ਵਿਕੀਸਰੋਤ pawikisource https://pa.wikisource.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਲੇਖਕ ਲੇਖਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਪੋਰਟਲ ਪੋਰਟਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਲਿਖਤ ਲਿਖਤ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਆਡੀਓਬੁਕ ਆਡੀਓਬੁਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਅਨੁਵਾਦ ਅਨੁਵਾਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਪੰਨਾ ਪੰਨਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਇੰਡੈਕਸ ਇੰਡੈਕਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk 252 1049 218695 114791 2026-05-22T06:11:13Z Taranpreet Goswami 2106 218695 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title=Book of Genesis |Language=pa` |Volume=1 |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=5 |Progress=V |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="-" 2to3="ਟਾਈਟਲ" 4="-" 5="ਕਵਰ" 6to7="ਟਾਈਟਲ" 8="4" 242to248="-" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} pgvcb11r7occiqcntnwvyrjzwzq3mdy 252 1811 218689 114764 2026-05-22T05:52:35Z Taranpreet Goswami 2106 218689 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="ਤਤਕਰਾ" 3="1" 67to70="ਤਤਕਰਾ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} pu2rdh8pwlhvz9okx5qmo3lepbzicvk 252 1965 218687 114762 2026-05-22T05:48:42Z Taranpreet Goswami 2106 218687 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="ਤਤਕਰਾ" 3="1" 51to52="ਤਤਕਰਾ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} rzcw0fw5oj8r04toa6mriwvjaw612qk 252 2787 218688 114763 2026-05-22T05:50:19Z Taranpreet Goswami 2106 218688 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="ਤਤਕਰਾ" 3="1" 47to48="ਤਤਕਰਾ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} iwa4xawl7qw6pguvhz323ehg9znnzm9 252 2788 218682 114761 2026-05-22T05:36:30Z Taranpreet Goswami 2106 218682 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="ਤਤਕਰਾ" 3="1" 51to52="ਤਤਕਰਾ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} rzcw0fw5oj8r04toa6mriwvjaw612qk 252 2792 218679 114756 2026-05-22T03:24:04Z Taranpreet Goswami 2106 218679 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="ਤਤਕਰਾ" 3="1" 49="ਕੋਲੋਫੋਨ" 50="ਸੂਚਨਾ " /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} ak19p1lavemzn48dbbr97c0mi6o1aff 252 2795 218683 16215 2026-05-22T05:37:59Z Taranpreet Goswami 2106 218683 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="1" 42to43="ਤਤਕਰਾ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} svluqjhch6j90dqbnfvzei403le8stp 252 3559 218691 114765 2026-05-22T05:57:16Z Taranpreet Goswami 2106 218691 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="ਤਤਕਰਾ" 3="1" 51to52="ਤਤਕਰਾ" 53="ਗੋਸ਼ਟੀ" 54="ਕੋਲੋਫੋਨ" 55to56="ਤਤਕਰਾ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} 2li6ars16j6mypgqp3ng4xrmf8v37um 252 3563 218692 114766 2026-05-22T06:00:51Z Taranpreet Goswami 2106 218692 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="ਤਤਕਰਾ" 3="1" 45to46="ਤਤਕਰਾ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} a4q7bv4hxb29avcfj72w4uk34zs21j0 252 3567 218694 114767 2026-05-22T06:06:11Z Taranpreet Goswami 2106 218694 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="ਤਤਕਰਾ" 3="1" 55to56="ਤਤਕਰਾ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} sdgb015h28qtgshzcub1gu04w4is7hd 252 3568 218677 114743 2026-05-22T03:16:09Z Taranpreet Goswami 2106 218677 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="1" 65to66="ਤਤਕਰਾ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} dxs1eh0lhhiwkeg9om6r4gmcfmyebrt 252 3570 218678 114755 2026-05-22T03:20:58Z Taranpreet Goswami 2106 218678 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="1" 3="-" 4="2" 49to50="ਤਤਕਰਾ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} h4zuoqb688ecxx3njw5yswq5btn09aa 252 7771 218745 25967 2026-05-22T09:03:31Z Taranpreet Goswami 2106 218745 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title= |Language=en |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=_empty_ |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1to2="ਕਵਰ" 3="ਟਾਈਟਲ" 4to9="ਮੁਖਬੰਧ " 10="ਕੋਲੋਫੋਨ" 11="ਕਵਰ" 12="ਤਤਕਰਾ" 13="3" 73="ਕੋਲੋਫੋਨ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} fp1nn04kb7hwiaz4xmcwdxdysed2vah 252 7772 218756 25968 2026-05-22T09:23:58Z Taranpreet Goswami 2106 218756 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title= |Language=en |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="5" 154="-" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} d3vrs1v93xejpt0vqfp03vjt11jo291 252 7774 218741 26388 2026-05-22T08:59:33Z Taranpreet Goswami 2106 218741 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title=ਨਰ-ਨਾਰੀ |Language=en |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="5" 93="-" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} oiv94fmvmjoj0r87uxaxtjyzpd54txf 252 7779 218729 211699 2026-05-22T07:45:40Z Taranpreet Goswami 2106 218729 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q137845255 |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1to2="ਕਵਰ" 3="ਟਾਈਟਲ" 4="ਤਤਕਰਾ" 5="ਕੋਲੋਫੋਨ" 6="1" 145="ਕਵਰ" 146="-" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} dmqfg6sqfkbh6g5xgm8b397bfwqjfvx 252 13152 218773 134103 2026-05-22T11:19:25Z Taranpreet Goswami 2106 218773 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q110897988 |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=7 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1to6="-" 7to8="ਕਵਰ" 9="ਸਮਰਪਣ" 10="-" 11to12="ਤਤਕਰਾ" 13="7" 115="ਕੋਲੋਫੋਨ" 116to118="ਤਤਕਰਾ" 119to122="-" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} qpev7kr2u55t47bvukaq34xyyn66g7g 252 13554 218780 206933 2026-05-22T11:29:07Z Taranpreet Goswami 2106 218780 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q110656036 |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=V |Transclusion=yes |Validation_date= |Pages=<pagelist 1='ਕਵਰ' 2=- 3='ਟਾਈਟਲ' 4='ਕੋਲੋਫੋਨ' 5='ਸਮਰਪਣ' 6='ਤਤਕਰਾ' 7='ਭੂਮਿਕਾ' 8to9='ਦੋ ਸ਼ਬਦ'/> |Volumes= |Remarks={{ਪੰਨਾ:ਕੌਡੀ ਬਾਡੀ ਦੀ ਗੁਲੇਲ - ਚਰਨ ਪੁਆਧੀ.pdf/6}} |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} j2y1hqe0wmbkteieq0bozlzbf7od9ob 252 13560 218686 43664 2026-05-22T05:46:40Z Taranpreet Goswami 2106 218686 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title=Alochana Magazine July, August and September 1986 |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 5="1" 2="ਤਤਕਰਾ" 3to4="ਅੰਕ ਪਰਿਚੈ" 117="ਤਤਕਰਾ" 118="ਕਵਰ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} 9v5u8zs7eo4ts1jhe30gyeea2diivlv 252 13561 218681 43665 2026-05-22T03:35:54Z Taranpreet Goswami 2106 218681 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title=Alochana Magazine January, February and March 1985 |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="ਤਤਕਰਾ" 3to4="ਸੰਪਾਦਕੀ" 5="1" 132to133="-" 134="128" 136to138="ਤਤਕਰਾ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} 0ememzto3xch8sr5nqb57ys0gyup5af 250 15934 218758 190559 2026-05-22T10:04:02Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 218758 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Multicol}} ਮਾਰਨ ਦੇ ਤੁੱਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮੌਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਦਰੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਸ਼ੰਘਾਈ ਦੇ ਓਹ ਜੱਥੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਜਰ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ’ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰ ਮਥਰਾ ਸਿੰਘ ਸਨ; ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਆਏ ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਰਾਭਾ’ ਵਰਗੇ ਓਹ ਗਦਰੀ, ਜੋ ‘ਤੋਬਾ ਮਾਰੂ' ਦੇ ਹਿੰਦ ਪੁਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਦੇਸ਼ ਆ ਚੁਕੇ ਸਨ, ਜਦ ਕਿ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਇਤਨੀ ਚੌਕਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੇਵਲ ਇਹ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਇਕ ਜ਼ਬਰਦੱਸਤ ਜਥੇਬੰਦੀ ਬਣੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ 'ਹਿੰਦੀ ਵਾਪਸ ਦੇਸ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਅੱਡ ਅੱਡ ਵਿਯੱਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਗੜਬੜ ਮਚਾ ਸਕਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਰੇ ਅਜੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ<ref>Isemonger and Slattery, p. 46.</ref>। ਨਾਂ ਹੀ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬਰ ਵਿਚ ਗਦਰੀਆਂ ਦੇ ਮਦਰਾਸ ਅਤੇ ਕੋਲੰਬ ਰਾਹੀਂ ਆ ਸਕਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਲ ਧਿਆਨ ਦਿਤਾ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ‘ਚੁਘਾ’ ਅਤੇ ‘ਮਸ਼ੀਮਾ ਮਾਰੂ' ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਸਾਥੀ ਪੰਜਾਬ ਆਉਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ<ref>Isemonger and Slattery, p. 63.</ref>। ਕੋਲੰਬ ਰਸਤੇ ਹੀ ਇਕ ਹੋਰ ਗਦਰੀਆਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਜਨਵਰੀ ੧੯੧੫ ਵਿਚ ‘ਸੰਤ’ ਵਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਈ। ਕਈ ਇਕੜ ਦੁਕੜ ਗ਼ਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਬੰਬਈ ਅਤੇ ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿੰਗੇ ਰਸਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਆ ਗਏ<ref>Ibid, p. 48.</ref>। ‘ਤੋਸ਼ਾ ਮਾਰੂ’ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ‘ਪੰਡਤ ਜਗਤ ਰਾਮ, ਸ਼੍ਰੀ ਪਿਰਥੀ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰੁਲੀਆ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗੂੰ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਗਦਰੀ ਕਲਕੱਤੇ ਜਾਂ ਰਾਇਵਿੰਡ ਪੁਲਸ ਤੋਂ ਅੱਖ ਬਚਾਕੇ ਨਿਕਲਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਰੂੜ ਸਿੰਘ ‘ਚੂਹੜ ਚਕ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ‘ਲਲਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਖਤਰਨਾਕ ਸਮਝਕੇ ਜੇਹਲ ਵਿਚੋਂ ਪਿਛੋਂ ਰਿਹਾ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। {{gap}}ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਗਦਰੀ ਕਾਰਰਵਾਈਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲ ਸ਼ੰਘਾਈ ਤੋਂ ਆਏ ਜੱਥੇ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਜਰ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ’ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਦਾਇਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਦੇਸੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਗਦਰ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਗਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਮਿਲਣ ਉਤੇ ਗਦਰ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣ ਵਾਸਤੇ ਆਖਿਆ ਗਿਆ<ref>Second Case, Judgement, p. 28</ref>। ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਮਕਸਦ ਲਈ ਗਦਰੀ ਕਾਰਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਤਰਤੀਬ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ੧੩ ਅਕਤੂਬਰ ੧੯੧੪ ਨੂੰ ਗਦਰੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਪਾਰਟੀ ਅਕੱਠੀ ਹੋਈ। ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਮੌਕਿਆ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਦੀਵਾਲੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਕੁਝ ਇਨਕਲਾਬੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚੁਬਾਰੇ ਫੇਰ ਅਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਗਦਰ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਏ, ਗਦਰ ਵਾਸਤੇ ਹੋਰ ਨਵੇਂ ਸਾਥੀ ਬਣਾਏ ਜਾਣ, ਅਤੇ, ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇਸ ਪੁਜੇ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਗਦਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰ ਰਿਹਾ ਜਾਏ<ref>Second Case, Judgement, p. 30.</ref>। {{gap}}ਦੀਵਾਲੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਡਾਕਟਰ ਮਥਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ੧੯ ਜਾਂ ਵੀਹ ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ {{Multicol-break}} ਟੋਲੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੁਜ ਗਈ। ਡਾਕਟਰ ਮਥਰਾ ਸਿੰਘ - ਸ਼ੰਘਾਈ ਤੋਂ ਕੈਲੇਫੋਰਨੀਆ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੁਗੰਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਤੰਬਰ ੧੯੧੩ ਵਿਚ ਉਹ ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਸੰਘਾਈ ਆਏ ਅਤੇ ਉਥੇ ਗਦਰ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਪਰ ਸ਼ੰਘਾਈ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਰਰਵਾਈਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਮਈ ੧੯੧੪ ਵਿਚ ਦੇਸ ਆ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬਿਆਨ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਤੋਂ ਦੇਸ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਾਬਲ ਜਾਕੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਠਹਿਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਜਿਨਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦ ਛਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਵੇ<ref>ਇਹ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ ਇਕ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਬਣੀ ਨੂੰ ਮਸਾਂ ਤਿਨ ਕੁ ਮਹੀਨੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਕਿਸੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪਲੈਨ ਨੂੰ ਮੁਖ ਰਖਕੇ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ।</ref>। ਪਰ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਵੀ ਡਾਕਟਰ ਮਥਰਾ ਸਿੰਘ ਬਦੇਸ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਤਜਵੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਨਾ ਚੜ੍ਹਾ ਸਕੇ। ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਦੇਸ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹ ਫੇਰ ਸ਼ੰਘਾਈ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੀਪੋਟ ਕੀਤੀ ਕਿ ਹਿੰਦ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਗਦਰ ਵਾਸਤੇ ਮੁਆਫਕ ਹਨ<ref>lsemonger and Slattery, p. 82.</ref>। {{gap}}ਦੀਵਾਲੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚੁਬਾਰੇ ਨੀਯਤ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਜਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਸਾਥੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਡਾਕਟਰ ਖ਼ਬਰਾ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ‘ਲੰਗੇਰੀ’ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ‘ਸਿਆਲਕੋਟੀ’ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਕੋਈ ਖਾਸ ਫੈਸਲਾ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ, ਅਤੇ ਗਦਰ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਆਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸੇਤਰ੍ਹਾਂ ਨਨਕਾਣੇ ਸਹਿਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਉਤੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਈ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਸਿੱਟਾ ਨਾ ਨਿਕਲਿਆ, ਸਵਾਏ ਇਸ ਦੇ ਕਿ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਪੇਂਡੂੰਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਰਲਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਆਦਮੀਂ ਭੇਜੇ ਗਏ ਅਤੇ ਗਦਰ ਵਾਸਤੇ ਮਿਲ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਆਦਮੀਆਂ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਪੜਤਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਠਾਣੀ ਗਈ। ਆਖਰ ਖਾਸਾ (ਜ਼ਿਲਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਇਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੀਟਿੰਗ ਕਰਕੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ੧੫ ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਗਦਰ ਕੀਤਾ ਜਾਏ, ਅਤੇ ਇਸ ਮਤਲਬ ਲਈ ਡਾਕਟਰ ਮੁਖਰਾ ਸਿੰਘ, ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਰਾਭਾ’, ‘ਪੰਡਤ’ ਜਗਤ ਰਾਮ, ਸ਼੍ਰੀ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ‘ਚੁਘਾ’ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਜਰ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ' ਲੀਡਰ ਨੀਯਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਪਰ ੧੫ ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਗਦਰ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਿਆ ਕਿ ਹਥਿਆਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਂਣ ਦੀ ਆਸ ਸੀ, ਨਾ ਆਏ। {{gap}}{{Float right|}}ਖਾਸੇ ਬਣੀ ਕਮੇਟੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ‘ਚੁਘਾ ਨਾਲ ਤਾਲ ਮੇਲ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਗਦਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ੨੩ ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਝਾੜ ਸਾਹਿਬ (ਸਰਹਾਲੀ ਠਾਣਾ) ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਅਕੱਠ ਕੀਤਾ ਜਾਏ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਗਦਰੀਆਂ ਹੋਰ ਹਦਾਇਤਾਂ ਲੈਣ ਵਾਸਤੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਅਮਾਵਸ ਦੇ ਮੇਲੇ ਉਤੇ ਮਿਲਣ ਵਾਸਤੇ ਆਖਿਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਝੇ ਦੇ ਗਦਰੀਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਜਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੁਲਸ ਨੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ {{Multicol-end}}{{center|{{center|}}}}<noinclude>{{center|੮੫}} <references/> {{rule}}</noinclude> jl4bopmog0iebf1azyvzpunxo3q61ze 250 22254 218785 53362 2026-05-22T11:36:12Z Kuldip DMW 2077 /* ਸੋਧਣਾ */ 218785 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kuldip DMW" />{{center|੭੫੬}}</noinclude>॥੧੭॥ ਸਚਾ ਸਾਹੁ ਸਚੇ ਵਣਜਾਰੇ ਓਥੈ ਕੂੜੇ ਨਾ ਟਿਕੰਨਿ॥ ਓਨਾ ਸਚੁ ਨ ਭਾਵਈ ਦੁਖ ਹੀ ਮਾਹਿ ਪਰੰਨਿ॥੧੮॥ ਹਉਮੈ ਮੈਲਾ ਜਗੁ ਫਿਰੈ ਮਰਿ ਜੰਮੈ ਵਾਰੋ ਵਾਰ॥ ਪਇਐ ਕਿਰਤਿ ਕਮਾਵਣਾ ਕੋਇ ਨ ਮੇਟਣਹਾਰ॥੧੯॥ ਸੰਤਾ ਸੰਗਤਿ ਮਿਲਿ ਰਹੈ ਤਾ ਸਚਿ ਲਗੈ ਪਿਆਰੁ॥ ਸਚੁ ਸਲਾਹੀ ਸਚੁ ਮਨਿ ਦਰਿ ਸਚੈ ਸਚਿਆਰੁ॥੨੦॥ ਗੁਰ ਪੂਰੇ ਪੂਰੀ ਮਤਿ ਹੈ ਅਹਿਨਿਸਿ ਨਾਮੁ ਧਿਆਇ॥ ਹਉਮੈ ਮੇਰਾ ਵਡ ਰੋਗੁ ਹੈ ਵਿਚਹੁ ਠਾਕਿ ਰਹਾਇ॥੨੧॥ ਗੁਰੁ ਸਾਲਾਹੀ ਆਪਣਾ ਨਿਵਿ ਨਿਵਿ ਲਾਗਾ ਪਾਇ॥ ਤਨੁ ਮਨੁ ਸਉਪੀ ਆਗੈ ਧਰੀ ਵਿਚਹੁ ਆਪੁ ਗਵਾਇ॥੨੨॥ ਖਿੱਚੋਤਾਣਿ ਵਿਗੁਚੀਐ ਏਕਸੁ ਸਿਉ ਲਿਵ ਲਾਇ॥ ਹਉਮੈ ਮੇਰਾ ਛਡਿ ਤੂ ਤਾ ਸਚਿ ਰਹੈ ਸਮਾਇ॥੨੩॥ ਸਤਿਗੁਰ ਨੋ ਮਿਲੇ ਸਿ ਭਾਇਰਾ ਸਚੈ ਸਬਦਿ ਲਗੰਨਿ॥ ਸਚਿ ਮਿਲੇ ਸੇ ਨ ਵਿਛੁੜਹਿ ਦਰਿ ਸਚੈ ਦਿਸੰਨਿ॥੨੪॥ ਸੇ ਭਾਈ ਸੇ ਸਜਣਾ ਜੋ ਸਚਾ ਸੇਵੰਨਿ॥ ਅਵਗਣ ਵਿਕਣਿ ਪਲ੍ਹਰਨਿ ਗੁਣ ਕੀ ਸਾਝ ਕਰੰਨ੍ਹਿ॥੨੫॥ ਗੁਣ ਕੀ ਸਾਝ ਸੁਖੁ ਊਪਜੈ ਸਚੀ ਭਗਤਿ ਕਰੇਨਿ॥ ਸਚੁ ਵਣੰਜਹਿ ਗੁਰ ਸਬਦ ਸਿਉ ਲਾਹਾ ਨਾਮੁ ਲਏਨਿ॥੨੬॥ ਸੁਇਨਾ ਰੁਪਾ ਪਾਪ ਕਰਿ ਕਰਿ ਸੰਚੀਐ ਚਲੈ ਨ ਚਲਦਿਆ ਨਾਲਿ॥ ਵਿਣੁ ਨਾਵੈ ਨਾਲਿ ਨ ਚਲਸੀ ਸਭ ਮੁਠੀ ਜਮਕਾਲਿ॥੨੭॥ ਮਨ ਕਾ ਤੋਸਾ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਹੈ ਹਿਰਦੈ ਰਖਹੁ ਸਮ੍ਹਾਲਿ॥ ਏਹੁ ਖਰਚੁ ਅਖੁਟੁ ਹੈ ਗੁਰਮੁਖਿ ਨਿਬਹੈ ਨਾਲਿ॥੨੮॥ ਏ ਮਨ ਮੂਲਹੁ ਭੁਲਿਆ ਜਾਸਹਿ ਪਤਿ ਗਵਾਇ॥ ਇਹੁ ਜਗਤੁ ਮੋਹਿ ਦੂਜੈ ਵਿਆਪਿਆ ਗੁਰਮਤੀ ਸਚੁ ਧਿਆਇ ॥੨੯॥ ਹਰਿ ਕੀ ਕੀਮਤਿ ਨਾ ਪਵੈ ਹਰਿ ਜਸੁ ਲਿਖਣੁ ਨ ਜਾਇ॥ ਗੁਰ ਕੈ ਸਬਦਿ ਮਨੁ ਤਨੁ ਰਪੈ ਹਰਿ ਸਿਉ ਰਹੈ ਸਮਾਇ॥੩੦॥ ਸੋ ਸਹੁ ਮੇਰਾ ਰੰਗੁਲਾ ਰੰਗੇ ਸਹਜਿ ਸੁਭਾਇ॥ ਕਾਮਣਿ ਰੰਗੁ ਤਾ ਚੜੈ ਜਾ ਪਿਰ ਕੈ ਅੰਕਿ ਸਮਾਇ ॥੩੧॥ ਚਿਰੀ ਵਿਛੁੰਨੇ ਭੀ ਮਿਲਨਿ ਜੋ ਸਤਿਗੁਰੁ ਸੇਵੰਨਿ॥ ਅੰਤਰਿ ਨਵ ਨਿਧਿ ਨਾਮੁ ਹੈ ਖਾਨਿ ਖਰਚਿ ਨ ਨਿਖੁਟਈ ਹਰਿ ਗੁਣ ਸਹਜਿ ਰਵੰਨਿ॥੩੨॥ ਨਾ ਓਇ ਜਨਮਹਿ ਨਾ ਮਰਹਿ ਨਾ ਓਇ ਦੁਖ ਸਹੰਨਿ॥ ਗੁਰਿ ਰਾਖੇ ਸੇ ਉਬਰੇ ਹਰਿ ਸਿਉ ਕੇਲ ਕਰੰਨਿ॥੩੩॥ ਸਜਣ ਮਿਲੇ ਨ ਵਿਛੁੜਹਿ ਜਿ ਅਨਦਿਨੁ ਮਿਲੇ ਰਹੰਨਿ॥ ਇਸੁ ਜਗ ਮਹਿ ਵਿਰਲੇ ਜਾਣੀਅਹਿ ਨਾਨਕ ਸਚੁ ਲਹੰਨਿ॥੩੪॥੧॥੩॥ ਸੂਹੀ ਮਹਲਾ ੩॥ ਹਰਿ ਜੀ ਸੂਖਮੁ ਅਗਮੁ ਹੈ ਕਿਤੁ ਬਿਧਿ ਮਿਲਿਆ ਜਾਇ॥ ਗੁਰ ਕੈ ਸਬਦਿ ਭ੍ਰਮੁ ਕਟੀਐ ਅਚਿੰਤੁ ਵਸੈ ਮਨਿ ਆਇ॥੧॥ ਗੁਰਮੁਖਿ ਹਰਿ ਹਰਿ<noinclude></noinclude> rv8zgx79nuovq0aatf4yjs2cbz0orxc 250 22259 218787 53367 2026-05-22T11:52:08Z Kuldip DMW 2077 /* ਸੋਧਣਾ */ 218787 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kuldip DMW" />{{center|੭੫੭}}</noinclude>ਨਾਮੁ ਜਪੰਨਿ॥ ਹਉ ਤਿਨ ਕੈ ਬਲਿਹਾਰਣੈ ਮਨਿ ਹਰਿ ਗੁਣ ਸਦਾ ਰਵੰਨਿ॥੧॥ ਰਹਾਉ॥ ਗੁਰੁ ਸਰਵਰੁ ਮਾਨ ਸਰੋਵਰੁ ਹੈ ਵਡਭਾਗੀ ਪੁਰਖ ਲਹੰਨ੍ਹਿ॥ ਸੇਵਕ ਗੁਰਮੁਖਿ ਖੋਜਿਆ ਸੇ ਹੰਸੁਲੇ ਨਾਮੁ ਲਹੰਨਿ॥੨॥ ਨਾਮੁ ਧਿਆਇਨ੍ਹਿ ਰੰਗ ਸਿਉ ਗੁਰਮੁਖਿ ਨਾਮਿ ਲਗੰਨ੍ਹਿ॥ ਧੁਰਿ ਪੂਰਬਿ ਹੋਵੈ ਲਿਖਿਆ ਗੁਰ ਭਾਣਾ ਮੰਨਿ ਲਏਨ੍ਹਿ॥੩॥ ਵਡਭਾਗੀ ਘਰੁ ਖੋਜਿਆ ਪਾਇਆ ਨਾਮੁ ਨਿਧਾਨੁ॥ ਗੁਰਿ ਪੂਰੈ ਵੇਖਾਲਿਆ ਪ੍ਰਭੁ ਆਤਮ ਰਾਮੁ ਪਛਾਨੁ॥੪॥ ਸਭਨਾ ਕਾ ਪ੍ਰਭੁ ਏਕੁ ਹੈ ਦੂਜਾ ਅਵਰੁ ਨ ਕੋਇ॥ ਗੁਰ ਪਰਸਾਦੀ ਮਨਿ ਵਸੈ ਤਿਤੁ ਘਟਿ ਪਰਗਟੁ ਹੋਇ॥੫॥ ਸਭੁ ਅੰਤਰਜਾਮੀ ਬ੍ਰਹਮੁ ਹੈ ਬ੍ਰਹਮੁ ਵਸੈ ਸਭ ਥਾਇ॥ ਮੰਦਾ ਕਿਸ ਨੋ ਆਖੀਐ ਸਬਦਿ ਵੇਖਹੁ ਲਿਵ ਲਾਇ॥੬॥ ਬੁਰਾ ਭਲਾ ਤਿਚਰੁ ਆਖਦਾ ਜਿਚਰੁ ਹੈ ਦੁਹੁ ਮਾਹਿ॥ ਗੁਰਮੁਖਿ ਏਕੋ ਬੁਝਿਆ ਏਕਸੁ ਮਾਹਿ ਸਮਾਇ॥੭॥ ਸੇਵਾ ਸਾ ਪ੍ਰਭ ਭਾਵਸੀ ਜੋ ਪ੍ਰਭੁ ਪਾਏ ਥਾਇ॥ ਜਨ ਨਾਨਕ ਹਰਿ ਆਰਾਧਿਆ ਗੁਰ ਚਰਣੀ ਚਿਤੁ ਲਾਇ॥੮॥੨॥੪॥੯॥ {{center|ਰਾਗੁ ਸੂਹੀ ਅਸਟਪਦੀਆ ਮਹਲਾ ੪ ਘਰੁ ੨ ੴ ਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ॥}} ਕੋਈ ਆਣਿ ਮਿਲਾਵੈ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰੀਤਮੁ ਪਿਆਰਾ ਹਉ ਤਿਸੁ ਪਹਿ ਆਪੁ ਵੇਚਾਈ॥੧॥ ਦਰਸਨੁ ਹਰਿ ਦੇਖਣ ਕੈ ਤਾਈ॥ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਹਿ ਤਾ ਸਤਿਗੁਰੁ ਮੇਲਹਿ ਹਰਿ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਧਿਆਈ॥੧॥ ਰਹਾਉ॥ ਜੇ ਸੁਖੁ ਦੇਹਿ ਤ ਤੁਝਹਿ ਅਰਾਧੀ ਦੁਖਿ ਭੀ ਤੁਝੈ ਧਿਆਈ॥੨॥ ਜੇ ਭੁਖ ਦੇਹਿ ਤ ਇਤ ਹੀ ਰਾਜਾ ਦੁਖ ਵਿਚਿ ਸੂਖ ਮਨਾਈ॥੩॥ ਤਨੁ ਮਨੁ ਕਾਟਿ ਕਾਟਿ ਸਭੁ ਅਰਪੀ ਵਿਚਿ ਅਗਨੀ ਆਪੁ ਜਲਾਈ॥੪॥ ਪਖਾ ਫੇਰੀ ਪਾਣੀ ਢੋਵਾ ਜੋ ਦੇਵਹਿ ਸੋ ਖਾਈ॥॥੫॥ ਨਾਨਕੁ ਗਰੀਬੁ ਢਹਿ ਪਇਆ ਦੁਆਰੈ ਹਰਿ ਮੇਲਿ ਲੈਹੁ ਵਡਿਆਈ॥੬॥ ਅਖੀ ਕਾਢਿ ਧਰੀ ਚਰਣਾ ਤਲਿ ਸਭ ਧਰਤੀ ਫਿਰਿ ਮਤ ਪਾਈ॥੭॥ ਜੇ ਪਾਸਿ ਬਹਾਲਹਿ ਤਾ ਤੁਝਹਿ ਅਰਾਧੀ ਜੇ ਮਾਰਿ ਕਢਹਿ ਭੀ ਧਿਆਈ ॥੮॥ ਜੇ ਲੋਕੁ ਸਲਾਹੇ ਤਾ ਤੇਰੀ ਉਪਮਾ ਜੇ ਨਿੰਦੈ ਤ ਛੋਡਿ ਨ ਜਾਈ॥੯॥ ਜੇ ਤੁਧੁ ਵਲਿ ਰਹੈ ਤਾ ਕੋਈ ਕਿਹੁ ਆਖਉ ਤੁਧੁ ਵਿਸਰਿਐ ਮਰਿ ਜਾਈ॥੧੦॥ ਵਾਰਿ ਵਾਰਿ ਜਾਈ ਗੁਰ ਊਪਰਿ ਪੈ ਪੈਰੀ ਸੰਤ ਮਨਾਈ॥੧੧॥ ਨਾਨਕੁ ਵਿਚਾਰਾ ਭਇਆ ਦਿਵਾਨਾ ਹਰਿ ਤਉ ਦਰਸਨ ਕੈ ਤਾਈ॥੧੨॥ ਝਖੜੁ ਝਾਗੀ ਮੀਹੁ ਵਰਸੈ ਭੀ ਗੁਰੂ ਦੇਖਣ ਜਾਈ॥੧੩॥ ਸਮੁੰਦੁ ਸਾਗਰੁ ਹੋਵੈ ਬਹੁ ਖਾਰਾ ਗੁਰਸਿਖੁ ਲੰਘਿ ਗੁਰ ਪਹਿ ਜਾਈ॥੧੪॥ ਜਿਉ ਪ੍ਰਾਣੀ<noinclude></noinclude> 30o05x5cd6bbqti2l1x6mems5srt0m4 252 24449 218733 121507 2026-05-22T08:01:09Z Taranpreet Goswami 2106 218733 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title=First Love and Punin and Babúrin |Language=en |Volume= |Author=ਇਵਾਨ ਤੁਰਗਨੇਵ |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=W. H. Allen & co. |Address= |Year=1884 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=djvu |Image=7 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1to6="-" 7="ਕਵਰ" 8="-" 9="ਸਮਰਪਣ" 10="-" 11to13="ਨੋਟ" 14="-" 15="ਤਤਕਰਾ" 16="-" 17="1" 254to255="ਕਵਰ" 256to296="ਕੋਲੋਫੋਨ" 297to298="-" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} 5vizkp00vub65o96dqsbn4x72hme6e3 252 24681 218757 67329 2026-05-22T09:48:51Z Taranpreet Goswami 2106 218757 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title= |Language=en |Volume= |Author=[[ਲੇਖਕ:Leo Tolstoy|Leo Tolstoy]] |Translator=Rose Strunsky Lorwin |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year=1917 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=_empty_ |Image=1 |Progress=X |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="-" 3="ਟਾਈਟਲ" 4="ਤਤਕਰਾ" 5="ਟਾਈਟਲ" 25="3" 6to8="ਕਵਰ" 9to24="ਜਾਣ-ਪਛਾਣ" 41="19" 450="ਤਤਕਰਾ" 451to454="-" 39to40="-" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} si45tnifuovr40rjnnbmn44e50ef79q 252 29991 218769 74216 2026-05-22T11:05:37Z Taranpreet Goswami 2106 218769 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title=ਆਤਮ ਦਰਸ਼ਨ |Language=pa |Volume=ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ |Author=ਭਾਈ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਐੱਮਐੱਸਸੀ ਕਸ਼ਮੀਰ (1893-1953) |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=_empty_ |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1to2="ਕਵਰ" 3="ਤਤਕਰਾ" 4="-" 5="1" 251="-" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} nibdah7w88obgp7iori3fks8x2i5mvv 218770 218769 2026-05-22T11:06:08Z Taranpreet Goswami 2106 218770 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title=ਆਤਮ ਦਰਸ਼ਨ |Language=pa |Volume=ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ |Author=ਭਾਈ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਐੱਮਐੱਸਸੀ ਕਸ਼ਮੀਰ (1893-1953) |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1to2="ਕਵਰ" 3="ਤਤਕਰਾ" 4="-" 5="1" 251="-" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} pxgtd5ll15ps05w51s0exruxmoi5on1 252 30434 218749 77071 2026-05-22T09:14:03Z Taranpreet Goswami 2106 218749 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title=ਪੰਜਾਬੀ ਬਾਇਬਲ |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year=1815 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="-" 3="1" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} qnrj2rlhrhy1cvjzxqtyri232i8lvk2 252 30446 218779 204457 2026-05-22T11:28:34Z Taranpreet Goswami 2106 218779 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q110811522 |Title=ਕਿੱਕਰ ਸਿੰਘ |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=V |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1to4=- 5=ਕਵਰ 6=ਕੋਲੋਫੋਨ 7=ਭੂਮਕਾ 8=2 10=ਜਨਮ 11=6 /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} 2cfjig81mg9gmxdww2p7eqdm1e0jy6b 252 31349 218774 134109 2026-05-22T11:23:27Z Taranpreet Goswami 2106 218774 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q110907599 |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1to3="ਕਵਰ" 4to5="ਤਤਕਰਾ" 6="5" 98="ਕੋਲੋਫੋਨ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} 5peezxvxm5bnip3n0u3r67tafr9lfao 218775 218774 2026-05-22T11:23:41Z Taranpreet Goswami 2106 218775 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q110907599 |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=V |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1to3="ਕਵਰ" 4to5="ਤਤਕਰਾ" 6="5" 98="ਕੋਲੋਫੋਨ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} eqjnalzjv0fgua1ci2jtulbgcpnrkzp 252 31353 218765 91394 2026-05-22T10:52:30Z Taranpreet Goswami 2106 218765 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title=ਅਰਸ਼ੀ ਝਲਕਾਂ |Language=pa |Volume= |Author=ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ 'ਚਮਕ' ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰੀ |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address=ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |Year=1947 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1to2="ਕਵਰ" 3="ਸਮਰਪਣ" 4to6="ਤਤਕਰਾ" 7="7" 54="52" 130="ਕੋਲੋਫੋਨ" 52to53="-" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} m1l1ybjr5az6rnconsrm6tk63wbn27h 252 31354 218767 138289 2026-05-22T11:03:03Z Taranpreet Goswami 2106 218767 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q110820776 |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=_empty_ |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1to2="ਕਵਰ" 3="ਸਮਰਪਣ" 4="9" 12="-" 13="19" 90="-" 91="99" 108to110="-" 111="119" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਵਿਤਾ]] 57v2v10nmxty1i18me4v7e1klo8x83k 252 31358 218732 79821 2026-05-22T07:54:55Z Taranpreet Goswami 2106 218732 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title= |Language=en |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=_empty_ |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="ਤਤਕਰਾ" 3to13="ਕੋਲੋਫੋਨ" 14to17="ਤਤਕਰਾ" 18="4" 205to208="ਤਤਕਰਾ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} cnwxrmarcrebdem5pto415que7d1ugf 252 33694 218752 133939 2026-05-22T09:16:06Z Taranpreet Goswami 2106 218752 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q110820653 |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="2" 16="ਤਤਕਰਾ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸੇ]] kzlhea9amped4ch2ngtmpce3p1sag50 218753 218752 2026-05-22T09:16:22Z Taranpreet Goswami 2106 218753 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q110820653 |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=V |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="2" 16="ਤਤਕਰਾ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸੇ]] 6ycv5hsg21175c9d0iaymp7l4l59m87 252 36059 218776 91219 2026-05-22T11:26:34Z Taranpreet Goswami 2106 218776 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title= |Language=en |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="ਕੋਲੋਫੋਨ" 3to4="ਤਤਕਰਾ" 5="5" 160="ਤਤਕਰਾ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} 7cnerh47mdlq4ynp3jpv8kxi8imqlla 218777 218776 2026-05-22T11:26:47Z Taranpreet Goswami 2106 218777 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title= |Language=en |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=V |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="ਕੋਲੋਫੋਨ" 3to4="ਤਤਕਰਾ" 5="5" 160="ਤਤਕਰਾ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} gaolqr1l0jczxvikdvops2anv99kde2 250 38581 218706 159895 2026-05-22T07:13:49Z Harchand Bhinder 2624 218706 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="Benipal hardarshan" /></noinclude>{{dhr|10em}}{{center|{{xx-larger|ੴਸਤਿਗੁਰਪ੍ਰਸਾਦਿ॥}}}}</br> {{center|{{xxx-larger|ਅਥ ਪ੍ਰੇਮਸਾਗਰ ਲਿੱਖਯਤੇ ॥}}}}</br> {{Block center|<poem>ਵਿਘਨ ਵਿਦਾਰਣ ਵਿਰਦ ਵਰ, ਬਾਰਣ ਬਦਨ ਬਿਕਾਸ ਬਰ ਦੇਵਹੁ ਬਾਢੇ ਵਿਸ਼ਦ, ਬਾਣੀ ਬੁੱਧਿ ਬਿਲਾਸ ਯੁਗਲ ਚਰਣ ਜੋਵਤ ਜਗਤ, ਜਪਤ ਰੈਨ ਦਿਨ ਤੋਹਿ । ਜਗਮਾਤਾ ਸਰਸ੍ਵਤੀ ਸੁਮਿਰ, ਯੁਕ੍ਤਿ ਉਕ੍ਤਿ ਦੋ ਮੋਹਿ॥ ਏਕ ਸਮਯ ਬ੍ਯਾਸਦੇਵ ਕ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਕੇ ਦਸਮ ਕੰਧ ਕੀ ਕਥਾ ਚਤਰਭੁਜ ਮਿਸਰ ਨੇ ਦੋਹੇ ਚੌਪਈ ਮੇਂ ਬ੍ਰਿਜ ਖਾ ਮੇਂ ਕੀਆ ਸੋ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾਓਂ ਕੇ ਲੀਏ ਮਹਾਰਾਜਧਿਰਾਜ ਕਲ ਗੁਣ ਨਿਧਾਨ ਪੁਨ੍ਯਵਾਨ ਮਹਾਜਨ ਮਾਰ ਕੁਇਸਬਲਿ ਲਿ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਰਾਜ ਮੇਂ॥ ਦੋਹਰਾ {{gap}}ਕਵਿ ਪੰਡਿਤ ਮੰਡਿਤ ਕੀਏ ਨਗ ਭੁਖਣ ਪਹਿਰਾਇ ਗਾਹਿ ਗਾਹਿ ਬਿੱਦ੍ਯਾਸਕਲ, ਬਸ ਕੀਨੀ ਚਿਲਾਇ ਦਾਨ ਰੌਰ ਚਹੁੰ ਚੱਕ੍ਰ ਮੇਂ, ਚਢੇ ਕਵਿਨ ਕੇ ਚਿੱਤ ਆਵਤ ਘਾਵਤ ਲਾਲ ਮਣ, ਹਯ ਹਾਥੀ ਬਹੁ ਬਿੱਤ॥ </poem>}}<noinclude></noinclude> n4by7cwidqjj69h2hqgkh2h2yselxki 218707 218706 2026-05-22T07:15:02Z Harchand Bhinder 2624 218707 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="Benipal hardarshan" /></noinclude>{{dhr|10em}}{{center|{{xx-larger|ੴਸਤਿਗੁਰਪ੍ਰਸਾਦਿ॥}}}}</br> {{center|{{xxx-larger|ਅਥ ਪ੍ਰੇਮਸਾਗਰ ਲਿੱਖਯਤੇ ॥}}}}</br> {{Block center|<poem>ਵਿਘਨ ਵਿਦਾਰਣ ਵਿਰਦ ਵਰ, ਬਾਰਣ ਬਦਨ ਬਿਕਾਸ ਬਰ ਦੇਵਹੁ ਬਾਢੇ ਵਿਸ਼ਦ, ਬਾਣੀ ਬੁੱਧਿ ਬਿਲਾਸ ਯੁਗਲ ਚਰਣ ਜੋਵਤ ਜਗਤ, ਜਪਤ ਰੈਨ ਦਿਨ ਤੋਹਿ । ਜਗਮਾਤਾ ਸਰਸ੍ਵਤੀ ਸੁਮਿਰ, ਯੁਕ੍ਤਿ ਉਕ੍ਤਿ ਦੋ ਮੋਹਿ॥ ਏਕ ਸਮਯ ਬ੍ਯਾਸਦੇਵ ਕ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਕੇ ਦਸਮ ਕੰਧ ਕੀ ਕਥਾ ਚਤਰਭੁਜ ਮਿਸਰ ਨੇ ਦੋਹੇ ਚੌਪਈ ਮੇਂ ਬ੍ਰਿਜ ਖਾ ਮੇਂ ਕੀਆ ਸੋ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾਓਂ ਕੇ ਲੀਏ ਮਹਾਰਾਜਧਿਰਾਜ ਕਲ ਗੁਣ ਨਿਧਾਨ ਪੁਨ੍ਯਵਾਨ ਮਹਾਜਨ ਮਾਰ ਕੁਇਸਬਲਿ ਲਿ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਰਾਜ ਮੇਂ॥ ਦੋਹਰਾ {{gap}}ਕਵਿ ਪੰਡਿਤ ਮੰਡਿਤ ਕੀਏ ਨਗ ਭੁਖਣ ਪਹਿਰਾਇ {{gap}}ਗਾਹਿ ਗਾਹਿ ਬਿੱਦ੍ਯਾਸਕਲ, ਬਸ ਕੀਨੀ ਚਿਲਾਇ {{gap}}ਦਾਨ ਰੌਰ ਚਹੁੰ ਚੱਕ੍ਰ ਮੇਂ, ਚਢੇ ਕਵਿਨ ਕੇ ਚਿੱਤ {{gap}}ਆਵਤ ਘਾਵਤ ਲਾਲ ਮਣ, ਹਯ ਹਾਥੀ ਬਹੁ ਬਿੱਤ॥ </poem>}}<noinclude></noinclude> japs3165gcgpd669pfr49ofwiogqt59 252 43680 218680 110222 2026-05-22T03:31:42Z Taranpreet Goswami 2106 218680 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title=ਆਲੋਚਨਾ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਜਨਵਰੀ, ਫਰਵਰੀ ਅਤੇ ਮਾਰਚ 1965 |Language=pa |Volume= |Author=ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year=1965 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2to4="ਤਤਕਰਾ" 5="3" 63to64="ਤਸਵੀਰ" 65="61" 153to154="ਕਵਰ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} hsqcygs7rnh8sw9we8oemkowaq8a1a5 252 43681 218685 110224 2026-05-22T05:43:38Z Taranpreet Goswami 2106 218685 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title=ਆਲੋਚਨਾ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਜੁਲਾਈ, ਅਗਸਤ ਅਤੇ ਸਤੰਬਰ 1982 |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor=ਡਾ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year=1982 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2to4="ਤਤਕਰਾ" 5="1" 155to156="ਤਤਕਰਾ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} ch9hlpgayyr3fl904u6g0h1kqs1c8ig 252 43683 218684 110226 2026-05-22T05:40:53Z Taranpreet Goswami 2106 218684 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title=ਆਲੋਚਨਾ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਜੁਲਾਈ, ਅਗਸਤ ਅਤੇ ਸਤੰਬਰ 1979 |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor=ਡਾ. ਤੇਜਵੰਤ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year=1979 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="ਤਤਕਰਾ" 3="1" 71to72="ਤਤਕਰਾ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} 7tddarcvguasu87wzyn2sco4xfedzxa 252 43688 218771 110231 2026-05-22T11:09:18Z Taranpreet Goswami 2106 218771 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title=ਆਲੋਚਨਾ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਜਨਵਰੀ, ਫਰਵਰੀ ਅਤੇ ਮਾਰਚ 1983 |Language=pa |Volume=ਸਿਧਾਂਤ ਅੰਕ |Author= |Translator= |Editor=ਡਾ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year=1983 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2to4="ਤਤਕਰਾ" 5="1" 106="ਕਵਰ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} cyymw98zzztexihpwyllxax5bhd6nm5 252 44197 218772 113059 2026-05-22T11:15:41Z Taranpreet Goswami 2106 218772 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title=ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਦਾ ਭਾਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨੀ ਟੀਕਾ |Language=pa |Volume= |Author=ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ, ਐੱਮ.ਏ. |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address=1938 |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1to2="ਕਵਰ" 3="ਭੂਮਿਕਾ " 4="4" 14="ਆਸਾ ਮਹਲਾ ੧।" 15="16" 81to82="-" 83="82" 157="ਤਤਕਰਾ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} 8tb5jzxkmext7jflz3aldozx6o03fkh 250 46991 218737 121667 2026-05-22T08:50:49Z Dugal harpreet 231 /* ਤਸਦੀਕ */ 218737 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{dhr|3em}} {{Block center|<poem>{{xx-larger|□}} ਦਿਲ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਰਹਿਨਾਂ, ਮੋਇਆਂ ਨਾਲ ਤੇ ਮਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਕਲ ਪਰੇ ਕਰ, ਦਿਲ ਕਹਿੰਦਾ ਏ, ਰੂਹ ਨੂੰ ਪੱਥਰ ਕਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮੁੜ ਜਾਹ ਚਿੜੀਏ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਅੱਗਿਉਂ, ਆਲ੍ਹਣਿਆਂ ਵਿਚ ਬੋਟ ਉਡੀਕਣ, ਆਪੇ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੀ ਜੰਗ ਦਾ, ਕਦੇ ਮੋਰਚਾ ਸਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਆਉਂਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਚਿਰ ਹੋਇਆ ਏ, ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚ ਨੀਂਦਰ, ਸੁਪਨੇ ਦਰ ਖੜਕਾ ਕੇ ਮੁੜਦੇ, ਆਖਣ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਦਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜ਼ੋਰ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਹਨ੍ਹੇਰੀ, ਵਗਦੀ ਬੂਹੇ ਆ ਪਹੁੰਚੀ ਏ, ਲਾਟ ਬੁਝਣ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਮਾਰੇ, ਹਾਉਕਾ ਵੀ ਹੁਣ ਭਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਬੇਗਮ ਪੁਰ ਦੇ ਰਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਆਲਮ ਤਾਹੀਉਂ ਚੇਤੇ ਕਰਦਾ, ਸੀਸ ਤਲੀ ਧਰ ਤੁਰਦੇ ਨੇ ਉਹ, ਮਨ ਖੱਲੜੀ ਵਿਚ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਵਾਹੇਂ ਇਹ ਕੀਹ ਘੀਚ ਮਚੋਲੇ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਬਦਰੰਗ ਕੈਨਵਸ ਤੇ, ਕਲਾਕਾਰ ਅਖਵਾਇਆ ਨਾ ਕਰ, ਜੇ ਰੰਗ ਤੈਥੋਂ ਭਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸੁਰਤਿ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਨਗਰੀ ਅੰਦਰ, ਬੇਸੁਰਿਆਂ ਦੀ ਅਰਦਲ ਬਹੀਏ, ਮੈਂ ਚਲਿਆਂ, ਇਹ ਨਾਟਕ ਮੈਥੋਂ, ਹੋਰ ਘੜੀ ਵੀ ਜਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਨੰਗੀ ਅੱਖ ਨੂੰ ਦਿਸਦਾ ਕੂੜਾ, ਹੂੰਝ ਰਿਹਾ ਏਂ ਇਹ ਨਾ ਭੁੱਲੀਂ, ਕੂੜ ਪਸਾਰ ਸਮੇਟੇ ਤੋਂ ਬਿਨ, ਸਾਫ਼ ਕਦੇ ਵੀ ਘਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।</poem>}} {{center|●}}<noinclude>{{c|ਗੁਲਨਾਰ- 69}}</noinclude> m0yc5jpspdjzjzib6tk8yo9tqwqu9ud 250 46992 218738 121669 2026-05-22T08:53:10Z Dugal harpreet 231 /* ਤਸਦੀਕ */ 218738 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{Block center|<poem>{{xx-larger|□}} ਪੈਰਾਂ ਥੱਲੇ ਅਪਣੀ ਧਰਤੀ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਅਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਤਾਹੀਉਂ ਅਪਣੀ ਨਜ਼ਰ 'ਚ ਮੇਰੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਦੀਆਂ, ਪਾਪ ਬੁਰਾਈਆਂ ਕਰਦੇ, ਕਿਸ ਤੋਂ ਰਹਿਮਤ ਭਾਲ ਰਹੇ ਹੋ, ਮਾਇਆਧਾਰੀ ਅੰਨ੍ਹਾ ਬੋਲ਼ਾ, ਇਹ ਕੋਈ ਭਗਵਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਲਿਖਕੇ ਅਰਜ਼ੀ ਤਰਲੇ ਕਰ ਕਰ, ਮਿੰਨਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਲੈ ਬੈਠੇ ਹੋ, ਰੂਹ ਨੂੰ ਲਾਅਣਤ ਰੋਜ਼ ਪਵੇਗੀ, ਇਹ ਕੋਈ ਸਨਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਿਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਅਜ਼ਮਤ ਮਿੱਟੀ ਕਰਕੇ ਲੁੱਟੀ, ਕੁੱਟੀ, ਜਾਵੇ, ਏਸ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਹਿਣਾ, ਉਸ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਜਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਿੰਗ ਤਵਿੰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਤੇਰਾ, ਜੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਨੇ ਸਾਫ਼ ਵਿਖਾਇਐ, ਸਮਝ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ ਤੈਨੂੰ, ਉਸ ਕੀਤਾ ਅਪਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ, ਕਿਤਾਬਾਂ, ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ, ਜੇ ਨਾ ਤੀਜਾ ਨੇਤਰ ਖੋਲ੍ਹਣ, ਭਰਮ ਜਾਲ ਦਾ ਕੂੜ ਪੁਲੰਦਾ, ਇਹ ਕੋਈ ਗੂੜ੍ਹ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਪਰਚੀ 'ਚੋਂ ਤਾਕਤ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਫਿਰ ਘੁਰਨੇ ਵਿਚ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹੋ, ਸੱਚ ਪੁੱਛੋ ਤਾਂ ਲੋਕ-ਰਾਜ ਦਾ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ।</poem>}} {{c|●}}<noinclude>{{c|ਗੁਲਨਾਰ- 70}}</noinclude> n2qjzbcymg43ae1vpp4wf76sj5autip 250 46993 218739 121670 2026-05-22T08:55:02Z Dugal harpreet 231 /* ਤਸਦੀਕ */ 218739 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{Block center|<poem>{{xx-larger|□}} ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਮੌਜ ਦਾ ਹੀ ਦੂਸਰਾ ਨਾਂ ਲਹਿਰ ਹੈ। ਏਸ ਦੀ ਹਮ ਨਸਲ ਮੇਰੀ ਇਸ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਬਹਿਰ ਹੈ। ਪੱਕੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਸਹਿਮ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਵੇਖ, ਅੰਬਰਾਂ ਦੀ ਅੱਖ ਮੈਲੀ, ਬਹੁਤ ਗੂੜ੍ਹੀ ਗਹਿਰ ਹੈ। ਹੋਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਤੱਕ, ਸੂਰਜ ਛਿਪੇਗਾ ਨੇਰ੍ਹ ਵਿਚ, ਏਸ ਦੇ ਜਲਵੇ ਦਾ ਤੀਜਾ, ਆਖ਼ਰੀ ਇਹ ਪਹਿਰ ਹੈ। ਲਿਖਣਹਾਰੇ, ਸ਼ਬਦ- ਘਾੜੇ, ਕਰਨਗੇ ਅਹਿਸਾਸ ਕਦ, ਤੋਲ ਹੈ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬੇ ਬਹਿਰ ਹੈ। ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਆਦਮੀ ਨਾ ਸਮਝਦਾ ਅੱਜ ਤੱਕ ਨਿਜ਼ਾਮ, ਕਹਿਰਵਾਨੋ, ਕਹਿਰ ਹੈ, ਬੱਸ ਕਹਿਰ ਹੈ ਇਹ ਕਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਪਤਾ ਨਾ, ਨਾਲ ਦੇ ਘਰ ਕੌਣ ਆਇਆ, ਤੁਰ ਗਿਆ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਦਾਖ਼ਲ, ਹੋ ਗਿਆ ਹੁਣ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਪੁੱਛਿਆ ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਿ ਜ਼ਹਿਰ ਕੀਹ ਹੁੰਦੈ ਭਲਾ, ਆਖਿਆ ਉਸ, ਲੋੜ ਨਾਲੋਂ, ਵੱਧ ਹਰ ਸ਼ੈਅ ਜ਼ਹਿਰ ਹੈ। </poem>}} {{center|●}}<noinclude>{{c|ਗੁਲਨਾਰ- 71}}</noinclude> b7htrk89paht8ltcxtzx1q7exxkt5lt 250 46995 218740 121672 2026-05-22T08:57:02Z Dugal harpreet 231 /* ਤਸਦੀਕ */ 218740 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{Block center|<poem>{{xx-larger|□}} ਲੱਭਦੇ ਲੱਭਦੇ ਮਰ ਚੱਲੇ ਆਂ ਦਿਲ ਦੀ ਫੋਲਣ ਵਾਲੇ। ਖਵਰੇ ਕਿੱਥੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਨੇ, ਬਹੁਤਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ। ਝੱਖੜ ਤੇਜ਼, ਤੂਫ਼ਾਨ, ਬਿਜਲੀਆਂ, ਤਲਖ਼ ਸਮੁੰਦਰ ਕਹਿਰੀ, ਪੌਣਾਂ ਤੇ ਅਸਵਾਰ ਮੁਸਾਫ਼ਰ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਡੋਲਣ ਵਾਲੇ। ਅਣਦਿਸਦੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੇ ਛਾਬੇ, ਭੁਗਤਣ ਨਾ ਉਸ ਪਾਸੇ, ਜਿਹੜੇ ਬੰਨੇ ਭੁਗਤ ਰਹੇ ਨੇ, ਪੂਰਾ ਤੋਲਣ ਵਾਲੇ। ਜੰਦਰੇ ਦੇ ਵਿਚ ਲਾਖ਼ ਪਿਘਲ ਕੇ, ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਜਾ ਪਹੁੰਚੀ, ਭਾਰ ਬਣੇ ਕੁੰਜੀਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਲੇ। ਬੰਦ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਬੈਠਕ ਕਰਕੇ, ਤੁਰ ਗਏ ਮਤੇ ਪਕਾ ਕੇ, ਮੈਂ ਸਮਝੇ ਸੀ ਦਿਲ ਦੇ ਮਹਿਰਮ, ਦਰਦ ਫ਼ਰੋਲਣ ਵਾਲੇ। ਫੁਲਕਾਰੀ ਕਰ ਤੰਦਾਤੀਰੀ, ਪੇਂਜੇ ਵਾਂਗੁੰ ਪਿੰਜਦੇ, ਵਿਰਸਾ ਵਿਰਸਾ ਕੂਕ ਰਹੇ ਨੇ, ਆਪ ਮਧੋਲਣ ਵਾਲੇ। ਪੱਥਰ ਦੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਅੱਖ ਵਿਚ ਨੇਤਰ ਸ਼ੁੱਧ ਬਲੌਰੀ, ਏਨੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਕਿਉਂ ਨਾ ਅੱਥਰੂ ਡੋਲ੍ਹਣ ਵਾਲੇ। </poem>}} {{center|●}}<noinclude>{{c|ਗੁਲਨਾਰ- 72}}</noinclude> lw2yol04qzqg4u78xdqgaoiebjk2t4a 250 46996 218742 121673 2026-05-22T09:00:38Z Dugal harpreet 231 /* ਤਸਦੀਕ */ 218742 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{Block center|<poem>{{xx-larger|□}} ਇਕੋ ਵਾਰੀ ਮੰਦਿਰ ਜਾ ਕੇ, ਪੱਥਰ ਤਾਂ ਭਗਵਾਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਰੋਜ਼ ਦਿਹਾੜੀ ਮੰਦਿਰ ਜਾ ਕੇ, ਪੱਥਰ ਕਿਉਂ ਇਨਸਾਨ ਬਣ ਗਿਆ? ਧਰਤ ਤਿਆਗੀ, ਮਾਂ ਵੀ ਛੱਡੀ, ਮੋਹ ਮਮਤਾ ਨੂੰ ਮਾਰੇ ਜੰਦਰੇ, ਬੰਦਾ ਵਾਅ ਦੇ ਘੋੜੇ ਚ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਜਿਸ ਦਿਨ ਦਾ ਧਨਵਾਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਉੱਡਦੀਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭਟਕੇ, ਕੱਲ-ਮੁ-ਕੱਲ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਝੱਲਾ, ਘਰ ਦੀ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਖ਼ਾਤਰ, ਹੁਣ ਆਪੇ ਮਹਿਮਾਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਲੋਕ ਜਿਵੇਂ ਇੱਛਰਾਂ ਤੇ ਪੂਰਨ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਨਿੱਘ ਢੂੰਡ ਰਹੇ ਨੇ, ਧਨਵੰਤਾ ਕਿਉਂ ਲੂਣਾ ਖ਼ਾਤਰ, ਹਰ ਰਾਜਾ ਸਲਵਾਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਨਕਦ-ਮੁ-ਨਕਦੀ ਦੇਣ ਮੁਹੱਬਤ, ਲੋਕ ਉਧਾਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਦੀਨ ਦੁਖੀ ਦਾ ਜੋ ਵੀ ਹਾਮੀ, ਦਿਲ ਦਾ ਉਹ ਸੁਲਤਾਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਕਦੇ ਵੀ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ, ਇਹ ਕੁਝ ਆਖੋ, ਜਬਰ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਉਲਟ ਖਲੋਣਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਈਮਾਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਹਾਉਕੇ, ਹਾਵੇ, ਅੱਥਰੂ ਮੇਰੇ, ਕੋਰੇ ਸਫ਼ਿਆਂ ਸਾਂਭ ਲਏ ਸੀ, ਦਰਦ ਸਮੁੰਦਰ ਉਛਲਿਆ ਤਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦਾ ਦੀਵਾਨ ਬਣ ਗਿਆ। </poem>}} {{center|●}}<noinclude>{{c|ਗੁਲਨਾਰ- 73}}</noinclude> ar4m67stgdc8vrg82hfp7nmh2m3me1r 250 46997 218743 121674 2026-05-22T09:02:38Z Dugal harpreet 231 /* ਤਸਦੀਕ */ 218743 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{Block center|<poem>{{xx-larger|□}} ਕਿਉਂ ਕੱਖਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲੀ ਅੱਜ ਵੀ, ਬਾਗ਼ ਪਾਲਦੇ ਮਾਲੀ ਖ਼ਾਤਰ। ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਜਿਉਂਦਾ ਜਿਹੜਾ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਖ਼ਾਤਰ। ਧਰਤੀ ਅੰਦਰ ਸੁਪਨੇ ਫ਼ਸਲਾਂ, ਆਹ ਬੀਜੋ ਤੇ ਆਹ ਨਾ ਬੀਜੋ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਕਿਉਂ ਹੁਕਮ ਭੇਜਦੈਂ, ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹਾਲੀ ਖ਼ਾਤਰ। ਝੰਗ ਵਿੱਚ ਹੀਰਾਂ, ਰਾਂਝੇ, ਚੂਰੀ, ਖ਼ਵਰੇ ਕਿਹੜੇ ਯੁਗ ਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ, ਰੋਟੀ ਰੁੱਖੀ, ਸੁੱਕੀ ਅੱਜ ਵੀ, ਸਭ ਮੱਝੀਆਂ ਦੇ ਪਾਲੀ ਖ਼ਾਤਰ। ਵੰਨ ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਹੁੰਦਿਆਂ, ਹੁਕਮਰਾਨ ਕਿਉਂ ਏਨਾ ਡਰਦੈ, ਹੋਰ ਭਰਤੀਆਂ ਖੋਲ੍ਹੀ ਜਾਂਦੈ, ਅਪਣੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲੀ ਖ਼ਾਤਰ। ਇਕ ਦਿਨ ਨੇਰ੍ਹ ਮਿਟਾਕੇ, ਕਿੱਦਾਂ ਰਾਮ ਭਗਤ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ ਮੈਂ, ਚੌਂਕ ਚੁਰਸਤੇ ਦੀਵੇ ਬਾਲਾਂ, ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਸਿਰਫ਼ ਦੀਵਾਲੀ ਖ਼ਾਤਰ। ਪਹਿਲੇ ਕਿਹੜਾ ਬੈਠ ਰਹੇ ਨੇ, ਮੈਂ ਵੀ ਇਕ ਦਿਨ ਤੁਰ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਤਾਹੀਂਉਂ ਸ਼ਬਦ ਸਲਾਮਤ ਚਾਹੁੰਨਾਂ, ਰੂਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਖ਼ਾਤਰ। ਕਿਉਂ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ, ਰੂਹ ਵਿਚ ਚੁਭਦੈਂ, ਅੱਗੇ ਤੁਰਨੋਂ ਰੋਕ ਰਿਹਾ ਏਂ, ਉਸ ਕੰਡੇ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਜੋ ਜੀਂਦੈ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਡਾਲੀ ਖ਼ਾਤਰ। </poem>}} {{center|●}}<noinclude>{{c|ਗੁਲਨਾਰ- 74}}</noinclude> kukzsmbha8jewgu8cif8ir5t8n7zbko 218744 218743 2026-05-22T09:03:07Z Dugal harpreet 231 218744 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{dhr|5em}} {{Block center|<poem>{{xx-larger|□}} ਕਿਉਂ ਕੱਖਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲੀ ਅੱਜ ਵੀ, ਬਾਗ਼ ਪਾਲਦੇ ਮਾਲੀ ਖ਼ਾਤਰ। ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਜਿਉਂਦਾ ਜਿਹੜਾ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਖ਼ਾਤਰ। ਧਰਤੀ ਅੰਦਰ ਸੁਪਨੇ ਫ਼ਸਲਾਂ, ਆਹ ਬੀਜੋ ਤੇ ਆਹ ਨਾ ਬੀਜੋ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਕਿਉਂ ਹੁਕਮ ਭੇਜਦੈਂ, ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹਾਲੀ ਖ਼ਾਤਰ। ਝੰਗ ਵਿੱਚ ਹੀਰਾਂ, ਰਾਂਝੇ, ਚੂਰੀ, ਖ਼ਵਰੇ ਕਿਹੜੇ ਯੁਗ ਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ, ਰੋਟੀ ਰੁੱਖੀ, ਸੁੱਕੀ ਅੱਜ ਵੀ, ਸਭ ਮੱਝੀਆਂ ਦੇ ਪਾਲੀ ਖ਼ਾਤਰ। ਵੰਨ ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਹੁੰਦਿਆਂ, ਹੁਕਮਰਾਨ ਕਿਉਂ ਏਨਾ ਡਰਦੈ, ਹੋਰ ਭਰਤੀਆਂ ਖੋਲ੍ਹੀ ਜਾਂਦੈ, ਅਪਣੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲੀ ਖ਼ਾਤਰ। ਇਕ ਦਿਨ ਨੇਰ੍ਹ ਮਿਟਾਕੇ, ਕਿੱਦਾਂ ਰਾਮ ਭਗਤ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ ਮੈਂ, ਚੌਂਕ ਚੁਰਸਤੇ ਦੀਵੇ ਬਾਲਾਂ, ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਸਿਰਫ਼ ਦੀਵਾਲੀ ਖ਼ਾਤਰ। ਪਹਿਲੇ ਕਿਹੜਾ ਬੈਠ ਰਹੇ ਨੇ, ਮੈਂ ਵੀ ਇਕ ਦਿਨ ਤੁਰ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਤਾਹੀਂਉਂ ਸ਼ਬਦ ਸਲਾਮਤ ਚਾਹੁੰਨਾਂ, ਰੂਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਖ਼ਾਤਰ। ਕਿਉਂ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ, ਰੂਹ ਵਿਚ ਚੁਭਦੈਂ, ਅੱਗੇ ਤੁਰਨੋਂ ਰੋਕ ਰਿਹਾ ਏਂ, ਉਸ ਕੰਡੇ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਜੋ ਜੀਂਦੈ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਡਾਲੀ ਖ਼ਾਤਰ। </poem>}} {{center|●}}<noinclude>{{c|ਗੁਲਨਾਰ- 74}}</noinclude> 3w2b5ahzk1hpkfnkdh3cde786yh2fgr 250 46998 218746 121675 2026-05-22T09:04:54Z Dugal harpreet 231 /* ਤਸਦੀਕ */ 218746 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{Block center|<poem>{{xx-larger|□}} ਹਰ ਵਸਤਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਕੱਜਿਆ, ਹਰ ਵਾਰੀ ਇਨਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਗੱਲ ਪੱਕੀ ਧਾਰ ਲਵੋ ਜੀ, ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਭਗਵਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕੋਰੇ ਸਫ਼ਿਆਂ ਉੱਪਰ ਲਿਖਿਆ, ਭਰਮ ਜਾਲ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ, ਪਾਣੀ ਉੱਪਰ ਵਹਿ ਕੇ ਤਰਦੀ, ਝੰਗ ਦਾ ਕੋਈ ਈਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਦਾਨਵੀਰ ਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਆਖੇ, ਸੋਨ ਮੁਕਟ ਤਾਂ ਚਾੜ੍ਹੇਂ ਮੰਦਰ, ਸਿਰ ਪੈਰੋਂ ਨੰਗਿਆਂ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ, ਤੈਥੋਂ ਕੁਝ ਕਿਉਂ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਹੜੀ ਧਰਤ ਕਿਤਾਬੋਂ ਸੱਖਣੀ, ਅੱਜ ਵੀ ਮੋਈ ਕੱਲ੍ਹ ਵੀ ਮੋਈ, ਦਾਨਿਸ਼ ਦੀ ਦੌਲਤ ਤੋਂ ਸੱਖਣਾ, ਮੁਲਕ ਕਦੇ ਧਨਵਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਿਛਲੀ ਉਮਰੇ ਬਿਰਧ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਲੋਕ ਉਦਾਸ ਬੜੇ ਨੇ, ਬੱਚਿਉ ਇਹ ਗੱਲ ਭੁੱਲ ਨਾ ਜਾਇਓ, ਬਿਰਖ਼ ਕਦੇ ਬੇਜਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਬਾਕੀ ਦਿਨ ਸਿਵਿਆਂ ਦੀ ਚੁੱਪ ਤੇ ਇੱਕੋ ਦਿਨ ਸਭ ਧੂਮ ਧੜੱਕੇ, ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਾਟਕ ਬਾਜ਼ੀ, ਪੁਰਖ਼ੇ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਪਣੇ ਅੰਦਰ ਬੈਠਾ ਯੋਧਾ, ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਬਚਾ ਕੇ ਰੱਖਿਓ, ਸਿੱਧੀ ਗਰਦਨ ਵਾਲਾ ਸੂਰਾ, ਰਾਜੇ ਦਾ ਦਰਬਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। </poem>}} {{center|●}}<noinclude>{{c|ਗੁਲਨਾਰ- 75}}</noinclude> jukklok44y19oxjik2pdmgrmj7cgf28 250 46999 218747 121676 2026-05-22T09:10:00Z Dugal harpreet 231 /* ਤਸਦੀਕ */ 218747 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{dhr|5em}} {{Block center|<poem>{{xx-larger|□}} ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰੌਸ਼ਨੀ ਤੇ ਹੋਠਾਂ ਉੱਤੇ ਹਾਸੇ ਹੋਣ। ਚਹਿਕਦੇ ਪਰਿੰਦੇ ਕਦੇ, ਚੁੱਪ ਨਾ ਉਦਾਸੇ ਹੋਣ। ਵੇਦਨਾ ਸੰਵੇਦਨਾ ਨਾ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੋਏ ਕਦੇ, ਦਿਲ ਦਿਲਗੀਰ ਦੇ ਲਈ, ਹੌਸਲੇ ਦਿਲਾਸੇ ਹੋਣ। ਚੰਬਾ ਤੇ ਰਵੇਲ ਖੁਸ਼ਬੋਈ ਵੰਡੇ, ਸਾਰੇ ਘਰੀਂ, ਨਿੱਕੇ ਵੱਡੇ, ਫੁੱਲ ਬੂਟੇ, ਕਦੇ ਨਾ ਪਿਆਸੇ ਹੋਣ। ਨਿੱਤ ਨਵੇਂ ਸੂਰਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਆਸ ਜਗੇ, ਸਾਰੇ ਕੱਚੇ ਵਿਹੜਿਆਂ 'ਚ, ਸੁਪਨੇ ਚੌਪਾਸੇ ਹੋਣ। ਡੌਲਿਆਂ 'ਚ ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਮੱਥੇ ਵਿਚ ਤੀਜੀ ਅੱਖ, ਸੂਰਜਾਂ ਦੇ ਹਾਣੀ, ਧੀਆਂ ਪੁੱਤ ਨਾ ਨਿਰਾਸੇ ਹੋਣ। ਚਾਵਾਂ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਡਾਕੇ ਜਿਹੜੇ ਮਾਰਦੇ ਨੇ, ਲੱਗੇ ਜੋ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵਾਂਗੂੰ, ਚੰਨ ਅੱਗੋਂ ਪਾਸੇ ਹੋਣ। ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵਾਸਤੇ ਮੁਹੱਬਤਾਂ ਦੀ ਵੇਲ ਵਧੇ, ਧੁੱਪਾਂ ਛਾਵਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਤੇ, ਗੂੜ੍ਹੇ ਭਰਵਾਸੇ ਹੋਣ। </poem>}} {{center|●}}<noinclude>{{c|ਗੁਲਨਾਰ- 76}}</noinclude> br3dznyncmtrjt98mlogggwc6v5f1k3 250 47000 218748 121677 2026-05-22T09:11:56Z Dugal harpreet 231 /* ਤਸਦੀਕ */ 218748 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{dhr|5em}} {{Block center|<poem>{{xx-larger|□}} ਅਣਖ਼ ਦੀ ਖਾਤਰ ਸੀਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਬੜੀ ਨਹੀਂ। ਲੱਗਦੈ ਤੂੰ ਤਾਰੀਖ਼ ਹੀ ਸਾਡੀ ਪੜ੍ਹੀ ਨਹੀਂ। ਕੁਝ ਗਰਜ਼ਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਵਿਕ ਜਾਂ ਸਸਤੇ ਭਾਅ, ਏਨੀ ਘਟੀਆ ਜੰਗ ਕਦੇ ਮੈਂ ਲੜੀ ਨਹੀਂ। ਬਚ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਬੇਗਾਨੀ ਵਾਅ ਕੋਲੋਂ, ਤਾਹੀਂਉਂ ਗੁੱਡੀ ਅੰਬਰ ਦੇ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹੀ ਨਹੀਂ। ਕਾਲਾ ਪਹਿਰ ਨਵੰਬਰ, ਦਿੱਲੀਏ ਤੱਕਿਐ ਤੂੰ, ਕਿਹੜੀ ਥਾਂ ਸੀ ਜਿਥੇ ਮੱਚੀ ਮੜ੍ਹੀ ਨਹੀਂ। ਸੂਈਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅੱਗੇ ਪਿੱਛੇ ਕਰਦਾ ਏ, ਸਾਡੇ ਗੁੱਟ ਤੇ ਤਾਹੀਂਉਂ ਬੱਧੀ ਘੜੀ ਨਹੀਂ। ਚਹੁੰ ਕਦਮਾਂ ਤੇ ਫੇਰ ਉਦਾਸੀ ਘੇਰੇਗੀ, ਆਸ ਦੀ ਕੰਨੀ ਘੁੱਟ ਕੇ ਜੇ ਤੂੰ ਫੜੀ ਨਹੀਂ। ਮੇਰਾ ਬਾਪੂ ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਲੰਮਾ ਸੀ, ਤਾਹੀਂਉਂ ਮੈਂ ਤਸਵੀਰ ਫਰੇਮ 'ਚ ਜੜੀ ਨਹੀਂ। </poem>}} {{center|●}}<noinclude>{{c|ਗੁਲਨਾਰ- 77}}</noinclude> bix1vysbwu3uc7kj5ulst53m77tlzhl 250 47001 218750 121678 2026-05-22T09:14:04Z Dugal harpreet 231 /* ਤਸਦੀਕ */ 218750 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{dhr|5em}} {{Block center|<poem>{{xx-larger|□}} ਦੇਹਿ ਸ਼ਿਵਾ ਵਰ ਮੋਹਿ ਤਕ ਤਾਂ, ਵਧੀਆ ਸੌਖਾ ਸਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਭ ਕਰਮਨ ਤਕ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਕਿਉਂ, ਇਹ ਪਾਪੀ ਮਨ ਡਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰੋਧ-ਕਟੋਰੀ ਨੱਕੋ ਨੱਕ ਤੇ, ਮੈਲ ਕੁਚੈਲਾ ਮਨ ਦਾ ਸੀਸ਼ਾ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੰਜ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ, ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਬਰ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਅੱਜ ਤੀਕਰ, ਜ਼ੋਰ ਜਬਰ ਦੀ ਨ੍ਹੇਰੀ ਚੱਲੇ, ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਪਾਪ ਦਾ ਭਾਂਡਾ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਡਣ ਖਟੋਲੇ, ਲੰਮੀਆਂ ਕਾਰਾਂ, ਸੁਣਨ ਦੇਣ ਨਾ ਇਹ ਫਿਟਕਾਰਾਂ, ਪੈਦਲ ਬੰਦਾ ਖੜ੍ਹਾ ਖਲੋਤਾ ਇਹ ਕੁਝ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਤਾਂ ਭਟਕੇ ਦੇਸ ਦਸੌਰੀ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਟਿਕੇ ਨਾ ਇਕ ਪਲ, ਇਹ ਤਨ ਏਨੀ ਭਟਕਣ ਲੈ ਕਿਉਂ, ਸ਼ਾਮਾਂ ਵੇਲੇ ਘਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਪਾਂਡਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੈਠਾ, ਮਰਦ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਨਾਟਕ ਕਰਦੈ; ਰਾਜ ਭਾਗ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਹੀ ਕਿਉਂ, ਸਦਾ ਦਰੋਪਦਿ ਹਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਲਮਾਂ ਦੇ ਸਾਈਂ ਸਾਰੇ, ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਕਿਉਂ ਬੇਇਤਬਾਰੇ, ਹੁਕਮਰਾਨ ਜਦ ਸੂਹੀ ਥੈਲੀ, ਚੌਂਕ ਚੁਰਸਤੇ ਧਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। </poem>}} {{center|●}}<noinclude>{{c|ਗੁਲਨਾਰ- 78}}</noinclude> 9y10bpayla8l6ql9cdkqjrfdhfd8mbx 250 47002 218751 121679 2026-05-22T09:15:53Z Dugal harpreet 231 /* ਤਸਦੀਕ */ 218751 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{dhr|5em}} {{Block center|<poem>{{xx-larger|□}} ਖੇਡ ਰਿਹਾਂ ਸ਼ਤਰੰਜ ਇਕੱਲਾ, ਫੇਰ ਉਦਾਸ ਨਹੀਂ। ਦੋਸਤੀਆਂ ਵਿਚ ਚਾਲਾਂ ਚੱਲਣਾ, ਮੈਨੂੰ ਰਾਸ ਨਹੀਂ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਠਾਕ ਹੈ, ਸਾਹ ਵੀ ਚੱਲਦੇ ਨੇ, ਸਿਰਫ਼ ਵਿਗੋਚਾ ਏਹੀ, ਜਿਹੜਾ ਖੁਸ਼ਬੂ ਪਾਸ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਤਕ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾਂ, ਜੇ ਚਾਹੇਂ, ਤੇਰੀ ਉੱਚੀ ਕੁਰਸੀ ਦਾ ਮੈਂ ਬਿਲਕੁਲ ਦਾਸ ਨਹੀਂ। ਮੰਗਤੇ ਬਣ ਬਣ, ਮੰਗੀ ਜਾਈਏ, ਸ਼ਾਮ ਸਵੇਰ ਜਿਵੇਂ, ਬਿਨ ਬੋਲੇ ਸਭ ਜਾਨਣਹਾਰ ਦੀ ਇਹ ਅਰਦਾਸ ਨਹੀਂ। ਧਰਤੀ ਨੇ ਜੋ ਮਾਣ ਅਤੇ ਮਰਿਯਾਦਾ ਬਖਸ਼ੀ ਹੈ, ਧੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਕਿਉਂ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ। ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਤੂੰ ਬੈਠੀ, ਆਪੇ ਫਾਥੜੀਏ, ਆਪ ਸਹੇੜਿਆ ਜਾਲ ਮੱਕੜੀਏ, ਇਹ ਬਨਵਾਸ ਨਹੀਂ। ਰੂਹ ਤੇ ਚਾਬਕ ਪੈਂਦੇ ਅੱਜ ਵੀ, ਵੇਖ ਤੂੰ ਰਾਤ ਦਿਨੇ, ਜਿਸਮ ਬੇਸ਼ਰਮੀ ਮਿੱਟੀ ਜਿਸ ਤੇ, ਇੱਕ ਵੀ ਲਾਸ ਨਹੀਂ। </poem>}} {{center|●}}<noinclude>{{c|ਗੁਲਨਾਰ- 79}}</noinclude> 604trufqcostxp5toktf47b50rsxmxo 250 47003 218755 121680 2026-05-22T09:20:25Z Dugal harpreet 231 /* ਤਸਦੀਕ */ 218755 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{dhr|5em}} {{Block center|<poem>{{xx-larger|□}} ਨੰਗੀ ਅੱਖ ਨੂੰ ਦਿਸਦੇ ਇਹ ਜੋ ਟੁਕੜੇ ਵੰਗ ਦੇ ਨੇ। ਇਹ ਤਾਂ ਖਿੱਲਰੇ ਵਰਕੇ, ਮੇਰੀ ਰੂਹ ਦੇ ਅੰਗ ਦੇ ਨੇ। ਬੜਾ ਬਚਾਅ ਮੈਂ ਰੱਖਦਾਂ, ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਨਾਗਾਂ ਤੋਂ, ਰੱਸੀਆਂ ਦੇ ਸੱਪ ਰੂਹ ਨੂੰ, ਐਪਰ ਰਹਿੰਦੇ ਡੰਗਦੇ ਨੇ। ਏਸ ਬੁਝਾਰਤ ਦਾ ਮੈਂ ਉੱਤਰ ਢੂੰਡ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ, ਮੇਰੇ ਸੁਪਨੇ ਮੈਥੋਂ ਹੀ, ਕਿਉਂ, ਰਹਿੰਦੇ ਸੰਗਦੇ ਨੇ। ਹੁਕਮਰਾਨ ਤੋਂ ਏਨੀ ਗੱਲ ਜੀ ਪੁੱਛ ਕੇ, ਦੱਸ ਦੇਣਾ, ਮੇਰੇ ਲਾਏ ਬਿਰਖਾਂ ਤੇ ਕਿਉਂ ਮੈਨੂੰ ਟੰਗਦੇ ਨੇ। ਸਰਹੱਦਾਂ ਤੇ ਖ਼ਤਰਾ, ਧੂੜਾਂ, ਸਾਇਰਨ ਗੂੰਜ ਰਹੇ, ਬਦਨੀਤਾਂ ਨੇ ਫੇਰ ਤਿਆਰੇ, ਕੀਤੇ ਜੰਗ ਦੇ ਨੇ। ਕੁਰਸੀ, ਕੁਰਸੀ, ਕੁਰਸੀ, ਅਸਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਵੱਖ ਵੱਖ ਝੰਡੇ ਭਾਵੇਂ, ਅੰਦਰੋਂ ਇੱਕੋ ਰੰਗ ਦੇ ਨੇ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਲਹਾਰ ਰਾਗ, ਜੀ ਫੇਰ ਸੁਣਾ ਲੈਣਾ, ਇਸ ਵੇਲੇ ਤਾਂ ਬਿਰਖ਼ ਬਰੂਟੇ ਪਾਣੀ ਮੰਗਦੇ ਨੇ। ਲਿੰਬਣ ਪੋਚਣ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦੈ, ਪਿਆਰ ਮੁਹੱਬਤ ਦਾ, ਰਿਸ਼ਤੇ ਕੱਚੇ ਘਰ ਦੇ ਵਾਂਗ ਤਵੱਜੋ ਮੰਗਦੇ ਨੇ। </poem>}} {{center|●}}<noinclude>{{c|ਗੁਲਨਾਰ- 80}}</noinclude> ov119dx65rrenum2yemyyjeti55uyl5 252 49513 218766 130679 2026-05-22T10:57:11Z Taranpreet Goswami 2106 218766 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title=ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ |Language=pa |Volume= |Author=ਧਰਮਚੰਦ ਵਾਤਿਸ਼ |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=ਗ੍ਰੇਸੀਅਸ ਬੁਕਸ |Address=ਪਟਿਆਲਾ |Year=2014 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="-" 3to4="ਟਾਈਟਲ" 5="ਸਮਰਪਣ" 6to7="ਤਤਕਰਾ" 8="8" 176to177="-" 178="176" 287="-" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} 1h6rn4ufbiszv114jbi6m77f8q8mto8 250 52300 218690 218155 2026-05-22T05:56:47Z Jagdish Papra 2490 218690 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Prabhjot Kaur Gill" />{{rh|੨੨੪|ਪੰਚ ਤੰਤ੍ਰ|}} {{rule}}</noinclude>{{rule}} ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬੜੀਆਂ ਕਠੋਰ ਬਾਤਾਂ ਕਹੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਹੇ ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਨ ਦਿਖਾ ਕਿਉਂ ਜੋ ਹਰ ਰੋਜ ਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਉਪਕਾਰ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈਂ ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਪਲਟਾ ਆਪਨੇ ਘਰ ਲਿਆ ਕੇ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਇਸ ਲਈ ਤੇਰਾ ਪ੍ਰਾਯਸਚਿੱਤ ਬੀ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਨੇ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ॥ ਕੁੰਡਲੀਆ ਛੰਦ ॥ ਮਦਰਾ ਪਾਈ ਚੋਰ ਪੁਨ ਬ੍ਰਹਮ ਘਾਤ ਨਰ ਜੋਇ। ਬੰਚਕ ਅਰ ਬ੍ਰਤ ਭੰਗ ਜੋ ਇਨ ਕੀ ਮੁਕਤੀ ਹੋਇ। ਇਨਕੀ ਮੁਕਤੀ ਹੋਇ ਕੀਏ ਬਹੁ ਜਤਨਨ ਸਾਥਾ। ਪਰ ਮੁਕਤਿ ਨਾ ਲਹੇ ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਪੁਰਖ ਅਨਾਥਾ | ਕਹਿ ਸ਼ਿਵਨਾਥ ਬਿਚਾਰ ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਸਬ ਤੇ ਭਾਈ | ਅਧਿਕ ਪਾਪ ਯਤ ਜਾਨ ਚੋਰ ਪੁਨ ਮਦਰਾ ਪਾਈ ॥੧੧।। {{gap}}ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਦੇਵਰ ਨੂੰ ਉਪਕਾਰ ਦੇ ਪਲਟੇ ਦੇਨ ਲਈ ਘਰ ਲੈ ਆ। ਸੋ ਮੈਂ ਉਸਦਾ ਕਿਹਾ ਹੋਯਾ ਤੇਰੇ ਪਾਸ ਆਯਾ ਹਾਂ ਅਰ ਤੇਰੇ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਕਰਦਿਆਂ ਚਿਰ ਲੱਗਾ ਹੈ॥ ਸੋ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਘਰ ਚੱਲ ॥ ਕਿਉ ਜੋ ਤੇਰੀ ਭਰਜਾਈ ਤੇਰੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਬੜੇ ਉਤਸਾਹ ਨਾਲ ਡੇਉਢੀ ਨੂੰ ਸਜਾਕੇ ਅਤੇ ਚੰਗਾ ਫ਼ਰਸ਼ ਵਿਛਾ ਕੇ, ਕਪੜੇ ਗਹਨੇ ਸਜਾਕੇ, ਖੜੋਤੀ ਹੋਈ ਹੈ॥ ਬਾਂਦਰ ਬੋਲਿਆ ਹੈ ਮਿਤ੍ਰ ਮੇਰੀ ਭਰਜਾਈ ਨੇ ਠੀਕ ਕਿਹਾ ਹੈ:- {{Block center|<poem>ਦੋਹਰਾ ॥ ਕਪਟੀ ਕੀ ਤਜ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਬੁਧਿਮਾਨ ਤੂੰ ਆਜ।।</poem>}} {{Block center|<poem>ਜੋ ਸਨਮੁਖ ਹੋ ਲਾਲਚੀ ਠਗੇ ਮਿਤ੍ਰ ਕਾ ਸਾਜ॥੧੩॥</poem>}} ਔਰ ਭੀ {{Block center|<poem>ਦੋਹਰਾ॥ ਗੁਪਤ ਕਹੇ ਅਰ ਸੁਨੇ ਪੁਨ ਖਾਏ ਆਪ ਖਵਾਇ ॥</poem>}} {{Block center|<poem>ਦੇਨ ਲੇਨ ਹੋਇ ਸੰਕ ਬਿਨ ਮਿਤ੍ਰ ਲਛ ਖਟੁ ਭਾਇ ॥੧੪॥</poem>}} {{gap}}ਪਰ ਹੇ ਭਾਈ ਮੈਂ ਬਨ ਵਿਖੇ ਰਹਿਨ ਵਾਲਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਤੁਸਾਡਾ ਘਰ ਜਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਜਗਾਂ ਪਰ ਜਾ ਸੱਕੀਏ । ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੀ ਭਰਜਾਈ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਲੈ ਆ,ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਨਾਮ ਕਰਕੇ ਅਸੀਰਬਾਦ ਲੈ ਲਵਾਂ।। ਸੰਸਾਰ ਥੋਲਿਆ ਹੈ ਮਿਤ੍ਰ ਸਾਡਾ ਘਰ ਤਾਂ ਸਮੁਦ੍ਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬੜੇ ਸੁੰਦਰ ਬਰੇਤੇ ਵਿੱਚ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੀ ਪਿੱਠ ਉਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਚਲ॥ ਬਾਂਦਰ ਇਸ ਬਾਤ ਨੂੰ ਸੁਨ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ ਜੇਕਰ ਏਹ ਬਾਤ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਉਂ ਦੇਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ ਛੇਤੀ ਚਲ, ਏਹ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਪਿਠ ਉਪਰ ਬੈਠਾ ਹਾਂ |<noinclude></noinclude> gm97fbzhugjdxesztrfk4pj1ia7zkkd 252 53106 218754 206992 2026-05-22T09:19:23Z Taranpreet Goswami 2106 218754 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q136419377 |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2to4="-" 5="ਟਾਈਟਲ" 6="ਤਤਕਰਾ" 7to11="ਟਾਈਟਲ" 12="ਸਮਰਪਣ" 13="9" 101to103="-" 104="ਕਵਰ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} lyhkbhkukiw75i6u9gwluek3r3persd 250 53488 218693 165480 2026-05-22T06:01:56Z Jagdish Papra 2490 218693 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Prabhjot Kaur Gill" />{{rh||ਚੌਥਾ ਤੰਤ੍ਰ|੨੨੫}} {{rule}}</noinclude>{{rule}} ਜਦ ਸੰਸਾਰ ਬਾਂਦਰ ਨੂੰ ਪਿਠ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਗਹਿਰੇ ਸਮੁਦ੍ਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਤਦ ਬਾਂਦਰ ਬੋਲਿਆ ਹੇ ਭਾਈ ਧੀਰੇ ੨ ਚਲ ਕਿਉਂ ਜੋ ਪਾਨੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਤ ਨੂੰ ਸੁਨਕੇ ਸੰਸਾਰ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਜੋ ਏਹ ਬਾਂਦਰ ਅਥਾਹ ਪਾਨੀ ਵਿਖੇ ਆਯਾ ਹੋਯਾ ਮੇਰੇ ਅਧੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਪਿਠ ਤੇ ਚੜਿਆ ਹੋਯਾ ਤਿਲ ਭਰ ਭੀ ਤੁਰ ਨਹੀਂ ਸੱਕਦਾ ਇਸ ਲਈ ਆਪਨਾ ਮਤਲਬ ਦੱਸਾਂ। ਜੋ ਏਹ ਬੀ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਲਏ। ਸੰਸਾਰ ਬੋਲਿਆ ਹੇ ਮਿਤ੍ਰ ਮੈਂ ਤਾਂ ਤੇਨੂੰ ਆਪਨੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੇ ਕਹੇ ਵਿਸਾਹ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰਨ ਲਈ ਆਂਦਾ ਹੈ ਸੋ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਦੇਵ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ॥ ਬਾਂਦਰ ਬੋਲਿਆ ਹੇ ਭਈ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਅਥਵਾ ਤੇਰੀ ਤੀਂਮੀ ਦਾ ਕੀ ਵਿਗਾੜ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਮਾਰਨ ਦਾ ਉਪਾਉ ਕੀਤਾ ਹੈ॥ ਸੰਸਾਰ ਬੋਲਿਆ ਹੇ ਭਾਈ ਮੇਰੀ ਤੀਮੀਂ ਗਰਭ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ( ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਜੇਹੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਖਾਨ ਕਰਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਹੈ) ਖਾਵਨ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਹੋਯਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਤ ਨੂੰ ਸੁਨਕੇ ਤੁਰਤ ਬੁੱਧਿ ਬਾਂਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਜੇਕਰ ਏਹੋ ਬਾਤ ਸੀ ਤਾਂ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਉੱਥੇ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕਿਹਾ ਕਿਉਂ ਜੋ ਮੇਰਾ ਕਲੇਜਾ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੰਮੂ ਦੀ ਖੋਲ ਵਿਖੇ ਗੁਪਤ ਰਖਿਆ ਹੋਯਾ ਸੀ, ਸ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਮੈਨੂੰ ਸਖਨੇ ਕਲੇਜੇ ਇਥੇ ਕਿਸ ਲਈ ਆਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਤ ਨੂੰ ਸੁਨਕੇ ਬੜੀ ਪਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਬੋਲਿਆਂ ਜੇਕਰ ਏਹ ਬਾਤ ਹੈ ਤਾਂ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਲੇਜਾ ਦੇਹ ਜੋ ਜਿਸਨੂੰ ਖਾਕੇ ਓਹ ਦੁਸਟ ਤੀਮੀਂ ਰੋਟੀ ਪਾਨੀ ਖਾਵੇ ਤੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜੰਮੁ ਬ੍ਰਿਛ ਦੇ ਕੋਲ ਲੈ ਚਲਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਕਹਿਕੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਨੂੰ ਜੰਮੂ ਦੇ ਮੁਢ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਿਆ ਤੇ ਆ ਗਿਆ। ਬਾਂਦਰ ਬੀ ਬੜੀਆਂ ਸੁਖਨਾਂ ਕਰਦਾ ਤੇ ਮਨੌਤਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆਂ ਅਤੇ ਛੇਤੀ ਨਾਲ ਕੁੱਦ ਕੇ ਜੰਮੂ ਦੇ ਬੂਟੇ ਤੇ ਚੜ੍ਹਕੇ ਸੋਚਨ ਲੱਗਾ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਾਨ ਬਚ ਗਏ ਸਤ ਪੁਰਖਾਂ ਨੇ ਠੀਕ ਕਿਹਾ ਹੈ:- {{Block center|<poem>ਦੋਹਰਾ॥ ਵਿਸਵਾਸ ਰਹਿਤ ਅਰ ਯੁਕਤ ਪਰ ਮਤ ਕਰੀਏ ਵਿਸਵਾਸ।</poem>}} {{Block center|<poem>ਵਿਸਵਾਸ ਕੀਏ ਤੇ ਮਨੁਜ ਕਾ ਹੋਤ ਸਮੂਲ ਵਿਨਾਸ॥੪॥</poem>}} ਸੋ ਮੇਰਾ ਤਾਂ ਅੱਜ ਫੇਰ ਜਨਮ ਹੋਯਾ ਹੈ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸੋਚਦੇ<noinclude></noinclude> ti5z4qo5ksshm6uegrigv72de8usg9i 250 53489 218696 165481 2026-05-22T06:15:05Z Jagdish Papra 2490 218696 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Prabhjot Kaur Gill" />{{rh|੨੨੬|ਪੰਚ ਤੰਤ੍ਰ|}} {{rule}}</noinclude>{{rule}} ਹੋਏ ਬਾਂਦਰ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਮ੍ਰਿਤ ਦੇਹ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਲੇਜਾ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਖਾਕੇ ਭੇਰੀ ਭਰਜਾਈ ਅੰਨ ਪਾਨੀ ਖਾਵੇ। ਹਸਦਾ ਹੋਯਾ ਬਾਂਦਰ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਝਿੜਕ ਕੇ ਲਿਆ ਹੇ ਮੂਰਖ ਤੈਨੂੰ ਧਿੱਕਾਰ ਹੈ ਹੇ ਵਿਸਵਾਸ ਘਾਤੀ ਕਿਆ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਦੋ ਕਲੇਜੇ ਬੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਾ ਚਲਿਆ ਜਾ ਫੇਰ ਕਦੇ ਬੀ ਜੰਮੂ ਬ੍ਰਿਛ ਦੇ ਹੇਠ ਨਾ ਆਵੀਂ ਕਿਹਾ ਹੈ॥ ਯਥਾ:- {{Block center|<poem>ਦੋਹਰਾ॥ ਏਕ ਬੇਰ ਰਿਪੁ ਹੂਏ ਸੇ ਕਰਨ ਚਹੇ ਜੁ ਮਿਲਾਪ।</poem>}} {{Block center|<poem>ਅਸਵਤਰੀ ਕੇ ਗਰਭ ਵੜ ਲਏ ਮ੍ਰਿਤਯ ਕੋ ਆਪੁ॥੧੫॥</poem>}} {{gap}}ਇਸ ਬਾਤ ਨੂੰ ਸੁਨਕੇ ਲਜਿਤ ਹੋਯਾ ਸੰਸਾਰ ਸੋਚਨ ਲੱਗਾ ਮੈਂ ਮੂਰਖ ਨੇ ਕਿਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਆਪਨਾ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਦਸਿਆ ਸੋ ਜੇਕਰ ਕਦੇ ਫੇਰ ਬੀ ਏਹ ਮੇਰੇ ਉਤੇ ਵਿਸਾਹ ਕਰੇ ਇਸ ਲਈ ਫੇਰ ਇਸਨੂੰ ਵਿਸਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ॥ ਸੰਸਾਰ ਬੋਲਿਆ ਹੇ ਮ੍ਰਿਤ ਮੈਂ ਤਾਂ ਹਾਸੀ ਕਰਕੇ ਤੇਰਾ ਅੰਦਰਲਾ ਜਾਚਨ ਲਗਾ ਸਾਂ ਉਸਨੂੰ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਕਲੇਜੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸੋ ਚੱਲ ਸਾਡੇ ਘਰ ਅਭਯਾਗਤ ਬਨਕੇ, ਤੇਰੀ ਭਰਜਾਈ ਨੂੰ ਬੜੀ ਚਾਹ ਹੈ। ਬਾਂਦਰ ਬੋਲਿਆ ਹੇ। ਦੁਸਟ ਚਲਿਆ ਜਾਹ ਹੁਣ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।। {{Block center|<poem>ਦੋਹਰਾ॥ ਭੂਖਾ ਜਨ ਨਿਰਦਯਾ ਸੇਂ ਕਿਯਾ ਨ ਕਰਤ ਵਹਿ ਬਾਤ।</poem>}} {{Block center|<poem>ਗੋਧੇ ਪਿ੍ਯ ਦਰਸਨ ਭਨੋ ਗੰਗਦੱਤ ਨਹਿ ਆਤ ।।੧੬॥</poem>}} {{gap}}ਸੰਸਾਰ ਬੋਲਿਆ ਏਹ ਬਾਤ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ॥ ਬਾਂਦਰ ਬੋਲਿਆ ਸੁਨ:- ੨ ਕਥਾ।। ਕਿਸੇ ਖੂਹ ਵਿਖੇ ਗੰਗ ਦੱਤ ਨਾਮੀ ਡੱਡੂਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਓਹ ਕਦੇ ਸ਼ਰੀਕਾਂ ਦਾ ਸਤਾਯਾ ਹੋਯਾ ਉਦਾਸ ਹੋਕੇ ਹਰਟ ਦੇ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਯਾ ਅਤੇ ਸੋਚਨ ਲਗਾ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰੀਕਾਂ ਨਾਲ ਕੀਕਨ ਸਿੱਝਾਂ ਤੇ ਬਦਲਾ ਲਵਾਂ ਕਿਉਂ ਜੋ ਕਿਹਾ ਹੈ:- {{Block center|<poem>ਦੋਹਰਾ॥ ਜਿਨ ਸੰਕਟ ਹਾਸੀ ਕਰੀ ਅਪਦਾ ਮੇਂ ਦੁਖ ਦੀਨ॥</poem>}} {{Block center|<poem>ਵਾ ਸੇਂ ਪਲਟਾ ਨਾ ਲਿਆ ਸੋ ਨਰ ਅਧਮ ਮਲੀਨ॥੧੭॥</poem>}} {{gap}}ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ ਨੇ ਖੁਡ ਵਿੱਚ ਵੜਕੇ ਕਾਲੇ ਸਰਪ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਕੇ ਫੇਰ ਸੋਚਨ ਲੱਗਾ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਖੂਹ<noinclude></noinclude> d2cxhhvmwk9k79z2i4n4pzm57ajhwoj 250 53490 218697 165488 2026-05-22T06:22:58Z Jagdish Papra 2490 218697 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Prabhjot Kaur Gill" />{{rh||ਚੌਥਾ ਤੰਤ੍ਰ|੨੨੭}} {{rule}}</noinclude>{{rule}} ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਕੇ ਸਾਰੇ ਸਰੀਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਾਂ। ਕਿਹਾ ਵੀ ਹੈ:- {{Block center|<poem>ਦੋਹਰਾ॥ ਬੁਧਿਮਾਨ ਕੋ ਚਾਹੀਏ ਰਿਪੁ ਸੋ ਰਿਪਹ ਲੜਾਇ।</poem>}} ਨਾਸ ਭਏ ਤੇ ਏਕ ਕੇ ਉਰ ਮੈਂ ਦੁਖ ਨਹਿ ਆਇ।।੧੮।। {{Block center|<poem>ਹੋਰ ਬੀ-ਬਲਵਤ ਸਤ੍ਰ ਸੇਂ ਸਦਾ ਕਰ ਦੁਸਮਨ ਕਾ ਨਾਸ।</poem>}} {{Block center|<poem>ਕਾਂਟੇ ਸੇ ਕਾਟਾਂ ਕਢੇ ਪੀੜਾ ਭੀ ਸੁਖ ਰਾਸ॥੧੯॥</poem>}} {{gap}}ਇਹ ਸੋਚਕੇ ਖੁੱਡ ਦੇ ਮੂੰਹ ਕੋਲ ਜਾਕੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁਲਾਉਨ ਲੱਗਾ ਹੈ ਪ੍ਰਿਯ ਦਰਸਨ ਇੱਥੇ ਆ। ਇਸ ਅਵਾਜ ਨੂੰ ਸੁਨਕੇ ਸਰਪ ਸੋਚਣ ਲਗਾ ਕਿ ਏਹ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਇਹ ਸਾਡੀ ਬਿਰਾਦਰੀ ਦਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਜੋ ਇਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਸਰਪ ਦੀ ਨਹੀਂ॥ {{gap}}ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਉਤੇ ਮੇਰਾ ਮੇਲ ਬੀ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇੱਸੇ ਕਿਲੇ ਅੰਦਰ ਬੈਠਾ ਹੋਯਾ ਮਲੂਮ ਤਾਂ ਕਰਾਂ ਜੋ ਇਹ ਕੌਨ ਹੈ ਕਿਹਾ ਹੈ:- {{Block center|<poem>ਦੋਹਰਾ॥ ਜਾਂਕੇ ਕੁਲ ਅਰ ਸੀਲ ਕੋ ਨਹਿ ਜਾਨੋ ਪੁਨ ਵਾਸ॥</poem>}} {{Block center|<poem>ਸੁਰ ਗੁਰ ਐਸੇ ਕਹਿਤ ਹੈ ਮਤ ਕਰ ਸੰਗਤ ਤਾਸ॥੨੦॥</poem>}} {{gap}}ਨਾ ਜਾਨੀਏ ਕਿਧਰੇ ਕੋਈ ਮੰਤਰੀ ਅਥਵਾ ਵੇਦ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਕੇ ਬੰਧਨ ਵਿਚ ਪਾਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਅਥਵਾ ਕੋਈ ਮਨੁਖ ਵੈਰ ਰੱਖਕੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਖਾਨ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਂਦਾ ਹੋਵੇ ਇਹ ਸੋਚਕੇ ਸਰਪ ਬੋਲਿਆ ਤੂੰ ਕੌਨ ਹੈਂ। ਓਹ ਬੋਲਿਆਂ ਮੈਂ ਗੰਗਦਤ ਨਾਮੀ ਡੱਡੂਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਯਾ ਹਾਂ॥ ਇਹ ਸੁਨਕੇ ਸਰਪ ਬੋਲਿਆ ਏਹ ਬਾਤ ਨਿਸਚੇ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਅੱਗ ਅਤੇ ਕੱਖਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਹੋ ਜਾਵੇ॥ ਕਿਹਾ ਬੀ ਹੈ:- {{Block center|<poem>ਦੋਹਰਾ॥ ਜੋ ਜਾਂਕਰ ਬਧ ਹੋਤ ਹੈ ਤਾਂ ਦਿਸ ਸੁਪਨੇ ਮਾਂਹਿ।</poem>}} {{Block center|<poem>ਨਿਕਟ ਨ ਜਾਵਤ ਹੈ ਕਬੀ ਮਿਲਿਆ ਕਿਤ ਪ੍ਰਲ ਪਾਂਹਿ॥੨੧॥ </poem>}} {{gap}}ਗੰਗ ਦੱਤ ਬੋਲਿਆ ਏਹ ਠੀਕ ਹੈ ਜੋ ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਸੁਭਾਵਕ ਵੈਰੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਮੈਂ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਦੇ ਨਿਰਾਦਰ ਕਰਕੇ ਤੇਰੇ ਮੁੱਢ ਆਯਾ ਹਾਂ॥ ਕਿਉ ਜੋ ਕਿਹਾ ਹੈ:- {{Block center|<poem>ਦੋਹਰਾ॥ ਸਬ ਧਨ ਜਤਾਾ ਦੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਾਨੋਂ ਕਾ ਸੰਹਾਰ।</poem>}} {{Block center|<poem>ਰੱਖਿਆ ਹਿਤ ਬਲ ਪ੍ਰਾਨ ਕੀ ਰਿਪੁ ਕੌ ਕਰੋ ਜੁਹਾਰ॥੨੨॥ </poem>}} ਸਰਪ ਬੋਲਿਆ ਕਹੁ ਕਿਸਨੇ ਤੇਰਾ ਨਿਰਾਦਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਓਹ<noinclude></noinclude> 0yvaysnkkit9yccrbv11j3y7ydju7qj 250 53491 218700 165921 2026-05-22T06:41:46Z Jagdish Papra 2490 218700 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Charan Gill" />{{rh|੨੨੮|ਪੰਚ ਤੰਤ੍ਰ|}} {{rule}}</noinclude>{{rule}} ਬੋਲਿਆ ਸਰੀਕਾਂ ਨੇ॥ ਸਰਪ ਨੇ ਕਿਹਾ ਤੇਰਾ ਘਰ ਬਾਉਲੀ, ਖੂਹੇ, ਤਲਾ, ਸਰੋਵਰ ਵਿਖੇ ਕੇਹੜੇ ਮਕਾਨ ਪਰ ਹੈ॥ ਮੰਡੂਕ (ਡਡੂ) ਨੇ ਕਿਹਾ ਪਥਰਾਂ ਵਾਲੇ ਖੂਹ ਵਿਖੇ ਮੇਰਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ॥ ਸਰਪ ਬੋਲਿਆ ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਨਹੀਂ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਜਾ ਨਹੀਂ ਸੱਕਦਾ, ਜੇਕਰ ਚਲਿਆ ਬੀ ਜਾਵਾਂ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਜਗਾਂ ਨਹੀਂ ਜੋ ਜਿਸ ਮਕਾਨ ਵਿਖੇ ਰਹਿਕੇ ਤੇਰਿਆਂ ਸਰੀਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਾਂ ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਚਲਿਆ ਜਾ ਕਿਉਂ ਜੋ ਕਿਹਾ ਹੈ:— <poem>ਦੋਹਰਾ॥ ਜਾਂ ਖਾਏ ਤੇ ਸੁਖ ਮਿਲੇ, ਪਾਕ ਹੋਇ ਸੁਖਕਾਰ। ਤਾਂਹੀ ਕਾ ਭੁੱਖਨ ਕਰਤ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨਿਰਧਾਰ॥੨੩॥</poem> {{gap}}ਗੰਗਦੱਤ ਬੋਲਿਆ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚੱਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੁਖ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਲੈ ਚਲਾਂਗਾ। ਅਤੇ ਉਥੇ ਰਹਿਨ ਲਈ ਬੀ ਪਥਰਾਂ ਦੀ ਘਾਰੀ ਹੈ ਉੱਥੇ ਬੈਠ ਕੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰੀਂ। ਇਸ ਬਾਤ ਨੂੰ ਸੁਨਕੇ ਸਰਪ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਮੈਂ ਤਾਂ ਬੁਢਾ ਸਾਂ ਬੜੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਕਦੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਚੂਹੇ ਨੂੰ ਲੱਭਦਾ ਸਾਂ ਸੋ ਇਸ ਕੁਲ ਕਲੰਕ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਸੁਖਾਲਾ ਤਰੀਕਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਸੋ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਡੱਡੂਆਂ ਨੂੰ ਖਾਵਾਂਗਾ॥ ਕਿਆ ਚੰਗਾ ਕਿਹਾ ਹੈ:— <poem>ਸੋਰਠਾ॥ ਜੋ ਨਰ ਹੈ ਬਲਹੀਨ, ਅਵਰ ਸਹਾਇਕ ਰਹਿਤ ਪੁਨ॥ ਤਾਕੋ ਚਾਹੀਏ ਕੀਨ, ਸੁਖ ਪੂਰਬ ਬ੍ਰਿੱਤਿ ਸਦਾ॥੨੪॥</poem> {{gap}}ਇਹ ਸੋਚਕੇ ਉਸਨੂੰ ਬੋਲਿਆ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਜੋ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਾਂ। ਗੰਗਦੱਤ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੇ ਪ੍ਰਿਯਦਰਸਨ ਤੈਨੂੰ ਸੁਖ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਲੈ ਚਲਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਜਗਾਂ ਬੀ ਦਸ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ ਪਰ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੁਟੰਬ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰੀਂ ਸਿਰਫ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਦਿਖਾਂਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਭੱਛਨ ਕਰੀਂ। ਸਰਪ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੁਣ ਤਾਂ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਮਿਤ੍ਰ ਹੋਯਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਡਰ ਨਾ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕਹੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇਰਿਆਂ ਸਰੀਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਖਾਵਾਂਗਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਹਿਕੇ ਰੁੱਡ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਆਲਿੰਗਠ (ਜਫੀ ਪਾਈ) ਕਰ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਓਹ ਗੰਗਦੱਤ ਖੂਹ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਹਰਟ ਦੇ ਰਸਤੇ ਸਰਪ ਨੂੰ ਆਪਨੇ ਘਰ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਘਾਾਰੀ ਵਿੱਚ ਬਠਾ ਕੇ ਆਪਨੇ ਸਰੀਕ ਦਸ ਦਿੱਤੇ। ਉਸਨੇ ਧੀਰੇ ਧੀਰੇ ਸਾਰੇ ਡੱਡੂ ਖਾ ਲਏ<noinclude></noinclude> 87qamto3bjbavd69hxj5fp6e6142sok 250 53492 218703 165923 2026-05-22T06:47:19Z Jagdish Papra 2490 218703 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Charan Gill" />{{rh||ਚੌਥਾ ਤੰਤ੍ਰ|੨੨੯}} {{rule}}</noinclude>ਜਦ ਡੱਡੂ ਮੁੱਕ ਗਏ ਤਦ ਸਰਪ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਭਾਈ ਤੇਰੇ ਦੁਸ਼ਮਨ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਖਾਨ ਨੂੰ ਦੇਹ ਕਿਉਂ ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਆਂਦਾ ਹੈ। ਗੰਗਦੱਤ ਖੋਲਿਆ ਹੇ ਭਾਈ ਤੂੰ ਮਿਤ੍ਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਹੁਨ ਤੂੰ ਇਸ ਹਰਟ ਦੇ ਰਸਤੇ ਚਲਿਆ ਜਾ। ਸਰਪ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਗੰਗਦੱਤ ਇਹ ਗੱਲ ਤੂੰ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਕਹੀ ਹੁਨ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਕਾਨ ਤੇ ਕੀਕੂੰ ਜਾਵਾਂ। ਕਿਉਂ ਜੋ ਮੇਰੇ ਘਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਰਪ ਨੇ ਰੋਕ ਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਹੀ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਇਕ ੨ ਡੱਡੂ ਰੋਜ ਅਪਨਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੇਹ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਬਨਾਂ ਨੂੰ ਖਾਵਾਂਗਾ। ਇਹ ਗਲ ਸੁਣਕੇ ਗੰਗਦੱਤ ਸੋਚਨ ਲਗ ਜੋ ਮੈਂ ਏਹ ਕੀ ਕੀਤਾ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਇੱਥੇ ਆਂਦਾ ਹੁਨ ਜੇਕਰ ਇਸਨੂੰ ਵਰਜਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਏਹ ਸਬਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਤ ਠੀਕ ਕਹੀ ਹੈ:— <poem>ਦੋਹਰਾ॥ ਨਿਜ ਧਨ ਬਲ ਤੇ ਅਧਿਕ ਸੇ ਕਰਤ ਮੀਤ ਜੋ ਆਂਹ॥ ਜਾਨ ਬੂਝ ਵਿਖ ਖਾਤ ਹੈ ਯਾਂਮੇਂ ਸੰਸੈ ਨਾਂਹਿ॥੨੫॥</poem> {{gap}}ਸੋ ਇਸਲਈ ਇਸਨੂੰ ਹਰ ਦਿਨ ਆਪਨਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਇੱਕ ਦੇਵਾਂ। ਇਸ ਪਰ ਕਿਹਾ ਹੈ:— <poem>ਦੋਹਰਾ॥ ਸਰਬਸ ਹਾਰੀ ਪੁਰਖ ਕੋ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਜਨ ਤਾਤ॥ ਅਲਪ ਦਾਨ ਦੇ ਪੋਖਤਾ ਸਾਗਰ ਬੜਵਾ ਭਾਂਤਿ॥੧੬॥</poem> ਤਥਾ-ਕੁੰਡਲੀਆ ਛੰਦ॥ ਦੁਰਬਲ ਸੇ ਬਲਵਾਨ ਜਬ ਰੰਚਕ ਮਾਂਗਤ ਵਸਤ ਨਾ ਦੇਵੇ ਤਿਹਿ ਬਿਨਯ ਯੁਤ ਮਨ ਮੇਂ ਹੋਕਰ ਮਸਤ। ਮਨ ਮੇਂ ਹੋਕਰ ਮਸਤ ਕਿਸੀ ਸੇਂ ਅਧਿਕ ਸੁ ਲੇਤਾ। ਪਹਿਲੇ ਈਖਨ ਦੇਤੇ ਬਹੁੜ ਗੁੜ ਢੇਲੀ ਦੇਤਾ। ਨਾਬ ਕਹੇ ਇਹ ਦਸਾ ਹੋਤ ਹੈ ਨਿਸ ਦਿਨ ਨਿਰਬਲ। ਸਬਲ ਕਹੇ ਸੋ ਦੇਹ ਬਾਤ ਸੁਨ ਹਮਰੀ ਦੁਰਬਲ॥੨੭॥ ਤਥਾ:— <poem>ਦੋਹਰਾ॥ ਸਰਬ ਨਾਸ ਕੋ ਹੋਤ ਲਖ ਅਰਧ ਤਜੇ ਬੁਧਿਮਾਨ। ਆਧੇ ਸੇ ਕਾਰਜ ਕਰਤ ਸਰਬ ਨਾਸ ਬਹੁ ਜਾਨ॥ ੨੮॥ ਸ੍ਵਲਪ ਹੇਤ ਬਹੁ ਨਾਸ ਕੋ ਮਤ ਕਰ ਤੂੰ ਬੁਧਿਮਾਨ॥ ਥੋੜੇ ਸੇ ਬਹੁ ਰਾਖਨਾ ਇਹ ਪੰਡਿਤਾਈ ਜਾਨ॥੨੯॥</poem> {{gap}}ਇਸ ਬਾਤ ਨੂੰ ਸੋਚਕੇ ਹਰ ਰੋਜ ਇਕ ਡੱਡੂ ਦੇ ਖਾਨ ਦੀ<noinclude></noinclude> raup5z48tbcxjd7saq286bbi3xv1pnu 250 56910 218782 155044 2026-05-22T11:31:23Z Harchand Bhinder 2624 218782 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Mulkh Singh" /></noinclude> {{dhr|3em}} {{center| {{xx-larger|ਟੈਕਸੀਨਾਮਾ}}}} {{center|'''(ਵਾਰਤਕ)'''}}<noinclude></noinclude> g8hfopf9gb3b52rwywhpwd4au3l9c1j 218783 218782 2026-05-22T11:31:48Z Harchand Bhinder 2624 218783 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Mulkh Singh" /></noinclude> {{dhr|9em}} {{center| {{xx-larger|ਟੈਕਸੀਨਾਮਾ}}}} {{center|'''(ਵਾਰਤਕ)'''}}<noinclude></noinclude> 95c9bl1mvstgncuu798m5cs29weuhfp 218784 218783 2026-05-22T11:32:02Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 218784 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude> {{dhr|9em}} {{center| {{xx-larger|ਟੈਕਸੀਨਾਮਾ}}}} {{center|'''(ਵਾਰਤਕ)'''}}<noinclude></noinclude> sm1ckbdqdb1b5ret84ayzclxs9fszdm 250 56912 218786 155048 2026-05-22T11:51:46Z Harchand Bhinder 2624 218786 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Mulkh Singh" /></noinclude> {{center|{{xx-larger|ਟੈਕਸੀਨਾਮਾ}}}} {{center|'''(ਵਾਰਤਕ)'''}} {{center|{{x-larger|ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖਾ}}}} {{Css image crop |Image = ਟੈਕਸੀਨਾਮਾ.pdf |Page = 3 |bSize = 548 |cWidth = 150 |cHeight = 220 |oTop = 425 |oLeft = 204 |Location = center |Description = }} {{center|RARGARI PUNJAB}} {{center|NGO Esld. 2000}} {{center|{{xx-larger|ਪੀਪਲਜ਼ ਫ਼ੋਰਮ}}}} {{center|'''ਬਰਗਾੜੀ, ਪੰਜਾਬ'''}} {{center|www.peoplesforumpunjab.com}}<noinclude></noinclude> 6e0q37y9876qwt9xqr669xkwi83wo0n 218788 218786 2026-05-22T11:52:44Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 218788 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude> {{center|{{xx-larger|ਟੈਕਸੀਨਾਮਾ}}}} {{center|'''(ਵਾਰਤਕ)'''}} {{center|{{x-larger|ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖਾ}}}} {{Css image crop |Image = ਟੈਕਸੀਨਾਮਾ.pdf |Page = 3 |bSize = 348 |cWidth = 150 |cHeight = 220 |oTop = 425 |oLeft = 204 |Location = center |Description = }} {{center|RARGARI PUNJAB}} {{center|NGO Esld. 2000}} {{center|{{xx-larger|ਪੀਪਲਜ਼ ਫ਼ੋਰਮ}}}} {{center|'''ਬਰਗਾੜੀ, ਪੰਜਾਬ'''}} {{center|www.peoplesforumpunjab.com}}<noinclude></noinclude> aghx29yowa75mem4kr59ixw0atqbwwc 252 57254 218763 156348 2026-05-22T10:46:17Z Taranpreet Goswami 2106 218763 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title=ਅਛੂਤ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਹਿਜ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ : ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਬਾਲੱਯਾ (ਸਵੈ ਜੀਵਨੀ) ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ |Language=pa |Volume= |Author=ਭਗਵੰਤ ਰਸੂਲਪੁਰੀ |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ |Address=ਜਲੰਧਰ |Year=2023 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਟਾਈਟਲ" 2="1" 6="-" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੁਸਤਕ ਸਮੀਖਿਆ]] n6uppmd8aqot2l10vxudbrkv2gpb8qk 252 57904 218778 158281 2026-05-22T11:27:31Z Taranpreet Goswami 2106 218778 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title=ਉਸ ਕੀ ਰੋਟੀ |Language=pa |Volume= |Author=ਤਰਸੇਮ ਬਸ਼ਰ |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ |Address= |Year=2023 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=jpg |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਲਮ ਸਮੀਖਿਆ]] i4m3x3ck0rcdq5edu3ymtg78i9t9p1w 250 60221 218701 218342 2026-05-22T06:44:45Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸਮੱਸਿਆਤਮਕ */ 218701 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{center|{{x-larger|'''ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਭੀ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਣ ਨਾ'''}}}} {{center|{{x-larger|'''ਛੱਡਿਆ'''}}}} {{Block center|<poem>{{gap}}ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜਾਨ ਉੱਤੇ ਅੱਤ ਭਿਆਣਕ ਕਸ਼ਟ ਦੇਨ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਥੀਂ ਵਧਕੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਮਹਾਂ ਸੂਰਮਿਆਂਦੇ ਸੂਰਮੇ ਨੂੰ ਕਾਇਰ ਬਨਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੀ ਅਤਯੰਤ ਨਿਡਰ ਪੁਰਖ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਛਡਦੀ। ਜਾਂ ਜ਼ਿਮੀਂ ਉੱਤੇ ਉਹ ਇਜੇਹੀ ਭੈ- ਦਾਇਕ ਹੈ ਤਾਂ ਸਮੁੰਦ੍ਰ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਪਰਮ ਘਾਤੀ ਤੇ ਕਲੇਜਾ ਪਾੜਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂ ਜੋ ਉੱਥੇ ਤਾਂ ਨੱਠਨ ਦਾ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ, ਮਰਨਹਾਰੇ ਵਿਚਾਰੇ ਭੈ ਭੀਤ ਹੋਏ ਹੋਏ ਕੇਵਲ ਏਸ ਗੱਲ ਜੋਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ੋ ਭਾਵੇਂ ਤਾਂ ਭੁੱਖ ਲੇਨ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਮਰਨ, ਭਾਵੇਂ ਗੱਜਦ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਮਰਨ। ਪਰ ਜੇ ਏਹੋ ਜੇਹੇ ਵੇਲੇ ਕੋਈ ਵੱਡੇ ਜਿਗਰੇ ਵਾਲਾ ਪਰਗਟ ਹੋ ਪਏ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਭਾਰੇ ਹੌਂਸਲੇ ਵਾਲਾ ਨਮਾਨੀ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਆਏ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤੋਂ ਬਚਾਉਨ ਦਾ ਉੱਦਮ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੇ ਵੱਲੋਂ ਸਾਡੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਇਜੇਹੀ ਵਡਿਆਈ ਤੇ ਪ੍ਰੀਤ ਉਪਜਦੀ ਹੈ </poem>}}<noinclude></noinclude> jel9eay3xm1gi31co691vf3e9h5ywtg 218702 218701 2026-05-22T06:45:25Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 218702 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{center|{{x-larger|'''ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਭੀ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਣ ਨਾ'''}}}} {{center|{{x-larger|'''ਛੱਡਿਆ'''}}}} {{Block center|<poem>{{gap}}ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜਾਨ ਉੱਤੇ ਅੱਤ ਭਿਆਣਕ ਕਸ਼ਟ ਦੇਨ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਥੀਂ ਵਧਕੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਮਹਾਂ ਸੂਰਮਿਆਂਦੇ ਸੂਰਮੇ ਨੂੰ ਕਾਇਰ ਬਨਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੀ ਅਤਯੰਤ ਨਿਡਰ ਪੁਰਖ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਛਡਦੀ। ਜਾਂ ਜ਼ਿਮੀਂ ਉੱਤੇ ਉਹ ਇਜੇਹੀ ਭੈ- ਦਾਇਕ ਹੈ ਤਾਂ ਸਮੁੰਦ੍ਰ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਪਰਮ ਘਾਤੀ ਤੇ ਕਲੇਜਾ ਪਾੜਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂ ਜੋ ਉੱਥੇ ਤਾਂ ਨੱਠਨ ਦਾ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ, ਮਰਨਹਾਰੇ ਵਿਚਾਰੇ ਭੈ ਭੀਤ ਹੋਏ ਹੋਏ ਕੇਵਲ ਏਸ ਗੱਲ ਜੋਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ੋ ਭਾਵੇਂ ਤਾਂ ਭੁੱਖ ਲੇਨ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਮਰਨ, ਭਾਵੇਂ ਗੱਜਦ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਮਰਨ। ਪਰ ਜੇ ਏਹੋ ਜੇਹੇ ਵੇਲੇ ਕੋਈ ਵੱਡੇ ਜਿਗਰੇ ਵਾਲਾ ਪਰਗਟ ਹੋ ਪਏ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਭਾਰੇ ਹੌਂਸਲੇ ਵਾਲਾ ਨਮਾਨੀ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਆਏ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤੋਂ ਬਚਾਉਨ ਦਾ ਉੱਦਮ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੇ ਵੱਲੋਂ ਸਾਡੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਇਜੇਹੀ ਵਡਿਆਈ ਤੇ ਪ੍ਰੀਤ ਉਪਜਦੀ ਹੈ </poem>}}<noinclude></noinclude> guz8el68ltezfpinfh422ubib63zxzb 250 60222 218704 218368 2026-05-22T06:48:05Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 218704 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{c|੨}}</noinclude>{{Block center|<poem>ਜੋ ਵਰਨਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਅਤੇ ਇਜੈਰੀ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਰਿ ਸਕਨੇ ਹਾਂ॥ {{gap}}ਜੇਮਸ ਮੈਕਸਵਲ ਇਕ ਭਾਪ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਅਗਵਾਨੀ ਸਾ ਜੇਹੜਾ ਗਲਾਸਗੋ ਤੇ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕਿਨਾਰੇ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਤਰਕਾਲਾਂ ਵੇਲੇ ਉਹ ਜਹਾਜ਼ ਆਇਰਸ ਚੈਨਲ ਵਿੱਚੋਂ ਪੱਛਮੀ ਕਿਨਾਰੇ ਵੱਲ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸਾਂ,ਤਾਂ ਮੈਕਸਵਲ ਨੂੰ ਥੋੜੇ ਥੋੜੇ ਚਿਰੀਂ ਅੱਗ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕ ਆਉਂਦੀ ਪਰਤੀਤ ਹੋਈ, ਤੇ ਓਹ ਝੱਬਦੇ ਹੀ ਅੱਗ ਦੀ ਦੇਖ ਭਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਸਭ ਥਾਉਂ ਦੇਖਨ ਲਗ ਪਿਆ। ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਕਪਤਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸਨੇ ਏਹ ਗੱਲ ਦੱਸੀ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਆਖਨ ਲੱਗਾ ਜੋ ਏਹ ਮੁਸ਼ਕ ਤਾਂ ਠੀਕ ਭੈੜੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸਦਾ ਕਾਰਨ ਮਲੂਮ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਯਾਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭੀ ਇਕ ਜਨੇ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਈ ਜੋ ਕਦੀ ਆਉਂਨ ਲਗ ਪੈਂਦੀ ਸੀ ਤੇ ਮੁੜ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਂਦੀ, ਤੇ ਹੁਣ ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਹੋਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਰਾਤੀਂ ਕੋਈ ਯਾਰਾਂ ਵਜੇ ਦੇ ਵੇਲੇ ਏਹ ਭਲਾ ਪੁਰਖ ਅਪਨੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਚਲਿਆ ਗਿਆ ਏਹ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਜੋ ਕੋਈ ਜਲਦੀ ਖਤਰਾ ਨਹੀਂ </poem>}}<noinclude></noinclude> iffqe68y4h089uqh5bnsb85061gn1ej 250 60223 218705 218356 2026-05-22T06:52:35Z Harchand Bhinder 2624 /* ਗਲਤੀਆਂ ਲਾਈਆਂ */ 218705 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" />{{center|(੩)}}</noinclude>{{Block center|<poem>ਜਾਪਦਾ, ਪਰ ਮਲੂਮ ਕਰਨ ਥੀਂ ਨਾ ਉੱਕਿਆ। ਮੈਕਸਵਲ ਆਪਨੇ ਟਿਕਾਨੇ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਖੜੋਤਾ ਰਿਹਾ, ਵਾ ਵਿੱਚ ਸਗੋਂ ਲੱਕੜ ਕਾਠ ਬਲਨ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕ ਵਧੀਕ ਆਉਨ ਲੱਗ ਪਈ, ਗੱਲ ਕੀ ਕਪਤਾਨ ਨੇ ਮਗਰੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਬੋਲਿਆ, ਮੈਕਸਵਲ! ਇਹ ਲੈ ਚਖਿਆਂ ਦੇ ਹੇਠੋਂ ਦੀ ਅੱਗ ਭੜਕ ਉੱਠੀ ਆ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੀਏ? ਪਰ ਕਪਤਾਨ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਜੋ ਅੱਗੇ ਚਲਨਾ ਹੀ ਭਲਾ ਹੈ। ਮੈਕਸਵਲ ਪਤਵਾਰ ਦੇ ਪੱਈਏ ਕੋਲ ਠੋੈਹਰਿਆ ਰਿਹਾ ਪਰ ਉੱਪਰ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਉਠਾ ਕੇ ਵਡੀ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਸਰਧਾ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਸਾ ਜੋ ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਧਰਮ ਪਾਲਨ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੋ, ਰੇ ਵੈਕੁੰਠ ਨਿਵਾਸੀ ਪਿਤਾ! ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸਾਰ ਰੱਖੀਂ॥ {{gap}}ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗੈਲਵੇ ਦਾ ਕਿਨਾਰਾ ਸਿੱਧੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਲਾ ਸਾ, ਤੇ ਕਪਤਾਨ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਨ ਪਿਆ ਜੋ ਓਧਰ ਨੂੰ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਅਗਵਾਨੀ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਜੋ ਖੁੱਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਆਸ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਕਿਨਾਰਾ ਭਾਵੇਂ ਲੋਹੇ ਵਰਗਾ ਕਰੜਾ ਤੇ ਪਥਰੇਲਾ ਵੀ ਸਾ ਪਰ </poem>}}<noinclude></noinclude> 3g7mgpwh0tlmvq2ulw971y1zlwns180 252 64484 218698 216301 2026-05-22T06:28:20Z Harchand Bhinder 2624 218698 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title=ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਿਲਾਸ |Language=pa |Volume= |Author=ਸਾਧੂ ਦੈਯਾ ਸਿੰਘ ਆਰਫ |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=V |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="ਤਤਕਰਾ" 3="1" 91to92="-" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header={{c|{{{pagenum}}}||}} |Footer= |tmplver= }} 8y4yhyq8zlfock977r7op81sh3ex7tg 218699 218698 2026-05-22T06:31:40Z Harchand Bhinder 2624 218699 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title=ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਿਲਾਸ |Language=pa |Volume= |Author=ਸਾਧੂ ਦੈਯਾ ਸਿੰਘ ਆਰਫ |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=V |Transclusion=yes |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="ਤਤਕਰਾ" 3="1" 91to92="-" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header={{c|{{{pagenum}}}||}} |Footer= |tmplver= }} cp59w7z65xcns9a1dclwnjdzptbwgtw 252 68441 218764 202955 2026-05-22T10:46:48Z Taranpreet Goswami 2106 218764 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="ਟਾਈਟਲ" 3="ਤਤਕਰਾ" 4="ਕਵਰ" 6to7="ਮੁਖਬੰਧ " 8to9="ਭੂਮਕਾ " 10to19="ਤਤਕਰਾ" 20="ਤਸਵੀਰ" 21="1" 5="ਕੋਲੋਫੋਨ" 58to59="-" 60="38" 71="49" 72to73="-" 74="50" 204to207="-" 208="180" 291="-" 292="263" 417to418="-" 419="388" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} grc7ioupb0cytproo34hgkivnn943gp 250 68462 218730 206132 2026-05-22T07:46:44Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 218730 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{center|{{larger|'''ਪਾਠ-1'''}} {{x-larger|'''ਘਰੋਂ ਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਲਈ ਜਾਣ ਤਕ'''}}}} {{larger|'''1. ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਇਕ ਚਿੱਠੀ'''}} {{gap}}ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਸਤੰਬਰ, 1907 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਚਾ ਸ. ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ‘ਪਗੜੀ ਸੰਭਾਲ ਜੱਟਾ' ਲਹਿਰ ਚਲਾਉਣ ਕਰਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਨਾਲ ਮਾਂਡਲੇ ਜਲਾਵਤਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਨਵੰਬਰ 1907 ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਘਰ ਪਰਤੇ ਸਨ। {{gap}}ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਬਾਬਾ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਲੋਕ ਪਿਆਰ, ਸਮਾਜਕ ਚੇਤਨਾ, ਤਰਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਸਕੂਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੀ ਪਿੰਡ ਬੰਗਾ ਚੱਕ ਨੰ. 105 ਗੁਗੈਰਾ ਬਰਾਂਚ ਜ਼ਿਲਾ ਲਾਇਲਪੁਰ ਵਿਚ ਹੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਪਾਸ ਲਾਹੌਰ ਆ ਗਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਤੇ ਦੇਸ਼-ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੇ ਯਾਦਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ। {{gap}}ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਖ਼ਤ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਤੱਕ ਪੁੱਜ ਸਕਿਆ ਹੈ, ਉਹ 22 ਜੁਲਾਈ, 1918 ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤਦ ਛੇਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹ ਖ਼ਤ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। {{x-larger|{{center|☆ ☆ ☆}}}} {{center|ਓਮ}} {{right|ਲਾਹੌਰ</br> 22.7.1918}} ਸ੍ਰੀਮਾਨ ਪੂਜਨੀਕ ਬਾਬਾ ਜੀ, {{gap|14em}}ਨਮਸਤੇ {{gap}} ਬੇਨਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ਤ ਤੁਹਾਡਾ ਮਿਲਿਆ। ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹਾਸਲ ਹੋਈ। ਇਮਤਿਹਾਨ ਬਾਰੇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਚ ਮੈਂ ਪਾਸ ਹਾਂ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਮੇਰੇ 150 ਨੰਬਰਾਂ ਵਿਚੋਂ 110 ਨੰਬਰ ਹਨ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ 150 ਵਿਚੋਂ 68 ਨੰਬਰ ਹਨ। ਜੋ 150 ਨੰਬਰਾਂ ਵਿਚੋਂ 50 ਨੰਬਰ ਲੈ ਜਾਏ, ਉਹ ਪਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੰਬਰ 68 ਲੈ ਕੇ ਚੰਗਾ ਪਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫ਼ਿਕਰ ਨਾ ਕਰਨਾ। ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ<noinclude>{{center|''ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ/25''}}</noinclude> pgrwzf6pb655xdk7d35c0ovjtdnwzbc 252 68806 218781 203840 2026-05-22T11:29:48Z Taranpreet Goswami 2106 218781 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=V |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="3" 7="9" 8="11" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} mi2mj9ervf6lprvq71eojayaia236ge 250 68956 218708 205470 2026-05-22T07:19:26Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 218708 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ’, ‘ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ-ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ’, ‘ਲੈਨਿਨ-ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ’, ‘ਪਰੋਲਤਾਰੀ-ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ’ ਅਤੇ ‘ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ-ਮੁਰਦਾਬਾਦ' ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੇ। ਫੇਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਤਾਰ ਤੀਜੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਮਾਸਕੋ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੂੰ ਭੇਜਣ ਲਈ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਨੂੰ ਫੜਾਈ। {{rh|(ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਲਾਹੌਰ, 26 ਜਨਵਰੀ, 1930|}} {{right|'''—ਸੰਪਾਦਕ''']}} {{center|{{x-larger|☆ ☆ ☆}}}} {{gap}}ਲੈਨਿਨ ਦਿਨ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਅਸੀਂ ਸੋਵੀਅਤ ਰੂਸ ਵਿਚ ਹੋ ਰਹੇ ਮਹਾਨ ਤਜਰਬੇ ਦੀ ਸਾਥੀ ਲੈਨਿਨ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਅਗਾਂਹ ਖੜਨ ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਦਿਲੀ ਵਧਾਈਆਂ ਭੇਜਦੇ ਹਾਂ। ਸੰਸਾਰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੋ ਰਾਜ ਦੀ ਜੈ ਹੋਵੇ। ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਦੀ ਖੈ ਹੋਵੇ। ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ-ਮੁਰਦਾਬਾਦ।