, Tiki (October 3, 2017). [https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2017/oct/02/one-nation-one-script-bharati-is-the-common-script-for-all-indian-languages-1665812.html "One nation, one script: Bharati is the common script for all Indian languages"]. ''The New Indian Express''. [https://web.archive.org/web/20221007064425/https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2017/oct/02/one-nation-one-script-bharati-is-the-common-script-for-all-indian-languages-1665812.html Archived] from the original on October 7, 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">October 7,</span> 2022</span>.</cite></ref><ref>{{Cite web |title=Dr. V. Srinivasa Chakravarthy: Bharati is a script not a language |url=https://www.india.com/education/dr-v-srinivasa-chakravarthy-bharati-is-a-script-not-a-language-1591965/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221007064429/https://www.india.com/education/dr-v-srinivasa-chakravarthy-bharati-is-a-script-not-a-language-1591965/ |archive-date=October 7, 2022 |access-date=2022-10-07 |website=www.india.com |language=en}}</ref> [[ਗੁਜਰਾਤੀ ਲਿਪੀ]] ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਕੋਈ ਲਗਾਤਾਰ ਰੇਖਾ (ਹੌਰੀਜੈਂਟਲ ਰੇਖਾ) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜੋ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲੀ-ਅਸਾਮੀ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਵਿਕਾਸ == ਭਾਰਤੀ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਲਿਪੀ ਜਾਂ ਲਿੰਕ ਲਿਪੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਹਿੰਦ-ਆਰੀਆ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ]] ਅਤੇ [[ਦਰਾਵੜੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਦ੍ਰਾਵਿੜੀਅਨ]] ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਲਾਤੀਨੀ ਲਿਪੀ]] ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਯੂਰਪੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਲਿਪੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਬਾਇਲੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਲਈ ਲਿਖਤੀ ਸਾਧਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵੀ. ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਨੇ [[ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਮਦਰਾਸ|ਆਈ.ਆਈ.ਟੀ. ਮਦਰਾਸ]] ਵਿਖੇ ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਖੋਜ ਟੀਮ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Malli |first=Karthik |date=2019-05-30 |title=Why It Isn't Easy to Devise an Intermediary Script for Indian Languages |url=https://thewire.in/culture/bharati-intermediary-script-iit-madras-indian-languages-unicode |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221007064430/https://thewire.in/culture/bharati-intermediary-script-iit-madras-indian-languages-unicode |archive-date=October 7, 2022 |access-date=2022-10-07 |website=The Wire}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFMalli2019">Malli, Karthik (May 30, 2019). [https://thewire.in/culture/bharati-intermediary-script-iit-madras-indian-languages-unicode "Why It Isn't Easy to Devise an Intermediary Script for Indian Languages"]. ''The Wire''. [https://web.archive.org/web/20221007064430/https://thewire.in/culture/bharati-intermediary-script-iit-madras-indian-languages-unicode Archived] from the original on October 7, 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">October 7,</span> 2022</span>.</cite></ref><ref name=":1">{{Cite web |title=Unified script of India - Bharati |url=https://bharatiscript.com/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221007060013/https://bharatiscript.com/ |archive-date=October 7, 2022 |access-date=2022-10-07 |website=bharatiscript.com}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Rajwi |first=Tiki |date=2017-10-03 |title=One nation, one script: Bharati is the common script for all Indian languages |url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2017/oct/02/one-nation-one-script-bharati-is-the-common-script-for-all-indian-languages-1665812.