ਵਿਕੀਸਰੋਤ pawikisource https://pa.wikisource.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਲੇਖਕ ਲੇਖਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਪੋਰਟਲ ਪੋਰਟਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਲਿਖਤ ਲਿਖਤ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਆਡੀਓਬੁਕ ਆਡੀਓਬੁਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਅਨੁਵਾਦ ਅਨੁਵਾਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਪੰਨਾ ਪੰਨਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਇੰਡੈਕਸ ਇੰਡੈਕਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk 252 7007 219664 110682 2026-05-27T05:34:04Z Taranpreet Goswami 2106 219664 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title=ਪਾਪ ਪੁੰਨ ਤੋਂ ਪਰੇ |Language=pa |Volume= |Author=ਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਬਖਸ਼ੀ |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=2 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="-" 2="ਕਵਰ" 3="ਕੋਲੋਫੋਨ" 4="ਸਮਰਪਣ" 5="ਤਤਕਰਾ" 6="5" 137to138="-" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} 2fnirrhusd005k9n68c3ljtj03wihpc 250 21734 219708 171376 2026-05-27T11:21:14Z Piratpal Kaur 988 219708 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Karamjit Singh Gathwala" /></noinclude>{{center|ੴ ਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ॥ ਸਿਰੀਰਾਗ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ ੪ ਸਲੋਕਾ ਨਾਲਿ॥}} ਸਲੋਕ ਮਃ ੩॥ ਰਾਗਾ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀਰਾਗੁ ਹੈ ਜੇ ਸਚਿ ਧਰੇ ਪਿਆਰੁ॥ ਸਦਾ ਹਰਿ ਸਚੁ ਮਨਿ ਵਸੈ ਨਿਹਚਲ ਮਤਿ ਅਪਾਰੁ॥ ਰਤਨੁ ਅਮੋਲਕੁ ਪਾਇਆ ਗੁਰ ਕਾ ਸਬਦੁ ਬੀਚਾਰੁ॥ ਜਿਹਵਾ ਸਚੀ ਮਨੁ ਸਚਾ ਸਚਾ ਸਰੀਰ ਅਕਾਰੁ॥ ਨਾਨਕ ਸਚੈ ਸਤਿਗੁਰਿ ਸੇਵਿਐ ਸਦਾ ਸਚੁ ਵਾਪਾਰੁ॥੧॥ ਮਃ ੩॥ ਹੋਰੁ ਬਿਰਹਾ ਸਭ ਧਾਤੁ ਹੈ ਜਬ ਲਗੁ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤਿ ਨ ਹੋਇ॥ ਇਹੁ ਮਨੁ ਮਾਇਆ ਮੋਹਿਆ ਵੇਖਣੁ ਸੁਨਣੁ ਨ ਹੋਇ॥ ਸਹ ਦੇਖੇ ਬਿਨੁ ਪ੍ਰੀਤਿ ਨ ਊਪਜੈ ਅੰਧਾ ਕਿਆ ਕਰੇਇ॥ ਨਾਨਕ ਜਿਨਿ ਅਖੀ ਲੀਤੀਆ ਸੋਈ ਸਚਾ ਦੇਇ॥੨॥ ਪਉੜੀ॥ ਹਰਿ ਇਕੋ ਕਰਤਾ ਇਕੁ ਇਕੋ ਇਕ ਕਿ ਦੀਬਾਣੁ ਹਰਿ॥ ਹਰਿ ਇਕਸੈ ਦਾ ਹੈ ਅਮਰੁ ਇਕੋ ਹਰਿ ਚਿਤਿ ਧਰਿ॥ ਹਰਿ ਤਿਸੁ ਬਿਨੁ ਕੋਈ ਨਾਹਿ ਡਰੁ ਭ੍ਰਮੁ ਭਉ ਕਿ ਕਿ ਦੂਰਿ ਕਰਿ॥ਹਰਿ ਤਿਸੈ ਨੋ ਸਾਲਾਹਿ ਜਿ ਤੁਧੁ ਰਖੈ ਬਾਹਰਿ ਘਰਿ॥ ਹਰਿ ਜਿਸ ਨੋ ਹੋਇ ਦਇਆਲੁ ਸੋ ਹਰਿ ਜਪਿ ਭਉ ਕਿ ਦੇ ਬਿਖਮੁ ਤਰਿ॥੧॥ ਸਲੋਕ ਮਃ ੧॥ ਦਾਤੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆ ਕਿਆ ਚਲੈ ਤਿਸੁ ਨਾਲਿ॥ ਇਕ ਜਾਗੰਦੇ ਨਾ ਲਹੰਨਿ ਜੀ ਇਕਨਾ ਸੁਤਿਆ ਦੇਇ ਉਠਾਲਿ॥੧॥ ਮਃ ੧॥ ਸਿਦਕੁ ਸਬੂਰੀ ਸਾਦਿਕਾ ਸਬਰੁ ਤੋਸਾ ਮਲਾਇਕਾਂ॥ ਦੀਦਾਰੁ ਪੂਰੇ ਤੇ ਪਾਇਸਾ ਥਾਉ ਨਾਹੀ ਖਾਇਕਾ॥੨॥ ਪਉੜੀ॥ ਸਭ ਆਪੇ ਤੁਧੁ ਉਪਾਇ ਕੈ ਆਪਿ ਕਾਰੈ ਲਾਈ॥ ਤੂੰ ਆਪੇ ਵੇਖਿ ਵਿਗਸਦਾ ਆਪਣੀ ਵਡਿਆਈ॥ ਹਰਿ ਤੁਧਹੁ ਬਾਹਰਿ ਕਿਛੁ ਨਾਹੀ ਤੂੰ ਸਚਾ ਸਾਈ॥ ਤੂੰ ਆਪੇ ਆਪਿ ਵਰਤਦਾ ਸਭਨੀ ਹੀ ਥਾਈ॥ ਹਰਿ ਤਿਸੈ ਧਿਆਵਹੁ ਸੰਤ ਜਨਹੁ ਜੋ ਲਏ ਛਡਾਈ॥੨॥ ਸਲੋਕ ਮਃ ੧॥ ਫਕੜ ਜਾਤੀ ਫਕੜੁ ਨਾਉ॥ ਸਭਨਾ ਜੀਆ ਇਕਾ ਛਾਉ॥ ਆਪਹੁ ਜੇ ਕੋ ਭਲਾ ਕਹਾਏ॥ਨਾਨਕ ਤਾ ਪਰੁ ਜਾਪੈ ਜਾ ਪਤਿ ਲੇਖੈ ਪਾਏ॥੧॥ਮਃ ੨॥ ਜਿਸੁ ਪਿਆਰੇ ਸਿਉ ਨੇਹੁ ਤਿਸੁ ਆਗੈ ਮਰਿ ਚਲੀਐ॥ ਧਿਗੁ ਜੀਵਣੁ ਸੰਸਾਰਿ ਤਾ ਕੈ ਪਾਛੈ ਜੀਵਣਾ॥੨॥ਪਉੜੀ॥ ਤੁਧੁ ਆਪੇ ਧਰਤੀ ਸਾਜੀਐ ਚੰਦੁ ਸੂਰਜੁ ਦੁਇ ਦੀਵੇ॥ ਦਸ ਚਾਰਿ ਹਟ ਤੁਧੁ ਸਾਜਿਆ ਵਾਪਾਰੁ ਕਰੀਵੇ॥ ਇਕਨਾ ਨੋ ਹਰਿ ਲਾਭੁ ਦੇਇ ਜੋ ਗੁਰਮੁਖਿ ਥੀਵੇ॥ ਤਿਨ ਜਮਕਾਲੁ ਨ ਵਿਆਪਈ ਜਿਨ ਸਚੁ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਪੀਵੇ॥ ਓਇ ਆਪਿ ਛੁਟੇ ਪਰਵਾਰ ਸਿਉ ਤਿਨ ਪਿਛੈ ਸਭੁ ਜਗਤੁ ਛੁਟੀਵੇ॥੩॥ ਸਲੋਕ ਮਃ ੧॥ ਕੁਦਰਤਿ ਕਰਿ ਕੈ ਵਸਿਆ ਸੋਇ॥<noinclude></noinclude> kpblwrq4xkncfd0i8j9fr3v30ljl6ef 250 33928 219475 87139 2026-05-26T16:18:51Z ਬਿੱਟੂ ਮਲਿਕਪੁਰਾ 2639 /* ਸੋਧਣਾ */ 219475 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="ਬਿੱਟੂ ਮਲਿਕਪੁਰਾ" /></noinclude>{{center|{{xxx-larger|ਅੰਕ ਪਹਿਲਾ}}}} {{center|{{xx-larger|--ਝਾਕੀ ਪਹਿਲੀ--}}}} ਸੀਨ <poem>(੭, ੮ ਬਾਲ ਰੰਗ ਭੂਮੀ ਤੇ ਖੜੇ, ਹੱਥ ਵਿਚ ਪੁਸਤਕਾਂ ਫੜੀ ਇਸ਼ਾਰੇ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ) ( ਇਕ ਜੱਟ ਕਹੀ ਮੋਢੇ ਤੇ ਧਰੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਖਲੋ ਕੇ ਗੀਤ ਸੁਣਨ ਲਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ )</poem> <poem>ਵਿੱਦਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ, ਤੂੰ ਐ ਵਿੱਦਿਆ । ਸੁਨੋਂ ਭਰਾਵੋ, ਸੁਨੋਂ ਵੀਰਨੋਂ, ਬਨੋਂ ਸਿਆਣੇ ਲੈ ਵਿੱਦਿਆ | ਦੱਸੋ ਸਾਥੀਓ, ਬੋਲੋ ਬਜ਼ੁਰਗੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਦਿੰਦੀ ਭੈ ਵਿੱਦਿਆ । ਡਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਅਕਲ ਦੀ ਤਾਂ ਏ ਮੈ ਵਿੱਦਿਆ । ਅਸਲੀ ਦੌਲਤ ਏ ਇਹ, ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਏ ਲੈ ਵਿੱਦਿਆ। ਚੱਕੀ ਨ ਜਾਵੇ, ਚੋਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪੈਂਦੀ ਨ ਜੀ ਢੈਹੇ ਵਿੱਦਿਆ। ਅਜ਼ਾਦ ਇਹ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਚਾਹੁੰਦੀ ਨ ਭੈ ਵਿੱਦਿਆ ! ਬੋਲੋ ਸਾਬੀਓ, ਕਹੋ ਬਜ਼ੁਰਗੋ, ਜੈ ਜੈ ਜੈ ਜੈ ਵਿੱਦਿਆ ।</poem> <poem>({{gap}}ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਪਿਛੋਂ ਮੁੰਡੇ ਛਾਈ ਮਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੱਟ ਕੁਝ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਗੁਣ ਗਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ)</poem> ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ:- ਮੈਂ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਬਲਜਿੰਦਰ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਪੜ੍ਹਾਵਾਂਗਾ। {{right|ਪਰਦਾ ਖਿਸਕਦਾ ਹੈ}} {{left|{ਨਵੀਂ ਵਿਦਿਆ} }}<noinclude>{{rh||-੧੩-}}</noinclude> 6d4hlwaszzytjzemo20cuqpxqzkbb82 219477 219475 2026-05-26T16:25:02Z ਬਿੱਟੂ ਮਲਿਕਪੁਰਾ 2639 219477 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="ਬਿੱਟੂ ਮਲਿਕਪੁਰਾ" /></noinclude>{{center|{{xxx-larger|ਅੰਕ ਪਹਿਲਾ}}}} {{center|{{xx-larger|--ਝਾਕੀ ਪਹਿਲੀ--}}}} ਸੀਨ <poem>(੭, ੮ ਬਾਲ ਰੰਗ ਭੂਮੀ ਤੇ ਖੜੇ, ਹੱਥ ਵਿਚ ਪੁਸਤਕਾਂ ਫੜੀ ਇਸ਼ਾਰੇ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ) ( ਇਕ ਜੱਟ ਕਹੀ ਮੋਢੇ ਤੇ ਧਰੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਖਲੋ ਕੇ ਗੀਤ ਸੁਣਨ ਲਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ )</poem> <poem>ਵਿੱਦਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ, ਤੂੰ ਐ ਵਿੱਦਿਆ । ਸੁਨੋਂ ਭਰਾਵੋ, ਸੁਨੋਂ ਵੀਰਨੋਂ, ਬਨੋਂ ਸਿਆਣੇ ਲੈ ਵਿੱਦਿਆ | ਦੱਸੋ ਸਾਥੀਓ, ਬੋਲੋ ਬਜ਼ੁਰਗੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਦਿੰਦੀ ਭੈ ਵਿੱਦਿਆ । ਡਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਅਕਲ ਦੀ ਤਾਂ ਏ ਮੈ ਵਿੱਦਿਆ । ਅਸਲੀ ਦੌਲਤ ਏ ਇਹ, ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਏ ਲੈ ਵਿੱਦਿਆ। ਚੱਕੀ ਨ ਜਾਵੇ, ਚੋਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪੈਂਦੀ ਨ ਜੀ ਢੈਹੇ ਵਿੱਦਿਆ। ਅਜ਼ਾਦ ਇਹ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਚਾਹੁੰਦੀ ਨ ਭੈ ਵਿੱਦਿਆ ! ਬੋਲੋ ਸਾਬੀਓ, ਕਹੋ ਬਜ਼ੁਰਗੋ, ਜੈ ਜੈ ਜੈ ਜੈ ਵਿੱਦਿਆ ।</poem> {{center|{{rule}} }}{{gap}}<poem>(ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਪਿਛੋਂ ਮੁੰਡੇ ਛਾਈ ਮਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੱਟ ਕੁਝ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਗੁਣ ਗਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ)</poem> ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ:- ਮੈਂ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਬਲਜਿੰਦਰ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਪੜ੍ਹਾਵਾਂਗਾ। {{right|(ਪਰਦਾ ਖਿਸਕਦਾ ਹੈ}}<noinclude>{{rh|ਨਵੀਂ ਵਿਦਿਆ||-੧੩-}}</noinclude> 3njv32ap7h2pj7k7qmiq0hxf5q1akb1 219479 219477 2026-05-26T16:27:29Z ਬਿੱਟੂ ਮਲਿਕਪੁਰਾ 2639 219479 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="ਬਿੱਟੂ ਮਲਿਕਪੁਰਾ" /></noinclude>{{center|{{xxx-larger|ਅੰਕ ਪਹਿਲਾ}}}} {{center|{{xx-larger|--ਝਾਕੀ ਪਹਿਲੀ--}}}} ਸੀਨ (੭, ੮ ਬਾਲ ਰੰਗ ਭੂਮੀ ਤੇ ਖੜੇ, ਹੱਥ ਵਿਚ ਪੁਸਤਕਾਂ ਫੜੀ ਇਸ਼ਾਰੇ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ) {{gap}}( ਇਕ ਜੱਟ ਕਹੀ ਮੋਢੇ ਤੇ ਧਰੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਖਲੋ ਕੇ ਗੀਤ ਸੁਣਨ ਲਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ) <poem>ਵਿੱਦਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ, ਤੂੰ ਐ ਵਿੱਦਿਆ । ਸੁਨੋਂ ਭਰਾਵੋ, ਸੁਨੋਂ ਵੀਰਨੋਂ, ਬਨੋਂ ਸਿਆਣੇ ਲੈ ਵਿੱਦਿਆ | ਦੱਸੋ ਸਾਥੀਓ, ਬੋਲੋ ਬਜ਼ੁਰਗੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਦਿੰਦੀ ਭੈ ਵਿੱਦਿਆ । ਡਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਅਕਲ ਦੀ ਤਾਂ ਏ ਮੈ ਵਿੱਦਿਆ । ਅਸਲੀ ਦੌਲਤ ਏ ਇਹ, ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਏ ਲੈ ਵਿੱਦਿਆ। ਚੱਕੀ ਨ ਜਾਵੇ, ਚੋਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪੈਂਦੀ ਨ ਜੀ ਢੈਹੇ ਵਿੱਦਿਆ। ਅਜ਼ਾਦ ਇਹ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਚਾਹੁੰਦੀ ਨ ਭੈ ਵਿੱਦਿਆ ! ਬੋਲੋ ਸਾਬੀਓ, ਕਹੋ ਬਜ਼ੁਰਗੋ, ਜੈ ਜੈ ਜੈ ਜੈ ਵਿੱਦਿਆ ।</poem> {{center|{{rule}} }}{{gap}}<poem>(ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਪਿਛੋਂ ਮੁੰਡੇ ਛਾਈ ਮਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੱਟ ਕੁਝ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਗੁਣ ਗਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ)</poem> ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ:- ਮੈਂ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਬਲਜਿੰਦਰ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਪੜ੍ਹਾਵਾਂਗਾ। {{right|(ਪਰਦਾ ਖਿਸਕਦਾ ਹੈ}}<noinclude>{{rh|ਨਵੀਂ ਵਿਦਿਆ||-੧੩-}}</noinclude> haapeai66p71qj40vvy16ud77m5bzt4 219484 219479 2026-05-26T16:35:24Z ਬਿੱਟੂ ਮਲਿਕਪੁਰਾ 2639 219484 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="ਬਿੱਟੂ ਮਲਿਕਪੁਰਾ" /></noinclude>{{center|{{xxx-larger|ਅੰਕ ਪਹਿਲਾ}}}} {{center|{{xx-larger|--ਝਾਕੀ ਪਹਿਲੀ--}}}} ਸੀਨ {{gap}}(੭, ੮ ਬਾਲ ਰੰਗ ਭੂਮੀ ਤੇ ਖੜੇ, ਹੱਥ ਵਿਚ ਪੁਸਤਕਾਂ ਫੜੀ ਇਸ਼ਾਰੇ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ) {{gap}}( ਇਕ ਜੱਟ ਕਹੀ ਮੋਢੇ ਤੇ ਧਰੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਖਲੋ ਕੇ ਗੀਤ ਸੁਣਨ ਲਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ) <poem>ਵਿੱਦਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ, ਤੂੰ ਐ ਵਿੱਦਿਆ । ਸੁਨੋਂ ਭਰਾਵੋ, ਸੁਨੋਂ ਵੀਰਨੋਂ, ਬਨੋਂ ਸਿਆਣੇ ਲੈ ਵਿੱਦਿਆ | ਦੱਸੋ ਸਾਥੀਓ, ਬੋਲੋ ਬਜ਼ੁਰਗੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਦਿੰਦੀ ਭੈ ਵਿੱਦਿਆ । ਡਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਅਕਲ ਦੀ ਤਾਂ ਏ ਮੈ ਵਿੱਦਿਆ । ਅਸਲੀ ਦੌਲਤ ਏ ਇਹ, ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਏ ਲੈ ਵਿੱਦਿਆ। ਚੱਕੀ ਨ ਜਾਵੇ, ਚੋਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪੈਂਦੀ ਨ ਜੀ ਢੈਹੇ ਵਿੱਦਿਆ। ਅਜ਼ਾਦ ਇਹ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਚਾਹੁੰਦੀ ਨ ਭੈ ਵਿੱਦਿਆ ! ਬੋਲੋ ਸਾਬੀਓ, ਕਹੋ ਬਜ਼ੁਰਗੋ, ਜੈ ਜੈ ਜੈ ਜੈ ਵਿੱਦਿਆ ।</poem> {{gap}}<poem>(ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਪਿਛੋਂ ਮੁੰਡੇ ਛਾਈ ਮਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੱਟ ਕੁਝ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਗੁਣ ਗਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ)</poem> ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ:- ਮੈਂ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਬਲਜਿੰਦਰ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਪੜ੍ਹਾਵਾਂਗਾ। {{right|(ਪਰਦਾ ਖਿਸਕਦਾ ਹੈ}}<noinclude>{{rh|ਨਵੀਂ ਵਿਦਿਆ||-੧੩-}}</noinclude> q4zn3khijkmt1ic4k3lx5ebotnuiize 252 36055 219703 219277 2026-05-27T10:59:50Z Kuldeepburjbhalaike 1640 219703 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q139942958 |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=V |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1to7="ਕਵਰ" 8="ਤਤਕਰਾ" 9="ਸਮਰਪਣ" 10="5" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header={{rh||( {{{pagenum}}} )}} |Footer= |tmplver= }} 1uzjtjucvqnp8ngkszsf2qxgve4twc8 219704 219703 2026-05-27T11:01:38Z Kuldeepburjbhalaike 1640 219704 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q139942958 |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=V |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 8="ਤਤਕਰਾ" 9="ਸਮਰਪਣ" 10="5" 1="ਕਵਰ" 2="ਤੱਤੀਆਂ ਬਰਫਾਂ" 6to7="ਸਾਡਾ ਸਮਾਜ ਤੇ ਧਰਮ" 3="ਬੇਨਤੀ" 4to5="ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header={{rh||( {{{pagenum}}} )}} |Footer= |tmplver= }} nmstc17fty24onmqnqme7x1cxbr3rao 250 38400 219696 110518 2026-05-27T10:36:19Z Kuldeepburjbhalaike 1640 /* ਸੋਧਣਾ */ 219696 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kuldeepburjbhalaike" /></noinclude>{{xxxx-larger|{{center|<poem>(੬)</poem>}}}} {{xxxx-larger|{{center|<poem>ਜਗਤ ਰਚਨਾ</poem>}}}} {{block center|<poem>ਕਰਤੇ ਕੁਦਰਤੋਂ<ref>ਕੁਦਰਤਿ ਦਿਸੈ ਕੁਦਰਤਿ ਸੁਣੀਐ ਕੁਦਰਤਿ ਭਉ ਸੁਖ ਸਾਰੁ ॥</br> ਕੁਦਰਤਿ ਪਾਤਾਲੀ ਆਕਾਸੀ ਕੁਦਰਤਿ ਸਰਬ ਅਕਾਰੁ ॥</ref> ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਾਜਿਆ ਜਾਂ, {{gap}}ਚਾਰ ਜੁਗਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਖਿਡਾਂਵਦਾ<ref>ਨਾਨਕ ਮੇਰੁ ਸਰੀਰਕਾ ਇਕੁ ਰਬੁ ਇਕੁ ਰਥਵਾਹੁ ॥</br> ਜੁਗੁ ਜੁਗੁ ਫੇਰ ਵਟਾਈਅਹਿ ਗਿਆਨੀ ਬੁਝਹਿ ਤਾਹਿ ॥</ref> ਏ । ਸਤਿਜੁਗ<ref>ਸਤਿਜੁਗ ਰਥੁ ਸੰਤੋਖ ਕਾ ਧਰਮੁ ਅਗੈ ਰਥਵਾਹੁ ॥</ref> ਰਥ ਸੰਤੋਖ ਤੇ ਚਾੜ ਦਿਤਾ, {{gap}}ਧਰਮ ਨਾਲ ਰਥਵਾਹੀ ਬਠਾਂਵਦਾ ਏ । ਤਰੇਤੇ<ref>ਤ੍ਰੇਤੇ ਰਥੁ ਜਤੈ ਕਾ ਜੋਰੁ ਅਗੈ ਰਥਵਾਹੁ ॥</ref> ਜਤ, ਦਾ ਰਥ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, {{gap}}ਜੋਰ, ਉਸਦੇ ਤਾਈਂ ਚਲਾਂਵਦਾ ਏ । ਦੁਆਪਰ<ref>ਦੁਆਪਰਿ ਰਥੁ ਤਪੈ ਕਾ ਸਤ ਅਗੈ ਰਥਵਾਹੁ ॥</ref> ਤਪ, ਦੇ ਰਥ ਅਸਵਾਰ ਕੀਤਾ, {{gap}}ਸਤ, ਸੋਚਕੇ ਸਾਥ ਨਿਭਾਂਵਦਾ ਏ । ਕਲਜੁਗ ਅਗਨ ਦੇ ਰਥ ਬਠਾਲ ਦਿਤਾ, {{gap}}ਅਤੇ ਕੂੜ ਰਥਵਾਹੀ ਬਨਾਂਵਦਾ ਏ । ਪਵਨ ਗੁਰੂ, ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ, ਧਰਤ ਮਾਤਾ, {{gap}}ਦਿਨ ਰਾਤ ਦੀ ਗੋਦ ਖਡਾਂਵਦਾ ਏ । ਫੁਲ ਫੁਲ ਬਨ ਰਾਏ ਨੇ ਮਸਤ ਕੀਤਾ, {{gap}}ਸੂਰਜ ਚੰਦ ਦੀਵੇ ਦੋ ਜਗਾਂਵਦਾ ਏ । 'ਕਿਰਤੀ' ਵੇਖਦਾ ਆਪ ਵਿਸਮਾਦ ਹੁੰਦਾ, {{gap}}ਅੰਤ ਅਪਨੇ ਵਿਚ ਸਮਾਂਵਦਾ ਏ ।</poem>}} {{nop}}<noinclude><references /></noinclude> fhf1iznin4zxglqnaexxxaha84qltfr 219697 219696 2026-05-27T10:36:58Z Kuldeepburjbhalaike 1640 219697 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kuldeepburjbhalaike" /></noinclude>{{xxxx-larger|{{center|<poem>(੬)</poem>}}}} {{xxxx-larger|{{center|<poem>ਜਗਤ ਰਚਨਾ</poem>}}}} {{block center|<poem>ਕਰਤੇ ਕੁਦਰਤੋਂ<ref>ਕੁਦਰਤਿ ਦਿਸੈ ਕੁਦਰਤਿ ਸੁਣੀਐ ਕੁਦਰਤਿ ਭਉ ਸੁਖ ਸਾਰੁ ॥</br>ਕੁਦਰਤਿ ਪਾਤਾਲੀ ਆਕਾਸੀ ਕੁਦਰਤਿ ਸਰਬ ਅਕਾਰੁ ॥</ref> ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਾਜਿਆ ਜਾਂ, {{gap}}ਚਾਰ ਜੁਗਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਖਿਡਾਂਵਦਾ<ref>ਨਾਨਕ ਮੇਰੁ ਸਰੀਰਕਾ ਇਕੁ ਰਬੁ ਇਕੁ ਰਥਵਾਹੁ ॥</br>ਜੁਗੁ ਜੁਗੁ ਫੇਰ ਵਟਾਈਅਹਿ ਗਿਆਨੀ ਬੁਝਹਿ ਤਾਹਿ ॥</ref> ਏ । ਸਤਿਜੁਗ<ref>ਸਤਿਜੁਗ ਰਥੁ ਸੰਤੋਖ ਕਾ ਧਰਮੁ ਅਗੈ ਰਥਵਾਹੁ ॥</ref> ਰਥ ਸੰਤੋਖ ਤੇ ਚਾੜ ਦਿਤਾ, {{gap}}ਧਰਮ ਨਾਲ ਰਥਵਾਹੀ ਬਠਾਂਵਦਾ ਏ । ਤਰੇਤੇ<ref>ਤ੍ਰੇਤੇ ਰਥੁ ਜਤੈ ਕਾ ਜੋਰੁ ਅਗੈ ਰਥਵਾਹੁ ॥</ref> ਜਤ, ਦਾ ਰਥ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, {{gap}}ਜੋਰ, ਉਸਦੇ ਤਾਈਂ ਚਲਾਂਵਦਾ ਏ । ਦੁਆਪਰ<ref>ਦੁਆਪਰਿ ਰਥੁ ਤਪੈ ਕਾ ਸਤ ਅਗੈ ਰਥਵਾਹੁ ॥</ref> ਤਪ, ਦੇ ਰਥ ਅਸਵਾਰ ਕੀਤਾ, {{gap}}ਸਤ, ਸੋਚਕੇ ਸਾਥ ਨਿਭਾਂਵਦਾ ਏ । ਕਲਜੁਗ ਅਗਨ ਦੇ ਰਥ ਬਠਾਲ ਦਿਤਾ, {{gap}}ਅਤੇ ਕੂੜ ਰਥਵਾਹੀ ਬਨਾਂਵਦਾ ਏ । ਪਵਨ ਗੁਰੂ, ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ, ਧਰਤ ਮਾਤਾ, {{gap}}ਦਿਨ ਰਾਤ ਦੀ ਗੋਦ ਖਡਾਂਵਦਾ ਏ । ਫੁਲ ਫੁਲ ਬਨ ਰਾਏ ਨੇ ਮਸਤ ਕੀਤਾ, {{gap}}ਸੂਰਜ ਚੰਦ ਦੀਵੇ ਦੋ ਜਗਾਂਵਦਾ ਏ । 'ਕਿਰਤੀ' ਵੇਖਦਾ ਆਪ ਵਿਸਮਾਦ ਹੁੰਦਾ, {{gap}}ਅੰਤ ਅਪਨੇ ਵਿਚ ਸਮਾਂਵਦਾ ਏ ।</poem>}} {{nop}}<noinclude><references /></noinclude> tflpgp0s6b1ypp4gxfz854qnfse60qg 219699 219697 2026-05-27T10:51:00Z Kuldeepburjbhalaike 1640 219699 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kuldeepburjbhalaike" /></noinclude>{{xxxx-larger|{{center|<poem>(੬)</poem>}}}} {{xxxx-larger|{{center|<poem>ਜਗਤ ਰਚਨਾ</poem>}}}} {{block center|<poem>ਕਰਤੇ ਕੁਦਰਤੋਂ<ref>ਕੁਦਰਤਿ ਦਿਸੈ ਕੁਦਰਤਿ ਸੁਣੀਐ ਕੁਦਰਤਿ ਭਉ ਸੁਖ ਸਾਰੁ ॥</br>ਕੁਦਰਤਿ ਪਾਤਾਲੀ ਆਕਾਸੀ ਕੁਦਰਤਿ ਸਰਬ ਅਕਾਰੁ ॥</ref> ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਾਜਿਆ ਜਾਂ, {{gap}}ਚਾਰ ਜੁਗਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਖਿਡਾਂਵਦਾ<ref>ਨਾਨਕ ਮੇਰੁ ਸਰੀਰਕਾ ਇਕੁ ਰਬੁ ਇਕੁ ਰਥਵਾਹੁ ॥</br>ਜੁਗੁ ਜੁਗੁ ਫੇਰ ਵਟਾਈਅਹਿ ਗਿਆਨੀ ਬੁਝਹਿ ਤਾਹਿ ॥</ref> ਏ । ਸਤਿਜੁਗ<ref>ਸਤਿਜੁਗ ਰਥੁ ਸੰਤੋਖ ਕਾ ਧਰਮੁ ਅਗੈ ਰਥਵਾਹੁ ॥</ref> ਰਥ ਸੰਤੋਖ ਤੇ ਚਾੜ ਦਿਤਾ, {{gap}}ਧਰਮ ਨਾਲ ਰਥਵਾਹੀ ਬਠਾਂਵਦਾ ਏ । ਤਰੇਤੇ<ref>ਤ੍ਰੇਤੇ ਰਥੁ ਜਤੈ ਕਾ ਜੋਰੁ ਅਗੈ ਰਥਵਾਹੁ ॥</ref> ਜਤ, ਦਾ ਰਥ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, {{gap}}ਜੋਰ, ਉਸਦੇ ਤਾਈਂ ਚਲਾਂਵਦਾ ਏ । ਦੁਆਪਰ<ref>ਦੁਆਪਰਿ ਰਥੁ ਤਪੈ ਕਾ ਸਤ ਅਗੈ ਰਥਵਾਹੁ ॥</ref> ਤਪ, ਦੇ ਰਥ ਅਸਵਾਰ ਕੀਤਾ, {{gap}}ਸਤ, ਸੋਚਕੇ ਸਾਥ ਨਿਭਾਂਵਦਾ ਏ । ਕਲਜੁਗ<ref>ਕਲਜੁਗਿ ਰਥੁ ਅਗਨਿ ਕਾ ਕੂੜੁ ਅਗੈ ਰਥਵਾਹੁ॥</ref> ਅਗਨ ਦੇ ਰਥ ਬਠਾਲ ਦਿਤਾ, {{gap}}ਅਤੇ ਕੂੜ ਰਥਵਾਹੀ ਬਨਾਂਵਦਾ ਏ । ਪਵਨ<ref>ਪਵਣ ਗੁਰੂ ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ ਮਾਤਾ ਧਰਤਿ ਮਹਤੁ॥</ref> ਗੁਰੂ, ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ, ਧਰਤ ਮਾਤਾ, {{gap}}ਦਿਨ ਰਾਤ ਦੀ ਗੋਦ ਖਡਾਂਵਦਾ<ref>ਦਿਵਸੁ ਰਾਤਿ ਦੁਇ ਦਾਈ ਦਾਇਆ ਖੇਲੈ ਸਗਲ ਜਗਤੁ॥</ref> ਏ । ਫੁਲ ਫੁਲ<ref>ਸਗਲ ਬਨ ਰਾਇ ਫੂਲੰਤ ਜੋਤੀ।</ref> ਬਨ ਰਾਏ ਨੇ ਮਸਤ ਕੀਤਾ, {{gap}}ਸੂਰਜ ਚੰਦ ਦੀਵੇ ਦੋ ਜਗਾਂਵਦਾ<ref>ਗਗਨ ਮੈਥਾਲੁ ਰਵਿਚੰਦੁ ਦੀਪਕ ਬਨੇ ਤਾਰਿਕਾ ਮੰਡਲ ਜਨਕ ਮੋਤੀ</ref> ਏ । 'ਕਿਰਤੀ'<ref>ਆਪੀਨੈਆਪੁ ਸਾਜਿਓ ਆਪੀਨੈ ਰਚਿਓ ਨਾਉ॥</br>ਦੁਯੀ ਕੁਦਰਤਿ ਸਾਜੀਐ ਕਰਿ ਆਸਣੁ ਡਿਠੋ ਚਾਉ॥</ref> ਵੇਖਦਾ ਆਪ ਵਿਸਮਾਦ<ref>ਵਿਸਮਾਦੁ ਸਿਫਤਿ ਵਿਸਮਾਦੁ ਸਾਲਾਹ॥ ਵਿਸਮਾਦੁ ਉਝੜਿ ਵਿਸਮਾਦੁ ਰਾਹੁ॥ ਵਿਸਮਾਦੁ ਨੇੜੈ ਵਿਸਮਾਦੁ ਦੂਰਿ॥ ਵਿਸਮਾਦੁ ਦੇਖੈ ਹਾਜਰਾ ਹਜੂਰਿ॥</ref> ਹੁੰਦਾ, {{gap}}ਅੰਤ ਅਪਨੇ ਵਿਚ ਸਮਾਂਵਦਾ ਏ ।</poem>}} {{nop}}<noinclude><references /></noinclude> puppk0j436xi9r4jb83xu6k0b2j8dag 250 38812 219698 110519 2026-05-27T10:44:10Z Kuldeepburjbhalaike 1640 /* ਸੋਧਣਾ */ 219698 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kuldeepburjbhalaike" />{{center|(੭)}}</noinclude>{{c|{{xxx-larger|ਸਮੇਂ ਦਾ ਚੱਕਰ}}}} {{Block center|{{gap}}ਏਸ ਤਰਾਂ ਜਗਤ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੋਈ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਜਿਹਾ ਕਿ ਸਤਿਜੁਗ ਅੰਦਰ ਰਥ ਸੰਤੋਖ ਦਾ ਤੇ ਰਥਵਾਈ ਧਰਮ ਬਣਿਆ। ਪਰ ਸਮੇਂ ਨੇ ਏਰ ਨਾ ਸਹਾਰਦੇ ਹੋਏ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਣ ਦੀ ਠਾਣ ਲਈ ਆਪਨੇ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਨੂੰ ਕਠਿਆਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਮਤਾ ਪਕਾਇਆ।}} {{c|{{xxx-larger|ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਾਥੀ}}}} {{Block center|<poem>{{gap}}ਆਣ ਲਗਾ ਦਰਬਾਰ ਸਮੇਂ ਨੇ ਕਰੀ ਤਿਆਰੀ। ਕਾਮ ਕਰੋਧ ਹੰਕਾਰ ਲੋਭ ਮੋਹ ਵਡ ਬਲਕਾਰੀ। ਬੈਠੇ ਪਾਂਚੋਂ ਬੀਰ ਬੋਲਦੇ ਵਾਰੋ ਵਾਰੀ। ਕਰਦੇ ਇਹੋ ਵਿਚਾਰ ਧਰਮ ਦੀ ਕਰੋ ਖੁਵਾਰੀ। ਸਭਨਾਂ ਚਿਤ ਹੁਲਾਸ ਦਿਲਾਸੇ ਦੇਵਣ ਭਾਰੀ। ਹੋ ਰਹੀ ਜੈ ਜੈਕਾਰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਚੜੀ ਖੁਮਾਰੀ।</poem>}} {{rule}} (੬) ਕਲਜੁਗਿ ਰਥੁ ਅਗਨਿ ਕਾ ਕੂੜੁ ਅਗੈ ਰਥਵਾਹੁ॥ (੭) ਪਵਣ ਗੁਰੂ ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ ਮਾਤਾ ਧਰਤਿ ਮਹਤੁ॥ (੮)ਦਿਵਸੁ ਰਾਤਿ ਦੁਇ ਦਾਈ ਦਾਇਆ ਖੇਲੈ ਸਗਲ ਜਗਤੁ॥ (੯) ਸਗਲ ਬਨ ਰਾਇ ਫੂਲੰਤ ਜੋਤੀ। (੧੦ ਗਗਨ ਮੈਥਾਲੁ ਰਵਿਚੰਦੁ ਦੀਪਕ ਬਨੇ ਤਾਰਿਕਾ ਮੰਡਲ ਜਨਕ ਮੋਤੀ (੧੧) ਆਪੀਨੈਆਪੁ ਸਾਜਿਓ ਆਪੀਨੈ ਰਚਿਓ ਨਾਉ॥ ਦੁਯੀ ਕੁਦਰਤਿ ਸਾਜੀਐ ਕਰਿ ਆਸਣੁ ਡਿਠੋ ਚਾਉ॥ (੧੨) ਵਿਸਮਾਦੁ ਸਿਫਤਿ ਵਿਸਮਾਦੁ ਸਾਲਾਹ॥ ਵਿਸਮਾਦੁ ਉਝੜਿ ਵਿਸਮਾਦੁ ਰਾਹੁ॥ ਵਿਸਮਾਦੁ ਨੇੜੈ ਵਿਸਮਾਦੁ ਦੂਰਿ॥ ਵਿਸਮਾਦੁ ਦੇਖੈ ਹਾਜਰਾ ਹਜੂਰਿ॥<noinclude></noinclude> e02qtek5zyn9733r28athbuauyl1168 219700 219698 2026-05-27T10:51:11Z Kuldeepburjbhalaike 1640 219700 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kuldeepburjbhalaike" />{{center|(੭)}}</noinclude>{{c|{{xxx-larger|ਸਮੇਂ ਦਾ ਚੱਕਰ}}}} {{Block center|{{gap}}ਏਸ ਤਰਾਂ ਜਗਤ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੋਈ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਜਿਹਾ ਕਿ ਸਤਿਜੁਗ ਅੰਦਰ ਰਥ ਸੰਤੋਖ ਦਾ ਤੇ ਰਥਵਾਈ ਧਰਮ ਬਣਿਆ। ਪਰ ਸਮੇਂ ਨੇ ਏਰ ਨਾ ਸਹਾਰਦੇ ਹੋਏ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਣ ਦੀ ਠਾਣ ਲਈ ਆਪਨੇ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਨੂੰ ਕਠਿਆਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਮਤਾ ਪਕਾਇਆ।}} {{c|{{xxx-larger|ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਾਥੀ}}}} {{Block center|<poem>ਆਣ ਲਗਾ ਦਰਬਾਰ ਸਮੇਂ ਨੇ ਕਰੀ ਤਿਆਰੀ। ਕਾਮ ਕਰੋਧ ਹੰਕਾਰ ਲੋਭ ਮੋਹ ਵਡ ਬਲਕਾਰੀ। ਬੈਠੇ ਪਾਂਚੋਂ ਬੀਰ ਬੋਲਦੇ ਵਾਰੋ ਵਾਰੀ। ਕਰਦੇ ਇਹੋ ਵਿਚਾਰ ਧਰਮ ਦੀ ਕਰੋ ਖੁਵਾਰੀ। ਸਭਨਾਂ ਚਿਤ ਹੁਲਾਸ ਦਿਲਾਸੇ ਦੇਵਣ ਭਾਰੀ। ਹੋ ਰਹੀ ਜੈ ਜੈਕਾਰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਚੜੀ ਖੁਮਾਰੀ।</poem>}} {{nop}}<noinclude></noinclude> rkhgc5qk8mxbhvgxygj0nvy09qx6zap 250 38854 219701 110520 2026-05-27T10:52:20Z Kuldeepburjbhalaike 1640 /* ਸੋਧਣਾ */ 219701 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kuldeepburjbhalaike" />{{center|(੧੦)}}</noinclude>{{c|{{xxx-larger|ਕਰੋਧ}}}} {{Block center|<poem> ਦੂਜੇ ਉਠ ਕਰੋਧ ਨੇ ਠੀਸ ਮਾਰੀ, {{gap}}ਸੁਨੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਾਵਸਾਂ ਮੈਂ। ਸਚ ਕਹਿਣ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਕਰੇ ਜੇਹੜਾ, {{gap}}ਓਹਨੂੰ ਗਿਚੀਓਂ ਨਪ ਬਠਵਸਾਂ ਮੈਂ। ਮੇਰੇ ਹਥ ਕਟਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਭਰੀਆਂ, {{gap}}ਵੇਖੋ ਕਿਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਚਲਾਵਸਾਂ ਮੈਂ। ਜਦੋਂ ਚੜਾਂਗਾ ਆਣਕੇ ਸੀਸ ਉਤੇ, {{gap}}ਅਖਾਂ ਅੰਨੀਆਂ ਤੁਰਤ ਕਰਾਵਸਾਂ ਮੈਂ। ਟੋਟੇ ਪੁਤਰਾਂ ਦੇ ਹਥੀਂ ਕਰਨ ਰਾਜੇ, . {{gap}}ਜਹੇ ਅਕਲ ਨੂੰ ਜੰਦਰੇ ਲਾਵਸਾਂ ਮੈਂ। ਭਾਈ ਭਾਈ ਦੇ ਖੂਨ ਚਿ ਹਥ ਰੰਗਣ, {{gap}}ਐਸੀ ਪੁਠੀਆਂ ਕਲਾ ਭਵਾਵਸਾਂ ਮੈਂ। ਡੇਰੇ ਸਾਧੂਆਂ ਵਿਚ ਜਾਂ ਪੈਰ ਧਰਸਾਂ {{gap}}ਨਾਲ ਚਿਮਟਿਆਂ ਖੂਬ ਲੜਾਵਸਾਂ ਮੈਂ। ਸ਼ਾਂਤ ਸ਼ੂੰਤ ਆਪੇ ਸਭ ਭਜ ਜਾਸਨ, {{gap}}ਚੋ ਚੁਕ ਕੇ ਜਦੋਂ ਵਗਾਵਸਾਂ ਮੈਂ। ਐਸੀ ਦੂਈ ਦਵੈਤ ਦੀ ਅੱਗ ਬਾਲਾਂ, {{gap}}ਪਤ, ਸਤ, ਸੰਤੋਖ, ਜਲਾਵਸਾਂ ਮੈਂ। ਜੇਕਰ ਮਤ ਦੀ ਗਲ ਕੋਈ ਕਹਿਣ ਲਗੇ, {{gap}}ਸਿਰ ਪਾੜਕੇ ਹਥ ਫੜਾਵਸਾਂ ਮੈਂ। ਠੇਕੇਦਾਰ ਬਣਕੇ ਬੈਠੇ ਧਰਮ ਦੇ ਜੋ, {{gap}}ਹਥੋਂ ਤਿਨਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਮਰਵਾਵਸਾਂ ਮੈਂ। 'ਕਿਰਤੀ' ਵੇਖਣਾ ਧਰਮ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਚਿ, {{gap}}ਕੀਕਰ ਜੁਤੀਆਂ ਦਾਲ ਵੰਡਾਵਸਾਂ ਮੈਂ।</poem>}}<noinclude></noinclude> 6fj9fi56opoiu1p1lredimrdi9zsclu 219702 219701 2026-05-27T10:52:40Z Kuldeepburjbhalaike 1640 219702 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kuldeepburjbhalaike" />{{center|(੧੦)}}</noinclude>{{c|{{xxx-larger|ਕਰੋਧ}}}} {{Block center|<poem> ਦੂਜੇ ਉਠ ਕਰੋਧ ਨੇ ਠੀਸ ਮਾਰੀ, {{gap}}ਸੁਨੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਾਵਸਾਂ ਮੈਂ। ਸਚ ਕਹਿਣ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਕਰੇ ਜੇਹੜਾ, {{gap}}ਓਹਨੂੰ ਗਿਚੀਓਂ ਨਪ ਬਠਵਸਾਂ ਮੈਂ। ਮੇਰੇ ਹਥ ਕਟਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਭਰੀਆਂ, {{gap}}ਵੇਖੋ ਕਿਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਚਲਾਵਸਾਂ ਮੈਂ। ਜਦੋਂ ਚੜਾਂਗਾ ਆਣਕੇ ਸੀਸ ਉਤੇ, {{gap}}ਅਖਾਂ ਅੰਨੀਆਂ ਤੁਰਤ ਕਰਾਵਸਾਂ ਮੈਂ। ਟੋਟੇ ਪੁਤਰਾਂ ਦੇ ਹਥੀਂ ਕਰਨ ਰਾਜੇ, . {{gap}}ਜਹੇ ਅਕਲ ਨੂੰ ਜੰਦਰੇ ਲਾਵਸਾਂ ਮੈਂ। ਭਾਈ ਭਾਈ ਦੇ ਖੂਨ ਚਿ ਹਥ ਰੰਗਣ, {{gap}}ਐਸੀ ਪੁਠੀਆਂ ਕਲਾ ਭਵਾਵਸਾਂ ਮੈਂ। ਡੇਰੇ ਸਾਧੂਆਂ ਵਿਚ ਜਾਂ ਪੈਰ ਧਰਸਾਂ {{gap}}ਨਾਲ ਚਿਮਟਿਆਂ ਖੂਬ ਲੜਾਵਸਾਂ ਮੈਂ। ਸ਼ਾਂਤ ਸ਼ੂੰਤ ਆਪੇ ਸਭ ਭਜ ਜਾਸਨ, {{gap}}ਚੋ ਚੁਕ ਕੇ ਜਦੋਂ ਵਗਾਵਸਾਂ ਮੈਂ। ਐਸੀ ਦੂਈ ਦਵੈਤ ਦੀ ਅੱਗ ਬਾਲਾਂ, {{gap}}ਪਤ, ਸਤ, ਸੰਤੋਖ, ਜਲਾਵਸਾਂ ਮੈਂ। ਜੇਕਰ ਮਤ ਦੀ ਗਲ ਕੋਈ ਕਹਿਣ ਲਗੇ, {{gap}}ਸਿਰ ਪਾੜਕੇ ਹਥ ਫੜਾਵਸਾਂ ਮੈਂ। ਠੇਕੇਦਾਰ ਬਣਕੇ ਬੈਠੇ ਧਰਮ ਦੇ ਜੋ, {{gap}}ਹਥੋਂ ਤਿਨਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਮਰਵਾਵਸਾਂ ਮੈਂ। 'ਕਿਰਤੀ' ਵੇਖਣਾ ਧਰਮ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਚਿ, {{gap}}ਕੀਕਰ ਜੁਤੀਆਂ ਦਾਲ ਵੰਡਾਵਸਾਂ ਮੈਂ।</poem>}} {{nop}}<noinclude></noinclude> 1qm33jttgtrj8hoiax3ge92vihtauw5 252 44577 219673 117545 2026-05-27T06:29:40Z Taranpreet Goswami 2106 219673 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title=ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ – ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor=ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ |Illustrator= |School= |Publisher=ਭਾ. ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ |Address=ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="ਕੋਲੋਫੋਨ" 3="5" 175="-" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} ivjijzoage80lcxwsd6wrv4ezmjkvtw 250 47009 219509 121689 2026-05-27T03:01:45Z Dugal harpreet 231 /* ਤਸਦੀਕ */ 219509 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{dhr|3em}} {{Block center|<poem>{{xx-larger|□}} ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਪਿੱਛੋਂ ਇੱਕ ਵੀ ਸੁਪਨਾ, ਹੋਇਆ ਜੇ ਸਾਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਮਝ ਲਵੋ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਪੱਲੇ, ਤਿੱਖੀ ਕਲਮ-ਕਟਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਪਿੱਠ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ, ਧੂੜ ਚੁਗਲੀਆਂ ਹੋਰ ਬੜਾ ਕੁਝ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਹੁੰਦਿਆਂ ਸੁੰਦਿਆਂ, ਮੱਠੀ ਹੁਣ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਆ ਬੈਠਾ ਏ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ, ਅੱਜ ਫਿਰ ਕਿੰਨੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਮਗਰੋਂ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਅਜੇ ਵੀ ਓਹੀ, ਤਾਹੀਉਂ ਸਾਡਾ ਯਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਆਪੋ ਅਪਣੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਖਾਤਰ, ਮਰ ਚੱਲੇ ਹੋ ਜੰਗਾਂ ਲੜਦੇ, ਅਮਨ ਦੀ ਰਾਖੀ ਖਾਤਰ ਬਣਿਆ, ਅੱਜ ਤੱਕ ਕਿਉਂ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੰਗਤ ਦੇ ਵਿਚ ਪੰਗਤ ਲਾ ਕੇ, ਬਹਿ ਜਾਵੋ ਜੇ ਬਹਿਣਾ ਚਾਹੋ, ਧਰਮਸਾਲ ਦਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉ, ਇਹ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉੱਚੀ ਥਾਂ ਤੇ ਬੈਠਿਆਂ ਨੂੰ ਮੈਂ, ਕਰਾਂ ਸਲਾਮਾਂ, ਨਾ-ਮੁਮਕਿਨ ਹੈ, ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾਵਾਂ ਪਿਤਾ ਪੁਰਖੀਆ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਊਚ ਨੀਚ ਦੇ ਝਗੜੇ ਝੇੜੇ, ਵਧਦੇ ਜਾਂਦੇ ਕੌਣ ਨਿਬੇੜੇ, ਬੇਗਮਪੁਰ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਵਾਲਾ, ਵੱਸਦਾ ਕਿਉਂ ਸੰਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। </poem>}} {{center|●}}<noinclude>{{center|ਗੁਲਨਾਰ- 86}}</noinclude> 3qwc71uyqjwr3joris2l7ysdau6ka00 250 47010 219510 121690 2026-05-27T03:03:18Z Dugal harpreet 231 /* ਤਸਦੀਕ */ 219510 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{dhr|3em}} {{Block center|<poem>{{xx-larger|□}} ਖੁਸ਼ਬੂ ਦਾ ਫੁੱਲ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜਨਾ, ਕੀਹ ਕਹਿਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਖਿੜਿਆ ਗੁਲਾਬ, ਆਪਣੇ, ਸਾਏ ਤੋਂ ਡਰ ਗਿਆ। ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਇਮਤਿਹਾਨ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਸੀ ਵਕਤ ਨੇ, ਸਿਦਕਾਂ ਦੀ ਪਰਖ਼ ਵਾਸਤੇ, ਤਵੀਆਂ ਤੇ ਧਰ ਗਿਆ। ਹੰਝੂ ਦਾ ਅੱਖ 'ਚ ਠਹਿਰਨਾ, ਆਉਣਾ ਨਾ ਬਾਹਰ ਨੂੰ, ਧੜਕਣ ਨੂੰ ਏਹੋ ਹਾਦਸਾ, ਪੱਥਰ ਹੈ ਕਰ ਗਿਆ। ਆਇਆ ਤੂਫ਼ਾਨ, ਆਣ ਕੇ, ਰੁਕਿਆ ਨਾ ਅਟਕਿਆ, ਬਸਤੀ ਦੇ ਘਰ ਉਜਾੜ ਕੇ, ਖੰਡਰ ਹੈ ਕਰ ਗਿਆ। ਕਿੱਥੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੈਂ ਤੂੰ ਦਿਲ ਦੇ ਮਹਿਰਮਾ, ਦੇ ਜਾ ਉਧਾਰ ਜ਼ਖ਼ਮ ਫਿਰ, ਪਹਿਲਾ ਤਾਂ ਭਰ ਗਿਆ। ਗਰਜ਼ਾਂ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਸਾਗਰੀਂ, ਮੈਂ ਤੈਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਓਹੀ ਹੈ ਲਾਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਤਰ ਗਿਆ। ਖਵਰੇ ਹਵਾ ਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਕੀ ਆ ਗਿਆ, ਟਾਹਣੀ 'ਤੋਂ ਫੁੱਲ ਤੋੜ ਕੇ, ਸਿਵਿਆਂ 'ਚ ਧਰ ਗਿਆ। </poem>}} {{center|●}}<noinclude>{{center|ਗੁਲਨਾਰ- 87}}</noinclude> edsxpv3n60rsx97i0kgqykjiv6kkrnw 250 47011 219511 121691 2026-05-27T03:05:01Z Dugal harpreet 231 /* ਤਸਦੀਕ */ 219511 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{dhr|3em}} {{Block center|<poem>{{xx-larger|□}} ਤੂੰ ਮੈਥੋਂ ਦੂਰ ਨਾ ਜਾਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇ ਆਸਰਾ ਕਰਕੇ। ਮੈਂ ਕਿੱਦਾਂ ਜੀ ਸਕਾਂਗਾ, ਰੂਹ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਤੋਂ ਜੁਦਾ ਕਰਕੇ। ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਦੋਸਤੀ ਤੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਲਿਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਜੇਕਰ ਤੁਰ ਰਿਹਾਂ ਅੱਜ ਤੀਕ ਤਾਂ, ਤੇਰੀ ਦੁਆ ਕਰਕੇ। ਕਿਵੇਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਸਰੋਵਰ, ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਲੋਕ, ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਕਰਕੇ। ਗੁਬਾਰਾ ਸ਼ਾਨ ਦਾ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਬਹੁਤ ਸੱਖਣਾ ਹੈ, ਇਹ ਧਰਤੀ ਛੱਡ ਅੰਬਰ ਘੁੰਮਦਾ, ਫੋਕੀ ਹਵਾ ਕਰਕੇ। ਅਜੰਤਾ ਤੇ ਅਲੋਰਾ ਵਿੱਚ ਜੇ ਅੱਜ ਬੋਲਦੇ ਪੱਥਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਭ ਲੱਗੀ, ਵੇਖ ਲਉ ਕੇਵਲ ਕਲਾ ਕਰਕੇ। ਬੜਾ ਭੈ-ਭੀਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਹਨ੍ਹੇਰਾ, ਸੋਚ ਵਿਚ ਬੈਠਾ, ਹੁਣੇ ਮੈਂ ਪਰਤਿਆ ਹਾਂ, ਓਸ ਨੂੰ ਮਨ 'ਚੋਂ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਨੂੰ, ਇਖ਼ਲਾਕ ਨੂੰ ਹੈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮਿਲਦੀ, ਕਦੇ ਸੂਲੀ, ਤਵੀ, ਸਰਹੰਦ ਜਾਂ ਫਿਰ ਕਰਬਲਾ ਕਰਕੇ। </poem>}} {{center|●}}<noinclude>{{center|ਗੁਲਨਾਰ- 87}}</noinclude> swu7vh4alcsfxmzwjum4ralwktvg9at 250 47012 219512 121692 2026-05-27T03:06:43Z Dugal harpreet 231 /* ਤਸਦੀਕ */ 219512 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{dhr|3em}} {{Block center|<poem>{{xx-larger|□}} ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਆਣ ਕੇ, ਫਿਰ ਦੂਰ ਤੂੰ ਜਾਇਆ ਨਾ ਕਰ। ਜੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣਾ ਸਬੂਤਾ, ਖ੍ਵਾਬ ਵਿਚ ਆਇਆ ਨਾ ਕਰ। ਅੰਬਰੀਂ ਲਿਸ਼ਕੋਰ ਕਰਕੇ, ਪਰਤ ਜਾਵੇਂ, ਬਿਜਲੀਏ, ਨੇਰ੍ਹੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਰਾ, ਆਉਣ ਦਾ ਲਾਇਆ ਨਾ ਕਰ। ਬਹਿਣ ਦੇ ਧੁੱਪਾਂ 'ਚ ਮੈਨੂੰ, ਰਹਿਣ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਹੇਠ, ਫੋਕੀਆਂ ਹਮਦਰਦੀਆਂ ਦਾ ਸਿਰ ਮਿਰੇ ਸਾਇਆ ਨਾ ਕਰ। ਮੈਂ ਨਿਰੰਤਰ ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਮਹਿਕ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਤੇਜ਼ ਤੁਰ ਤੁਰ ਕੇ ਤੂੰ ਏਦਾਂ, ਦੂਰੀਆਂ ਪਾਇਆ ਨਾ ਕਰ। ਜੇ ਤੁਰੀ ਜਾਂਦੀ ਤੂੰ ਆਪੇ, ਫੁੱਲ-ਪੱਤੇ ਤੋੜਨੇ, ਵੇਲ, ਬੂਟੇ ਗਮਲਿਆਂ ਵਿਚ, ਫੇਰ ਤੂੰ ਲਾਇਆ ਨਾ ਕਰ। ਚਾਂਦਨੀ ਹੈ ਰਾਤ ਸਿਰ ਤੇ, ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਜਾਲ ਹੈ, ਨਾ-ਮੁਰਾਦਾ, ਦੂਰ ਰਹਿ ਕੇ, ਨੇਰ੍ਹ ਤੂੰ ਪਾਇਆ ਨਾ ਕਰ। ਇੱਕ ਹੀ ਮੌਸਮ ਖਿੜਨ ਦਾ, ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਾਂਭ ਲੈ, ਤੂੰ ਹਵਾ ਦੇ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ, ਏਸ ਨੂੰ ਜ਼ਾਇਆ ਨਾ ਕਰ। </poem>}} {{center|●}}<noinclude>{{center|ਗੁਲਨਾਰ- 89}}</noinclude> o5d2mkzxggu0n9shxt0txahd4fjtkuj 250 47013 219513 121693 2026-05-27T03:08:28Z Dugal harpreet 231 /* ਤਸਦੀਕ */ 219513 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{dhr|3em}} {{Block center|<poem>{{xx-larger|□}} ਸ਼ਿਕਵੇ ਗਿਲੇ-ਗੁਜ਼ਾਰੀਆਂ। ਰੂਹ ਨੂੰ ਚੀਰਨ ਆਰੀਆਂ। ਤਾਅਨੇ, ਮਿਹਣੇ, ਤੋਹਮਤਾਂ, ਪਰਬਤ ਨਾਲੋਂ ਭਾਰੀਆਂ। ਦੁਸ਼ਮਣੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਹੁਣ ਤਾਂ ਫਿੱਕੀਆਂ ਯਾਰੀਆਂ। ਤਕੜਾ ਹੋ! ਮੈਂ ਆ ਗਿਆ, ਕਿਸ ਨੇ 'ਵਾਜ਼ਾਂ ਮਾਰੀਆਂ। ਮਿਲਣ ਨਾ ਸਾਨੂੰ ਦੇਂਦੀਆਂ, ਇਹ ਜੋ ਚਾਰ-ਦੀਵਾਰੀਆਂ। ਆਲ੍ਹਣਿਆਂ ਵਿਚ ਪਰਤ ਕੇ, ਸਾਂਭ ਲੈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ। ਰੂਹ ਨੂੰ ਰੱਖੀਂ ਸਾਂਭ ਕੇ, ਰੁੱਤਾਂ ਟੂਣੇਹਾਰੀਆਂ। </poem>}} {{center|●}}<noinclude>{{center|ਗੁਲਨਾਰ- 90}}</noinclude> a371s8ksiau18vpbjrnvr4mqe7h1ct4 250 47014 219514 121694 2026-05-27T03:10:05Z Dugal harpreet 231 /* ਤਸਦੀਕ */ 219514 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{dhr|3em}} {{Block center|<poem>{{xx-larger|□}} ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਗੁਲਕੰਦ ਘੋਲਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ। ਦਿਲ ਦੇ ਗੁੱਝੇ ਭੇਤ ਖੋਲ੍ਹਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ। ਦੂਰ ਦੇਸ ਪਰਦੇਸ ਗੁਆਚੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ, ਫਿਰਦੀ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਟੋਲਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ। ਲੋਰੀ ਤੋਂ ਵੈਣਾਂ ਤੱਕ ਇਹ ਹੀ ਨਿਭਦੀ ਹੈ, ਲੰਘੇ ਖਹਿ ਕੇ ਰੂਹ ਕੋਲ ਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ। ਨਾ ਥਿੜਕੇ ਨਾ ਥਿੜਕਣ ਦੇਵੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਜੋਤ ਅਲਾਹੀ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ। ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਲੋਰੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਨੇ, ਗੀਤ ਅਗੰਮੀ ਰਹੇ ਬੋਲਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਸਾਂਭੇ, ਦਏ ਨਿਆਂ, ਸਦਾ ਰਹੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ। ਕੁੱਲ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਦੁਖ ਸੁਖ ਸਾਂਭੇ ਬੁੱਕਲ 'ਚ, ਧਰਮ ਭੈਣ ਹੈ, ਧਰਮ ਧੌਲ ਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ। ਪਰਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਬਣੇ ਸਹਾਰਾ ਕੱਲ੍ਹਿਆਂ ਦਾ, ਸਾਂਭੇ ਦਿਲ ਦੀ ਲਾਟ ਡੋਲਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ। ਸਦੀਆਂ ਲੰਮੀ ਅਗਨ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੇ ਕੇ ਵੀ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਰਾਮ ਟੋਲਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ। </poem>}} {{center|●}}<noinclude>{{center|ਗੁਲਨਾਰ- 91}}</noinclude> tbjke7cb0x2citmjfllpz6ldaxiwimn 250 47015 219515 121696 2026-05-27T03:11:40Z Dugal harpreet 231 /* ਤਸਦੀਕ */ 219515 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{dhr|3em}} {{Block center|<poem>{{xx-larger|□}} ਮੇਰਾ ਹਮਦਰਦ ਜਦ ਆਵੇ, ਮਸੀਬਤ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਲਾ ਸੁਖ ਨਾਲ ਕਿਹੜਾ ਕਬਰ ਤੇ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੁੜਿੱਕੀ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਤੇ ਈਮਾਨ ਜਦ ਵੇਖੇ, ਅਜਬ ਹੈ ਜੋ ਮਸੀਹਾ, ਦੂਰ ਬਹਿ ਕੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾਵਾਂ ਕਿੰਜ, ਡਾਢੀ ਸ਼ਰਮਸਾਰੀ ਏ, ਮੇਰਾ ਕਿਰਦਾਰ ਮੈਨੂੰ ਰੋਜ਼ ਹੀ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਅੱਗੇ, ਕਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪੈੜ ਨੱਪਦਾ ਹੈ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੌਣ ਇਹ ਜੋ ਅਜਨਬੀ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਅਕਸਰ ਸੋਚਦਾਂ, ਉੱਗੇ ਉਜਾੜਾਂ, ਬਿਰਖ਼ ਜਦ ਵੇਖਾਂ, ਕਿਵੇਂ ਬਲਦੀ ਦੁਪਹਿਰੇ ਸੁਰਖ਼ ਕੇਸੂ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਮਾਨਾ 'ਨਾਇਕ' ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਜੀਵਨਦਾਨ ਹੈ ਲੈਂਦਾ, ਤੇ ਮਗਰੋਂ ਚਾੜ੍ਹ ਫਾਂਸੀ, ਓਸ ਦੀ ਬਰਸੀ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਿੱਧਾ ਤੁਰ ਰਿਹਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਸੇਧੇ, ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਨਾਂ, ਮੇਰੇ ਪਰਛਾਵਿਆਂ ਬਿਨ ਕੌਣ ਮੇਰੇ ਮਗਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। </poem>}} {{center|●}}<noinclude>{{center|ਗੁਲਨਾਰ- 92}}</noinclude> kzt6t7q0uk5xyjecevcngywbjrtyra9 250 47016 219516 121697 2026-05-27T03:13:22Z Dugal harpreet 231 /* ਤਸਦੀਕ */ 219516 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{dhr|3em}} {{Block center|<poem>{{xx-larger|□}} ਮੁਸੀਬਤ ਪੈਣ ਤੇ ਹਰ ਆਦਮੀ ਕਿਸ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਆਪ ਦੱਸੋ, ਓਸ ਵੇਲੇ ਕੌਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕੱਢ ਕੇ ਕੁਤਕੁਤਾਰੀ ਆਪ ਹੀ ਵੇਖੋ, ਖ਼ੁਦਾ ਖ਼ੁਦ ਆਪ ਸਾਹਵੇਂ ਬੈਠ ਕੇ ਕਿੰਜ ਖਿੜਖਿੜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਜ਼ਹਿਮਤ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਵਾਸਤੇ, ਰਹਿਮਤ ਜਦੋਂ ਮੰਗੋ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਆਦਮੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਅੱਲ੍ਹਾ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਤ ਵੇਲੇ ਲੰਘਿਐ, ਪਰਭਾਤੀਆਂ ਗਾਉਂਦਾ, ਇਵੇਂ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਰੱਬ ਆਪ ਹੀ ਕੋਈ ਸੁਰ ਅਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਿਰਖ਼ ਦੀ ਟੀਸੀ ਤੇ ਝੂਮੇ ਜਦ ਕਰੂੰਬਲ ਤਾਂ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਜਾਪਦੈ, ਰੱਬ ਵਜਦ ਅੰਦਰ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਫੁੱਲਾਂ 'ਚ ਰੰਗ ਭਰਦੈ, ਜਾਂ ਆਵੇ ਰਸ ਅਨਾਰਾਂ 'ਚ, ਮੇਰਾ ਬਲਿਹਾਰੀਆ ਕੁਦਰਤ 'ਚ ਸਿੱਧਾ ਆਪ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਝੂਮਣ ਸ਼ਰੀਂਹ ਦੇ ਛਣਕਣੇ ਜਾਂ ਸਣ ਦੀਆਂ ਫ਼ਲੀਆਂ, ਤਾਂ ਜਾਪੇ ਖ਼ੁਦ ਖ਼ੁਦਾ ਹੀ ਰੂਹ ਦੀਆਂ ਤਰਬਾਂ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਅਹਿਸਾਸ ਤੋਂ ਬਿਨ ਤਰੇਲ ਮੋਤੀ ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਕਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਰਾਤੀਂ, ਤਰਲ ਹੋ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। </poem>}} {{center|●}}<noinclude>{{center|ਗੁਲਨਾਰ- 93}}</noinclude> 2a49bu6wpwxddg79g0f2i0wsuzun6gb 250 47017 219517 121698 2026-05-27T03:15:09Z Dugal harpreet 231 /* ਤਸਦੀਕ */ 219517 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{dhr|3em}} {{Block center|<poem>{{xx-larger|□}} ਜੇ ਕਿਰਤੀ ਦਾ ਅੱਜ ਤੱਕ ਬਣਿਆ ਧਰਤੀ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਰ ਮੁਟਿਆਰ ਦੇ ਖ੍ਵਾਬ 'ਚ ਤਾਹੀਉਂ, ਕਾਮਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਰ ਮਾਂ ਹੁੰਦੀ ਵੱਡੀ ਬੁੱਕਲ, ਪੁੱਤਰ, ਧੀਆਂ, ਟੱਬਰ ਸਾਂਭੇ, ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਉੱਤੇ ਫਿਰ ਕਿਉਂ, ਮਮਤਾ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕੱਲ੍ਹ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਏਸ ਜਵਾਨੀ ਦਰਿਆ ਡੱਕੇ, ਪਰਬਤ ਚੀਰੇ, ਅੱਜ ਵੀ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਏਨੀ ਵੀ ਲਾਚਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਲੈਨਿਨ ਬਾਬੇ ਠੀਕ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਸੁਣਦੇ ਧੀਆਂ ਪੁੱਤਰ, ਓਹੀ ਦੱਸਦਾ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਰੋਗੀ ਜਾਂ ਬੀਮਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਵਾਲਿਉ ਸੋਚੋ, ਅਗਨ, ਲਗਨ ਤੇ ਵੇਗ ਜਵਾਨੀ, ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਇਹ ਆਦਿ-ਜੁਗਾਦੀ, ਇਹ ਮਾਰੂ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਚੌਂਕ ਚੁਰਸਤੇ ਮੱਲ ਕੇ ਬੈਠੇ, ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਇਹ ਮੰਗਣਹਾਰੇ, ਇਹਨਾਂ ਤਾਈਂ ਦਾਨ-ਦਖਸ਼ਣਾ ਦੇਣਾ ਤਾਂ ਉਪਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਰ ਕੁਰਸੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਬੈਠੇ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਵਰਦੀਆਂ ਵਾਲੇ, ਹੱਕ ਸੱਚ ਇਨਸਾਫ਼ ਦਾ ਰਾਖਾ, ਇੱਕ ਵੀ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।</poem>}} {{center|●}}<noinclude>{{center|ਗੁਲਨਾਰ- 94}}</noinclude> q1nk9633lg95oipncm4ib7lqp340fc9 250 47018 219519 121699 2026-05-27T03:18:54Z Dugal harpreet 231 /* ਤਸਦੀਕ */ 219519 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{dhr|6em}} {{Block center|<poem>{{xx-larger|□}} ਅਕੀਦਾ ਤੁਰਨ ਦਾ ਕਰੀਏ ਤੇ ਅੰਬਰ ਧਰਤ ਗਾਹ ਲਈਏ। ਕਿ ਚੁੱਭੀ ਮਾਰ ਕੇ ਸਾਗਰ 'ਚ, ਇਸ ਦੇ ਤਲ ਦੀ ਥਾਹ ਲਈਏ। ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਰੀਝ ਦੀ ਖੱਡੀ, ਬੇਗਾਨਾ ਸੂਤ ਬੁਣਦੇ ਹਾਂ, ਚਲੋ ਚਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂੰ ਨੂੰ ਪਿੰਜ ਕੇ, ਚਰਖ਼ੀ ਹੀ ਡਾਹ ਲਈਏ। ਅਸੀਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵਰਕਾਂ ਤੋਂ, ਇੱਕ ਵੀ ਸਬਕ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖਿਆ, ਚਲੋ ਅਪਣੇ ਗਲਾਂ 'ਚੋਂ ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਤੌਕ ਲਾਹ ਲਈਏ। ਅਸਾਨੂੰ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਜੋ, ਦੂਰ ਤੁਰ ਗਏ ਨੇ, ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦਾ ਭਾਰ ਲਾਹ ਲਈਏ। ਕਦੇ ਵੀ ਧਾਰ ਖੰਡੇ ਦੀ ਤੇ ਤੁਰਦੇ ਅਟਕ ਨਾ ਜਾਣਾ, ਮੁਕਾਈਏ ਸਫ਼ਰ ਪਹਿਲਾਂ, ਫੇਰ ਮਗਰੋਂ ਬਹਿ ਕੇ ਸਾਹ ਲਈਏ। ਕਦੇ ਵੀ ਜਿਸਮ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਬੂ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਆਉਣ ਨਾ ਦੇਣਾ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਧੜਕਣ ਮੇਲ ਦੀ ਨੂੰ, ਦਿਲ ਤੋਂ ਚਾਹ ਲਈਏ। ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਤੀਕ ਇਸ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਖਸਲਤ ਖ਼ੁਦ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ, ਚਲੋ ਦਾਨਿਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਧਰਤ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਆਪ ਵਾਹ ਲਈਏ। </poem>}} {{center|●}}<noinclude>{{center|ਗੁਲਨਾਰ- 96}}</noinclude> 4own0o8a5o3lfcb81dookcd0e4fd7cz 250 47019 219520 121700 2026-05-27T03:20:44Z Dugal harpreet 231 /* ਤਸਦੀਕ */ 219520 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{dhr|6em}} {{Block center|<poem>{{xx-larger|□}} ਧੜਕਣਾਂ ਵਿਚ ਚੋਰ ਵਾਂਗੂੰ, ਤੂੰ ਕਦੇ ਆਇਆ ਨਾ ਕਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਆਖ ਕੇ ਤੂੰ ਹੌਸਲਾ ਢਾਇਆ ਨਾ ਕਰ। ਅੱਖ ਤੋਂ ਅੱਖ ਤੀਕ ਤੁਰਦਾ ਨੂਰ ਸਿੱਧੀ ਸੇਧ ਵਿੱਚ, ਤੂੰ ਮੁਹੱਬਤ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ, ਰਾਹ 'ਚ ਉਲਝਾਇਆ ਨਾ ਕਰ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਬਹੁਤ ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਗਿਆਂ, ਯਾਦ ਆਖੇ ਲੱਗ ਕੇ, ਤੂੰ ਮਗਰ ਵੀ ਆਇਆ ਨਾ ਕਰ। ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਿਰਖ਼ ਨੂੰ, ਤਪਦੇ ਥਲਾਂ ਵਿਚ ਕੀਹ ਕਰਾਂ, ਮਿਹਰ ਕਰ ਤੂੰ, ਦਿਲਜਲੇ ਨੂੰ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਇਆ ਨਾ ਕਰ। ਖਿੜਦੀਆਂ ਸਰੋਂਆਂ ਜਦੋਂ, ਕਣਕਾਂ 'ਚ ਤਿੱਤਰ ਬੋਲਦੇ, ਓਸ ਰੁੱਤੇ ਯਾਦ ਆ ਕੇ, ਪਰਖ਼ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਨਾ ਕਰ। ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਛਾਵੇਂ ਗੁਜ਼ਾਰਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਚੁੱਪ ਰਹਾਂ, ਪਰਤ ਜਾਹ ਇਹ ਛਤਰ ਲੈ ਕੇ, ਸਿਰ ਮਿਰੇ ਸਾਇਆ ਨਾ ਕਰ। ਨਿੱਕੀਆਂ ਗਰਜ਼ਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਮੈਂ ਨਾ ਜਿੰਦੇ ਉਲਝਣਾ, ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਐਵੇਂ ਖਾਹ-ਮ-ਖਾਹ ਜ਼ਾਇਆ ਨਾ ਕਰ। </poem>}} {{center|●}}<noinclude>{{center|ਗੁਲਨਾਰ- 97}}</noinclude> qaomvvlsz5c4zad86ia88ubhctw9m0a 250 47020 219521 121701 2026-05-27T03:22:36Z Dugal harpreet 231 /* ਤਸਦੀਕ */ 219521 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{dhr|6em}} {{Block center|<poem>□ ਸੁਣਿਆ ਕਰ ਤੂੰ, ਅੰਬਰ ਵਿਚ ਜੋ ਤਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਵੇਖ ਕਿਵੇਂ, ਜਿਉਂ ਵਖ਼ਤਾਂ ਮਾਰੇ, ਸਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਅੱਖੀਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਅੱਥਰੂ ਡਲ੍ਹਕਣ, ਠੰਡੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਨ ਪਏ, ਰਾਤ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਸੁਣ ਲੈ ਕੀਹ ਦੁਖਿਆਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਸੁਣੋ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਇੰਜ ਕਿਉਂ ਲੱਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਏ, ਗਿਰਗਿਟ ਵਰਗੇ ਬੰਦੇ ਬੇਇਤਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਸਿਦਕ ਸਬੂਰੀ ਵਾਲਿਆਂ ਤਾਈਂ, ਚੀਰ ਚੀਰ ਕੇ ਹਾਰ ਗਏ, ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਜ਼ਾਲਮ ਦੇ ਘਰ ਆਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਬੈਠ ਰਹੋ ਤਾਂ ਚਾਰ ਚੁਫ਼ੇਰੇ, ਚੁੱਪ ਦਾ ਪਹਿਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੁਰ ਪਉ ਤਾਂ ਫਿਰ ਅੰਨ੍ਹੇ ਬੋਲੇ ਸਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਕਹੀਆਂ ਤੇ ਅਣਕਹੀਆਂ ਰਲ ਕੇ, ਦਰਦ ਸਮੁੰਦਰ ਭਰ ਚੱਲਿਆ, ਪਲਕੀਂ ਡੱਕੇ ਹਾਉਕੇ ਹੰਝੂ, ਖ਼ਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਸਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਕਿੱਥੇ ਤੁਰ ਗਏ, ਸੁਣਿਐਂ ਸ਼ਹਿਰੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੱਚੇ ਕੋਠੇ, ਢਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਨੇ। </poem>}} {{center|●}}<noinclude>{{center|ਗੁਲਨਾਰ- 98}}</noinclude> b3yh2kdm0te28ui6pqe9zvaa6ojjsjo 219522 219521 2026-05-27T03:22:56Z Dugal harpreet 231 219522 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{dhr|6em}} {{Block center|<poem>{{xx-larger|□}} ਸੁਣਿਆ ਕਰ ਤੂੰ, ਅੰਬਰ ਵਿਚ ਜੋ ਤਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਵੇਖ ਕਿਵੇਂ, ਜਿਉਂ ਵਖ਼ਤਾਂ ਮਾਰੇ, ਸਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਅੱਖੀਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਅੱਥਰੂ ਡਲ੍ਹਕਣ, ਠੰਡੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਨ ਪਏ, ਰਾਤ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਸੁਣ ਲੈ ਕੀਹ ਦੁਖਿਆਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਸੁਣੋ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਇੰਜ ਕਿਉਂ ਲੱਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਏ, ਗਿਰਗਿਟ ਵਰਗੇ ਬੰਦੇ ਬੇਇਤਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਸਿਦਕ ਸਬੂਰੀ ਵਾਲਿਆਂ ਤਾਈਂ, ਚੀਰ ਚੀਰ ਕੇ ਹਾਰ ਗਏ, ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਜ਼ਾਲਮ ਦੇ ਘਰ ਆਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਬੈਠ ਰਹੋ ਤਾਂ ਚਾਰ ਚੁਫ਼ੇਰੇ, ਚੁੱਪ ਦਾ ਪਹਿਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੁਰ ਪਉ ਤਾਂ ਫਿਰ ਅੰਨ੍ਹੇ ਬੋਲੇ ਸਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਕਹੀਆਂ ਤੇ ਅਣਕਹੀਆਂ ਰਲ ਕੇ, ਦਰਦ ਸਮੁੰਦਰ ਭਰ ਚੱਲਿਆ, ਪਲਕੀਂ ਡੱਕੇ ਹਾਉਕੇ ਹੰਝੂ, ਖ਼ਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਸਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਕਿੱਥੇ ਤੁਰ ਗਏ, ਸੁਣਿਐਂ ਸ਼ਹਿਰੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੱਚੇ ਕੋਠੇ, ਢਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਨੇ। </poem>}} {{center|●}}<noinclude>{{center|ਗੁਲਨਾਰ- 98}}</noinclude> ilnpt3nd5vjfs5w3yqwcexg1wr5o1ar 250 47021 219523 121702 2026-05-27T03:24:37Z Dugal harpreet 231 /* ਤਸਦੀਕ */ 219523 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{dhr|6em}} {{Block center|<poem>{{xx-larger|□}} ਵੇਖ ਲੈ ਦਿਲ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵੇਖ ਲੈ। ਕਿੰਨਾ ਕੁਝ ਹੈ, ਏਸ ਅੰਦਰ ਵੇਖ ਲੈ। ਦਿਲ ਨਿਰੰਤਰ ਧੜਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਜਗਹ, ਬਿਨ ਇਮਾਰਤ ਤੋਂ ਉਹ ਮੰਦਰ ਦੇਖ ਲੈ। ਮੈਂ ਵੀ ਨਾਰੋਵਾਲ ਨੂੰ ਹਾਂ ਤਰਸਦਾ, ਤੂੰ ਵੀ ਆ, ਰਾਹੋਂ ਜਲੰਧਰ ਵੇਖ ਲੈ। ਰਾਹਜ਼ਨ ਰਾਹਾਂ 'ਚ ਬਹਿ ਗਏ ਆਣ ਕੇ, ਰਹਿਬਰੀ ਬਣਿਆ ਆਡੰਬਰ ਦੇਖ ਲੈ। ਜੋ ਵੀ ਮਾਲਕ ਚਾਹ ਰਿਹਾ ਉਹ ਬੋਲਦੈ, ਵਕਤ ਦੇ ਸਾਹਵੇਂ ਕਲੰਦਰ ਵੇਖ ਲੈ। ਹੱਥ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਨੋਂ ਹਟ ਗਏ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਗਰਜ਼ਾਂ ਦੇ ਜੰਦਰ ਵੇਖ ਲੈ। ਬੇ ਜ਼ਮੀਰੇ ਮਾਣਦੇ ਨੇ ਡੋਲ਼ੀਆਂ, ਕਲਯੁਗੀ ਕੋਝਾ ਸਵੰਬਰ ਦੇਖ ਲੈ। </poem>}} {{center|●}}<noinclude>{{center|ਗੁਲਨਾਰ- 99}}</noinclude> tnqrkzzencor6bzq9vcjiysi42zhk6d 250 47022 219524 121703 2026-05-27T03:26:25Z Dugal harpreet 231 /* ਤਸਦੀਕ */ 219524 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{dhr|6em}} {{Block center|<poem>{{xx-larger|□}} ਮੁਹੱਬਤ ਬਹੁਤ ਲੰਮੀ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਹੈ। ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਆਖਣ ਬੰਦਗੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਇਕਰਾਰ ਤੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਨਿਰੰਤਰ ਖੂਬਸੂਰਤ ਦਿਲ ਲਗੀ ਹੈ। ਗੁਆਚੀ ਪੈੜ ਲੱਭਣੀ ਸ਼ੁਤਰ ਵਾਲੀ, ਕਿਸੇ ਸੱਸੀ ਦੀ ਕੈਸੀ ਸਾਦਗੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਪਰਵਾਨ ਹੋਵਾਂ, ਨਿਰੰਤਰ ਨਾਲ ਤੁਰਦੀ ਤਿਸ਼ਨਗੀ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਵੀ ਬਹਿਣ ਨਾ ਦੇਵੇ ਘੜੀ ਪਲ, ਮੇਰੇ ਮੱਥੇ 'ਚ ਜੋ ਆਵਾਰਗੀ ਹੈ। ਕਿਵੇਂ ਮਕਤਲ 'ਚ ਆ ਕੇ ਪਰਤ ਜਾਵਾਂ, ਮੇਰੇ ਬਾਪੂ ਮੁਤਾਬਕ ਬੁਜ਼ਦਿਲੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਵਿਚ ਫ਼ੈਲ ਗਈ ਹੈ ਮਹਿਕ ਜਿੱਦਾਂ, ਮੁਹੱਬਤ ਇਹ ਤੇਰੀ ਦਰਿਆਦਿਲੀ ਹੈ। </poem>}} {{center|●}}<noinclude>{{center|ਗੁਲਨਾਰ- 100}}</noinclude> imx8rtcx5bvvoqz86s6ky0gdnot8pj6 250 47026 219525 121716 2026-05-27T03:28:06Z Dugal harpreet 231 /* ਤਸਦੀਕ */ 219525 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{dhr|6em}} {{Block center|<poem>□ ਧਰਮ ਕਰਮ ਨੂੰ ਪਰਖ਼ਣ ਖਾਤਰ, ਵਕਤ ਸ਼ਰਾਰਤ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੂੜ ਅਮਾਵਸ ਏਨੀ ਗੂੜ੍ਹੀ, ਸੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਨ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਮਨ ਤੋਂ ਦੂਰੀ, ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਹੈ ਲੱਭਦੀ, ਰੂਹ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਜੋੜੀਂ ਮਿੱਤਰਾ, ਦਿਲ ਤਾਂ ਜਲਦੀ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਨ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਧਰ ਜਾ ਦੀਵਾ ਦਿਲ ਦੇ ਮੰਦਰ, ਮਿਲ ਜਾਵੇਂ ਤਾਂ ਸੁਰਖ਼ ਸਵੇਰਾ, ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਬਿਨ ਸਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੂਹ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨਜ਼ੀਕ ਜਹੀ ਏਂ, ਤੂੰ ਚਾਨਣ ਦੀ ਲੀਕ ਜਹੀ ਏਂ, ਤੇਰੇ ਨੈਣੀਂ ਡੁੱਬਿਆ ਬੰਦਾ, ਸੁਣਿਐ ਮਰ ਕੇ ਤਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅੱਜ ਤੀਕ ਸਮਝ ਨਾ ਆਇਆ, ਧਰਤੀ ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਸਮਝਾਇਆ, ਸ਼ਾਮੀਂ ਲੁਕਦਾ ਫਿਰਦੈ ਸੂਰਜ, ਲੋਕੀਂ ਸਮਝਣ ਘਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂ ਬਿਰਖਾਂ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਹਿਲਾਵੇਂ, ਤਿੜਕੇ ਆਲ੍ਹਣਿਆਂ ਦੇ ਢਾਹਵੇਂ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਮਾਸੂਮ ਪਰਿੰਦਾ, ਟਾਹਣੀ ਹਿੱਲਿਆਂ ਡਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘਰ ਦੀ ਚਾਰ ਦੀਵਾਰੀ ਅੰਦਰ, ਖੇਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਬੀਜਾਂ, ਹਰੀ ਕਚੂਰ ਕਿਆਰੀ ਮੇਰੀ, ਖਵਰੇ ਕਿਹੜਾ ਚਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। </poem>}} {{center|●}}<noinclude>{{center|ਗੁਲਨਾਰ- 101}}</noinclude> abk5m55fppr52331dw5s86974d29ess 219526 219525 2026-05-27T03:28:45Z Dugal harpreet 231 219526 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{dhr|6em}} {{Block center|<poem>{{xx-larger|□}} ਧਰਮ ਕਰਮ ਨੂੰ ਪਰਖ਼ਣ ਖਾਤਰ, ਵਕਤ ਸ਼ਰਾਰਤ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੂੜ ਅਮਾਵਸ ਏਨੀ ਗੂੜ੍ਹੀ, ਸੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਨ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਮਨ ਤੋਂ ਦੂਰੀ, ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਹੈ ਲੱਭਦੀ, ਰੂਹ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਜੋੜੀਂ ਮਿੱਤਰਾ, ਦਿਲ ਤਾਂ ਜਲਦੀ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਨ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਧਰ ਜਾ ਦੀਵਾ ਦਿਲ ਦੇ ਮੰਦਰ, ਮਿਲ ਜਾਵੇਂ ਤਾਂ ਸੁਰਖ਼ ਸਵੇਰਾ, ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਬਿਨ ਸਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੂਹ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨਜ਼ੀਕ ਜਹੀ ਏਂ, ਤੂੰ ਚਾਨਣ ਦੀ ਲੀਕ ਜਹੀ ਏਂ, ਤੇਰੇ ਨੈਣੀਂ ਡੁੱਬਿਆ ਬੰਦਾ, ਸੁਣਿਐ ਮਰ ਕੇ ਤਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅੱਜ ਤੀਕ ਸਮਝ ਨਾ ਆਇਆ, ਧਰਤੀ ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਸਮਝਾਇਆ, ਸ਼ਾਮੀਂ ਲੁਕਦਾ ਫਿਰਦੈ ਸੂਰਜ, ਲੋਕੀਂ ਸਮਝਣ ਘਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂ ਬਿਰਖਾਂ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਹਿਲਾਵੇਂ, ਤਿੜਕੇ ਆਲ੍ਹਣਿਆਂ ਦੇ ਢਾਹਵੇਂ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਮਾਸੂਮ ਪਰਿੰਦਾ, ਟਾਹਣੀ ਹਿੱਲਿਆਂ ਡਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘਰ ਦੀ ਚਾਰ ਦੀਵਾਰੀ ਅੰਦਰ, ਖੇਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਬੀਜਾਂ, ਹਰੀ ਕਚੂਰ ਕਿਆਰੀ ਮੇਰੀ, ਖਵਰੇ ਕਿਹੜਾ ਚਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। </poem>}} {{center|●}}<noinclude>{{center|ਗੁਲਨਾਰ- 101}}</noinclude> bqsjgfeoyhd6ade6uodg2n764265ps6 250 47027 219527 121717 2026-05-27T03:30:31Z Dugal harpreet 231 /* ਤਸਦੀਕ */ 219527 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{dhr|6em}} {{Block center|<poem>{{xx-larger|□}} ਜਿੰਦੇ ਮੇਰੀਏ ਨਾ ਹੋਵੀਂ ਕਦੇ ਏਨੀ ਤੂੰ ਉਦਾਸ। ਬੁੱਤ ਰਹਿ ਜਾਵੇ ਕੱਲ੍ਹਾ, ਉੱਡੇ ਹੋਸ਼ ਤੇ ਹਵਾਸ। ਏਸ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 'ਚ ਸੋਹਣੇ ਫੁੱਲ ਕੀਹਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਏ, ਕਿਤੇ ਕੰਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਜ ਕਿਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਦਾ ਗਲਾਸ। ਵੇਖ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲਾ, ਏਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫ਼ੇਲ੍ਹ ਅਤੇ ਕੋਈ ਕੋਈ ਪਾਸ। ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਕੋਲ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਨੇ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ, ਕਦੇ ਉੱਡਣੇ ਪਰਿੰਦੇ, ਖ੍ਵਾਬ ਹੋਣ ਨਾ ਉਦਾਸ। ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰੰਗ ਖੁਸ਼ਬੋਈ ਰਹਿਣ 'ਕੱਠੇ, ਉਵੇਂ ਸੁਰ ਅਤੇ ਤਾਲ ਹੁੰਦੇ ਗੀਤ ਦਾ ਲਿਬਾਸ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ 'ਚੋਂ ਵੇਖ ਅਤੇ ਸਾਹਾਂ 'ਚੋਂ ਪਛਾਣ, ਏਥੇ ਹਾਉਕਿਆਂ ਦੇ ਵਾਂਗ ਮੇਰੀ ਚੁੱਪ ਦਾ ਨਿਵਾਸ। ਦਿਲਾ ਐਵੇਂ ਨਾ ਤੂੰ ਪਰਖ਼ਾਂ 'ਚ ਪਾਇਆ ਕਰ ਮੈਨੂੰ, ਤੇਰੀ ਟਿਕ ਟਿਕ ਟਿਕ ਦਾ ਹੈ ਮੈਨੂੰ ਧਰਵਾਸ। </poem>}} {{center|●}}<noinclude>{{center|ਗੁਲਨਾਰ- 102}}</noinclude> e5kmqz2f8y3w16xv56z6whzz7veqhlg 250 47028 219528 121718 2026-05-27T03:32:17Z Dugal harpreet 231 /* ਤਸਦੀਕ */ 219528 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{dhr|6em}} {{Block center|<poem>{{xx-larger|□}} ਕਿੰਨੀ ਵਾਰੀ ਲਿਖਿਆ ਤੇ ਕਿੰਨੀ ਵਾਰੀ ਮੇਟਿਆ। ਦਰਦਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕਿੱਦਾਂ, ਚੁੱਪ 'ਚ ਸਮੇਟਿਆ। ਅੱਗ ਦੇ ਅਨਾਰ ਕਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜੀਂ ਨਾ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬਾਰੂਦ ਹੁੰਦੈ, ਇਹਦੇ 'ਚ ਲਪੇਟਿਆ। ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਤੇਰਾ ਮੇਰਾ ਸੰਗ ਸਾਥ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਖੇੜਿਆਂ ਦੇ ਚੱਲੀ ਤੇਰੀ ਹੀਰ ਵੇ ਰੰਝੇਟਿਆ। ਛਮਕਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਖਾ ਕੇ ਹੱਡਾਂ ਵਿਚ ਰੌਂ ਗਿਆ, ਭੁੱਲੇ ਨਾ ਗੁਲਾਬੀ ਨੂਰ ਸੇਜ ਉੱਤੇ ਲੇਟਿਆ। ਵੰਝਲੀ ਬਣਾ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਹੋਠਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਲੈ, ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਸੁਰ ਮੈਂ ਮਿਲਾਊਂ ਵੇ ਰੰਝੇਟਿਆ। ਕੱਜ ਲੈ ਨੰਗੇਜ਼ ਰੂਹ ਦਾ ਜਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ, ਸੱਚ ਦਿਆ ਤਾਣਿਆ ਤੇ ਸੁੱਚ ਦਿਆ ਪੇਟਿਆ। ਤੈਨੂੰ ਕੀਹ ਮੁਹੱਬਤਾਂ ਦੀ ਸਾਰ ਮਹਿਲਾਂ ਵਾਲਿਆ, ਰਾਜ ਭਾਗ ਵਾਲਿਆ ਵੇ ਰਾਜੇ ਦਿਆ ਬੇਟਿਆ। </poem>}} {{center|●}}<noinclude>{{center|ਗੁਲਨਾਰ- 103}}</noinclude> c57o85v713j34lup2eawm2zpqvpvtw0 250 47029 219529 121719 2026-05-27T03:33:37Z Dugal harpreet 231 /* ਤਸਦੀਕ */ 219529 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{dhr|5em}} {{Block center|<poem>{{xx-larger|□}} ਮੋਤੀ ਮੋਤੀ ਤੇਰੇ ਹੋ ਗਏ। ਅੱਥਰੂ ਅੱਥਰੂ ਮੇਰੇ ਹੋ ਗਏ। ਗ਼ਮ ਦੇ ਬੱਦਲ ਕਰ ਕਰ ਹੱਲੇ, ਮੇਰੇ ਚਾਰ ਚੁਫ਼ੇਰੇ ਹੋ ਗਏ। ਤੂੰ ਵਿੱਛੜੀ ਤਾਂ ਰਾਤ ਪਈ ਸੀ, ਮਿਲਿਆਂ ਸੋਨ ਸਵੇਰੇ ਹੋ ਗਏ। ਬਿਨ ਬੋਲੇ ਜਦ ਲੰਘੀ ਕੋਲੋਂ, ਸਿਖ਼ਰ ਦੁਪਹਿਰ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਹੋ ਗਏ। ਚਾਵਾਂ ਨੇ ਗਲਵੱਕੜੀ ਪਾਈ, ਤੇਰੇ ਵੀ ਸਾਹ ਮੇਰੇ ਹੋ ਗਏ। ਦੀਵਾਲੀ ਦਿਲਦਾਰ ਨਾਲ ਹੈ, ਰੌਸ਼ਨ ਵੇਖ ਬਨੇਰੇ ਹੋ ਗਏ। </poem>}} {{center|●}}<noinclude>{{center|ਗੁਲਨਾਰ- 104}}</noinclude> 1yz4csh2qovsfbudqr4ca4zs1mq5u7z 250 47030 219530 121739 2026-05-27T03:36:50Z Dugal harpreet 231 /* ਤਸਦੀਕ */ 219530 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude> {{dhr|5em}} {{Block center|<poem>{{xx-larger|□}} ਬਹਿ ਨਾ ਜਾਵੀਂ ਅੰਦਰ ਲੁਕ ਕੇ ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ ਕੋਲੋਂ ਡਰ ਕੇ। ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਚਿਰ ਜੀ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਏਦਾਂ ਰੋਜ਼ ਦਿਹਾੜੀ ਮਰ ਕੇ। ਸੀਸ ਤਲੀ ਤੇ ਧਰ ਲੈਂਦੇ ਨੇ, ਹੱਕ, ਸੱਚ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੇ ਰਾਖੇ, ਇਸ ਧਰਤੀ ਤੇ ਮਰਦ ਅਗੰਮੜੇ, ਅੱਜ ਤੱਕ ਜੀਂਦੇ ਏਸੇ ਕਰਕੇ। ਆਦਮੀਆਂ ਤੋਂ ਬਣ ਚੱਲੇ ਨੇ, ਲੋਕੀਂ ਵੇਖੋ ਰੀਂਘਣਹਾਰੇ, ਮਾਇਆ ਖਾਤਰ ਧਰਮ ਗਵਾਇਆ, ਕੁਰਸੀ ਪੈਰੀਂ ਸਿਰ ਨੂੰ ਧਰ ਕੇ। ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਰਾਖੀ, ਸਭ ਚਾਹੁੰਦੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਰੇਗਾ, ਰਿਸ਼ਤੇ, ਨਾਤੇ, ਸਿਦਕ, ਸਲੀਕਾ ਚੋਰੀ ਹੋਇਆ ਏਸੇ ਕਰਕੇ। ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਜਦ ਵੀ ਵੇਖਾਂ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇਰਾ ਸ਼ੁਕਰ ਗੁਜ਼ਾਰਾਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਸਾਬਤ ਰੱਖਿਆ, ਰੋਜ਼ ਨਵੇਂ ਸਦਮੇ ਨੂੰ ਜਰ ਕੇ। ਮਾਂ ਮੇਰੀ ਤਾਂ ਤੁਰ ਗਈ ਭਾਵੇਂ, ਅਣਦਿਸਦੇ ਸੰਸਾਰ 'ਚ ਕਿਧਰੇ, ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਚੌਮੁਖੀਏ ਜਗਦੇ, ਅੱਜ ਵੀ ਜਿੱਥੇ ਗਈ ਸੀ ਧਰ ਕੇ। ਦੇਸ਼ ਕਾਲ ਨਾ ਸੀਮਾ ਦਿਸਦੀ, ਖੁਸ਼ਬੋਈ ਦਾ ਜਿਸਮ ਨਾ ਕੋਈ, ਮਹਿਕ ਮਹਿਕ ਲਟਬੌਰਾ ਤਨ ਮਨ, ਉੱਡਦਾ ਧਰਤ ਕਲਾਵੇ ਭਰ ਕੇ। ਕੱਚੇ ਰਾਹਾਂ ਦੇ ਪਾਂਧੀ ਨੂੰ, ਧਰਤੀ-ਮਾਤ ਸੰਭਾਲਣਹਾਰੀ, ਮੂੰਹ ਦੇ ਭਾਰ ਤਿਲਕਿਆ ਮੈਂ ਤਾਂ, ਇਹ ਤੇਰੀ ਸੰਗਮਰਮਰ ਕਰਕੇ। ਤੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਕਿਧਰੇ, ਸੁੱਤਾ ਸਮਝ ਪਰਤ ਨਾ ਜਾਵੀਂ, ਨੀਂਦਰ ਅੱਖੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ, ਜਾਗ ਰਿਹਾਂ ਬੱਸ ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ।</poem>}} {{center|●}}<noinclude>{{center|ਗੁਲਨਾਰ- 105}}</noinclude> ab61n2t35r9v42gtj5kv74mx0w62frx 250 47037 219531 121740 2026-05-27T03:38:01Z Dugal harpreet 231 /* ਤਸਦੀਕ */ 219531 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{dhr|5em}} {{Block center|<poem> ਏਸ ਵਤਨ ਦਾ ਹੁਣ ਕੀਹ ਕਰੀਏ। ਬੀਜੋ ਫ਼ਸਲਾਂ ਉੱਗਣ ਸਰੀਏ। ਗਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਉਲਝ ਗਈ ਏਂ, ਨੀ ਅੰਬਰ ਦੀ ਕੋਮਲ ਪਰੀਏ। ਸ਼ੋਰ ਸ਼ਰਾਬਾ ਚਾਰ ਚੁਫੇਰੇ, ਆ ਜਾ ਅਪਣੀ ਚੁੱਪ ਤੋਂ ਡਰੀਏ। ਬਣ ਜਾ ਹੋਕਾ, ਬੋਲ ਨੀ ਅਣਖੇ, ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਿਐ ਕਿਉਂ ਹਾਉਕੇ ਭਰੀਏ। ਘੁੰਮਦੇ ਪਹੀਏ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਤੇ, ਨਾ ਹੀ ਜੀਵੀਏ, ਨਾ ਹੀ ਮਰੀਏ ਯਾਦਾਂ ਭੁੱਲ ਜਾਵਣ ਨਾ ਰਸਤੇ, ਦੀਵੇ ਬਾਲ ਬਨੇਰੇ ਧਰੀਏ। ਤੇਰੇ ਦਿਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦੱਸ ਕੀਹ ਕਰੀਏ? </poem>}} {{center|●}}<noinclude>{{center|ਗੁਲਨਾਰ- 106}}</noinclude> f4jceumkwm2bto3yj7bl6saquwfgwpz 219532 219531 2026-05-27T03:38:26Z Dugal harpreet 231 219532 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{dhr|5em}} {{Block center|<poem>{{xx-larger|□}} ਏਸ ਵਤਨ ਦਾ ਹੁਣ ਕੀਹ ਕਰੀਏ। ਬੀਜੋ ਫ਼ਸਲਾਂ ਉੱਗਣ ਸਰੀਏ। ਗਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਉਲਝ ਗਈ ਏਂ, ਨੀ ਅੰਬਰ ਦੀ ਕੋਮਲ ਪਰੀਏ। ਸ਼ੋਰ ਸ਼ਰਾਬਾ ਚਾਰ ਚੁਫੇਰੇ, ਆ ਜਾ ਅਪਣੀ ਚੁੱਪ ਤੋਂ ਡਰੀਏ। ਬਣ ਜਾ ਹੋਕਾ, ਬੋਲ ਨੀ ਅਣਖੇ, ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਿਐ ਕਿਉਂ ਹਾਉਕੇ ਭਰੀਏ। ਘੁੰਮਦੇ ਪਹੀਏ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਤੇ, ਨਾ ਹੀ ਜੀਵੀਏ, ਨਾ ਹੀ ਮਰੀਏ ਯਾਦਾਂ ਭੁੱਲ ਜਾਵਣ ਨਾ ਰਸਤੇ, ਦੀਵੇ ਬਾਲ ਬਨੇਰੇ ਧਰੀਏ। ਤੇਰੇ ਦਿਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦੱਸ ਕੀਹ ਕਰੀਏ? </poem>}} {{center|●}}<noinclude>{{center|ਗੁਲਨਾਰ- 106}}</noinclude> qcutivkvnub7ehlhydm7hqi2cfm29xc 250 47038 219533 121741 2026-05-27T03:40:21Z Dugal harpreet 231 /* ਤਸਦੀਕ */ 219533 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{dhr|5em}} {{Block center|<poem>{{xx-larger|□}} ਆਰ ਪਾਰ ਆਉਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਵੇਖ ਲਉ ਸਵਾਸ ਹੈ। ਨੱਚਦਾ ਵਜੂਦ ਜੀਕੂੰ ਕੱਚ ਦਾ ਗਲਾਸ ਹੈ। ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਝਾਂਜਰਾਂ ਤੇ ਘੁੰਗਰੂ ਕਮਾਲ ਨੇ, ਸੁਰ ਨਾਲ ਮੇਲਾ ਪੂਰਾ, ਹੋਸ਼ ਤੇ ਹਵਾਸ ਹੈ। ਮਨ 'ਚ ਉਮੰਗ ਅਤੇ ਤਨ 'ਚ ਤਰੰਗ ਦਿੱਸੇ, ਖੁਸ਼ਬੂ ਨੇ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦਾ ਲਿਬਾਸ ਹੈ। ਅੱਡੀਆਂ 'ਚ ਜ਼ੋਰ ਪੂਰਾ, ਤਲੀਆਂ 'ਚ ਤਾਲ ਵੀ, ਗਿੱਧਿਆਂ ਦੀ ਰਾਣੀ ਪੱਲੇ, ਜਾਦੂ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਹੈ। ਰਾਤ ਰਾਣੀ ਸਾਹਾਂ 'ਚ ਸੁਗੰਧ ਵਾਂਗ ਮਹਿਕਦੀ, ਏਸ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਪੱਕੀ, ਦਿਲ 'ਚ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਤਪਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਨੀਰ ਪਾ ਮੁਹੱਬਤੇ, ਮਹਿਕਣੇ ਗੁਲਾਬ ਏਥੇ ਪੱਕਾ ਧਰਵਾਸ ਹੈ। ਦਿਲ ਦਿਲਗੀਰ ਤੇ ਆਹ ਅੱਖੀਆਂ 'ਚ ਨੀਰ ਵੀ, ਏਸ ਦੀ ਦਵਾਈ, ਸੱਚ ਮੁੱਚ ਤੇਰੇ ਪਾਸ ਹੈ। </poem>}} {{Block center|<poem>●</poem>}}<noinclude>{{center|ਗੁਲਨਾਰ- 107}}</noinclude> 9yrnui3853qm2dls273hd2zkfb9bzpn 250 47039 219534 121742 2026-05-27T03:42:09Z Dugal harpreet 231 /* ਤਸਦੀਕ */ 219534 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{dhr|5em}} {{Block center|<poem>{{xx-larger|□}} ਧਰਮ ਕਰਮ ਦੇ ਰਾਖੇ ਵੇਖੋ ਡਰ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਤਾਂ ਹੀ ਸੁਪਨੇ ਜੰਮਣੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਇਸ ਧਰਤੀ ਤੇ ਬਹੁਤੇ ਡਾਕੇ ਏਸੇ ਕਰਕੇ, ਰਖਵਾਲੇ ਹੀ ਅੱਖਾਂ ਲਾਂਭੇ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਹੇ ਮਨ ਮੇਰੇ, ਸਾਵਧਾਨ ਹੋ, ਏਹੀ ਵੇਲਾ, ਚੁੱਪ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਪਾਪ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਉਂਘ ਰਹੇ ਨੇ ਹੱਕ ਸੱਚ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੇ ਰਾਖੇ, ਕੂੜ ਅਮਾਵਸ ਦੇ ਵਿੱਚ ਤਾਰੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਚੌਂਕੀਦਾਰ, ਅਵਾਜ਼ਾ ਦੇਣਾ ਹੀ ਹੈ, ਸੌਂ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਮਾਲਕ, ਜਦ ਵੀ ਘਰ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਧਰਤੀ ਪੁੱਤਰ ਬਿਰਖ਼ ਖੜ੍ਹੇ ਨੇ ਧੁੱਪੇ, ਛਾਵੇਂ, ਮਾਂ ਸਦਕੇ ਇਹ ਕਿੰਨੇ ਸਦਮੇ ਜਰ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਤੂੰ ਤੀਲ੍ਹੀ ਨੂੰ ਬਾਲ, ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰ ਪਉ, ਗੂੜ੍ਹੇ ਨੇਰ੍ਹੇ ਇਸ ਤੋਂ ਅਕਸਰ ਤਰ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। </poem>}} {{center|●}}<noinclude>{{center|ਗੁਲਨਾਰ- 108}}</noinclude> k6644enuuul98p10qrlhcr3xdjlmaoj 250 47161 219518 121877 2026-05-27T03:17:02Z Dugal harpreet 231 /* ਤਸਦੀਕ */ 219518 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{dhr|6em}} {{Block center|<poem>{{xx-larger|□}} ਉਸ ਦਿਨ ਅੰਬਰ ਕਾਲਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦਿਨ ਸਾਡਾ ਯਾਰ ਤੁਰ ਗਿਆ। ਹਾਸੇ ਤੁਰ ਗਏ, ਮਹਿਫ਼ਲ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਾਡੇ 'ਚੋਂ ਸਰਦਾਰ ਤੁਰ ਗਿਆ। ਸੁਰ ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਉਡੀਕ ਰਹੇ ਨੇ, ਆ ਜਾਵੇਗਾ ਰਾਤ-ਬ-ਰਾਤੇ, ਮੁੜਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗੂੰ, ਬਿਨ ਕੀਤੇ ਇਕਰਾਰ ਤੁਰ ਗਿਆ। ਸ਼ਬਦ ਤੇਰੇ ਦਾ, ਤੇਰੇ ਮਗਰੋਂ, ਕੀਹ ਬਣਨਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ, ਗੱਠੜੀ ਬੰਨ੍ਹੀ, ਬਿਨ ਦੱਸੇ ਉਹ, ਲੈ ਕੇ ਰੂਹ ਤੇ ਭਾਰ ਤੁਰ ਗਿਆ। ਖੰਡ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵੀ ਫ਼ੋਲੇ ਸਾਰੇ, ਧਰਤੀ ਭਾਲੀ, ਅੰਬਰ ਗਾਹਿਆ, ਸੂਰਜ ਕਿਰਨ ਮਿਲੀ ਤੇ ਮਿਲ ਕੇ, ਅਹੁ ਅੰਬਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਤੁਰ ਗਿਆ। ਏਨਾ ਵੀ ਨਿਰਮੋਹਾ ਹੋਣਾ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਉਸ ਕਿੱਥੋਂ ਸਿੱਖਿਆ, ਰੂਹ ਦਾ ਜਾਣੀ ਜਾਣ ਪਿਆਰਾ, ਏਨਾ ਕਹਿਰ ਗੁਜ਼ਾਰ ਤੁਰ ਗਿਆ। ਦਮ ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਜਦ ਤਾਂ ਵੇਖੋ, ਕਿੱਥੇ ਕਿੱਥੇ ਉੱਡਿਆ ਫਿਰਿਆ, ਦਮ ਟੁੱਟਿਆ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਮਗਰੇ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇਤਬਾਰ ਤੁਰ ਗਿਆ। ਮੀਸ਼ਾ, ਤਖ਼ਤ ਉਜਾੜ ਗਿਆ ਤੇ ਚੰਦ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਠਾਕੁਰ ਤੁਰਿਆ, ਦੀਪਕ ਬੁਝਿਆ, ਮੁਰਸ਼ਦ ਤੁਰਿਆ, ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦੇ ਜਗਤਾਰ ਤੁਰ ਗਿਆ। </poem>}} {{center|●}}<noinclude>{{c|ਗੁਲਨਾਰ- 95}}</noinclude> qyseesl4bcbj9mvv60gtnjj118bioq1 250 55689 219539 197364 2026-05-27T03:56:32Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219539 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rule|height=1px}}{{rule}}</noinclude> '''ਪਹਿਲਾ ਕਾਂਡ''' {{underline|'''ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸੋਮੇ'''}} {{gap}}ਨਿਕਟ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਦੁਨੀਆਂ ਕਿਸਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਇਹ ਹਰ ਇਕ ਲਈ ਫ਼ਿਕਰਮੰਦੀ ਵਾਲਾ ਮਸਲਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕੰਮ ਤੋਂ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਘੋਲ ਜਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਕਿੰਨਾਂ ਵੀ ਦੂਰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਕੀ ਹੈ: ਜੰਗ ਦੀ ਪਰਲੋ ਜਾਂ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਜੀਵਨ? ਧਰਤੀ ਕਿਸਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਵੇਗੀ-- ਕੀ ਇਸ ਉਪਰ ਘਾਹ, ਦਰੱਖਤ, ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਬਚੇ ਰਹਿਣਗੇ ਜਾਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਇਗਾ? ਕੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਜਬਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਅਨਿਆਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਜਾਂ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣਗੇ? ਇਸ ਧਰਤੀ ਉਪਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਅੱਗੇ, ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਅੱਗੇ, ਇਹ ਆਮ ਸਵਾਲ ਖੜੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਠੀਕ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲਈ, ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਜਾਂ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਸ਼ਬਦ "ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ" ਦੋ ਯੂਨਾਨੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ: φίλεω- ਪਿਆਰ, ਅਤੇ όΟφία-<noinclude>{{right|੭}}</noinclude> 85htdh14edadjm1zv60lhbtcsbn4n9l 250 55690 219540 162265 2026-05-27T03:56:42Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219540 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸਿਆਣਪ। ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਸਿਆਣਪ ਲਈ ਪਿਆਰ। {{gap}}ਸਾਡੇ ਆਲੋ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਅਸੀਮ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਇਸਦੀਆਂ ਅੜਾਉਣੀਆਂ ਨੂੰ ਖੋਹਲਣ ਦਾ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ, ਕਦਮ ਕਦਮ ਕਰਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਯਤਨ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕੇਗਾ। ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਇਸ ਅਸੀਮ ਸੰਸਾਰ ਬਾਰੇ, ਹਰ ਹੋਂਦ ਰੱਖਦੀ ਵਸਤੂ ਦੀਆਂ "ਜੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਨਾਂ" ਬਾਰੇ ਬੋਧ ਪਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਰੰਤਰ ਖੋਜ ਵਿਚ ਜੁੱਟਣ ਦੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹਰ ਪਰਾਪਤੀ ਉਤੇ ਕਿੰਤੂ ਕਰਨ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਤੀਤ ਵਿਚਲੇ ਮਹਾਨ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ '''ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ''' ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈਰਾਨੀ ਵਿਚ, ਅਸਚਰਜਤਾ ਵਿਚ ਹੈ। {{gap}}ਦੂਰ ਅਤੀਤ ਵਿਚ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਮੰਤਵ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਮਹਾਨ ਯੂਨਾਨੀ ਚਿੰਤਕ '''ਅਰਸਤੂ''' ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰੇ ਵਿਗਿਆਨ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਮਗਰ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਸਿਵਾਇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ, ਜੋ ਕਿ "ਸਾਰੇ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕੋ ਇਕ ਐਸਾ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਆਜ਼ਾਦ ਹੈ, ਕਿਉਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਲਈ ਜਿਊਂਦਾ ਹੈ।"<ref>'''"ਅਰਸਤੂ ਦੀ ਮੈਟਾਫ਼ਿਜ਼ਿਕਸ,"''' ਇੰਡੀਆਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਰੈਸ, ਬਲੂਮਿੰਗਟਨ ਅਤੇ ਲੰਡਨ, ੧੯੬੬, ਸ. ੧੫।</ref> ਪਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੋਮ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਚਿੰਤਕ ਅਤੇ ਸੁਭਾਸ਼ਣਕਾਰ '''ਸਿਸਰੋ''' ਨੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੌਰ ਉਤੇ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ: "ਤੈਨੂੰ ਅਸੀਂ ਮੁਖਾਤਬ ਹੋ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਅਸੀਂ ਸਹਾਇਤਾ ਮੰਗ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਹੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਧਰੂ-ਤਾਰੇ, ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਾਂ ਅਸੀਂ ਕਾਇਮ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਖ਼ੁਦ<noinclude></br>{{bar}} <references/> {{rh|੮||}}</noinclude> hlk1jy0rtuporq0q5rmv8k8fti84c6t 250 55691 219541 154072 2026-05-27T03:57:11Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219541 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ!"*। ਕੁਝ ਲੌਕਾਂ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਧਰਮ ਤੋਂ ਅਨਿੱਖੜ ਹੈ, ਕਿ ਇਹ ਧਾਰਮਿਕ ਮੱਤ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੀ ਇਹ ਰਾਇ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ੰਕੇ ਅਤੇ ਤਰਕ ਉਪਰ ਆਧਾਰਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਇਹ ਧਰਮ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੂੰਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਅੱਜ ਦੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਤੱਤ ਅਤੇ ਮੰਤਵ ਸੰਬੰਧੀ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਤਭੇਦ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ; ਕੁਝ ਹੌਰ ਇਸਨੂੰ ਕਲਾ ਨਾਲ ਤਸ਼ਬੀਹ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਕਿ ਕੁਝ ਹੋਰ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ '''ਅਲਬੇਰ ਕਾਮੂ''' ਵਰਗੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਕੋ ਇਕ ਗੰਭੀਰ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਮੱਸਿਆ-- ਆਤਮਘਾਤ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ। ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਟੋਲੀ ਵੀ ਹੈ ਜਿਹੜੇ "ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ" ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਹੀ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦੇਣ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। {{gap}}ਰਾਵਾਂ ਦੀ ਇਸ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਥਾਂ ਲੱਭਣ ਲਈ, ਆਓ ਅਸੀਂ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵੱਲ ਮੁੜੀਏ। ਇਹ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਪੈਦਾ ਹੋਈ? ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਚਿੰਤਨ ਨੇ ਕੁਝ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ? ਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਕੌਮਾਂ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦੀ ਥਾਹ ਪਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹਨ? ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਾਂਗੇ। {{bar|20}} {{gap}}ਸਿਸਰੋ, '''"ਟਸਕੁਲਾਨੇ ਡਿਸਪੂਟੇਸ਼ਨਜ਼"''' V, ੨, ੫।<noinclude>{{right|੯}}</noinclude> in5cyk77vx74j1dakboglhpblrp3p0c 250 55692 219542 154075 2026-05-27T03:57:35Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219542 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>'''ਸੋਮਨ ਹੁੰਦਾ ਚਿੰਤਨ''' {{gap}}ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਸਤੀ ਦੇ ਆਮ ਸਵਾਲਾਂ ਉਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋਣ ਲਈ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕੁਝ ਗਿਆਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਚਿੰਤਨ ਲਈ ਖ਼ੁਰਾਕ ਮੁਹਈਆ ਕਰੇਗਾ। ਕਈ ਜੁਗਾਂ ਤੋਂ, ਸਗੋਂ ਹਜ਼ਾਰਹਾ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ "ਯਾਦ-ਸ਼ਕਤੀ" ਨੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਰਤਾਰਿਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੂਰਜ-ਗ੍ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚਲੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਵਿੱਕੋਲਿਤਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਰੱਖੋ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਰਗਟ ਹੋਣ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਖ਼ਾਤਮੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਕਾਰਨਾਂ, ਮਨੁੱਖਾ ਸ਼ਰੀਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਕਿਆਸ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰ ਰੱਖੇ ਹਨ। {{gap}}ਪਰ ਪੁਰਾਤਨ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਕੋਲਿਤਰੇ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਆਮਿਆਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਏਨਾਂ ਵਿਕਸਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਵਸਤਾਂ ਬਾਰੇ ਆਮ ਜਾਂ ਸਾਮਾਨਯ ਸੰਕਲਪ ਬਣਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਤਾਰੇ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ "ਚੰਗਿਆਈ" ਇਕ '''ਭਾਵਵਾਚੀ''' ਪਦ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਇਕ ਆਮ ਵਿਚਾਰ ਜਿਹੜਾ ਕਈ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਵਾਕਫ਼ੀਅਤ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਮਿਹਰਬਾਨ, ਸਖੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ, ਇਕਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਗ਼ੈਰ-ਜ਼ਰੂਰੀ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਜਦ ਕਿ ਇਸਦੇ ਮੁੱਖ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਪੱਖਾਂ ਉਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸਲਈ ਬਦੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਚੰਗਿਆਈ ਵੀ ਠੋਸ ਹਸਤੀ<noinclude>{{rh|੧੦}}</noinclude> q00uqdhlw6dbswdkn4xbhvvesje6tff 250 55693 219543 154076 2026-05-27T03:57:48Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219543 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਜਾਂ ਵਸਤ ਵਜੋਂ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦੇ ਪੱਖਾਂ, ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਪੁਰਾਤਨ ਲੋਕ ਭਾਵਵਾਚੀ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਠੋਸ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਂਦ ਰੱਖਦੇ ਹੋਣ; ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਭਾਵਵਾਚੀ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾਂ ਦੇ ਠੋਸ ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਦੇਖ ਸਕਦੇ। ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਡੋਰਾ ਦੇ ਬਕਸੇ ਬਾਰੇ ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨੀ ਮਿੱਥ-ਕਥਾ ਵਿਚ ਬੁਰਾਈ ਨੂੰ ਇਕ ਠੋਸ ਵਸਤ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਐਪੀਮੀਥੀਅਸ ਦੇ ਘਰ ਇਸ ਬਕਸੇ ਵਿਚ ਸਾਰੀਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਬੁਰਾਈਆਂ ਬੰਦ ਸਨ। ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਪੰਡੋਰਾ, ਨੇ ਜਾਨਣ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਵੱਸ ਹੀ ਬਕਸੇ ਨੂੰ ਖੋਹਲ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਿਕਲ ਜਾਣ ਦਿਤਾ। ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੁਰਾਈ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਆ ਗਈ। {{gap}}ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਪੜਾਅ ਉਤੇ ਇਹ ਸਾਂਝਾ ਲੱਛਣ ਰੱਖਦੇ ਸਨ--ਉਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਸਿਰਫ਼ ਠੋਸ, ਪ੍ਰਤੱਖ ਬਿੰਬ ਰਾਹੀਂ ਸਾਮਾਨਯ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਅਫ਼ਰੀਕਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਕਬੀਲੇ, ਅਸ਼ਾਂਤੀ, ਦੀ ਇਕ ਪਰੀ-ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਉਹੀ "ਪਦਾਰਥਕ" ਸੰਕਲਪ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਅਨਾਂਸੀ ਨਾਂ ਦੀ ਮੱਕੜੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਸਿਆਣਪ ਦੇ ਦਾਣੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਭਾਂਡੇ ਵਿਚ ਸਾਂਭੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਭਾਂਡਾ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਨਾਂਸੀ ਇਸਨੂੰ ਇਕ ਦਰੱਖਤ ਵਿਚ ਲੁਕਾਉਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਨਾਲ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਂਡੇ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਂਡਾ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਦੇ ਦਾਣੇ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉਤੇ ਖਿੱਲਰ ਜਾਂਦੇ<noinclude>{{right|੧੧}}</noinclude> 41r5rjkuxjoizgilooa6eq6gx4j1576 250 55694 219544 154081 2026-05-27T03:58:09Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219544 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਹਨ; ਉਥੋਂ ਫਿਰ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਤਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਫੁਰਤੀਲੇ ਸਨ, ਉਹ ਦਾਣੇ ਚੁਗ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਫੁਰਤੀਲੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਉਹ ਸਿਆਣਪ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ ਅਤੇ ਮੂਰਖ ਦੇ ਮੂਰਖ ਹੀ ਰਹੇ। {{gap}}ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤਕ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਅਮਲਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਪੂਰਬ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ, ਸੁਮੇਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, "ਜਾਨੋ ਮਾਰਨ" ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਦੇ ਜਾਨੋ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਸੀ "ਸਿਰ ਉਤੇ ਡਾਂਗ ਮਾਰਨਾ।" {{gap}}ਆਮਿਆਉਣ ਜਾਂ ਸਾਮਾਨੀਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਗਿਆਨ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਾਜ਼ਮੀ ਅਤੇ ਸਬੱਬੀ ਵਿਚਕਾਰ, ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਅਸਰ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਵੇਂ ਨਿਖੇੜ ਕੀਤਾ ਜਾਏ। ਇਹ ਯੋਗਤਾ ਇਕਦਮ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਗਈ। ਵਸਤਾਂ ਅਤੇ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਾਹਰਲੇ ਇਕੋ ਜਿਹੇਪਣ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਆਦਿ-ਕਾਲੀਨ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸਿੱਟੇ ਉਤੇ ਪੁੱਜਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਨਿੱਖੜ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਓਰੀਨੌਕੋ ਵਾਦੀ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਇਕ ਇੰਡੀਅਨ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਫ਼ਸਲਾਂ ਬੀਜਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਉਹ ਦਲੀਲ ਇਹ ਦੇਂਦੇ ਸਨ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਹੀ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਧਰਤੀ ਚੰਗੀ ਫ਼ਸਲ ਤਾਂ ਹੀ ਦੇਵੇਗੀ ਜੇ ਬੀਜ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਬੀਜੇ ਜਾਣ। ਅੱਜ ਵੀ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਯੂਗਾਂਡਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਬਾਂਝ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਖੇਤ ਅਤੇ<noinclude>{{left|੧੨}}</noinclude> ma5zte6xipqnm12p78w80ezkpats0kp 250 55695 219545 154082 2026-05-27T03:58:21Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219545 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਬਾਗ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਹੀ ਬੰਜਰ ਬਣਾ ਦੇਵੇਗੀ। {{gap}}ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ; ਉਸਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿਚ ਉਸੇ ਵਰਗੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ, ਜਲ, ਅਗਨੀ, ਹਵਾ, ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਵਰਗੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਵਾਸਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ "ਮਾਨਵੀਕਰਨ" ਦੇ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਅਜੇ ਤੱਕ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਯੂਗਾਂਡਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿਚ ਚੱਲੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਸੰਸਾਰ "ਜ਼ੂਓਕ" ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਰੂਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਠੋਸ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥਕ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਮੌਤ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਮਨੁੱਖ ਖ਼ੁਦ ਜੂਓਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਮੁਖੀਏ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਕਬੀਲੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ, ਆਦਿ-ਕਾਲੀਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸੰਸਾਰ,ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਰੂਹਾਂ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਰਲੇ-ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦੇ-ਜਾਗਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵਾਂਗ ਸਮਝਦਾ ਸੀ: ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੂੰਦਾ ਸੀ ਜੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਾਂ ਗੜ੍ਹੇਮਾਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਜਾਂ ਸੋਕਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਸੀ; ਉਹ ਭਰਪੂਰ ਫ਼ਸਲ ਲਈ ਧਰਤੀ ਦਾ ਅਤੇ ਚਿਰਾਂ ਤੋਂ ਉਡੀਕੀ ਜਾ ਰਹੀ ਬਾਰਸ਼ ਲਈ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਦਾ ਸੀ। {{gap}}ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿ-ਕਾਲੀਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਲੱਛਣ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਭਾਵਵਾਚੀ ਵਿਚਾਰ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦੀ, ਲਾਜ਼ਮੀ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਲਾਜ਼ਮੀ ਵਿਚਕਾਰ ਫ਼ਰਕ ਕਰ ਸਕਣ ਦੀ<noinclude>{{right|੧੩}}</noinclude> gri3ullq3ywew0qck593je9dsolg4cu 250 55696 219546 154089 2026-05-27T03:58:37Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219546 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸਮਰੱਥਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰੱਖਦੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਤਰਕ ਉਪਰ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਗ਼ਲਬਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਚਿੰਤਕ ਅਤੇ ਕਵੀ, '''ਰਾਬਿੰਦਰ ਨਾਬ ਟੈਗੋਰ''', ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਕ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਮਨ ਦਾ ਬੜਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ: {{left|<poem>ਪਾਗ਼ਲ ਮਨ! ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਢੂੰਡ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੇਮਕਸਦ ਹੀ, ਕਮਰਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਖੁਲ੍ਹੇ ਵਿਚ, ਅਤੇ ਉਸਤੋਂ ਵੀ ਪਰ੍ਹੇ ਦੂਰ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ, ਅਤੇ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਭੌਂਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਪੈਰ ਥਪਕਦਾ ਹੈ, ਘੱਟਾ ਉਡਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੂਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਪਟਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਚਾਨਣ ਦਿੱਸੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸਰਪਟ ਦੌੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਚੱਕਰ ਕੱਟਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਕ ਬਾਲ ਵਾਂਗ ਇਰ ਘਾਹ ਉਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਸੁਪਣੇ ਕਿਥੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿੱਥੇ।*</poem>|3em}} {{gap}}ਆਦਿ-ਕਾਲੀਨ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਫ਼ਰਕ ਤੋਂ ਚੇਤੰਨ, ਕੁਝ ਚਿੰਤਕ ਇਸ ਸਿੱਟੇ ਉਤੇ ਪੁੱਜੇ ਕਿ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ, ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ {{bar|20}} {{gap}}*ਜ. ਰਾਬਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ, '''"ਪ੍ਰਗੀਤ"''', ਮਾਸਕੋ, ੧੯੬੭,ਸ. ੭੧ (ਰੂਸੀ ਵਿਚ)।<noinclude>{{left|੧੪}}</noinclude> aoz6qirf2v0kxfspk0hlekcerbf9d5b 250 55697 219547 154092 2026-05-27T03:58:46Z Harchand Bhinder 2624 /* ਗਲਤੀਆਂ ਲਾਈਆਂ */ 219547 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਾਤ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਜਿਹੜੀ ਕਿਸੇ ਉਚੇਰੀ, ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਲੋਂ "ਗਿਣੇ-ਚੁਣੇ" ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਖਸ਼ੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਮਾਜ-ਵਿਗਿਆਨੀ '''ਹਰਬਰਟ ਸਪੈਂਸਰ''' ਦੀ ਰਾਇ ਵਿਚ, ਇਕ ਨੀਗਰੋ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਕਾਰਨ ਹੀ ਭਾਵਵਾਚੀ ਸੋਚਨੀ ਦੇ ਅਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਠੋਸ ਬਿੰਬਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਤਰਕ ਉਪਰ ਉਸਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਭਾਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਬਾਰੀਕਬੀਨੀ ਵਾਲੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ।* {{gap}}ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ ਆਮ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਗੁਆ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਪੂਰਬੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼, ਜਮਾਂਦਰੂ ਲੱਛਣਾਂ ਕਾਰਨ ਇਹ ਆਦਿ-ਕਾਲੀਨ '''"ਇਕਜੁੱਟਤਾ"''' ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਭਾਵਵਾਚੀ, ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੋਚ ਸਕਣ ਤੇ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥਾ ਕੋਈ ਬੁਰਾਈ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ। ਸੈਨੇਗਲ ਦੇ ਇਕ ਕਵੀ , ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੇਤਾ ਲਿਓਪੇਲ ਸੇਦਰ ਸੈਨਗੋਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ "ਕਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਦੀ {{bar|20}} {{gap}}*ਨਾਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਜਬਰ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਲੋਂ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਦਾ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਚੁੱਕਾ ਹੈ: ਏਸ਼ੀਆ, ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਅਤੇ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਤਰੱਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।<noinclude>{{right|੧੫}}</noinclude> 733mobmgngcmx0ftd7ct720phz9vanf 250 55703 219548 154093 2026-05-27T03:59:12Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219548 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਤਰਕ ਦੀ ਦਾਤ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ।"* ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਸੋਚਨੀ ਕਲਪਣਾਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਕਾਵਿਕ ਹੈ। "ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ" ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਹਿਮਾਇਤੀਆਂ ਵਲੋਂ ਕੱਢੋ ਗਏ ਸਿੱਟੇ ਨਸਲਵਾਦੀ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਫ਼ਰੀਕਨ ਆਪਣਾ ਹੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿਰਜ ਸਕਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹਨ। {{gap}}ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੀਆਂ ਪੂਰਵ-ਸ਼ਰਤਾਂ ਦੇ ਮਸਲੇ ਵਿਚ ਵੀ, ਜੋ ਕਿ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਅਜੋਕੇ ਮਸਲਿਆਂ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਦੂਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਘੋਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। {{gap}}ਆਓ ਦੇਖੀਏ ਕਿ ਆਦਿ-ਕਾਲੀਨ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਰਕਾਰ ਦੀ ਸੋਚਨੀ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਰਕਾਰ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਸੰਭਵ ਤੌਰ ਉਤੇ ਸਾਨੂੰ ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀਆਂ ਅਮਲੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ, ਅਰਥਾਤ, ਉਸਦੀ ਕਿਰਤ, ਨਿੱਤਪ੍ਰਤਿ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਛੋਟ ਦੇ ਸਭ ਲੋਕ ਐਸੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿਰਤ ਦੇ ਆਦਿ-ਕਾਲੀਨ ਸੰਦ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਖ਼ੁਰਾਕ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲੋਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਈ ਕਈ ਘੰਟੇ ਥਕਾ ਮਾਰਣ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀਆਂ "ਸਨਕਾਂ" ਉਪਰ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸਲਈ, ਆਦਿ--ਕਾਲੀਨ ਸੋਚਨੀ ਵਿਚਲੀ ਜਮਾਂਦਰੂ ਕਲਪਣਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਰੂਹਾਂ "ਅਮਲੀ" ਕੀਮਤ ਰੱਖਦੀਆਂ ਸਨ: ਉਹਨਾਂ {{bar|20}} {{gap}}*ਲ. ਸ. ਸੈਨਗੋਰ, "Negritude et humanisme", Editions du seuil, Paris, 1964, s. 24<noinclude>{{left|੧੬}}</noinclude> puu7byzux9y2ijrc1awrun212ozy08a 250 55704 219549 154101 2026-05-27T03:59:23Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219549 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਨੂੰ ਕੁਝ ਲਾਭਕਾਰੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਆਦਿ-ਕਲੀਨ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਯੂਨਾਨ ਵਿਚਲੇ ਜੰਗਲਾਂ, ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਉਪਰ ਪਰੀਆਂ ਦਾ, ਰੂਸ ਵਿਚ ਜਲ-ਪਰੀਆਂ, ਭੂਤਨਿਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਪਰੇਤਾਂ ਦਾ, ਅਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ ਜੂਓਕਾਂ ਦਾ ਵਾਸਾ ਕਰਾ ਦਿਤਾ। {{gap}}ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਲਾਚਾਰੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਗਿਆਨ, ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਤਜਰਬੇ ਦੀ ਘਾਟ ਹੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ "ਆਦਿ-ਕਾਲੀਨ ਸੋਚਨੀ" ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਅੱਜ ਇਸਨੂੰ ਜਿਉ ਦਾ ਤਿਉਂ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਅਤੇ ਆਮ ਕਰਕੇ ਤਰੱਕੀ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਕਰਨਾ। '''ਧੁੰਦੂਕਾਰੇ ਤੋਂ ਇਕਸੁਰਤਾ ਵੱਲ''' {{gap}}ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਕਿਰਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਕੰਮ ਦੇ ਸੰਦ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਬਿਹਤਰ ਬਣਦੇ ਗਏ, ਤਜਰਬਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਇਕੱਤ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਗਏ। ਕੁਹਾੜੀ, ਖੁਰਪਾ ਅਤੇ ਨੇਜ਼ੇ ਦਾ ਫਲ ਵਧੇਰੇ ਹਲਕੇ, ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਹੰਢਣਸਾਰ ਬਣਦੇ ਗਏ, ਕਿਉਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਪੱਥਰ ਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਸਗੋਂ ਧਾਤ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਕਈ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖ ਲਿਆ, ਬੂਟਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੁਣਕਾਰੀ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਪੰਛੀਆਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ, ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਅਤੇ ਬੂਟਿਆਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ਤੋਂ ਮੌਸਮ ਬਾਰੇ ਪੇਸ਼ਗੋਈ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਗਿਆ। ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਘੋਲ ਵਿਚ ਉਹ ਹੌਰ ਬਿਲਕੁਲ ਲਾਚਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਉਕਿ ਉਸਨੇ ਅੱਗ ਬਾਲਣੀ ਸਿੱਖ ਲਈ ਸੀ, ਪਹੀਏ 2-1597<noinclude>{{right|੧੭}}</noinclude> javmabu9nwf27uun6i39ozva91wjvwg 250 55705 219550 154104 2026-05-27T03:59:32Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219550 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਦੀ ਕਾਢ ਕੱਢ ਲਈ ਸੀ, ਕਈ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਧਾ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਪੌਦੇ ਲਾਉਣ ਦਾ ਕੁਝ ਗਿਆਨ ਪਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਬਾਰੇ ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰ ਬਦਲਦੇ ਗਏ। {{gap}}ਭਾਵੇਂ ਅਜੇ ਵੀ ਉਹ ਠੋਸ ਬਿੰਬਾਂ, ਕੁਦਰਤੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸੋਚਦਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਬਿੰਬਾਂ ਦੀ ਇਕ ਇਕਸੁਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਿਸਚਿਤ ਮੰਤਕ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿਰਜ ਲਈ। ਉਹ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਬਾਰੇ, ਫ਼ਰਜ਼ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਬਾਰੇ, ਗੁਨਾਹ ਅਤੇ ਜ਼ਿਮੇਵਾਰੀ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ-- ਅਰਥਾਤ, ਉਸਨੇ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਬਿੰਬਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਹੀ ਦੇਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ, ਜਿਹੜੀ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਦੇਖਦਾ ਸੀ, ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। {{gap}}ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚਲੀਆਂ ਇਹ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਯੂਨਾਨੀ ਮਿੱਥ-ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਦੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੂਰਬਲੇ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦੌਰ ਵਿਚ, ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇਕ ਧੁੰਦੂਕਾਰੇ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਤਰਤੀਬ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਯੂਨਾਨੀ ਸਮਾਜ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦਾ ਗਿਆ, ਮਿੱਥ-ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚਲੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵਿਚ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਸਟਮ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗਾ: ਧੁੰਦੂਕਾਰੇ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਉਤੇ ਓਲਿਮਪੀਆ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੈਤਾਂ ਸਾਈਕਲੋਪਾਂ ਅਤੇ ਦਿਓਆਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਨਿਰੰਤਰ ਘੋਲ ਵਿਚ ਜੁੱਟੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਦੇਵਤੇ ਜੇਤੂ ਹੁੰਦੇ ਗਏ, ਉਹ<noinclude>{{left|੧੮}}</noinclude> jyf9v8phrw2akhtqs6zn5zbb37oyxeo 250 55706 219551 153450 2026-05-27T03:59:44Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219551 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਤਰਤੀਬ, ਇਕਸੁਰਤਾ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੇ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘੋਲ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਹੀਰੋ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਰਥਾਤ ਉਹ ਨਾਸ਼ਮਾਨ ਜੀਵ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਕੱਢ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਦਿੱਬ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਦਾਤ ਮਿਲੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। {{gap}}ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਇਕ ਇਕਸੁਰ ਦਰਜੇਬੰਦ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਿਰਜ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰ ਦੇਵਤਾ ਮਨੁੱਖਾ ਸਰਗਰਮੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵੰਨਗੀ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ: ਪਾਨ ਇੱਜੜਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਹਰਮੀਜ਼ ਵਪਾਰ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਦਿਮਿਤੇਰ ਉਪਜਾਇਕਤਾ ਅਤੇ ਜ਼ਰਾਇਤ ਦੀ ਦੇਵੀ ਸੀ, ਹੇਰਾ ਵਿਆਹਾਂ-ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸੀ, ਆਦਿ। ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਵਧੇਰੇ "ਦਿਆਲੂ" ਹੁੰਦੇ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵੀ ਹੁਣ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਭਿਅੰਕਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੀ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਨਹਿਸ਼ ਦੇਵੀ ਫੇਮੀਦਾ ਹੁਣ ਅਮਨ-ਅਮਾਨ ਦੀ ਦੇਵੀ ਬਣ ਗਈ। {{gap}}ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਧੁੰਦੂਕਾਰੇ ਉਪਰ ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ "ਕਾਬੂ ਪਾਉਣਾ", ਜੋ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਝਾਵਲਾ-ਮਾਤਰ ਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਲਪਣਾ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋਂਦ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਸਾਰੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬਾਰੇ ਮਿੱਥ-ਕਥਾਵਾਂ ਅਜ਼ਲੀ ਧੁੰਦੂਕਾਰੇ ਵਿਚ ਤਰਤੀਬ ਲਿਆਉਣ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਉੱਤਰੀ ਕੈਮੇਰੂਨ ਦੀ ਕੌਮੀਅਤ, ਫਾਲੀ, ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਮਿੱਥ-ਕਥਾਵਾਂ ਐਸੇ ਕੱਛੂ-ਕੁੱਮੇ ਅਤੇ ਡੱਡੂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਸਿਰਜਣ ਲਈ ਖੁਸ਼ਕ ਸਥਲ ਅਤੇ ਜਲ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡੀਆਂ ਪਾ ਲਈਆਂ। ਮਗਰੋਂ ਥੋ-ਦੀਨੋ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚ ਪੁਲਿੰਗ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਲਿੰਗ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਰ ਲਏ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿਚੋਂ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰ<noinclude>{{right|੧੯}}</noinclude> 07r6u7hufamfe0xz9kpt4mmo11txgru 250 55707 219552 153444 2026-05-27T03:59:56Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219552 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਵੱਖ ਕਰ ਲਏ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਆਦਮੀਆਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿਤੇ। {{gap}}ਅਮਰੀਕੀ ਇੰਡੀਅਨਾਂ, ਜਿਹੜੇ ਅਜੋਕੇ ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਸਨ, ਦੀਆਂ ਦੰਤ-ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਧੁੰਦੂਕਾਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਘੋਲ ਉਸੇ ਹੀ ਕਲਪਣਾਸ਼ੀਲ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਸਰਵੁੱਚ ਦੇਵਤੇ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਵਾਦ ਕਾਰਨ ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਉਪਰਥੱਲੇ ਚਾਰ ਵਾਰੀ ਤਬਾਹ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਵੀਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੇਲੇ ਹੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਾਇਮ ਹੋਇਆ। {{gap}}ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਮਿੱਥ-ਕਥਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ, ਕੁਦਰਤੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਬੇਹੱਦ ਆਮਿਆਏ ਬਿੰਬ ਬਣੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਸਤਾਂ ਵਿਚ ਸਾਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਆਮਿਆਏ ਬਿੰਬ ਸਿਰਜੇ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਲਿਬੇਰੀਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਨਿਉਨਸਵਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਠੋਸ ਸ਼ਕਲ ਦੇ ਇਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ ਸੀ। ਅਮਰੀਕੀ ਇੰਡੀਅਨਾਂ ਦਾ ਸਰਵੁੱਚ ਦੇਵਤਾ, ਓਮੇਟਿਓਟਲ, ਵੀ ਇਕ ਆਮਿਆਇਆ ਸੰਕਲਪ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਚਾਰ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਿੰਬ ਇਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਆਮਿਆਏ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੌਖੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਬਣਤਰਾਂ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। {{gap}}ਅਖਾਉਤਾਂ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸੰਚਿਤ ਹੁੰਦੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਜਰਬੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਬਿਨਾਂ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਬਿੰਬਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆਂ ਕਈ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਅਕਸਰ ਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਕਦੀ ਕਦੀ<noinclude>{{left|੨੦}}</noinclude> kukjllp72hq6q5nv7wyva90b8jy5m9g 250 55708 219553 153439 2026-05-27T04:00:06Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219553 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਇਹ ਸਗੋਂ ਇਹਨਾਂ ਬਿੰਬਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਅਖਾਉਤਾਂ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਕੁਝ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਾਰਣਿਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋ ਬੇਚੂਆਨ ਨਾਂ ਦੇ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਅਖਾਣ ਹੈ: "ਇਕ ਘਟਣਾ ਦੂਜੀ ਘਟਣਾ ਦਾ ਬੱਚਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" ਨੇਪਾਲ ਵਾਲੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: "ਸਾਨੂੰ ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ ਦਿਖਾਓ ਜਿਹੜਾ ਅਮਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ," ਅਤੇ ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਇਕ ਐਸਾ ਸਵਾਲ ਖੜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜਾ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਮਸਲਿਆਂ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਕੁਝ ਅਖਾਉਤਾਂ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਸਮਾਜਕ ਨਾਬਰਾਬਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬੁਰੂੰਡੀ ਕੌਮੀਅਤ ਦਾ ਇਕ ਅਖਾਣ ਹੈ: "ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਕੁੱਤਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਨਮਸਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।" ਕੁਝ ਹੋਰ ਅਖਾਣ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੇ ਲਾਂਭ ਜਿਤਲਾਉਂਦੇ ਹਨ:"ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਐਸੇ ਥੈਲੇ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਛੇਕ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ।" {{gap}}ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਪਰੌਢ ਹੋਣ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਮਹਤਵਪੂਰਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੁਤੰਤਰ-ਚਿੰਤਕਾਂ ਦਾ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਆਉਣਾ ਸੀ ਜਿਹੜੇ ਮਿੱਥ-ਕਥਾਵਾਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਉਤੇ ਕਿੰਤੂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ,"ਦਿਲਰੂਬਾ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਗੀਤ", ਜਿਹੜਾ ਪੁਰਾਤਨ ਮਿਸਰ ਵਿਚ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਗਲੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਾਰੇ ਸ਼ੰਕਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ : ਹਾਕਮ ਤਿਕੋਨੇ ਮੀਨਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸੌਂ ਰਹੇਂ ਹਨ, ਕੁਲੀਨ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਾਦਰੀ ਸਮਾਧਾਂ ਵਿਚ।<noinclude>{{rh||੨੧}}</noinclude> 4jd3x4yfxajaubsw2bp49abbr9pnpii 250 55709 219554 153447 2026-05-27T04:00:25Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219554 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{left|<poem>ਪਰ ਉਥੇ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਪਥਰਾਏ ਬੁੱਤ ਹਨ। ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕੀ ਬਣਿਆ?"<ref>*"ਫਰਊਨ ਖੂਫੂ ਅਤੇ ਜਾਦੂਗਰ" ਮਾਸਕੋ, ੧੯੫੮, ਸਫੇ ੨੨੨-੨੨੪ (ਰੂਸੀ ਵਿਚ)।</ref></poem>|4em}} {{gap}}ਅਮਰੀਕੀ ਇੰਡੀਅਨਾਂ ਦੇ ਵਡ-ਵਡੇਰੇ ਵੀ ਮਿੱਥ-ਕਥਾਵਾਂ ਦੀ ਯੁਗਾਂ-ਪੁਰਾਣੀ ਸਿਆਣਪ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਹਨ: {{left|<poem>ਤੂੰ, ਜੋ ਕਿ ਖੁਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਬੈਠਾ ਤੂੰ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਨਿਬੇੜੇ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਇਥੇ ਧਰਤੀ ਉਤੇ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਤੂੰ ਕਦੀ ਦੇਵਨੇਤ ਸੁਸਤੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈਂ? ਕੀ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ ਅਤੇ ਚਮਕ-ਦਮਕ ਲੁਕਾਉਣੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ? ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਿਬੋੜਾ ਤੁੰ ਇਥੇ ਧਰਤੀ ਉੜੇ ਕਰਨਾ ਹੇ?<ref>**"ਪਰਾਚੀਨ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਿਥਿਹਾਸ", ਕੁਆਡਰੇਂਗਲ ਬੁੱਕਸ, ਇਨਕ, ਸ਼ਿਕਾਗੋ, ੧੯੬੧, ਸ. ੪੬੬।</ref></poem>|4em}} {{gap}} ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੱਕ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਹੀ ਲੋਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਬੀਜ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਪੂਰਵ-ਲੌੜਾਂ<noinclude>{{rule|10em|align=left}} {{left|੨੨}}</noinclude> nepeckdkcewacfskliy5uaf18god971 250 55710 219555 153454 2026-05-27T04:00:45Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219555 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਮਾਰਕਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ: "ਸਿਆਣੀ ਸੋਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਫ਼ਰਕ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਅੰਗ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"* {{gap}}ਪਰ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਕਰੂੰਬਲਾਂ ਨੇ ਇਕਸੁਰ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵਿਚ ਵਿਕਾਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਕਾਰਨ ਇਕ ਜਾਂ ਦੂਜੀ ਕੌਮ ਦੇ "ਚਿੰਤਨ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ" ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਤ-ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣ ਸਨ। ਪਹਿਲੀ ਥਾਂ ਉਤੇ ਇਹ ਸਮਾਜਕ-ਆਰਥਕ ਹਾਲਤਾਂ ਹੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਪਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ, ਚੀਨ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨ ਵਿਚ ਢਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਗਭਗ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਕਈ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਆਜ਼ਟੇਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਵੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਨੇ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਨਾਂ ਵਲੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਉਪਰ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਨੇ ਹੀ ਇਸ ਅਮਲ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤਾ। ਤਾਂ ਫਿਰ ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨ ਵਿਚ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਿ ਯੂਰਪੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੀ ਮਗਰੋਂ ਹੋਈ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਸੋਮੇ ਵਜੋਂ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਮਾਣਤਾ ਦਿਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕੀ ਕਾਰਨ ਸਨ? {{bar|20}} {{gap}}*"ਮਾਰਕਸ ਵਲੋਂ ਹੈਨੋਵਰ ਵਿਚ ਲੂਦਵਿਗ ਕੁਗਲਮਾਨ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀ, ਜੁਲਾਈ ੧੧, ੧੮੬੮", ਮਾਰਕਸ/ਏਂਗਲਜ਼, ਚੋਣਵਾਂ ਚਿੱਠੀ-ਪੱਤਰ, ਪ੍ਰਗਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਮਾਸਕੋ, ੧੯੭੫, ਸ. ੧੯੭।<noinclude>{{right|੨੩}}</noinclude> alvuqylb7nb6r0focudxvmzvq3vay07 250 55711 219556 153471 2026-05-27T04:00:56Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219556 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>'''"ਯੂਨਾਨੀ ਕਰਾਮਾਤ"''' {{gap}}ਕੁਝ _ਸਾਇੰਸਦਾਨਾਂ ਦੀ ਰਾਇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬੇਹੱਦ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੇ ਧਰਤ-ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਸੁਖਾਵੇਂ ਪੌਣ-ਪਾਣੀ ਦਾ ਅਸਾਧਾਰਨ ਤੌਰ ਉਤੇ ਇਕਸੁਰ ਸੁਮੋਲ ਹੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਹੈਲੇਨਾ-ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵੱਲ ਰੁਝਾਣ ਬਣਾਇਆ। ਬੇਸ਼ਕ ਕੁਦਰਤੀ ਅੰਜ਼ਾਂ ਨੇ "ਯੂਨਾਨੀ ਕਰਾਮਾਤ" ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਨਿਸਚਿਤ ਰੌਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਿਸਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਝਾਅ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। {{gap}}ਯੂਨਾਨ ਵਿਚ, ਭੂਮੀ-ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੀ ਭਾਰੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਨੇ, ਜਲ-ਮਾਰਗਾਂ ਅਤੇ ਖਣਿਜ ਧਨ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਵਾਧੇ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਈਸਾ ਮਸੀਹ ਤੋਂ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ -- ਜਦੋਂ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਨੇ ਰੂਪ, ਧਾਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ--ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦਾ ਯੁਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਇਸਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਯੁਗ ਤੋਂ ਵਿਲੱਖਣ)। ਯੂਨਾਨ ਅਤੇ ਧਾਤ ਨੂੰ ਢਾਲ ਕੇ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਕਈ ਤਰੀਕੇ ਲੱਭ ਲਏ ਗਏ ਸਨ। ਫ਼ਸਲਾਂ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅੱਤ ਦਸਤਕਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਰੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਮਨੁੱਖ, ਇਕਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ, "ਦੂਜੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ" --ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ, ਗਰਮ ਘਰ, ਆਰਾਮਦੇਹ ਕਪੜੇ ਅਤੇ ਉਪਜਾਊ ਖੇਤ--ਸਿਰਜਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸਨੂੰ `ਅਛੌਹ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਵੀ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਚਾਉਂਦਾ ਵੀ ਸੀ। {{gap}}ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਜਿਉ ਜਿਉ” ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਿਉਂ ਤਿਉਂ ਉਸਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚੋਂ ਇਸਦੇ ਠੌਸ ਲੱਛਣ ਖ਼ਤਮ ਹੂੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਉਸਲਈ ਇਕ<noinclude>{{left|੨੪}}</noinclude> l3q4i3yr07hvcfe09j53oa7f8azp0gw 250 55712 219557 153472 2026-05-27T04:01:12Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219557 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਆਮਿਆਇਆ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। {{gap}}ਇਸਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਬਾਰੇ ਐਸੇ ਇਕੋ ਇਕ ਸਮੁੱਚ ਵਜੋਂ ਸੋਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤਾ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਂਦ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਵਧਦੀ ਸਵੈਧੀਨਤਾ ਨੇ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਨਿਖੇੜਣਾ ਸੰਭਵ ਬਣਾਇਆ। ਮਨੁੱਖ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਮਝਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਸਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤਾ ਕਿ ਕੀ ਕੁਝ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕੀ ਕੁਝ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦਾ ਸੀ। {{gap}}ਵਪਾਰ ਦੇ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਸਿੱਕੇ ਢਾਲਣ ਨੇ ਵੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਉਪਰ ਭਾਰੀ ਅਸਰ ਪਾਇਆ। ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵਟਾਂਦਰਾ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪੁਰਾਤਨ ਹੈਲੇਨਾ-ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਆਦਤ ਹੋ ਗਈ ਕਿ ਉਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਖੋ ਵਖਰੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਕੋ ਇਕ ਸਮੁੱਚ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਸਤਾਂ ਦੀਆਂ ਵਖੋ ਵਖਰੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਕਿ, ਵਟਾਂਦਰੇ ਦੇ ਅਮਲ ਵਿਚ, ਇਕ ਨਵੀਂ, ਆਮ ਖਾਸੀਅਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨਸ-ਰੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। {{gap}}ਧਾਤ-ਮੁਦਰਾ ਕਾਇਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਗਣਿਤ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲੀ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਗਿਨਣ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਦਿੱਖ ਤੋਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰੰਗ, ਸਾਈਜ਼ ਅਤੇ ਮੰਤਵ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ: ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਤਰਿਕ ਪਾਸੋ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਅੰਕ ਇਕ ਭਾਵਵਾਚੀ ਹੋਂਦ ਹੈ।<noinclude>{{right|੨੫}}</noinclude> poi53j74fpeyjjx4ppyjm6ouhhjod02 250 55719 219558 153475 2026-05-27T04:01:24Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219558 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਭਾਵਵਾਚੀ ਹੋਂਦਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ, ਜਿਹੜੀ ਗਣਿਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੀ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੂਰਵ-ਸ਼ਰਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਵਰਗ ਵੀ ਇਕ ਭਾਵਵਾਚੀ ਹੋਂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਤਾਰਾ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪੂਰਬ ਵਿਚ--ਮਿਸਰ, ਅਸੀਰੀਆ, ਬਾਬਲ ਅਤੇ ਫੁਨੀਸ਼ੀਆ ਵਿਚ -- ਖੂਬ ਵਿਕਸਤ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਭੂਮੀ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਲਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ ਕਿ ਨੀਲ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਕਦੋਂ ਚੜ੍ਹੇਗਾ ਅਤੇ ਉਤਰੇਗਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਹਿਸਾਬ ਲਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ, ਕਿ ਸੂਰਜ-ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਦੋਂ ਲੱਗੇਗਾ। ਪਰ ਇਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪੁਰੋਹਿਤ ਲੋਕ ਖੁਫ਼ੀਆ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖੁਫ਼ੀਆ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵੀ ਕਾਢ ਕੱਢ ਲਈ ਹੋਈ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਇਹ ਵਿਗਿਆਨ ਨਿਰੋਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਾਤ ਦਾ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਧਿਕਾਰ ਬਣ ਜਾਏ। {{gap}} ਯੂਨਾਨੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਹੁਦਾਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਕੋਈ ਸਬੱਬੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਯੂਨਾਨੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਤਾਰ--ਬੇਲਜ਼, ਅਨਾਕਸੀਮੰਦਰ ਅਤੇ ਅਨਾਕਸੀਮੀਨਜ਼--ਇਓਨੀਆ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਏਸ਼ੀਆ ਮਾਈਨਰ ਦੇ ਤੱਟ ਉਤੇ ਸਥਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਇਕ ਸਿਰਾ ਸੀ। ਪਰ ਯੂਨਾਨ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਨਿਰੋਲ ਪੰਡਤਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਜ਼ਾਤ ਕੋਈ ਬਿਲਕੁਲ ਅੱਡਰਾ ਜਨ-ਸਮੂਹ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਸੀ। ਨਾ ਹੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਗਿਆਨ ਨੂੰ "ਰੱਬੀ ਦਾਤ" ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਵਿਕਾਸ ਜਾਂ ਸੁਧਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਸੀ। ਇਸਲਈ<noinclude>{{left|੨੬}}</noinclude> t92znkrzp52hh4n33btk43evbzsg8oi 250 55720 219559 153477 2026-05-27T04:01:37Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219559 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਵਿਗਿਆਨਕ ਗਿਆਨ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਫੈਲਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਢੰਗ ਤਰੀਕੇ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ। ਵਖਰੇ ਵਖਰੇ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਕੇ ਯੂਨਾਨੀ ਚਿੰਤਕ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਸ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ "ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਸੂਲਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਨਾਂ" ਦੇ ਅਰਥ ਕੱਢਣ ਵੱਲ ਆ ਗਏ। {{gap}}ਅਸੀਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨੀ ਦਾ ਮਨ ਹਸਤੀ ਦੇ ਆਮ ਮਸਲਿਆਂ ਵਿਚ ਡੂੰਘਾ ਉਤਰਨ ਲਈ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ, ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਲੱਗਣ ਲਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕੋਲ ਵਿਹਲਾ ਸਮਾਂ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਝਣ ਲਈ ਕਿ ਵਿਹਲਾ ਸਮਾਂ ਕਿਥੋਂ ਆਇਆ ਅਤੇ ਕੌਣ ਇਸਤੋਂ ਲਾਭ ਉਠਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਆਓ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੱਲ ਆਈਏ ਜਿਹੜੀਆਂ "ਨਿਰੋਲ ਚਿੰਤਨ ਨਿਰੋਲ ਚਿੰਤਨ" ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਤਪਾਦਨ। {{gap}}ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਧਨ ਦੇ ਵਧਣ ਨੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਇਕ ਤਬਕੇ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਖੇਤ ਜਾਂ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿਚ ਹੱਡ ਭੰਨਣ ਤੋਂ ਜਾਂ ਸ਼ਰੀਰਕ ਮਿਹਨਤ ਮੰਗਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਕੰਮ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਰਹਿ ਸਕੇ। ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸ਼ਰੀਰਕ ਕਿਰਤ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਪੁਰਾਤਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਵਿਚ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਵਿਚ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਉਤੇ, ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਲੇਖੇ ਲੱਗੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗ਼ੁਲਾਮ ਸਨ, ਚਰਾਗਾਹਾਂ ਸਨ, ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਆਦਿ ਸਨ, ਭਾਵ, ਜਿਹੜੇ ਅਮੀਰ<noinclude>{{right|੨੭}}</noinclude> tlvqm5har2bufol53pfd4n8w9wfhzd6 250 55721 219560 153481 2026-05-27T04:01:46Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219560 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸਨ। ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਲੇ ਯੂਨਾਨੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ, ਆਮ ਕਰਕੇ, ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਕੁਲੀਨ ਘਰਾਣਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਆਏ ਸਨ। '''ਹਿਰਾਕਲੀਟਸ, ਐਮਪੈਡੋਕਲੀਸ, ਡਿਮੋਕਰੀਟਸ''', ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਯੂਨਾਨੀ ਚਿੰਤਕ ਸਾਰੇ ਹੀ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਦੇ ਸਨ। {{gap}} ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸਿਰਫ਼ ਐਸੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਹੀ ਸੰਭਵ ਸੀ ਜਿਥੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮਾਂ ਵਾਲੀ ਲੱਕ-ਤੋੜਵੀਂ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਮੌਕਾ ਮੁਹਈਆ ਕਰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਅੰਤਰਧਿਆਨ ਹੋਣ ਉਤੇ ਲਾ ਸਕਣ, ਅਰਥਾਤ, ਐਸੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਰੇਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਵਿਗਿਆਨ, ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਅਤੇ ਕਲਾ ਆਉਂਦੀਆਂ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਲਈ ਗਿਣੀ-ਚੁਣੀ ਘਟਗਿਣਤੀ ਦਾ ਪੂਰਵ-ਅਧਿਕਾਰ ਬਣ ਗਏ। {{gap}}ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਐਸੇ ਸ਼ਰੇਣੀ-ਸਮਾਜ ਦੀ ਉਪਜ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੱਬਿਆਂ-ਕੁਚਲਿਆਂ ਅਤੇ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਅਤੇ ਸ਼ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਖੋ ਵਖਰੇ ਟੋਲਿਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭੂਮੀਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਵੀ ਨਿਰੰਤਰ ਘੋਲ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨ ਵਿਚ ਇਸ ਘੋਲ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੱਖਾਂ ਉਪਰ ਆਪਣੀ ਛਾਪ ਛੱਡੀ, ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕੀਤਾ। '''ਸੁਕਰਾਤ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਕਿਉਂ ਦਿਤੀ ਗਈ ?''' ਵਪਾਰ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਨਾਲ ਵਪਾਰੀ ਵਧਣ-ਫੁਲਣ ਲੱਗੇ| ਜੱਦੀ-ਪੁਸ਼ਤੀ ਭੂਮੀਪਤੀ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਉਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀ ਪੋਲਾਈਸਿਜ਼ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਜਨਵਾਦੀ ਸੱਤਾ ਸਥਾਪਤ<noinclude>{{left|੨੯}}</noinclude> hbc99c5imvd0tcdwelkgj4m419qff6g 250 55722 219561 153483 2026-05-27T04:01:56Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219561 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਕਰਨ ਵਿਚ ਨਿਕਲਿਆ। ਜਨਵਾਦੀ ਹਕੂਮਤ ਹੇਠ ਵੀ ਗ਼ੁਲਾਮਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾ ਦਿਤੇ ਗਏ। ਗ਼ੁਲਾਮ-ਮਾਲਕਾਂ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰ ਸਥਾਪਤ ਹੋਣ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਰਾਜਸੀ ਘੋਲ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਏ। ਗਣਤੰਤਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿਤੇ ਗਏ ਕੁਝ ਹੱਕਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕੇ ਪਰਗਟ ਕਰ ਸਕਣ ਅਤੇ ਬਹਿਸ-ਮੁਬਾਹਸੇ ਵਿਚ ਜੁੱਟ ਸਕਣ। ਬਹਿਸਾਂ ਕਾਰਨ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਵਿਚ, ਮੰਤਕ ਅਤੇ ਸੁਭਾਸ਼ਣਕਾਰੀ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਜਾਗੀ; ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰਾਜਸੀ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਉਪਰ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। {{gap}}ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ "ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪੜਤਾਲ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਲੋੜ ਦਲੇਰ, ਆਜ਼ਾਦ ਮਨ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।"* ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਯੂਨਾਨ ਵਿਚਲੇ ਰਾਜਸੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੋਣ ਲਈ ਪੂਰਵ-ਸ਼ਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸਨ। {{gap}}ਹਰ ਛੋਟੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਰਾਜ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਾਨੂੰਨ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਿਤਾ ਉਪਰ ਟਿਕੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸਵਾਲਾਂ ਵਿਚ ਡੂੰਘੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਇਹ ਕਾਨੂੰਨ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਉਪਰ ਆਧਾਰਤ ਹਨ — ਇਨਸਾਫ਼ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਉਪਰ ਜਾਂ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਵਤਿਆਂ {{bar|20}} {{gap}}*ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ, "ਐਪੀਕਿਊਰੀਅਨ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਬਾਰੇ ਨੋਟਬੁੱਕਾਂ", ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ, ਫ਼ਰੈਡਰਿਕ ਏਂਗਲਜ਼, ਕਿਰਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਸੈਂਚੀ ੧, ਪ੍ਰਗਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਮਾਸਕੋ, ੧੯੭੬, ਸਫ਼ਾ ੪੬੯।<noinclude>{{right|੨੯}}</noinclude> 52c2z1c8wryp8kfis4awoqhgvwsvgga 250 55723 219562 153484 2026-05-27T04:02:11Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219562 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਵੱਲੋਂ ਬਦਲਾ ਲਏ ਜਾਣ ਦੇ ਡਰ ਉਪਰ? ਕੀ ਇਹ ਕਾਨੂੰਨ ਸ਼ੁਭ-ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ? ਮਨੁੱਖ ਕੀ ਹੈ? ਆਦਿ। ਉਹ ਐਸੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਜੀਅ-ਆਇਆਂ ਆਖਦੇ ਸਨ ਜਿਹੜਾ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਾਂਝੇ ਸਚਮੁਚ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸੁਕਰਾਤ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਹੀ ਸਗੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਮਨੁੱਖਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਇਕ ਮੈਂਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਏਥਨਜ਼ ਜਾਂ ਸਪਾਰਟਾ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਵੀ ਮੈਂਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਨੂੰ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਅਤੇ "ਆਪਣੇ" ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਉਪਰ ਥਾਂ ਦਿਤੀ। ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਾਂਗ, ਸਮਾਜ ਵੀ ਆਮ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਨਸਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਤਾਂ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧ ਦੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ। {{gap}}ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਤਰਕ ਦੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਸੁਕਰਾਤ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਗ਼ੁਲਾਮ-ਮਾਲਕਾਂ ਵਲੋਂ ਉਸਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਨਿਕਲਿਆ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪਿਆਲਾ ਪੀਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਹਾਕਮ ਸ਼ਰੇਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਕਿ ਤਰਕ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਚਿੰਤਨ ਇਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਥਿਆਰ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<noinclude>{{left|੩੦}}</noinclude> 2kde7sz6tkbeba61po1aw02sf564d41 250 55724 219563 153486 2026-05-27T04:02:20Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219563 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸੁਕਰਾਤ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਵੱਲ ਇਕ ਨਵੇਂ ਵਤੀਰੇ ਦਾ ਜਨਮ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਹੋਣੀ ਵਿਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਬਦਲਾ ਲਏ ਜਾਣ ਦੇ ਡਰ ਉਪਰ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਗਿਆਨ ਉਪਰ ਆਧਾਰਤ ਸੀ। ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰੇ ਰਾਜਸੀ ਘਟਣਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜੁਗ-ਗਰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਦੀ ਗੱਲ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸਦਾ ਜਮਾਤੀ ਘੋਲ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਰੋਧੀ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਘੋਲ ਵਿਚੋਂ ਸੰਸਾਰ ਵੱਲ ਇਕ ਨਵਾਂ ਵਤੀਰਾ ਜਨਮ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਈ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਸਰ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਬਣਾ ਲਿਆ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਯੂਨਾਨ ਵਿਚ ਇਸਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਹਾਲਤਾਂ ਪੂਰਬ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੁਖਾਵੀਆਂ ਸਨ। {{gap}}ਜੋ ਕੁਝ ਉਪਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਆਓ ਉਸਦਾ ਸਾਰੰਸ਼ ਦੇਖੀਏ। ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਪੂਰਵ-ਹਾਲਤਾਂ ਪਹਿਲੀ ਥਾਂ ਉਤੇ ਆਰਥਕ ਨਿਜ਼ਾਮ ਵਿਚ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿਚਲੇ ਰਾਜਸੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਵਿਚ ਲੱਭੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿੱਥ-ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਹ ਤੰਗ ਖੋਲ ਤੋੜ ਕੇ ਨਿਕਲ ਤੁਰੀਆਂ। ਕਿਰਤ-–ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਇਕੱਤ੍ਰਿਤ ਹੋਣ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਦਿਤਾ ਕਿ ਜਾਦੂ ਜਾਂ ਪਰਾ-ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਵਜੂਦਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਏ ਬਿਨਾਂ ਕਈ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਹੜ੍ਹ ਆਉਣ ਦੇ ਅਤੇ ਬਾਰਸ਼ ਜਾਂ ਗੜ੍ਹੇ ਪੈਣ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਮਨੁੱਖ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਕੁਦਰਤੀ ਕਾਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ<noinclude>{{right|੩੧}}</noinclude> r7u4rkz823bwy9via6luqmkbd3phvbj 250 55725 219564 153487 2026-05-27T04:02:32Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219564 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਮੁੱਢ ਦੀ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਚਿੰਤਨ ਵਧੇਰੇ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਮੂਲ ਸੰਕਲਪ ਰੂਪ ਧਾਰ ਰਹੇ ਸਨ। {{gap}}ਮੁਢਲੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਗਿਆਨ ਨੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਨੇ, ਆਪਣੀ ਥਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਬਾਰੇ ਖਿਲਰੀ ਹੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਇਕੋ ਇਕ ਸਮੁੱਚ ਵਿਚ ਇਕੱਠਿਆਂ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਠੋਸ ਸਿਧਾਂਤਕ ਆਧਾਰ ਮੁਹਈਆ ਕੀਤਾ। '''ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਪੰਘੂੜਾ''' {{gap}}ਪੁਰਾਤਨ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲਾਂ ਬਾਰੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਲੜਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਇਸ ਵੇਲੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਫ਼ੌਜ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਹਰ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਸਨ: ਉਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਢ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਗੱਲ ਉਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਸਦੀ ਥਾਹ ਪਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸਤਰੰਗੀ ਪੀਂਘ ਕਿਵੇਂ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਿਉਂ ਲਗਦੇ ਹਨ, ਬਿਜਲੀ ਕਿਥੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਆਦਿ। {{gap}}ਪਹਿਲਾ ਯੂਨਾਨੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ, ਥੇਲਜ਼, ਜੋ ਕਿ ਉਹਨਾਂ "ਸੱਤ ਸਿਆਣਿਆਂ" ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ '''ਪਾਇਥਾਗੋਰਸ''' ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਗਣਿਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ, ਤਰਾਂ- ਵਿਗਿਆਨੀ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣਾਂ ਬਾਰੇ ਪੇਸ਼ੀਨਗੋਈ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਵਪਾਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ<noinclude>{{left|੩੨}}</noinclude> k54wjto3wi2riwvsecfoh2bu84q6uof 250 55726 219565 153488 2026-05-27T04:02:54Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219565 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤ ਵਿਚ ਵੀ ਕੋਈ ਸਿਖਾਂਦਰੂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰੰਪਰਾਈ ਤੌਰ ਉਤੇ ਇਹ ਮੰਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਥੇਲਜ਼ ਹੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਸਾਲ ਨੂੰ ੩੬੫ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਮਹੀਨੇ ਨੂੰ ੩੦ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ। {{gap}}ਇਕ ਹੋਰ ਯੂਨਾਨੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਐਮਪੈਡੋਕਲੀਸ ਨਾਲ ਹੀ ਕਵੀ, ਡਾਕਟਰ, ਭਾਸ਼ਣਕਾਰ, ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਵੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਚਾਰ ਕਿਸੇ ਕਿਤਾਬਚੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ, "ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਬਾਰੇ", ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ; ਸਿਸਲੀ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਇਕ ਸੁਭਾਸ਼ਣਕਾਰੀ ਦਾ ਸਕੂਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਕਈ ਕਾਢਾਂ ਕੱਢੀਆਂ ਅਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦੰਤ-ਕਥਾ ਚਲਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਸਿਸਲੀ ਦੇ ਤੱਟ ਉਪਰਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਐਗਰੀਜੈਂਟਮ ਦਾ ਪੌਣ-ਪਾਣੀ ਬਦਲ ਦਿਤਾ। ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਨੀ ਨਾਲ ਹਰਕਤ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ ਧਰਤੀ ਦੇ ਚਾਰ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਐਮਪੈਡੋਕਲੀਸ ਨੇ ਕਈ ਹੋਰ, ਵਧੇਰੇ ਨਿਸਚਿਤ ਮਿਥਣ ਸੂਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤੇ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਉਸਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਹਵਾ ਦੇ ਜਮਾਓ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਚੰਨ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਇਸ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਤਾਂ ਅੱਜ ਠੀਕ ਹੀ ਇਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੌਸ਼ਨੀ ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਫ਼ੈਲਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮੁੱਢ ਬਾਰੇ ਇਕ ਦਲੇਰ ਮਿਥਣ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਗਾਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਚੋਣ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਰੀਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਂਦਾ ਸੀ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸਨੇ ਅੱਖ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਦੇ ਮੈਕਾਨਿਜ਼ਮ ਦਾ ਇਕਸਾਰ ਸਿਧਾਂਤ ਘੜਿਆ।<noinclude>{{right|੩੩}}</noinclude> 7qlnd0pok0rbw18s8bkxuark9rd22ou 250 55727 219566 153490 2026-05-27T04:03:11Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219566 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਅਰਸਤੂ ਇਕ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸੀ; ਉਸਦੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਵਿਚ ਸਮਕਾਲੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਹੋਇਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਕਿਰਤਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਵੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਵੀ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ, ਉਸਨੇ ਨੀਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਬਾਰੇ (Nicoma-chean Ethics), ਸਮਾਜੀ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਵਾਲਾਂ (Politics) ਬਾਰੇ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੁਭਾਸ਼ਣਕਾਰੀ (Poetics and Rhetoric) ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਬਾਰੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਵਿਗਿਆਨ, ਸਿਧਾਂਤਕ ਮੰਤਕ, ਦਾ ਇਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸਿਸਟਮ ਸਿਰਜਿਆ। ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਵਿਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਉਸਦੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ--"ਆਕਾਸ਼ ਬਾਰੇ", "ਆਤਮਾ ਬਾਰੇ", "ਭੌਤਕ-ਵਿਗਿਆਨ", "ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਅੰਗ", "ਮੌਸਮ-ਵਿਗਿਆਨ", ਆਦਿ-–ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਲਈ ਬੇਹੱਦ ਮਹੱਤਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਸਨ। {{gap}}ਬੇਸ਼ਕ, ਪੁਰਾਤਨ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਵਲੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਿਚਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਸਨ ਹੁੰਦੇ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਆਮ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ, ਉਹ ਅਸਲੀ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਕਾਲਪਣਿਕ, ਵਿਚਿਤ੍ਰ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦੇਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਕ ਜਾਂ ਦੂਜੀ ਪ੍ਰਸਥਾਪਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਤੁਲਨਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਡਿਮੋਕਰੀਟਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਹਵਾ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਧੂੜ ਦੇ ਜ਼ਰਿਆਂ ਦੀ ਬੇਤਰਤੀਬੀ ਹਰਕਤ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਸਾਰੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਐਟਮੀ ਬਣਤਰ ਬਾਰੇ ਉਸਦੇ ਮਿਥਣ ਲਈ ਬੜਾ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਡਿਮੋਕਰੀਟਸ ਦੇ ਅਨੁਆਈ '''ਲੁਕਰੀਟੀਅਸ ਕਾਰੂਸ'''<noinclude>{{left|੩੪}}</noinclude> 0xerv75o9205u8btbjw2cv2wfjb3y7e 250 55728 219567 153497 2026-05-27T04:03:20Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219567 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਨੇ ਆਪਣੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਕਵਿਤਾ "ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਬਾਰੇ" ਵਿਚ ਇਸਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ: {{left|<poem>ਇਹ ਹੈ ਤਸਵੀਰ ਜਿਹੜੀ ਸਾਡੇ ਨੀਝ-ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ: ਹਰ ਵਖਰੀ ਘੜੀ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਹੜ ਆਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਸੂਰਜੀ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਚੀਰਦੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਚਾਨਣ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਦੁਆਲੇ ਬਿਖੇਰਦੀ ਹੈ, ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਨਿੱਕੀਆਂ ਤੋਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਖੁਲਾਅ ਵਿਚ ਹਰਕਤ ਕਰਦੀਆਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਰੌਸ਼ਨ ਸੂਰਜੀ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ ਤੇਜ਼ ਇਕ ਦੂਜੀ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ '''.{{gap}}.{{gap}}.{{gap}}.{{gap}}''' ਇਸਤੋਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਅਰੁਕ ਹਰਕਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਵਸਤਾਂ ਅਸੀਮ ਖੁਲਾਅ ਵਿਚ ਸਾਰੀਆਂ ਇਕ ਦੂਜੀ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।*</poem>|4em}} {{gap}}ਉਘੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਸਤੀ, '''ਜਾਹਨ ਡੀ. ਬਰਨਾਲ''' ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ "ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਵਿਗਿਆਨ" ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨੀ ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਸਲੇ {{bar|20}} {{gap}} *ਲੁਕਰੀਟੀਅਸ ਕਾਰੂਸ, '''"ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਬਾਰੇ"''' ਮਾਸਕੋ, ਸੋਵੀਅਤ ਵਿਗਿਆਨ ਅਕਾਦਮੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ੧੯੪੫, ਸਫੇ ੭੯-੮੦ ( ਰੂਸੀ ਵਿਚ ) ।<noinclude>{{right|੩੫}}</noinclude> ma2oi8vyzeum8j0v5bdu67aj1yy1kop 250 55729 219568 153498 2026-05-27T04:03:28Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219568 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਬਿਲਕੁਲ ਮੰਤਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਠੀਕ ਠੀਕ ਅਤੇ ਅਹੱਦ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹਲ ਕਰ ਲਏ ਹਨ। ਸਮਕਾਲੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਮਹਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਜ, ਜਿਹੜਾ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਆਇਆ, ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਲੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਲਾਂ ਦੀ ਗ਼ਲਤੀ ਨੂੰ ਲੱਭਿਆ ਜਾਏ। "ਪਰ", ਉਸਨੇ ਗੱਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ, "ਅਸੀਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਕਿ ਯੂਨਾਨੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਗ਼ੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿਚ ਇਹ ਮਸਲੇ ਪੇਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂ ਨਾ"।* {{gap}}ਇਹੀ ਵਿਚਾਰ ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੇ ਇਕ ਬਾਨੀ, ਫ਼ਰੈਡਰਿਕ ਏਂਗਲਜ਼ ਨੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਸੀ: "ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਸੰਬੰਧ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ; ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਸਿੱਧਾ ਧਿਆਨ ਲੱਗਾਉਣ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੈ।**"⠀ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦਾ ਇਹ ਗੁਣ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਔਗੁਣ ਵੀ। {{gap}}ਇਸਲਈ, ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਵਾਂ ਉਤੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ "ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ" ਸੀ, ਇਸਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਘੋਖਣ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਸਾਨੀ ਗੁਣ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਜਾਂ ਉਹ ਕੋਈ ਐਸਾ ਭੇਦ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਜਿਸਨੂੰ ਮਗਰੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਭੁੱਲ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ {{bar|20}} {{gap}}*ਜੇ. ਡੀ. ਬਰਨਾਲ, '''"ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਵਿਗਿਆਨ"''', ਵਾਟਸ ਐਂਡ ਕੰਪਨੀ, ਲੰਡਨ, ੧੯੫੪, ਸਫਾ ੧੧੭। {{gap}}** ਫ਼ਰੈਡਰਿਕ ਏਂਗਲਜ਼, '''"ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ-ਵਿਕਾਸ"''', ਪ੍ਰਗਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਮਾਸਕੋ, ੧੯੭੬, ਸਫ਼ੇ ੪੫-੪੬।<noinclude>{{left|੩੬}}</noinclude> bsuuked17nfdq6jcqcj9l8px6i13eko 250 55730 219569 153499 2026-05-27T04:03:37Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219569 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਇਹ ਤੱਥ ਸੀ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨਕ ਗਿਆਨ ਮਾੜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁਢਲਾ ਜਿਹਾ ਸੀ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ, ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਮਨੁੱਖੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪਸਾਰ ਹੋਇਆ, ਵਖਰੇ ਵਖਰੇ ਵਿਗਿਆਨ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਆਉਣ ਲੱਗੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਵਿਗਿਆਨ--ਗਣਿਤ, ਭੌਤਕ-ਵਿਗਿਆਨ, ਤਾਰਾ-ਵਿਗਿਆਨ, ਰਸਾਇਣ, ਭੂ-ਗਰਭ-ਵਿਗਿਆਨ, ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨ--ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਵਿਗਿਆਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ, ਇਤਿਹਾਸ, ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰ, ਆਦਿ। {{gap}}ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਜਰਮਨ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ '''ਗਿਓਰਗ ਫ਼ਰੀਦਰਿਖ ਵਿਲਹੈਲਮ ਹੀਗਲ''' ਨੇ ਆਪਣੀ "ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ" ਸੂਤ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਹੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਠੀਕ ਠੀਕ ਜਵਾਬ ਮੁਹਈਆ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਧਾਂਤ ਐਸੇ ਸਮੇਂ ਘੜਿਆ ਜਦੋਂ ਵਿਗਿਆਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭੂ-ਗਰਭ-ਵਿਗਿਆਨ, ਅਵੈਵੀ ਰਸਾਇਣ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਰੀਰ-ਵਿਗਿਆਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚੰਗੀ ਤਰੱਕੀ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਜੋ ਭੌਤਕ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਗੱਲ ਰਹਿਣ ਵੀ ਦੇਈਏ ਤਾਂ। ਇਸਲਈ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਰੌਸ਼ਨੀ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ "ਸਿਧਾਂਤ" ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਿਜ਼ਮ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘਾ ਕੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਕਿਰਨ-ਰੰਗਾਵਲੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਬਿਖੇਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਜਾਂ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਉਸਨੇ ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸਖ਼ਤ ਨੁਕਤਾਚੀਨੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। {{gap}}ਪਰ ਅੱਜ ਕੁਝ ਸਾਇੰਸਦਾਨ ਦੂਜੇ ਸਿਰੇ ਉਤੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ<noinclude></noinclude> 1vwpzs4acsbqnaz9wu9lvbzzg9q2g6c 250 55731 219570 153522 2026-05-27T04:03:46Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219570 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ। ਭਾਵੇਂ ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਵਿਗਿਆਨਕ ਲੱਭਤਾਂ ਬਾਰੇ ਅਗੇਤਾ ਹੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾ ਲਿਆ ਸੀ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰਮਾਣੂਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ, ਨਾਭ-ਖਿੱਚ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ), ਉਹ ਦਲੀਲ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੁਣ ਉਹ "ਬੇਕਾਰ ਹੋ ਗਏ" ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਠੋਸ, "ਪ੍ਰਤੱਖ" ਗਿਆਨ ਨੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਦੁਨੀਆਂ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਇਸ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦੇ ਹਿਮਾਇਤੀ "ਪ੍ਰਤੱਖਵਾਦੀਆਂ" ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। {{gap}}ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰੇ ਉਹ ਠੀਕ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਸਚਮੁਚ, ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਵਿਚ ਗਣਿਤ ਦੇ ਫ਼ਾਰਮੂਲਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਤਜਰਬੇ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪਦਾਰਥਕ ਵਸਤਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਸ ਕੋਲ ਰਹਿ ਹੀ ਕੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਰਜ ਉਹੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਇਸਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਯੁਗ ਵਿਚ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ "ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਬਾਲਪਣ" ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ — ਮਨੁੱਖ ਦੀ, ਜਿਸਦਾ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਾਸਤਾ ਨਹੀਂ, ਇਸਦੀਆਂ ਨਵੀਨਤਮ ਪਰਾਪਤੀਆਂ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨਾ। ਪ੍ਰਤੱਖਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਰਾਇ ਵਿਚ, ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਗਿਆਨ ਸਿਰਫ਼ ਲੋਕ-ਪ੍ਰੀਅ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਟਿਲ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਸਾਦਾ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਜਿਸਨੂੰ ਹਰ ਕੋਈ ਸਮਝ ਸਕੇ। {{gap}}ਪਰ ਇਕ ਵਖਰਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ ਵੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਯਥਾਰਥਕ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਬੋਧ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਠੋਸ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਵਿਚ "ਵੰਡ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਹੈ", ਇਸਲਈ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਕੋਲ ਸਿਰਫ਼ ਇਕੋ ਇਕ ਖੇਤਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ-- ਕਲਪਣਾ ਦਾ, ਯੂਟੋਪੀਏ ਦਾ,<noinclude></noinclude> psvplit676g77n0q0zj7x5usd5vlqd7 250 55732 219571 153523 2026-05-27T04:04:00Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219571 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਮਿੱਥ ਦਾ। ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਇਕ ਸੁਪਨੇਸਾਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੀ ਕਲਪਣਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ, ਜਿਸਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਿ ਇਹ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਯਥਾਰਥਕ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਮਿਸਮਾਰ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ--ਜਿਸਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵੱਜੋਂ "ਜੀਵਨ ਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ" ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ '''ਫ਼ਰੀਦਰਿਖ ਨੀਤਸ਼ੇ''' ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਰਚਣੇਈ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਾ ਵਿਅਕਤੀ ਜਿਊਂਦਾ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਮਾਜ। "ਜਾਨਣ ਦੀ ਕਿਉਂ ਲੋੜ ਹੈ? ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਕਿਉਂ ਨਾ ਦਿਤਾ ਜਾਏ?" ਉਸਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। "ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਸੱਚ ਦੀ ਨਹੀਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਅਭਿਲਾਸ਼ਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।"* ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਕਵੀ ਜਾਂ ਪੈਗੰਬਰ ਵਰਗਾ ਵਧੇਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸਲੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਚੱਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੇ ਅਨੁਆਈ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਅੱਜ ਮਨੁੱਖਤਾ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਖੜੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਮਹਤਵਪੂਰਨ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਭੌਤਕ-ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ, ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉਤੇ ਹਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਤਾਂ ਫਿਰ, ਆਓ ਦੇਖੀਏ, ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਕੀ ਹੈ। {{bar|20}} {{gap}}*ਫ਼ਰੀਦਰਿਖ ਨੀਤਸ਼ੇ, “Der Wille zur Macht. Ver such einer Umwertung aller Werte. Ausgewählt und geordnet von Peter Gast", Alfred Kröner Verlag, Stuttgart, 1959, S. 317.<noinclude>{{right|੩੯}}</noinclude> 21zb91m3refjz3d6yli71isccau950f 250 55733 219572 153527 2026-05-27T04:04:12Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219572 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>'''ਵਿਗਿਆਨ ਜਿਹੜਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਵਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ''' {{gap}}ਕਦੀ ਕਦੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਸਨੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਉਸੇ ਜੱਟ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਿਆ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਹਰ ਠੋਸ ਵਿਗਿਆਨ, ਇਕ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹਲ ਕਰ ਲੈਣ ਪਿਛੋਂ ਕਦੀ ਵੀ ਇਸ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦਾ ਸਗੋਂ ਨਵੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ "ਸਦੀਵੀ" ਇਸਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਸਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਦੌਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ, ਜੀਵਨ-ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਉਪਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿਚ, ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆਈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਤਬਦੀਲ ਹੋਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। {{gap}}ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਇਸ ਗੱਲ ਉਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦਾ ਸੋਮਾ ਕੀ ਹੈ, ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਵਸਤਾਂ, ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਘਟਣਾਵਾਂ ਵਿਚ ਅਨੇਕਤਾ ਅਤੇ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਇੰਡੀਅਨਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਚਾਰ ਸਪੂਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਘੋਲ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਫ਼ਾਰਸ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਅਰਿਮਾਨ (ਤਬਾਹੀ ਦੇ ਦੇਵਤਾ) ਅਤੇ ਅਰਮੁਜ਼ਦਾ (ਰਚਨਾ ਦੇ ਦੇਵਤਾ)<noinclude>{{left|੪੦}}</noinclude> 3gco7fb7ubpwet1o564mbz0vpog81tf 250 55734 219574 153530 2026-05-27T04:06:52Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219574 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਵਿਚਕਾਰ ਘੋਲ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਅਖਾੜਾ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਏ ਸਮਝੌਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਦੁਨੀਆਂ ਉਪਰ ਹਨੇਰੇ ਅਤੇ ਚਾਨਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਗ਼ਲਬਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ, ਪੁਰਾਤਨ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪਰਾ-ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਹਸਤੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਸੀ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਹਸਤੀਆਂ ਕਿ ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ ਜੁਲਦੀਆਂ ਸਨ। {{gap}}ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਮਗਰੋਂ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਠੋਸ ਵਿਸਥਾਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਮ ਸੰਕਲਪਾਂ ਵਿਚ ਸੋਚਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਾ-–ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਖ਼ੁਦ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿਚ ਲੱਭਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪਰੌਢ ਮਨੁੱਖਾ ਚਿੰਤਨ ਦਾ, ਸੰਕਲਪ ਕਾਇਮ ਕਰ ਸਕਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਮਸਲੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਉਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। {{gap}}ਠੋਸ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ ਕਾਰਜ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉਤੇ ਪਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਸਿਰਜਿਆ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਸਭ ਕਾਸੇ ਦੀ ਸਿਖਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਧਰਤੀ, ਜਿਸ ਉਪਰ ਉਹ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਪਰ ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਤਾਰਾ-ਵਿਗਿਆਨੀ '''ਨਿਕੋਲਾਸ ਕੋਪਰਨੀਕਸ''' ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਲੱਭਤ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਧਰਤੀ ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਦੇ ਇਕ ਕਣ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਖ਼ੁਦ<noinclude>{{right|੪੧}}</noinclude> g71zubun1cpo760yoik9qqhoflbbfg6 250 55735 219575 153532 2026-05-27T04:07:02Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219575 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਵੀ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਉਸ ਝੁਰਮਟ ਦਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼-ਗੰਗਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਲੱਭਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਪਰੀਪੂਰਨਤਾ ਉਤੇ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਅਰਸ਼ੀ ਮੁੱਢ ਬਾਰੇ ਕਿੰਤੂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। {{gap}}ਕੁਝ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਮਸਲੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਪੜਾਅ ਉਤੇ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਸਦਾ ਵਧਦੇ ਸਮਾਜਕ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿਚ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਬੁਰਜੂਆ ਸੰਬੰਧ ਕਾਇਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਪਸਾਰ ਆਰਥਕਤਾ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਰੁਝਾਣ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਤੱਕ, ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ ਗੋਲ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿਚ ਸਦੀਵੀ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ ਸੀ। {{gap}}ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਲ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ ਸਮਾਜ ਦੇ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸਾਰੇ ਪੱਖਾਂ--ਆਰਥਕਤਾ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੰਬੰਧਾਂ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ--ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਪੱਧਰ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਆਪਣੇ ਯੁਗ ਦਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਯੁਗ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਸਾਰ-ਤੱਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕੁਝ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਖ਼ਾਸ ਪੜਾਅ ਉਤੇ ਸਿਰਜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। '''ਵਿਗਿਆਨੀ, ਜਾਂ ਕਿ ਸਿਆਣਾ ਮਨੁੱਖ?''' {{gap}}ਕੀ ਅਸੀਂ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗੇ ਜੇ ਅਸੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਮੌਤ, ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਇਸ ਚੋਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਈਏ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਕਿਹੜਾ ਰਸਤਾ ਲੈਣਾ ਹੈ? ਇਹ<noinclude>{{left|੪੨}}</noinclude> f6rtp0lnt7ee5i3p9cjptl274u3oto4 250 55743 219599 153867 2026-05-27T04:11:55Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219599 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਇਸ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਉਸੇਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ "ਗੁਆਚਾ ਹੋਇਆ" ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਚ ਰੇਤ ਦਾ ਕਿਣਕਾ। ਜੇ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਤਰਤੀਬ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਕਾਨੂੰਨ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਖੁਦ ਮਨੁੱਖ ਸਮੇਤ, ਜੋ ਕਿ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਵਰੋਸਾਈ ਹਸਤੀ ਹੈ, ਸਾਰੀਆਂ ਜਿਊਂਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁੱਢ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਉਤੇ ਵੀ ਕਿੰਤੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਵਿਕਸਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਸਗੋਂ ਇਸਤੋਂ ਸਵੈਧੀਨ ਤੌਰ ਉਤੇ ਹੋਂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦੇ ਮਸਲੇ ਨੂੰ, ਉਹਨਾਂ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੇ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਹਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਤਰਾ ਸਕਦਾ, ਜਿਹੜੇ ਕਾਨੂੰਨ ਇਸਨੂੰ ਇਕੋ ਇਕ ਸਮੁੱਚ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ। {{gap}}ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੀ ਸੀ। ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨ ਵਿਚਲੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਾਨੂੰਨ ਲੱਭਣ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਹਿਰਾਕਲੀਟਸ, ਜਿਸਨੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਵਿਚਿਤ੍ਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰਗਟ ਕੀਤਾ, ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਇਕ ਇਕਾਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇਕੋ ਇਕ ਆਧਾਰ ਉਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ-- ਅੱਗ ਉਤੇ, ਜਿਹੜੀ "ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਹੀ ਬਲਦੀ ਅਤੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਹੀ ਬੁਝਦੀ ਹੈ।" ਥੇਲਜ਼ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਬੁਨਿਆਦ ਸਮਝਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਅਨਾਕਸੀਮੀਨਜ਼-- ਹਵਾ ਨੂੰ। ਡਿਮੋਕਰੀਟਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਬਾਰੇ ਠੀਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਆਇਆ; ਉਸਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਆਧਾਰ ਐਟਮ-- ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਹਰਕਤ<noinclude> {{rh|5*||੬੭}}</noinclude> 1dn9l4ojw0atgbesf0vwwciketil5bv 250 55744 219600 153869 2026-05-27T04:12:04Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219600 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਕਰਦੇ ਕਣ—ਹਨ। ਏਂਗਲਜ਼ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਯੂਨਾਨੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨੂੰ ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ: "ਇਥੇ ... ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਾਰਾ ਮੌਲਿਕ ਆਪਮੁਹਾਰਾ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਬਿਲਕੁਲ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਉਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਅਸੀਮ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਦੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਸੁਭਾਵਕ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਿਸਚਿਤ ਸਰੀਰ ਰੱਖਦੀ ਚੀਜ਼, ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚੀਜ਼ ਵਿਚ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਥੇੇਲਜ਼ ਪਾਣੀ ਵਿਚ।"<ref>*ਫ਼ਰੈਡਰਿਕ ਏਂਗਲਜ਼, ‘‘ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ-ਵਿਕਾਸ",ਸਫਾ ੧੮੬</ref> {{gap}}ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਏਕਤਾ ਬਾਰੇ ਪੁਰਾਤਨ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ਿਆਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸਚਿਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਠੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧੜ ਜਿਹੇ ਮਿਥਣ ਨੂੰ ਠੋਸ ਸਚਾਈ ਵਿਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਅਣੂਆਂ, ਐਟਮਾਂ, ਜਿਊਂਦੇ-ਜਾਗਦੇ ਸ਼ਰੀਰਾਂ ਅਤੇ ਅਰਸ਼ੀ ਵਜੂਦਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਕਾਨੂੰਨ ਹੁਣ ਲੱਭੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਐਸੀ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਆਮ, ਸਥਿਰ, ਸਾਰੇ ਅਮਲਾਂ ਅਤੇ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕੇ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਵਿਚ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਸਮੁੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਸਗੋਂ ਨਾ ਸਮੇਂ ਵਿਚ, ਨਾ ਸਥਾਨ ਵਿਚ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਆਦਿ ਜਾਂ ਅੰਤ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਹ ਕਲਪਣਾ ਕਰੀਏ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲੋਕ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ, ਦਰੱਖ਼ਤ<noinclude> {{left|੬੮}}</noinclude> 2i0kxh1g596f91vij38wap5ton41h7d 250 55746 219601 153870 2026-05-27T04:12:14Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219601 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਜਾਂ ਘਾਹ, ਅੱਗ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਕਿ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਨਿੱਕੇ ਤੋਂ ਨਿੱਕਾ ਕਣ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆਂ, ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, "ਸ਼ੂਨਯ" ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਦੁਨੀਆਂ ਨੇ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਡੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੂਜੇ ਸਾਰੇ ਅਰਸ਼ੀ ਵਜੂਦਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਕ ਦਿਨ ਲੋਪ ਹੋ ਹੀ ਜਾਣਾ ਹੈ-- ਤਾਂ ਕੀ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵੀ "ਕਿਧਰੇ ਨਹੀਂ" ਚਲੇ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ "ਸ਼ੂਨਯ" ਵਿਚ ਬਦਲ ਜਾਣਗੇ? ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਮਿਥਣ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ-- ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ਕਤਾ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ-- ਦੇ ਨਾਲ ਅਮਿਟ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਨੂੰਨ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਮਿਆਏ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੁਝਾਣ ਬਾਰੇ ਦਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਪਦਾਰਥਕ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਛੱਟ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਹੈ-- ਨਾ ਸ਼ੂਨਯ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਛੱਡਿਆਂ ਲੋਪ ਹੋ ਜਾਣਾ। ਪਦਾਰਥ ਦੀ "ਸੀਮਿਤਤਾ" ਦੇ ਹਿਮਾਇਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਇਕੋ ਇਕ ਦਲੀਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਪੈ ਜਾਇਗਾ ਜਿਹੜੀ ਉਸ ਕੋਲ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸ਼ੂਨਯ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜਾਏ-- ਬਿਲਕੁਲ ਇਹ ਹੀ ਤਾਂ ਕਰਾਮਾਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਕਰਾਮਾਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹੀ ਹਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਘਟਣਾਵਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਹਿਣ ਵਿਚ ਵਿਘਣ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਪਰ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰਦੀਆਂ, ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪਰੀ-ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਕਰਾਮਾਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਉਲਟ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸਲਈ ਇਹ ਕਿਹਾ<noinclude>{{right|੬੯}}</noinclude> pkc2s5aef0a7uq08mvud2l34em7fmdz 250 55747 219602 153873 2026-05-27T04:12:27Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219602 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ '''ਗੈਰ-ਪਦਾਰਥਕ''' ਹੈ। ਪਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਸਿਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ: ਇਹ ਹਸਤੀ ਦੇ ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਮ ਖੇਤਰ ਹਨ। ਇਸਲਈ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਸੀਮਿਤ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਅਟੱਲ ਤੌਰ ਉਤੇ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਸਿੱਟੇ ਵੱਲ ਕਿ ਪਦਾਰਥ ਦੀ, ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ, ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਵਿਗਾਸ ਦਾ ਸੋਮਾ ਕੋਈ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਮ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। {{gap}}ਸੋ ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ: '''ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪਦਾਰਥਕ ਏਕਤਾ, ਇਸਦੀ ਸਦੀਵੀ ਅਤੇ ਅਸੀਮ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਮੰਨੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੱਚੇ, ਇਕਸਾਰ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।''' {{gap}}ਪਰ ਕੀ ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਇਕੱਲਾ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਕੀ ਉਹ ਘਬਰਾ ਨਹੀਂ ਜਾਇਗਾ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਦੀਵਤਾ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਹੋਵੇਗਾ? ਬਿਲਕੁਲ ਇਹੀ ਚੀਜ਼ ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ '''ਵਿਲੀਅਮ ਜੇਮਜ਼''' ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਗ਼ਮਗੀਨ, ਕਠੋਰ ਸੰਸਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ ਹੈ, ਜੋ ਡਰਾਉਣੇ ਸੁਪਣੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਵਿਗਾਸ ਦੇ ਅਸੀਮ ਅਮਲ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕ ਦੰਦੇ ਵਾਂਗ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਅਨਿਵਾਰਿਤਾ ਦੀ ਆਹਿਨੀ ਜ਼ੰਜੀਰ ਤੋੜਨ ਦੇ ਅਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਪਰ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਆਰੋਪ ਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਬੁਨਿਆਦ ਹੈ?<noinclude> {{left|੭੦}}</noinclude> r0phzzm5uay4ez3aivvgfc33o5ggh8v 250 55748 219647 154310 2026-05-27T04:24:57Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219647 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{rule}} '''ਤੀਜਾ ਕਾਂਡ''' {{underline|'''ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਗਾਸ ਬਾਰੇ ਦੋ ਵਿਚਾਰ''' }} {{gap}}ਸਾਂਡੇ ਚਾਰ ਚੁਫੇਰੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੰਸਾਰ ਲਗਾਤਾਰ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਹਰਕਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਡੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵਿਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਘੋਲ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਸਾਡਾ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਖਿੱਚਦੀਆਂ, ਜਦ ਕਿ ਕੁਝ ਦੂਜੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਲੌਕਾਂ ਲਈ, ਰਾਜਾਂ ਲਈ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਲਈ ਭਾਰੀ ਮਹੱਤਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਸੀਮ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨਿਰੰਤਰ ਗਤੀ ਵਿਚ ਹੈ; ਗ੍ਰਹਿ ਸੂਰਜ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾਂ ਰਹੇ ਹਨ, ਸਿਤਾਰੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਬੁਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਡਾ ਗਲੋਬ, ਇਹ ਧਰਤੀ, ਵੀ ਬਦਲ ਰਹੀ ਹੈ: ਟਾਪੂ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੁਆਲਾਮੁਖੀ ਫਟਦੇ ਹਨ, ਭੁਚਾਲ ਆਉਦੇ ਹਨ, ਸਾਗਰ-ਤੱਟ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਉਘੜਵੀਆਂ<noinclude>{{right|੧੧੫}}</noinclude> aks7bxzkbflazyytmo6nsnfwtdpo87n 250 55751 219648 154351 2026-05-27T04:25:07Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219648 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆਈਆਂ ਹਨ; ਇਸਨੇ ਆਦਿ-ਕਾਲੀਨ ਗਰੋਹ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਵਿਗਾਸ ਵਿਚ ਲੰਮਾ ਪੈਡਾ ਮਾਰਿਆ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਵੀ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ: ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸਾਂ ਉਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਪੇਨੀ, ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ, ਬਰਤਾਨਵੀ ਅਤੇ ਪੁਰਤਗੇਜ਼ੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਸੀ, ਉਹ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਸਵੈਧੀਨ ਰਾਜ ਬਣ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਾਰਤ, ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ, ਕਿਊਬਾ, ਇਥੀਓਪੀਆ, ਅੰਗੋਲਾ, ਮੁਜ਼ਮਬੀਕ, ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਦੇਸ਼। {{gap}}ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜਿਊਂਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ, ਇਸਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਢਾਲਣ ਲਈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਟੀਚਿਆਂ ਅਤੇ ਲੋੜਾਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਬਦਲਣ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਦੇ ਅਰਥ ਕੱਢਣੇ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਲੋਕ ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ: ਦੁਨੀਆਂ ਹੈ ਕੀ, ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਵਿਚ ਕਿਸ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ? ਕੀ ਵਸਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਹੈ? ਦੁਨੀਆਂ ਹਰਕਤ ਕਿਉਂ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਇਹ ਹਰਕਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ? ਇਹਨਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਬਾਬਲ ਦੇ ਪਾਦਰੀਆਂ ਨੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਚਾਲ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ਉਤੇ ਅਤੇ ਚੰਦਰ-ਗ੍ਰਹਿਣਾਂ ਅਤੇ ਸੂਰਜ-ਗ੍ਰਹਿਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਉਤੇ ਕਈ ਕਈ ਵਰ੍ਹੇ ਲਾਏ। ਨਿਰੀਖਣ ਅਤੇ ਵਰਣਨ ਤੋਂ ਲੋਕੀ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਡੂੰਘੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲੱਗੇ-- ਉਹ ਇਸਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਪੁਰਾਤਨ ਚਿੰਤਕ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਗਤੀ ਦੇ ਰੋਲ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਸਲਈ ਇਸ ਸਵਾਲ ਨਾਲ ਕਿ "ਕੀ ਗਤੀ<noinclude>{{left|੧੧੬}}</noinclude> nemsuae3bgw7z9tx857r5z6mw95338n 250 55752 219649 154356 2026-05-27T04:25:14Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219649 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਦੀ ਹੋਂਦ ਹੈ? "ਇਕ ਹੋਰ ਸਵਾਲ ਮਿਲਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ: ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਇਹ ਗਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ ਇਕ ਹੋਰ ਅਤੇ ਬੇਹੱਦ ਮਹਤਵਪੂਰਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਮਸਲਾ ਉਠਾਉਣਾ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫਿਲਾਸਫ਼ੀ ਵਿਚ ਅਕਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਹੈ, ਵਖੋ ਵਖਰੀਆਂ ਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਅਰਸਤੂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਗਤੀ ਤੋਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਅਟੱਲ ਸਿੱਟਾ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੋਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਗਤੀ ਦੇ ਸਾਰ-ਤੱਤ, ਇਸਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਅਤੇ ਸੋਮਿਆਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਗਾਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੇ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ। ਇਸਦਾ ਸਿੱਟਾ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀਆਂ ਦੋ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਧੀਆਂ ਵਿਚ ਨਿਕਲਿਆ-- ਵਿਰੋਧ-ਵਿਕਾਸੀ ਜਾਂ ਸੰਬਾਦਕ ਅਤੇ ਪਰਾਭੌਤਕ ਜਾਂ ਅਧਿਆਤਮਵਾਦੀ। ਆਓ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰ ਇਕ ਦੀ ਪੁਣ-ਛਾਣ ਕਰਨ ਦੀ ਅਤੇ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੀਏ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਹੜੀ ਵਿਧੀ ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਹਲ ਮੁਹਈਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। '''ਵਿਰੋਧ-ਵਿਕਾਸ ਜਾਂ ਸੰਬਾਦਕਤਾ ਕੀ ਹੈ?''' {{gap}}ਵਿਰੋਧ-ਵਿਕਾਸ ਜਾਂ ਸੰਬਾਦਕਤਾ ਦੇ ਪਰਿਆਇਵਾਦੀ ਸ਼ਬਦ "dialectics" ਦਾ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਰਥ ਸੀ-- ਵਖੋ ਵਖਰੀਆਂ ਰਾਵਾਂ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਰਾਹੀਂ ਸੱਚ ਤੱਕ ਪੁੱਜਣ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਨਾਲ ਸੰਬਾਦ ਰਚਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ। ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ ਸੰਬਾਦ-ਨਿਪੁੰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਐਸੇ ਮਨੁੱਖ ਵਜੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣੇ ਅਤੇ ਜਵਾਬ ਦੇਣੇ<noinclude>{{right|੧੧੭}}</noinclude> cerc1oahmv88h8drmknw8fa9ea7qz67 250 55755 219603 153875 2026-05-27T04:12:48Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219603 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{left|ਮਹਾਨ ਘੜੀਸਾਜ਼ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਘੜੀ}}</noinclude>ਇਸਦਾ ਜਵਾਬ "ਹਾਂ" ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, "ਨਾਂਹ" ਵੀ। ਪਦਾਰਥ ਕੋਈ ਇਕਹਿਰਾ, ਇਕ-ਪੱਥਰਾ ਰੁਝਾਣ ਨਹੀਂ; ਇਸਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਰੰਗ ਅਤੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਵਿਗਾਸ, ਆਰਥਕ ਵਿਕਾਸ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਨਿੱਜੀ ਤਰਜੀਹਾਂ ਵੀ-- ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਖ਼ਾਸੇ ਉਪਰ ਆਪਣੀ ਛਾਪ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ, ਬੀਤੇ ਦੇ ਅਤੇ ਹੁਣ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਵਲੋਂ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲਾਏ ਗਏ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਮੁਖ ਤੌਰ ਉਤੇ ਇਸਦੇ ਇਕ ਰੂਪ-- '''ਮਕਾਨਕੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦ''' -– ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। {{gap}}ਇਹ ਨਾਂ ਕਿਉਂ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਹੈ? ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਅਤੇ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ, ਜਦੋਂ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਦਾ ਇਹ ਰੂਪ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਵਿਗਿਆਨ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵਿਕਸਤ ਸੀ-- ਮਕੈਨਿਕਸ। ਇਹ ਤੱਥ ਸਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਪਰਾਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਅ-ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਦੱਸਣ ਦੀ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਉਤੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਉਪਰ ਵੀ ਢੁਕਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਵਿਗਿਆਨ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਬਾਲ-- ਵਰੇਸ ਵਿਚ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਲਾਭ ਪੁਚਾਉਣਾ ਅਜੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇਕੋ ਇਕ ਸੰਭਵ ਆਧਾਰ ਮਕੈਨਿਕਸ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮਕਾਨਕੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਕਾਨੂੰਨ<noinclude>{{right|੭੧}}</noinclude> jv4ky1esrneznmo57l099v5gi5uukvg 250 55756 219604 153878 2026-05-27T04:13:13Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219604 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸਮਝਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੀ ਹੀ ਨਿਰਜੀਵ ਅਤੇ ਸਜੀਵ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿਕਾਸ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਸਗੋਂ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਸ਼ੀਨ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਕਸ਼ਟ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਹਨਾਂ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਦੀ ਰਾਇ ਵਿਚ, ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਬੜਾ ਜਟਿਲ ਮੈਕਾਨਿਜ਼ਮ ਹੀ ਸੀ। ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ '''ਜੂਲੀਅਨ ਆਫ਼ਰੇ' ਦ ਲਾਮੇਤਰੇ''' ਨੇ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਿਰਤ ਨੂੰ "ਮਨੁੱਖ-ਮਸ਼ੀਨ" ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਦਿਤਾ। {{gap}}ਉਸ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਘੜੀ ਵਾਂਗ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ, ਬੇਸ਼ਕ, ਘੜੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਚਾਬੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਘੜੀਸਾਜ਼ ਕੌਣ ਹੈ? ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ, ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪਰਗਟ ਹੋਣ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਉਪਰ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਠੀਕ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਬੜਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ। ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿਚ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਸਰਲ ਹੈ: ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਬਿਲੀਅਰਡ ਦੇ ਗੋਲੇ ਨੂੰ ਹਰਕਤ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੇਜ਼ ਉਪਰ ਚੱਲੀ ਜਾਇਗਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇਹ ਰੁਕ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਜੇ ਇਸਨੂੰ ਮੁੜਕੇ ਹਰਕਤ ਨਹੀਂ ਦਿਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਕੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨਾਲ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਹੈ? ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਇਸਦੀ ਘੜੀ ਨੂੰ ਚਾਬੀ ਲਾਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਜਾਇਗੀ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਪਰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਕੰਮ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਇਕੋ ਇਕ "ਘੜੀਸਾਜ਼" ਕੋਈ ਗੈਰ-ਪਦਾਰਥਕ, ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਇਸਤੋਂ ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਕਾਨਕੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦ<noinclude>{{left|੭੨}}</noinclude> rdjxlym2a0r5buq07xzyk7jbjh634kj 250 55758 219605 153879 2026-05-27T04:13:25Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219605 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸਵੈਵਿਰੋਧੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਸੋਮੇ ਦੀ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਰੂਹਾਨੀ ਮੂਲ ਦਾ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ, ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ ਨੂੰ '''ਈਸ਼ਵਾਦ''' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਸੋਮੇ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਮੰਣਦੀ ਹੈ: ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਿਰਜ ਕੋ, ਇਸਦੀ "ਘੜੀ" ਨੂੰ ਚਾਬੀ ਦੇ ਕੇ, ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਇਸ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੋਮਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉਤੇ ਛੱਡ ਦਿਤਾ। {{gap}}ਪਰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲ ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇਂਦੀ: ਚੇਤਨਾ ਕੀ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਤਰਕ ਦੀ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਸਕਣ ਦੀ, ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਣ ਦੀ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਪਾਉਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ? ਮਕਾਨਕੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਖੋ ਵਖਰੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। {{gap}}ਕੁਝ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਵਿਚਾਰ ਖ਼ੁਦ ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਠੋਸ ਚੀਜ਼ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਵਿਚਾਰ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚੋਂ ਉਸੇਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਖਾਰਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਜਿਗਰ ਵਿਚੋਂ ਪਿੱਤ। ਇਸ ਖ਼ਿਆਲ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਮੰਤਕ ਵੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਠੀਕ ਠੀਕ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਸੋਚਣ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਰਜ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਹੀ ਕਿਉਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸਲਈ ਮਕਾਨਕੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਟੋਲੀ ਇਸ ਸਿੱਟੇ ਉਤੇ ਪੁੱਜੀ ਕਿ ਮਨ, ਜਾਂ ਚੇਤਨਾ ਮਨੁੱਖਾ ਸ਼ਰੀਰ ਦੀ ਨਿਰਵਿਘਣ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਮਸ਼ੀਨ ਦਾ ਇਕ ਵਾਧੂ "ਪੂਰਕ" ਹੈ। ਮਕਾਨਕੀ<noinclude>{{right|੭੩}}</noinclude> qqkx2g6i4rx4vw8zujvqq8ei05qo4nf 250 55759 219606 153881 2026-05-27T04:13:36Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219606 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਦਾ ਸਵੈਵਿਰੋਧ ਇਸ ਸਿੱਟੇ ਵਿਚ ਸਪਸ਼ਟ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਲਈ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨਾ ਇਕ ਅਸੰਗਤੀ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼, ਜਿਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਪ ਨਾਲ ਪਦਾਰਥ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ-- ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ-- ਉਹ ਖੋਜ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। '''ਇਕਸਾਰ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਅਤੇ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਕਰ ਸਕੇ।''' ਮਕਾਨਕੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਇੰਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਇਕ ਚੇਤੰਨ, ਸੋਚਣ ਵਾਲੀ ਹਸਤੀ ਵਜੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਕਿ ਆਪਣੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਮਕਾਨਕੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਇਸ ਤੱਥ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਇਕ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਵਿਚ ਇਕ ਹੈ। ਇਸਲਈ ਮਕਾਨਕੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀਆਂ ਵਲੋਂ ਚਿਤਰੀ ਗਈ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਬੇਰੰਗ, ਉਦਾਸ ਤਸਵੀਰ ਸੌਖੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਖਿੰਡ ਕੇ ਸਰਗਰਮ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਿਰਿਆ ਪਦਾਰਥ ਵਿਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਕੋਈ ਬਹੁਤੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ। '''ਕੀ ਕੋਈ ਤੀਜੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪਹੁੰਚ ਸੰਭਵ ਹੈ?''' {{gap}}ਜਿਹੜਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਦੋ ਮੂਲ ਤੱਤਾਂ-- ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ-- ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਮੰਣਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਦਵੈਤਵਾਦ<noinclude>{{left|੭੪}}</noinclude> 8j17t0rtb3pnkekqhnbxbuvc3sh0thl 250 55760 219607 153882 2026-05-27T04:13:45Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219607 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਇਕਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹੀ "ਕੱਚੀ-ਪੱਕੀ" ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਆਪਣੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਵੈਵਿਰੋਧ ਵਾਲੇ ਮਕਾਨਕੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਵੀ ਕਦੀ ਕਦੀ ਤਿਲਕ ਕੇ ਦਵੈਤਵਾਦ ਵਿਚ ਆ ਡਿਗਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਹਕੀਕਤ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਦਾਰਥਕ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। {{gap}}ਪਰ ਦਵੈਤਵਾਦ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਵਿਚ ਕੋਈ "ਤੀਜੀ ਪਹੁੰਚ" ਜਾਂ ਤੀਜਾ ਰੁਝਾਣ ਨਹੀਂ। ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਸਲਿਆਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਦਿਆਂ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਜਾਂ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਦਾ ਜਾਂ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕਦੀ ਕਦੀ ਦਵੈਤਵਾਦ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੋਰ ਉਤੇ ਤਿਆਗ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸਨੂੰ ਵਿਚ ਲੈ ਆਉਣ ਦੇ "ਚੋਰੀ ਚੋਰੀ" ਯਤਨ ਦਾ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਲੁਕਵਾਂ, "ਚੋਰੀ ਚੋਰੀ" ਦਾ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਕਈ ਬੁਰਜੂਆ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਦਵੈਤਵਾਦ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕ ਉਦਾਹਰਣ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਚਿੰਤਕ, '''ਰੇਨੇ ਦਿਕਾਰਤੀ''' ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿਚ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਦੋ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਵਸਤਾਂ-- ਹਨ ਆਕਾਰ ਰੱਖਦੀ ਵਸਤ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਸੋਚਣ ਵਾਲੀ ਵਸਤ ਮਨ, ਅਰਥਾਤ, ਸ਼ਰੀਰ ਰੂਪੀ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ। ਇਹ ਵਸਤਾਂ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਇਕ ਦੂਜੀ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀਆਂ। ਪਰ ਅੰਤਮ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿਚ ਦਿਕਾਰਤੀ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਸਿੱਟੇ ਉੱਤੇ ਪੁੱਜਾ ਕਿ ਮਨ<noinclude>{{right|੭੫}}</noinclude> rkg8bjrt0edf8b7wauad7cgimfs8rb7 250 55761 219608 153887 2026-05-27T04:13:54Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219608 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਇਕ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਆਮ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਮੂਲ ਤੱਤ, ਅਰਥਾਤ, ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ, ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। {{gap}}ਦਵੈਤਵਾਦ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਸ਼ਰੀਰਕ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ, ਹਨੇਰੇ ਅਤੇ ਚਾਨਣੇ ਮੂਲ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਨੁਕਤੇ ਤੋਂ, ਮਨੁੱਖ ਅੱਧਾ ਜਾਨਵਰ ਅਤੇ ਅੱਧਾ ਫ਼ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਉਸਦੀਆਂ ਚੰਗੇਰੀਆਂ ਉਤੇਜਨਾਵਾਂ ਉਸਨੂੰ ਚੰਗਿਆਈ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਸਦੀਆਂ ਘਟੀਆ ਰੁਚੀਆਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਸ਼ਵੀ ਵੇਗਾਂ ਨੂੰ ਸਤੁੰਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਵੈਤਵਾਦ ਅਮਲੀ ਨਸੀਹਤ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਅਤੇ ਖਾਣ ਪੀਣ ਜਾਂ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਤ੍ਰਿਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ "ਆਪਣੀਆਂ ਚੰਮ-ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਦਮਨ ਕਰਨਾ" ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਕਸ਼ਟ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਬੱਸ ਉਸਦੀ ਅਮਰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਆਰਜ਼ੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ਗਾਹ ਹੈ। ਇਸ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਵੀ ਦਵੈਤਵਾਦ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਹੋ ਨਿੱਬੜਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਦਵੈਤਵਾਦ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਸਿਧਾਂਤ '''ਅਦਵੈਤਵਾਦ''' ਹੈ-- ਐਸਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਮੰਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਇਕ ਅਸੂਲ ਨੂੰ ਮੰਣ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਉਪਰ ਇਕਸਾਰ ਚੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਅਨੁਕੂਲ, ਅਦਵੈਤਵਾਦ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਵੀ। {{gap}}ਪਰ ਕੀ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਇਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕਸਾਰ ਅਦਵੈਤਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਆਮ ਕਰਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਇਕਸਾਰ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ, ਹੀਗਲ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ, ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੀਗਲ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਨਿਰਪੇਖ ਵਿਚਾਰ-- ਸੰਸਾਰ<noinclude>{{left|੭੬}}</noinclude> bi9x219x6xk1zqwhf40haxueq0sre1e 250 55762 219609 153888 2026-05-27T04:14:05Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219609 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਆਤਮਾ-- ਦੀ ਹੀ ਹੋਂਦ ਸੀ; ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਆਤਮਾ ਨੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿਤਾ। ਹੀਗਲ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ, ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰੂਹਾਨੀ ਕਾਨੂੰਨ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਇਸ ਵਿਚ ਤਰਤੀਬ ਲਿਆਉਂਦੇ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇਕੋ ਇਕ ਸਮੁੱਚ ਵਿਚ ਇਕੱਠਿਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਦਾਰਥਕ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਦੇਖ, ਛੂਹ ਅਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਮਾਣਤਾ ਦੇਂਦਿਆਂ ਹੀਗਲ ਇਸਦੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ, ਇਸ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ "ਪ੍ਰਤਿਰੂਪ" ਪੈਦਾ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ: ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਲਈ ਬਾਹਰਲਾ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਸੰਸਾਰ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਉਛਾੜ ਮਾਤਰ ਹੀ ਹੈ। ਇਸਲਈ, ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਇਕਸਾਰ ਅਦਵੈਤਵਾਦੀ ਬਣਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ। {{gap}}ਅੱਜ, ਕੁਝ ਪੱਛਮੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਇਕ "ਵਿਸ਼ੇਸ਼", ਅਦਵੈਤਵਾਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਉਸਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਹੜੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਨੂੰ ਇਕਮਿਕ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਇਕ "ਨਿਰਪੱਖ ਅਦਵੈਤਵਾਦ" ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਇਕਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਂਝੇ "ਅਨੁਭਵ" ਰਾਹੀਂ ਪਦਾਰਥਕ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਵਿਚਲੀਆਂ ਸਮਾਂ ਵਿਹਾਅ ਚੁੱਕੀਆਂ ਵਿਰੋਧਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। {{gap}}ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਸਾਰ ਬਾਰੇ ਦੋ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਵਿਚਲੀਆਂ ਵਿਰੋਧਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਵਿਚ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਵਸਤੂਪਰਕ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੇ<noinclude>{{right|੭੭}}</noinclude> 5vgnefzyzn7uqdwu93f3bymsgqfirw1 250 55763 219610 153892 2026-05-27T04:14:21Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219610 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਇਕਸੁਰ ਅੰਤਰ-ਸੰਬੰਧ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਵਿਚ, ਇਸਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਜੋਂ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਇਹ ਹਰ ਇਕ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਲੱਗੇਗਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹੋ ਜਿਹਾ "ਨਿਰਪੱਖ ਅਦਵੈਤਵਾਦ" ਦਵੈਤਵਾਦ ਦੇ ਇਕ ਬੜੇ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ਤੋਂ ਸਿਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। {{gap}}ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚਲੇ ਸੰਬੰਧ ਬਾਰੇ ਇਕ ਹੋਰ, ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਕਸਾਰ "ਅਦਵੈਤਵਾਦੀ" ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਡਾ ਮਨ ਜਾਂ ਚੇਤਨਾ ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ। ਚਿੰਤਨ ਪਦਾਰਥਕ ਹੈ। ਪਰ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ '''ਜੋਜ਼ਫ਼ ਦੀਤਜ਼ਜੈਨ''' ਦੀ, ਜਿਹੜਾ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਮੰਣਦਾ ਸੀ, ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਨੂੰ ਗੰਵਾਰੂ, ਸਰਲੀਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ, ਇਸਲਈ, ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚਲੇ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਇਕ ਸਾਧਨ ਦਸਿਆ। "ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਚਿੰਤਨ ਪਦਾਰਥਕ ਹੈ। ਇਕ ਗ਼ਲਤ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣਾ ਹੈ, ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਨੂੰ ਰਲਗੱਡ ਕਰਨ ਵੱਲ ਨੂੰ ਇਕ ਕਦਮ।"* ਪਦਾਰਥਕ, ਅਸਲ ਵਿਚ, ਸਾਡੇ ਮਨ ਉਪਰ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਪਰ ਵਸਤੂਪਰਕ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਲਈ ਰੂਹਾਨੀ, ਚਿੰਤਨ, ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਸਵੈਧੀਨ ਹੈ। ਇਕਸਾਰ ਅਦਵੈਤਵਾਦੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਸਮਰੂਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਚਿੰਤਨ ਜਾਂ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਉਚੇਰੇ ਪੜਾਵਾਂ ਉਤੇ ਇਸਦੀ ਸਰਵੁੱਚ ਉਪਜ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। {{bar|20}} {{gap}}*ਵ. ਇ. ਲੈਨਿਨ, '''"ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ-ਸਿੱਧ ਆਲੋਚਨਾ"''', ਕਿਰਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਸੈਂਚੀ ੧੪, ਸਫਾ ੨੪੪।<noinclude>{{left|੭੮}}</noinclude> g8n2a03e2ttm5g3u27quhpw5v7hs18o 250 56673 219573 153533 2026-05-27T04:05:09Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219573 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਕਾਫ਼ੀ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਹੈ। ਸਚਮੁਚ, ਅਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਬੰਦਾ ਸਿਆਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਹੜਾ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੀਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦੀ ਘੜੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਆਮ ਕਰਕੇ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਪਿਆਰ ਹੈ; ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਕੀ ਇਹ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ, ਜਿਹੜਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਗ਼ਲਤ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਬਚਣਾ ਹੈ, ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਵੀ ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਹੜਾ ਸੰਸਾਰਕ ਸਿਆਣਪ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ, ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਹੱਤਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹਲ ਕਰਨ ਵਿਚ ਹੁਝਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਝ ਸਾਂਝ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ। ਕਈ ਸਮਕਾਲੀ ਬੁਰਜੂਆ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਨਿਵੇਕਲੇ ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਸੱਖਣਿਆਂ ਕਰਨ ਦੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਾਖ਼ ਵਿਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ ਸਿਆਣਪ ਸਿਧਾਂਤਕ, ਸਚਮੁਚ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀ। "ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਨੂੰ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਿ ... ਵਿਗਿਆਨਕ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ", '''ਬਰਟਰੰਡ ਰਸਲ''' ਲਿਖਦਾ ਹੈ, "ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਨੀਰਸ ਅਤੇ ਭਾਵਵਾਚੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਮਲੀ ਤਜਰਬਿਆਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਲੱਭਣ ਦੀ ਆਸ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।"* {{bar|20}} {{gap}}*ਬ. ਰਸਲ, "Our Knowledge of the External World as a Field for Scientific Method in Phi-losophy", ਲੰਡਨ, ੧੯੨੨, ਸਫ਼ਾ ੨੯।<noinclude>{{right|੪੩}}</noinclude> 9sjzqcpc9zfro6xwihfn5kukcup3vgp 250 56699 219576 153616 2026-05-27T04:07:22Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219576 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਤਾਂ ਫਿਰ ਸੰਸਾਰਕ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਗਿਆਨ ਵਿਚਕਾਰ ਕੀ ਕੀ ਸਾਂਝ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਖਰਿਆਉਂਦਾ ਹੈ? ਪੁਰਾਤਨ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਮਧ ਕਾਲ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਚਿੰਤਕ '''ਆਵਿਸੀਨਾ (ਇਬਨ ਸੀਨਾ)''' ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ: "ਸਾਡੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿਚ ਸਿਆਣਪ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ, ਇਹ ਪੂਰਨ ਗਿਆਨ ਹੈ,... ਦੂਜੀ, ਇਹ ਪੂਰਨ ਕਾਰਜ ਹੈ।"* ਇਸਲਈ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਨਿੱਖੜਵਾਂ ਲੱਛਣ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਏਕਤਾ ਹੈ, ਉਸਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਜਿਹੜਾ ਇਹ ਚੋਣ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਕਿਹੜਾ ਰਸਤਾ ਲਿਆ ਜਾਏ, ਨਾ ਕਿ ਉਹ ਗਿਆਨ ਜਿਹੜਾ ਭਾਵਵਾਚੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਲੋੜਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ। {{gap}}ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਪੁਰਾਤਨ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਰੀਪੂਰਨ ਵਿਵਹਾਰ ਲਈ ਰਾਹ-ਦਿਖਾਵਾ ਮੁਹਈਆ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਉਸੇ ਹੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ "ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਬੌਧਕ ਜਿਗਿਆਸਾ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉਤੇ ਦੂਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪੂਰਵ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਬਿਤਾਇਆ ਗਿਆ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਜੀਵਨ ਹੈ।"** {{bar|20}} {{gap}}*ਇਬਨ ਸੀਨਾ; '''"ਦਾਨਿਸ਼ ਨਾਮੇ"''',ਦੁਸ਼ਾਂਬੇ, ੧੯੫੭, ਸਫ਼ਾ ੧੯੩ (ਰੂਸੀ ਵਿਚ)। {{gap}}**ਸਤੀਸ਼ਚੰਦਰ ਚੈਟਰਜੀ ਅਤੇ ਧੀਰੇਂਦਰਮੋਹਨ ਦੱਤ, '''"ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ"''', ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ੧੯੫੦, ਸਫ਼ਾ ੧੨।<noinclude>{{left|੪੪}}</noinclude> 4q45gqga4gjmp967h3j306qdo38kjtq 250 56700 219577 153626 2026-05-27T04:07:32Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219577 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਿਆਣਪ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ "ਅਮਲੀ" ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ, ਲੋੜਾਂ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਉਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਇਤਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਫਿਰ ਵੀ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਿਆਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਹੱਤਾ ਵਾਲੇ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹਲ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸਲੀ "ਸਿਆਣਪ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਚ ਵਿਚ ਹੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ" (ਜ. ਵ. ਗੇਟੇ), ਜਦ ਕਿ ਕੁਝ ਹੋਰਨਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਕੋਈ ਮੰਤਵ ਹਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਜਦੋ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਹੋਣੀ ਦਾਅ ਉਤੇ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ, ਗਿਆਨ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਾ, ਭਰਮ-ਨਵਿਰਤੀ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਐਕਲੈਸੀਆਸਟਸ ਪੁਸਤਕ ਅਨੁਸਾਰ: "ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਕੋਈ ਗਿਆਨ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।"* ਆਧੁਨਿਕ ਬੁਰਜੂਆ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਵਿਚਲੇ ਇਕ ਬੇਹੱਦ ਹਰਮਨਪਿਆਰੇ ਰੁਝਾਣ, ਪਰਿਣਾਮਵਾਦ, ਦੇ ਅਨੁਆਈਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵਕ ਸੁਖ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਮਾਨਣਾ ਕਿਤੇ ਵਧੇਰੇ ਮਹਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਸਚਮੁਚ ਦਾ ਸਿਆਣਾ ਆਦਮੀ ਸ਼ੰਕੇ, ਚਿੰਤਨ ਜਾਂ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਜੁੱਟੇਗਾ। ਸਾਡੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਹਿਮ-ਭਰਮ ਅਤੇ ਝੂਠਾ ਗਿਆਨ ਭਰ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿਣ ਦਿਓ; ਇਕੋ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਜਿਸਦੀ ਮਹੱਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੋ ਕਿ ਉਹ ਸੱਚੇ ਹਨ। {{bar|20}} {{gap}}*'''"ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਕੋਟੇਸ਼ਨਜ਼"''', ਲੰਡਨ, ਆਸਕਫ਼ੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਰੈਸ, ੧੯੫੬, ਸਫ਼ਾ ੫੦)।<noinclude>{{right|੪੫}}</noinclude> qoc674quvggrn3857jniph8nmqqkq6y 250 56701 219578 153631 2026-05-27T04:07:40Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219578 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਇਹੋ ਜਿਹੇ "ਸਿਆਣੇ ਮਨੁੱਖ" ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਸਾਨੂੰ ਸ਼ੁਤਰਮੁਰਗ ਦੀ ਯਾਦ ਦੁਆ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਰੇਤ ਵਿਚ ਲੁਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਇਸ ਮਸਲੇ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖਤਾ ਰਹੇ ਜਾਂ ਨਾ ਰਹੇ, ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਤਬਾਹੀ ਵਿਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਇਗੀ ਜਾਂ ਕਿ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਹੋਂਦ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋਵੇਗੀ-- ਆਪਣੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਅਸਲ ਸਿਆਣਪ ਇਸ ਵਿਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿਚ ਅਮਨ ਲਈ ਘੋਲ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਅਤੇ ਇਹ ਸਮਝਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਭਲਾਈ, ਉਸਦੀ ਹੋਣੀ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਸਿੱਧੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸਹਿਹੋਂਦ ਲਈ ਘੋਲ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਉਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹੜਾ ਘੋਲ ਕਿ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਭਾਗ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਲੜ ਰਿਹਾ ਹੈ। {{gap}}ਅਸੀਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਦਾਅਵਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸਲੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ "ਸਿਆਣਪ" ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚਲੀਆਂ ਵਿਰੋਧਤਾਈਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਕਸਰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਮਨੁੱਖ-ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਠਹਿਰਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖ਼ੁਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਾਡਾ ਯੁਗ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ' "ਸਿਆਣਪ" ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚਲੇ ਮੁਖ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਰੁਝਾਣਾਂ ਤੋਂ ਉਲਟ ਹੈ। {{gap}}ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਉਪਰ ਚਾਨਣ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਮਸਲਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਜਿੱਠਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਉਸ ਲਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਹੱਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ<noinclude>{{left|੪੬}}</noinclude> oqin66qt7y4wwl6ee7p0osmul2ir532 250 56702 219579 153634 2026-05-27T04:07:56Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219579 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਹਨ। ਤਾਂ ਵੀ, ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਅਖਾਉਤੀ "ਸੰਸਾਰਕ ਸਿਆਣਪ" ਨਾਲੋਂ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ। ਸਿਧਾਂਤਕ ਗਿਆਨ ਦੇ ਇਕ ਰੂਪ ਵਜੋਂ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਸੂਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਇਕਸਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਸਦੇ ਅਸੂਲ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਸੰਕਲਪ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮੀ ਦੇ ਬੇਹੱਦ ਵਖੋ ਵਖਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸਾਮਾਨੀਕਰਨ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੱਥਾਂ ਉਪਰ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਵਿਚ, ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਠੋਸ ਹਾਲਤਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਾਸਤਾ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਉਸਦੀ ਜੀਵਨ-ਕਹਾਣੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ, ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ, ਦੋ ਜੀਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ, "ਨਿੱਕੀ ਹਉਂ", ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਹੋਣੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਹਾਲਤਾਂ ਦੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ "ਵੱਡੀ ਹਉਂ", ਜਿਹੜੀ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ "ਵੱਡੀ ਹਉਂ" ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਖੜੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਵਾਸਤਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ-- ਅਰਥਾਤ, ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਦੀਆਂ ਆਮ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ। {{gap}}ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਹਾਂ ਕਿ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬਾਰੇ-- ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਬਾਰੇ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਥਾਂ ਬਾਰੇ-- ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ<noinclude>{{right|੪੭}}</noinclude> i0mropp7okd9zwfmad5hv9bgzdbivcn 250 56704 219580 153641 2026-05-27T04:08:05Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219580 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਬਦਲਣ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਨਿਸਚਾ ਵੀ ਹੈ, ਪਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਲੋੜ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦਾ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਨਿਸਚੇ ਦਾ, ਭਾਵਕ ਅਤੇ ਤਾਰਕਕ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ। ਇਸਲਈ, ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਮੁੱਚੇ ਮਨੁੱਖੀ ਤਜਰਬੇ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਉਤੇ ਆਮਿਆਉਣਾ ਹੀ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਸ ਤਜਰਬੇ ਵਿਚਲੇ ਉਹਨਾਂ ਅਵਸਰਾਂਨੂੰ ਪਛਾਨਣਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਅਵਸਰ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। {{gap}}ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ, ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਮਾਨੀਯ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹਲ ਕਰਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਗਿਆਨ ਦਾ ਇਕ ਰੂਪ ਹੈ, ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿਲਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲੋਂ, ਅਤੇ ਇਸਦੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕ ਬੁਰਜੂਆ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਉਤੇ ਵਖਰੀ ਹੈ। {{gap}}ਬੀਤੇ ਵਿਚ, ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਕਈ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ "ਸਦੀਵਤਾ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ ਤੋਂ" ਹਲ ਕਰਨ ਦਾ, ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਘੜਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਕਲ, ਕੁਝ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਸੰਸਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ ਦੇ ਆਮ ਮਸਲਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਨਿਰੋਲ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ, ਤੁੱਛ ਮਨੁੱਖੀ ਚਿੰਤਾਵਾਂ, ਡਰਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ਿਕਰਾਂ ਵਾਲੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ "ਨਿੱਕੀ ਹਉਂ" ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਸੰਸਾਰ ਵੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਤੀਰੇ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ ਹੈ।<noinclude>{{left|੪੯}}</noinclude> jf93jlpurm8ce0qt92jbiddaocn2j05 250 56706 219581 153647 2026-05-27T04:08:13Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219581 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude> ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਲੋਕ, ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਭੁਲੱਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਕਣ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਸਨੂੰ ਬਦਲਣਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ, ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਉਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੱਕ ਘਟਾ ਕੇ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਕਿ ਕੁਝ ਦੂਜੇ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਵਿਚ ਖਪਤ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ ਉਹਲੇ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜਜ਼ਬੇ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਅੰਤਰਕਰਮ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ੂਨਯ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ "ਇਲਾਕੇ" ਦੀਆਂ ਅਸਲੀ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿਚਲਾ ਅੰਤਰਕਰਮ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ। '''ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਉਪਰ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਬੇਹੱਦ ਸਾਮਾਨਯ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਸਮਾਜ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦੀਆ ਬਿਲਕੁਲ ਬੁਨਿਆਦਾਂ ਦਾ ਹੀ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।''' {{gap}}ਆਪਣੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਬੇਹੱਦ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੇ ਹਨ। ਕੀ ਇਹਨਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਸ ਮੁੱਖ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪਛਾਨਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਹੈ? ਇਸ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਲਿਆ ਜਾਇਗਾ।<noinclude></noinclude> ppeismi1ohrnhbizo1fyqqaov8fz9xm 250 56707 219582 153657 2026-05-27T04:08:31Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219582 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rule}}</noinclude>'''ਦੂਜਾ ਕਾਂਡ''' {{underline|'''ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦਾ ਮੂਲ ਮਸਲਾ'''}} '''ਕਿਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੀਏ?''' {{gap}}ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਵਿਚ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵੱਲ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਵਤੀਰਾ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਸੇਧ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀ ਲੱਭਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? {{gap}}ਜਰਮਨ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ '''ਇਮੈਨੂਅਲ ਕਾਂਤ''' ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ: "ਮੈਂ ਕੀ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?" "ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?" ਅਤੇ "ਮੈਂ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਆਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?"* ਆਓ ਦੇਖੀਏ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਵਾਲ ਕਿਤੇ ਵਧੇਰੇ ਆਮ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲੁਕਾਈ ਬੈਠੇ। ਸਚਮੁਚ, ਮਨੁੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਿਖਦਾ {{bar|20}} {{gap}}*ਇਮੈਨੂੰਅਲ ਕਾਂਤ,"Kritik der reinen Ver-nunft", Verlag Philipp Reclam jun.,ਲਾਈਪ ਜ਼ਿਗ, ੧੯੭੧, ਸਫਾ ੮੧੮।<noinclude>{{left|੫੦}}</noinclude> orv4a784k4bx8r16tj68fnf9875tf87 250 56708 219583 153666 2026-05-27T04:08:41Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219583 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਹੈ, ਆਸਾਂ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਇਸਲਈ ਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਇਕ ਮਨ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ ਵੀ ਉਸਦੇ ਦੁਆਲੇ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਅਰਥ ਕੱਢਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਪੱਠਿਆਂ ਅਤੇ ਤੰਤੂਆਂ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਰੀਰ ਨਹੀਂ; ਉਸਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਲੋਕ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਇਕ "ਆਤਮਾ" ਵੀ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਤਰੀਕੇ ਉਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੁੱਖ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: "ਆਤਮਾ", ਰੂਹ, ਜਾਂ ਆਦਰਸ਼ਕ ਚੇਤਨਾ ਕੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਥੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਜੀਵ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ? {{gap}}ਇਸਲਈ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਵਾਲ ਮਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਹਸਤੀ ਦੇ ਅੰਤਰਸੰਬੰਧ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਹ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਮਨ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਕਿ ਚੇਤਨਾ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਮਾਗ਼ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਾਇਮ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਕੀ ਸਜੀਵ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਆਤਮਕ ਮੂਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਅਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ- ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚਲੇ ਸੰਬੰਧ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। {{gap}}ਆਓ ਉਹਨਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਦੀ ਪੁਣ-ਛਾਣ ਕਰੀਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਂਤ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਲਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਮਝਦਾ ਸੀ: "ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?" ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨਾਂ<noinclude>{{right|੫੧}}</noinclude> jgub15dbmcoli1vw5chlhl45xu3yjfx 250 56709 219584 153679 2026-05-27T04:08:58Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219584 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਤੋਂ ਅਗਵਾਈ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੇਧ ਕਿਸ ਪਾਸੇ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਵਜੋਂ ਜਾਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਸਮਝਣ ਲਈ ਕਿ ਵਿਵਹਾਰ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਬੰਦੇ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਜਾਨਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਖਲਾਕ ਜਾਂ ਨੀਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਕੀ ਹੈ? ਮਨੁੱਖ ਕਿਉਂ ਆਪਣੇ ਮਾਨ ਅਤੇ ਵੱਕਾਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਰ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕਿਉਂ ਮੰਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਕਿਉਂ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ? ਇਹਨਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲੱਗਿਆਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋ ਜਾਇਗੀ ਕਿ ਫ਼ਰਜ਼, ਇਨਸਾਫ਼, ਗੁਣ ਅਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਦੇ ਭਾਵ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਕੀ ਇਹ ਸਾਰੇ ਭਾਵ ਉਹਨਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਾਡੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ, ਚੇਤਨਾ ਜਾਂ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦਖਲ ਨਹੀਂ? ਜਾਂ ਕਿ ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਏ ਤਰਕ-ਸੰਗਤ, ਈਮਾਨਦਾਰ ਸਮਝੌਤੇ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹਨ? ਜਾਂ, ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨੀਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਕਿਸੇ ਦੈਵੀ ਮੂਲ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੋਵੇ? {{gap}}ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੌਰ ਉਤੇ ਅਸੀਂ ਰੂਹਾਨੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ, ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਹਸਤੀ ਵਿਚਲੇ ਸੰਬੰਧ ਦੇ ਸਵਾਲ ਵੱਲ ਆ ਗਏ ਹਾਂ। ਇਸਲਈ ਇਹੀ ਸਵਾਲ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਵਿਚ '''ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਹਲ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।''' {{gap}}ਬੇਸ਼ਕ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਸਲੇ ਹੀ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਬੀਤੇ<noinclude>{{left|੫੨}}</noinclude> peiu4nyselubgd7joiyrsa50tn3sgu1 250 56710 219585 153689 2026-05-27T04:09:10Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219585 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਦੇ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਵਖੋ ਵਖਰੇ ਰੁਝਾਣਾਂ, ਪਰਪਾਟੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੀ ਪੁਣ-ਛਾਣ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਦੇਖਾਂਗੇ ਕਿ ਕੁਝ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਮਲ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਮਨੁੱਖਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਮਸਲੇ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਹੋਰਨਾਂ ਨੇ ਰੱਬ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਬਿਤਾ ਦਿਤੀਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਹੋਰ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚਲੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਫ਼ਿਕਰਮੰਦ ਹਨ, ਜਦ ਕਿ ਕੁਝ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਲਾ ਵੱਲ ਲਾਉਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਾਇ ਵਿਚ ਇਹ ਧਿਆਨ ਲਾਉਣ ਯੋਗ ਇਕ ਇਕ ਮਜ਼ਮੂਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵਖੋ ਵਖਰੇ ਪੈਂਤੜੇ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਖੋ ਵਖਰੇ ਸਵਾਲਾਂ ਵਿਚ ਜੁੱਟੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਫਿਲਾਸਫ਼ਰ ਉਸੇ ਮਸਲੇ ਵੱਲ ਮੁੜਦੇ ਹਨ- '''ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚਕਾਰ, ਮਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵੱਲ।''' ਕੀ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਬਾਰੇ ਬੋਧ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹਕੀਕਤ ਉਸਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ, ਕੀ ਕਲਾ ਕਲਾਕਾਰ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦਾ ਇਕ ਸਾਧਨ ਮਾਤਰ ਹੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਹੈ? ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲ ਇਕੋ ਆਮ ਮਸਲੇ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੱਖ ਹਨ। {{gap}}ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਹਸਤੀ, ਰੂਹਾਨੀ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥਕ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਬੰਧ ਦੇ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਨੇ ਇਕਦਮ ਹੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਵਾਲ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਛਾਣ ਲਿਆ। ਮਧ-–ਕਾਲੀਨ ਪੰਡਤਾਊਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧਾਰਮਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਵਾਲ ਸਮਝਦੇ<noinclude>{{right|੫੩}}</noinclude> 9a80182u1qzejgq1ycldwpcjj0qhqxb 250 56712 219586 153694 2026-05-27T04:09:20Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219586 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸਨ। '''ਫ਼ਰਾਂਸਿਸ ਬੇਕਨ''' ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਵਾਲ (ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ) ਪ੍ਰ੍ਕਿਰਤੀ ਉਪਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਗ਼ਲਬੇ ਦਾ ਪਸਾਰ ਕਰਨਾ ਸੀ; '''ਕਲਾਡ ਹੈਲਵੋਟੀਅਸ''' ਮਨੁੱਖਾਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੇ ਸਾਰ-ਤੱਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਨੂੰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਵਾਲ ਸਮਝਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ '''ਜਾਂ-ਜਾਕ ਰੂਸੋ''' ਇਹ ਲੱਭਣ ਨੂੰ ਕਿ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਨਾਬਰਾਬਰੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਮੰਣਿਆ ਜਾਏ ਜਾਂ ਬਾਹਰਲੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ, ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਵਿਗਾਸ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ '''ਹਕੀਕਤ ਵਿਚ''' ਨਿਸਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। "ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਛਾਏ ਹੋਏ ਧੁੰਦਲਕੇ ਦਾ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ-ਹਾ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਦਾ ਸੋਮਾ ਇਹ ਤੱਥ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ, ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਪੰਡਤਾਉਪੁਣੇ ਦਾ ਝਾਵਲਾ ਦੇਂਦੀਆਂ ਜੁਗਤਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਚਲਾਕੀਆਂ ਦੀ ਆੜ ਹੇਠ ਇਹਨਾਂ ਦੋ ਰੁਝਾਣਾਂ ਨੂੰ '''ਅੱਖੋਂ ਉਹਲੇ ਕਰ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"*''' {{gap}}ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਪੜਾਵਾਂ ਨੂੰ, ਇਸਦੀਆਂ ਕੁੰਜੀਵਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਰੁਝਾਣਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੋਇਆ। "ਸਾਰੇ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਗਤੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਰੋਧੀ ਚਾਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਨਿਖੇੜ ਦੇ ਅਸਲੀ ਨੁਕਤੇ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਉਸਾਰੀ-ਮਾਹਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿਪਰੀਤ, ਵਿਗਿਆਨ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਹਵਾ ਵਿਚ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉਸਾਰਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ {{bar|20}} {{gap}}*ਵ. ਇ. ਲੈਨਿਨ, "ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ-ਸਿੱਧ ਆਲੋਚਨਾ", ਕਿਰਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਸੈਂਚੀ ੧੪, ਪ੍ਰਗਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਮਾਸਕੋ, ੧੯੭੭, ਸਫਾ ੩੩੬।<noinclude>{{left|੫੪}}</noinclude> sujckp6c5pkdbgnc2ru41l0iqsqq04v 250 56713 219587 153699 2026-05-27T04:09:33Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219587 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਨੀਂਹ-ਪੱਥਰ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਇਮਾਰਤ ਦੀਆਂ ਵਖੋ ਵਖਰੀਆਂ ਰਹਿਣਯੋਗ ਮੰਜ਼ਲਾਂ ਉਸਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।"* '''ਮਾਰਕਸਵਾਦ--ਲੈਨਿਨਵਾਦ ਦੇ ਬਾਨੀਆਂ ਨੇ ਹੀ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਫ਼ਰੈਡਰਿਕ ਏਂਗਲਜ਼ ਨੇ, ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰਿਆ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸੂਤ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਇਸਦੇ ਰੋਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।''' ਆਪਣੀ ਕਿਰਤ "ਲੁਡਵਿਗ ਫ਼ਿਉਰਬਾਖ਼ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਜਰਮਨ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦਾ ਅੰਤ" ਵਿਚ ਏਂਗਲਜ਼ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: "ਸਾਰੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਧੇਰੇ ਨੇੜਲੇ ਭੂਤਕਾਲ ਵਿਚਲੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਵਾਲ ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਹਸਤੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ।"** {{gap}}ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਵਾਲ ਕਿਸੇਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਧਨ ਨੂੰ ਮੁਕਾ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦਾ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚਕਾਰ, ਹਸਤੀ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਦੇਂਦਾ। ਸਾਰੇ ਮਸਲੇ ਦਾ ਸਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ '''ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਕੀ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਜਟਿਲ "ਹਸਤੀ-ਚਿੰਤਨ" ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਨਿਰਧਾਰਣੀ ਹੈ।''' ਇਸ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਹਲ ਕੀਤੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਦੂਜੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਕੋਈ ਵੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਧਿਐਨ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਹਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। {{bar|20}} {{gap}}*ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ, '''"ਰਾਜਨੀਤਕ ਆਰਥਕਤਾ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਇਕ ਦੇਣ"''', ਪ੍ਰਗਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਮਾਸਕੋ, ੧੯੭੭, ਸਫਾ ੫੭। {{gap}}**ਫ਼ਰੈਡਰਿਕ ਏਂਗਲਜ਼, '''"ਲੁਡਵਿਗ ਫ਼ਿਉਰਬਾਖ਼ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਜਰਮਨ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦਾ ਅੰਤ"'''; ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਅਤੇ ਫ਼ਰੈਡਰਿਕ ਏਂਗਲਜ਼, ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ, ਤਿੰਨ ਸੈਂਚੀਆਂ ਵਿਚ, ਸੈਂਚੀ ੩, ਪ੍ਰਗਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਮਾਸਕੋ, ੧੯੭੩, ਸਫਾ ੩੪੫।<noinclude>{{right|੫੫}}</noinclude> 60cnyw6el9f45mc6id6v3jw2vw9fqkg 250 56714 219588 153703 2026-05-27T04:09:40Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219588 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਖੋਜ ਬਾਰੇ ਹੀ ਸੱਚ ਨਹੀਂ। ਬੇਸ਼ਕ, ਹਰ ਸਾਇੰਸਦਾਨ ਜਿਹੜਾ ਕਿਸੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਅਰਸ਼ੀ ਵਜੂਦ ਲੱਭ ਕੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਬੁਝਾਰਤ ਹਲ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਹੱਥ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਬੰਧਤ ਵਜੂਦ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੀ ਕਲਪਣਾ ਦੀ ਉਪਜ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਹਕੀਕਤ ਵਿਚ, ਉਸਦੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਸਵੈਧੀਨ, ਅਰਥਾਤ, '''ਵਸਤੂਪਰਕ ਤੌਰ ਉਤੇ''' ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਜੇ ਉਸਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਸਤੋਂ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਰਸ਼ੀ ਵਜੂਦਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਸੂਖਮ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਕਾਢ ਕੱਢਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਕਲਪਣਾ ਸ਼ਕਤੀ ਉਪਰ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖਦਾ। ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਵਾਲ ਦਾ ਹਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਦੀ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੂਰਵ-ਸ਼ਰਤ ਹੈ। {{gap}}ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਰਾਜਨੇਤਾ ਲਈ ਇਹ ਮਸਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਕੀ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਸਿਰਫ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਉਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਕੇ ਸਮਾਜ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? "ਨੈਤਿਕ ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ" ਜਾਂ "ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ" ਦੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੇ ਹਿਮਾਇਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤਰਤੀਬ ਦੇਣ ਲਈ ਆਰੰਭਕ ਨੁਕਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ ਜਾਏ, ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਏ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸੁਧਾਰ ਆਪ ਕਰੇ। ਇਸਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ, ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ, ਏਸ਼ੀਆ, ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਅਤੇ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮ੍ਰੀਕਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦੇਸਾਂ<noinclude>{{left|੫੬}}</noinclude> npusmjl0so6a1iud933lt60te7gbgtj 250 56715 219589 153706 2026-05-27T04:09:51Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219589 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਵਿਚ ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਸਿਧਾਂਤਕ ਆਧਾਰ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੋਚਣ-ਢੰਗ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਇਕੋ ਇਕ ਪੱਕਾ ਆਧਾਰ ਉਹਨਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਵਿਚ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਸਲੇ ਦਾ ਹਲ ਲੱਭਣ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸੰਸਾਰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਅਮਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਰੁਝਾਣਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। {{left|}}ਖੱਬੇ ਅਤਿਵਾਦ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀਆਂ ਲਾਟਾਂ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਵੀ ਨਿਕਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਹਵਾ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਹਿਮਾਇਤੀ ਇਹ ਮਿਥ ਕੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਚੇਤਨਾ, ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮਾਜਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਵਿਚ ਨਿਸਚਿਤਕਾਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ''ਹਰਬਰਟ ਮਾਰਕੂਜ਼ੇ'' ਨਿਸਚਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨਾ ਵਿਅਰਥ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਦਲੀਲ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਖ਼ੁਦ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦ ਕਿ ਇਨਕਲਾਬੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਅਸਲੀ ਸੋਮਾ ਅਤੇ ਆਧਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਲਪਣਾ ਹੈ। {{gap}}ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਸੱਚੇ ਇਨਕਲਾਬੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨਕਲਾਬ ਸਫ਼ਲ ਤਾਂ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇ ਇਸਲਈ ਵਸਤੂਪਰਕ ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਪੂਰਵ-ਹਾਲਤਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਇਨਕਲਾਬ "ਬਰਾਮਦ" ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਅਤੇ ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਇਨਕਲਾਬ ਵਿਚ ਚੇਤਨਾ, ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵਲੋਂ ਅਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰੋਲ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,<noinclude>{{right|੫੭}}</noinclude> nz2721mxo0gx12i84r26m7hoo6em409 250 56716 219590 153710 2026-05-27T04:10:01Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219590 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਕੋਈ ਵੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਮਾਅਰਕਾ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੇ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਅਸਲੀ ਆਰਥਕ ਆਧਾਰ ਨਾ ਹੋਵੇ। {{gap}}ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਸਲਾ ਹਰ ਇਕ ਲਈ ਭਾਰੀ ਮਹੱਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਸਲਿਆਂ ਦੇ ਹਲ ਉਪਰ ਆਪਣੀ ਛਾਪ ਛੱਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਅਮਲੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਥਾਹ ਪਾਉਣ ਵਿਚ ਅਤੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਉਪਰ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਪਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਜੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। {{gap}}ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੇਖ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ ਕਿ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਸਲੇ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸੀਂ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਹੱਤਾ ਰੱਖਦੇ ਦੂਜੇ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹਲ ਕਰਨ ਵਿਚ ਤਰੱਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਜੇ ਹਰ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ, ਵਿਗਿਆਨੀ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਹਸਤੀ ਲਈ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਪੁੱਛਣਾ ਬਿਲਕੁਲ ਹੱਕੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਦੂਜੇ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰਣ ਦਾ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇਰ ਤੱਕ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਪੈ ਜਾਇਗਾ, ਅਤੇ ਕੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਰਗਰਮੀ ਮੱਧਮ ਨਹੀਂ ਪੈ ਜਾਇਗੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਰੁਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਇਗੀ? {{gap}}ਸਚਮੁਚ, ਇਹ ਗੱਲ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਟਿਲ ਬਣਾ ਦੇਵੇਗੀ ਜੇ ਹਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਉਂ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਪੈ ਜਾਏ ਕਿ ਸੰਬੰਧਤ ਹਲ ਠੀਕ ਹਨ। ਪਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਖਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਲੱਭਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਹ<noinclude>{{left|੫੮}}</noinclude> ikxlg0egakzydxdquyvb1q7ufzjbvq4 250 56717 219591 153714 2026-05-27T04:10:12Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219591 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਮਨੁੱਖੀ ਤਜਰਬੇ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨਿਆਂ– ਕਿਤਾਬਾਂ, ਖਰੜਿਆਂ, ਕੰਮ ਦੇ ਸੰਦਾਂ, ਮਸ਼ੀਨ-ਟੂਲਾਂ, ਮੈਕਾਨਿਜ਼ਮਾਂ, ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ— ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਸਲੇ ਉਤੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਮੁੱਚਾ ਮਨੁੱਖੀ ਤਜਰਬਾ, ਵਿਗਿਆਨ, ਇਨਕਲਾਬੀ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਇਤਿਹਾਸ, ਰੂਹਾਨੀ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਉਤੇ ਹਸਤੀ ਦੀ, ਯਥਾਰਥਕ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। '''ਵਸਤੂਪਰਕ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਉਪਰ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ।''' {{gap}}ਹਸਤੀ ਦੀ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਵਿਚ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਠੋਸ ਸਬੂਤ ਮੁਹਈਆ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਖੋਜ ਉਪਰ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਇਹ ਸੌਖੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦੀ ਸਗੋਂ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਅਮਲਾਂ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਮਰੀਕੀ ਤੰਤੂ-ਸ਼ਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨੀ '''ਜੋਜ਼ੇ ਦੇਲਗਾਦੋ''' ਵਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤਜਰਬਿਆਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਇਲੈਕਟਰੋਡ ਲਾਉਣ ਨਾਲ ਉਹ ਯਾਦਾਂ ਤਾਜ਼ਾ ਕਰਨੀਆਂ ਸੰਭਵ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਕਦੇ ਦਾ ਭੁੱਲ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਜਜ਼ਬਾ, ਜਾਂ ਪੱਕਾ ਮਨੋਭਰਮ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਦੇ ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥ ਵਿਚਕਾਰ ਬੜਾ ਡੂੰਘਾ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼, ਜਿਸਤੋ ਮਿਲਕੇ ਸਾਡਾ ਰੂਹਾਨੀ ਸੰਸਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤਜਰਬੇ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕਾਂ<noinclude>{{right|੫੯}}</noinclude> rebi19147y8ddq6apij38l9gtqjp4d9 250 56719 219631 154120 2026-05-27T04:17:57Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219631 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>'''ਵਿਰੋਧਤਾਈਆਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ''' {{gap}}ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਭਾਂਤ ਭਾਂਤ ਦੇ, ਅਤੇ ਕਦੀ ਕਦੀ ਵਿਚਿੱਤ੍ਰ ਵੀ, ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਿਆ ਹੈ। ਕੀ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋਈ ਬੁਨਿਆਦਾਂ ਵੀ ਹਨ, ਜਾਂ ਕਿ ਉਹ ਕੁਝ ਸਨਕੀ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਕਲਪਣਾ ਦਾ ਹੀ ਖ਼ਬਤ ਹਨ? {{gap}}ਪੁਰਾਣੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਸੰਕਲਪ ਸਿਰਫ਼ ਕਿੰਨੀਂ ਸਾਰੀ ਬਕਵਾਸ ਹਨ, ਵਿਗੜੀ ਹੋਈ ਕਲਪਣਾ ਦਾ ਖਬਤ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਪਰ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਹੱਸ ਕੇ ਨਹੀਂ ਟਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਪੁੱਜਣਾ ਅਤੇ ਇਹ ਦੇਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅੱਜ ਤੱਕ ਕਾਇਮ ਕਿਵੇਂ ਰਿਹਾ ਹੈ। {{gap}}ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੱਸ ਆਏ ਹਾਂ ਕਿ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੀਆਂ ਇਸਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਅਮਲੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ, ਉਸਦੀ ਕਿਰਤ ਵਿੱਚ ਲੱਭੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ; ਕਿ ਇਹ ਉਸਦੇ ਨਿੱਤਾਪ੍ਰਤਿ ਜੀਵਨ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੋ ਵਿਰੋਧੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਰੁਝਾਣਾਂ-- ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਦੇ ਪਰਗਟ ਹੌਣ ਦੇ ਵੀ "ਅਮਲੀ" ਕਾਰਨ ਹਨ। {{gap}}ਕਿਰਤ ਦੇ ਅਮਲ ਵਿਚ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਲਈ ਟੀਚੇ ਮਿਥਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਉਚਿਤ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਹ ਕੁਝ ਪਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਉਸਨੇ ਕਲਪਣਾ ਕੀਤੀ ਸੀ-- ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਕਹੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕੁਹਾੜੀ, ਜਾਨਵਰਾਂ<noinclude>{{rh|7*||੯੯}}</noinclude> f5lzp01osbik0ysxfcdf4axaxt3wksn 250 56722 219592 153749 2026-05-27T04:10:39Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219592 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਰੂਪ ਧਾਰਦੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸੁਪਣੇ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਨੋ-ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਵਿਚਿਤ੍ਰ ਜਾਂ ਅਜੀਬੋ ਗ਼ਰੀਬ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਯਥਾਰਥਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। {{gap}}ਅਸੀਂ ਯਕੀਨ ਨਾਲ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅੱਜ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਸਲਾ ਕੋਈ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਅਤੇ ਜਟਿਲ ਮਸਲਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਜਿਹੜਾ ਸਾਰੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਲਈ ਰੋੜਾ ਬਣਦਾ ਹੋਵੇ। '''ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਉਤੇ, ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਸਲਾ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਉਤੇ ਯਥਾਰਥਕ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਹਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।''' ਇਸਲਈ, ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲੱਗਿਆਂ ਸਾਡੇ ਸਮਕਾਲੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਏਂਗਲਜ਼ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪਦਾਰਥਕਤਾ "ਕੁਝ ਜਾਦੂਗਰੀ ਭਰੇ ਵਾਕੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਅਤੇ ਥਕਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।"* {{gap}}ਇੰਝ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਹੁਣ ਜਦ ਕਿ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਸਲਾ ਹਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਵਾਦ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਈ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਹੁਣ ਸਹਿਮਤੀ ਹੋ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਮਾਮਲਾ ਏਨਾਂ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ। ਇਕ ਆਮ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਅਖਾਣ ਹੈ: "ਜੇ ਰੇਖਾ-ਗਣਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਹਿੱਤਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗ਼ਲਤ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ।" {{bar|20}} {{gap}}*ਫ਼ਰੈਡਰਿਕ ਏਂਗਲਜ਼, '''"ਐਂਟੀ-ਡੂਹਰਿੰਗ"''', ਪ੍ਰਗਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਮਾਸਕੋ, ੧੯੭੫, ਸਫਾ ੫੮।<noinclude>{{left|੬੦}}</noinclude> 38i5mx1cutgalupb6lfc9sct0wmlxb5 250 56736 219593 153846 2026-05-27T04:10:48Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219593 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਤਾਂ ਫਿਰ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਸਲੇ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਨਾਲ ਹੀ, ਸਗੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਸਮੂਹਾਂ, ਸ਼ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹਿੱਤਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ। ਆਓ ਲੈਨਿਨ ਵੱਲ ਮੁੜੀਏ: "ਸ਼ਰੇਣੀ ਘੋਲ ਉਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ 'ਨਿਰਪੱਖ' ਸਮਾਜਕ ਵਿਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।... ਉਜਰਤੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਵਾਲੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਨਿਰਪੱਖ ਹੋਣ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਣੀ ਏਨਾਂ ਹੀ ਮੂਰਖਾਂ ਵਾਲਾ ਸਿੱਧੜਪੁਣਾ ਹੈ, ਜਿੰਨਾਂ ਕਿ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਸਵਾਲ ਉਤੇ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਣੀ ਕਿ ਸਰਮਾਏ ਦੇ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਜਰਤਾਂ ਵਧਾ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।"* {{gap}}ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਇਸ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿਤੇ ਜਾਣ ਉਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਕੋਈ ਜਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰੇਗਾ ਕਿ ਸਮਾਜ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਤਬਦੀਲੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਸ ਸਿੱਟੇ ਉਤੇ ਪੁੱਜੇਗਾ ਕਿ ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਹੈ; ਜਾਂ ਤਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਰੀਰਕ ਕਸ਼ਟ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਯੂ ਲੰਮੀ ਕਰਨ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਘੋਲ ਕਰੇਗਾ, ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਆਰਜ਼ੀ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਸਮਝੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। {{gap}}ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸ ਤੱਥ ਦੇ ਕਿ ਆਪਣੀਆਂ ਅਮਲੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਵਲੋਂ ਪਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਫ਼ਲਤਾਵਾਂ ਨੇ ਵਸਤੂਪਰਕ ਸੰਸਾਰ ਦੀ, ਜਾਂ, ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ {{bar|20}} {{gap}}*ਵ. ਇ. ਲੈਨਿਨ, '''"ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੋਮੇ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਅੰਗ"''' ਕਿਰਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਸੈਂਚੀ ੧੯, ਪ੍ਰਗਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਮਾਸਕੋ, ੧੯੮੦, ਸਫਾ ੨੩।<noinclude>{{right|੬੧}}</noinclude> 6cumiel6b2lhonafq4iphthfgbllqaf 250 56737 219594 153848 2026-05-27T04:10:58Z Harchand Bhinder 2624 /* ਗਲਤੀਆਂ ਲਾਈਆਂ */ 219594 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਗੱਲ ਕੀਤਿਆਂ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਉਤੇ '''ਪਦਾਰਥ''' ਦੀ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰ ਦਿਤੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦੇ ਦੂਜੇ ਵਿਰੋਧੀ ਜਵਾਬ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਰਹਿਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਰਾਪਤੀਆਂ ਉਤੇ ਕਾਟਾ ਫੇਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕੁਝ ਸਮਾਜਕ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸਲਈ ਸਾਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਮੁਖ ਸਵਾਲ ਵੱਲ ਆਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕੇ ਉਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਬਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਬਿਲਕੁਲ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ, ਮੁੱਖ ਸਵਾਲ ਦੇ ਹਲ ਉਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉਤੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ-- ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ "ਡਿਮੋਕਰੀਟਸ ਦੀ ਲੀਹ" ਉਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ "ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ ਦੀ ਲੀਹ" ਉਤੇ। '''ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼''' {{gap}}ਸਾਰੇ ਹੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ '''ਪਹਿਲੀ ਥਾਂ ਉਤੇ''' ਜਾਂ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਹਨ, ਜਾਂ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਵਾਲੀ ਮੁੱਖ ਲਕੀਰ ਖਿੱਚੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀਆਂ, ਫਰਾਇਡਵਾਦੀਆਂ, ਨਵ-ਥਾਮਸਵਾਦੀਆਂ, ਪ੍ਰਤੱਖਵਾਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਪਦਾਰਥਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਪਦਾਰਥ, ਅਸਲੀ ਸੰਸਾਰ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਹਸਤੀ (ਇਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਲਗਭਗ ਇਕੋ ਹੀ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ) ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਵਰੋਸਾਏ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਂਦ<noinclude>{{left|੬੨}}</noinclude> l8mknroowmexho7cv3yf2w28zwp9ha0 250 56738 219595 153850 2026-05-27T04:11:11Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219595 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਵਿਚ ਆਏ। ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਵਿਗਾਸ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪਸ਼ੂ, ਬੂਟੇ ਅਤੇ ਜੀਵ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਮਗਰੋਂ ਮਨੁੱਖ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਏ। ਆਓ ਵਧੇਰੇ ਨਿਸਚਿਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੀਏ। '''ਪਦਾਰਥ''' ਉਹ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸਾਡੇ ਮਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਇਸਤੋਂ ਸਵੈਧੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੂਪ ਧਾਰ ਚੁੱਕਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ, ਜਿਹੜਾ '''ਵਸਤੂਪਰਕ''' ਤੌਰ ਉਤੇ ਹੋਂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਮਿਟਾਇਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਇਹ ਸਦੀਵੀ ਅਤੇ ਅਸੀਮ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਵਿਚ ਜੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਭਰ, ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ- ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਜੋ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸਲਾਹ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਮਨੁੱਖਾ ਸ਼ਰੀਰ ਵੀ ਪਦਾਰਥ ਹੀ ਹੈ: ਬੇਸ਼ਕ, ਇਸਦਾ ਜਨਮ, ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰਜ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਕਾਬੂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿੰਨਾਂ ਵੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਇਹ ਇੰਝ ਹੋਵੇ। ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਮਨੁੱਖ ਪਦਾਰਥਕ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨਾਲ ਅੰਤਰ--ਕਰਮ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਦਾਰਥਕ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵੀ ਉਸ ਉਪਰ-- ਉਸਦੇ ਜਜ਼ਬਿਆਂ, ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਇੱਛਾ-– ਸ਼ਕਤੀ ਉਪਰ-- ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਈ ਚੱਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਲਈ, ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ ਸਗੋਂ ਇਸਦਾ "ਵਸਤੂ" ਵੀ ਪਦਾਰਥ ਉਪਰ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ-- ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਹੀ ਪਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿਚਲੇ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਵਖਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਲਈ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕ<noinclude>{{right|੬੩}}</noinclude> 2em8s28tenlijbjppgfose90dvnci3u 250 56739 219596 153854 2026-05-27T04:11:23Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219596 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ, ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਵਜੂਦਾਂ ਵਜੋਂ ਕਿਸੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ, ਚੰਗੀ ਜਾਂ ਬੁਰੀ ਰਜ਼ਾ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਹਨ। ਜਿਸਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਰਾਜ ਕਿਸੇ ਭਵਨ-- ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਲੋਂ ਚਿਤਵੇ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰੇ ਗਏ ਡੀਜ਼ਾਈਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਈ ਘਰ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਖੁਦ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਅਗਿਆਤ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਭਵਨ-- ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਲੋਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਵਿਰਾਟ "ਡੀਜ਼ਾਈਨ" ਨੂੰ ਹੀ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। {{gap}}ਇਸਲਈ, ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਤਾਂ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਦਾਰਥ ਪ੍ਰਥਮ ਹੈ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਇਸਦੀ ਉਪਜ ਹੈ, ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੈ। ਇੰਝ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਮਸਲਾ ਕਾਫ਼ੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। ਪਰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਪਿਛਲਾ ਅਤੇ ਹੁਣ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰਨ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਚੋਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਕਦੀ ਕਦੀ, ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ "ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਬੰਧਤ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਅਕਾਂਖਿਆਵਾਂ, ਟੀਚੇ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਉਹ ਬੰਧਕ ਤੌਰ ਉਤੇ ਕੋਈ ਗੁਣੀ ਆਦਮੀ ਹੈ। ਕਦੀ ਕਦੀ ਇਸ ਵਿਚ ਰਤਾ ਕੁ ਵਿਅੰਗ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਸੁਫ਼ਨੇਸਾਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ "ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਰੋਟੀ", ਅਣਘੜ ਯਥਾਰਥ ਬਾਰੇ ਭੁੱਲਣ ਦੀ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕਿ ਉਸਦੇ ਅਤਿ ਇੱਛਤ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬੇਕਿਰਕੀ ਨਾਲ ਤਬਾਹ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਇਸ ਪਹੁੰਚ ਅਨੁਸਾਰ, "ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਲੋਕ" ਮਾੜੀ<noinclude>{{left|੬੪}}</noinclude> qnwy1kx0kxeop94vt09znj8ogmoxt1u 250 56740 219597 153858 2026-05-27T04:11:31Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219597 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਿਚ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਹੀ ਸੋਚਦੇ ਹਨ। ਇਸਲਈ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅੰਗੁਣ-- ਪੇਟੂਪੁਣਾ, ਪਿਆਕੜਪੁਣਾ, ਵਹਿਸ਼ਤ, ਲੋਭ ਅਤੇ ਮੁਨਾਫ਼ੇਖੋਰੀ-- ਪਦਾਰਥਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜਰਮਨ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਅਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਤੁਰਤ ਪੂਰਵ-ਗਾਮੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ, '''ਲੁਡਵਿਗ ਫ਼ਿਉਰਬਾਖ਼''', "ਪਦਾਰਥਵਾਦ" ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਆਪਣੇ ਤੁਅੱਸਬ ਨੂੰ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਸੰਸਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ ਵਜੋਂ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਨੂੰ ਸਮਕਾਲੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਵਲੋਂ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਦੂਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਗੰਵਾਰੂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਰਲਗਡ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ: "ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ, ਪਰ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।"* {{gap}}ਬੇਸ਼ਕ, ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ "ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ" ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਹੈ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਹਮਦਰਦੀ ਜਗਾਉਣ। ਪਰ ਇਕ ਸ਼ੁਭ ਸੋਚਨੀਵਾਲਾ ਬੁਰਜੂਆ ਖ਼ੁਦ ਚੰਗਿਆਈ, ਪਿਆਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਪਰ ਸਹਾਇਤਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਉਦੋਂ ਹੀ ਯਾਦ ਕਰੇਗਾ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੀਵਾਲੀਆਪਣ ਦੇ ਅਮਲ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਉੱਚੇ-– ਸੁੱਚੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਸਮਰਥਕ ਵੀ ਕਦੀ ਕਦੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਚੋਰੀ ਚੋਰੀ ਉਹਨਾਂ ਐਬਾਂ ਵਿਚ ਜੁਟਿਆ ਸਾਬਤ ਹੋਵੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਹ ਖੁਲ੍ਹੇ ਆਮ ਰੋਹ ਨਾਲ ਤਿਆਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। {{bar|20}} {{gap}}*ਫ਼ਰੈਡਰਿਕ ਏਂਗਲਜ਼, '''"ਲੁਡਵਿਗ ਫ਼ਿਉਰਬਾਖ਼ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਜਰਮਨ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦਾ ਅੰਤ"''', ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਅਤੇ ਫ਼ਰੈਡਰਿਕ ਏਂਗਲਜ਼, ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ, ਤਿੰਨ ਸੈਂਚੀਆਂ ਵਿਚ, ਸੈਂਚੀ ੩, ਸਫਾ ੩੪੯।<noinclude>{{right|੬੫}}</noinclude> ouajjuwnua51frdp361lv2o3nq0c4ok 250 56741 219598 153860 2026-05-27T04:11:44Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219598 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਤਾਂ ਫਿਰ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਨਿਸਚਿਤ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਵਜੋਂ, ਚੰਗਿਆਈ, ਇਨਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਚੰਗੇਰੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਪਰਾਪਤੀ ਲਈ ਘੋਲ ਵੱਲ ਅਸਲ ਵਤੀਰਾ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਆਮ ਲੱਛਣਾਂ ਉਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। '''ਸੰਸਾਰ -- ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਰਾਹੀਂ''' {{gap}}ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਰਥਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ, ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਅੱਗੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਦੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਅਰਸ਼ੀ ਵਜੂਦ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ, ਧਰਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨਹੀਂ, ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਅਣੂਆਂ, ਐਟਮਾਂ ਅਤੇ ਮੁਢਲੇ ਕਣਾਂ ਵਰਗੇ ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਅਦਿੱਖ ਕਣ ਵੀ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਨਿਰਜੀਵ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ-– ਪਹਾੜ, ਜਲ-ਆਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪਸਾਰ, ਧਰਤੀ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਰਹਿਣ ਲਈ ਘਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਜਾਣ ਲਈ ਬੱਸਾਂ ਅਤੇ ਹਵਾਈਜਹਾਜ਼ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਐਸੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੀ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਸਨੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈਆਂ ਅਤੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਸਦੇ ਵੀ ਪਰਗਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਇਸ ਸਾਰੀ ਰੰਗ-ਬਰੰਗੀ ਤਸਵੀਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਿਸੇਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ? ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਮੂਲ ਮਹੱਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਸਚਮੁਚ, ਜੇ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਗੜਬੜ-ਚੌਥ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ<noinclude>{{left|੬੬}}</noinclude> 3z2ltkzf1tqt4peumoee7kbmtcxuq4i 250 56742 219611 153891 2026-05-27T04:14:30Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219611 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>'''ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ ਤੋਂ''' {{gap}}ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਮੁੜ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਠਾਏ ਗਏ ਮਸਲੇ ਵੱਲ ਆ ਸਕਦੇ ਹਾਂ-- ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨਾਂ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਕੀ ਵਾਪਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਜਾਂ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਉਪਰ ਚੱਲਦਿਆਂ ਅਸੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਕੀ ਸਟੈਂਡ ਲਵਾਂਗੇ। {{gap}}ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੱਸ ਆਏ ਹਾਂ ਕਿ ਕਦੀ ਕਦੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਕ ਘਟੀਆ, ਅਣਘੜ, ਆਦਮੀ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਇਕੋ ਇਕ ਖਾਹਸ਼ ਚੰਗਾ ਖਾਣਾ-– ਪੀਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਇਸ ਮਿੱਥ ਨੂੰ ਚੱਲਦਾ ਰੱਖਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਰੂਪ, ਮਕਾਨਕੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਕਾਨਕੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਆਸ-ਰਹਿਤ, ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਲਾਚਾਰ ਖਿਡੌਣਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ "ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਚੀਜ਼" ਹੈ। ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਰਚਣੇਈ ਸਰਗਰਮੀਆਂ, ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਘੋਲ... ਇਹ ਸਭ ਝਾਵਲੇ ਹਨ। ਇਕੋ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਜਿਹੜੀ ਮਨੁੱਖ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਕਿ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕੇ ਰੱਖੋ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਏ, ਵਿਅਰਥ ਘੋਲ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਹੱਥ ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਮਾਣੇ। ਪਰ, ਅਸੀਂ ਹੁਣੇ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਕਾਨਕੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਦੀ ਸਵੈਵਿਰੋਧੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਕਾਰਨ, ਇਸਦੇ ਅਦਵੈਤਵਾਦੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਤੋਂ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਵੱਲ<noinclude>{{right|੭੯}}</noinclude> kfkbkjao676cgubb7glwx5xww92jsci 250 56743 219612 153895 2026-05-27T04:14:52Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219612 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਲਾਂਭੇ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸਿੱਟਿਆਂ ਉਤੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ। {{gap}}ਆਓ ਦੇਖੀਏ ਕਿ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਸਾਨੂੰ ਕਿਹੜੀਆਂ ਜੀਵਨ--ਕੀਮਤਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤਾ ਕੁਝ ਪਰਾਪਤ ਕਰਨ ਸਕਣ ਵਾਸਤੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇਸਲਈ, ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਉਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਦੀ ਹੈ। ਮੌਤ, ਕਸ਼ਟ ਅਤੇ ਇਕਲਾਪਾ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਉਤੇ ਭਾਰੂ ਹਨ। ਸੱਚੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਰਚਣਾਤਮਿਕਤਾ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ-– ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਯੋਗ ਹੈ-– ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬਦਲੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਕਿਵੇਂ? ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਕੇ ਕਿ ਇਕ ਹੋਰ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਅਦਿੱਖ ਸੰਸਾਰ ਅਸਲੀ ਹੈ; ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਨਾਲ ਡੂੰਘੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਿ ਉਹ ਇਸਨਾਲ ਸੰਚਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਇਸ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਸੋ, ਜੇ ਇਸ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਨੂੰ ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਝੂਠਾ, ਝਾਵਲਾ-ਰੂਪੀ ਆਸ਼ਾਵਾਦ ਹੈ। {{gap}}ਸਮਕਾਲੀ ਪੱਛਮੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਵਿਚ ਵੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਦੀ ਸੁਰ ਕਾਫ਼ੀ ਉੱਚੀ ਹੈ: ਸਾਡਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਨਾ ਦੂਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਦੁਖਾਂਤਕ ਵਿਰੋਧਤਾਈਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ: ਇਹ ਐਸਾ ਜੀਵਨ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਮੌਤ ਵਿਚ ਜਾ ਮੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਬੇਥਵ੍ਹੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਨੇ (ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, '''ਜਾਂ-ਪਾਲ ਸਾਰਤਰ''' ਨੇ) ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੂਝ ਤੋਂ ਇਨਕਲਾਬੀ<noinclude>{{left|੮੦}}</noinclude> nbc2wqz2cyjylf9fhzookbdlmqjg5x0 250 56764 219613 154012 2026-05-27T04:15:01Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219613 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਨਤੀਜੇ ਕੱਢਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਅਸਪਸ਼ਟ ਜਿਹੇ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ-ਸੰਘਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸੰਕਲਪ ਸਨ: ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਾਇਆ-ਕਲਪ ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਵਸਤੂਪਰਕ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਉਪਰ ਆਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਊਟ-ਪਟਾਂਗ ਹਕੀਕਤ ਦੇ '''ਬਾਵਜੂਦ''' ਚੱਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ "ਇਨਕਲਾਬ" ਲਈ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵਿਸਥਾਰੇ ਸਿਧਾਂਤ, ਸਖ਼ਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਣ, ਜਾਂ ਸਮੂਹਕ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। "ਨਰਕ-– ਇਹ ਸਭ ਹੋਰ ਹਨ", — ਇਹ ਕਥਣ ਹੈ ਸਾਰਤਰ ਦੇ ਇਕ ਨਾਟਕ ਦੇ ਪਾਤਰ ਦਾ। ਪਾਸਕਲ ਲੇਨੇ ਦੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਨਾਵਲ "L'irrevolution"* ਦਾ ਨਾਇਕ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਜ਼ਦੂਰ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਉਪਰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਜ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਥਾਂ ਤੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ "ਆਪੇ" ਨੂੰ ਪਰਗਟ ਕਰ ਸਕਣ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥਕ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਇਕ ਕਿਣਕਾ ਬਣ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਚੇ ਰਹਿ ਸਕਣ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ, ਚੰਗੇਰੀਆਂ ਪਦਾਰਥਕ ਹਾਲਤਾਂ ਲਈ ਅਤੇ ਜਮਹੂਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀਆਂ ਲਈ ਲੜਨ, ਹੜਤਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਅਰਥ "ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ" ਅੱਗੇ, ਪਦਾਰਥਕ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅੱਗੇ ਗੋਡੇ ਟੇਕਣਾ ਹੈ। ਬੇਸ਼ਕ, ਸਮਾਜ ਦੀ ਕਾਇਆ-ਕਲਪ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਜੇ ਵਸਤੂਪਰਕ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਉਪਰ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਿਆਂ ਘੋਲ ਦੇ ਯਥਾਰਥਕ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ ਉਹਲੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। {{bar|20}} {{gap}}*"ਅਣ-ਇਨਕਲਾਬ"-- ਅਨੁ:<noinclude>{{right|੮੧}}</noinclude> 6thm1d8z9ocrdw5it22a7q292niu035 250 56765 219614 154016 2026-05-27T04:15:10Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219614 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਤੱਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ "ਉੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨ" ਦਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਆਪਣਾ ਵਿਲੱਖਣ ਲੱਛਣ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਮਤਲਬ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਘੋਰ ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਦ, ਅਹੰਕਾਰ, ਠੋਸ ਕੰਮ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਲਫੌੜੀ, ਖੋਖਲੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ, ਉਸਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿਚ, ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਆਪ ਚੁਣ ਸਕਣ ਦੀ ਉਸਦੀ ਯੋਗਤਾ ਵਿਚ ਬੇਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਇਕ ਉਦਾਹਰਣ ਕਾਂਤ ਦੀ ਨੈਤਿਕ, "ਅਮਲੀ" ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਹੈ। ਕਾਂਤ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਕਾਨੂੰਨ ਵਜੋਂ ਫ਼ਰਜ਼ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਮੁਤਾਬਕ ਚੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਉਸਦੇ ਪਦਾਰਥਕ ਹਿੱਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੰਮ ਵਿਚ ਤਰੱਕੀ, ਲਾਹੇਵੰਦਾ ਸੌਦਾ ਆਦਿ, ਦੇ ਉਲਟ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਦਗੁਣੀ ਵਿਹਾਰ ਲਈ ਇਨਾਮ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਇਸ ਨੁਕਤੇ ਉਤੇ, ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੁਆਇਆ ਜਾਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ: ਇਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿਥੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਉੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕ ਹੋਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ! ਪਰ ਕਾਂਤ ਇਸਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਗਿਆ: ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਇਨਾਮ ਦੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਦੂਜੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਹਰ ਸਦਗੁਣੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਚੰਗੇ ਵਿਵਹਾਰ ਲਈ ਇਨਾਮ ਦਿਤਾ ਜਾਇਗਾ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਕੰਨ ਨਹੀਂ ਧਰਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਜਾਇਗੀ। ਅੰਤਮ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿਚ, ਕਾਂਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤੇ ਛੱਡ ਦਿਤਾ ਜਾਏ, ਅਤੇ "ਉਪਰ ਵਲੋਂ" ਉਸ ਉਪਰ ਕੋਈ<noinclude>{{left|੮੨}}</noinclude> axw72nzfknrddokd3cp5sob0s5eeja4 250 56766 219615 154019 2026-05-27T04:15:19Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219615 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਕੰਟਰੋਲ ਨਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਦਗੁਣੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਵਹਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। {{gap}}ਆਓ ਦੇਖੀਏ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਅੱਗੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਧਾਈਆਂ ਬਾਰੇ, ਅਤੇ ਉੱਚੋ-ਸੁੱਚੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਬਾਰੇ ਕਹਿਣ ਲਈ ਅਦਵੈਤਵਾਦੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਕੋਲ ਕੀ ਹੈ। '''ਆਸ਼ਾਵਾਦ ਦਾ ਆਧਾਰ''' {{gap}}ਅਸੀਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕਥਨ ਨਾਲ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਾਂਗੇ: "ਮੈਨੂੰ ਅਖਾਉਤੀ 'ਅਮਲੀ" ਆਦਮੀਆਂ ਉਤੇ, ਸਮੇਤ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦੇ, ਹਾਸਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਬੈਲ ਬਣਨਾ ਚੁਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੇਸ਼ਕ ਉਹ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਕਸ਼ਟਾਂ ਵਲੋਂ ਮੂੰਹ ਫੇਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਚਮੜੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ।"* ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਇਕਸਾਰ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤਾ ਦਾ ਪੱਕਾ ਵਿਰੋਧੀ ਸੀ। {{gap}}ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀਆਂ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਦੂਜੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦਾ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੋਟੀ ਅਤੇ ਗਾਜਰ ਨਾਲ ਸਦਗੁਣ ਦੇ ਰਾਹ ਉਤੇ ਤੋਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਕ ਇਕਸਾਰ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ, ਉਸਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਯਕੀਨ {{bar|20}} {{gap}}*'''"ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਵਿਚ ਸਿਗਫ਼ਰੀਦ ਮਾਇਰ ਨੂੰ ਮਾਰਕਸ ਦੀ ਚਿੱਠੀ, ਅਪ੍ਰੈਲ ੩੦, ੧੮੬੭",''' ਮਾਰਕਸ/ਏਂਗਲਜ਼, ਚੋਣਵਾਂ ਚਿੱਠੀ-ਪੱਤਰ, ਸਫਾ ੧੭੩।<noinclude>{{right|੮੩}}</noinclude> b39d1tdniqij1gob6y5enwjiodif4qt 250 56767 219616 154043 2026-05-27T04:15:28Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219616 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਸੰਸਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣ, ਜੋ ਕਿ ਇਕਸਾਰ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਲੱਛਣ ਹਨ, ਸਿਧੇ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਬਾਰੇ ਉਸਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। {{gap}}ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਲਈ, ਸੰਸਾਰ ਆਪਣੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿਚ ਇਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਵਿਚ ਅਸੀਮ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਕੀ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। "ਮਹਾਨ ਘੜੀਸਾਜ਼" ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਉਪਰ ਨਿਰਭਰ ਕੀਤੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਸਾਰ ਬਾਰੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਨਿਰਜੀਵ ਅਤੇ ਸਜੀਵ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਅਤੇ, ਅੰਤਮ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵੀ (ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਤਰਕ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਨਾਲ ਵਰੋਸਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ) ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਉਤੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿਚ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿਚ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਨਾ ਕਿ ਇਸਤੋਂ ਕਿਤੇ ਬਾਹਰ। {{gap}}ਕੋਈ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਬੇਹੱਦ ਸੀਮਤ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਸਰਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ: ਚੇਤਨਾ, "ਆਤਮਾ", ਨਿਰਜੀਵ ਪਦਾਰਥ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸਗੋਂ ਹਰ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ, ਇਕਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ, ਪੱਥਰਾਂ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚ "ਸੌਂ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ," ਦਰੱਖਤਾਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਜਾਗ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪਰਗਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਅਖ਼ੀਰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ "ਖੋਹਲ ਲੈਂਦੀ ਹੈ"। ਇਸ ਪਹੁੰਚ<noinclude>{{left|੮੪}}</noinclude> rnrq3km1w8dwdke5t80z2i4xncqjen7 250 56768 219617 154024 2026-05-27T04:15:38Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219617 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਨੂੰ '''ਪਦਾਰਥ-ਜੀਵਵਾਦ''' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੇਹੱਦ ਸਰਲ ਹੈ, ਪਰ ਸੱਚ ਤੋਂ ਏਨਾਂ ਦੂਰ ਜਿੰਨਾਂ ਆਦਿ-ਕਾਲੀਨ ਮਨੁੱਖ ਆਧੁਨਿਕ ਸਨਅਤੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਾਸੀ ਤੋਂ। ਸਮਕਾਲੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਲਈ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਪਹੁੰਚ, ਬੇਸ਼ਕ, ਪ੍ਰਵਾਨਣਯੋਗ ਨਹੀਂ। {{gap}}ਆਓ ਇਸ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਇਕ ਵਖਰੇ ਕੋਨ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੀਏ। ਜੀਵਨ ਕੀ ਹੈ ? ਜੋ ਕੋਈ ਚੱਟਾਨ ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬਰਫ਼ਾਨੀ ਤੂਫ਼ਾਨਾਂ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਭਰ ਜਾਇਗੀ ; ਇਹ ਵਖਰੀ ਲੱਗੇਗੀ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਰਹੇਗੀ। ਇਸਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿਚ ਇਕ ਜਿਊਂਦੀ-ਜਾਗਦੀ ਚੀਜ਼, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਿੱਕੇ ਤੋਂ ਨਿੱਕਾ ਕੀੜਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸ਼ਰਨ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇਗੀ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪੌਦਾ ਵੀ, ਇਕਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ‘‘ਕੋਈ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇਗਾ' – ਆਪਣੇ ਫੁੱਲ ਦੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਕੇ। ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਜੀਵ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੋਂ ਉਲਟ ਕੋਈ ਵੀ ਜਿਊਂਦੀ-ਜਾਗਦੀ ਚੀਜ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਮਾਹੌਲ ਨਾਲ ਇਕ ਸੰਤੁਲਣ ਕਾਇਮ ਰਖਦੀ ਹੈ, ਖ਼ਤਰੇ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਖ਼ੁਰਾਕ ਲੱਭਣ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦੀਆਂ ਬਦਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵੱਲ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ ਦੇਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਪਰ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚਲੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਵੱਲ ਠੀਕ ਠੀਕ ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ ਦੇਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਸੀਮਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਿਵਾਇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜਿਹੜਾ ਬੇਹੱਦ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਅਤੇ ਜਟਿਲ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਬਿਲਕੁਲ ਨਵੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉਪਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੀ ਜਾਨਵਰ ਮਰ ਜਾਇਗਾ ਜੇ ਇਸਨੂੰ ਪਾਣੀ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖ ਦਿਤਾ ਜਾਏ, ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਟੋਭਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸੂਟ<noinclude>{{right|੮੫}}</noinclude> ai6x7ai12n8m5ctg4eaf41kozd2cirk 250 56769 219618 154027 2026-05-27T04:15:47Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219618 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਕਸੀਜਨ ਟੈਂਕ ਲੱਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਰਮ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਜਾਨਵਰ ਉੱਤਰੀ ਧਰੂ ਉਤੇ ਜਿਊਂਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ, ਥੋਹੜੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਮਨੁੱਖ ਉਹਨਾਂ ਸਖ਼ਤ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਜਿਊਂਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਕਦੀ ਵੀ ਨਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਿਉਂ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਰੀਰਕ ਤੌਰ ਉਤੇ ਏਨਾਂ ਲੈਸ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਨਾ ਮੋਟੀ ਜੱਤ ਵਾਲੀ ਚਮੜੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਤਿੱਖੇ ਨਹੁੰ ਜਾਂ ਦੰਦ ਹਨ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਉਪਰ ਏਨੀਂ ਬਰਤਰੀ ਮਾਣਦਾ ਹੈ ? {{gap}}ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇਸ ਯੋਗਤਾ ਕਰਕੇ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਉਸਨੇ ਦੇਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸਦਾ ਸਾਰ ਕੱਢ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਪੇਸ਼ਗੋਈ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭੈੜੇ ਤੋਂ ਭੈੜਾ ਭਵਨ-ਨਿਰਮਾਤਾ ਵੀ ਚੰਗੀਆਂ ਤੋਂ ਚੰਗੀਆਂ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਘਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਉਸਾਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਇਹੀ ਪ੍ਰਕਾਰਜ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਪੂਰੇ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੇਤਨਾ ਸਜੀਵ ਵਜੂਦਾਂ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨ-ਹਾਲਤਾਂ ਦੇ ਜਟਿਲ ਹੋਣ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਜੀਵ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਉਪਜ ਹੈ, ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਅਨੁਕੂਲਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਪੂਰਨ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਕਈ ਵਿਗਿਆਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ, ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ-ਸ਼ਰੀਰ-ਵਿਗਿਆਨ, ਅਰੱਦ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸਲਈ ਅਸੀਂ ਇਹ ਸਿੱਟੇ ਕੱਢ ਸਕਦੇ ਹਾਂ: {{gap}}ਪਹਿਲਾ, ਜੇ ਚੇਤਨਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲਣ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਪੈਦਾ<noinclude>{{left|੮੬}}</noinclude> hotapqif67gf3yu2qh1npabjf4pnk6z 250 56770 219619 154030 2026-05-27T04:16:03Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219619 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਹੌਲ ਬਾਰੇ ਸਾਨੂੰ ਠੀਕ ਠੀਕ ਸੂਚਨਾ ਦੇਵੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਹੋਵੇਗੀ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਦੂਜਾ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਅਮਲੀ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਉਪਜ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਹਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਿਆਂ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਪਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-- ਮਿਆਰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਣ ਦੇ ਵੀ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। {{gap}}ਹੁਣ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਸੰਸਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ ਕਿਉਂ ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਾਰੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਤੇ ਇਸ ਤੱਥ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨਾਉਮੀਦੀ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਬਾਰੇ ਸੂਝ ਪਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਕਿਉਂ ਨਾ ਲੱਗੇ, ਅਤੇ ਇਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਿੱਤਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਲਈ, ਉਸਦੀ ਵਧਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਲਈ ਸਰਗਰਮੀ ਦਾ ਇਕ ਅਸੀਮ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸਰਵੋੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਦਿਤਾ; ਇਹ ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਪਹੁੰਚ, ਸਗੋਂ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਡੂੰਘੇ ਅਨਿੱਖੜ ਸੰਬੰਧ ਉਪਰ ਆਧਾਰਤ ਹੈ। '''ਹੈਮਲਟ ਜਾਂ ਫ਼ਾਊਸਟ?''' {{gap}}ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ ਕਿ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਵਾਦ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਤਵਪੂਰਨ ਨੁਕਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਇਹ ਸਵਾਲ ਹੈ ਕਿ<noinclude>{{right|੮੭}}</noinclude> e67zgnfj6plpetmyncvbe22dmlfr7sx 250 56771 219620 154047 2026-05-27T04:16:13Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219620 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਕੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ? ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਸਲਾ ਠੀਕ ਠੀਕ ਤਾਂ ਹੀ ਸੂਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇ ਇਸ ਵਿਚ ਇਹ ਸਵਾਲ ਮਿਲਾ ਦਿਤਾ ਜਾਏ ਕਿ ਕੀ ਸੰਸਾਰ ਬਾਰੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤਾਂ ਫਿਰ ਆਓ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਸਲੇ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਠੀਕ ਠੀਕ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੀਏ। {{gap}}ਇਸ ਮਸਲੇ ਦੇ ਦੋ ਪਾਸੇ ਜਾਂ ਦੋ ਪੱਖ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ '''ਹੋਂਦ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ''' ਹੈ: ਪਹਿਲਾਂ ਕੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ-- ਚੇਤਨਾ ਜਾਂ ਹਸਤੀ? ਅਤੇ ਦੂਜਾ '''ਗਿਆਨ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ''' ਹੈ: ਕੀ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? {{gap}}ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦਰਸਾ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਕ ਇਕਸਾਰ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪਰਗਟ ਹੋਣ ਦੇ ਅਮਲ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਵੀ ਜਵਾਬ ਦੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਸਚਮੁਚ, ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਜਾ ਕੇ ਇਸਦੀ ਉੱਚਤਮ ਪਰਾਪਤੀ ਮਨੁੱਖ, ਕਿਵੇਂ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਸੀਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਵੀ ਦੇਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਕਿਉਂ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਤਾ ਲਾ ਕੇ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਠੀਕ ਗਿਆਨ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜਿਉਣ ਲਈ ਇਕ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸ਼ਰਤ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਇਸ ਸਿੱਟੇ ਉਤੇ ਪੁੱਜਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਇਸਦਾ ਬੋਧ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ ਦੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇ ਲੈਣ ਪਿਛੋਂ, ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਬਾਰੇ ਬੋਧ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਣ ਦੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਸੰਬੰਧੀ ਸਵਾਲ ਦਾ ਹਾਂ ਵਿਚ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। '''ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ''' ਇਹ ਦੋ ਸਵਾਲ ਏਨੀਂ ਡੂੰਘੀ<noinclude>{{left|੮੮}}</noinclude> b7jf6pxx7lmsbu5i3jnl0se0jni4gb1 250 56772 219621 154045 2026-05-27T04:16:23Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219621 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਬੰਧਤ ਹਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਕਰਕੇ ਦੇਖਣ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਸਲੇ ਦੇ ਜੁੜਵੇਂ ਅੰਗ ਦੱਸਣ ਲਈ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹਰ ਦਲੀਲ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। {{gap}}ਪਰ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਵਾਲ ਦੇ ਦੋ ਪੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਬੰਧ ਦੇਖਣਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਏਨਾਂ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਦੀ ਕਦੀ ਇਸ ਸਿੱਧੇ ਸਾਦੇ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਉਲਝਾ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਸ ਵਾਸਤੇ? ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ? {{gap}}ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਦਾ ਲੱਛਣ ਗਿਆਨ ਲਈ ਅਰੁਕ ਪਿਆਸ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੀ "ਡਾਕਟਰ ਫ਼ਾਊਸਟ" ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਪਾਸਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈਮਲਟ ਦੇ "ਸਰਾਪੇ ਹੋਏ" ਸਵਾਲਾਂ ਵਿਚ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਕਿੱਧਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਕੀ ਮੈਂ ਹੋਣੀ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਅੱਗੇ ਗੋਡੇ ਟੇਕ ਦੇਵਾਂ ਜਾਂ ਕਿ ਇਸਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਾਂ? ਤਾਂ ਫਿਰ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਕਿਸਦੇ ਮਗਰ ਚੱਲੇ-- ਫ਼ਾਊਸਟ ਦੇ ਮਗਰ, ਜਿਹੜਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਬੌਧ ਪਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਹੈਮਲਟ ਦੇ ਮਗਰ, ਜਿਹੜਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਥਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਗੱਲ ਉਪਰ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿ ਉਸਦੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਪਾਸਾ ਭਾਰੂ ਹੈ, ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਇਹ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਵਾਲ ਆਪਣੇ ਲਈ ਆਪ ਹਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਕੁਝ ਸਮਕਾਲੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੋ ਸਵੈਧੀਨ ਸਵਾਲ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਪ੍ਰਤੱਖਵਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਗਿਆਨ-– ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਮਸਲੇ-- ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ<noinclude>{{right|੮੯}}</noinclude> 4osxas0m6ufizipc82ej0cld8xpfis4 250 56773 219622 154049 2026-05-27T04:16:35Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219622 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਅਮਲ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ-- ਵਿਚ ਹੀ ਸਿਰਫ਼ ਜੁੱਟੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਕਿ ਬੋਧ ਪਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਕਿਸਤਰ੍ਹਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੈ। {{gap}}ਪਰਿਣਾਮਵਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਵਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਆਮ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਇਹ ਸਾਰੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਲਈ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮਹਤਵਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ ਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਬਾਰੇ ਬੋਧ ਕਿਵੇਂ ਪਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮਹਤਵਪੂਰਨ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਨਿੱਘਾ ਕੋਨਾ ਕਿਵੇਂ ਲੱਭਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸੁਖਾਵੀਂ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅੜਾਉਣੀਆਂ ਨੂੰ ਹਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਉਤੇ ਉਹ ਮਗ਼ਜ਼-ਪੱਚੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ। ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਨੂੰ ਸਚਾਈ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸਗੋਂ ਉਹਨਾਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੀਆਂ ਅਮਲੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਵਖੋ ਵਖਰੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। {{gap}}ਨਵ-ਥਾਮਸਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦਾ ਤੱਤ ਅਤੇ ਮੰਤਵ ਇਹ ਦਰਸਾਉਣਾ ਹੈ ਕਿ ਘਾਹ ਦੇ ਹਰ ਤਿਣਕੇ ਦੀ ਅਤੇ ਹਰ ਫੁੱਲ ਦੀ, ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ, ਹਰ ਰਾਜ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਹਰ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਖ ਦੀ, ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਹੋਂਦ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਅਸਤਿਤਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਵਾਲ ਨੂੰ, ਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਵੈ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਵਾਲ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ<noinclude>{{left|੯੦}}</noinclude> ot2fagd1b34pbpog7ip9yiogi5loj6u 250 56774 219623 154052 2026-05-27T04:16:43Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219623 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਹਰ ਕੋਈ ਪਹਿਲੀ ਥਾਂ ਉਤੇ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰਲੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ, ਆਪਣੀ "ਹਉਂ" ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਬਾਹਰ ਹੋਂਦ ਰੱਖਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ। {{gap}}ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਇੰਝ ਟੋਟਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਣ ਦਾ ਕੀ ਸਿੱਟਾ ਹੈ? ਫ਼ਰਜ਼ ਕਰ ਲਵੋ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ ਕਿ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਵੈ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦੇ ਸਵਾਲ ਵਿਚ ਹੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਅਸੀਂ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਸੰਤੋਸ਼ਜਨਕ ਉੱਤਰ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਜੇ ਅਸੀਂ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਕੇ ਕਰ ਦੇਈਏ: ਸੰਸਾਰ, ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਅੰਗ ਵਜੋਂ ਮਨੁੱਖ, ਕਿਵੇਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ? ਕੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਇਕੱਲਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਇਕ ਅੰਗ ਹੈ? ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ, ਜੇ ਅਸੀਂ ਮਨ ਜਾਂ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ ਦੇ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ ਉਹਲੇ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ, ਬੀਤੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਤੋਂ "ਵਾਂਝਿਆਂ" ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਵਾਂਗੇ। ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬਹੁਭਾਂਤਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਜੋ ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਹੈਮਲਟ ਨੂੰ ਇਸਤਰਾਂ ਦਾ ਨਿਗੂਣਾ ਜੀਵ ਬਣਾ ਦੇਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਹੈ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਮਹਾਨ ਕਲਾਤਮਕ ਕੀਮਤ ਵਾਲਾ ਪਾਤਰ ਸਿਰਜਣ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਫ਼ਿਰ ਵੀ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਇਸ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ ਉਤੇ ਅੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। {{gap}}ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਸਲੇ ਦਾ ਸਮਾਜਕ<noinclude>{{right|੯੧}}</noinclude> 6jtz6w19jzoefv34rxxet64f9rslo9a 250 56775 219624 154055 2026-05-27T04:16:50Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219624 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਪੱਖ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਅੱਖੋਂ ਉਹਲੇ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਵਿਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਸਾਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚਕਾਰ, ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਟੀਚਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਜਿਹੜੇ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਾਇਆ-ਕਲਪ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, '''ਪ੍ਰਸਪਰ ਸੰਬੰਧ''' ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਦੀ "ਮਨਾਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।" {{gap}}ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਮਸਲਿਆਂ ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਗਿਆਨ ਮੀਮਾਂਸਾ ਦੇ ਆਮ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹਲ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਾਂਗੇ। ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਪਹੁੰਚ ਰੱਖਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੋਵੇਗਾ ਸਮਾਜਕ ਘੋਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਤੋੜ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਤੀਖਣ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਦੇ ਸਾਰੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ। {{gap}}ਪਰ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਦੋ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਣ ਦੇ ਹਿਮਾਇਤੀ ਆਪਣੀ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੁੜੀ ਹੋਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਈ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਮੰਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੀਗਲ ਦਾ ਵੀ ਇਹੀ ਵਿਚਾਰ ਸੀ। ਪਰ ਕੀ ਇਹ ਸਚਮੁਚ ਇੰਝ ਹੀ ਹੈ? ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਲਈ<noinclude>{{left|੯੨}}</noinclude> 8m7otk2v8fbrlyvvbdrj6vf7r3svn1u 250 56776 219625 154058 2026-05-27T04:17:00Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219625 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਆਓ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਦੀ-- ਆਤਮਪਰਕ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਅਤੇ ਵਸਤੂਪਰਕ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਦੀ--ਪੁਣਛਾਣ ਕਰੀਏ। '''ਸਾਜ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਾਜ਼ਿੰਦਾ ਅਤੇ ਇਕ ਪਾਗਲ ਪਿਆਨੋ''' {{gap}}'''ਵਸਤੂਪਰਕ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀਆਂ''' ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਜਾਂ ਚੇਤਨਾ ਉਪਰ ਆਧਾਰਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਵਸਤੂਪਰਕ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਇਹ ਦਲੀਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਪਰਿਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਦੀ ਕਦੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਅੜਾਉਣੀਆਂ ਉਸਦੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਸੌਖੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਰ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਇਗਾ, ਅਤੇ ਤੀਬਰ ਜਜ਼ਬਾ ਅਕਸਰ ਨਰੋਏ ਤਰਕ ਨੂੰ ਧੁੰਦਲਾ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅੱਗੇ ਗੋਡੇ ਟੇਕ ਦੇਵੇਗਾ। ਇਸਤੋਂ ਛੁੱਟ, ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੰਖੇਪ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਗੱਲ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਰਕ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਰਕ ਹੋਰ ਵੀ ਹੈ-- ਨਿਰਪੇਖ ਅਤੇ ਪਰਾ-- ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ-- ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਹੜਾ ਸਦਾ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਰਹੇਗਾ। ਇਸ ਸਰਵੁੱਚ ਤਰਕ ਲਈ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭੇਦ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹੋਣੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਇਕ ਕਿਣਕੇ ਤੋਂ, ਅਰਸ਼ੀ ਤਰਕ ਦੇ ਇਕ ਮਾੜੇ ਜਿਹੇ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਤੋਂ ਸਿਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। {{gap}}ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਿਰਪੇਖ, ਅਰਸ਼ੀ ਤਰਕ '''ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਸਵੈਧੀਨ ਅਰਥਾਤ, ਵਸਤੂਪਰਕ ਤੌਰ ਉਤੇ''' ਹੋਂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚਾ ਸੰਸਾਰ ਇਸ ਪਰਾ-ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਆਤਮਾ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹਨ। ਇਹ ਵਸਤੂਪਰਕ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ।<noinclude>{{right|੯੩}}</noinclude> gc8m9kebil4evoji7rp9jmlm13t97y2 250 56777 219626 154061 2026-05-27T04:17:09Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219626 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}'''ਆਤਮਪਰਕ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ''' ਲਈ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸਭ ਕਾਸੇ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਮਨ ਜਾਂ ਤਰਕ ਵੀ ਹੈ। ਪਰ ਅਰਸ਼ੀ, ਨਿਰਪੇਖ, ਦੈਵੀ ਤਰਕ ਦਾ ਇਥੇ ਕੋਈ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਤਮਪਰਕ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ, ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਕਲਪਣਾ ਦੀ ਉਪਜ ਹੀ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਤਮਪਰਕ ਤੌਰ ਉਤੇ ਹੋਂਦ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਆਤਮਪਰਕ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਯਕੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਵਾਰੀ ਮੁੜਕੇ ਲੋਪ ਹੋ ਜਾਣ ਲਈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੌ ਜਾਵੇਗਾ। ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ '''ਜਾਰਜ ਬਰਕਲੇ''' ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਹੜਾ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਅਨੁਆਈ ਸੀ: "ਹੋਂਦ ਰੱਖਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣਾ।"* {{gap}}ਸਾਰੇ ਹੀ ਆਤਮਪਰਕ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸਿਰੇ ਦੇ ਸਿੱਟਿਆਂ ਉਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਕਾਂਤ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਸਚਮੁਚ ਹੋਂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਇਹ ਸਾਡੀ ਕਲਪਣਾ ਦਾ ਫਲਸਰੂਪ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਉਸਦਾ ਯਕੀਨ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦਰਿਆਵੀ ਅਨੁਭੂਤੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਨਾ ਕਿ ਉਸ ਸਭ ਕੁਝ ਦੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਆਤਮਪਰਕ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਚਰਮ ਸਿੱਟਿਆਂ ਉਤੇ ਪੁੱਜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੁੱਖੀ {{bar|20}} {{gap}}*ਵ. ਇ. ਲੈਨਿਨ ਦੀ ਪੁਸਤਕ '''"ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ-ਸਿੱਧ ਆਲੋਚਨਾ"''' ਵਿਚੋਂ ਉਧਰਿਤ, ਕਿਰਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, "ਸੈਂਚੀ ੧੪, ਸਫਾ ੨੪।<noinclude>{{left|੯੪}}</noinclude> 1dvyvsik1hv7a2zbi1sosay5imyeszz 250 56778 219627 154069 2026-05-27T04:17:18Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219627 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਹੋਂਦ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ '''ਅਹੰ--ਮਾਤਰਵਾਦੀ''' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਚਰਮ ਆਤਮਪਰਕਤਾ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਜਰਮਨ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ '''ਆਰਥਰ ਸ਼ੋਪਨਹਾਵਰ''' ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਲੱਛਣ ਹੈ; ਉਸਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਸਾਡੀ ਕਲਪਣਾ ਹੈ। ਬੀਤੇ ਦੇ ਇਕ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਆਤਮਪਰਕ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਦਾ ਮੰਤਕ ਪਿਆਨੋ ਵਾਲਾ ਮੰਤਕ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਪਾਗਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਖ਼ਿਆਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਵੱਜ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਸਦੀਆਂ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਸੇਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਇਕ ਆਤਮਪਰਕ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਨੂੰ ਇਹ ਪੱਕਾ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਕਾਰਨ ਦੇ ਸੋਚਦਾ, ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਕਸ਼ਟ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਆਮ ਸੂਝ ਦੇ, ਮੁਢਲੇ ਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮੰਤਕ ਦੇ ਉਲਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਵੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੜ੍ਹਨ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਜਾਂ ਘੋਲ ਕਰਨ ਦਾ ਬਿਲਕੁਲ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਜੇ ਸਾਡਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਡੀ ਆਪਣੀ ਕਲਪਣਾ ਦੀ ਹੀ ਉਪਜ ਹੈ ਤਾਂ। ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਵਾਇ ਸੁਫ਼ਨੇ ਦੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਹਰ ਘੋਲ ਹਵਾ-ਚੱਕੀ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਹੈ। {{gap}}ਵਸਤੂਪਰਕ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਦਾ ਮੰਤਕ ਕੋਈ ਘੱਟ ਖ਼ਿਆਲੀ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਸਾਜ਼ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਤੁਲਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀਏ, ਤਾਂ ਵਸਤੂਪਰਕ ਤਰਕ ਇਕ ਐਸਾ ਸਾਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ "ਪਿਆਨੋ" (ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਪਸ਼ੂਆਂ, ਮਨੁੱਖ) ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਤੋਂ ਪਿਆਨੋ ਵਜਾਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ! ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੇਖ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਕ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਕਿਸਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਚਰਜ ਵਿਚਾਰਾਂ<noinclude>{{right|੯੫}}</noinclude> 7k1pa7zh1qjaq56mfqlvrjir0k9prtq 250 56779 219628 154108 2026-05-27T04:17:28Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219628 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਉਤੇ ਪੁੱਜਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਦੀ ਧਿਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਾਰੇ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ? {{gap}}ਇਕ ਵਸਤੂਪਰਕ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਕਹੇਗਾ: ਹਾਂ, ਬੇਸ਼ਕ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਆਓ ਦੇਖੀਏ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਬਦ "ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲਾ" ਦੇ ਕੀ ਅਰਥ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਦਾਰਥਕ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨਿਰੋਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਿਸਨੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਫੂਕ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਸਿਰਜਿਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਆਪ ਵੀ ਕਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਇਸ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਇਸਲਈ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਉਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ "ਮੁੜ ਯਾਦ ਕਰ ਸਕਣਾ" ਸੌਖਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਨੂੰ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਸਤੂਪਰਕ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਲਈ "ਸੰਸਾਰ" ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼, ਆਦਰਸ਼ਕ ਸੰਸਾਰ ਹੈ। ਬੋਧਾਤਮਕ ਅਮਲ ਮੁੜ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਅਮਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਇਸ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਯਥਾਰਥ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦੀ, ਜਾਂ ਤੱਥ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ, ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਮਾਨੀਕਰਨ ਕਰਨ ਦੀ, ਜਾਂ ਸ਼ੰਕਾ ਪਰਗਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਜ਼ਰਾ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ-- ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਉਸਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਹੋਣਗੀਆਂ। {{gap}}ਆਤਮਪਰਕ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਲਈ ਗੱਲ ਹੋਰ ਵੀ ਸਰਲ ਹੈ। ਜੇ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਹੀ ਸਾਡੀਆਂ ਇੰਦਰਿਆਵੀ ਅਨੁਭੂਤੀਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਕਲਪਣਾ ਦੀ ਉਪਜ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ<noinclude>{{left|੯੬}}</noinclude> qpr2z2s3wd84ojqgkpmn2nz6erh0sgq 250 56780 219629 154116 2026-05-27T04:17:39Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219629 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਬੇਸ਼ਕ ਉਸ "ਸੰਸਾਰ" ਨੂੰ-- ਸਾਡੀ ਚੇਤਨਾ ਵਲੋਂ ਸਿਰਜੇ ਗਏ ਬਿੰਬਾਂ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ-- ਜਾਣਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹਾਂ। ਇਸਤੋਂ ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਬੋਧ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਵੈ-- ਬੋਧ ਹੈ। ਹਕੀਕਤ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਸਮਾਜਕ ਅਮਲਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਆਤਮਪਰਕ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਲਈ ਕੋਈ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ: ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਉਸ ਵਾਸਤੇ ਕੋਈ ਹੋਂਦ ਹੀ ਨਹੀਂ। {{gap}}ਸੋ, ਅਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵਸਤੂਪਰਕ ਅਤੇ ਆਤਮਪਰਕ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਇਹ ਮੰਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਿਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ? ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਾਂ-- ਇਸ ਸੁੰਦਰ ਮਹਾਨ ਵਿਰੋਧਤਾਈਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਜਟਿਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ? ਓ ਨਹੀਂ-- ਉਹਨਾਂ ਦੇ "ਆਪਣੇ" ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦਰਿਆਵੀ ਅਨੁਭੂਤੀਆਂ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ, ਜਿਹੜਾ ਖ਼ੁਦ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਵਲੋਂ ਬਣਾਵਟੀ ਤੌਰ ਉਤੇ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਉਤੇ, ਬੋਧ-ਪਰਾਪਤੀ ਦਾ ਅਮਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਾਇ ਵਿਚ ਅਸਾਧਾਰਨ ਤੌਰ ਉਤੇ ਸਰਲ ਹੋ ਨਿੱਬੜਦਾ ਹੈ: ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਆਮ ਕਰਕੇ ਸਾਮ੍ਹਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੀਆਂ ਖੋਜ-ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿਰਜਣ-ਪੀੜਾਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਦੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖਾ ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ "ਹਠੀ" ਯਥਾਰਥ ਨਾਲ ਨਿਪਟਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀਆਂ। ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਲਈ ਇਹ ਇਕ ਵਿਚਾਰ ਵਲੋਂ ਦੂਜੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦਾ ਮਸਲਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਸਾਰਾ ਜਾਣਨ ਦਾ ਅਮਲ ਸਵੈ-ਗਿਆਨ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਲਈ ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਇਕਸਾਰ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ ਤੋਂ ਬੌਧ-ਪਰਾਪਤੀ ਦਾ ਅਮਲ ਇਕ ਬੇਹੱਦ ਜਟਿਲ ਮੁਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਅਸੀਮ ਅਮਲ<noinclude>{{right|੯੭}}</noinclude> ng176cgmqtgbb2kppv6xkmc1ayi1wg3 250 56781 219630 154119 2026-05-27T04:17:48Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219630 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਹੈ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ, ਕਦਮ ਕਦਮ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਖੋਹਲਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਨ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦਰਿਆਵੀ ਅਨੁਭੂਤੀਆਂ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਸਤੂਪਰਕ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਬੋਧ ਪਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਉਸਦੇ ਮਨ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਆਮ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਨ ਤੋਂ, ਸਵੈਧੀਨ ਹੋਂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਉਸ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਜੜ੍ਹਾਂ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਵਸਤੂਪਰਕ ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਪਦਾਰਥ ਵਿਚਕਾਰ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਅਮਲ "ਮੁੜ ਯਾਦ ਕਰਨ" ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰਦਾ। ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ ਤੋਂ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਮਲ ਆਲੇ-- ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਜਾਂ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਨਕਲ, ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਵਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਨਕਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਦੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦੀ, ਕਾਫ਼ੀ ਕਸ਼ਟ ਭਰਿਆ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀ ਇਹੋ ਜਿਹੀ "ਨਕਲ" ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਕਿਸੇਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਘੱਟ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। {{gap}}ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਖ਼ੁਦ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ, ਇਸਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਿਚ ਜੁੱਟੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੇ ਅਮਲ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। {{gap}}ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ '''ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦਾ ਮਸਲਾ ਸਿੱਧੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ੌਰੀ ਤੌਰ ਉਤੇ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ ਦੇ ਮਸਲੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।''' ਇਸਲਈ, ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਕੋਈ ਦੋ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ; ਸਿਰਫ਼ ਇਕੋ ਇਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਵਾਲ ਹੈ। ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਇਕਜੁਟਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ ਤੋਂ ਵਾਂਝਿਆਂ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਵਿਅਰਥ ਸਾਬਤ ਹੋਏ ਹਨ।<noinclude>{{left|੯੮}}</noinclude> r25wfvg02g58ns0gfrn8cixjww0mlun 250 56782 219632 154123 2026-05-27T04:21:36Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219632 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਦੀ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਨਸਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਣਕ ਦੀ ਫ਼ਸਲ। ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਉਤੇ, ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਉਹ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਬਣਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਉਸਤੋਂ ਸਵੈਧੀਨ ਹੋਂਦ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਕਿ ਇਹ ਵਸਤੂਪਰਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਟੀਚਾ ਪਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਸ਼ਰੀਰਕ ਯਤਨ ਕਰਨ ਦੀ, ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਮਾਤਰਾ ਦੀ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪੱਧਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ, ਇਸਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਲੋੜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਢਾਲਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸੇਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਸਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰਾਇਤ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਪਾਲਣ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਵਖੋ ਵਖਰੇ ਸੰਦ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੁਦਰਤੀ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਅਮਲੀ ਤਜਰਬਾ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਉਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਇਕ ਵਿਰਾਟ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿਚ ਇਕ ਕਾਮਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਤੁਰਤ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਸੀ। {{gap}}ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਿਰਤ-ਸਰਗਰਮੀ ਵਿਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਗਿਆਨ ਉਸਦਾ ਸੱਚਾ ਸਹਾਇਕ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਆਪਣੇ ਸਿੱਟਿਆਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਗਿਆਨ ਉਪਰ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਰਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇਕ ਸਿਰਕੱਢ ਭੌਤਕ-ਵਿਗਿਆਨੀ, '''ਮੈਕਸ ਪਲਾਂਕ''', ਦਾ<noinclude>{{left|੧੦੦}}</noinclude> 25175g5eax5cid68nyust7zf63ckwcv 250 56791 219633 154164 2026-05-27T04:21:45Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219633 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰ ਉਪਜਾਊ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਦੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਲੋੜ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਨਿਰਪੇਖ ਯਥਾਰਥ ਵਿਚ ਇਹ ਪੱਕਾ, ਕਦੀ ਨਾ ਡੋਲਣ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਖੋਜੀ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਇਕ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਪੂਰਵ-ਸ਼ਰਤ ਹੈ। {{gap}}ਇਹ ਕੋਈ ਸਬੱਬੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਦੇ ਵਖੋ ਵਖਰੇ ਰੁਝਾਣਾਂ ਦਾ ਪਰਗਟ ਹੋਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਗਿਆਨਕ ਲੱਭਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਨਿਕੋਲਸ ਕੋਪਰਨੀਕਸ ਵਲੋਂ ਸੂਰਜ-ਕੇਂਦਰਤਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਣ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਹੀ, ਸਗੋਂ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਵਿਚ ਵੀ "ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈ" ਸਾਬਤ ਹੋਏ। ਕੋਪਰਨੀਕਸ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਇਹ ਖਿਆਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਧਰਤੀ ਅਹਿੱਲ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਗ੍ਰਹਿ, ਸਿਤਾਰੇ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਖੋ ਵਖਰੇ ਦਾਇਰਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੁਆਲੇ ਚੱਕਰ ਕੱਟਦੋ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। "ਚੰਨ ਹੇਠਲੇ ਸੰਸਾਰ" ਵਿਚ, ਅਰਥਾਤ, ਧਰਤੀ ਉਪਰ ਸਭ ਕੁਝ ਆਰਜ਼ੀ ਅਤੇ ਅਧੂਰਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਦ ਕਿ "ਚੰਨ ਤੋਂ ਪਾਰਲੇ" ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸਦੀਵੀ, ਅਬਦਲ ਅਤੇਸੰਪੂਰਨ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। {{gap}}ਧਰਤ-ਕੇਂਦਰਤਾ ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕਈ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦੇਣਾ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ "ਚੰਨ ਹੇਠਲੇ" ਅਤੇ "ਚੰਨ-ਪਾਰਲੇ" ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵੰਡ ਵੀ ਇਸ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇਕੋ ਇਕ ਸਮੁੱਚ ਵਜੋਂ ਮੰਣ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਕੋਪਰਨੀਕਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ "ਫੈਲਾ ਦਿਤੀਆਂ" ਅਤੇ ਪੁਲਾੜ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ<noinclude>{{right|੧੦੧}}</noinclude> 0mj0t5rpb0ul6ew94g9uz4qw0oaz71f 250 56792 219634 154173 2026-05-27T04:21:53Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219634 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਦੀ ਅਸੀਮਤਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਖੋਹਲਿਆ। ਇਹ ਦਰਸਾ ਕੇ ਕਿ ਅਸਲੀ ਗਿਆਨ ਸਤਹ ਉਪਰ ਨਹੀਂ ਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਆਏ ਅਤੇ ਚੁੱਕ ਲਵੇ, ਸਗੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕੇ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਉਘਾੜ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਕੱਢਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਸੂਰਜ-ਕੇਂਦਰਤਾ ਨੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਮਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਦੇਣਾ ਵੀ ਸੰਭਵ ਬਣਾਇਆ। ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਪਰਨੀਕਸ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਲੱਭਤ ਨੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਬਾਰੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। {{gap}}ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਅਤੇ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਮਕਾਨਕੀ ਰੂਪ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦਾ ਇਕ ਕਾਰਨ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦਾ ਵਿਗਾਸ ਸੀ। ਪਰ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨ, ਧਰਤ-ਵਿਗਿਆਨ, ਭੌਤਕ-ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ ਨੇ ਪ੍ਰਗਤੀ ਕੀਤੀ, ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਅਤੇ ਉਚੇਰਾ ਰੂਪ-- ਵਿਰੋਧ -ਵਿਕਾਸੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦ-- ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। {{gap}}'''ਪਦਾਰਥਵਾਦ''' ਵਿਚ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਤਰਕ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਆਮ ਸੂਝ ਉਪਰ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਹੱਦ ਤੱਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਸੰਦੇਹ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਾਵਾਦ ਰਮਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਵਸਤਾਂ ਅਤੇ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨਾ, ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਣ-ਛਾਣ ਕਰਨਾ-- ਇਹ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਸੰਸਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਹੀ ਧਾਰਮਕ ਸੰਕਲਪਾਂ ਵੱਲ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਵਤੀਰਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। "ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਸ ਵਿਚ ਯਕੀਨ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬੇਤੁਕਾ ਹੈ", ਇਕ ਈਸਾਈ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ<noinclude>{{left|੧੦੨}}</noinclude> 1wt0972sbb5d5wgf2skcgy1mdww630j 250 56793 219635 154177 2026-05-27T04:22:03Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219635 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>'''ਤੇਰਤੂਲੀਅਨ''' ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਟਾਕਰੇ ਵਿਚ ਇਕ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਇਹ ਬੇਤੁਕਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਇਸਲਈ ਉਹ ਸੱਚ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ, ਵਿਰੋਧਤਾਈ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਮਨ ਸਾਰੇ ਸਮਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਦੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਪੁਰਾਤਨ ਭਾਰਤੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀਆਂ ਬਾਰੇ '''ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ''' ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: "ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਦੀ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਸਵਾਰਥੀ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਦੀ, ਪੁਰੋਹਤਪੁਣੇ ਦੀ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਐਲਾਨ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪੂਰਵ-ਮਿਥਣਾਂ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਬੀਤੇ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਉਪਰ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਹ ਜਾਦੂ ਅਤੇ ਵਹਿਮ-ਭਰਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਨਿਖੇਧੀ ਕਰਦੇ ਸਨ।"* ਪੂਰਬ ਦੇ ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਵੀ, ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਚਿੱਤਕ '''ਉਮਰ ਖੱਯਾਮ''' ਨੇ ਵੀ ਇਹੀ ਵਿਚਾਰ ਪਰਗਟ ਕੀਤੇ ਸਨ: {{gap}}ਮਸਜਿਦਾਂ ਵਿਚ, ਗਿਰਜਿਆਂ ਵਿਚ, {{gap}}ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ {{gap}}ਉਹ ਨਰਕ ਤੋਂ ਤਰਾਹੁੰਦੇ ਅਤੇ {{gap}}ਸਵਰਗ ਦੇ ਸੁਫ਼ਨੇ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। {{gap}}ਪਰ ਜਿਸਨੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ {{bar|20}} {{gap}}*ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ, '''"ਭਾਰਤ ਦੀ ਲੱਭਤ"''', ਏਸ਼ੀਆ ਪਬਲਿਸ਼ਿੰਗ ਹਾਊਸ, ਬੰਬਈ, ੧੯੬੪, ਸਫਾ ੧੦੦।<noinclude>{{right|੧੦੩}}</noinclude> 7ugbtfvxb7cwlyar20302gnwl66a7d1 250 56794 219636 154186 2026-05-27T04:22:16Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219636 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਬੁੱਝ ਲਈ ਹੈ {{gap}}ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਨਦੀਣ {{gap}}ਨਹੀਂ ਉੱਗਣ ਦਿਤਾ।* ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ, ਗ਼ੈਰ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਕਲਪਾਂ ਵਿਰੁਧ ਘੋਲ ਦੌਰਾਨ ਚਿੰਤਨ ਵਧੇਰੇ ਸੂਖਮ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ, ਗਿਆਨ ਪਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਵਧੇਰੇ ਜਟਿਲ ਹੁੰਦੇ ਗਏ, ਹਕੀਕਤ ਬਾਰੇ ਇਕਸੁਰ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰ ਸੂਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। {{gap}}ਪਰ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਵੀ ਕੋਈ ਗ਼ੈਬੋਂ ਨਹੀਂ ਉਤਰਿਆ। ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਅਮਲੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨੇ ਇਸਦੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਵੀ ਇਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ "ਨਫ਼ੀ" ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ। ਮਨੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਉਹ ਕੁਝ ਪਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਦੀ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਉਹ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੱਚ ਸੀ ਜਦੋਂ ਅਜੇ ਮੁਢਲੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਚਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬਦਕਿਸਮਤੀਆਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਸਨੂੰ ਅਕਸਰ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦਾ ਸਾਮ੍ਹਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਸਭ ਕੁਝ ਦੀ ਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਜਿਸਦਾ ਉਸਨੂੰ ਸਾਮ੍ਹਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਕਿਉਂ ਇਕ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ? ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਨਿਜ਼ਾਮ ਕਿਸਨੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਹੈ? ਮਨੁੱਖ ਜਿਊਂਦਾ ਸੀ, ਸੋਚਦਾ ਸੀ, ਕਸ਼ਟ ਭੋਗਦਾ ਸੀ, ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਕਦਮ ਮਰ ਗਿਆ। ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਉਸਦੀ ਆਤਮਾ ਕਿਥੇ ਚੱਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? {{bar|20}} *'''"ਉਮਰ ਖੱਯਾਮ"''', ਦੁਸ਼ਾਂਬੇ, ਇਰਫ਼ਾਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ, ੧੯੭੦, ਸਫ਼ਾ ੧੦੯ (ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ)।<noinclude>{{left|੧੦੪}}</noinclude> b724sdhvc2ddvbxhrpo4c3vwc2ggk0e 250 56795 219637 154260 2026-05-27T04:22:24Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219637 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਘੋਲ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੇਬਸੀ, ਕਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਸਲੇ ਹਲ ਕਰ ਸਕਣ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਬੁੱਝ ਸਕਣ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, "ਨਿਰਪੇਖ", ਆਦਰਸ਼ਕ ਤਾਕਤ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮੰਗਣ ਵੱਲ ਲੈ ਗਈ। ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਕੋਈ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਮਾਲਕ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵੀ, ਸਗੋਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਇਕ ਗਿਰਜਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਉਹ ਬੋਹੜੇ ਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇਕ ਨਿਮਾਣੇ ਬਿਨੈਕਾਰ ਵਜੋਂ, ਮੰਗਤੇ ਵਜੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ, ਦੋਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ, ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਿਸ਼ਚੈਕਾਰੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਵਿਚ-- ਉਸਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ। {{gap}}ਮਾਰਕਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ: "...ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਖੁੰਬਾਂ ਵਾਂਗ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਉੱਗ ਪੈਂਦੇ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ, ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਦੀ ਉਪਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੂਖਮ, ਕੀਮਤੀ ਅਤੇ ਅਦਿੱਖ ਰਸ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਭਾਵਨਾ, ਜਿਹੜੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਰੇਲਵੇ ਉਸਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ਾਂ ਵਿਚ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।"* {{gap}}ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ; ਅੱਜ ਵੀ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਸੰਸਾਰ {{bar|20}} {{gap}}*ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ '''"ਕੋਲਨੀਸ਼ੇਜ਼ਾਈਤੁੰਗ ਨੰ. ੧੭੯ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਲੇਖ"'''; ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਅਤੇ ਫ਼ਰੈਡਰਿਕ ਏਂਗਲਜ਼, ਕਿਰਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ,ਸੈਂਚੀ ੧, ਸਫਾ ੧੯੫।<noinclude>{{right|੧੦੫}}</noinclude> qetqauza2zgoud0dqrj1q20vqk7zfzo 250 56796 219638 154264 2026-05-27T04:22:32Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219638 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਏਨਾਂ ਜਟਿਲ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਹੈ ਕਿ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਕਦੀ ਕਦੀ ਉਹਲੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਚਪਣ ਤੋਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਅਨੇਕਾਂ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ ਸਿਖਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਫ਼ਰਜ਼, ਇੱਜ਼ਤ, ਇਨਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਸਿਖਦੇ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਮੰਤਕ ਅਤੇ ਗਣਿਤ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ, ਇਹ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਰਸਮਾਂ ਕਿਥੋਂ ਆਈਆਂ ਹਨ? ਕੀ ਸਚਮੁਚ ਅਸੀਂ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਕਾਢ ਕੱਢੀ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਬੰਦੇ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੇ ਜਿਸਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ; ਇਸਲਈ, ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਭੇਜੇ ਗਏ ਹਨ? ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਵਸਤੂਪਰਕ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹਨ। {{gap}}ਅਸੀਂ ਸੁੰਘ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਦੇਖ, ਸੁਣ ਅਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਜੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲਈਏ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਲੌਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਹਨੇਰੇ ਖੂਹ ਵਿਚ ਜਾ ਡਿਗਦੇ ਹਾਂ। ਜੇ ਸਾਡੀ ਸੁੰਘਣ ਸ਼ਕਤੀ ਮਾਰੀ ਜਾਏ, ਤਾਂ ਖੁਸ਼ਬੂ ਬਦਬੂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕੋਈ ਵਜੂਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਗੀਆਂ। ਅਤੇ ਜੋ ਸਾਡੀ ਸੁਣਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਖਰਾਬੀ ਹੋਵੇ-- ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਇਗਾ। ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚਲੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸੱਤ, ਜਾਂ ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਅੱਠ ਵੀ, ਗਿਆਨ-ਇੰਦਰੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਜਿਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਉਹ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਡੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਸ਼ਾਇਦ ਬਹੁਤ ਵਖਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਲੀਲ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਆਤਮਪਰਕ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਵੱਲ ਲਿਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸਦਾ ਪਤਾ ਵੀ ਨਾ ਲੱਗੇ।<noinclude>{{left|੧੦੬}}</noinclude> q9qeva9wqbacxv2f5s80ene9mfxk7cx 250 56797 219639 154266 2026-05-27T04:22:54Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219639 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਬੋਧ-ਪਰਾਪਤੀ ਦਾ ਅਮਲ ਏਨਾਂ ਜਟਿਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕੰਡਿਆਲੇ ਰਾਹ ਉਤੇ ਤੁਰਨਾ ਏਨਾਂ ਕਠਿਨ ਹੈ ਕਿ ਬੰਦਾ ਸੌਖੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਭਟਕ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਇਹੀ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿਥੇ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਆਪਣਾ ਹੀ "ਹਲ" ਤਜਵੀਜ਼ ਕਰਕੇ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਆਮ ਕਰਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੌਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਤਜਰਬੇ ਦੀ ਸੀਮਤ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਉਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਲੋਂ ਛੇਕਿਆ ਗਿਆ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਇਸਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਗਾਸ ਨੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਲਪਣਿਕ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਵਿਚ ਇਕ ਆਗੂ ਰੁਝਾਣ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਕੁਝ ਹੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਖੁਲ੍ਹਮ-ਖੁਲ੍ਹਾ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਣ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਸੁਫ਼ਨਾ, ਇਕ ਛਲਾਵਾ ਹਨ; ਐਸਾ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਲੱਭਣਾ ਬਿਲਕੁਲ ਇਕ ਸਮੱਸਿਆ ਹੋਵੇਗੀ ਜਿਹੜਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਧਰਮ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਸਮਾਜਕ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਤਜਰਬੇ ਦਾ ਵਿਗਾਸ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਵਿਗਾਸ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ, ਏਂਗਲਜ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਨਿਰੋਲ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਿਹੜੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਹੀ ਅੱਗੇ ਧੱਕੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ: "ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ, ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਧੱਕਿਆ, ਉਹ ਸੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਨਅਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਦਿਨੋ ਦਿਨ ਵਧੇਰੇ ਤੇਜ਼ ਰੋੜ੍ਹ ਬਣਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਤਰੱਕੀ। ਪਦਾਰਥਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਤਹ<noinclude>{{right|੧੭}}</noinclude> 3ppesufocj7cpclvxamar7eohnmb4u0 250 56798 219640 154268 2026-05-27T04:23:03Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219640 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਉਪਰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਪਸ਼ਟ ਸੀ, ਪਰ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਦਿਨੋ ਦਿਨ ਵਧੇਰੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਵਸਤੂ ਭਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਮਨ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿਚਲੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਸਰਬ-ਈਸ਼ਵਰਵਾਦੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਰ ਹੀਗਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਵਸਤੂ ਵਿਚ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਿਰਭਾਰ ਖੜੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਨੂੰ ਹੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।"* {{gap}}ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਲੱਗਾ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਦਾ ਚੋਗਾ ਪਹਿਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ "ਉਪਰ" ਹੈ। ਕੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਵਿਚਕਾਰ ਘੋਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਚੱਲਦਾ ਰਹੇਗਾ? '''ਧਰਤਵੀ ਤੂਫ਼ਾਨਾਂ ਦੀ "ਅਰਸ਼ੀ" ਗੂੰਜ''' ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਆਪਣੀਆਂ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨਾਂ ਉਤੇ ਹਠੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਡਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ, ਇਕ ਹੱਦ ਤੱਕ, ਕਾਰਨ ਸਮਾਜਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚਲੀਆਂ ਵਿਰੋਧਤਾਈਆਂ ਹਨ। ਅੱਜ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਦੇ ਪਰਗਟ ਹੋਣ ਅਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗਿਆਨ-- ਪਰਾਪਤੀ ਦੇ ਅਮਲ ਅਤੇ ਕਿਰਤ-ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚੋਂ, ਅਤੇ {{bar|20}} {{gap}}*ਫ਼ਰੈਡਰਿਕ ਏਂਗਲਜ਼, '''"ਲੁਡਵਿਗ ਫ਼ਿਉਰਬਾਖ਼ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਜਰਮਨ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦਾ ਅੰਤ"'''; ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਅਤੇ ਫ਼ਰੈਡਰਿਕ ਏਂਗਲਜ਼, ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ, ਤਿੰਨ ਸੈਂਚੀਆਂ ਵਿਚ ਸੈਂਚੀ ੩, ਸਫਾ ੩੪੮।<noinclude>{{left|੧੦੮}}</noinclude> 3j1i06arglv1uu5o2ft95og150hadfe 250 56799 219641 154270 2026-05-27T04:23:13Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219641 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੀਮੀ ਜ਼ਮਾਨੇ ਤੋਂ ਹੀ ਐਸੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ '''ਜਿਹੜੀਆਂ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਫੈਲਾਉਣ ਤੋਂ ਲਾਭ ਉਠਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।''' ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਕੁਲੀਨ ਸਮਾਜ ਵਿਚ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਭੂਮੀ, ਚਰਾਗਾਹਾਂ, ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਕੰਮ ਦੇ ਸੰਦ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਦਲਿਤ, ਸੱਖਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ। ਗ਼ੁਲਾਮ-ਮਾਲਕ, ਸਾਮੰਤੀ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸਰਮਾਇਦਾਰ ਆਪਣੀ ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਦੌਲਤ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਸਿਰਫ਼ ਬੰਦੂਕਾਂ, ਤੋਪਾਂ, ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਗ਼ਰੀਬ ਅਤੇ ਅਮੀਰ, ਦੱਬੇ-ਕੁੱਚਲਿਆਂ ਅਤੇ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ, ਧਰਮ, ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਕਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰੂਹਾਨੀ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਜਮਾਤੀ ਗ਼ਲਬੇ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਸਤੂਪਰਕ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਕਿਰਿਆ ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ, ਆਪਮੁਹਾਰੇ, ਨੀਚ ਅਤੇ ਅਣਘੜ ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਪਦਾਰਥ ਵਿਚ ਅਸਲੀ ਤਰਤੀਬ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਬੇਤਰਤੀਬੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿਚ ਇਕਸੁਰਤਾ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਪਦਾਰਥਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਤਰਤੀਬ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸੇਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕੁਲੀਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਮ ਜਨਤਾ ਉਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ। ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ, ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਥਾਪਤ ਸਮਾਜਕ ਨਿਜ਼ਾਮ ਦੀ "ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ" ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।<noinclude>{{right|੧੦੯ }}</noinclude> 8cb8ji9hrklpw2559wucm8om6wx5ln3 250 56800 219642 154272 2026-05-27T04:23:19Z Harchand Bhinder 2624 /* ਗਲਤੀਆਂ ਲਾਈਆਂ */ 219642 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਸਮਾਂ ਬੀਤਦਾ ਗਿਆ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਾਜ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਨਾਲ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ; ਗ਼ੁਲਾਮਾਂ ਦੀਆਂ ਬਗ਼ਾਵਤਾਂ ਨੇ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਨਿਘਾਰ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਵੀ ਢਾਹ ਲਾਈ। ਸੱਤਾਧਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵਹਿਣ ਨੂੰ ਉਲਟਾਉਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਵਾਗਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੌਰ ਵਿਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮਪਰਕ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵਿਚ "ਤਸੱਲੀ" ਮਿਲਦੀ ਸੀ: ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਭੁੱਲ-ਭੁਲਾ ਜਾਇਗਾ; ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਸਿਵਾ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਝਾਵਲਾ ਹੈ। ਜਾਂ, ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਸਾਡੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਖਾਹਸ਼ਾਂ ਵਿਅਰਥ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਕਦੀ ਵੀ ਸਚਮੁਚ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਇਸਲਈ ਸਾਨੂੰ ਉਸਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੱਦ ਤੱਕ ਲੈ ਆਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਤਿਆਗੀ, ਵਿਰਕਤ ਵਾਲਾ, ਸਖ਼ਤ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਨਾ ਸੱਤਾ, ਨਾ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਧਨ ਦੌਲਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿਚ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਤਾਂ ਬੱਸ ਕੋਈ ਵਜੂਦ ਹੀ ਨਹੀਂ। {{gap}}ਨਿਯਮਣ, ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਅਮੀਰਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਪਰਗਟ ਕਰਦਾ, ਉਚਿਤ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਕਦੀ ਕਦੀ ਐਸੇ ਲੋਕ ਵੀ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਅਪਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਚਾਹੁਣਗੇ। ਪਰ ਕੀ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਕਾਇਆ-ਕਲਪ ਦੇ ਉਤਮ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਦੇ ਸਚਮੁਚ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ? {{gap}}ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਆਰਥਕਤਾ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਪੱਛੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪਰ ਸਾਮੰਤੀ ਨਿਜ਼ਾਮ ਨੂੰ ਲਾਹ<noinclude>{{right|੧੧੦}}</noinclude> l6ct3t2x6y7usjeuqkmj86mfwsu1gyx 250 56801 219643 154296 2026-05-27T04:23:48Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219643 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਮਾਰਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ, ਜਿਸਨੇ ਮਹਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਇਨਕਲਾਬ ਵਿਚੋਂ ਜਨਮ ਲਿਆ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜੀਵਤ ਸੀ। ਨੌਜਵਾਨ ਜਰਮਨ ਬੁਧੀਜੀਵੀ, ਜਿਹੜੇ ਵਧਦੀ ਬੁਰਜ਼ੂਆਜ਼ੀ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਪਰਗਟ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਮਾਜਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਰ ਸਮਾਜ ਦੀ, '''ਅਸਲੀ''' ਕਾਇਆ-ਕਲਪ ਦੀ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਨਤਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਗਾਮੀ ਸਮਾਜਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਧਿਰ ਲੈ ਰਹੀ ਰਾਜ ਸੱਤਾ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀ। ਇਸਲਈ ਕੇਵਲ ਇਕੋ ਇਕ ਰਾਹ ਸੀ-... ਕਲਪਣਾ ਵਿਚ ਉਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਉਂ ਉਸਾਰਨਾ, ਇਕ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ, ਆਦਰਸ਼ਕ ਸੰਸਾਰ ਘੜਣਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਸਲ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦਿਤਾ ਜਾਏ। ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਘੜ ਲਈ ਗਈ ('''ਜਾਹਨ ਫ਼ਿਖਤ', ਫ਼ਰੀਦਰਿਖ ਸ਼ੈਲਿੰਗ''', ਗਿਓਰਗ ਹੀਗਲ), ਪਰ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਹਕੀਕਤ ਵਿਚ ਨਵੀਂ ਤਰਤੀਬ ਦੇਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਇਹ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਸਹਾਇਕ ਨਾ ਹੋਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਚਮੁਚ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦੇਂਦੀ ਸੀ। {{gap}}ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ, ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰ ਬੁਰਜੂਆਜ਼ੀ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਬਣੇ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਮਹਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਇਨਕਲਾਬ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਤਾ ਪਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਘੋਲ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਬੁਰਜੂਆ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਅਜੇ ਆਰਥਕ ਸੰਕਟਾਂ ਅਤੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਦੀਆਂ ਬਦਕਿਸਮਤੀਆਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ। ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਭੈੜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਗਠਿਤ ਸੀ। ਬੁਰਜੂਆਜ਼ੀ ਅਜੇ ਵੀ ਸਰਮਾਇਦਾਰਾ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਅਸੀਮ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਯਕੀਨ ਰੱਖਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਚੇਤੰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਉਸਦੀ "ਕਬਰ<noinclude>{{right|੧੧੧}}</noinclude> 9s0i68o00nou332ofrgi5dewecd05na 250 56802 219644 154298 2026-05-27T04:23:58Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219644 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਪੁੱਟਣ ਵਾਲਾ"-- ਨਵਜਾਤ ਤਾਰੀ-- ਕਰਮ-ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਮੁੱਚ ਅਤੇ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਜੇ ਵੀ ਜੋਬਨ ਉਤੇ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਆਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਰਮਾਇਦਾਰੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋ ਹੀ ਗਈ ਤਾਂ ਇਸਦੇ “ਹਨੇਰੇ ਪਾਸੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਗਏ। ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਨੇ ਸਰਮਾਇਦਾਰੀ ਲਈ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਮੋੜ ਕੱਟਿਆ ਸਮਕਾਲੀ ਬੁਰਜੂਆ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਨਿਹਿਤ ਨਾ ਦੂਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਰੋਧਤਾਈਆਂ ਜਿੰਨੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੁੰਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਓਨੀ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਵਖੋ ਵਖਰੀਆਂ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪਰਪਾਟੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। {{gap}}ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ, '''ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਅਗਵਾਨੂੰ ਸਮਾਜਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਪਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਵੱਸੋਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਧਿਕਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਤਬਕਿਆਂ ਦੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਢੰਗ ਦੀ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ "ਆਜ਼ਾਦੀਆਂ" ਦੀ ਪੱਕੀ ਸਮਰਥਕ ਰਹੀ ਹੈ।''' {{gap}}ਪਰ, ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਨੂੰ ਆਮ ਜਨਤਾ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ "ਆਪਣੀ" ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਮੰਣਿਆ ਹੈ? ਦਰਅਸਲ, ਲੋਕ, ਗ਼ੁਲਾਮ, ਕਿਸਾਨ, ਕਾਰੀਗਰ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਵਪਾਰੀ ਕਈ ਵਾਰੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੀ, ਜਾਂ ਫ਼ਿਰ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਚੇਤੰਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਹੁੰਦੇ। ਸਚਮੁਚ, ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੀ ਸਾਂਝ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ-- ਲੱਕ-ਤੋੜਵੇਂ ਕੰਮ ਨਾਲ ਥੱਕੇ-ਹਾਰੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਦੀ, ਰਾਤ ਦਿਨ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਕਿਸਾਨ ਦੀ, ਜਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੀ ਜਿਸਨੂੰ ਕਦੀ ਵੀ ਕੋਈ ਛੁੱਟੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ। ਜਿਹੜੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਕਿਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ,<noinclude>{{right|੧੧੨}}</noinclude> q8vl9znmds7yw3fezz45yydztx2y77x 250 56828 219645 154305 2026-05-27T04:24:07Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219645 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਆਪਣੀ ਦਲਿਤ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਚੇਤੰਨ ਗ਼ੁਲਾਮ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਰਾਹ ਉਤੇ ਤੁਰ ਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਸਮਕਾਲੀ ਸਰਮਾਇਦਾਰਾ ਸਮਾਜ ਵਿਚ, ਮਜ਼ਦੂਰ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚ ਸੰਗਠਿਤ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਵਧੇਰੇ ਵਿਹਲਾ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਲਈ, ਉਹਨਾਂ ਵਲੋਂ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁਣ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਰੂਸ ਵਿਚ ੧੯੧੭ ਦੇ ਮਹਾਨ ਅਕਤੂਬਰ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਇਨਕਲਾਬ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਸਮੇਤ ਸਮਾਜਕ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਮਜ਼ਦੂਰ ਗਰੁੱਪ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸਤਰਾਂ, '''ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਨ- ਸਮੂਹਾਂ ਲਈ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਹਾਲਤਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ।''' ਮੁਹਰੈਲ ਸਮਾਜਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਨਤ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਵਿਚਕਾਰ ਏਕਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਜ਼ਮਾਨਤ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਅਸੂਲਾਂ ਅਨੁਕੂਲ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਂਦੀ ਜਾਇਗੀ। {{gap}}ਮਾਰਕਸਵਾਦ-ਲੈਨਿਨਵਾਦ ਦੇ ਬਾਨੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਤ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਬਣਤਰ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ '''ਪਹਿਲੇ''' ਸਨ; ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਖੋ ਵਖਰੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਰੁਝਾਣਾਂ, ਪਰਪਾਟੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਲਈ ਕਸੌਟੀ ਮੁਹਈਆ ਕੀਤੀ। ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਲੱਗ-ਲੱਗਾਵ, ਜੋ ਕਿ ਪੂਰਵ- ਮਾਰਕਸੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਲੱਛਣ ਸੀ, ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਲਈ ਓਪਰੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ। ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਵਸਤੂਪਰਕ ਯਥਾਰਥ ਦੱਸ ਕੇ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ-ਇੰਦਰਿਆਂ<noinclude>{{right|੧੧੩}}</noinclude> c4voli2drafbg12tqij8rkahnxx1wp8 250 56829 219646 154308 2026-05-27T04:24:48Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219646 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਰਾਹੀਂ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ '''ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ''' ਸਜੀਵ ਅਤੇ ਨਿਰਜੀਵ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਹਲ ਕੀਤੀ। ਇਸਨੇ ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਹਸਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਬੰਧ ਦੀ ਗੰਵਾਰੂ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕੀਤਾ, ਜਿਹੜੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਪਦਾਰਥਕ ਅਮਲਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਸੀ; ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਨੇ ਹੀ, ਫਿਰ ਸਭ ਤੋਂ '''ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ''', ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਪਰਮਾਣਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਚੇਤਨਾ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਵਿਗਾਸ ਦੇ ਉਚੇਰੇ ਪੜਾਅ ਉਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਇਹ ਲੱਭਤ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਦੇ ਅਨਿੱਖੜ ਸੰਬੰਧ ਕਾਇਮ ਹੋਣ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੋਈ ਹੈ।<noinclude></noinclude> 49j009x86gpe7w9gfwdfggy3xdxj5s1 250 56838 219650 154361 2026-05-27T04:25:23Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219650 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਹਨ, ਜਿਹੜਾ ਕਿਸੇ ਵਸਤ ਜਾਂ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸੰਭਵ ਇਤਰਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਘੋਖ ਲੈਣ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਉਸਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਤਜਵੀਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚ ਤੱਕ ਪੁੱਜਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਮਹਾਨ ਸੰਬਾਦ-ਨਿਪੁੰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਸੁਕਰਾਤ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਘੋਖਵੀਆਂ ਗੱਲਾਂਬਾਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੱਚ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਬਿਤਾ ਦਿਤਾ। ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂਬਾਤਾਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਮੁਕਰਾਤ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦਾ, ਜਵਾਬਾਂ ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ, ਬਦਲਵੇਂ ਜਵਾਬ ਤਜਵੀਜ਼ ਕਰਦਾ, ਸ਼ੰਕਾ ਪਰਗਟ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤਿਦਵੰਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚਲੀਆਂ ਵਿਰੋਧਤਾਈਆਂ ਉਘਾੜਦਾ। ਸੰਬਾਦ ਰਚਾਉਣ ਦੀ, ਉਲਟ ਰਾਵਾਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ, ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਰਾਹੀਂ ਸੱਚ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਸੰਬਾਦਕਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮਗਰੋਂ ਜਾ ਕੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਕੁਝ ਵਖਰੇ ਹੋ ਗਏ। ਮਗਰੋਂ ਸ਼ਬਦ ਸੰਬਾਦਕਤਾ ਦੇ ਅਰਥ ਬਦਲ ਗਏ, ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਲਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਕਿ ਇਹ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਮਝਣਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਵਿਰੋਧਤਾਈਆਂ ਵਿਚ ਏਕਤਾ ਦੇਖਣਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੀ ਯੂਨਾਨੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸੰਬਾਦਕਤਾ ਕਦੀ ਕਦੀ "ਸੋਫ਼ਿਜ਼ਮ" ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਂਦੇ ਇਕ ਪੁਲ ਦਾ ਕੰਮ ਦੇਣ ਲਗ ਪਈ ਸੀ। {{gap}}ਸ਼ਬਦ "ਸਫ਼ੋਸਿਟ" ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਮਤਲਬ "ਸਿਆਣਾ ਆਦਮੀ" ਜਾਂ "ਮਾਹਰ" ਸੀ। ਸਿਆਣੇ ਅਤੇ ਸੁਭਾਸ਼ਣਕਾ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਹੜੇ ਵਾਜਬ ਜਿਹੀ ਤਨਖਾਹ ਉਤੇ ਸੰਬਾਦ ਦੀ ਕਲਾ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਸੋਫ਼ਿਸਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਲੋਕ, ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਤਨਖਾਹਦਾਰ ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ,<noinclude>{{left|੧੧੮}}</noinclude> c03o2ie9wb0fediyoqhmxe2q2j5wyog 250 56840 219651 154368 2026-05-27T04:25:31Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219651 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ "ਸੋਚਣਾ, ਬੋਲਣਾ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਕਰਨਾ" ਹੈ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਕੋਈ ਵੀ ਤਰੀਕਾ ਵਰਤ ਕੇ ਸੰਬਾਦ ਵਿਚ ਦੂਜੀ ਧਿਰ ਉਤੇ ਬਰਤਰੀ ਪਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਅਪੇਚ ਅਤੇ ਚਾਲਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਵੀ ਆਗਿਆ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸੋਫ਼ਿਸਟਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਪਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਸਾਧਨ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਇਕ ਸੋਫ਼ਿਸਟ ਆਪਣੀ ਗੱਲਬਾਤ ਨੂੰ ਹੱਦੋ ਵੱਧ ਲਮਕਾ ਵੀ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੰਮੀ ਤਕਰੀਰ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਤੇਜ਼ ਵੀ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਦਲੀਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਮੇਂ ਦੀ ਘਾਟ ਦਾ ਵਾਸਤਾ ਵੀ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀ ਨੂੰ ਤੰਗ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆਇਆ ਬੰਦਾ ਦਲੀਲ ਦੀ ਮੰਤਕੀ ਤਰਤੀਬ ਵੱਲ ਬਹੁਤਾ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦਾ।... ਸੋਫ਼ਿਸਟ ਤਾਂ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਕੀਮਤ ਉਤੇ ਵੀ ਠੀਕ ਹੈ। ਇਸਲਈ ਉਹ ਕਦੀ ਕਦੀ ਅਸਲੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਝੂਠੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕ ਜਾਦੂਗਰ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸੋਫ਼ਿਜ਼ਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਾਇ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਜਾਂ ਉਸਨੂੰ ਠੀਕ ਸਿੱਧ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ, '''ਮਿਲੇਟਸ ਦੇ ਯੂਬਲੀਦਜ਼''' ਨੇ ਕਈ ਛਲ-ਵਾਕ ਸੋਚ ਰੱਖੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਇਸ ਪਰਕਾਰ ਹਨ: ਤੁਹਾਡੀ ਜਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਗੁਆਚੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਹੈ। ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ ਸਿੰਗ ਨਹੀਂ ਗੁਆਚੇ ਇਸਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਸਿੰਗ ਹਨ।<noinclude>{{right|੧੧੯}}</noinclude> ryry6xytqog7fuz98z0zmzfbiudm1oc 250 56841 219652 154450 2026-05-27T04:25:41Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219652 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਜਾਂ ਇਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਣ। ਇਲੈਕਟਰਾ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਓਰੈਸਤਸ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਭਰਾ ਹੈ; ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਉਸਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ "ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ" ਖੜਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਹੜਾ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਖੜਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸਦਾ ਭਰਾ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਹੈ। ਦਲੀਲ ਦਾ ਤੱਤ ਇਹ ਹੋ ਨਿੱਬੜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਸਨੂੰ ਖੋਜ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਜੁੱਟਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੇ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਖੋਜ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਜੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਖੋਜ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕਰਨੀ ਹੈ।* ਇਥੇ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਗਿਆਤ ਅਤੇ ਅਗਿਆਤ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਤਿ-ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸਿੱਟਾ ਇਕ ਦਾ ਦੂਜੇ ਨਾਲੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਣਸੰਬੰਧਤ ਹੋਣ ਵਿਚ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਣ: ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਦਾ ਇਕ ਸਿਆਣਾ ਚੀਨੀ '''ਹੂਆਸੁਨ ਲੂ''' ਆਪਣੇ ਚਿੱਟੇ ਘੋੜੇ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਿਆਂ ਹੀ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਘੋੜੇ ਉਤੇ ਚੜ ਕੇ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਸੀ, ਇਸਲਈ ਉਹ ਸਰਹੱਦੀ ਰਾਖਿਆਂ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਦਲੀਲ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਿਆ: {{bar|10}} {{gap}}*ਡਾਇਓਜੀਨਜ਼ ਲਾਓਰਤੀਅਸ, '''"ਯੂਨਾਨੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਕਥਨ"''', ਮਿਸਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ, ਮਾਸਕੋ ੧੯੭੯, ਸਫਾ ੧੩੮ (ਰੂਸੀ ਵਿਚ)।<noinclude>{{left|੧੨੦}}</noinclude> 0q950xkg5qwx3amnezmxcyzeoyhx3ja 250 56842 219653 154387 2026-05-27T04:25:52Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219653 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}"ਘੋੜਾ ਸਲੇਟੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। {{gap}}"ਪਰ ਚਿੱਟਾ ਘੋੜਾ ਸਲੇਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋ {{gap}}ਸਕਦਾ। {{gap}}"ਇਸਲਈ, ਚਿੱਟਾ ਘੋੜਾ ਘੋੜਾ {{gap}}ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।" {{gap}}ਸਰਹੱਦੀ ਰਾਖਾ ਇਸ ਦਲੀਲ ਦੇ ਮੰਤਕ ਤੋਂ ਏਨਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸਨੇ ਸਿਆਣੇ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਘੋੜੇ ਉਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆਂ ਹੀ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਦਿਤੀ। {{gap}}ਸੋਫ਼ਿਸਟ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੱਲ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਹੁੰਚ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ: ਅਸਲ ਵਿਚ, ਉਹ ਛਲ-ਕਪਟ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸ ਨਾਲ ਛਲ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਛਲ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਈਮਾਨਦਾਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆਂ ਉਪਯੋਗਤਾ ਦਾ ਅਸੂਲ ਇਕੋ ਇਕ ਕਸੌਟੀ ਮੰਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਇਸਲਈ ਹਰ ਕਾਰਜ ਤਿੰਨ ਮੰਤਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਖੁਸ਼ੀ, ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਅਤੇ ਇੱਜ਼ਤ। ਇਨਸਾਫ਼ ਬਾਰੇ ਸੋਫ਼ਿਸਟ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ: ਇਨਸਾਫ ਤਗੜੇ ਲਈ ਲਾਭ ਤੋਂ ਸਿਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਹੈ, ਸੋਫ਼ਿਸਟਰੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਬਾਦਕਤਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਸੰਬਾਦਕਤਾ ਦਾ ਹੀ ਧਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਸੋਫ਼ਿਸਟ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਦਲੀਲਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਉਲਟ, ਸੰਬਾਦਕਤਾ-ਮਾਹਰ ਵਲੋਂ ਰਚਾਏ ਗਏ ਸੰਬਾਦ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਦਲੀਲ ਦੇਣ ਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਕਲਾ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਸੱਚ ਤੱਕ ਪੁੱਜਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਬਾਦਕ ਚਿੰਤਕ ਸੁਕਰਾਤ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ ਸਨ: "ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼<noinclude>{{right|੧੨੧}}</noinclude> 18iz949xrl4bio6tndxy9ckh4rvvmdn 250 56844 219654 154400 2026-05-27T04:26:03Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219654 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਇਹ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਪਰ ਮੈਂ ਗਿਆਨ ਪਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ"। '''ਸਭ ਕੁਝ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ....''' {{gap}}ਇਹ ਤੱਥ ਪੁਰਾਤਨ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਦੇਖ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚਲੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਤਬਦੀਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਿਰਾਕਲੀਟਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਬੜੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਕ ਹਨ। ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਮਹਾਨ ਸੰਬਾਦ-ਮਾਹਰ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਮ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਅਗਨੀ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚਲੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨਿਰੰਤਰ ਤਬਦੀਲੀ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। "ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਵਟਾਂਦਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦਾ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਬਿਲਕੁਲ ਜਿਵੇਂ ਮਾਲ ਦਾ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਮਾਲ ਨਾਲ।"* ਹਰ ਚੀਜ਼ ਗਤੀ ਵਿਚ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਸਦਾ ਗਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ: "ਅਗਨੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਜਿਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਅਗਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ; ਜਲ ਵਾਯੂ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਜਿਊਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਜਲ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ।"** ਹਿਰਾਕਲੀਟਸ ਦੀ ਸੰਬਾਦਕਤਾ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣ ਵਿਰੋਧੀ ਮੂਲ-ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰ-ਕ੍ਰਮ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਘੋਲ ਹੈ। ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਬੋਧ ਵਿਰੋਧੀ {{bar|20}} {{gap}}*'''"ਐਫਿਸਸ ਦੇ ਹਿਰਾਕਲੀਟਸ ਦੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਬਾਰੇ ਟੋਟਕੇ"''', ਬਾਲਟੀਮੋਰ, ੧੮੮੯, ਸਫਾ ੮੯। {{gap}}**'''"ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨ ਦੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ"''', ਪੋਲਿਤਿਜ਼ਦਾਤ, ਮਾਸਕੋ, ੧੯੫੫, ਸਫਾ ੪੨ (ਰੂਸੀ ਵਿਚ)।<noinclude>{{left|੧੨੨}}</noinclude> mke1heaflcs21rzup95zd6nryr2rkyj 250 56845 219655 154408 2026-05-27T04:26:12Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219655 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਵਟਾਂਦਰੇ ਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘੋਲ ਦੇ ਬੋਧ ਵਿਚੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। "ਜੋ ਕੁਝ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ ਉਹ ਇਕਮਿਕ ਹੋਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਵਖਰਾ ਹੈ ਉਹ ਪੂਰਨ ਇਕਸੁਰਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਘੋਲ ਰਾਹੀਂ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ", ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ "ਘੋਲ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਜਨਮਦਾਤਾ ਹੈ।"** ਹਿਰਾਕਲੀਟਸ ਦੀ ਸੰਬਾਦਕਤਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਖਰੇ ਅਰਥ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ, ਸੰਬਾਦਕਤਾ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇਕ ਵਖਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ, ਇਸਦੀ ਗਤੀ, ਇਸਦੇ ਵਿਗਾਸ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਹੈ। {{gap}}ਮਹਾਨ ਪੂਰਬੀ ਚਿੰਤਕਾਂ '''ਆਵੇਰੋਸ''' ਅਤੇ ਇਬਨ ਸੀਨਾ (ਆਵਿਸੀਨਾ) ਨੇ ਵੀ ਇਸੇਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਸਨ। ਆਵੇਰੋਸ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਗਤੀ ਸਦੀਵੀ ਅਤੇ ਅਜਿੱਤ ਹੈ। ਪੈਦਾਇਸ਼, ਤਬਦੀਲੀ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼-- ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਹੀ ਪਦਾਰਥ ਵਿਚ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਨਾਸ਼ ਵੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਵਜੂਦ ਵਿਚ ਪਤਣ ਇਕ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਵਿਸੀਨਾ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਮਕਾਲੀ "ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦਾ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ" ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਸਦਾ ਵੀ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਗਤੀ ਪਦਾਰਥ ਵਿਚ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਤਬਦੀਲ ਹੋਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਚੀਨੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਯਾਂਗ {{bar|20}} {{gap}}*ਉਹੀ ਸਫਾ ੪੮। {{gap}}**'''"ਸੰਸਾਰ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ"''', ਚਾਰ ਸੈਂਚੀਆਂ ਵਿਚ, ਸੈਂਚੀ ੧, ਮਿਸਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ, ਮਾਸਕੋ, ੧੯੭੦, ਸਫ਼ਾ ੨੭੬ (ਰੂਸੀ ਵਿਚ)।<noinclude>{{right|੧੨੩}}</noinclude> 99cftn78tqoq7diyc2w0muz12vq34qh 250 56846 219656 154411 2026-05-27T04:26:20Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219656 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>'''ਜ਼ੰਗ''' ਨੇ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਦਾਰਥਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦਸਿਆ ਸੀ; ਇਹ ਗਤੀ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿਚ ਥਰਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਰੋ ਵਾਰੀ ਖੇਰੂੰ-–ਖੇਰੂੰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਹਾਂ ਸ਼ੂਨਯ ਵਿਚ ਫਿਰ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਕੱਤ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇੰਝ ਇਹ ਸਮੁੱਚੇ ਦਿੱਸਦੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪੁਸਤਕਾਂ "ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ" ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥਕ ਅਮਲ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰ ਹਨ। ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਯੂਨਾਨ, ਮਧ ਪੂਰਬ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਗਤੀ ਦੀ ਅਨੰਤ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਮੰਣਦੇ ਸਨ। {{gap}}ਵਿਰੋਧ-ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਅਸੀਂ ਹੀਗਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਅੱਖੋਂ ਉਹਲੇ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਵਿਰੋਧ--ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਇਕਸੁਰ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਸਿਰਜਕ ਸੀ। ਹੀਗਲ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਸੰਸਾਰ-ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਕਰਮ ਕਾਰਨ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਿਰਪੇਖ ਵਿਚਾਰ, "ਸੰਸਾਰ ਆਤਮਾ" ਜਾਂ "ਸੰਸਾਰ ਤਰਕ" ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਵਿਰੋਧ-ਵਿਕਾਸੀ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰ-ਭਾਰ ਖੜਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿਚ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵਿਕਾਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਕਾਰਨ ਉਹ "ਸੰਸਾਰ ਤਰਕ" ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਸਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਉਸਦਾ ਵਿਰੋਧ-ਵਿਕਾਸ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਹੈ। ਹੀਗਲ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ, ਯਥਾਰਥਕ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸੰਬਾਦਕਤਾ ਦੀ ਕਲਪਣਾ ਵਿਚਾਰਾਂ (ਚਿੰਤਨ) ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਇਤਿਹਾਸ "ਸੰਸਾਰ ਆਤਮਾ" ਦੇ ਵਿਗਾਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਹਰ ਵਸਤ ਅਤੇ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿਚ ਨਿਹਿਤ ਵਿਰੋਧਤਾਈਆਂ ਕਾਰਨ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸਲਈ,<noinclude>{{left|੧੨੪}}</noinclude> joyfpwcga1omnwcgodnkno8olvtbqio 250 56847 219657 154415 2026-05-27T04:26:29Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219657 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੀਗਲ ਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਠੀਕ, ਤਾਰਕਿਕ ਕੇਂਦਰਕ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਉਸਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਚਾਲਕ-ਸ਼ਕਤੀ ਉਹ ਵਸਤਾਂ ਅਤੇ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚਲੇ ਵਿਰੋਧੀ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਕਰਮ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਵਿਰੋਧ-ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਸੀਮ ਤਬਦੀਲੀ ਅਤੇ ਗਤੀ ਵਜੋਂ ਵਿਗਾਸ ਬਾਰੇ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬਾਰੇ ਬੋਧ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਸੀਮਤ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਣਦੀ। ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਵਿਰੋਧ-ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵੱਲ ਠੀਕ ਪਹੁੰਚ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੋਇਆ ਹੈ। {{gap}}ਆਪਣੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਾਪਰਦੇ ਵਖੋ ਵਖਰੇ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਘਟਣਾਵਾਂ ਵਿਚਲੇ ਅਦਿੱਖ, ਬੇਆਵਾਜ਼, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਹਕੀਕਤ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸੰਬੰਧਾਂ ਤੋਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੇਤੰਨ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਬੀਤ ਗਏ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ "ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਦੂਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੋਣ", "ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਲੜੀ" ਹੋਣ, ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਪਰਗਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਕੋਲਿਤਰੇ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਹਿਹੋਂਦ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੰਕਲਪ ਬਣਾਉਣ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਸਤਾਂ ਅਤੇ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਅੰਤਰ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਰ-ਸੰਬੰਧਤਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਕਾਰਣਿਕ ਸੰਬੰਧ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਧਾਂਤਕ ਦਲੀਲਾਂ ਵਰਤ ਕੇ ਡਿਮੋਕਰੀਟਸ ਨੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਸਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ<noinclude>{{right|੧੨੫}}</noinclude> 76mbl8dneh9a08lg6ib8i6zrc5s7gcg 250 56848 219658 154418 2026-05-27T04:26:38Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219658 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਉਗਮਦਾਂ। ਡਿਮੋਕਰੀਟਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਾਰਣਿਕ ਸੰਬੰਧ ਕੁਦਰਤੀ ਅਵਸ਼ਕਤਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ, ਕਾਰਨ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਇਕ ਸਬੱਬੀ ਗੱਲ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸੰਬੰਧਤ ਵਰਤਾਰੇ ਦੇ ਅਸਲੀ ਕਾਰਨਾਂ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਦਾ ਆਤਮਪਰਕ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਸਤੂਪਰਕ ਤੱਥ ਵਜੋਂ ਨਿਸ਼ੇਧ ਨੂੰ ਪਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਅੰਤਰ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਦੇ ਇਕੋ ਇਕ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਅਸਰ ਵਾਲਾ ਸੰਬੰਧ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਵਿਚ ਵੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਵੀ ਜੜ੍ਹਾਂ ਫੜ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਨਿਰਭਰਤਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਹਾਦਸੇ, ਸੰਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਵਾਪਰਣਯੋਗਤਾ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਮਾਨਸਿਕ ਅਨੁਭੂਤੀ ਵਜੋਂ, ਆਤਮਪਰਕ ਸੰਕਲਪਾਂ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। '''ਬ. ਸਪੀਨੋਜ਼ਾ, ਪ. ਹੋਲਬਾਖ਼, ਫ਼. ਬੇਕਨ''' ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਫ਼ਰਾਂਸਿਸ ਬੇਕਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਰਤ "ਨੋਵਮ ਆਰਗੈਨਮ" ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ: "ਇਹ ਠੀਕ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲੀ ਗਿਆਨ ਉਹੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਪਤਾ ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"* {{gap}}ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ-ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮਕਾਨਕੀ ਭੌਤਕ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਕਾਰਣਿਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸਥਿਰ, ਤੁਰਤ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਆਵਸ਼ਕਤਾ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਜਿਸ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਕੋਈ ਗੇਂਦ ਬਿਲੀਅਰਡ ਦੇ ਮੇਜ਼ ਉਤੇ ਹਰਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਪਤਾ ਗੇਂਦ ਨੂੰ ਮਾਰੀ ਗਈ ਸੱਟ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਗੇਂਦ ਦੇ ਹੁਜਮ ਨਾਲ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾਂ ਵਧੇਰੇ ਠੀਕ ਠੀਕ ਸੱਟ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਗੇਂਦ ਦੇ {{bar|20}} {{gap}}*ਲਾਰਡ ਬੇਕਨ, '''"ਨੋਵਮ ਆਰਗੈਨਮ"''', ਨਿਊ ਯਾਰਕ, ਪ. ਫ਼. ਕੋਲੀਅਰ ਐਂਡ ਸਨ, ੧੯੦੨, ਸਫ਼ਾ ੧੦੮।<noinclude>{{left|੧੨੬}}</noinclude> kzy956oe5v1eqlci4mo8o13rwx6iser 250 56849 219659 154421 2026-05-27T04:26:46Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219659 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਹੁਜਮ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਓਨਾ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਇਸਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨੂੰ ਅਤੇ ਹਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਘੜੀ ਹਰਕਤ ਕਰ ਰਹੇ ਗੇਂਦ ਦੀ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਪੇਸ਼ਗੋਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ ਤੋਂ, ਸਮੁੱਚਾ ਵਸਤੂਪਰਕ ਸੰਸਾਰ ਅੰਤਰ-ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਜੁੜਿਆ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਚਲੇ ਸਾਰੇ ਵਜੂਦਾਂ ਦੇ ਹੁਜਮ ਅਤੇ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨੂੰ ਠੀਕ ਠੀਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਕੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਹਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਘੜੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁਧਤਾਈ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਪਤਾ ਇਹ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਪੂਰਵ- ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਹੋਣੀਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰ ਹੈ, ਭਾਵ, ਕਿਸਮਤ ਜਾਂ ਹੋਣੀ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ। {{gap}}ਜੇ ਅੰਤਰ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਨੂੰ ਵਸਤੂਪਰਕ ਸੰਬੰਧ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੇ ਆਤਮਪਰਕ ਸੰਬੰਧ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਏ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ '''ਹਿਊਮ''' ਸਮਝਦਾ ਸੀ, ਜਾਂ ਇਸਨੂੰ ਸੋਚਣੀ ਦਾ ਆਵੱਸ਼ਕ ਰੂਪ ਐਲਾਨ ਦਿਤਾ ਜਾਏ, ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਵਿਚ ਸਦਾ ਲਈ ਨਿਹਿਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਸਿੱਟਾ ਅਗਨਾਸਤਕਵਾਦ ਵਿਚ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਵਿਚ ਨਿਕਲੇਗਾ। ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਂਤ ਕਾਰਣਿਕ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਸੋਚਣੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ-ਪੂਰਵ (ਪੂਰਵ- –ਸਿੱਧ ਜਾਂ ਨਿਗਮਨੀ) ਰੂਪ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। {{gap}}ਇਕਸਾਰ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਵਿਆਖਿਆ, ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰਣਿਕ ਸੰਬੰਧ ਆਮ (ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ) ਸੰਬੰਧ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਤਵਪੂਰਨ ਰੂਪ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਵਸਤੂਪਰਕ ਖ਼ਾਸੇ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਵਿਰੋਧ-ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ, ਸਮੁੱਚਾ ਸੰਸਾਰ ਹਰਕਤ ਕਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਬਦਲਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਕੁੱਲ ਜੋੜ ਰੂਪੀ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਇਸ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਸੰਸਾਰ<noinclude>{{right|੧੨੭}}</noinclude> 5cbj1ltzokpgdbqfq3k6ox1b7t87t81 250 56850 219660 154424 2026-05-27T04:27:00Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219660 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਤੋੰ ਬਾਹਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਕੋਲਿਤਰੇ ਵਰਤਾਰੇ, ਅਮਲ ਜਾਂ ਆਮ ਕਰਕੇ ਗਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸਲਈ, ਵਿਰੋਧ-ਵਿਕਾਸ ਹਰ ਗੱਲ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ, '''ਵਸਤੂਪਰਕ''' ਨਿਰੀਖਣ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਸਦਾ ਨਵੇਰੇ ਪੱਖਾਂ, ਸੰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਅਨੰਤ ਅਮਲ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਵਿਗਿਆਨ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਭੌਤਕ-ਵਿਗਿਆਨ, ਇਹਨਾਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅੰਤਰ-ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਠੋਸ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਤਾਰਾ-ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਪਰਗਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੁਢਲੇ ਕਣਾਂ ਵਿਚ ਚੱਲਦੇ ਨਿੱਕੇ ਤੋਂ ਨਿੱਕੇ ਅਮਲਾਂ ਤੱਕ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਚ ਵਾਪਰਦੇ ਬਹੁਭਾਂਤਕ ਵਰਤਾਰੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਸਤੂਪਰਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਆਮ ਅੰਤਰ-ਸੰਬੰਧ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਗਤੀ ਵਿਚ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਮਕਾਨਕੀ ਥਾਂ-ਬਦਲੀ ਵਿਚ, ਵਖੋ ਵਖਰੇ ਭੌਤਕ, ਰਸਾਇਣੀ ਅਤੇ ਜੀਵ--ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਮਲਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਘਟਣਾਵਾਂ ਵਿਚ। {{gap}}ਬੇਸ਼ਕ, ਵਿਰੋਧ-ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਐਸੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਮਿਲਦੇ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਗਤੀ ਵਿਚਲੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਰੋਲ ਨੂੰ ਵਧਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਕੇ (ਨਿਰਪੇਖ ਬਣਾ ਕੇ) ਦਸਦੇ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਅਤੇ ਹਿਰਾਕਲੀਟਸ ਦੇ ਚੇਲੇ, '''ਕਰਾਟੀਲਸ''' ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਕੋ ਹੀ ਨਦੀ ਵਿਚ ਦੋ ਵਾਰੀ ਉਤਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ: ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਅਸੀਂ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਬਦਲ ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਥੋਂ ਉਸਨੇ ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ ਨੂੰ '''ਸਾਪੇਖਤਾਵਾਦ''' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ, ਬਦਲਣਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਹਰਕਤ ਦੇ ਰੋਲ ਨੂੰ ਵਧਾਅ-ਚੜਾਅ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਸਭ<noinclude>{{left|੧੨੮}}</noinclude> n25zg4itq9lk13qyk19zdvoqxgmk2d3 250 57446 219709 157005 2026-05-27T11:47:42Z Piratpal Kaur 988 219709 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Shan Multan" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|ਔਰਤ ਮਰਦ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ}}}} ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਆਦਮੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: {{center|ਹੁਸਨ ਤੇ ਵਫਾ ਕਦੇ ਇੱਕ ਨਹੀਓਂ ਹੋਏ ਨੀ,}} {{center|ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਪਿਆਰ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਵਾਂਗ ਰੌਏ ਨੀ। }} ਇੱਕ ਹਿੰਦੀ ਗੀਤ ਦੇ ਬੋਲ ਹਨ: {{center|ਹਸੀਨੋ ਸੇ ਅਹਿਦੇ ਵਫ਼ਾ ਢੂੰਡਤੇ ਹੋ,}} {{center|ਬੜੇ ਨਾਸਮਝ ਹੋ ਯੇ ਕਿਆ ਢੂੰਡਤੇ ਹੋ।