</br> {{gap}}24 ਜਨਵਰੀ, 1930 {{right|'''ਕੈਦੀ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ'''</br> '''ਜ਼ੇਰੇ ਸਮਾਇਤ'''}} {{center|{{x-larger|☆ ☆ ☆}}}} {{larger|'''78. ਮੱਧ ਯੂਰਪ ਦੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ, ਬਰਲਿਨ ਨੂੰ ਤਾਰ'''}}</br> {{right|(‘ਦਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ' ਲਾਹੌਰ 8 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1930 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ)}} {{gap}}ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਅਲੰਬਰਦਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਕਾਮਰੇਡ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਰਮਾ ਦੇ ਸੋਗੀ ਚਲਾਣੇ 'ਤੇ ਸਾਡੇ ਦਿਲੀ ਅਫ਼ਸੋਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਾਓ।</br> {{gap}}ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਾਰਤੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਲੰਮੀ ਜੱਦੋਜਹਿਦ ਦੇ ਕਾਜ਼ ਵਿਚ ਇਕ ਕੌਮੀ ਸੰਪਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਵਾਸਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦੀ ਰਹੇਗੀ।</br> {{gap}}5 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1930 {{right|'''ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ,'''</br> '''ਜ਼ੇਰੇ ਸਮਾਇਤ'''}} {{center|{{x-larger|☆ ☆ ☆}}}} {{larger|'''79. ਕਾਕੋਰੀ ਕੇਸ ਦੇ ਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਰ'''}}</br> {{gap}}{{larger|'''ਮਾਰਫ਼ਤ ਸਪੈਸ਼ਲ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ, ਲਾਹੌਰ'''}}</br> {{gap}}ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਕਰਕੇ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਤਾਰ ਝੱਟ ਕਾਕੋਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਭੇਜ ਦੇਵੋ, ਜਿਹੜੇ ਰਾਏ ਬਰੇਲੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ 'ਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੰਭੀਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹਨ {{right|'''ਤੁਹਾਡੇ ਵਗ਼ੈਰਾ ਵਗ਼ੈਰਾ'''</br> '''ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਬੀ.ਕੇ. ਦੱਤ'''}}<noinclude>{{c|''ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ/300''}}</noinclude> 32dvmx1a71hu5n25l6vo4suvhw391dv 250 68966 218709 206072 2026-05-22T07:22:01Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 218709 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{larger|'''99. ਇਨਕਲਾਬੀ ਜੀਵਨ ਦਰਸ਼ਨ'''}} {{right|''-ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਬੀ.ਕੇ. ਦੱਤ''}} {{gap}}[1929 ਵਿਚ ਅਸੈਂਬਲੀ ਹਾਲ ਵਿਚ ਸੁੱਟੇ ਗਏ ਬੰਬ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਬੰਬ ਸੁਟਣ ਵਾਲੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਨ, ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਬੀ.ਕੇ. ਦੱਤ, ਭਾਰਤੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਇਨਕਲਾਬੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਫਾਂਸੀ ਚੁੰਮ ਗਏ ਤੇ ਦੱਤ ਸਾਹਿਬ ਜੇਲ੍ਹੀਂ ਉਮਰ ਗਾਲਦੇ ਰਹੇ। ਸਾਡੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਕਲੰਕ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਖਾਹਸ਼ ਮੁਤਾਬਿਕ ਆਖ਼ਰੀ ਸਮੇਂ ਤਕ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਵਿਚ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਰੋਟੀ ਦੀ ਭਾਲ ਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨੂੜ ਲਿਆ। ਦੱਤ ਜੀ 29 ਜੁਲਾਈ 1965 ਨੂੰ ਕੈਂਸਰ ਨਾਲ ਸੁਰਗਵਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਮ ਤੋਂ ਇਹ ਲੇਖ ਹੈ, ਜੋ ਕਰੀਬ 1960 ਦੇ ਕੋਲ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ (ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਸਮਝ) ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ। {{right|'''—ਸੰਪਾਦਕ''']}} {{gap}}ਬਾਗੀ ਜਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸ਼ਬਦ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭੇਦ ਭਰਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਨਕਲਾਬੀ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਇਕ ਢਲੀ ਹੋਈ ਤਸਵੀਰ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੰਬ, ਪਿਸਤੌਲ, ਹਿੰਸਾ, ਖ਼ੂਨਖਰਾਬਾ, ਸਾਜ਼ਸ਼, ਕਤਲ ਅਤੇ ਫ਼ਾਂਸੀ ਜਿਹੇ ਕੰਮ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਬਾਗ਼ੀ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਲੋਕ ਡਰਦੇ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ ਦੰਦਾਂ ਥੱਲੇ ਜੀਭ ਦਬਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਡਰਦੇ, ਦਿਲ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਇਹਨਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਲਈ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਤੋਂ ਵੀ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦੇ ਯਤਨਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਲੇਕਿਨ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਦੇਖੋ ਕਿ ਇਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸਨ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਜੋਖੋਂ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਬੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਆਪਣੇ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਗੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇਹ ਲੋਕੀਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਅਸਥਾਈ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੁਖ ਲਈ ਉਸ ਸਮੇਂ, ਜਿਹੜਾ ਇਨਕਲਾਬ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਛੇਤੀ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਗ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਕੱਚੀ ਉਮਰ ਦੇ, ਭਾਵਕ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਜ਼ੁੰਮੇਵਾਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿਚ ਜਾਂ ਭਰਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਸਮਝਿਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਿਚਵੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛਿੱਕੇ 'ਤੇ ਟੰਗ ਕੇ ਪੈਨਲਕੋਡ ਦੀਆਂ ਸਾਧਾਰਨ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਜਕੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੋਰ, ਡਾਕੂ ਅਤੇ ਖ਼ੂਨੀ ਦੇ ਖਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਆ। ਰਾਜ ਸੱਤਾ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਾਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਕੇ ਤੇ ਝੂਠੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤਕ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਧੋਖੇ ਵਿਚ ਰਖਿਆ। ਖ਼ੈਰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਤੇ ਬਾਗ਼ੀਪੁਣੇ ਦਾ ਸਹੀ ਮੁੱਲ ਅੱਜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਿਆ। ਅੱਜ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਦੇ ਵੇਲੇ ਉਸ ਬੀਤੇ ਹੋਏ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅਤੇ ਤਿਆਗਮਈ ਕਾਂਡ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵੀ ਝਿਜਕਦੇ ਹਨ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿਚ ਜਿਸ ਕਾਂਡ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਨੌਜਵਾਨ ਬਾਗ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਤੇ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ, ਅੱਜ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਉਸ ਕਾਂਡ ਨੂੰ ਕੌਮ ਜਾਂ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਘੋਲ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਮੰਨ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣ ਲਗਿਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਪੰਡਤਾਂ ਦੀ ਕਲਮ ਤੋਂ ਸਿਆਹੀ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਕੋਚ ਕਿਉਂ? ਇਹ ਤੰਗਦਿਲੀ ਕਿਉਂ?<noinclude>{{c|''ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ/336''}}</noinclude> h9qeyic1e7c40z3ib4kfgca62e6c3v8 250 68967 218710 205468 2026-05-22T07:23:52Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 218710 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਖਦੀ ਸੱਚਾਈ ਤੋਂ ਆਖ਼ਿਰ ਕਿਉਂ ਮੁਨਕਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਦਾ ਇਕੋ ਕਾਰਨ ਇਹੋ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮਹਾਂ-ਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਮੁੱਲ ਪਾਉਣ ਲੱਗਿਆਂ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਵੀ ਮਜਬੂਰ ਅਤੇ ਅਸਮਰਥ ਹਾਂ। ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਬਾਗ਼ੀ ਸਿਰਫ਼ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ, ਹਿੰਸਕ ਇਨਸਾਨ ਹੀ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਵੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਥਾਹ ਪਿਆਰ, ਗਹਿਰੀ ਦਿਲੀ ਹਮਦਰਦੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਗਠਨ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈਆਂ। ਹਾਂ ਫ਼ਾਂਸੀ ਦਾ ਰੱਸਾ ਚੁੰਮਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਤਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪਹਿਚਾਨਿਆ ਕਾਮਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਵੈਰਾਗੀ ਬਾਗੀ ਦਿਲਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕ ਅਨਜਾਣ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ। ਬਾਗੀ ਦਾ ਮੋਹ, ਵੈਰਾਗ ਸਾਧਨਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਤੇ ਵਡਿਆਈ ਸਭ ਤੋਂ ਸਿਖਰ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਸਕਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੁਰਬਾਨੀ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੋਂ ਉਹਲੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ। ਮਨੁੱਖ ਮਾਤਰ ਦਾ ਦਿਲ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰਮਸਾਲਾ ਵਿਚ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਮਤਿਹਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੋਇਆ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੇ ਕੰਮ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੇ ਹਨ, ਤਜਰਬੇ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਨੋਖਾਪਣ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਦਰਦ ਭਰੀ ਪੀੜ ਦੀ ਚੀਸ ਉਠਦੀ ਸੁਣਾਈ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਮ ਦੇ ਰੌਲੇ ਗੌਲੇ ਹੇਠਾਂ ਖੁਦਗਰਜ਼ੀ ਦੀ ਦਲ ਵਿਚ ਫਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਸੁੱਧ ਨਹੀਂ। ਦਿਨ ਢਲੇ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਇਸ ਰੌਲੇ ਰੱਪੇ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਬੇੜੀ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਘਰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਾਂ, ਤੇ ਰਾਤ ਦੀ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਿਹਨਤੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਪਾ ਕੇ, ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਭੁਲਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਈਆਂ ਚੁਪੇੜਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਭਲਾਉਣ ਲਈ ਸੁਖੀ ਨੀਂਦਰ ਸੌਣ ਦੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਵਕਤ ਮਨੁੱਖ-ਮਾਤਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਦੁਖੀ ਰੂਹ ਉਠ ਖਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। “ਛੁਡਾਓ, ਛੁਡਾਓ, ਮੈਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰੋ।” {{gap}}ਲੇਕਿਨ ਕਿਸ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਇਹ ਦੁਖੀ ਪੁਕਾਰ, ਕਿਥੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਲਈ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਨਿਕਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਦੌਲਤ ਦੇ ਐਸ਼ ਦਾ ਠਾਠ-ਬਾਠ ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚੁੰਧਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਜ਼ਤਮਈ ਦਰਜੇ ਤੇ ਪਦਵੀ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਚੂਰ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਕਿਉਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਦਿਲ ਇਹ ਰੋਣਾ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਕੁਰਲਾਟ ਵਿਚ ਉਹ ਕਿਉਂ ਔਖਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਲ ਦਾ ਇਹ ਫਿਕਰ ਭਰਿਆ ਸੁਆਲ, “ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? ਕਿਥੋਂ ਆਇਆ, ਕਿਥੇ ਚਲਿਆ?" ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਬੌਧਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਇਹ ਸੁਆਲ ਵਿਚੋਂ ਉਠ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੱਚੇ ਦੀ ਰੋਣ ਦੀ ਵੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚੋਂ ਉਠ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਬੁੱਢੇ ਦੀ ਆਹ ਨੂੰ ਬੇਦਿਲ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਟੁਕੜੇ ਹੋਈ ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਕੇ ਨੀਲੇ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਛੋਹ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੌਣ ਇਹਦਾ ਜੁਆਬ ਦੇਵੇ? ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇਹ ਦੁਚਿੱਤੀ ਦਾ ਹੱਲ ਕਿਥੋਂ ਮਿਲੇ। ਭਗਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਇਸਦਾ ਹੱਲ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। “ਪਹਿਚਾਣੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣੋ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਆਨੰਦ ਤਾਕਤ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹੋ। ਤਾਂ ਹੀ ਤੁਹਾਡੀ ਦੁਚਿੱਤੀ ਖਤਮ ਹੋਵੇਗੀ ਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੇਗੀ।” {{gap}}ਫਿਰ ਵੀ ਸੁਭਾਵਕ ਇਹ ਸੁਆਲ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਸੁੱਤੀ ਸਵਰਗੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਈਏ। ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ<noinclude>{{c|''ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ/337''}}</noinclude> 6nngemwevkn6daw7d1l72clb7wkr7au 250 68968 218711 206077 2026-05-22T07:24:58Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 218711 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਲਈ ਕਈ ਰਸਤਿਆਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਯੋਗ, ਭਗਤੀ ਯੋਗ ਤੇ ਕਰਮ ਯੋਗ ਆਦਿ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਬਣਕੇ ਕਈ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਆਏ। ਸ਼ੰਕਰ ਆਚਾਰੀਆਂ ਤੇ ਰਾਮਾਨੁਜ ਜਿਹੇ, ਪੁਰਖਾਂ ਨੇ ਅਵਤਾਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਮਹਾਂ ਗੁਰੂ ਚੈਤਨਯਾ ਤੇ ਰਾਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜਿਹੇ ਅਵਤਾਰ ਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਕਰਮਵੀਰ ਸੰਨਿਆਸੀ ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾ ਨੰਦ ਜਿਹੇ ਜੁਗ ਪੁਰਖ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕੀਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਰਾਹ ਦੇ ਆਗੂ ਬਣ ਕੇ ਸਾਡੇ ਦਿਲ ਵਿਚੋਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਪਾਏ ਪੂਰਨਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਆਪਣੀ ਵਿਤ ਤੇ ਰੁਚੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਆਪ ਚੁਣ ਲਏ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਦਲੀਲ ਤੇ ਕਥਨ ਰਾਹੀਂ ਪੜਤਾਲ ਕਰਕੇ ਵੇਖੋ ਤੇ ਫਿਰ ਇਸ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਰੋਜ਼ ਬਰੋਜ਼ ਸੱਚ ਝੂਠ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅੱਖ ਖੁਲ੍ਹੇਗੀ ਤਾਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਛਿਪੇ ਹੋਏ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ। ਨਿੱਜੀ ਮੋਹ ਦੇ ਜਾਲ ਤੋਂ ਉਤਾਂਹ ਉੱਠ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਏਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੇਗੀ। {{gap}}ਇਨਕਲਾਬੀ ਘੋਲ ਦਾ ਰੂਪ ਰਾਜਨੀਤਕ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਉਸ ਘੋਲ ਬਾਰੇ ਡੂੰਘੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਹੋਈ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਆਤਮ ਬਲੀਦਾਨ ਦਾ ਮੁੱਲ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕਾਂਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ 'ਤੇ ਪਾਉਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਿਰਫ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋ ਕੇ ਵਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ। ਲੇਕਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਰਮਯੋਗੀ ਰੂਪ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਉਹਲੇ ਰਿਹਾ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸੰਬੰਧੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿਚ ਜੋ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪੁੱਠ ਸੀ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਲੋਕ ਬੇਧਿਆਨ ਰਹੇ। ਕਰਮ ਯੋਗੀ ਬਾਗੀਆਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਤਮ ਬਲੀਦਾਨ ਤੋਂ ਉਠੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਰੌਲੇ ਗੌਲੇ ਵਿਚ ਦਬ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਦੀ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗੀ ਪੁਰਖ ਦੇ ਦਰਜੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚੇ। ਮਨੁੱਖ ਕਲਿਆਣ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਵੇਦੀ ਤੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਤੇ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਏਨੀ ਸੌਖੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਵੇਂ ਦੇ ਸਕੇ। ਦੇਸ ਪਿਆਰ ਦੇ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਪੂਰਨ ਵੈਰਾਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਤੋਂ ਸੰਬੰਧ ਤੋੜ ਕੇ ਘਰ ਬਾਰ ਛੱਡਿਆ। ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਕੰਡਿਆਂ ਭਰੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਸੰਨਿਆਸੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸੰਸਾਰਿਕ ਮੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬੇਪਰਵਾਹ ਹੋ ਕੇ, ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਭੇਤ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਵੇਦੀ ਤੇ ਸਿਰ ਵਾਰਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ। ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਠੀਕ ਤੱਤ ਗਿਆਨ ਕੱਢਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੌਖਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਬਾਗ਼ੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦੀ ਘੜੀ, ਬੇ ਖੋਫ਼ ਮੌਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ, ਕਰਮ ਯੋਗ ਦੇ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਠੀਕ ਤੱਤ ਨਿਚੋੜ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅਪਨਾਇਆ। {{gap}}ਇਸ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜੀਵਨ ਦੀ ਤੰਗ ਸੀਮਾ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਉਤਾਂਹ ਉਠੇ। ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸਵਰਗੀ ਸਰਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੋ ਖ਼ਤ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਬਾਗ਼ੀ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦ ਮਨ ਦਾ ਹੀ ਸਬੂਤ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਸਨਾ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਾਗ਼ੀ ਦਿਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਜ਼ਾਦ ਰਿਹਾ। ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ<noinclude>{{c|''ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ/338''}}</noinclude> cq39t1q14pfrtfbqp54y2ckojq1ozg7 250 68969 218712 206080 2026-05-22T07:25:45Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 218712 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਮੌਤ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭੁੱਖ, ਤ੍ਰੇਹ, (ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ) ਦੀ ਚਾਹ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਕਰ ਵਿਖਾਇਆ। ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਅਫਸਰ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਲਾਲਚਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ! ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਲ ਦੀ ਅਣਗਿਣਤ ਤਾਕਤ ਦਾ ਪਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਅੰਨ, ਪਾਣੀ ਛੱਡ ਕੇ (ਲੰਮੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿਚ) ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਸਚਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਤਾਕਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਾ ਦੇਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਕੇਸ ਦੇ ਕੈਦੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਗੱਲ ਜ਼ਰੂਰ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹਾਲਤ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੜਤਾਲਾਂ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਪਿਆ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੌਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਉਸ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਬਾਗ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਜੋ ਅਸਰ ਪਿਆ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਉਹਲੇ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤੇ ਮੈਂ ਜੂਨ 1929 ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿਚ ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦਾਸ ਵਰਗਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਮੇਰੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਇਸ ਅਜੀਬ ਰਸਤੇ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਜਿਹੀ ਤਸਵੀਰ ਰਹੀ। ਇਸ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿਚ ਅਸਾਂ ਹਰ ਵੇਲੇ ਆਪਣੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ 'ਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬੇਹੱਦ ਨਿੱਜੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਦੇ ਇਸ ਕਥਨ ਦਾ ਕਿ— “ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ, ਜੋ ਤਾਕਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ 'ਤੇ ਤੁੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਹੈ।” ਇਹ ਅਸਾਂ ਉਸ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਵਰਗੀ ਗਣੇਸ਼ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਵਰਤ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀਪਣ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਪੁਣੇ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡੀ ਜੰਗ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤਾਪ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਨੋਟ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, “ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਉੱਤਮ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਯੁੱਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਚਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਜੋ ਅਟੱਲ, ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਮੁਕੰਮਲ ਹੌਸਲੇ ਦਾ ਜੋ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੌ ਸੌ ਵਾਰੀ ਸਲਾਹੁਣਯੋਗ, ਉਦਾਹਰਨਯੋਗ ਅਤੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ।” ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼, ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੇ ਵੱਲ ਪੱਕਾ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੂਲ-ਮੰਤਰ ਸੀ। 1 ਜੂਨ 1929 ਵਿਚ ਅਸੈਂਬਲੀ ਬੰਬ ਕਾਂਡ ਦੇ ਕੇਸ ਵਿਚ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਾਡੇ (ਮੇਰੇ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ) ਦਿਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਸ ਪੱਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਿਕਲੀ ਸੀ ਕਿ “ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਨਾ-ਚੀਜ਼ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਪਰ ਕੌਮ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।” {{gap}}“ਇਨਕਲਾਬ-ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ"</br> {{gap}}ਸਾਫ਼ ਸੁੱਚੇ ਤੇ ਉੱਚੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ ਲਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਨਤੀਜਾ ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ ਉਹ ਵੇਗ ਭਰਪੂਰ ਬਾਗ਼ੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਧੁਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਾ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚੱਲਣਾ ਸੌਖਾ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਵਿਵੇਕਾ ਨੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਜੀਉਂਦਾ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਉਸ ਲਈ ਮਰ ਮਿਟਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਵੋ। ਉਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਅਪਣਾਪਨ ਜਾਏਗਾ।” {{gap}}ਆਪਾ ਤਿਆਗੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦਾ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਗਠਨ ਤੇ ਸੋਚਣਾ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮ ਯੋਗ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਹੀ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਔਖਾ ਤਰੀਕਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੋਈ<noinclude>{{c|''ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ/339''}}</noinclude> q54hq901bpc1nz411f2csih2f695h0i 250 68970 218713 206083 2026-05-22T07:27:31Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 218713 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਅਨਹੋਣਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮਨੁੱਖ ਜਿਸ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਰੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭੁਲਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਮੌਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਛਾਈ ਰਹੀ। ਉਹਦੀ ਠੰਢੀ ਪੀੜ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜੀਵਨ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਭੁੱਲ ਗਏ। ਮਨੁੱਖ ਜਦੋਂ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਰੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਰਤ ਰਹਿ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੁਲ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਨਿਚੋੜ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਹਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਘਰ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਰਾਜਸੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਵਿਚਾਰ ਆਏ। ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਇਨਕਲਾਬ ਅਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤਕ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਇਨਕਲਾਬੀ ਜਦੋ-ਜਹਿਦ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਵਰੂਪ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਆਖ਼ਰ ਤਕ ਬਾਗ਼ੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸੂਝ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਰਹੀ। {{gap}}ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਜਾਂ ਤੇ ਆਲੋਚਨਾ, ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮ ਯੋਗੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਰਾਹੀਂ। ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਕਸਰਤ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਬਾਗ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂ ਵੇਖਿਆ। ਉਦੇਸ਼ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਇਕਾਗਰ ਸੋਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਧਿਆਨਮਈ ਰਹੀ। ਆਦਰਸ਼ ਵਿਚ ਪੱਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮਕ ਬਲ ਵਿਚ ਬਹਾਦਰ ਬਣਾਇਆ। ਮੁਸ਼ਕਲ, ਸਰੀਰਕ ਦੁੱਖ ਝੱਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਵਰਤ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਝੁਲਸਾਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਰੂਪ ਹੀ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਉਸ ਅਗਨੀ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਸਵਰੂਪ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਨਾਮ ਨਾਲ ਬੁਲਾਓਗੇ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਸਾਡੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, “ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਲਈ ਬਣਿਆ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਭੇਟ ਦੇਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਇਨਕਲਾਬੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਜਾਂ ਸੂਲੀ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਜੱਗ ਨੇ ਪਹਿਚਾਣਿਆ। ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੱਜ਼ਤ ਦੇ ਹਾਰ ਪੈਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਲੇ ਵਿਚ ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੇ ਰੱਸੇ ਹੀ ਪਏ। ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵੱਲੋਂ ਉਹ ਲੋਕ ਬੇਪਰਵਾਹ ਹੀ ਰਹੇ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਉਹ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕੇਤੂ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਕਤਵਰ ਹੌਸਲਾ ਲੈ ਕੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਆਪਣੇ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਆਤਮ ਬਲੀਦਾਨ ਵਿਚ ਭਿੱਜੇ ਇਹ ਇਨਕਲਾਬੀ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਆਤਮ ਬਲ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਇਕ ਚਮਕਦਾਰ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲਾਟ ਨਾਲ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਕਾਲ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿਚ ਮਿਲ ਗਏ। {{nop}}<noinclude>{{c|''ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ/340''}}</noinclude> klzfyaxl3neiyydbgx4f25tebpjktcw 250 68971 218714 206198 2026-05-22T07:28:18Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 218714 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{center|{{larger|'''ਪਾਠ-18'''}} {{x-larger|'''ਹਵਾ ਮੇਂ ਰਹੇਂਗੀ ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਆਲ ਕੀ ਬਿਜਲੀਆਂ'''}}}} {{gap}}[ਇਸ ਅੰਤਲੇ ਪਾਠ ਵਿਚ; ਪਾਠਕ ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਹਿਮ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਪੜ੍ਹਨਗੇ। "ਭਗਤ ਸਿੰਘ" ਹੋਣ ਦਾ ਇਕ ਸਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਾਦਾ ਪ੍ਰਸਤੀ ਅਤੇ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਢੰਗ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਵੀ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਦੀ ਪਿਸਤੌਲ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ, ਕਦੀ ਬੰਬ ਦਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਧਮਾਕਾ ਤੇ ਕਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਹਥਿਆਰ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਗੱਲ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਹਾਲਤਾਂ ਦੀ ਹਕੀਕੀ ਪਕੜ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇਰਾਦੇ ਅਤੇ ਸੋਚ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਰਕਸ ਦੀ ‘ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਰਮ’ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਦਮੀ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਨੂੰ ਹੀ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸਮਝ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਸਬੂਤ ਅਸੀਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਲਭ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਲਿਫਾ ਨਾ ਸਕਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਨ, ਜੋ ਸਮਾਜ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹੋਣੀ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤੀ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਉਰੇ ਕਿਸੇ ਮੰਜ਼ਲ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ, ਸਾਜ਼ਗਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਰਕ ਤੇ ਸਿਰਫ ਤਰਕ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਨਾ ਬਣਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੀ ਲੋੜ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣਾਇਆ। {{gap}}ਪਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕਸੌਟੀ ਮੁਤਾਬਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੌਹ ਅਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ, ਦੇਖੇ ਤੇ ਪਰਖੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਅਟੱਲ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਚਾਈਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਅਟੱਲ ਅਸੂਲ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਬੇਮੁਲੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਮੌਕੇ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੀ ਲੋੜ ਪੂਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। {{gap}}ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਬਾਰੇ, ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਮੰਜ਼ਲ ਬਾਰੇ, ਇਨਕਲਾਬੀ ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਮੁੱਲੇ ਵਿਚਾਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਲਿਖਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੇਣਗੀਆਂ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖੁਦ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਕਿ “ਸਾਡਾ ਇਕ ਮੰਤਵ ਕੌਮੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਦਸਤੇ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਸੀ।” ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ<noinclude>{{c|''ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ/341''}}</noinclude> 7vxsgp65fnqjhskvb7oiqaydzd0k36y 250 68972 218715 206204 2026-05-22T07:30:29Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 218715 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਗਲਤ ਧਾਰਨਾ ਬਣਾਈ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਠੀਕ ਕਰਨ ਦੀ ਖੇਚਲ ਕਰਨਾ।” ਆਸ ਹੈ ਪਾਠਕ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਇਸ ਪਾਠ ਦਾ ਅਧਿਅਨ ਕਰਨਗੇ। {{Float right|'''-ਸੰਪਾਦਕ''']}} {{center|{{x-larger|☆ ☆ ☆}}}} {{larger|'''100. ਮੈਂ ਨਾਸਤਕ ਕਿਉਂ ਹਾਂ?'''}} {{right|''-5, 6 ਅਕਤੂਬਰ 1930''}} {{gap}}[4 ਅਕਤੂਬਰ, 1930 ਨੂੰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਭੋਗ ਕੇ ਰਿਹਾਅ ਹੋਏ ਸਨ। ਰਿਹਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ। ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿਚ ਗਦਰੀ ਬਾਬੇ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕਾਲਾ ਸੰਘਿਆਂ ਮਦਦਗਾਰ ਸਨ। ਲੇਖ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਦੋਸਤਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਹੀ ਹੈ। ਮੁਲਾਕਾਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕੁਝ ਤਰਕ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਗਦਰੀ ਬਾਬਿਆਂ ਦੇ ਸੁਝਾਅ ਉੱਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਹਾਂ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕਿਉਂਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੇਸ ਕਤਲ ਕਰਵਾਏ ਹੋਏ ਹਨ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣਗੇ। ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਕ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖ ਕੇ ਭੇਜੀ ਕਿ, “ਮੈਂ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਬੰਦ-ਬੰਦ ਕਟਵਾਉਣ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਦਾ ਕਾਇਲ ਹਾਂ, ਅਜੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਕ ਬੰਦ ਕਟਵਾਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪੇਟ ਲਈ ਨਹੀਂ ਦੇਸ਼ ਲਈ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਗਰਦਨ ਵੀ ਕਟਾਵਾਵਾਂਗਾ। ਇਕ ਸਿੱਖ ਦੀ ਤੰਗ ਨਜ਼ਰੀ ਤੇ ਤੰਗ ਦਿਲੀ ਦਾ ਗਿਲਾ ਜ਼ਰੂਰ ਰਹੇਗਾ।” ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਮੁਲਾਕਾਤ ਲਈ ਆਏ। ਇਕ ਵਾਰ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ, “ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਰਸੇ ਦੇ ਦੋ ਪੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਕ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਮਿਥਿਹਾਸਕ। ਮੈਂ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ, ਕੁਰਬਾਨੀ, ਅਕੀਦੇ ਤੇ ਅਟੱਲ ਰਹਿਣ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸਚਾਈ ਨਾਲ ਅਪਣਾ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਹਾਂ, ਪਰ ਮਿਥਹਾਸਕ ਵਿਚਾਰ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਮਝ ਮੁਤਾਬਕ ਹਨ, ਨੂੰ ਉਵੇਂ ਦੇ ਉਵੇਂ ਮੰਨਣ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਚਾਰ ਅਪਨਾਇਆਂ ਹੀ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਮਸਲੇ ਹੱਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।” ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਫਿਰਕੂ ਤੱਤਾਂ ਵਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਗੰਧਲਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਬਦਲ ਲਏ ਸਨ। ਪਰ ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਜਿੱਥੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਲੋਂ ਉਠਾਏ ਗਏ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ ਉੱਥੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਸਵੈ ਪੜਚੋਲ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਠੋਸਤਾ ਦਾ ਇਕ ਅਹਿਮ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵੀ ਹੈ। ਅੰਤਿਕਾ (ੳ) ਵਿਚ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਭੁਲੇਖਾ ਕਿਉਂ?, ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਲੇਖ, ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਹੈ। {{Float right|'''-ਸੰਪਾਦਕ''']}} {{gap}}ਨਵੀਂ ਸਮੱਸਿਆ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ: ਕੀ ਸਰਬ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ, ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਸਰਬ ਹਿਤਕਾਰੀ ਰੱਬ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਮੇਰੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਚਿੱਤ-ਚੇਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਇਹੋ ਜੇਹੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਏਗਾ। ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਕੁਝ ਦੋਸਤਾਂ (ਜੋ ਦੋਸਤੀ<noinclude>{{c|''ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ/342''}}</noinclude> avs864mru9pdzp1co5zoeopjopl3ek8 250 68973 218716 206206 2026-05-22T07:31:26Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 218716 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਦਾ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਗ਼ਲਤ ਨਾ ਹੋਵੇ) ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਮੇਲਜੋਲ ਮਗਰੋਂ (ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਵਲ ਇਸ਼ਾਰਾ) ਹੀ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢ ਲਿਆ ਕਿ ਮੇਰਾ ਰੱਬ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਹੋਣਾ ਮੇਰੀ ਹਿਮਾਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਮੇਰਾ ਅਹੰਕਾਰ ਹੀ ਮੇਰੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਸਮੱਸਿਆ ਤਾਂ ਗੰਭੀਰ ਹੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਨਸਾਨੀ ਵਤੀਰਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੋਣ ਦਾ ਮੈਂ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਮੈਂ ਵੀ ਆਖਰ ਇਨਸਾਨ ਹਾਂ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਵੀ ਇਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੈ। ਅਹੰਕਾਰ (vanity) ਮੇਰੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਵੀ ਅੰਗ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿਚ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸਾਂ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮੇਰਾ ਦੋਸਤ ਬੀ.ਕੇ. ਦੱਤ ਕਦੀ ਕਦੀ ਤੈਨੂੰ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਕਈ ਮੌਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮੈਨੂੰ ਹੈਂਕੜਬਾਜ਼ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਦੋਸਤ ਪੂਰੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਮੈਂ ਦੂਜਿਆਂ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਮੜ੍ਹਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਮੰਨਵਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਹੰਵਾਦ (egotism) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਰਵਾਇਤਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ, ਮੈਂ ਅਹੰਕਾਰੀ ਹਾਂ, ਪਰ ਇਹ ਜ਼ਾਤੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ 'ਤੇ ਮਾਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਅਭਿਮਾਨ, ਜਾਂ ਕਹਿ ਲਓ ਅਹੰਕਾਰ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਲੋੜੋਂ ਵੱਧ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਮੈਂ ਬੇਲੋੜੇ ਮਾਣ ਕਰਕੇ ਨਾਸਤਕ ਬਣਿਆ ਹਾਂ ਜਾਂ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਡੂੰਘਾ ਮੁਤਾਲਿਆ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸੋਚ ਵਿਚਾਰ ਮਗਰੋਂ ਨਾਸਤਕ ਬਣਿਆ ਹਾਂ?—ਇਹ ਸਵਾਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਇਥੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਇਹ ਨਬੇੜਾ ਕਰ ਲਈਏ ਕਿ ਅਭਿਮਾਨ (egotism) ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ (vanity) ਦੋ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਗੱਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। {{gap}}ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਈ ਕਿ ਬੇਲੋੜਾ ਮਾਣ ਜਾਂ ਫੋਕਾ ਅਭਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਆਸਤਕਤਾ ਦੇ ਰਾਹ ਦਾ ਰੋੜਾ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਸੱਚੀ-ਮੁੱਚੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਬਸ਼ਰਤਿ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਐਵੇਂ ਰਾਹ ਜਾਂਦੇ ਹੀ ਸ਼ੁਹਰਤ ਹੱਥ ਲੱਗ ਗਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਹਾਨ ਹੋਣ ਲਈ ਸੱਚੀ-ਮੁੱਚੀ ਲੋੜੀਂਦੇ ਗੁਣ ਹੀ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਨਾ ਹੋਣ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਆਸਤਕ ਆਪਣੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ ਨਾਸਤਕ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਸਿਰਫ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ: ਜਾਂ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦਾ ਦਾ ਰਕੀਬ ਸਮਝਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਖ਼ੁਦਾ ਬਣ ਬੈਠੇ। ਦੋਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਸਹੀ ਨਾਸਤਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਪਹਿਲੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਉਹ ਰਕੀਬ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਦੂਸਰੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹ ਸੁਚੇਤ ਸਤਾ (Being) ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਦੇ ਪਿੱਛਿਉਂ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਚਲਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕੋਈ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਖੁਦਾ ਨੂੰ ਖੁਦ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕੋਈ ਪਰਮ-ਸਤਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਨੁਕਤਾ ਇਹ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਉਹਦਾ ਰੱਬ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਨਾਸਤਕ ਨਹੀਂ। ਇਹੋ ਮੈਂ ਆਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਉਪਰਲੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਰਬ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਜਾਂ ਸਰਵੋਪਰੀ-ਸਤਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਮੂਲੋਂ ਹੀ ਇਨਕਾਰੀ ਹਾਂ। ਇੰਜ ਕਿਉਂ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਹਦੇ ਬਾਰੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਥੇ ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ ਨਾਸਤਕਤਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਨਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦਾ ਦਾ ਰਕੀਬ ਹਾਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਰੱਬੀ ਅਵਤਾਰ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਪ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਹਾਂ। ਇਕ ਗੱਲ ਤਾਂ<noinclude>{{c|''ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ/343''}}</noinclude> kv4jekgkbfz8jpne27apr3t0xk0u4up 250 68974 218717 206209 2026-05-22T07:33:35Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 218717 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਪੱਕੀ ਹੈ ਕਿ ਅਹੰਕਾਰ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਇਹ ਸੋਚਣੀ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਈ। ਇਸ ਇਲਜ਼ਾਮ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਮੈਂ ਤੱਥ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਦੋਸਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਬੰਬ ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਕੇਸਾਂ ਦੌਰਾਨ ਮੈਨੂੰ ਜਿਹੜੀ ਬੇਲੋੜੀ ਸ਼ੁਹਰਤ ਮਿਲੀ, ਉਸ ਕਾਰਨ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਫੋਕੀ ਸ਼ਾਨ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਆਓ, ਆਪਾਂ ਦੇਖੀਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਥਨ ਕਿਥੋਂ ਤਕ ਠੀਕ ਹਨ। ਪਿੱਛੇ ਜਿਹੇ ਵਾਪਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਨਾਸਤਕ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਓਦੋਂ ਹੀ ਰੱਬ ਨੂੰ ਮੰਨਣੋਂ ਹਟ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਨਾਮਾਲੂਮ ਨੌਜਵਾਨ ਸੀ, ਜਦ ਮੇਰੇ ਉਪਰੋਕਤ ਦੋਸਤ ਰੱਬ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਕਾਲਜ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਏਨਾ ਅਭਿਮਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਕਿ ਉਹ ਨਾਸਤਕ ਹੋ ਜਾਏ। ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਕੁਝ ਨਾ ਪਸੰਦ, ਪਰ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਮਿਹਨਤੀ ਮੁੰਡਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਹੰਕਾਰ ਵਰਗੇ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖਣ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਸੰਙਾਊ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲਾ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਉਲਝਿਆ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਮੁੰਡਾ ਸੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਪੱਕਾ ਨਾਸਤਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਪੱਕੇ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ ਸਨ। ਕੋਈ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ ਹੋਰ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਸਤਕ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਮੁਕਾ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਇਹਦੇ ਬੋਰਡਿੰਗ ਹਾਊਸ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਇਕ ਸਾਲ ਰਿਹਾ। ਉਥੇ ਸਵੇਰ ਤੇ ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਸੰਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਮੈਂ ਘੰਟਿਆਂ-ਬੱਧੀ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਪੱਕਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੀ। ਫੇਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਾਰਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਉਦਾਰ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸਦਕਾ ਹੀ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਅਰਪੀ। ਪਰ ਉਹ ਨਾਸਤਕ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੱਬ ਇਕ ਪੱਕਾ ਅਕੀਦਾ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸੋ ਮੇਰੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਇਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਨਾਮਿਲਵਰਤਨ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਮੈਂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਹੀ ਮੈਂ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਮਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ, ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਰੱਬ ਬਾਰੇ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੋਚਣਾ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਮੇਰਾ ਉਦੋਂ ਵੀ ਰੱਬ ਵਿਚ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ। ਓਦੋਂ ਮੈਂ ਦਾੜ੍ਹੀ-ਕੇਸ ਰੱਖ ਲਏ ਸੀ, ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਮਿਥਿਹਾਸ ਜਾਂ ਸਿਧਾਂਤ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਧਰਮ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ ਪਰ ਰੱਬ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ। {{gap}}ਫੇਰ ਮੈਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਜਿਸ ਪਹਿਲੇ ਆਗੂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਉਹ ਰੱਬ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਤਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਇਹਦੇ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਚੇਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਹਦੇ ਕੋਲੋਂ ਰੱਬ ਬਾਰੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੁੱਛਣਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹੇ ਆਖ ਛੱਡਣਾ: “ਜਦ ਤੇਰਾ ਦਿਲ ਕਰੇ, ਰੱਬ ਨੂੰ ਧਿਆ ਲਿਆ ਕਰ।” ਨਾਸਤਕਤਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਲਈ ਜੋ ਹੌਸਲਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਉਹ ਹੌਸਲੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਾਸਤਕਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਜਿਸ ਦੂਜੇ ਆਗੂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਉਹਦਾ ਰੱਬ ਵਿਚ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹਦਾ ਨਾਂ ਦੱਸਦਾਂ-ਮਾਣਯੋਗ ਕਾਮਰੇਡ ਸਚੀਂਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਆਲ, ਜੋ ਹੁਣ ਕਰਾਚੀ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਕੇਸ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਉਮਰ ਕੈਦ ਭੁਗਤ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਇਕੋ ਇਕ ਕਿਤਾਬ ਬੰਦੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਸਫ਼ੇ ਤੋਂ ਹੀ ਰੱਬ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਦੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਮਹਿਮਾ ਗਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਫ਼ੇ ਵਿਚ ਉਹਦੀ ਵੇਦਾਂਤਵਾਦ ਕਾਰਨ ਰੱਬ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਕ ਮਹਿਮਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ।<noinclude>{{c|''ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ/344''}}</noinclude> r628rgxrtw7cqgbypex8qd13jemg8xm 250 68975 218718 205965 2026-05-22T07:36:15Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 218718 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਇਸਤਗਾਸੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਮੁਤਾਬਕ ਜੋ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪਰਚਾ 28 ਜਨਵਰੀ 1925 ਨੂੰ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਭਰ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਪਤ ਸਰਗਰਮੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਉੱਘਾ ਆਗੂ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਬੜੇ ਪਿਆਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਨੂੰ ਮਤਭੇਦਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।</br> {{gap}}ਉਸ ਪਰਚੇ ਵਿਚ ਇਕ ਪੂਰਾ ਪੈਰਾ ਸਰਵੇਸ਼ਰ ਤੇ ਉਹਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸੀ। ਇਹ ਰਹੱਸਵਾਦ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਖਣਾ ਇਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਓਦੋਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਰੱਬ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਪੈਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਾਕੋਰੀ ਦੇ ਉਘੇ ਚਾਰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅੰਤਿਮ ਦਿਨ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ/ਦੁਆ ਕਰਦਿਆਂ ਲੰਘਾਇਆ ਸੀ। ਰਾਮ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਬਿਸਮਿਲ ਪੱਕੇ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ ਸਨ। ਸਮਾਜਵਾਦ ਤੇ ਸਾਮਵਾਦ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਡੂੰਘੇ ਅਧਿਅਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਰਾਜਨ ਲਾਹਿੜੀ ਕੋਲੋਂ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਨ ਤੇ ਗੀਤਾ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰਿਹਾ ਨਾ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਇਕੋ ਬੰਦਾ ਦੇਖਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹੇ ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਕਿਹਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, “(ਧਾਰਮਕ) ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਮਨੁੱਖੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਜਾਂ ਸੀਮਤ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੈ।” ਇਹ ਬੰਦਾ ਵੀ ਉਮਰ ਕੈਦ ਭੁਗਤ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹਨੂੰ ਵੀ ਕਦੇ ਆਖਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਪਈ ਕਿ ਰੱਬ ਨਹੀਂ ਹੈ।</br> {{gap}}ਉਸ ਅਰਸੇ ਤਕ ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਰੋਮਾਂਟਕ ਵਿਚਾਰਵਾਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਤਕ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ ਅਨੁਆਈ ਹੀ ਸਾਂ। ਫੇਰ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉਤੇ ਲੈਣ ਦਾ ਵੇਲਾ ਆਇਆ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਅਟੱਲ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕਾਰਨ ਇਹਦੀ ਹੋਂਦ ਹੀ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਚ ਸੀ। ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਭਰੇ ਕਾਮਰੇਡ—ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਆਗੂ ਵੀ—ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਸੰਸਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਨਿਸਫ਼ਲਤਾ ਦਾ ਯਕੀਨ ਹੋ ਜਾਏਗਾ। ਇਹ ਮੇਰੇ ਇਨਕਲਾਬੀ-ਜੀਵਨ (ਕੈਰੀਅਰ) ਵਿਚ ਆਇਆ ਵੱਡਾ ਮੋੜ ਸੀ। “ਅਧਿਅਨ ਕਰਨ" ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਦੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਭਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਅਧਿਅਨ ਕਰ, ਤਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇ ਸਕਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਏਂ। ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਵਿਚ ਦਲੀਲਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੈਸ ਕਰਨ ਲਈ ਅਧਿਅਨ ਕਰ! ਮੈਂ ਅਧਿਅਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਰੇ ਪਹਿਲੇ ਅਕੀਦੇ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆ ਗਈ। ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੇ ਤੌਰ-ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਰੋਮਾਂਸ ਏਨਾ ਭਾਰੂ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹਦੀ ਥਾਂ ਗੰਭੀਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ। ਹੁਣ ਰਹੱਸਵਾਦ ਵਾਸਤੇ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਾਸਤੇ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਾ ਰਹੀ। ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਸਾਡਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਖ਼ਤ ਲੋੜ ਵੇਲੇ ਤਾਕਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ ਪਰ ਅਹਿੰਸਾ ਸਾਰੀਆਂ ਜਨਤਕ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਨੀਤੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੌਰ-ਤਰੀਕਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕਾਫ਼ੀ ਆਖ ਚੁਕਾ ਹਾਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਇਹ ਗੱਲ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸ ਆਦਰਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਅਸੀਂ ਜੂਝਣਾ ਹੈ, ਉਹਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੰਕਲਪ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਵੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਐਕਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਕੋਈ ਖਾਸ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਧਿਅਨ ਵਾਸਤੇ ਕਾਫੀ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ ਆਗੂ ਬਾਕੂਨਿਨ ਮਿਖ਼ਾਇਲ ਅਲੈਜ਼ ਬਾਕੂਨਿਨ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ ਮਾਰਕਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਲਿਖਤਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਅਤੇ ਲੈਨਿਨ, ਟਰਾਟਸਕੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਇਨਕਲਾਬ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਸਤਕ ਸਨ। ਬਾਕੂਨਿਨ ਦੀ ਕਿਤਾਬ “ਗੌਡ ਐਂਡ ਸਟੇਟ” (ਰੱਬ<noinclude>{{c|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ/345}} <references/></noinclude> 22y7isxziidr5y0qmw65sxhh7su0fdu 250 68976 218719 205916 2026-05-22T07:39:01Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 218719 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਤੇ ਰਿਆਸਤ) ਭਾਵੇਂ ਅਧੂਰੀ-ਜਿਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਦਿਲਚਸਪ ਅਧਿਅਨ ਹੈ। “ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਮੈਨੂੰ ਨਿਰਲੰਬਾ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਲਿਖੀ ਕਿਤਾਬ “ਕਾਮਨ ਸੈਂਸ" (ਸਾਧਾਰਨ ਵਿਗਿਆਨ) ਹੱਥ ਲੱਗੀ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਅਧਿਆਤਮਕ ਨਾਸਤਕਵਾਦ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਿਲਚਸਪੀ ਹੋ ਗਈ। 1926 ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਤਕ ਮੇਰਾ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੱਕਾ ਹੋ ਚੁਕਾ ਸੀ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਸਿਰਜਨ, ਪਾਲਣਹਾਰ ਤੇ ਸਰਬ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਬਹਿਸ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਮੈਂ ਐਲਾਨੀਆ ਨਾਸਤਕ ਹੋ ਚੁਕਾ ਸੀ। ਨਾਸਤਕ ਹੋਣ ਦਾ ਅਰਥ ਮੈਂ ਹੇਠਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। {{gap}}ਮਈ 1927 ਵਿਚ ਮੈਂ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋਇਆ। ਮੇਰੀ ਗਿ੍ਫ਼ਤਾਰੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬੜੀ ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਅਸਲੋਂ ਹੀ ਕੋਈ ਸਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਦ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਬਾਗ ਵਿਚ ਦੀ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਅਚਾਨਕ ਮੈਂ ਕੀ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਦੋਂ ਬਹੁਤ ਤਹੱਮਲ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਇਆ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਘਬਰਾਹਟ ਨਾ ਹੋਈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋਇਆ। ਮੈਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਰੇਲਵੇ ਪੁਲਿਸ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਲੈ ਗਏ ਜਿਥੇ ਮੈਂ ਪੂਰਾ ਮਹੀਨਾ ਕੱਟਿਆ। ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨਾਲ ਕਿੰਨੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਮਗਰੋਂ ਮੈਂ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਕੋਰੀ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਮੇਰੀਆਂ ਹੋਰ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦਸਿਆ ਕਿ (ਕਾਕੋਰੀ) ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਸਮਾਇਤ ਦੌਰਾਨ ਮੈਂ ਲਖਨਊ ਵਿਚ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ (ਕਾਕੋਰੀ ਮੁਲਜ਼ਮ ਅਨੁ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਰਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਮਿਲਣ ਮਗਰੋਂ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਬੰਬ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਬੰਬ 1926 ਦੇ ਦੁਸਹਿਰੇ ਦੇ ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ ਭੀੜ ਵਿਚ ਸੁੱਟਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਹਿੱਤ ਵਾਸਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਦਸਿਆ ਕਿ ਜੇ ਮੈਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਬਿਆਨ ਦੇਵਾਂ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕੈਦ ਨਹੀਂ ਹੋਏਗੀ। ਸਗੋਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦੇਣਗੇ ਤੇ ਇਨਾਮ ਦੇਣਗੇ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਵਾਅਦਾ ਮੁਆਫ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਤਜਵੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਹੱਸ ਛੱਡਿਆ। ਇਹ ਸਰਾਸਰ ਧੋਖਾ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਾਸੂਮ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਬੰਬ ਨਹੀਂ ਸੁੱਟਦੇ। ਇਕ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਮਿਸਟਰ ਨੀਊਮੈਨ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਜੋ ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਸੀ.ਆਈ.ਡੀ. ਦਾ ਸੀਨੀਅਰ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਹਮਦਰਦ ਗੱਲਬਾਤ ਮਗਰੋਂ ਆਪਣੇ ਚਿੱਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਬੜੀ ਮਾੜੀ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਮੁਤਾਬਕ ਕੋਈ ਬਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਉਤੇ ਕਾਕੋਰੀ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਜੰਗ ਛੇੜਨ ਦੀ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਅਤੇ ਦੁਸਹਿਰਾ ਬੰਬ ਸਾਕੇ ਦੇ ਵਹਿਸ਼ੀ ਕਾਤਲਾਂ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਗੇ। ਫੇਰ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿਵਾਉਣ ’ਤੇ ਫਾਹੇ ਲਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗਵਾਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਮੇਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ—ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਬਿਲਕੁਲ ਮਾਸੂਮ ਸੀ—ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਜੋ ਦਾਅਵੇ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਸੇ ਦਿਨ ਕੁਝ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰ ਦੋਵੇਂ ਵੇਲੇ ਰੱਬ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਣ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਨਾਸਤਕ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸਾਂ ਕਿ ਕੀ ਮੈਂ ਅਮਨ<noinclude>{{c|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ/346}}</noinclude> ih7xsov4tdpy8iqk3b9a0l8da99rpv6 250 68977 218720 206114 2026-05-22T07:39:50Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 218720 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਚੈਨ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਨਾਸਤਕ ਹੋਣ ਦੀ ਫੜ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਜਾਂ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਔਖੀ ਘੜੀ ਵਿਚ ਵੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅਸੂਲਾਂ ਉਤੇ ਸਾਬਤ ਕਦਮ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਬੜੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਵਿਚ ਬੜੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਮਗਰੋਂ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਰੱਬ ਵਿਚ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਅਰਦਾਸ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਪਰਖ ਦੀ ਘੜੀ ਸੀ ਤੇ ਮੈਂ ਇਸ ਪਰਖ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੀਮਤ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ। ਸੋ ਮੈਂ ਪੱਕਾ ਨਾਸਤਕ ਸੀ ਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤਕ ਹਾਂ। ਉਸ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਉਤਰਣਾ ਕੋਈ ਸੌਖੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ‘ਵਿਸ਼ਵਾਸ’ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ਗਵਾਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਬੰਦਾ ਰੱਬ ਵਿਚ ਧਰਵਾਸ ਤੇ ਆਸਰੇ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਅਹਿਸਾਸ ਲੱਭ ਸਕਦਾ ਹੈ। ‘ਉਹਦੇ’ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਝੱਖੜਝਾਂਜਿਆਂ ਤੇ ਤੂਫਾਨਾਂ ਵਿਚ ਸਾਬਤ-ਕਦਮ ਰਹਿਣਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਖੇਡ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ੀ ਘੜੀਆਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਹਊਮੈ ਬਚੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਆਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਉਲੰਘਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਤਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਜੇ ਉਹ ਹਿੰਮਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਪਏਗਾ ਕਿ ਉਸ ਵਿਚ ਨਿਜੀ ਹਉਮੈ ਨਾਲੋਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਤਾਕਤ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੋਣੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਬਿਲਕੁਲ ਇਹੀ ਹਾਲਤ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ (ਸਾਡੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦਾ) ਕੀ ਫੈਸਲਾ ਹੋਏਗਾ। ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਵਿਚ-ਵਿਚ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏਗਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਆਦਰਸ਼ ਖ਼ਾਤਰ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦੇਣੀ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੇਰਾ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਧਰਵਾਸ ਹੈ? ਕਿਸੇ ਆਸਤਕ ਹਿੰਦੂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਨ ਦੀ ਆਸ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜਾਂ ਈਸਾਈ ਤਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਬਦਲੇ ਸਵਰਗ ਦੀਆਂ ਐਸ਼ੋ ਇਸ਼ਰਤਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਕਿਸ ਗੱਲ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਾਂ? ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਪਲ ਮੇਰੇ ਗੱਲ ਵਿਚ ਫ਼ਾਂਸੀ ਦਾ ਫ਼ੰਦਾ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏਗਾ ਤੇ ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠੋਂ ਤਖ਼ਤੇ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿਤੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੇਰਾ ਆਖਰੀ ਪਲ ਹੋਏਗਾ। ਮੇਰਾ ਜਾਂ ਮਿਥਿਹਾਸਿਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿਚ ਆਖੀਏ ਤਾਂ, ਮੇਰੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਬਿਲਕੁਲ ਖ਼ਾਤਮਾ ਹੋ ਜਾਏਗਾ। ਇਸ ਪਲ ਮਗਰੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਏਗਾ। ਜੇ ਮੈਂ ਇਨਾਮ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਦੇਖਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕਰਾਂ ਤਾਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅੰਤ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਜਦੋ-ਜਹਿਦ ਭਰੀ ਮੁਖ਼ਤਸਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ (ਮੇਰਾ) ਇਨਾਮ ਹੋਏਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਜਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਣ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖ਼ੁਦਗ਼ਰਜ਼ੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਕਾਫ਼ੀ ਬੇਲਾਗ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਦੇ ਲੇਖੇ ਲਾਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਦੁਖ ਭਾਗ ਰਹੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਨਜਾਤ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਰਦ-ਔਰਤਾਂ ਅੱਗੇ ਆ ਗਏ, ਜਿਹੜੇ ਇਸ ਬਗੈਰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਤੇ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਲਗਾ ਸਕਦੇ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਯੁੱਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਦਮਨਕਾਰੀਆਂ, ਲੋਟੂਆਂ ਤੇ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੂੰ ਏਸ ਗੱਲੋਂ ਨਹੀਂ ਵੰਗਾਰਨਗੇ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਜਾਂ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਜਾਂ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਬਹਿਸ਼ਤ ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣ ਜਾਣਗੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਇਨਾਮ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗਾ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਧੌਣ ਤੋਂ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦਾ ਜੂਲਾ ਲਾਹੁਣ ਲਈ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਅਮਨ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਉਹ ਇਸ ਬਿਖੜੇ ਪਰ ਇਕੋ ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਾਰਗ ਉਤੇ ਚਲਣਗੇ। ਕੀ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਆਦਰਸ਼ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਣ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਘ੍ਰਿਣਤ ਬਿਆਨੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੌਣ<noinclude>{{c|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ/347}}</noinclude> ht0biksshbtwrf4i82stw2yay6u970q 250 68978 218721 206115 2026-05-22T07:40:35Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 218721 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਜੁਰਅਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਮੈਂ ਮੂਰਖ ਜਾਂ ਪਾਖੰਡੀ ਆਖਾਂਗਾ। ਚਲੋ ਆਪਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੁਚੇ ਆਦਰਸ਼ ਵਾਲੇ ਦਿਲ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ, ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਉਹਦਾ ਦਿਲ ਮਾਸ ਦਾ ਬੇਜਾਨ ਲੋਥੜਾ ਹੈ। ਉਹਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਗਰਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਪਰਦਾ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਵੈ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਫਸੋਸਨਾਕ ਤੇ ਤਰਸਯੋਗ ਗੱਲ ਹੈ, ਪਰ ਇਹਦਾ ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਨਹੀਂ। {{gap}}ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰ ਕੇ ਦੇਖ ਲਓ, ਤੁਸੀਂ ਨਿਹਕਲੰਕ ਅਵਤਾਰ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਕਿਸੇ ਨਾਇਕ, ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਦੀ ਨੁਕਤਾਚੀਨੀ ਕਰ ਕੇ ਦੇਖ ਲਓ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਦਲੀਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਤੁਹਾਨੂੰ ਘੁਮੰਡੀ-ਅਹੰਕਾਰੀ ਆਖ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹਦਾ ਕਾਰਨ ਮਾਨਸਿਕ ਖ਼ੜੋਤ ਹੈ। ਆਲੋਚਨਾ ਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸੋਚਣੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਦੇ ਦੋ ਲਾਜ਼ਮੀ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਾਤਮਾ ਜੀ ਮਹਾਨ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨਾ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਪਰ ਉਠ ਚੁਕੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਰਾਜਨੀਤੀ ਜਾਂ ਧਰਮ, ਆਰਥਿਕਤਾ ਜਾਂ ਸਦਾਚਾਰ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਮੰਨਦੇ ਹੋ, ਭਾਵੇਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਕਹਿਣਾ ਪਏਗਾ, “ਹਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਠੀਕ ਹੈ।” ਇਹ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰਗਤੀ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਲਿਜਾਂਦੀ ਸਗੋਂ ਇਹ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਗਾਮੀ (ਮਾਨਸਿਕਤਾ) ਹੈ। {{gap}}ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੇ ਵੱਡੇ-ਵਡੇਰਿਆਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਸਰਬ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਬੰਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਾਂ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਹੋਣ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ਰ, ਗੱਦਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਏਗਾ। ਜੇ ਉਹਦੀਆਂ ਵਜ਼ਨਦਾਰ ਦਲੀਲਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੋਂ ਕੱਟਿਆ ਨਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਦੀ ਕਰੋਪੀ ਵੀ ਉਹਦੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨੂੰ ਡੇਗ ਨਾ ਸਕੇ ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਘੁਮੰਡੀ ਗਰਦਾਨਿਆ ਜਾਏਗਾ ਅਤੇ ਉਹਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਆਖਿਆ ਜਾਏਗਾ। ਤਾਂ ਫੇਰ ਇਸ ਫਜ਼ੂਲ ਬਹਿਸ ਵਿਚ ਸਮਾਂ ਕਿਉਂ ਜ਼ਾਇਆ ਕੀਤਾ ਜਾਏ? ਇਹ ਸਵਾਲ ਲੋਕਾਂ ਅੱਗੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਲੰਮੀ ਬਹਿਸ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। {{gap}}ਜਿਥੋਂ ਤਕ ਪਹਿਲੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਅਹੰਕਾਰ ਕਾਰਨ ਨਾਸਤਕ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਮੇਰੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੇ ਕਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਖੁੱਭਵੀਆਂ ਸਾਬਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਜੇ ਮੈਂ ਆਸਤਕ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੁਣ ਨਾਲੋਂ ਆਸਾਨ ਹੋਣੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਬੋਝ ਹੁਣ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹੋਣਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਰੱਬ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹਾਲਾਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਣਸੁਖਾਵੇਂ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਹਾਲਤ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਭੈੜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿੰਨਾ ਰਹੱਸਵਾਦ ਇਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਰਾਨਾ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਤ ਵਾਸਤੇ ਕਿਸੇ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਮਦਦ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੈਂ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤਰਕ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਇਸ ਰੁਝਾਨ ਉਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਇਸ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਬੰਦੇ ਦਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਤਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੀ ਜਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਾਮਯਾਬੀ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਹਾਲਾਤ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<noinclude>{{c|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ/348}}</noinclude> owlunwrx8ync1q9e7qw9at68m1vozgy 250 68979 218722 206116 2026-05-22T07:41:26Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 218722 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਦੂਜਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਰੱਬ ਦੀ ਹੋਂਦ ਪੁਰਾਣੀ ਤੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਧਾਰਨਾ ਨਾ ਮੰਨਣ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਹਾਂ, ਮੈਂ ਇਸ ਸਵਾਲ ਵੱਲ ਆਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਇਹਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਕੋਲ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਬਹੁਤ ਤਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਨੂੰ ਤਰਕ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਉੱਤੇ ਪਰਖਦਾ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਸਿੱਧੇ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ, ਉਥੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦਾ ਅਹਿਮ ਥਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਖ ਚੁਕਾ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਇਨਕਲਾਬੀ ਦੋਸਤ ਕਿਹਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ‘ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਮਨੁੱਖੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੈ। ਜਦ ਸਾਡੇ ਵੱਡੇ-ਵਡੇਰਿਆਂ ਕੋਲ ਇਸ ਜਗਤ-ਤਮਾਸ਼ੇ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕਾਫੀ ਫੁਰਸਤ ਮਿਲੀ ਤੇ ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਤ ਦੇ ਅਤੀਤ, ਵਰਤਮਾਨ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਸਬੂਤ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੁਲਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵਿਚ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਮਤਭੇਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਬਹੁਤ ਵਿਰੋਧੀ ਰੂਪ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਥੇ ਏਸ਼ੀਆਈ ਤੇ ਯੂਰਪੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਵਖਰੇਵਾਂ ਹੈ, ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਹਰ ਮਹਾਂ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰ-ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮਤਭੇਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਏਸ਼ੀਆਈ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮ ਧਰਮ ਦੀ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਾਂਝ ਨਹੀਂ। ਸਿਰਫ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਵਿਚ ਹੀ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਤੇ ਜੈਨ ਧਰਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਵੱਖਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਵਿਚ ਵੀ ਅਗਾਂਹ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਤੇ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਵਰਗੇ ਵਿਰੋਧੀ ਮੱਤ ਹਨ। ਚਾਕ ਵਾਕ<ref>ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਵੇਲੇ ਦਾ ਸੰਦੇਹਵਾਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਜਿਹੜਾ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਜੀਉਂਦੇ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ—ਅਨੁ</ref> ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਦਾ ਸੁਤੰਤਰ ਚਿੰਤਕ ਸੀ। ਇਹਨੇ ਰੱਬ ਦੀ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਿਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਮੱਤਾਂ ਵਿਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਵਾਲ ਬਾਰੇ ਮਤਭੇਦ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦਰੁਸਤ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਸਾਰੀ ਬੁਰਾਈ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚ ਸਾਡੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਜਦੋ-ਜਹਿਦ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਣ ਤੇ ਇਸ ਭੇਦ-ਭਰੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਅਸੀਂ ਸੁਸਤ, ਨਿਕੰਮੇ, ਕੱਟੜ ਧਰਮ ਦੀ ਹਾਲ ਦੁਹਾਈ ਪਾਉਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇੰਜ ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਵਿਚ ਆਈ ਖੜੋਤ ਦੇ ਕਸੂਰਵਾਰ ਹਾਂ। {{gap}}ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦਾ ਹਾਮੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਉਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਹਰ ਗੱਲ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨੀ ਪਏਗੀ, ਇਹਦੇ ਵਿਚ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਪਏਗਾ, ਤੇ ਇਹਦੇ ਹਰ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਨਾ ਪਏਗਾ, ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਇਕੱਲੀ-ਇਕੱਲੀ ਗੱਲ ਦੀ ਬਾਦਲੀਲ ਪੁਣਛਾਣ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਜੇ ਕੋਈ ਦਲੀਲ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਜਾਂ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸਰਾਹੁਣਯੋਗ ਹੈ। ਉਹਦੀ ਦਲੀਲ ਗਲਤ ਜਾਂ ਉੱਕਾ ਹੀ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਰੁਸਤ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤਰਕਸ਼ੀਲਤਾ ਉਹਦਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਧਰੂ-ਤਾਰਾ ਜੋ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਨਿਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਇਹ ਦਿਮਾਗ਼ ਨੂੰ ਕੁੰਦ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਗਾਮੀ (ਪਛਾਂਹ-ਖਿੱਚੂ) ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਬੰਦਾ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਚੈਲੰਜ ਕਰਨਾ ਪਏਗਾ। ਜੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਲੀਲ ਅੱਗੇ ਨਾ ਖੜ ਸਕੇ ਤਾਂ ਇਹ ਢਹਿ ਢੇਰੀ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਫਿਰ ਉਸ<noinclude><references/>{{c|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ/349}}</noinclude> j403vg2ci5wemoo5rq27pu76unh1e08 250 68980 218723 206117 2026-05-22T07:41:54Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 218723 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਬੰਦੇ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕੰਮ ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਕੇ ਨਵੇਂ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪੱਖ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਈ ਵਾਰ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਕੁਝ ਸਮੱਗਰੀ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਥੋਂ ਤਕ ਮੇਰਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਹ ਤਸਲੀਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤਾ ਅਧਿਅਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਏਸ਼ੀਆਈ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਮੇਰੀ ਵੱਡੀ ਰੀਝ ਸੀ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਵਕਤ ਜਾਂ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਿਆ। ਪਰ ਜਿਥੋਂ ਤਕ ਨਾਕਾਰਾਤਮਕ ਪੱਖ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਹੱਦ ਤਕ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਪੁਖ਼ਤਗੀ ਉੱਤੇ ਕਿੰਤੂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਪੱਕਾ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਯਾਂ ਸੁਚੇਤ-ਸਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਯਕੀਨ ਹੈ ਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਕੁਦਰਤ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਵਾਸਤੇ ਗ਼ਲਬਾ ਪਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਹਦੇ ਪਿਛੇ ਕੋਈ ਸੁਚੇਤ ਚਾਲਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹੋ ਸਾਡਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਹੈ। {{gap}}'''ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਆਸਤਕਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹਾਂ:''' {{gap}}(1) ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇ ਕੋਈ ਸਰਵ ਸ਼ਕਤੀ ਮਾਨ, ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਸਰਵ ਗਿਆਤਾ ਰੱਬ ਹੈ—ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਜਿਆ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣ ਦੀ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਕਰੋ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਸਾਜੀ ਹੀ ਕਿਉਂ? ਉਹ ਧਰਤੀ ਜੋ ਦੁੱਖਾਂ-ਆਫ਼ਤਾਂ, ਅਣਗਿਣਤ ਅਨੰਤ ਦੁਖਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਪਈ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਇਕ ਵੀ ਜੀਅ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। {{gap}}ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਾ ਆਖੋ ਕਿ ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਨੇਮ ਹੈ: ਜੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੇਮ ਦੇ ਵੱਸ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਰਵ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਨਹੀਂ। ਤਾਂ ਫੇਰ ਉਹ ਵੀ ਸਾਡੇ ਵਰਗਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੈ। ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵੀ ਨਾ ਆਖੋ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੁਗਲ ਹੈ। ਨੀਰੋ ਨੇ ਤਾਂ ਇਕੋ ਰੋਮ ਸਾੜ ਕੇ ਸਵਾਹ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਬੰਦੇ ਜਾਨੋਂ ਮਾਰੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦੁਖਾਂਤ ਵਾਪਰੇ। ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਜ਼ੇ ਲਈ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਥਾਂ ਹਾਸਲ ਹੈ? ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਉਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਿਹੜੇ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਸਾਰੇ ਵਿਹੁਲੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਕ ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਾਲਮ, ਬੇਰਹਿਮ, ਸ਼ੈਤਾਨ ਨੀਰੋ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਹਨਤਾਂ ਨਾਲ ਸਫ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸਫ਼ੇ ਕਾਲੇ ਕੀਤੇ ਪਏ ਹਨ। ਇਕ ਚੰਗੇਜ਼ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਮਜ਼ਾ ਲੈਣ ਲਈ ਕੁਝ ਹਜ਼ਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਲਈ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਂ ਤਕ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਤਾਂ ਫੇਰ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸਰਬ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਅਨੰਤ ਨੀਰੋ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਾਜਬ ਠਹਿਰਾਓਗੇ; ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਹਰ ਦਿਨ, ਹਰ ਘੜੀ ਤੇ ਹਰ ਪਲ ਅਣਗਿਣਤ ਕਤਲ ਕਰੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ, ਕਿਵੇਂ ਕਰੋਗੇ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਪਲੋ-ਪਲੀ ਚੰਗੇਜ਼ ਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ? ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਬਣਾਈ ਹੀ ਕਿਉਂ ਸੀ—ਦੁਨੀਆ ਜਿਹੜੀ ਸੱਚੀ-ਮੁੱਚੀ ਦਾ ਨਰਕ ਹੈ, ਅਨੰਤ ਤੇ ਤਲਖ਼ ਬੇਚੈਨੀ ਦਾ ਘਰ ਹੈ? ਸਰਬ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਕਿਉਂ ਸਾਜਿਆ, ਜਦ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਾਜਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸੀ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਕੀ ਜਵਾਬ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਆਖੋਗੇ ਕਿ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਮਾਸੂਮ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਵਾਜਣ ਲਈ ਅਤੇ ਕੁਕਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਇੰਜ ਕੀਤਾ? ਅੱਛਾ ਤਾਂ ਫੇਰ, ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਹੱਕੀ ਠਹਿਰਾਉਗੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ<noinclude>{{c|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ/350}}</noinclude> 3e4kcgjsp0kqgammg6nzvej51gqmosg 250 69009 218724 205273 2026-05-22T07:42:37Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 218724 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਗਰੋਂ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਟਕੋਰਾਂ ਕਰੇਗਾ? ਗਲੈਡੀਏਟਰ<ref>ਪੁਰਾਤਨ ਰੋਮ ਵਿਚ ਗ਼ੁਲਾਮਾਂ, ਜੰਗੀ ਕੈਦੀਆਂ ਜਾਂ ਸਜ਼ਾ ਯਾਫ਼ਤਾ ਮੁਜਰਮਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਆਪਸ ਵਿਚ ਜਾਨਲੇਵਾ ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼ੀ ਕਰਨ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸਖ਼ਤ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਕਈ ਵਾਰ ਮਜ਼ੇ ਖ਼ਾਤਰ ਗ਼ੁਲਾਮਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਖੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਅੱਗੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਗਲੈਡੀਏਟਰ ਲਾਤੀਨੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ: ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼। -ਅਨੁ.</ref> ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਹਮਾਇਤੀਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਦਾ ਇਹ ਕਾਰਾ ਕਿਥੋਂ ਤਾਈਂ ਸਹੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਦੂਜੇ ਉਹ ਭੁੱਖੇ ਕਰੋਪੀ ਸ਼ੇਰਾਂ ਅੱਗੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਸੀ ਕਿ, ਜੇ ਉਹ ਸ਼ੇਰਾਂ ਹੱਥੋਂ ਜੀਉਂਦੇ ਬਚ ਗਏ, ਤਾਂ ਫੇਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਖ਼ਾਤਰ-ਤਵੱਜੋ ਹੋਏਗੀ? ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ: “ਸਚੇਤ ਸਰਬ ਉੱਚ ਸੱਤਾ ਨੇ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਕਿਉਂ ਸਾਜਿਆ? ਮਜ਼ਾ ਲੈਣ ਲਈ। ਫੇਰ ਉਹਦੇ ਵਿਚ ਤੇ ਨੀਰੋ ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ ਹੀ ਕੀ ਹੈ।</br> {{gap}}ਮੁਸਲਮਾਨੋ ਤੇ ਈਸਾਈਓ: ਹਿੰਦੂ ਦਰਸ਼ਨ ਕੋਲ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਦਲੀਲ ਹੋਏਗੀ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਉਪਰਲੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ। ਪੂਰਬਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਤੁਹਾਡਾ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਾਂਗ ਮਾਸੂਮ ਪੀੜਤਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕੀਤੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੀ ਦਲੀਲ ਨਹੀਂ ਵਰਤ ਸਕਦੇ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਥੋਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸਰਬ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਨੇ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਸਾਜਣ ਲਈ ਛੇ ਦਿਨ ਕਿਉਂ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ? ਉਸ ਨੇ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਸਭ ਅੱਛਾ ਹੈ? ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਹੀ ਸੱਦੋ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਛਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦਿਖਾਓ। ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਾਤ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਦਿਓ। ਫੇਰ ਦੇਖਾਂਗੇ ਕਿ ਉਹ ਇਹ ਕਹਿਣ ਦੀ ਜੁਰਅਤ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਸਭ ਅੱਛਾ ਹੈ।</br> {{gap}}ਜੇਲ੍ਹਖ਼ਾਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਾਲਕੋਠੜੀਆਂ ਤੋਂ ਗੰਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਤੇ ਝੌਂਪੜੀਆਂ ਵਿਚ ਭੁੱਖਮਰੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਰ ਰਹੇ ਲੱਖਾਂ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲੋਂ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਜਾਂ ਕਹਿ ਲਓ ਬੇਵਾਸਤਗੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਲਹੂ ਪਿਲਾ ਰਹੇ ਲੁਟੀਂਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਇਨਸਾਨੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਅੱਤ ਸਾਧਾਰਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਜਾਏ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦ ਉਤਪਾਦਨਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਦੀ ਥਾਂ ਵਾਧੂ ਪੈਦਾਵਾਰ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਸੁੱਟੀ ਜਾਂਦੀ ਦੇਖ ਕੇ, ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਚਿਣੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸਰੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਰਤਾ ਆਖੇ ਤਾਂ ਸਹੀ: ਸਭ ਅੱਛਾ ਹੈ। ਕਿਉਂ ਤੇ ਕਿਸ ਕਾਰਨ? ਇਹ ਮੇਰਾ ਸਵਾਲ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਚੁੱਪ ਹੋ ਠੀਕ ਹੈ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਹਾਂ।</br> {{gap}}ਤੁਸੀਂ ਹਿੰਦੂ ਇਹ ਆਖਦੇ ਹੋ ਕਿ ਅੱਜ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਦੁੱਖ ਝਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਬਲੇ ਜਨਮ ਦੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਹੈ। ਠੀਕ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਅੱਜ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੂਰਬਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚ ਧਰਮਾਤਮਾ ਲੋਕ ਸਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਤਾਕਤ ਹੈ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਡੇ-ਵਡੇਰੇ ਬੜੇ ਸ਼ਾਤਰ ਲੋਕ ਸਨ, ਉਹ ਐਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਲੱਭਣ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤਰਕ ਤੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਪਰ ਆਪਾਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਦਲੀਲ ਵਿਚ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਜ਼ਨ ਹੈ।</br> {{gap}}ਬਹੁਤ ਉੱਘੇ ਨਿਆਂ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਕਸੂਰਵਾਰ ਨੂੰ ਜੋ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ ਮਕਸਦ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਵਾਜਬ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਕਸਦ ਹਨ: ਬਦਲਾ, ਸੁਧਾਰ ਤੇ ਵਰਜਣ ਲਈ ਡਰ। ਹੁਣ ਸਾਰੇ ਸਿਆਣੇ ਚਿੰਤਕ ਬਦਲੇ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਰਜਣ ਵਾਲੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਵੀ ਨੁਕਤਾਚੀਨੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਸੁਧਾਰਕ ਸਿਧਾਂਤ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀ<noinclude><references/>{{c|''ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ/351''}}</noinclude> 1n4v5e1fbf3wvcserawdj4tkhr8kjk9 250 69045 218725 205274 2026-05-22T07:43:08Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 218725 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਅੰਗ ਹੈ। ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਮੰਤਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਸੂਰਵਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਾਬਲ ਤੇ ਅਮਨ ਪਸੰਦ ਸ਼ਹਿਰੀ ਬਣ ਕੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਹ ਮੰਨ ਵੀ ਲਈਏ ਕਿ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ (ਪੂਰਬਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ) ਪਾਪ ਕੀਤੇ ਹੋਣਗੇ, ਤਾਂ ਰੱਬ ਜਿਹੜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਆਖਦੇ ਹੋ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਾਂ, ਬਿੱਲੀ, ਦਰੱਖ਼ਤ, ਜੜ੍ਹ ਬੂਟੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਲਈ ਭੇਜਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 84 ਲੱਖ ਦੱਸਦੇ ਹੋ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸੋ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਸੁਧਾਰਕ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਐਸੇ ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਜਣਿਆ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਹੋ, ਕਿ ਉਹ ਪਾਪ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਗਧੇ ਦੀ ਜੂਨੇ ਪਏ ਸਨ? ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਹੋਣਾ। ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਮਿਥਿਹਾਸਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਤਕ ਨਹੀਂ ਛੂਹਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਗ਼ਰੀਬ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਗ਼ਰੀਬੀ ਪਾਪ ਹੈ, ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਤਜਵੀਜ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਅਪਰਾਧ-ਵਿਗਿਆਨੀ, ਕਿਸੇ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨ ਜਾਂ ਕਾਨੂੰਨਸਾਜ਼ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਸਿਫ਼ਤ-ਸਲਾਹੀ ਕਰੋਗੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਗੁਨਾਹ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਤੁਹਾਡੇ ਰੱਬ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਜਾਂ ਉਹ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀਆਂ ਅਕਹਿ ਦੁੱਖ-ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਉੱਤੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ? ਤੁਹਾਡੀ ਜਾਚੇ ਕਿਸੇ ਚਮਾਰ ਜਾਂ ਭੰਗੀ ਦੇ ਅਨਪੜ੍ਹ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਜੰਮੇ ਬੰਦੇ ਦੀ ਕੀ ਹੋਣੀ ਹੋਏਗੀ? ਉਹ ਗ਼ਰੀਬ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਦੂਜੇ ਇਨਸਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਧਿਕਾਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਚੇਰੀ ਜਾਤ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਉਸ ਦੀ ਗ਼ਰੀਬੀ ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਸਲੂਕ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਾਰਨ ਸਮਾਜ ਤਾਈਂ ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਸਖ਼ਤ ਹੋ ਜਾਏਗਾ। ਫਰਜ਼ ਕਰੋ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਖ਼ਮਿਆਜ਼ਾ ਕੌਣ ਭੁਗਤੇਗਾ? ਰੱਬ ਜਾਂ ਪਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਗੁਣੀ-ਗਿਆਨੀ ਬੰਦੇ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਆਖੋਗੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਸੀ ਤੇ ਹੰਕਾਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀਆਂ ਗ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸੁੱਟਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਸੂਰ ਇਹੋ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਪੀਆਂ ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪੋਥੀਆਂ ਵੇਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਤਰਾਂ ਆਪਣੇ ਕੰਨੀ ਸੁਣ ਲਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਕਾ ਢਾਲ ਕੇ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੋਈ ਕਸੂਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰ ਕੌਣ ਸੀ ਤੇ ਬਿਪਤਾ ਕਿਸ ਦੇ ਸਿਰ ਪੈਣੀ ਸੀ? ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਦੋਸਤੋ: ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਿਧਾਂਤ ਖਾਸ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਢਾਂ ਹੀ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਸਦਕਾ ਉਹ ਆਪਣੀ ਲੁੱਟੀ ਹੋਈ ਤਾਕਤ ਦੌਲਤ ਤੇ ਉਤਮਤਾ ਨੂੰ ਵਾਜਬ ਠਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਅਪਟਨ ਸਿਨਕਲੇਅਰ<ref>ਅਪਟਨ ਸਿਨਕਲੇਅਰ (1878 ?) ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ ਤੇ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਕਾਰਕੁੰਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਸ਼ਾਇਦ ਸਿਨਕਲੇਅਰ ਦੇ 1918 ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਪੈਫਲਟ ਪਰੋਫ਼ਿਟਸ ਆਫ਼ ਰਿਲੀਜਨ (ਧਰਮ ਦੇ ਮੁਨਾਫ਼ੇ) ਵੱਲ ਹੈ।—ਅਨੁ</ref> ਨੇ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਬੰਦੇ ਨੂੰ (ਆਤਮਾ ਦੀ) ਅਮਰਤਾ ਵਿਚ ਯਕੀਨ ਕਰਨ ਲਾ ਦਿਓ ਅਤੇ ਫੇਰ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਲੁੱਟ ਲਓ। ਉਹ ਸਗੋਂ ਹੱਸ ਕੇ ਤੁਹਾਡੀ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ। ਧਾਰਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ਕਾਂ ਤੇ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਨੇ ਮਿਲੀ ਭੁਗਤ ਕਰਕੇ ਜੇਲ੍ਹਾਂ, ਫਾਹੀਆਂ, ਕੋਰੜੇ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਕਾਢ ਕੱਢੀ ਸੀ।<noinclude><references/>{{c|''ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ/352''}}</noinclude> laiziggk0pqu04umwo5asn5w8fh3ru9 250 69046 218726 205328 2026-05-22T07:43:43Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 218726 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸੋ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਰੱਬ ਹਰ ਕਿਸੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਕਸੂਰ ਜਾਂ ਪਾਪ ਕਰਨੋਂ ਵਰਜਦਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ? ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਤਾਂ ਇਹ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਸੌਖਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਜੰਗਬਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਜਾਨੋਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੰਗੀ ਪਾਗ਼ਲਪਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਵੱਡੀ ਜੰਗ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਤਾ ਉੱਤੇ ਆਈ ਪਰਲੋ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਬਚਾਇਆ? ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਜਜ਼ਬਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਣ? ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਜਜ਼ਬਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਪੈਦਾਵਾਰੀ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣ ਤੇ ਸਾਰੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਤਬਕੇ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਦੇਣ। ਤੁਸੀਂ ਬਹਿਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੋਗੇ ਕਿ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਲਾਗੂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮਾ ਤੁਹਾਡੇ ਪਰਵਰਦਿਗਾਰ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਥੋਂ ਤਕ ਆਮ ਲੋਕ ਭਲਾਈ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਇਸ ਨੁਕਤੇ ਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਚਲੋ, ਤੁਹਾਡਾ ਰਬ ਆਵੇ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਬਾਕਾਇਦਾ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਦਲੀਲ ਵਿਚੋਂ ਦਲੀਲ ਕੱਢਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰਨੀ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਜੋ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਕੂਮਤ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਰੱਬ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਰੱਬ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਰਹੇ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੰਦੂਕਾਂ, ਤੋਪਾਂ, ਬੰਬਾਂ, ਗੋਲੀਆਂ, ਪੁਲਿਸ, ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਕੀ ਕਸੂਰ ਹੈ ਕਿ ਉਹ (ਮਨੁੱਖੀ) ਸਮਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਘਿਣਾਉਣਾ ਗੁਨਾਹ ਇਹ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਇਕ ਕੌਮ ਹੱਥੋਂ ਦੂਜੀ ਕੌਮ ਲੁੱਟੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਿਥੇ ਹੈ ਰੱਬ? ਉਹ ਕਰ ਕੀ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦੁੱਖ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਾ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਉਹ ਨੀਰੋ ਹੈ, ਉਹ ਚੰਗੇਜ਼ ਖਾਂ ਹੈ। ਰੱਬ ਮੁਰਦਾਬਾਦ!</br> {{gap}}ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਪੁੱਛੋਗੇ ਕਿ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਦਾ, ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਚਾਰਲਸ ਡਾਰਵਿਨ<ref>ਚਾਰਲਸ ਡਾਰਵਿਨ (1809-1882) ਅੰਗਰੇਜ਼ ਤਵਾਦੀ। ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਉਸਦੀ 1859 ਵਿਚ ਛਪੀ ‘ਓਰਿਜਨ ਆਫ ਸਪੈਸੀਜ਼' ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸੀ। ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨੇ ਕੁਦਰਤ ਸਬੰਧੀ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਵਿਚਾਰਵਾਦੀ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ।-ਅਨੁ.</ref> ਨੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਚਾਨਣਾ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮੁਤਾਲਿਆ ਕਰੋ। ਸੋਹੰਮ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ “ਕਾਮਨਸੈਂਸ” (ਸਾਧਾਰਨ ਗਿਆਨ) ਪੜ੍ਹੋ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਜਵਾਬ ਮਿਲ ਜਾਏਗਾ। ਇਹ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਇਤਫ਼ਾਕੀਆ ਮੇਲ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਤੇ ਬੂਲੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਕਦੋਂ? ਇਹ ਜਾਣਨ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹੋ। ਇਸ ਅਮਲ ਵਿਚ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਫੇਰ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ ਡਾਰਵਿਨ ਦੀ ਕਿਤਾਬ “ਓਰਿਜਨ ਆਫ਼ ਸਪੀਸੀਜ਼” ਪੜ੍ਹੋ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਜੋ ਵੀ ਉੱਨਤੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਟੱਕਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ ਕੁਦਰਤ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਜੋਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਖੇਪ-ਜਿਹਾ ਵੇਰਵਾ ਹੈ।</br> {{gap}}ਤੁਹਾਡਾ ਅਗਲਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਮਾੜੇ ਕਰਮ ਨਾ ਕੀਤੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਅੰਨ੍ਹਾ ਜਾਂ ਲੰਗੜਾ ਕਿਉਂ ਜੰਮਦਾ ਹੈ? ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ<noinclude><references/>{{c|''ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ/353''}}</noinclude> 2j5vgv72jg9yxbb0dav5altyernjy3u 250 69047 218727 205329 2026-05-22T07:44:16Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 218727 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬੱਚੇ ਦੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਦੋ ਜੀਵ-ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।</br> {{gap}}ਕੁਦਰਤਨ ਤੁਸੀਂ ਇਕ ਹੋਰ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛ ਸਕਦੇ ਹੋ: ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਨਿਰਾ ਬਚਗਾਨਾ ਸਵਾਲ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਰੱਬ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤਾਂ ਫੇਰ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਕਿਵੇਂ ਲੱਗੇ? ਮੇਰਾ ਜਵਾਬ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੇ ਸੰਖੇਪ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਭੂਤ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸੀ, ਓਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਰੱਬ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਫ਼ਰਕ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਰੱਬ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤਕਰੀਬਨ- ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ 'ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਾਫੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੈ। ਕੁਝ ਪਰਿਵਰਤਨਕਾਰੀਆਂ (ਰੈਡੀਕਲਜ਼) ਵਾਂਗ ਮੇਰਾ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਰੱਬ ਆਦਿ ਲੁੱਟਖਸੁੱਟ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਕਰਤੂਤ ਸੀ, ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਸਰਬ-ਉੱਚ ਸੱਤਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਪ੍ਚਾਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਗੱਦੀਆਂ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮ ਰੱਖ ਸਕਣ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਇਸ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨੁਕਤੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਮਤਭੇਦ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮੱਤ, ਧਰਮ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਹੋਰ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਜਾਬਰ, ਦਮਨਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਤੇ ਜਮਾਤਾਂ ਦੀਆਂ ਹਮਾਇਤੀ ਹੀ ਹੋ ਨਿਬੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਧਰਮ ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰਨਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਪਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।</br> {{gap}}ਰੱਬ ਦੇ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਤੇ ਕਮੀਆਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਰੱਬ ਦੀ ਕਾਲਪਨਿਕ ਹੋਂਦ ਬਣਾ ਲਈ, ਤਾਂ ਕਿ ਇਮਤਿਹਾਨੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਕਿ ਸਾਰੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਦਾ ਜਵਾਂ-ਮਰਦੀ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਸਕੇ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਤੇ ਅਮੀਰੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਸਕੇ। ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਰੱਬ ਨੂੰ ਇਹਦੇ ਨਿਜਰੂਪਕ ਨੇਮਾਂ ਤੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚਿਤਵਿਆ ਸੀ ਤੇ ਚਿਤਰਿਆ ਸੀ। ਉਹਦੀ ਕਰੋਪੀ ਤੇ ਨਿੱਜਰੂਪਕ ਨੇਮਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਨ ਵੇਲੇ ਉਹ ਤਾੜਨਾ ਦਾ ਕੰਮ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਜ ਵਾਸਤੇ ਖਤਰਾ ਨਾ ਬਣ ਜਾਵੇ। ਉਹਦੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਮਾਂ-ਪਿਤਾ, ਭੈਣ, ਭਾਈ, ਦੋਸਤ 'ਤੇ ਮਦਦਗਾਰ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਜਦ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਔਖੇ ਵੇਲੇ ਹਰ ਕੋਈ ਛੱਡ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਘੜੀ ਵੀ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਇਹ ਧਰਵਾਸ ਰਹੇ ਕਿ ਉਹਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹਨੂੰ ਢਾਰਸ ਦੇਣ ਲਈ ਸਦਾ ਸਲਾਮਤ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੱਚਾ ਮਿੱਤਰ ਰੱਬ ਹੈ। ਆਦਿ ਕਾਲ ਵਿਚ ਰੱਬ ਸੱਚੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਸਮਾਜ ਲਈ ਲਾਹੇਵੰਦ ਸੀ। ਔਖੀ ਘੜੀ ਵੇਲੇ ਰੱਬ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਬੰਦੇ ਲਈ ਮਦਦਗਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।</br> {{gap}}ਸਮਾਜ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਬੁੱਤਪੂਜਾ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਤੰਗਨਜ਼ਰ ਸੰਕਲਪ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਸੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨਾ ਪੈਣਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦ ਬੰਦਾ ਆਪਣੇ ਪੈਰੀਂ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਤੇ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਰੱਬ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਲਾਂਭੇ ਸੁੱਟਣਾ ਪਏਗਾ ਅਤੇ ਹਰ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਹਰ ਆਫ਼ਤ ਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਪਏਗਾ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਬਿਲਕੁਲ ਇਹੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਦੋਸਤੋ, ਮੇਰਾ ਇਹ ਕੋਈ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸੋਚਣ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਸਤਕ ਬਣਿਆ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਖ਼ਿਆਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਰੱਬ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨ ਨਾਲ (ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਮੈਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖ਼ੁਦਗਰਜ਼ੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਘਟੀਆ ਕੰਮ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ) ਮੇਰਾ ਕੁਝ ਸੌਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਹਦੇ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਹੋਰ ਵੀ ਭੈੜੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਸਤਕਾਂ ਬਾਰੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਡਟ ਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ<noinclude>{{c|''ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ/354''}}</noinclude> gpwb3qb6jfxrukgzxbnh4mjc0t48hnb 250 69048 218728 205330 2026-05-22T07:44:56Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 218728 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਮੈਂ ਅਖ਼ੀਰ ਤਕ ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤੇ 'ਤੇ ਵੀ, ਮਰਦ ਵਾਂਗ ਸਿਰ ਤਾਣ ਕੇ ਸਾਬਤ ਕਦਮ ਰਹਿਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।</br> {{gap}}ਦੇਖੀਏ ਮੈਂ ਇਸ 'ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਪੂਰਾ ਉੱਤਰਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਕਿਸੇ ਦੋਸਤ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਜਦ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਤਾਂ ਨਾਸਤਕ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ: “ਦੇਖੀਂ ਆਪਣੇ ਅਖ਼ੀਰੀ ਦਿਨਾਂ 'ਚ ਤੂੰ ਰੱਬ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਲੱਗ ਜਾਏਂਗਾ।” ਮੈਂ ਅੱਗੋਂ ਕਿਹਾ, ਨਹੀਂ ਪਿਆਰੇ ਜਨਾਬ ਜੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰਗਿਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਇੰਜ ਕਰਨਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬੜੀ ਘਟੀਆ ਤੇ ਪਸਤੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇਗੀ। ਖ਼ੁਦਗਰਜ਼ੀ ਵਾਸਤੇ ਮੈਂ ਅਰਦਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ। ਪਾਠਕੋ ਤੇ ਦੋਸਤੋ, ਕੀ ਇਹ ਹਉਮੈਂ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹਾਂ। {{center|{{x-larger|☆ ☆ ☆}}}} {{larger|'''101. ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਕਿਵੇਂ ਪਰਖੀਏ?'''}} {{right|-15 ਜਨਵਰੀ, 1931}} {{gap}}[ਲਾਲਾ ਰਾਮ ਸਰਨ ਦਾਸ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਘੱਟ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਜਦ ਤੁਰ ਪਏ, ਮੰਜ਼ਲੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਦੀ ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਝੱਲਦੇ ਰਹੇ, ਲੜਾਈ ਲੜਦੇ ਰਹੇ। 1907 ਵਿਚ ਸ. ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਕਦਮ ਰੱਖਿਆ। ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਉਮਰ ਕੈਦ ਕੱਟੀ ਤੇ ਜਦ ਬਾਹਰ ਆਏ ਤਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲਹਿਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਵਿਚ ਮੱਦਦਗਾਰ ਬਣ ਗਏ। ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਘਸੀਟ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੁਝਾਅ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਦਾਅ-ਪੇਚ ਖੇਡੇ ਕਿ ਦੁਬਾਰਾ ਉਮਰ ਕੈਦ ਤੋਂ ਬਚ ਗਏ ਪਰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ। 15 ਜਨਵਰੀ, 1931 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਡਰੀਮਲੈਂਡ, ਜੋ ਸਾਲਮ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ (ਮਦਰਾਸ) ਵਿਚ ਸਜ਼ਾ ਕਟਦੇ ਹੋਏ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ ਸੀ, ਦੇ ਮੁਖ ਬੰਦ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਭੂਮਿਕਾ, ਜੋ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਕ ਅਹਿਮ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ, ਸਾਡੇ ਤਕ ਅਪੜ ਸਕੀ। ਅਸੀਂ ਲਾਲਾ ਰਾਮ ਸਰਨ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਲਈ ਹੋਰ ਵੀ ਰਿਣੀ ਹਾਂ!{{Float right|-ਸੰਪਾਦਕ}} {{center|{{larger|'''‘ਡਰੀਮਲੈਂਡ’ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ'''}}}} {{gap}}ਮੇਰੇ ਚੰਗੇ ਦੋਸਤ ਲਾਲਾ ਰਾਮ ਸਰਨ ਦਾਸ ਹੁਰਾਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਡਰੀਮਲੈਂਡ’ (ਸੁਪਨਦੋਸ਼) ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਿਖਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਨਾ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਰ ਹਾਂ, ਨਾ ਸਾਹਿਤਕਾਰ, ਨਾ ਕੋਈ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹਾਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਲੋਚਕ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਜਿਹੋ-ਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਲੇਖਕ ਨਾਲ ਸਮੱਸਿਆ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ-ਮੁਬਾਹਸਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਫੇਰ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਇਕੋ ਹੀ ਰਾਹ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਹੀ ਦਿਆਂ।</br> {{gap}}ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਕਵੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਕਿਤਾਬ ਬਾਰੇ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਬਹਿਸ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੈਨੂੰ ਛੰਦਬੰਦੀ ਦਾ ਅਸਲੋਂ ਹੀ ਕੋਈ ਇਲਮ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਛੰਦਬੰਦੀ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਪਰਖਿਆਂ ਵੀ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਪੂਰੀ ਉੱਤਰੇਗੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਕੌਮੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਯੋਗ ਥਾਂ ਦਿਵਾਉਣ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵਿਚਾਰਾਂਗਾ।<noinclude><references/> {{c|''ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ/355''}}</noinclude> 0wp3h4vme5unxagc8s1s8ktz9i3edhv 250 69103 218731 205131 2026-05-22T07:48:09Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 218731 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{block center|1928 के जनवरी और फरवरी के महीनों में शहीद भगत सिंह भारत की आजादी के परवानो की जीवनीयां परचारेने और परसाने में जी जान से लगे थे। उस समय यह पत्र दिल्ली से प्रकाशित होने वाली पत्रिका महारथी को लिखा गया था। पहली बार देबारा प्रकाशित किया जा रहा है। {{Css image crop |Image = ਸ਼ਹੀਦ_ਭਗਤ_ਸਿੰਘ_ਅਤੇ_ਉਹਨਾਂ_ਦੇ_ਸਾਥੀਆਂ_ਦੀਆਂ_ਲਿਖਤਾਂ.pdf |Page = 28 |bSize = 423 |cWidth = 291 |cHeight = 404 |oTop = 116 |oLeft = 77 |Location = center |Description = {{center|ਲਿਖਤਾਂ ‘ਜੇਲ ਨੋਟ ਬੁੱਕ’ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸਫ਼ਾ}} }}}}<noinclude>{{c|12.}}</noinclude> 3xxyb13vtohx4mj7sv89pqymuz70ux1 252 72070 218734 216971 2026-05-22T08:03:27Z Harchand Bhinder 2624 218734 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q139596151 |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 2to146="-" />1=ਟਾਈਟਲ |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} 55pw8crwc41fhvffbb6im07t88kwkqf 218735 218734 2026-05-22T08:07:11Z Harchand Bhinder 2624 218735 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q139596151 |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1to146="-" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} ltsm5j2zrn6qglbckwp5winscev15us 218736 218735 2026-05-22T08:11:50Z Harchand Bhinder 2624 218736 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q139596151 |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1to146=/> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} nlqrluyq7huts4al2mj4oquebynwgcs 250 72477 218668 218626 2026-05-21T15:57:47Z Amritpal Aman 2020 /* ਸੋਧਣਾ */ 218668 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Amritpal Aman" /></noinclude>ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਪੁੱਤ ਅੱਜ ਕਿੱਥੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਦੇ ਸਾਈਕਲ ਵੀ ਬਲਦ ਵੇਚ ਕੇ ਲਿਆ ਸੀ ਤੇ ਅੱਜ ਵੱਡੀਆਂ ਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਫਿਰਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਅਪ੍ਰੈਲ 2010 ਵਿਚ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਦਿਹਾੜੀਦਾਰ ਸੇਵਾਦਾਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਗਈ। ਦਰਅਸਲ ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਭ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਦਾਜ ਦਹੇਜ ਦੇ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਵਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। {{gap}}ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗੇਟ ਤੋਂ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਤੋਂ ਦਵਾਈ ਦਿਵਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗੇਟ ਤੇ ਬੱਸ ਚੜ੍ਹਨ ਲਈ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਛੱਡਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਾਰ ਅੱਗੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਰਸਤਾ ਨਾ ਦੇਣ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਹੂਟਰ ਆਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਪੂ ਮੂਹਰਲੀ ਸੀਟ ਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਹੂਟਰ ਵੱਜਦਿਆਂ ਹੀ ਬਾਪੂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖ ਕੇ ਹੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕ 'ਮੰਤਰੀ' ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ। {{gap}}ਮੈਂ ਦਫਤਰ ਤੋਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਭੈਣ ਦੇ ਮਕਾਨ ਬਣਾਉਂਦਿਆਂ ਪਲਾਟ ਤੇ ਕਈ ਕਈ ਗੇੜੇ ਲਾਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮਿਸਤਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮੰਗਿਆ ਸਾਰਾ ਸਾਮਾਨ ਆਪ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭੈਣ ਦੇ ਪਲਾਟ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਮਕਾਨ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਬੈਠਣ ਲਈ ਇਕ ਮੰਜਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬਾਪੂ ਨੇ ਮੰਜਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਇਕ-ਦੋ ਰੇਹੜੇ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ। ਜਦੋਂ ਰੇਹੜੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਟਪਾਰ ਮਾਰ ਕੇ ਗੈਰ-ਵਾਜ਼ਿਬ ਰੇਟ ਮੰਗਿਆ ਤਾਂ ਬਾਪੂ ਨੇ ਮੰਜੇ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੀ ਬੱਸ ਦੇ ਉਪਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਬੱਸ ਵਿਚ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ ਕਮਾਂਡੋ ਦੇ ਮੋੜ ਤੋਂ ਭੈਣ ਦਾ ਪਲਾਟ ਲਗਭਗ 2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਬਾਪੂ ਉਥੇ ਬੱਸ ਤੋਂ ਮੰਜੇ ਨੂੰ ਉਤਾਰ ਕੇ ਸਿਰ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਦੋ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੈਦਲ ਹੀ ਤੁਰ ਕੇ ਛੱਡ ਆਇਆ ਪਰ ਹਫ਼ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਪਲਾਟ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਮਿਸਤਰੀ ਨੇ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਛਾਂ ਵਿਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਇਆ। ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਬਾਪੂ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਿਆ। {{gap}}ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਭੈਣਾਂ ਪੜ-ਲਿਖ ਕੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਵਿਚ ਸੀ। ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਸਿਰਕੱਢ ਕਹਿੰਦੇ ਕੁਹਾਂਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਲਈ ਤਰਸਦੇ ਫਿਰਦੇ ਸੀ, ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਨੌਕਰੀ ਲੱਗ ਵੀ ਗਏ ਤਾਂ ਲੜਕੀਆਂ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਲਈ ਤਾਂ ਕੋਈ ਉਪਰਾਲੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਇਲਾਕੇ 'ਚੋਂ ਕੋਈ ਲੜਕੀ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ 'ਚ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਭੈਅ ਖਾਣਾ ਸੀ। ਪਰ ਘਰ ਦੇ ਤੇਰਾਂ ਤਿੰਨ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਬਦਨਾਮੀ ਇੰਨੀ ਹੋ ਗਈ ਕਈ ਵਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ<noinclude>{{rh||61}}</noinclude> 55cn8ugwgn4ckykokcvywsn4kxepb3h 250 72478 218669 218627 2026-05-21T16:11:23Z Amritpal Aman 2020 /* ਸੋਧਣਾ */ 218669 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Amritpal Aman" /></noinclude>ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਸਾਡੇ ਬਾਰੇ ਕੀ ਸੋਚਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੱਸਣ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ "ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੜ੍ਹ-ਲਿਖ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਰੋਲ ਕੇ ਮਾਰੇ ਹਨ, ਟਿੱਚਰਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।" ਚਲੋ ! ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੋਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਕਿ ਹੋਣੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਟਲਦੀ। ਬੁਰਾ ਵਕਤ ਕਦੇ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਤੇ ਵੀ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦੇ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਤਰਸਦੇ ਹਾਂ। {{gap}}ਜਿਵੇਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਭਾਵ ਪੈਸੇ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਮੋਹ-ਮਮਤਾ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦੇਖਿਆ। ਜਦੋਂ ਮੇਰੀ 2002 ਤੋਂ 2010 ਦੌਰਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵਿਚ ਪੋਸਟਿੰਗ ਸੀ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਇਕ ਮਜ਼ਬੀ ਸਿੱਖ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਚਰਨਾ ਸੀ, ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵਿਚ ਸਫਾਈ ਸੇਵਕ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਮੇਰੇ ਤੱਕ ਕੋਈ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਬਾਪੂ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਹੱਥ ਸੁਨੇਹਾ ਲਗਾ ਦਿੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਉਸਨੇ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਬਾਪੂ ਨੇ 200 ਰੁਪਏ ਮੰਗਵਾਏ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਛੁੱਟੀ ਵੇਲੇ ਪਿੰਡ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਮੈਂ 500 ਦਾ ਨੋਟ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਚੋਣ ਲਈ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਉਹ ਬੋਲਿਆ "ਬਾਪੂ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ 200 ਰੁਪਏ ਹੀ ਚਾਹੀਦੇ ਨੇ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਾ ਲਿਆਈਂ। ਇਸ ਲਈ ਬਾਪੂ ਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੈਸੇ ਮੋੜ ਦੇਣੇ ਹਨ।" ਉਸ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਉਣ ਤੇ ਮੈਂ 200 ਰੁਪਏ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਦਫਤਰ ਆਉਣ ਤੇ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ "ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਸੀ?" ਉਸਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ "ਬਾਪੂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ 200 ਰੁਪਏ ਦਿੱਤੇ ਤਾਂ ਬਾਪੂ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਏਦਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੂੰ 20 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਮਿਲ ਗਏ ਹੋਣ।" ਇਹ ਸੁਣਕੇ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਠੰਢ ਜਿਹੀ ਪਈ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵੀ ਮਿਲੀ। ਮਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਕਦੇ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਦੇਣ ਲਗਦਾ ਤਾਂ ਬੜੇ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰ ਹੋ ਕੇ ਜਬਰਦਸਤੀ ਮੇਰੀ ਜੇਬ ਵਿਚ ਦੁਬਾਰਾ ਪਾ ਦਿੰਦੇ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ "ਬਸ ਬੇਟੇ, ਤੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ, ਮੈਂ ਲੈ ਲਏ। ਜੇ ਮੈਂ ਕੁਛ ਦੇਣ ਜੋਗੀ ਨਹੀਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਤੋਂ ਲਵਾਂ ਕਿਉਂ? ਤੂੰ ਰੱਖ ਲੈ, ਤੇਰੇ ਕੰਮ ਆਉਣਗੇ, ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਸਕੂਟਰ ਚਲਾਈ ਫਿਰਦੈਂ, ਇਹ ਕਿਹੜਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਚਲਦਾ, ਪੈਟਰੋਲ ਪਵਾ ਲਈਂ।" ਸਗੋਂ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਤਾਂ ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਠੇਕਾ ਆਇਆ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਬਹੁਤੇ ਕੋਲ ਪੈਸੇ ਹੁੰਦੇ, ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਜੇਬ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਕਰ ਲੈਂਦਾ। ਮਾਂ-ਬਾਪ ਨੇ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਅੰਤਾਂ ਦੀ ਗਰੀਬੀ ਦੇਖੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਕਿੰਨੇ ਦੁੱਖ ਝੱਲੇ ਹਨ ਪਰ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸਿਦਕ ਲਈ ਕੋਟਿ ਕੋਟਿ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਮਾਂ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਦੁਨੀਆਂ ਤੇ ਮੈਨੂੰ<noinclude>{{rh||62}}</noinclude> 6eb17h9vwch7guslxs7v9y5m58ut7c4 250 72479 218670 218628 2026-05-21T16:29:29Z Amritpal Aman 2020 /* ਸੋਧਣਾ */ 218670 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Amritpal Aman" /></noinclude>ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨ ਹੀ ਆਈ ਸੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਡਿਊਟੀ ਪੁਗਾ ਕੇ ਅਲਵਿਦਾ ਆਖ ਗਈ। {{gap}}ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਹੋਣੀ ਨੂੰ ਕੌਣ ਟਾਲ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਵਾਰ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਅਰਬਨ ਅਸਟੇਟ ਘਰ ਜਾਂ ਦਫਤਰ ਆਇਆ। ਪਿੰਡ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇਕ ਝੋਲਾ ਛਾਪ ਡਾਕਟਰ ਕੋਲੋਂ ਦਵਾਈ ਲੈਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਰੋਟੀ ਘੱਟ ਵੱਧ ਖਾਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਬਿਲਕੁਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਪੂ ਦੇ ਬਿਮਾਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਛੇ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਦੁਸਹਿਰੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਪਿੰਡ ਗਿਆ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਬਾਪੂ ਲਗਭਗ ਹਫ਼ਤੇ ਦਾ ਬਿਮਾਰ ਹੈ। ਮੈਂ ਚੱਲਣ ਲੱਗਿਆਂ ਬਾਪੂ ਦੇ ਸਿਰਾਣੇ ਬੈਠ ਕੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ "ਬਾਪੂ ਥੋਨੂੰ ਕਿੰਨੇ ਵਾਰੀ ਕਿਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਬਿਮਾਰ ਹੋਵੋ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਇਆ ਕਰੋ। ਮੈਂ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦਵਾਈ ਲੈ ਕੇ ਦਿੰਦਾ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਆਰਾਮ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਝੋਲਾ ਛਾਪ ਠੱਗ ਡਾਕਟਰਾਂ ਤੋਂ ਕਿਉਂ ਦਵਾਈ ਲੈ ਰਹੇ ਹੋ। ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਲਝ ਕੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ ? ..." {{gap}}ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਬਾਪੂ ਦੀ ਤਬੀਅਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਗੜ ਗਈ, ਨਬਜ਼ ਦੀ ਧੜਕਣ ਮਿਸ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਬਾਪੂ ਇੰਨਾ ਦਲੇਰ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਵੀ ਸਵੇਰੇ 8 ਵਜੇ ਪਿੰਡੋਂ ਬੱਸ ਲੈ ਕੇ ਭੈਣ ਨਾਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗੇਟ ਤੇ ਉਤਰ ਕੇ ਰਿਕਸ਼ਾ ਲੈ ਕੇ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਟੈਸਟ ਕਰਵਾਉਣ ਲੱਗਾ। ਮੈਂ ਵੀ ਡਿਊਟੀ ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਪੁੱਜਾ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੇ ਐਕਸਰੇ ਆਦਿ ਕਰ ਕੇ ਰਾਜਿੰਦਰਾ ਹਸਪਤਾਲ ਰੈਫ਼ਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਬਾਪੂ ਅਤੇ ਭੈਣ ਨੂੰ ਸਕੂਟਰ ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਰਾਜਿੰਦਰਾ ਹਸਪਤਾਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਹਸਪਤਾਲ ਜਾ ਕੇ ਕੇ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਥਕਾਵਟ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਵ੍ਹੀਲ ਚੇਅਰ ਤੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਿਚ ਬੈੱਡ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲੱਗਾ ਆਪਣੀ ਗਰਦਨ ਸਿੱਟ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਬੈੱਡ ਤੇ ਲਿਟਾਇਆ ਗਿਆ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲੋਂ ਇਕ ਦੋ ਦਵਾਈ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਟੈਸਟਾਂ ਲਈ ਲਿਖ ਕੇ ਫਾਈਲ ਦੇ ਕੇ ਭੈਣ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਮੈਂ ਬੈੱਡ ਕੋਲ ਬਾਪੂ ਕੋਲ ਸੀ। ਬਾਪੂ ਨੇ ਪਾਣੀ ਮੰਗਿਆ। ਮੈਂ ਤੇ ਭੈਣ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬਿਠਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਗਿਲਾਸ ਪਿਲਾਇਆ। ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਐਂ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਬਾਪੂ ਹਫ਼ ਗਿਆ ਸੀ। ਭੈਣ ਫਾਈਲ ਲੈ ਕੇ ਦਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਟੈਸਟ ਲਈ ਚਲੀ ਗਈ। ਮੈਂ ਕੋਲ ਬੈਠਾ ਪਏ ਹੋਏ ਬਾਪੂ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਬਾਪੂ ਦੀ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਧੀਰੀ ਚੜ੍ਹ ਰਹੀ ਹੈ। ਬਾਪੂ ਨੇ ਆਖਰੀ ਵਾਰ ਮੈਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਇਹੀ ਕਹਿ ਸਕਿਆ "ਸੰਗਾਰੇ"। ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਪੂ ਦੀ ਛਾਤੀ ਨੂੰ ਪੰਪ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਬਾਪੂ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਖਹਿੜਾ ਛੁਡਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਖੀਰ ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ "Sorry, He is no<noinclude>{{rh||63}}</noinclude> r513yoyl92m8vf9s5gsj6te7m8febge 250 72480 218671 218629 2026-05-21T16:42:02Z Amritpal Aman 2020 /* ਸੋਧਣਾ */ 218671 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Amritpal Aman" /></noinclude>more"। ਮੇਰੀਆਂ ਧਾਹਾਂ ਨਿਕਲ ਗਈਆਂ। ਮੈਂ ਭੈਣ ਨੂੰ ਮੋਬਾਇਲ ਤੇ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾਇਆ ਕਿ ਹੁਣ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਉਹ ਵੀ ਵਿਚਾਰੀ ਰੋਂਦੀ-ਰੋਂਦੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਬਾਪੂ ਤੇ ਸਿਰ ਰੱਖ ਕੇ ਜਾਰੋ-ਜਾਰ ਰੋਣ ਲੱਗੀ। {{gap}}ਅਸੀਂ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਘਰ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਐਂਬੂਲੇਂਸ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਲੈ ਆਏ। ਪਿੰਡ ਵਾਲੇ ਹੈਰਾਨ ਸਨ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਬੰਦਾ ਸਵੇਰੇ 8 ਵਜੇ ਆਪ ਤੁਰ ਕੇ ਬੱਸ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਉਹ 12 ਵਜੇ ਤੱਕ ਮਰ ਕਿਵੇਂ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਅਸੀਂ ਸ਼ਹਿਰੋਂ ਸਸਕਾਰ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਲਿਆਏ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਦਫਤਰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ। 5 ਵਜੇ ਸੰਸਕਾਰ ਸੀ। ਜਿਸਨੂੰ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਸੰਸਕਾਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਜਦੋਂ ਗਲੀ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਬਾਪੂ ਚਿੱਟੀ ਚਾਦਰ ਹੇਠ ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ ਪਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਅਨਮੋਲ (ਮੇਰੀ ਭਾਣਜੀ) ਨੂੰ ਤਾਂ ਮੂੰਹ ਦਿਖਾ ਦਿਉ।" ਅਨਮੋਲ ਉਦੋਂ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਦੂਰ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਖੇਡਣ ਲਈ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਬਾਪੂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਨਮੋਲ ਨੂੰ ਦੁਕਾਨ ਤੋਂ ਟਾਫ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗੱਚਕ ਆਦਿ ਖੁਆਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਅਨਮੋਲ ਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ ਲਿਆਂਦਾ। ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਪਿਆ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਖਾਮੋਸ਼ ਸੀ। ਅਖੀਰ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸ਼ਮਸਾਨ ਘਾਟ ਲਿਜਾ ਕੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। {{gap}}ਮੈਨੂੰ ਅਤੇ ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਤੱਕ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਮਲਾਲ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਹਸਪਤਾਲ ਹੀ ਲੈ ਜਾਂਦੇ, ਕਦੇ ਕਦੇ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡ ਗਿਆ ਸੀ ਮੈਂ ਉਦੋਂ ਹੀ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਹਸਪਤਾਲ ਹੀ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦਾ। ਹੁਣ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਛਤਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਪਰ "ਅਬ ਪਛਤਾਏ ਕਿਆ ਹੋਏ ਜਬ ਚਿੜੀਆ ਚੁਗ ਗਈ ਖੇਤ"। ਭਾਵ ਅਸੀਂ ਬਾਪੂ ਦੀ ਮੌਤ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਸੂਰਵਾਰ ਸਮਝਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਸਭ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਮਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾ ਲਓ। ਮਾਂ ਵੇਲੇ ਅਜਿਹੀ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ। {{gap}}ਮੇਰੇ ਬਾਪੂ ਦੇ ਮਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਬੇਟਾ ਕਿਤੇ ਇਹ ਨਾ ਪੁੱਛ ਲਵੇ "ਪਾਪਾ! ਕੌਣ ਮਰ ਗਿਆ?" ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੇ ਬਾਪੂ ਦੇ ਬਿਮਾਰ ਹੋਣ ਤੇ ਇਕ ਦਿਨ ਲਈ ਘਰ ਆਉਣ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਕਿ "ਪਾਪਾ! ਆਪਣੇ ਘਰ ਕੌਣ ਆਇਐ?” ਖੈਰ ! ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਬਾਪੂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ਤੇ ਰਸਮ ਲਈ ਤਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਆ ਹੀ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਪੂ ਦੇ ਭੋਗ ਤੇ ਵੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਛਕਾਉਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਕੀਤਾ।<noinclude>{{rh||64}}</noinclude> hngwxrnoiptbsrjwm7r7oth59y87u45 250 72481 218672 218630 2026-05-21T16:58:26Z Amritpal Aman 2020 /* ਸੋਧਣਾ */ 218672 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Amritpal Aman" /></noinclude>ਬਾਪੂ ਦੇ ਭੋਗ ਤੋਂ ਹਫ਼ਤੇ ਬਾਅਦ ਭੈਣ ਦੇ ਪਲਾਟ ਦੇ ਬਣ ਰਹੇ ਮਕਾਨ ਤੇ ਲੈਂਟਰ ਪਿਆ। ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੀ ਕਿ ਲੈਂਟਰ ਪੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਮਕਾਨ ਅੰਦਰ ਲਿਆਵਾਂਗਾ। ਨਾਲੇ ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਖੀ ਰੱਖੇਗਾ, ਨਾਲੇ ਭਰਾ ਦੇ ਝਗੜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਰਹੇਗਾ। ਖੈਰ ! ਮਕਾਨ ਰਹਿਣ ਜੋਗਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਭਾਣਜੀ ਅਨਮੋਲ ਦੀ ਪੜਾਈ ਕਾਰਨ ਅਪ੍ਰੈਲ 2011 ਵਿਚ ਮਾਂ, ਭੈਣ ਅਤੇ ਭਾਣਜੀ ਸ਼ਿਫਟ ਕਰ ਗਏ। ਭਰਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਪਿੰਡ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ। ਹੁਣ ਕਿਉਂ ਜੋ ਭਰਾ ਲਈ ਘਰ ਵਿਚ ਲੜਨ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਹਰ ਗੱਲ ਤੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਲਪੇਟੇ ਵਿਚ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਉਸ ਦਾ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਬੱਚਾ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪੇਕੇ ਚਲੀ ਗਈ। {{gap}}ਹੁਣ ਭਰਾ ਆਪੇ ਰੋਟੀਆਂ ਪਕਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਡਿਊਟੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਡਿਊਟੀ ਰੂਟ ਤੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਵੇਰੇ 7 ਵਜੇ ਬਾਅਦ ਰਾਤ ਨੂੰ 8 ਵਜੇ ਘਰ ਵੜਦਾ ਸੀ। ਸਭ ਕੰਮ ਆਪੇ ਕਰਨੇ ਪੈ ਰਹੇ ਸਨ। ਬੁਰੀ ਕੰਪਨੀ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ ਜਿਨਾਂ ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਆਉਣਾ ਜਾਣਾ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਘਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਗਾਣੇ ਵਜਾਉਣਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਗੁਆਂਢੀ ਤੰਗ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਇਕ ਦਿਨ ਇਸੇ ਗੱਲ ਤੇ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਘਰ ਆ ਕੇ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਰਾਡਾਂ ਨਾਲ ਸਿਰ ਪਾੜ ਗਏ। ਮੈਨੂੰ ਰਾਤ 10 ਵਜੇ ਫੋਨ ਕੀਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਵੀ ਹਸਪਤਾਲ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਪਲਸਤਰ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਬੇਟੇ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਗੱਡੀ ਲੈ ਕੇ ਸਿਵਲ ਹਸਪਤਾਲ ਘਨੌਰ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ। ਥਾਣੇ 'ਚ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਕੇ ਹਸਪਤਾਲ ਭਰਤੀ ਕਰਵਾ ਕੇ ਘਰ ਆਇਆ। ਦੂਜੀ ਧਿਰ ਨੇ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਥਾਣੇ ਜਾ ਕੇ ਕਿਸੇ ਲੜਕੀ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾੜ ਕੇ ਅਤੇ ਇਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੂੰ ਝੂਠੀਂ ਕੁੱਟਿਆ ਦਿਖਾ ਕੇ ਰਿਪੋਰਟ ਲਿਖਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਭਰਾ ਨੇ ਲੜਕੀ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਲੁੱਟਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੂੰ ਕੁੱਟਿਆ ਸੀ। ਹਲਕੇ ਦੇ ਐਮ.ਐਲ.ਏ. ਤੋਂ ਵੀ ਥਾਣੇ ਟੈਲੀਫੋਨ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਕੇਸ ਢਿੱਲਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਲਈ ਹੀ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇ ਸਿਆਸਤ ਜਰੂਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਖੀਰ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਵਿਚ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋ ਗਿਆ। {{gap}}ਨਵੇਂ ਘਰ ਵਿਚ ਭਾਣਜੀ ਅਨਮੋਲ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇਕ ਚੰਗੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਭਰਾ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਥਿਤੀ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਖਰਾਬ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਘਰਵਾਲੀ ਅਤੇ ਬੱਚਾ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਡਿਊਟੀ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਭੈਣ ਦੇ ਨਵੇਂ ਘਰ ਵਿਚ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਬਹਾਨੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੰਡ ਕੇ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਆਖਦਾ। ਮਾਂ ਆਪਣਾ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਹਿੱਸਾ ਰੱਖ ਕੇ ਤੀਸਰਾ ਹਿੱਸਾ ਠੇਕੇ ਦਾ ਦੇ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ<noinclude>{{rh||65}}</noinclude> rclfeoijqdxulzko8jw3vvt2l0x7yp0 250 72483 218666 2026-05-21T15:31:08Z Jalseerat Aman 2446 /* ਸੋਧਣਾ */ 218666 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Jalseerat Aman" /></noinclude>ਅਤੇ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ ਆਦਿ ਕਰਨ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧਿਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਹੁਣ ਇਸ ਐਕਟ ਦੀ ਪਹਿਲੇ ਐਕਟ ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਜਲਦੀ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਦੀ ਆਸ ਬੱਝੀ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਸਮਾਂ ਦੱਸੇਗਾ। ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਐਕਟ ਵਿਚ ਵੀ ਅੰਗਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਇਕ ਯੂਨਿਟ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਅੰਗਹੀਣ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਇਕ ਬੋਝ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਇਕ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਤਾਂ ਅੰਗਹੀਣ ਬੱਚੇ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੁਖ-ਆਰਾਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਬਾਕੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਰੋਲ ਵੀ ਕਾਫੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਅਕਸਰ ਮਾਂ ਹੀ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੋਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅੰਗਹੀਣ ਬੱਚੇ ਦੇ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣ ਵਿਚ ਮਾਂ ਦਾ ਬੜਾ ਵੱਡਾ ਰੋਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਕਹਾਂ ਕਿ ਮਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਹਰ ਪਲ, ਹਰ ਘੜੀ, ਹਰ ਥਾਂ ਅਤੇ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿਚ ਮਦਦ ਨਾ ਕਰਦੀ ਤਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਅੱਜ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ, ਕੀ ਕਰਦਾ ਹੋਣਾ ਸੀ, ਹੋਣਾ ਵੀ ਸੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਸਕੂਲ ਪੜ੍ਹਨ ਸਮੇਂ ਉਹ ਸਵੇਰੇ ਮੈਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਗੋਦੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸਕੂਲ ਛੱਡਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਫਿਰ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਪਰਛਾਵੇਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾ ਕੇ ਅੱਧੀ ਛੁੱਟੀ ਵੇਲੇ ਖਾਣਾ ਫੜਾ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਛੁੱਟੀ ਸਮੇਂ ਗੋਦੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਘਰ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਅਜਿਹਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਲਗਭਗ 9 ਸਾਲ ਪੁਗਾਇਆ। ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਵੀ ਕਈ ਕਲਾਸਾਂ ਵਿਚ ਮੇਰੀ 100% ਹਾਜ਼ਰੀ ਰਹੀ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਅੰਗਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। {{gap}}ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਅੰਗਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਦੀ ਲਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਦੇ ਅੰਗਹੀਣ ਹੋਣ ਤੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਨੂੰ ਇਹੀ ਫਿਕਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ<noinclude>{{rh||8}}</noinclude> sps8fusz13u2nans0azldyis674l8n5 250 72484 218667 2026-05-21T15:41:35Z Jalseerat Aman 2446 /* ਸੋਧਣਾ */ 218667 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Jalseerat Aman" /></noinclude>ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਦੀ ਹੋਣ ਨੂੰ ਵੀ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਜਿੱਤਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਇਹੀ ਵਰਤਾਰਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਅੰਗਹੀਣ ਲੜਕੇ ਜਾਂ ਲੜਕੀ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਅੰਗਹੀਣ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਵਿਆਹ ਉਪਰੰਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਉਲ ਰਲ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਘੱਟ ਅੰਗਹੀਣਤਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਵੱਧ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪੜ੍ਹਨ ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਨਾਲ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਕੁਝ ਬਦਲਾਅ ਆਇਆ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਲੜਕੀ ਅੰਗਹੀਣ ਲੜਕੇ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਲੜਕਾ ਅੰਗਹੀਣ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਬੰਧਨ ਵਿਚ ਬੱਝਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਕਿਉਂ ਜੋ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਲੜਕੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਇਹੀ ਸੋਚ ਹੈ ਕਿ ਲੜਕਾ ਕਮਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇ ਭਾਵ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ, ਨਸ਼ਾ ਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਅੰਗਹੀਣ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਵੈਸੇ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਸੋਚ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਅਸਲੀ ਅੰਗਹੀਣ ਤਾਂ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਵਿਹਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਸ਼ੇੜੀ ਹੈ। ਪਰ ਹਰੇਕ ਲੜਕੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲੜਕਾ ਅੰਗਹੀਣ ਨਾ ਹੋਵੇ ਭਾਵੇਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਠੱਗ ਲਾੜਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੱਖਾਂ ਲੜਕੀਆਂ ਨਾਲ ਧੋਖੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋ ਜਾਣ। {{gap}}ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਹੁਣ ਵੀ ਅੰਗਹੀਣ ਬੱਚੇ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਲੜਕੇ) ਪ੍ਰਤੀ ਮਾਪਿਆਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸੋਚ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਇਕ ਬੋਝ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਕਿ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਕੇ ਇਸ ਬੋਝ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਇਆ ਜਾਵੇ ਭਾਵ ਅੰਗਹੀਣ ਬੱਚੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਖਤਮ (finish) ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਹੀਣ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਕੇ ਜ਼ਮੀਨ-ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਵਾਧੂ ਬਟਵਾਰਾ ਕਿਉਂ ਕਰੀਏ। ਅੰਗਹੀਣ ਬੱਚੇ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ, ਗੁਣ ਅਤੇ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣ ਕੇ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸੋਚ ਤਾਂ ਪੈਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ<noinclude>{{rh||9}}</noinclude> ch95757xna9hzwoe371eksh9b3ya7px 250 72485 218673 2026-05-21T18:25:03Z Aman Arora PTL 1841 /* ਸੋਧਣਾ */ 218673 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aman Arora PTL" /></noinclude>{{Block center|<poem>ਫਿਰ ਆਪ ਹੀ ਆਖਦਾ ਉਦਾਸ ਨਾ ਹੋ ਕਵੀ ਤੂੰ ਤਾਂ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ ਹੈ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਲਿਖੀ ਅਰਥ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪੇ ਆਪਣੀ ਸੋਚ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੰਗ ਆਪੇ ਹੀ ਤਲਾਸ਼ ਲੈਣਗੇ। ਕਵੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਇਹੋ ਹੀ ਤੇ ਅਜੋਕੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ। ***** </poem>}}<noinclude>{{rh||ਛਾਵਾਂ ਅੰਦਰਲਾ ਸੇਕ - 79}}</noinclude> e6ov5gzb4diicnzmc4xqlxldn1ortqg 218674 218673 2026-05-21T18:25:30Z Aman Arora PTL 1841 218674 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aman Arora PTL" /></noinclude>{{Block center|<poem>ਫਿਰ ਆਪ ਹੀ ਆਖਦਾ ਉਦਾਸ ਨਾ ਹੋ ਕਵੀ ਤੂੰ ਤਾਂ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ ਹੈ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਲਿਖੀ ਅਰਥ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪੇ ਆਪਣੀ ਸੋਚ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੰਗ ਆਪੇ ਹੀ ਤਲਾਸ਼ ਲੈਣਗੇ। ਕਵੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਇਹੋ ਹੀ ਤੇ ਅਜੋਕੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ। ***** </poem>}}<noinclude>{{rh||ਛਾਵਾਂ ਅੰਦਰਲਾ ਸੇਕ - 79}}</noinclude> irbljwfwn0ycbdyuhixca0813xj1t6h 250 72486 218675 2026-05-21T18:30:13Z Aman Arora PTL 1841 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "{{Block center|<poem>'''{{larger|ਮੇਰੀ ਸੱਜਰੀ ਕਵਿਤਾ}}''' ਹਰ ਵਾਰ ਬਹਿਰ-ਬੰਦਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਅਛੋਪਲੇ ਜਿਹੇ ਆ ਟਿਕਦੀ ਹੈ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੇ ਕੋਨੇ 'ਚ ਮੇਰੀ ਕਵਿਤਾ। ਉਹ ਜਿਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਸਹਿਜ ਨਾਲ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 218675 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Aman Arora PTL" /></noinclude>{{Block center|<poem>'''{{larger|ਮੇਰੀ ਸੱਜਰੀ ਕਵਿਤਾ}}''' ਹਰ ਵਾਰ ਬਹਿਰ-ਬੰਦਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਅਛੋਪਲੇ ਜਿਹੇ ਆ ਟਿਕਦੀ ਹੈ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੇ ਕੋਨੇ 'ਚ ਮੇਰੀ ਕਵਿਤਾ। ਉਹ ਜਿਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਸਹਿਜ ਨਾਲ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਉਹ ਬੱਝ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਨਹੀਂ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਵਸਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇਕ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆ। ਇਸੇ ਲਈ ਹਰ ਵਾਰ ਬਹਿਰ-ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਚਕੇ ਅਛੋਪਲੇ ਜਿਹੇ ਆ ਟਿਕਦੀ ਹੈ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੇ ਕੋਨੇ 'ਚ ਮੇਰੀ ਸੱਜਰੀ ਕਵਿਤਾ। ***** </poem>}}<noinclude>{{rh||ਛਾਵਾਂ ਅੰਦਰਲਾ ਸੇਕ - 80}}</noinclude> f5m7z3lpgrjwk2mb625zex1vo63bi92 218676 218675 2026-05-21T18:30:31Z Aman Arora PTL 1841 /* ਸੋਧਣਾ */ 218676 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aman Arora PTL" /></noinclude>{{Block center|<poem>'''{{larger|ਮੇਰੀ ਸੱਜਰੀ ਕਵਿਤਾ}}''' ਹਰ ਵਾਰ ਬਹਿਰ-ਬੰਦਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਅਛੋਪਲੇ ਜਿਹੇ ਆ ਟਿਕਦੀ ਹੈ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੇ ਕੋਨੇ 'ਚ ਮੇਰੀ ਕਵਿਤਾ। ਉਹ ਜਿਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਸਹਿਜ ਨਾਲ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਉਹ ਬੱਝ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਨਹੀਂ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਵਸਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇਕ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆ। ਇਸੇ ਲਈ ਹਰ ਵਾਰ ਬਹਿਰ-ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਚਕੇ ਅਛੋਪਲੇ ਜਿਹੇ ਆ ਟਿਕਦੀ ਹੈ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੇ ਕੋਨੇ 'ਚ ਮੇਰੀ ਸੱਜਰੀ ਕਵਿਤਾ। ***** </poem>}}<noinclude>{{rh||ਛਾਵਾਂ ਅੰਦਰਲਾ ਸੇਕ - 80}}</noinclude> 50nwdotm8mty6twtgdqec2bkvtcq8kx 250 72487 218759 2026-05-22T10:16:01Z Harchand Bhinder 2624 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "{{center|{{x-larger|ਹਾਲ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਕਿਵੇਂ ਸੌਰ ਸਕਦਾ, ਸੁਖੀ ਹੋਣ ਕਿਰਤੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਅੰਦਰ !}}}} {{center|<poem>ਕ੍ਰਿਤੀ ਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਫੇਰ ਪ੍ਚਾਰ ਕਰਨੇ, ਸੁਣਿਆ ਅਸੀ ਕਿ ਆਇਆ ਮੈਦਾਨ ਅੰਦਰ! ਸਾਥੀ ਹੋਇ ਕੇ ਸਦਾ ਏਹ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦਾ, ਲਾਭ ਹਾ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 218759 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{center|{{x-larger|ਹਾਲ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਕਿਵੇਂ ਸੌਰ ਸਕਦਾ, ਸੁਖੀ ਹੋਣ ਕਿਰਤੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਅੰਦਰ !}}}} {{center|<poem>ਕ੍ਰਿਤੀ ਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਫੇਰ ਪ੍ਚਾਰ ਕਰਨੇ, ਸੁਣਿਆ ਅਸੀ ਕਿ ਆਇਆ ਮੈਦਾਨ ਅੰਦਰ! ਸਾਥੀ ਹੋਇ ਕੇ ਸਦਾ ਏਹ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦਾ, ਲਾਭ ਹਾਨ ਨੂੰ ਰਖੂ ਧਿਆਨ ਅੰਦਰ! ਹਾਲ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਕਿਵੇਂ ਸੌਰ ਸਕਦਾ ? ਸੁਖੀ ਹੋਣ ਕਿਰਤੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਅੰਦਰ! ਕਿਰਤ ਨਾਲ ਜੋ ਜੱਗ ਦਾ ਪੇਟ ਭਰਦੇ, ਮਾਨ ਪਾਣ ਕਿਸਾਨ ਜਹਾਨ ਅੰਦਰ! ਆਇਆ ਕਿਰਤੀ ਏਹ ਸੋਹਣਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਲੈਕੇ, ਏਹਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਸਭਨਾਂ ਵਧਾਈ ਹੋਵੇ! ਹੋਵੇ ਏਸ ਦੀ ਅਸਲ ਮੁਰਾਦ ਪੂਰੀ, ਸਫ਼ਲ ' ਏਸ ਦੀ ਸਦਾ ਕਮਾਈ ਹੋਵੇ! ਕਾਲੇ ਲੋਕ ਤੇ ਕਲੀ ਅਖਵਾਏ ਅਸੀ, ਕਦੇ ਕੌਡੀਆਂ ਦੇ ਭਾਉ ਤੁਲਦੇ ਨਾਂ ! ਬੂਹੇ ਗ਼ੈਰ ਦੇ ਜਾਏ ਨਾ ਖੈਰ ਮੰਗਦੇ, ਜਾਏ ਵਿਚ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰੁਲਦੇ ਨਾਂ! ਜਗ ਵਿੱਚ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਦਨਾਮ ਹੋਕੇ, ਨਾਲ ਸ਼ਰਮ ਦੇ ਜਾਉਂਦੇ ਘੁਲਦੇ ਨਾਂ! ਜੇਕਰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਦਸਤਕਾਰੀ, ਕ੍ਰਿਤ ਕਾਰ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਭੁਲਦੇ ਨਾਂ! ਕਦੇ ਹਿੰਦ ਸੰਦੀ ਜਿੰਦ ਤੜਫ਼ਦੀ ਨਾਂ, </poem>}}<noinclude></noinclude> p8esuho75nem0pgn2xhnxfzql43g0mq 218760 218759 2026-05-22T10:17:00Z Harchand Bhinder 2624 218760 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{center|{{x-larger|ਹਾਲ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਕਿਵੇਂ ਸੌਰ ਸਕਦਾ,}}}} {{center|{{x-larger|ਸੁਖੀ ਹੋਣ ਕਿਰਤੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਅੰਦਰ !}}}} {{center|<poem>ਕ੍ਰਿਤੀ ਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਫੇਰ ਪ੍ਚਾਰ ਕਰਨੇ, ਸੁਣਿਆ ਅਸੀ ਕਿ ਆਇਆ ਮੈਦਾਨ ਅੰਦਰ! ਸਾਥੀ ਹੋਇ ਕੇ ਸਦਾ ਏਹ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦਾ, ਲਾਭ ਹਾਨ ਨੂੰ ਰਖੂ ਧਿਆਨ ਅੰਦਰ! ਹਾਲ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਕਿਵੇਂ ਸੌਰ ਸਕਦਾ ? ਸੁਖੀ ਹੋਣ ਕਿਰਤੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਅੰਦਰ! ਕਿਰਤ ਨਾਲ ਜੋ ਜੱਗ ਦਾ ਪੇਟ ਭਰਦੇ, ਮਾਨ ਪਾਣ ਕਿਸਾਨ ਜਹਾਨ ਅੰਦਰ! ਆਇਆ ਕਿਰਤੀ ਏਹ ਸੋਹਣਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਲੈਕੇ, ਏਹਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਸਭਨਾਂ ਵਧਾਈ ਹੋਵੇ! ਹੋਵੇ ਏਸ ਦੀ ਅਸਲ ਮੁਰਾਦ ਪੂਰੀ, ਸਫ਼ਲ ' ਏਸ ਦੀ ਸਦਾ ਕਮਾਈ ਹੋਵੇ! ਕਾਲੇ ਲੋਕ ਤੇ ਕਲੀ ਅਖਵਾਏ ਅਸੀ, ਕਦੇ ਕੌਡੀਆਂ ਦੇ ਭਾਉ ਤੁਲਦੇ ਨਾਂ ! ਬੂਹੇ ਗ਼ੈਰ ਦੇ ਜਾਏ ਨਾ ਖੈਰ ਮੰਗਦੇ, ਜਾਏ ਵਿਚ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰੁਲਦੇ ਨਾਂ! ਜਗ ਵਿੱਚ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਦਨਾਮ ਹੋਕੇ, ਨਾਲ ਸ਼ਰਮ ਦੇ ਜਾਉਂਦੇ ਘੁਲਦੇ ਨਾਂ! ਜੇਕਰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਦਸਤਕਾਰੀ, ਕ੍ਰਿਤ ਕਾਰ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਭੁਲਦੇ ਨਾਂ! ਕਦੇ ਹਿੰਦ ਸੰਦੀ ਜਿੰਦ ਤੜਫ਼ਦੀ ਨਾਂ, </poem>}}<noinclude></noinclude> 7a1ohgan8eguqc7wli5k7d9u7ryqvum 218761 218760 2026-05-22T10:18:05Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 218761 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{center|{{x-larger|ਹਾਲ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਕਿਵੇਂ ਸੌਰ ਸਕਦਾ,}}}} {{center|{{x-larger|ਸੁਖੀ ਹੋਣ ਕਿਰਤੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਅੰਦਰ !}}}} {{center|<poem>ਕ੍ਰਿਤੀ ਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਫੇਰ ਪ੍ਚਾਰ ਕਰਨੇ, ਸੁਣਿਆ ਅਸੀ ਕਿ ਆਇਆ ਮੈਦਾਨ ਅੰਦਰ! ਸਾਥੀ ਹੋਇ ਕੇ ਸਦਾ ਏਹ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦਾ, ਲਾਭ ਹਾਨ ਨੂੰ ਰਖੂ ਧਿਆਨ ਅੰਦਰ! ਹਾਲ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਕਿਵੇਂ ਸੌਰ ਸਕਦਾ ? ਸੁਖੀ ਹੋਣ ਕਿਰਤੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਅੰਦਰ! ਕਿਰਤ ਨਾਲ ਜੋ ਜੱਗ ਦਾ ਪੇਟ ਭਰਦੇ, ਮਾਨ ਪਾਣ ਕਿਸਾਨ ਜਹਾਨ ਅੰਦਰ! ਆਇਆ ਕਿਰਤੀ ਏਹ ਸੋਹਣਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਲੈਕੇ, ਏਹਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਸਭਨਾਂ ਵਧਾਈ ਹੋਵੇ! ਹੋਵੇ ਏਸ ਦੀ ਅਸਲ ਮੁਰਾਦ ਪੂਰੀ, ਸਫ਼ਲ ' ਏਸ ਦੀ ਸਦਾ ਕਮਾਈ ਹੋਵੇ! ਕਾਲੇ ਲੋਕ ਤੇ ਕਲੀ ਅਖਵਾਏ ਅਸੀ, ਕਦੇ ਕੌਡੀਆਂ ਦੇ ਭਾਉ ਤੁਲਦੇ ਨਾਂ ! ਬੂਹੇ ਗ਼ੈਰ ਦੇ ਜਾਏ ਨਾ ਖੈਰ ਮੰਗਦੇ, ਜਾਏ ਵਿਚ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰੁਲਦੇ ਨਾਂ! ਜਗ ਵਿੱਚ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਦਨਾਮ ਹੋਕੇ, ਨਾਲ ਸ਼ਰਮ ਦੇ ਜਾਉਂਦੇ ਘੁਲਦੇ ਨਾਂ! ਜੇਕਰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਦਸਤਕਾਰੀ, ਕ੍ਰਿਤ ਕਾਰ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਭੁਲਦੇ ਨਾਂ! ਕਦੇ ਹਿੰਦ ਸੰਦੀ ਜਿੰਦ ਤੜਫ਼ਦੀ ਨਾਂ, </poem>}}<noinclude></noinclude> h1jswng8tulo4ipol2pqj6ey61ax4wt 218762 218761 2026-05-22T10:19:14Z Harchand Bhinder 2624 218762 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{center|{{x-larger|ਹਾਲ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਕਿਵੇਂ ਸੌਰ ਸਕਦਾ,}}}} {{center|{{x-larger|ਸੁਖੀ ਹੋਣ ਕਿਰਤੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਅੰਦਰ !}}}} {{center|<poem>ਕ੍ਰਿਤੀ ਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਫੇਰ ਪ੍ਚਾਰ ਕਰਨੇ, ਸੁਣਿਆ ਅਸੀ ਕਿ ਆਇਆ ਮੈਦਾਨ ਅੰਦਰ! ਸਾਥੀ ਹੋਇ ਕੇ ਸਦਾ ਏਹ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦਾ, ਲਾਭ ਹਾਨ ਨੂੰ ਰਖੂ ਧਿਆਨ ਅੰਦਰ! ਹਾਲ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਕਿਵੇਂ ਸੌਰ ਸਕਦਾ ? ਸੁਖੀ ਹੋਣ ਕਿਰਤੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਅੰਦਰ! ਕਿਰਤ ਨਾਲ ਜੋ ਜੱਗ ਦਾ ਪੇਟ ਭਰਦੇ, ਮਾਨ ਪਾਣ ਕਿਸਾਨ ਜਹਾਨ ਅੰਦਰ! ਆਇਆ ਕਿਰਤੀ ਏਹ ਸੋਹਣਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਲੈਕੇ, ਏਹਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਸਭਨਾਂ ਵਧਾਈ ਹੋਵੇ! ਹੋਵੇ ਏਸ ਦੀ ਅਸਲ ਮੁਰਾਦ ਪੂਰੀ, ਸਫ਼ਲ ' ਏਸ ਦੀ ਸਦਾ ਕਮਾਈ ਹੋਵੇ! ਕਾਲੇ ਲੋਕ ਤੇ ਕਲੀ ਅਖਵਾਏ ਅਸੀ, ਕਦੇ ਕੌਡੀਆਂ ਦੇ ਭਾਉ ਤੁਲਦੇ ਨਾਂ ! ਬੂਹੇ ਗ਼ੈਰ ਦੇ ਜਾਏ ਨਾ ਖੈਰ ਮੰਗਦੇ, ਜਾਏ ਵਿਚ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰੁਲਦੇ ਨਾਂ! ਜਗ ਵਿੱਚ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਦਨਾਮ ਹੋਕੇ, ਨਾਲ ਸ਼ਰਮ ਦੇ ਜਾਉਂਦੇ ਘੁਲਦੇ ਨਾਂ! ਜੇਕਰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਦਸਤਕਾਰੀ, ਕ੍ਰਿਤ ਕਾਰ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਭੁਲਦੇ ਨਾਂ! ਕਦੇ ਹਿੰਦ ਸੰਦੀ ਜਿੰਦ ਤੜਫ਼ਦੀ ਨਾਂ, </poem>}}<noinclude>{{c|1||}}</noinclude> 2599mvpfkwksaoeqnnvth00nsu3x69f 250 72488 218768 2026-05-22T11:03:48Z Harchand Bhinder 2624 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "{{Css image crop |Image = ਕਿਰਤੀ_ਗੂੰਜ.pdf |Page = 2 |bSize = 450 |cWidth = 197 |cHeight = 273 |oTop = 78 |oLeft = 242 |Location = center |Description = }} ਸਮਰਪਣ ਸ੍ਰੀ ਮਾਨ ਪਰਜਾ ਭਗਤ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਸ੍ਰੀ ਮਾਨ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ" ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 218768 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = ਕਿਰਤੀ_ਗੂੰਜ.pdf |Page = 2 |bSize = 450 |cWidth = 197 |cHeight = 273 |oTop = 78 |oLeft = 242 |Location = center |Description = }} ਸਮਰਪਣ ਸ੍ਰੀ ਮਾਨ ਪਰਜਾ ਭਗਤ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਸ੍ਰੀ ਮਾਨ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ<noinclude></noinclude> appb7ltd3oksphazwwjvz5alu2ront9