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221007064425/https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2017/oct/02/one-nation-one-script-bharati-is-the-common-script-for-all-indian-languages-1665812.html |archive-date=October 7, 2022 |access-date=2022-10-07 |website=The New Indian Express}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRajwi2017">Rajwi, Tiki (October 3, 2017). [https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2017/oct/02/one-nation-one-script-bharati-is-the-common-script-for-all-indian-languages-1665812.html "One nation, one script: Bharati is the common script for all Indian languages"]. ''The New Indian Express''. [https://web.archive.org/web/20221007064425/https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2017/oct/02/one-nation-one-script-bharati-is-the-common-script-for-all-indian-languages-1665812.html Archived] from the original on October 7, 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">October 7,</span> 2022</span>.</cite></ref><ref name=":5">{{Cite web |date=2017-10-04 |title=Script which helps read 22 Indian languages on cards |url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/041017/script-which-helps-read-22-indian-languages-on-cards.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221007080043/https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/041017/script-which-helps-read-22-indian-languages-on-cards.html |archive-date=October 7, 2022 |access-date=2022-10-07 |website=Deccan Chronicle |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/041017/script-which-helps-read-22-indian-languages-on-cards.html "Script which helps read 22 Indian languages on cards"]. ''Deccan Chronicle''. October 4, 2017. [https://web.archive.org/web/20221007080043/https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/041017/script-which-helps-read-22-indian-languages-on-cards.html Archived] from the original on October 7, 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">October 7,</span> 2022</span>.</cite></ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Ramya |first=M. |date=July 17, 2013 |title=IIT prof writes one script to unify 22 languages |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/iit-prof-writes-one-script-to-unify-22-languages/articleshow/21114141.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221014010338/https://timesofindia.indiatimes.com/india/iit-prof-writes-one-script-to-unify-22-languages/articleshow/21114141.cms |archive-date=October 14, 2022 |access-date=2022-10-07 |website=The Times of India |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRamya2013">Ramya, M. (July 17, 2013). [https://timesofindia.indiatimes.com/india/iit-prof-writes-one-script-to-unify-22-languages/articleshow/21114141.cms "IIT prof writes one script to unify 22 languages"]. ''The Times of India''. [https://web.archive.org/web/20221014010338/https://timesofindia.indiatimes.com/india/iit-prof-writes-one-script-to-unify-22-languages/articleshow/21114141.cms Archived] from the original on October 14, 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">October 7,</span> 2022</span>.</cite></ref> == ਇਨਪੁੱਟ ਅਤੇ ਫੌਂਟ == ਭਾਰਤੀ ਲਿਪੀ ਸਾਰੇ ਓਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਭਾਰਤੀ ਟੀਮ ਨੇ ਨਵਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਭਾਰਤੀ ਫੋਂਟ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਮਰਥਿਤ ਲਿਪੀਆਂ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name=":1">{{Cite web |title=Unified script of India - Bharati |url=https://bharatiscript.com/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221007060013/https://bharatiscript.com/ |archive-date=October 7, 2022 |access-date=2022-10-07 |website=bharatiscript.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://bharatiscript.com/ "Unified script of India - Bharati"]. ''bharatiscript.com''. [https://web.archive.org/web/20221007060013/https://bharatiscript.com/ Archived] from the original on October 7, 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">October 7,</span> 2022</span>.</cite></ref> ਨਵਭਾਰਤੀ ਇੱਕ ਟਰੂਟਾਈਪ ਸਾਂਸ-ਸੇਰਿਫ ਫੋਂਟ ਹੈ ਜੋ ਦੇਵਨਾਗਰੀ, ਤਮਿਲ, ਤੇਲਿਗੂ ਅਤੇ ਮਲਿਆਲਮ ਲਿਪੀਆਂ ਨੂੰ ਟ੍ਰਾਂਸਲਿਟਰੇਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰਥ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਸੁੰਦਰਭਾਰਤੀ ਇੱਕ ਓਪਨਟਾਈਪ ਸੇਰਿਫ ਫੋਂਟ ਹੈ ਜੋ ਨਵਭਾਰਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਿਤ ਸਾਰੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਬੰਗਾਲੀ-ਅਸਾਮੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਟ੍ਰਾਂਸਲਿਟਰੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਰਥਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਐਂਡਰੌਇਡ ਐਪਸ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤੀ-ਅਧਾਰਿਤ ਕੀਬੋਰਡ ਅਤੇ ਹੈਂਡਰਾਈਟਿੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਚੁਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਕ੍ਰਿਪਟਾਂ ਵਿੱਚ ਟੈਕਸਟ ਨੂੰ ਆਉਟਪੁੱਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਕ੍ਰਿਪਟਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਵਿੱਚ ਲਿਪੀਅੰਤਰਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name=":1">{{Cite web |title=Unified script of India - Bharati |url=https://bharatiscript.com/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221007060013/https://bharatiscript.com/ |archive-date=October 7, 2022 |access-date=2022-10-07 |website=bharatiscript.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://bharatiscript.com/ "Unified script of India - Bharati"]. ''bharatiscript.com''. [https://web.archive.org/web/20221007060013/https://bharatiscript.com/ Archived] from the original on October 7, 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">October 7,</span> 2022</span>.</cite></ref> ਲਿਪੀ ਲਈ ਇੱਕ [[ਓਸੀਆਰ|OCR]] ਸਿਸਟਮ ਵੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Vorugunti |first=Chandra Sekhar |last2=Chakravarthy |first2=Srinivasa |last3=Pulabaigari |first3=Viswanath |date=2018 |title=An efficient Multi Lingual Optical Character Recognition system for Indian languages through use of Bharati Script |url=https://bharatiscript.com/media/Research/ICVGIP2018.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812133732/https://bharatiscript.com/media/Research/ICVGIP2018.pdf |archive-date=August 12, 2022 |access-date=2022-10-07 |website=Bharati Script}}</ref> ਇਸ ਨੂੰ [[ਯੂਨੀਕੋਡ]] ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਜਾਣਾ ਬਾਕੀ ਹੈ। == ਮੁਦਰਾ ਭਾਰਤੀ == ਭਾਰਤੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਫਿੰਗਰ-ਸਪੈਲਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਮੁਦਰਾ ਭਾਰਤੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਕੇਤਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਵਰਤਣ ਲਈ ਹੈ।<ref name=":1">{{Cite web |title=Unified script of India - Bharati |url=https://bharatiscript.com/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221007060013/https://bharatiscript.com/ |archive-date=October 7, 2022 |access-date=2022-10-07 |website=bharatiscript.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://bharatiscript.com/ "Unified script of India - Bharati"]. ''bharatiscript.com''. [https://web.archive.org/web/20221007060013/https://bharatiscript.com/ Archived] from the original on October 7, 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">October 7,</span> 2022</span>.</cite></ref> ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਕੇਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਮੁਦਰਾ ਭਾਰਤੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੈਲਫ-ਆਰਗਨਾਈਜ਼ਿੰਗ ਮੈਪਸ ਅਤੇ ਕਨਵੋਲਿਊਸ਼ਨਲ ਨਿਊਰਲ ਨੈਟਵਰਕਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਦਰਾ ਭਾਰਤੀ ਤੋਂ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਅਤੇ ਤਮਿਲ ਲਿਪੀਆਂ ਦੇ ਅੱਖਰ ਦਿਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|location=Cham}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਲਿਪੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਿਪੀਆਂ]] gt1pbwbbe1h6oukjh6hctfggbz2b3xn 0 200570 850334 819659 2026-10-19T13:45:27Z Tani8026 62579 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 850334 wikitext text/x-wiki ਜਸਕੰਵਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਨਵਕੰਵਰ ਸਿੰਘ '''ਮੰਡੇਰ ਭਰਾਵਾਂ''' ਦੇ ਨਾਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ, ਤੂੰਬੇ ਅਲਗੋਜ਼ੇ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਵਾਲੇ ਕਲਾਕਾਰ ਹਨ। ਜਸਕੰਵਰ ਹੁਰਾਂ ਦਾ ਜੁੱਟ ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਖ਼ੁਦ ਨਵਜੋਤ ਸਿੰਘ ਮੰਡੇਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗਾਇਨ ਵੰਨਗੀਆਂ ਢਾਡੀ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਤੂੰਬੇ ਜੋੜੀ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Citation |last=B Social |title=ਆਜਾ ਭਾਬੀ ਝੂਟ ਲੈ,ਪੀਂਘ ਹੁਲਾਰੇ ਲੈਂਦੀ {{!}} EP 20 {{!}} Navjot Singh Mander {{!}} Manjeet Singh Rajpura {{!}} B Social. |date=2020-07-18 |url=https://www.youtube.com/watch?v=KUxHyRouPNc |access-date=2025-09-21}}</ref> ਢਾਡੀ ਗਾਇਨ ਸਮੇਂ ਨਵਜੋਤ ਦਾ ਸਾਥ, ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਘੁੰਗਰਾਲੀ, ਜਸਕੰਵਰ ਅਤੇ ਨਵਕੰਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰਬੇ ਜੋੜੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵੇਲੇ ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਬਤੌਰ ਢੱਡ ਵਾਦਕ ਜਸਕੰਵਰ ਹੁਰਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। == ਜਿੰਦਗੀ == ਜਸਕੰਵਰ ਅਤੇ ਨਵਕੰਵਰ ਦਾ ਜਨਮ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 11 ਫਰਵਰੀ 2002 ਅਤੇ 24 ਸਤੰਬਰ 2005 ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਜਰਗ ਵਿਖੇ ਪਿਤਾ ਨਵਜੋਤ ਸਿੰਘ ਮੰਡੇਰ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਜਸਬੀਰ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |title=ਤੂੰਬੇ ਅਲਗੋਜ਼ੇ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਨਵੀਂ ਸੁਰ ਮੰਡੇਰ ਭਰਾ |url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/satrang/the-new-melody-of-the-singing-of-tumbe-algoze-mander-bhai/ |access-date=2025-09-21 |website=Punjabi Tribune |language=pa}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਮਰਹੂਮ ਹਰਦੇਵ ਸਿੰਘ [[ਸਰਪੰਚ]] ਖੁਦ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਰਸੀਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਸਕੰਵਰ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਢਾਡੀ ਵਲਾਇਤ ਖਾਨ ਗੋਸਲਾਂ ਦਾ ਅਖਾੜਾ ਲਗਵਾਇਆ ਸੀ। ਹਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਦਕਾ ਹੀ ਨਵਜੋਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਢਾਡੀ ਗਾਇਕੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਤੌਰ ਸਾਰੰਗੀ ਵਾਦਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਨਵਜੋਤ ਸਿੰਘ ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਸਕੰਵਰ ਅਤੇ ਨਵਕੰਵਰ ਨੂੰ ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਹੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਮਿਲੀ। ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਜਗਦੇਵ ਮਾਡਲ ਸਕੂਲ, ਜਰਗ ਤੋਂ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਤੱਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਕੂਲ ਮੰਡੇਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਕੂਲ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਵਜੋਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਧੀਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲੱਗ ਗਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ]] ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੁਜੀਸ਼ਨਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਜਸਕੰਵਰ ਨੇ ਬੀਐੱਸ.ਸੀ. ਐਗਰੀਕਲਚਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਉਹ [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿਖੇ ਐਗਰੋ ਬਿਜ਼ਨਸ ਦੀ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨਵਕੰਵਰ ਏ.ਐੱਸ. ਕਾਲਜ ਖੰਨਾ ਵਿਖੇ ਬੀ. ਏ. ਭਾਗ ਤੀਜਾ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਕਲੀ ਗਾਇਨ, [[ਵਾਰ]] ਗਾਇਨ, [[ਕਵੀਸ਼ਰੀ]], ਸ਼ਬਦ ਗਾਇਨ, ਲੋਕ ਸਾਜ਼ ਵਾਦਨ ਆਦਿ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈ ਕੇ ਪੁਜੀਸ਼ਨਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਕਲੀ ਗਾਇਨ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ਅਤੇ ਵਾਰ ਗਾਇਨ ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਕਲਰ ਹੋਲਡਰ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਸਕੰਵਰ ਨੇ ਅੰਤਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਅਤੇ ਵਾਰ ਗਾਇਨ ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। 2022 ਤੋਂ ਜਸਕੰਵਰ ਹੁਰੀਂ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਸ ਗਾਇਕੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ। ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਜਸਕੰਵਰ ਬਤੌਰ ਆਗੂ ਇਸ ਜੁੱਟ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨਵਕੰਵਰ ਤੂੰਬਾ ਵਾਦਕ ਵਜੋਂ ਸਾਥ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਸਾਥੀ ਨੌਜਵਾਨ ਜੋੜੀ ਵਾਦਕ ਹੈ ਮਨਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਨੀ ਗੋਸਲਾਂ ਵਾਲਾ। ਮਨੀ ਨੂੰ ਇਹ ਕਲਾ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲੀ। ਉਸ ਦਾ ਦਾਦਾ ਮਲਾਗਰ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਜੋੜੀ ਵਾਦਕ ਸੀ। ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਪਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਨਿੰਦਰ ਦੋ ਸਾਲ ਘਰ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ। ਉਹਦੇ ਦਾਦੇ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਜੋੜੀਆਂ ਘਰ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰਦਿਆਂ ਮਾਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਸ ਕਲਾ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਕਲਾ ਦੇ ਮਾਹਰ ਪਾਲੀ ਖਾਦਮ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਅਗਵਾਈ ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਵੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਕਲਰ ਹੋਲਡਰ ਹੈ। ਮੰਡੇਰ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਜੁੱਟ ਵੱਲੋਂ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ‘ਰੰਗਾਂ’ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ; '''*ਸਮਝ ਕਰੀਂ ਅਣਜਾਣਾ, ਨਾ ਪੀ ਭੰਗ ਕਟੋਰੀ ਨੂੰ।''' '''ਜਿਸਦਾ ਨੀਲਾ ਬਾਣਾ, ਯਾਦ ਕਰ ਨੰਦ ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਨੂੰ।''' '''ਓਸ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਰਨਾ ਪੁੱਛ ਲੈ ਵੇਦ ਕੁਰਾਨਾਂ ’ਤੇ।''' '''ਹੁਸਨ, ਜਵਾਨੀ, ਮਾਪੇ ਮਿਲਦੇ ਨਾ ਦੁਕਾਨਾਂ ’ਤੇ।''' '''*ਕੰਨੀਂ ਮੁੰਦਰਾਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਗਲ਼ ਗਾਨੀ''' '''ਭਾਬੋ ਨੀਂ ਇੱਕ ਜੋਗੀ ਆ ਗਿਆ।''' '''ਜੁਲਫ਼ਾਂ ਕਾਲੀਆਂ ਤੇ ਅੱਖ ਮਸਤਾਨੀ''' '''ਭਾਬੋ ਨੀਂ ਇੱਕ ਜੋਗੀ ਆ ਗਿਆ।''' '''*ਹਾਏ ਓ ਰੱਬਾ ਸੋਹਣਿਆਂ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਕਿਉਂ ਨ੍ਹੀਂ ਮੇਲਦਾ।''' '''ਗੁਲ ਹੋਜੂ ਗਾ ਦੀਵਾ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਖੇਲ ਦਾ।''' '''*ਮੀਂਹ ਵਰਸੇ ਬਿਜਲੀ ਕੜਕੇ''' '''ਭਿੱਜ ਗਈਆਂ ਨਣਾਨੇ ਪੂਣੀਆਂ।''' '''ਨਾਲੇ ਬਾਹਰੇ ਭਿੱਜਗੇ ਚਰਖੇ''' '''ਭਿੱਜ ਗਈਆਂ ਨਣਾਨੇ ਪੂਣੀਆਂ।''' '''*ਮੇਰਾ ਮਾਸ ਮੱਛੀਓ ਨਾ ਖਾਇਓ''' '''ਨੀਂ ਮੈਂ ਆਂ ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ ਦੀ।''' '''ਤੁਸੀਂ ਭੁੱਲ ਕੇ ਨਾ ਕਹਿਰ ਕਮਾਇਓ''' '''ਨੀਂ ਮੈਂ ਆਂ ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ ਦੀ।''' '''*ਜੇ ਤੂੰ ਅੱਖੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨ੍ਹੀਂ ਰਹਿਣਾ''' '''ਮਾਹੀ ਵੇ ਸਾਡਾ ਦਿਲ ਮੋੜਦੇ।''' '''ਸਾਡਾ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਮੰਨਣਾ ਨ੍ਹੀਂ ਕਹਿਣਾ''' '''ਮਾਹੀ ਵੇ ਸਾਡਾ ਦਿਲ ਮੋੜਦੇ।''' '''*ਧੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ ਦੌਲਤਾਂ ਬਿਗਾਨੀਆਂ''' '''ਵੇ ਹੱਸ ਹੱਸ ਤੋਰ ਬਾਬਲਾ।''' '''ਤੇਰੇ ਮਹਿਲਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਛੱਡ ਅੱਜ ਜਾਨੀਆਂ''' '''ਵੇ ਹੱਸ ਹੱਸ ਤੋਰ ਬਾਬਲਾ।''' == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ]] o1f1r05g8n2laglxxv536hr14ztv96i 3 204477 850336 850303 2026-10-19T14:13:37Z Kuldeepburjbhalaike 18176 /* Heritage Across Borders ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇਣ ਲਈ ਧੰਨਵਾਦ ਅਤੇ ਮੁਬਾਰਕਾਂ */ ਜੁਆਬ 850336 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=AMAN KUMAR}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 07:31, 2 ਮਈ 2026 (UTC) == Heritage Across Borders ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇਣ ਲਈ ਧੰਨਵਾਦ ਅਤੇ ਮੁਬਾਰਕਾਂ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:Heritage Across Borders|Heritage Across Borders]] ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਅਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇਣ ਲਈ ਤੁਹਾਡਾ ਧੰਨਵਾਦ। ਇਸ ਐਡਿਟਾਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਦੂਜੇ ਸਭਤੋਂ ਚੋਟੀ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨੀ ਰਹੇ ਹੋ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਮੁਬਾਰਕਾਂ। ਇਸ ਐਡਾਟਿਥਾਨ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਹਾਡਾ ਬਣਦਾ ਇਨਾਮ ਤੁਹਾਡੇ ਈਮੇਲ ਉੱਤੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸਦੇ ਇਨਾਮ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਵੀ ਮਿਲੇਗਾ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਲ ਰੂਪ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਜਾਂ ਹਾਰਡ ਕਾਪੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ? ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਸੁਆਲ ਜਾਂ ਜੁਆਬ ਤੁਸੀਂ [https://t.me/punjabiwikimedians/ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਦੇ ਟੈਲੀਗਰਾਮ ਗਰੁੱਪ] ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੁੜ ਸਕਦੇ ਹੋ। -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 04:18, 19 ਅਕਤੂਬਰ 2026 (UTC) : @[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeepburjbhalaike|Kuldeepburjbhalaike]] Thank you very much for the update and this recognition. I would prefer to receive my certificate as a Hard copy. : Please send my reward to the following email address: amankumar.wikimedian@gmail.com : Thank you and best regards, [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:विक्रम प्रताप|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 06:52, 19 ਅਕਤੂਬਰ 2026 (UTC) ::ਈਮੇਲ ਪਤੇ ਲਈ ਅਤੇ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਤੁਹਾਡਾ ਧੰਨਵਾਦ -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 14:13, 19 ਅਕਤੂਬਰ 2026 (UTC) hlua260ls9584vouofpasrb0m78xoqn 3 205453 850332 2026-10-19T13:31:25Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 850332 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=Tani8026}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:31, 19 ਅਕਤੂਬਰ 2026 (UTC) b3pblzdkp2kvhtd0s5vrv1hu4ke4vsr 3 205454 850337 2026-10-19T16:30:41Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 850337 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=फ्लेकुरब}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:30, 19 ਅਕਤੂਬਰ 2026 (UTC) l47rzmrcg0rf8p62hxa1o4ogw7nbfpf 3 205455 850378 2026-10-20T11:26:55Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 850378 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=ਹਰਸ਼ਦੀਪ ਕੌਰ}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 11:26, 20 ਅਕਤੂਬਰ 2026 (UTC) i3yqzec68q35tbfjwgfnav4m4g4n54e