}} ਇੱਕ ਰੂਸੀ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: {{center|ਉਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ‘ਸੋਹਣੀਆਂ ਬੇਵਫ਼ਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ' ਗੀਤ ਦੀ ਧੁੰਨ ਗੁਣਗਣਾਉਂਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। (ਭਾਵ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਸੇ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਗੀਤ ਦੇ ਬੋਲ ਹੋਣਗੇ)}} {{gap}}ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਹੋਰ ਸੈਂਕੜੇ ਕਾਵਿ ਟੋਟੇ ਅਤੇ ‘ਭਰਥਰੀ ਹਰੀ' ਵਰਗੇ ਪੂਰੇ ਸੂਰੇ ਕਿੱਸੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਅਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਔਰਤ ਬੇਵਫ਼ਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਰਦ ਨਾਲ ਹੀ ਬੱਝੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਪਰ ਕੀ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ? ਜਾਂ ਮਰਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਮਿੱਥ ਹੈ? ਜੇ ਔਰਤ ਮਰਦ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਨਾ ਸਿਰਫ ਇਹ ਗੱਲ ਹੀ ਝੂਠੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ ਸਗੋਂ ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਸੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਰਦ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ<noinclude>{{rh||6|}}</noinclude> 5wavo91xtvrkyhaptl13uxna4nvvuqg 219710 219709 2026-05-27T11:49:22Z Piratpal Kaur 988 /* ਸੋਧਣਾ */ 219710 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Piratpal Kaur" /></noinclude>{{center|{{x-larger|ਔਰਤ ਮਰਦ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ}}}} ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਆਦਮੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: {{center|ਹੁਸਨ ਤੇ ਵਫਾ ਕਦੇ ਇੱਕ ਨਹੀਓਂ ਹੋਏ ਨੀ,}} {{center|ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਪਿਆਰ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਵਾਂਗ ਰੌਏ ਨੀ। }} ਇੱਕ ਹਿੰਦੀ ਗੀਤ ਦੇ ਬੋਲ ਹਨ: {{center|ਹਸੀਨੋ ਸੇ ਅਹਿਦੇ ਵਫ਼ਾ ਢੂੰਡਤੇ ਹੋ,}} {{center|ਬੜੇ ਨਾਸਮਝ ਹੋ ਯੇ ਕਿਆ ਢੂੰਡਤੇ ਹੋ।}} ਇੱਕ ਰੂਸੀ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: {{center|ਉਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ‘ਸੋਹਣੀਆਂ ਬੇਵਫ਼ਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ' ਗੀਤ ਦੀ ਧੁੰਨ ਗੁਣਗਣਾਉਂਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। (ਭਾਵ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਸੇ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਗੀਤ ਦੇ ਬੋਲ ਹੋਣਗੇ)}} {{gap}}ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਹੋਰ ਸੈਂਕੜੇ ਕਾਵਿ ਟੋਟੇ ਅਤੇ ‘ਭਰਥਰੀ ਹਰੀ' ਵਰਗੇ ਪੂਰੇ ਸੂਰੇ ਕਿੱਸੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਅਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਔਰਤ ਬੇਵਫ਼ਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਰਦ ਨਾਲ ਹੀ ਬੱਝੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਪਰ ਕੀ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ? ਜਾਂ ਮਰਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਮਿੱਥ ਹੈ? ਜੇ ਔਰਤ ਮਰਦ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਨਾ ਸਿਰਫ ਇਹ ਗੱਲ ਹੀ ਝੂਠੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ ਸਗੋਂ ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਸੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਰਦ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ<noinclude>{{rh||6|}}</noinclude> 7h6wc70r2hf2kpfmoleokw6o7yuigk4 250 57447 219711 157006 2026-05-27T11:53:31Z Piratpal Kaur 988 /* ਸੋਧਣਾ */ 219711 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Piratpal Kaur" /></noinclude>ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਆਪਣਾ ‘ਕਸੂਰ’ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਨਵਾਂ ਢੂੰਡਣ ਵਿਚ ਉਲਝਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਬੁਨਿਆਦ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪਤੀ ਹੈ। ਸੰਤਾਨ ਅਸਲ ਵਿਚ ਜੀਵ ਦੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸਦਾ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਜੀਵ ਚਾਹੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਹਰ ਹੋਰ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਉਸਨੇ ਵੀ ਘਸਾਈ ਰਗੜਾਈ ਨਾਲ ਆਖਰ ਖਤਮ ਹੋਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪਤੀ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸੈੱਲ ਤੋਂ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹਰ ਜੀਵ ਦੀ ਇਕ ਕੁਦਰਤੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਬਣ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰਾ ਸੂਰਾ ਜੀਵ ਬਣ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਜੇ ਇਹ ਇੱਛਾ ਨਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ 'ਤੇ ਕੋਈ ਜੀਵਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਸੰਤਾਨ ਉਤਪਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਬਣੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਦੇ ਸਹੂਲਤਮਈ ਆਧੁਨਿਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸਗੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਉਸ ਮੁੱਢਲੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਹੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਕੁਦਰਤੀ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਦਰ ਹੁਣ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ। ਉਹ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫਤਾਂ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੂਸਰੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਖਾਜਾ ਬਣਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਸੰਤਾਨ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੀ ਗਿਣਤੀ ਬਚਦੀ ਸੀ। ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ<noinclude>{{rh||7|}}</noinclude> dwffg1mqpb3itqgs6c708lebsncysl8 219712 219711 2026-05-27T11:53:58Z Piratpal Kaur 988 219712 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Piratpal Kaur" /></noinclude>ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਆਪਣਾ ‘ਕਸੂਰ’ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਨਵਾਂ ਢੂੰਡਣ ਵਿਚ ਉਲਝਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਬੁਨਿਆਦ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪਤੀ ਹੈ। ਸੰਤਾਨ ਅਸਲ ਵਿਚ ਜੀਵ ਦੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸਦਾ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਜੀਵ ਚਾਹੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਹਰ ਹੋਰ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਉਸਨੇ ਵੀ ਘਸਾਈ ਰਗੜਾਈ ਨਾਲ ਆਖਰ ਖਤਮ ਹੋਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪਤੀ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸੈੱਲ ਤੋਂ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹਰ ਜੀਵ ਦੀ ਇਕ ਕੁਦਰਤੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਬਣ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰਾ ਸੂਰਾ ਜੀਵ ਬਣ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਜੇ ਇਹ ਇੱਛਾ ਨਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ 'ਤੇ ਕੋਈ ਜੀਵਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਸੰਤਾਨ ਉਤਪਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਬਣੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਦੇ ਸਹੂਲਤਮਈ ਆਧੁਨਿਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸਗੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਉਸ ਮੁੱਢਲੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਹੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਕੁਦਰਤੀ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਦਰ ਹੁਣ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ। ਉਹ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫਤਾਂ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੂਸਰੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਖਾਜਾ ਬਣਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਸੰਤਾਨ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੀ ਗਿਣਤੀ ਬਚਦੀ ਸੀ। ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ<noinclude>{{rh||7|}}</noinclude> ghhqlt6oo32x6yg6rht82weyoo4fgi4 219713 219712 2026-05-27T11:54:28Z Piratpal Kaur 988 219713 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Piratpal Kaur" /></noinclude>ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਆਪਣਾ ‘ਕਸੂਰ’ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਨਵਾਂ ਢੂੰਡਣ ਵਿਚ ਉਲਝਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਬੁਨਿਆਦ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪਤੀ ਹੈ। ਸੰਤਾਨ ਅਸਲ ਵਿਚ ਜੀਵ ਦੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸਦਾ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਜੀਵ ਚਾਹੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਹਰ ਹੋਰ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਉਸਨੇ ਵੀ ਘਸਾਈ ਰਗੜਾਈ ਨਾਲ ਆਖਰ ਖਤਮ ਹੋਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪਤੀ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸੈੱਲ ਤੋਂ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹਰ ਜੀਵ ਦੀ ਇਕ ਕੁਦਰਤੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਬਣ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰਾ ਸੂਰਾ ਜੀਵ ਬਣ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਜੇ ਇਹ ਇੱਛਾ ਨਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ 'ਤੇ ਕੋਈ ਜੀਵਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਸੰਤਾਨ ਉਤਪਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਬਣੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਦੇ ਸਹੂਲਤਮਈ ਆਧੁਨਿਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸਗੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਉਸ ਮੁੱਢਲੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਹੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਕੁਦਰਤੀ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਦਰ ਹੁਣ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ। ਉਹ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫਤਾਂ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੂਸਰੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਖਾਜਾ ਬਣਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਸੰਤਾਨ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੀ ਗਿਣਤੀ ਬਚਦੀ ਸੀ। ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ<noinclude>{{rh||7|}}</noinclude> ssr1xfn8gd5hqbbp4383629g16olmcs 250 57448 219714 157007 2026-05-27T11:58:34Z Piratpal Kaur 988 /* ਸੋਧਣਾ */ 219714 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Piratpal Kaur" /></noinclude>ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਾਂਗ ਮਨੁੱਖ ’ਚ ਵੀ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਦੋ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣੀਆਂ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸਨ (1) ਉਹ ਸੰਭਵ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰੇ (2) ਉਸ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਂਭ ਸੰਭਾਲ ਕਰੇ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋਵੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਨਰ ਭਾਵ ਮਰਦ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ 'ਤੇ ਪੂਰਾ ਉਤਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਔਰਤ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਦੂਸਰੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਅਧੀਨ ਹੋਇਆ। {{gap}}ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਭਾਵ ਵੱਧ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਪੈਦਾ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਂਭ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਇੱਕ ਵਿਰੋਧਤਾਈ ਹੈ। ਜੇ ਸੰਤਾਨ ਵੱਧ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਓਨੀ ਸਾਂਭ ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਅਤੇ ਜੇ ਸਾਂਭ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪਤੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਵਿਰੋਧਤਾਈ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਪੱਖ ਭਾਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਡੱਡੂ ਮੱਛੀਆਂ ਵਰਗੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਸਾਂਭ ਸੰਭਾਲ ਵਾਲਾ ਪੱਖ ਬਿਲਕੁਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਉਪਰਲੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲਾ ਪੱਖ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸਦੀ ਵਧੇਰੇ ਸਾਂਭ ਸੰਭਾਲ ਵਾਲਾ ਗੁਣਾਤਮਕ ਪੱਖ ਵੱਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪਿਛੇ ਇਹ ਵੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਪੂਰਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣ ਵਿਚ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸਾਧਨ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਬੱਚਾ ਸਾਂਭ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਤੇ ਲੰਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਧ<noinclude>{{rh||8|}}</noinclude> h5wzf2dwagc3i2olodgvmjcleipybef 250 60965 219463 215886 2026-05-26T12:26:48Z ਬਿੱਟੂ ਮਲਿਕਪੁਰਾ 2639 /* ਸੋਧਣਾ */ 219463 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="ਬਿੱਟੂ ਮਲਿਕਪੁਰਾ" />{{c|34}}</noinclude> ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਇੱਦੇ ਇੱਕ ਰੂੰਮੀ ਬੁਪਾਰੀ ਪਕੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਖੀਂ ਤੂੰ ਆਪ ਨੂੰ ਰੂੰਮੀਂ ਨ ਜਣਾਈ ਕਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਬੁਪਾਰੀ ਹਾਂ। ਆਜ਼ਿਮ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲਈ ਪਰ ਆਪਣੇ ਵਤਣੀ ਦਾ ਫੜਿਆ ਜਾਣਾ ਸੁਨਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ,ਇਹ ਨਾ ਜਾਨੇ ਕਿ ਓਹ ਬੁੱਢਾ ਬੁਪਾਰੀ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਹੈ॥ {{Gap}}ਮਾਮੂੰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁਤ੍ਰ ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਵਾਸੀ ਆਜ਼ਮਸ਼ਾਮ ਨਗਰੀ ਵਿਖੇ ਵੀਹਾਂ ਵਰਿਹਾਂ ਤੇ ਵਸਦਾ ਸਾ, ਵਡਾ ਧਨੀ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਣ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਛੁਡਾ ਸਕਦਾ ਸਾ ਪਰ ਉਹ ਇਹ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸਾ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਇਹ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਾਂ ਉਹ ਨੂੰ ਮਾਛੀਆਂ ਨੇ ਤਿਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਸਣੇ ਸਮੁੰਦ੍ਰਦੀ ਆਈ ਤੇ ਬਚਾਇਆ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਅਜਾਣਾ ਬਾਲ ਸਾ, ਉਹਨੂੰ ਐਨਾਂਹੀ ਚੇਤਾਸਾ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਥੋਂ ਬਚਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾਦੀ ਕਾਈ ਸਿਆਣ ਨ ਸੀ। ਮਾਛੀ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਆਜ਼ਮ ਅਰ ਤਿਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਕਾਸਮ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਸਾ, ਉਸਦੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਬਿਲਕਦੀ ਛੱਡ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਲਈ ਲੈ ਆਏ ਸਨ॥<noinclude></noinclude> phlnjoh9184xxo5sfqde4szz2sgmw3t 250 61881 219472 180150 2026-05-26T16:07:50Z Dr. Pawantibba 1797 /* Proofread */ 219472 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Dr. Pawantibba" />{{center|(੫੫)}}</noinclude>{{multicol}} ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ (ਪੁਰਾਤਨ ਆਰੀਆਂ) ਦਾ ਧਰਮ ਉਸ ਕਯੂਮਸ ਦੇ ਰਾਜ ਤਿਲਕ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲੇ ਫੈਲ ਚੁਕਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾਰਸੀ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਮਨੁਖ ਸਮਝਦੇ ਹਨ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਰਾਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਹੀ ਪਾਣੀ ਸੀ। ਸੈਂਕੜੇ ਪਾਰਸੀ ਨਾਮ ਖਾਲਸ ਸੰਸਕਰਿਤ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜ਼ੇਂਡੀਆਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵੀ ਸੰਸਕਰਿਤ ਦੀ ਹੀ ਇਕ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਫਾਰਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਇਸਤਖਾਰਬਾ ਜਾਂ ਪਰਸੀਪੋਲਸ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਜ ਕਲ ਤਖਤ ਜਮਸ਼ੇਦ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਖੰਡਰਾਂ ਉਤੇ ਉਕਰੀ ਹੋਈ ਜ਼ਬਾਨ ਦੇ ਲਫਜ਼ ਅਤੇ ਬੰਬਈ ਵਿਚ ਅਲਫੈਟਾਂ ਦੇ ਚਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਫਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਮੀਨਾਰ ਉਤੇ ਉਕਰੇ ਹੋਏ ਹਿੰਦੀ ਲਫਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬਿਲਕੁਲ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅੱਖਰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਦੇਵ ਨਾਗਰੀ ਦੇ ਹਨ ਯਾ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ। ਇਹ ਗਲ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦ ਦੇ ਆਰੀਆ ਅਤੇ ਈਰਾਨ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਇਕੋ ਹੀ ਨਸਲ ਵਿਚੋਂ ਸਨ। {{center|{{larger|'''ਪੁਰਾਤਨ ਆਰੀਆਂ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਪੰਜਾਬ'''}}}} ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਰੀਏ ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਲ ਸਿੰਧ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਵਸੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਗਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਦਰਿਆ ਗੰਗਾ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਦਰਿਆ ਸਿੰਧ ਦਾ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਰਨਣ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਹੋ ਗਲ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੋਰੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਨੇ ਕੋਹ ਕਾਫ ਦੀਆਂ ਉੱਚਾਈਆਂ ਤੋਂ ਥਲੇ ਉਤਰ ਕੇ ਪਹਿਲੇ ਸਿੰਧ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਏਸ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਉਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਜਮਾਇਆ। ਸਨ {{center|{{larger|'''ਆਰੀਆਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਦਰਿਆ ਸਿੰਧ'''}}}} ਆਰੀਆ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਵੇਦ ਮੰਤਰਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਂ ਕਰਦੇ ਸਨ “ਐ ਧੰਨ ਦੇ ਦਾਤੇ ਸਿੰਧੂ! ਸਾਡੀ ਅਰਦਾਸ ਸੁਣ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਚੁਰੇੜੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹਰੇ ਭਰੇ ਕਰ!” ਸਿੰਧ ਨੂੰ ਪਾਲਿਨੀ ਨੇ ਸਿੰਧਸ ਅਰਥਾਤ ਸਿਆਂਦ ਤੋਂ ਨਿਕਲਨ ਵਾਲਾ ਦਰਿਆ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਡੇ ਦਰਿਆ ਦਾ ਨਾਮ ਆਰੀਆਂ ਪਾਸੋਂ ਲਿਆ ਤੇ ਇਹੋ ਨਾਮ ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਅਵੈਸਤਾ ਵਿਚ ਹਫਤ ਹਿੰਦੂ (ਸਤ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ) ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਉਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਡੇਰੀਅਸ (ਦਾਰਾ ਗੁਸਤਾਸਪ) ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਸਿੰਧ ਉਪਰਲੀ ਵਸੋ ਨੂੰ ਇੰਧੂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਕੇ ਇੰਡਸ ਅਤੇ ਇੰਡੋਈ ਬਣਾ ਦਿਤਾ। {{center|{{larger|'''ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ'''}}}} ਆਰੀਆ ਲੋਕ ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਲ ਕਿਸ ਸਮੇਂ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਦਾਖਲ ਹੋਏ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਗਲ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕਹੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਕੁਛ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਹੋ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮੂਸਿਆਂ ਦੇ ਮਾਤਹਿਤ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ । ਰਿਗਵੇਦ ਅੰਦਰੋਂ ਜੋ ਗਵਾਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਲੋਕ ੩੪੦੦ ਸਾਲ<ref> ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਮਗਰੋਂ ਮੱਨੂ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਗੋਰਮਿੰਟ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਜਾਤੀ ਕੀਤੇ। ਪੁਰਾਨ ਇਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਮਗਰੋਂ ਲਿਖੇ ਗਏ ।</ref> ਪਹਿਲੇ ਅਰਥਾਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸੰਨ ਤੋਂ{{rule}}{{multicol-break}} ੧੫ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤੀਕ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਪੜੇ। ਸਰ ਵਿਲੀਅਮ ਜੋਨਜ਼ ਨੇ ਇਹ ਪਤਾ ਲਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੀ ਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ੩੮੦੦ ਸਾਲ ਪਹਿਲੇ ਰਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਡਾਕਟਰ ਵਿਲਸਨ ਆਪਣੀ ਵੱਡਮੁਲੀ ਕ੍ਰਿਤ ਭਾਰਤ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲੇ’(India Three Thousand Years Ago) ਵਿਚ ਇਹ ਸਮਾਂ ਸੰਨ ਈਸਵੀ ਤੋਂ ੧੫ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲੇ ਦਸਦਾ ਹੈ। ਯਹੂਦੀ ਗਰੰਥਾਂ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਨ ਈਸਵੀਂ ਤੋਂ ਲਗ ਪਗ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲੇ ਟਾਈਰੇ ਅਤੇ ਇਸਰਾਈਲ ਦੇ ਸੌਦਾਗਰ ਅਰਬ ਖਾੜੀ ਦੇ ਸਾਹਿਲ ਉਪਰਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਐਹਲਦਾਹ ਤੋਂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਦੱਖਣੀ ਦੇਸਾਂ ਵਲ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੀ ਗੈਰ ਹਾਜ਼ਰੀ ਮਗਰੋਂ ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ, ਜਵਾਹਾਰਾਤ, ਹਾਥੀ ਦੰਦ, ਚੰਦਨ ਦੀ ਲਕੜੀ, ਮੋਰ ਅਤੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਹੋਏ ਵਾਪਸ ਮੁੜਦੇ ਸਨ। ਜਿਥੋਂ ਤੀਕ ਮੋਰਾਂ ਤੇ ਚੰਦਨ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ਇਹ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕੇਵਲ ਹਿੰਦ ਦੇ ਇਲਕਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਯਹੂਦੀ ਇਹਨਾਂ ਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਪਰਲਾ ਸਿੰਧ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਾ ਦੀਆਂ ਉਚੇਰੀਆਂ ਵਾਦੀਆਂ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ, ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ ਕਿ ਉਹ ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਹੀ ਸੀ। ਆਰੀਆ ਲੋਕ ਇਸ ਦੇਸ ਉਤੇ ਸੰਨ ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਕਾਰ ਜਮਾ ਚੁਕੇ ਸਨ। ਪਟੋਲਮੀ (Ptolemy) ਅਬੀਰੀਆ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਿੰਧ ਦੇ ਦਹਾਨੇ ਵਿਚ ਦਸਦਾ ਹੈ। ਆਰੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਕੌਮ ਪਾਸ ਗਊਆਂ, ਊਠ, ਭੇਡਾਂ ਅਤੇ ਬਕਰੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਨ। ਲਫਜ਼ ਅਬੀਰੀਆ ਯਹੂਦੀ ਲਫਜ਼ ਓਫੀਰ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਲਫਜ਼ ਅਹੀਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਚਰਵਾਹਾ ਅਤੇ ਜੇ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਦਰੁਸਤ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਏ ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੀ ਡੰਗਰਾਂ ਦੀ ਮਾਲਕ ਕੌਮ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲੇ ਸਿੰਧ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉਤੇ ਆ ਕੇ ਆਬਾਦ ਹੋਈ ਉਹ ਆਰੀਆ ਕੌਮ ਤੋਂ ਛੁਟ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਰਮਨ ਵਿਦਵਾਨ ਮੈਕਸ ਡੰਕਰ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕਢਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਰੀਆ ਲੋਕ ਸੰਨ ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਲਗ ਪਗ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲੇ ਸਿੰਧ ਦੀ ਵਾਦੀ ਵਿਚ ਆਏ ਸਨ। ਇਹ ਠੀਕ ਉਹੋ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਦਜਲਾ ਤੇ ਫਰਾਤ (Euphretes & Tigris) ਦੀ ਵਾਦੀ ਵਿਚ ਐਲਮ ਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਦਾ ਡੰਕਾ ਵਜ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਅਸੀਰੀਆ ਬਾਬਲ ਦੇ ਮਾਤਹਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਮਫੀ ਦੇ ਰਾਜ ਉਪਰ ਹਿਕਸੋਸ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ।” {{center|{{larger|''' ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਰੀਅਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਸੀਲੋਨ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਤੇ ਦੂਜੇ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ'''}}}} ਠੀਕ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਆਰੀਆ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦ ਵਲ ਧਾਵਾ ਕੀਤਾ, ਕਛ ਦੂਜੀਆਂ ਕੌਮਾਂ, ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਹੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲਦੀਆਂ ਸਨ, ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨ, ਸਕੰਡੇਨੇਵੀਆ ਦੇ ਵਖ ਵਖ ਇਲਾਕਿਆਂ, ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਇਟਲੀ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈਆਂ। ਇਹਨਾਂ ਪੱਛਮੀ ਸ਼ਾਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਇਕ ਨੇ ਈਰਾਨ ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਜਾ ਕਬੀਲਾ ਹਸਪਾਨੀਆ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਵੱਸ ਗਿਆ। ਅਜ ਕਲ ਦੀਆਂ{{multicol-end}}<noinclude></noinclude> 7f4vdqo3aemlqfaa7xpjsf3r5br3xa8 250 61882 219483 180151 2026-05-26T16:29:54Z Dr. Pawantibba 1797 /* Proofread */ 219483 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Dr. Pawantibba" />{{center|(੫੬)}}</noinclude>{{multicol}}ਬੋਲੀਆਂ ਦੀ ਰੀਸਰਚ ਨੇ ਇਹ ਗਲ ਸਿੱਧ ਕਰ ਦਿਤੀ ਹੈ ਕਿ ਆਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਸੀਲੋਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਅਤੇ ਸਕੰਡੇਨੇਵੀਆ ਅਤੇ ਧੁਰ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਈਕੁਏਟਰ ਤੀਕ ਇਕੋ ਹੀ ਸੀ। ਬਰਾਹਮਣ, ਰਾਜਪੂਤ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪੁਰਾਤਨ ਆਰੀਆਂ ਦੇ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੀ ਵਾਰਸ ਹਨ। ਆਰੀਆ ਸ਼ਬਦ ਅਸਲ ਵਿਚ ਬਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਉਸ ਨਸਲ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਅਸਥਾਨ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੋਹਕਾਫ ਪਰਬਤ ਲੜੀ ਦੇ ਪਾਸ ਸੀ। ਬਾਬਲ ਦੇ ਚੈਲਡੀਅਨ ਸਕੂਲ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਹੋਏ ਬਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਦਵਤਾ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਵਲੇ ਕੈਸਪੀਅਨ ਅਤੇ ਯੁਕਸੀਨ ਤੀਕ ਪੁਚਾਇਆ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਮਿਸਰੀਆਂ ਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਵਸਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲਜਲ ਗਏ ਅਤੇ ਸਾਇੰਸ ਦਾ ਚਾਨਣਾ ਉੱਤਰ ਤੇ ਪੂਰਬ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇਸਾਂ ਤੀਕ ਪੁਚਾ ਦਿਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਰਾਨ, ਬੈਕਟਰੀਆਂ, ਮੀਡੀਆ, ਸੋਗਡਿਆਨਾ, ਬਿਬਤ, ਅਤੇ ਖਾਤਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ । {{center|{{larger|'''ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਨਸਲ'''}}}} ਆਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇਕ ਧਾਰਾ ਟਯੂਟਨ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਇਹਨਾਂ ਟਯੂਟਨਾਂ ਦੀ ਔਲਾਦ ਹਨ। ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੋਂ ਉੱਕਾ ਹੀ ਅਡਰੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਵਡਿਕੇ ਇਕੋ ਹੀ ਸਨ। ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਮਗਰੋਂ ਜਾ ਕੇ ਜਾਂਗਲੀਪਨ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕੌਮ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। {{center|{{larger|'''ਹਿੰਦ ਦੇ ਆਰੀਆ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਕੌਮਾਂ ਦੀ ਇਕ ਨੁਹਾਰ'''}}}} ਜਿਥੋਂ ਤੀਕ ਨੁਹਾਰ ਅਥਵਾ ਚਿਹਰੇ ਮੁਹਰੇ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਰੀਏ ਆਪਣੇ ਪੱਛਮੀ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹਦ ਤੀਕ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਧੇ ਨਕ ਤੇ ਨਫੀਸ ਤਿਖੇ ਨਕਸ਼ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹਲਕਾ ਰੰਗ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਕੋਹਕਾਫੀ ਖਾਨਦਾਨ ਦੀ ਛਾਪ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪੱਛਮੀ ਕੌਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਇਕਸਾਰਤਾ ਰਖਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਇਹ ਲੋਕ ਵੀ ਅਖੜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਬੋਲੀ ਬੋਲਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਹੁਣ ਤੀਕ ਵੀ ਇਹ ਉਸ ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਜਾਣੂੰ ਹਨ। ਨਵੀਨ ਬੋਲੀਆਂ ਦੇ ਮਾਹਰਾਂ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਸਾਂਝ ਸਾਬਤ ਕਰ ਵਖਾਈ ਹੈ। {{center|{{larger|''' ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਇਕਸਾਰਤਾ'''}}}} ਆਰੀਆਈ, ਯੂਨਾਨੀ, ਲਾਤੀਨੀ, ਲੈਟੋ, ਸਕਲਵੌਨੀਅਨ, ਜਰਮਨਿਕ ਅਤੇ ਸੋਲਟਿਕ ਬੋਲੀਆਂ ਦੇ ਆਪੋ ਵਿਚਲੇ ਸੰਬੰਧ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਉਹਨਾਂ ਕੌਮਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹਨ, ਜੋ ਇਹ ਬੋਲੀਆਂ ਬੋਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਬਦ ਸਾਡੀ ਸਾਂਝੀ ਵਰਾਸਤ ਹਨ, ਪੁਰਾਤਨ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਬਜੁਰਗਾਂ ਪਾਸੋਂ ਵਿਰਸੇ ਵਿਚ ਮਿਲੀਆਂ, ਅਤੇ ਜਿਥੋਂ ਤੀਕ ਸਿਕਿਆਂ ਦੀ ਅਸੀਂ ਪਛਾਣ ਕਰ ਸਕੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਚਿਨ ਹਨ, ਏਸ ਤਰਾਂ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ, ਜੋ ਸਿਕਿਆਂ ਵਾਂਗ ਅਪਣੀ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਹਾਰ ਵਿਚ ਲੈਂਦੇ ਦੇਂਦੇ ਹਾਂ, ਵੀ ਸਾਡੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।{{multicol-break}} {{center|{{larger|'''ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਸਾਂਝੇ ਸ਼ਬਦ'''}}}} ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਜੀਆਂ ਲਈ, ਡੰਗਰਾਂ, ਗੱਡੀਆਂ, ਛਕੜਿਆਂ, ਬੇੜੀਆਂ, ਖੇਤੀ ਬਾੜੀ ਦੇ ਸਨਦਾਂ, ਭਾਂਡਿਆ, ਔਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਲਈ ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਪਾਸ ਲਫਜਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸਾਂਝਾਂ ਭੰਡਾਰ ਹੈ। ਅਜ ਕਲ ਦੀਆਂ ਨਵੀਨ ਹਿੰਦੀ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਦੀ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਦੀ ਇਕਸੁਰਤਾ ਬੜੀ ਹੈਰਾਨੀ ਦਾਇਕ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਾਰਸੀ ਦਾ ਲਫਜ਼ ਪੰਜਾਬ,ਯੂਨਾਨ ਦਾ ਹੀਵਰੇ, ਵਰਤਮਾਨ ਵੇਲਜ਼ ਦਾ ਅਬੇਰ, (ਦੁਆਬ) ਯੂਨਾਨੀ ਈਵੋ, ਯਾ ਲੇਟਿਨ ਡੂਵੇ ਆਦ ਸਭ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਲਫਜ਼ ਰਾਜਾ ਤੇ ਲਾਤੀਨੀ ਦੇ ਰੇਕਸ; ਫਾਰਸੀ ਤੇ ਬਦਨਾਮ, ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਬੈਡ ਨੇਮ ਵਿਚ ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘਟ ਅਦਲਾ ਬਦਲੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਲਫਜ਼ ਵਾਰਮ (ਗਰਮ) ਪੁਰਾਣੀ ਜਰਮਨ ਦਾ ਵਾਰਾਮ, ਪੁਰਾਤਨ ਡਚ ਦਾ ਵਾਰਮ, ਫਾਰਸੀ ਦਾ ਗਰਮ, ਲਾਤੀਨੀ ਦਾ ਫਾਰਮਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਘਰਮਾ ਸਭ ਆਪੋ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਹਨ। ਪਿਤਾ ਅਥਵਾ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਫਾਦਰ, ਗੋਥਕ ਵਿਚ ਫਾਦਰ, ਡਰ ਜ਼ਬਾਨ ਵਿਚ ਵਡੇਰ, ਜਰਮਨ ਵਿਚ ਵਾਟੇਰ, ਲਾਤੀਨੀ ਵਿਚ ਪਟੇਰ, ਯੂਨਾਨੀ ਵਿਚ ਵਾਰਨੋ, ਫਾਰਸੀ ਵਿਚ ਪਿਦਰ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਬਾਪ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਮਾਤਾ ਅਥਵਾ ਮਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਮਦਰ, ਆਈਸਲੈਂਡ ਵਿਚ ਮੋਦਰ, ਡਨਮਾਰਕ ਤੇ ਸਵੀਡਨ ਵਿਚ ਮੋਡਰ, ਪੁਰਾਣੀ ਜਰਮਨ ਵਿਚ ਮੌਤਰ, ਲਾਤੀਨੀ ਵਿਚ ਮਟੇਰ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਮਾਤਾ, ਫਾਰਸੀ ਵਿਚ ਮਾਦਰ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਕਲਾਵੋਨਿਕ ਵਿਚ ਮਾਤੀ, ਰੂਸ ਵਿਚ ਮੈਟੀ, ਆਇਰਿਸ਼ ਵਿਚ ਮਥੈਰਾ, ਅਤਾਲਵੀ ਹਸਪਾਨਵੀ ਤੇ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਵਿਚ ਮਾਦਰੀ, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਮਾਂ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਿਥੋਂ ਤੀਕ ਭਾਈ, ਭੈਣ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ਇਹ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਲਫਜ਼ ਜੋ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਦੈਨਿਕ ਵਰਤੋਂ ਵਿਹਾਰ ਵਿਚ ਬੋਲਦੇ ਹਾਂ, ਸਭ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਇਕੋ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਲਫਜ਼ ਵਿਡੋ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਲਫਜ਼ ਵਿਧਵਾ ਵਿਚੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਪਤੀ ਹੀਨ ਇਸਤ੍ਰੀ। ਜਰਮਨ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵਡੀਵੀ, ਵਿਤੂਆਂ, ਵਤਾਵਾਂ ਵਿਤਵਾ, ਪਰਸ਼ੀਅਨ ਵਿਚ ਵਡੇਵਾ, ਲਾਤੀਨੀ ਵਿਚ ਵਿਡੂਆ, ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਲਫਜ਼ ਵਿਡੂਸ (ਪਤੀ) ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੀ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਡਾਟਰ ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਦੁਹਿਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਦੁਧ ਚੋਣ ਵਾਲੀ; ਪੁਰਾਤਨ ਆਰੀਆਂ ਵਿਚ ਧੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇ ਦੁਧ ਚੋਣ ਦਾ ਫਰਜ਼ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਡਚ ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਡਾਰਾਟਰ,ਡਾਚਟਰ, ਆਈਸ ਲੈਂਡੀ ਡੋਟਿਰ, ਸਵੀਡੀ ਡੋਟੇਰ ਅਤੇ ਡਾਟੀਰ, ਗੋਥਕ ਡੌਟਰ ਅਤੇ ਫਾਰਸੀ ਵਿਚ ਦੁਖ਼ਤਰ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਡਚ ਅਤੇ ਫਾਰਸੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਨੇੜ ਤੇ ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ ਕਮਾਲ ਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਦਾ ਲਫਜ਼ ਦੀਵਾ,ਜੋ ਦਿਵ ਅਥਵਾ ਜਿਓਤੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਲਾਤੀਨੀ ਡੈਟਾਸ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਡੀਉਸ ਦੇਵਤੇ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਲਿਥੂਆਨੀਅਨ ਡੀਊਆਸ, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਡੇਈਟੀ, ਹਸਪਾਨਵੀ ਡੇਈਡਡ, ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਡੇਈਡਾਡੀ, ਅਤਾਲਵੀ ਡੇਈਟਾ ਸਭ ਆਪੋ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਲਫਜ਼ ਯੂਨਾਨ ਦੇ ਡਯੂਸ ਅਤੇ ਰੋਮਨਾਂ ਦੇ ਡਿਊਸ ਪਿਟਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਹੈ। ਸੀਣ ਪਰੋਨ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਸੀਵਿੰਗ, ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਸੀਣਾ ਤੇ ਲਾਤੀਨੀ ਵਿਚ ਸਵੀਰਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਚੰਦ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਸਾਲ ਦੀ ਵੰਡ, ਗਿਣਤੀ, ਗਜ਼,ਬਾਗ,ਕਿਲ, ਦੇਵਤੇ, ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਤੇ ਰੀਤਾਂ ਰਸਮਾਂ ਆਦਿਕ ਸਭ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਹਨ। ਮਿਸਰੀਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਓਸਰੀਸ ਤੇ ਈਸੀਅਸ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੋ ਈਸ਼ਵਰ ਤੇ ਈਸ਼ਰ ਹਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿਚਲਾ ਮਿਤਰ, ਈਰਾਨੀ ਵਿਚ ਮਿਥਰਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਰੀਏ ਜਿਸ ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਵਰੁਨ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਯੂਨਾਨੀ ਉਸੇ ਨੂੰ ਔਓਰਾਨੋਸ ਆਖਦੇ ਹਨ{{multicol-end}}<noinclude></noinclude> p8fqpkjjzg83sm672juww4xzrn8dca8 252 65164 219663 185664 2026-05-27T05:31:10Z Kaur.gurmel 192 219663 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title=ਪਰਮ-ਅਖਰੀ ਕਿ ਪੈਂਤੀ ਅਖਰੀ |Language=pa |Volume= |Author=ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਐਮ.ਐਸ ਸੀ. |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਐਮ.ਐਸ ਸੀ. |Address=ਮੀਰਪੁਰ, ਕਸ਼ਮੀਰ |Year=1942 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="ਟਾਈਟਲ" 3="ਕੋਲੋਫੋਨ" 4to5="ਤਤਕਰਾ" 6to7="prolouge" 8="9" 18="-" 19="ਤਸਵੀਰ" 20="-" 21="19" 127="A" 128="B" 129="C" 130="D" 131="E" 132="F" 133="G" 134="H" 135="I" 136="J" 137="k" 138="l" 139="m" 140="n" 141="o" 142="p" 143="q" 144="ਕੋਲੋਫੋਨ" 145="1" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} gz84dsvicaffpokpp7mayujsdc8828n 250 67899 219694 202311 2026-05-27T09:45:47Z Piratpal Kaur 988 /* ਸੋਧਣਾ */ 219694 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Piratpal Kaur" /></noinclude>{{gap}}ਰਿਫਰੈਸ਼ਮੈਂਟ ਰੂਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਨੇ ਜੋ ਅਜੇ ਤੱਕ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਗਾਰ ਦਬਾਈ ਕਸ਼ ਖਿੱਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਗੁੱਟ 'ਤੇ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਘੜੀ ਵੱਲ ਬੜੀ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਬਾਂਹ ਨੂੰ ਝਟਕਾ ਦੇ ਕੇ ਮਰਮਰੀ ਮੇਜ਼ ਉੱਪਰ ਟੇਕਦੇ ਹੋਏ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ। {{gap}}“ਬੁਆਏ।” {{gap}}ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਨੌਕਰ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਫਿਰ ਚੀਕਿਆ। {{gap}}“ਬੁਆਏ... ਬੁਆਏ।” ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਹਿਸਤਾ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਨਮਕ ਹਰਾਮ!" {{gap}}“ਜੀ ਆਇਆ ਹਜ਼ੂਰ।” ਦੂਸਰੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ ਅਤੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਸਫ਼ੈਦ ਲਿਬਾਸ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਨੌਕਰ ਭੱਜ ਕੇ ਉਸ ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਅਦਬ ਨਾਲ਼ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ।” {{gap}}"ਹਜ਼ੂਰ।” {{gap}}“ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਦੋ ਦਫ਼ਾ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ। ਸੁੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਸ਼ਾਇਦ!” {{gap}}“ਹਜ਼ੂਰ ਮੈਨੂੰ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ, ਵਰਨਾ ਕੀ ਮਜਾਲ ਹੈ ਕਿ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹਾਜ਼ਰ ਨਾ ਹੁੰਦਾ।" {{gap}}ਗ਼ੁਲਾਮ ਦਾ ਲਫ਼ਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਦਾ ਗ਼ੁੱਸਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। {{gap}}“ਦੇਖੋ ਫਸਟ ਕਲਾਸ ਦੇ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਇਹ ਬੇਰੁਖੀ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਬੜੇ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵੀ ਕੰਨ ਵੀ ਖਿੱਚ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਸਮਝੇ?” {{gap}}“ਜੀ ਹਾਂ।” {{gap}}“ਏਜੰਟ ਕੇ, ਉਹ ਸਾਡਾ ਦੋਸਤ ਹੈ... ਖੈਰ, ਦੇਖ, ਤੂੰ ਵੇਟਿੰਗ ਰੂਮ ਵਿੱਚ ਜਾ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਕੁਲੀ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕਿ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਮਾਨ ਪਲੇਟਫਾਰਮ 'ਤੇ ਲੈ ਜਾਵੇ। ਗੱਡੀ ਆਉਣ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜ ਮਿੰਟ ਬਾਕੀ ਹਨ।" {{gap}}“ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਹਜ਼ੂਰ।” {{gap}}“ਅਤੇ ਹਾਂ, ਸਾਡਾ ਬਿੱਲ ਦੂਸਰੇ ਆਦਮੀ ਦੇ ਹੱਥ ਭਿਜਵਾ ਦੇ।” {{gap}}“ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਸਾਹਿਬ” {{gap}}“ਦੇਖੋ, ਬਿੱਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸੌ ਪਚਵੰਜਾ ਸਿਗਰਟਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਡੱਬੇ ਦੀ ਕੀਮਤ ਬਿੱਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲੈਣਾ... ਪੰਜ ਸੌ ਪਚਵੰਜਾ ਨੰਬਰ ਦਾ ਡੱਬਾ ਖਿਆਲ ਰਹੇ!" {{gap}}“ਬਿੱਲ ਅਤੇ ਡੱਬਾ ਲੈ ਕੇ ਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਵਕਤ ਥੋੜਾ ਹੈ।" {{gap}}“ਜੋ ਮਰਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਆਏ ਕਰਨਾ, ਪਰ ਹੁਣ ਤੂੰ ਜਾ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਸਾਡੇ ਕੁਲੀ ਨੂੰ ਅਸਬਾਬ ਕੱਢਣ ਦੇ ਲਈ ਕਹਿ ਦੇ।" {{gap}}ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਇੱਕ ਅੰਗੜਾਈ ਲਈ ਅਤੇ ਮੇਜ਼ 'ਤੇ ਪਏ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਗਲਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਆਖਰੀ ਘੁੱਟ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਗਿੱਲੇ ਹੋਠ ਇੱਕ ਬੇਦਾਗ਼<noinclude> {{center|14 / ਆਤਿਸ਼ਪਾਰੇ}}</noinclude> itfne9tdwoat21xqxisl0y0itrl8a4q 250 67900 219695 208370 2026-05-27T09:54:15Z Piratpal Kaur 988 /* ਸੋਧਣਾ */ 219695 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Piratpal Kaur" /></noinclude>ਰੇਸ਼ਮੀ ਰੁਮਾਲ ਨਾਲ਼ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਆਹਿਸਤਾ-ਆਹਿਸਤਾ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। {{gap}}ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਦੇਖ ਕੇ ਇੱਕ ਨੌਕਰ ਨੇ ਜਲਦੀ ਨਾਲ਼ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ, ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਬੜੀ ਠਾਠ ਨਾਲ਼ ਟਹਿਲਦਾ-ਟਹਿਲਦਾ ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ। {{gap}}ਦੂਰ ਰੇਲ ਦੀਆਂ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਪਟੜੀਆਂ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਚੁੰਧਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲ਼ੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਇੱਕ ਧੱਬਾ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜੋ ਆਹਿਸਤਾ-ਆਹਿਸਤਾ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਚੀਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੱਡਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। {{gap}}ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਇਹ ਧੱਬਾ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਧਾਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਇੰਜਣ ਦੀ ਚੁੰਧਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲ਼ੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਇੱਕ ਪਲ ਦੇ ਲਈ ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ਦੇ ਬਲਬਾਂ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਬੁਝ ਗਈ। ਨਾਲ਼ ਹੀ ਕੁਝ ਅਰਸੇ ਦੇ ਲਈ ਇੰਜਣ ਦੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਹੀਆਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਹੇਠਲੇ ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ਦੇ ਸ਼ੋਰ ਦੱਬ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ.... ਇਕ ਚੀਖ਼ ਨਾਲ਼ ਗੱਡੀ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸੰਗੀਨ ਚਬੂਤਰੇ ਦੇ ਪਹਿਲੂ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ। {{gap}}ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ਦਾ ਦੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ੋਰ ਇੰਜਣ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਤਾਜ਼ਗੀ ਨਾਲ਼ ਬੁਲੰਦ ਹੋਇਆ। ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਦੀ ਦੌੜ ਭੱਜ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਕੁਲੀਆਂ ਦੀ ਭੱਜ ਦੌੜ, ਅਸਬਾਬ ਲਾਹੁਣ ਦਾ ਸ਼ੋਰ, ਠੇਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਖੜਖੜਾਹਟ, ਛਾਬੜੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬੁਲੰਦ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਸ਼ੰਟਿੰਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੰਜਣ ਦੀਆਂ ਦਹਿਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਅਤੇ ਭਾਫ਼ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਸ਼ਾਂ ਸ਼ਾਂ, ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ਦੀ ਲੋਹੇ ਦੀ ਛੱਤ ਥੱਲੇ ਫ਼ਿਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਸਰੇ ਨਾਲ਼ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਤੈਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। {{gap}}"ਖਾਲਿਦ ... ਵਹੀਦ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਕਿਸੇ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ?" {{gap}}“ਨਹੀਂ ਤਾਂ” {{gap}}“ਖੁਦਾ ਜਾਣੇ ਇਸ ਗੱਡੀ ਆਇਆ ਵੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।” {{gap}}“ਤਾਰ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਇਸੇ ਗੱਡੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸੀ... ...। ਉਹ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਹੈ ...ਵਾਹਿਦl {{gap}}“ਹਾਂ, ਹਾਂ, ਵਹੀਦ।” {{gap}}ਦੋਨੋਂ ਦੋਸਤ ਭੱਜਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਡੱਬੇ ਵੱਲ ਵਧੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਵਹੀਦ ਅਪਣਾ ਅਸਬਾਬ ਉਤਰਵਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। {{gap}}ਰਿਫਰੈਸ਼ਮੈਂਟ ਰੂਮ ਵਾਲ਼ਾ ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਫ਼ਸਟ ਕਲਾਸ ਕੰਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਬਾਹਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਦੇਖਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਡੱਬੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਿੱਤਲ ਦਾ ਡੰਡਾ ਫੜ ਕੇ ਕੁਲੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਸਬਾਬ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।<noinclude>{{center|15 / ਆਤਿਸ਼ਪਾਰੇ}}</noinclude> 4l7r28ck2dfdo08kggbof0x35e5jl7n 250 67913 219705 208372 2026-05-27T11:11:44Z Piratpal Kaur 988 /* ਸੋਧਣਾ */ 219705 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Piratpal Kaur" /></noinclude>ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਉਠ ਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਚਿਲਾਉਣ ਲੱਗਾ। {{gap}}"ਸਖਤ ਕਲਾਮੀ ਨਾਲ਼ ਪੇਸ਼ ਆਉਣਾ ਦਰੁਸਤ ਨਹੀਂ... ...। ਕਿਸੇ ਨਵਾਬ ਦਾ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਹੈਂ?...। ਜਿੰਨੇ ਦੀ ਸੋਟੀ ਹੈ ਓਨੀ ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਕੀਮਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ... ...। ਸੋਟੀ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? .. ... ਚੋਰ ਕਿਤੇ ਦਾ।” {{gap}}ਚੋਰ ਲਫ਼ਜ਼ ਨੇ ਕੁੱਲੀ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੂਫ਼ਾਨ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਦੇ ਜੀਅ ਵਿੱਚ ਆਈ ਕਿ ਉਸ ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਨੂੰ ਲੱਤ ਤੋਂ ਫੜ ਕੇ ਥੱਲੇ ਖਿੱਚ ਲਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਹੈਂਕੜ ਦਾ ਮਜ਼ਾ ਚਖਾ ਦੇਵੇ। ਪਰ ਤਬੀਅਤ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਕਰ ਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਰਮੀ ਨਾਲ਼ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ। {{gap}}"ਤੁਹਾਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਗ਼ਲਤਫ਼ਹਿਮੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਸੋਟੀ ਤੁਸੀਂ ਕਿਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਹੋਏਗੀ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਪਤਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।” {{gap}}"ਗੋਇਆ ਮੈਂ ਬੇਵਕੂਫ਼ ਹਾਂ... ...? ਮੈਂ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਸੋਟੀ ਲੈ ਕੇ ਆ ਵਰਨਾ ਸਾਰੀ ਸ਼ੇਖੀ ਕਿਰਕਿਰੀ ਕਰ ਦਵਾਂਗਾ।" {{gap}}ਕੁੱਲੀ ਅਜੇ ਕੁਝ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਹੀ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕਦਮ ਦੂਰ ਖਾਨਸਾਮਾ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ ਜੋ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸਿਗਰਟਾਂ ਦਾ ਡੱਬਾ ਅਤੇ ਸੋਟੀ ਫੜੀ ਤੁਰਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। {{gap}}"ਸੋਟੀ ਖਾਨਸਾਮਾ ਲੈ ਕੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪ ਖਾਹਮਖਾਹ ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਵਰ੍ਹ ਰਹੇ ਹੋ।" {{gap}}"ਬਕ ਨਾ ਹੁਣ... ...। ਕੁੱਤੇ ਵਾਂਗ ਭੌਂਕੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ!" {{gap}}ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਗ਼ੁੱਸੇ ਨਾਲ਼ ਭਰਿਆ ਕੁਲੀ ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਨੇ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ਼ ਉਸ ਦੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਸੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨੁਕੀਲੇ ਬੂਟ ਨਾਲ਼ ਠੁੱਡਾ ਮਾਰਿਆ। ਠੁੱਡਾ ਖਾਂਦੇ ਹੀ ਕੁਲੀ ਨੂੰ ਚੱਕਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਸੰਗੀਨ ਫ਼ਰਸ਼ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। {{gap}}ਕੁੱਲੀ ਨੂੰ ਡਿੱਗਦੇ ਦੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਜਮ੍ਹਾ ਹੋ ਗਏ। {{gap}}"ਬੇਚਾਰੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਖਤ ਸੱਟ ਲੱਗੀ ਹੈ।” {{gap}}"ਇਹ ਲੋਕ ਢੋਂਗ ਵੀ ਕਮਾਲ ਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।" {{gap}}"ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ਾਇਦ ਖੂਨ ਵੀ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।” {{gap}}"ਮਾਮਲਾ ਕੀ ਹੈ?" {{gap}}"ਓਸ ਆਦਮੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬੂਟ ਨਾਲ਼ ਠੁੱਡਾ ਮਾਰਿਆ ਹੈ।" {{gap}}"ਕਿਤੇ ਮਰ ਨਾ ਜਾਏ ਵਿਚਾਰਾ!” {{gap}}"ਕੋਈ ਦੌੜ ਕੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਗਲਾਸ ਤਾ ਲਿਆਓ। {{gap}}"ਬਈ ਪਾਸੇ ਹਟ ਕੇ ਖੜ੍ਹੋ, ਹਵਾ ਤਾਂ ਆਉਣ ਦਿਓ!” {{gap}}ਕੁਲੀ ਦੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ<noinclude>{{center|17 / ਆਤਿਸ਼ਪਾਰੇ}}</noinclude> r8ls5y8w7w9zm77qz64xkqyq05kamgj 250 67914 219706 208373 2026-05-27T11:14:45Z Piratpal Kaur 988 /* ਸੋਧਣਾ */ 219706 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Piratpal Kaur" /></noinclude>ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਖਾਲਿਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਦੋਸਤ ਭੀੜ ਚੀਰ ਕੇ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਖਾਲਿਦ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਆਪਣੇ ਗੋਡਿਆਂ 'ਤੇ ਰੱਖ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨਾਲ਼ ਝੱਲ ਮਾਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਮੁਖਾਤਿਬ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਿਆ। {{gap}}"ਮਸਊਦ, ਵਹੀਦ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿਉ ਕਿ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਘਰੇ ਹੀ ਮਿਲ ਸਕਾਂਗੇ...। ਅਤੇ ਹਾਂ ਜ਼ਰਾ ਇਸ ਜ਼ਾਲਮ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਖਣਾ, ਕਿੱਥੇ ਹੈ। ਗੱਡੀ ਚੱਲਣ ਵਾਲ਼ੀ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਉਹ ਚਲਾ ਨਾ ਜਾਏ।” {{gap}}ਇਹ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਲੋਕ ਉਸ ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਦੇ ਡੱਬੇ ਦੇ ਕੋਲ਼ ਜਮ੍ਹਾ ਹੋ ਗਏ ਜੋ ਖਿੜਕੀ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠਾ ਕੰਬਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ਼ ਅਖਬਾਰ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਅਜਾਈਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। {{gap}}ਮਸਊਦ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਵਹੀਦ ਤੋਂ ਰੁਖ਼ਸਤੀ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਵੱਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਖਿੜਕੀ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਨਿਹਾਇਤ ਸ਼ਾਇਸਤਗੀ ਨਾਲ਼ ਕਿਹਾ। {{gap}}"ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਅਖਬਾਰ ਬੀਨੀ ਵਿੱਚ ਮਸਰੂਫ਼ ਹੋ ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਚਾਰਾ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਿਆ ਹੈ।" {{gap}}"ਫਿਰ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?” {{gap}}"ਚੱਲੋ ਅਤੇ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਦੇਖੋ ਤਾਂ ਸਹੀ!” {{gap}}"ਕੰਬਖਤ ਨੇ ਮੇਰੇ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਲੁਤਫ਼ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।” ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲਿਆ, “ਚਲੋ ਸਾਹਿਬ... ਇਹ ਮੁਸੀਬਤ ਵੀ ਦੇਖਣੀ ਸੀ।” {{gap}}ਖਾਲਿਦ ਬੇਹੋਸ਼ ਕੁੱਲੀ ਦਾ ਸਿਰ ਫੜੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਲੋਕ ਝੁਕੇ ਹੋਏ ਖਾਲਿਦ ਅਤੇ ਕੁੱਲੀ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਵੱਲ ਗ਼ੌਰ ਨਾਲ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। {{gap}}"ਖ਼ਾਲਿਦ, ਤੁਸੀਂ ਆ ਗਏ।” ਮਸਊਦ ਨੇ ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। {{gap}}"ਹਾਂ, ਜਨਾਬ..। ਇਹ ਹੈ ਤੁਹਾਡੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ... ਕਿਸੇ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਹੀ ਬੁਲਵਾ ਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਤੁਸੀਂ?” ਮਸਊਦ ਨੇ ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। {{gap}}ਮੁਸਾਫ਼ਰ, ਕੁਲੀ ਦਾ ਜ਼ਰਦ ਚਿਹਰਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਝੁੰਡ ਦੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਖ਼ੌਫ਼ਜ਼ਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਘਬਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੇ ਜੇਬ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣਾ ਬਟੂਆ ਕੱਢਿਆ। {{gap}}ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਅਜੇ ਬਟੂਆ ਕੱਢ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਕੁਲੀ ਦਾ ਜਿਸਮ ਹਿੱਲਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਹਜੂਮ ਵੱਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਿਗਾਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਦੇਖਣ ਲੱਗਾ। {{gap}}"ਇਹ ਰੁਪਏ ਉਸ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਦੇ ਦੇਣਾ...। ਮੈਂ ਚੱਲਦਾ ਹਾਂ ਗੱਡੀ ਦਾ ਵਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।” ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਨੇ ਮਸਊਦ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦਸ ਰੁਪਏ ਦਾ ਇੱਕ ਨੋਟ ਫੜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੁਲੀ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਦੇਖ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁਖਾਤਿਬ ਹੋਇਆ। “ਅਸੀਂ ਇਸ ਗ਼ਲਤੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਅਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।"{{nop}}<noinclude>{{center|18 / ਆਤਿਸ਼ਪਾਰੇ}}</noinclude> h6maze7bbmecu26lt8htwl9pup7lbxa 250 67915 219707 202434 2026-05-27T11:18:18Z Piratpal Kaur 988 /* ਸੋਧਣਾ */ 219707 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Piratpal Kaur" /></noinclude>{{gap}}ਕੁਲੀ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਤੜਪਿਆ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਖੂਨ ਦੀ ਇੱਕ ਧਾਰ ਵਹਿ ਨਿਕਲੀ, ਬੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ਼ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਕੁਝ ਲਫ਼ਜ਼ ਆਪਣੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਛਾਤੀ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕੱਢੇ। {{gap}}"ਮੈਂ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਜ਼ਬਾਨ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ.........ਦਸ ਰੁਪਏ......। ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਜਾਨ ਦੀ ਕੀਮਤ... ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਵੀ ਕੁਝ ਹੈ......।...ਜੋ... ... ...।" {{gap}}ਬਾਕੀ ਲਫ਼ਜ਼ ਉਸ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਭਰੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਬੁਲਬੁਲੇ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਕੁਲੀ ਦੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ਼ ਗੋਡਿਆਂ ਪਰਨੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਦਬਾ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ। {{gap}}"ਮੈਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।” {{gap}}ਕੁਲੀ ਨੇ ਬੜੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਾਲ਼ ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਕੱਢਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ। {{gap}}"ਮੇਰੇ ਕੋਲ਼... ...। ਵੀ... ...।...ਕੁਝ ਹੈ... ...। ...ਇਹ ਲਓ..." {{gap}}"ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੇ ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਥੁੱਕ ਦਿੱਤਾ, ਤੜਪਿਆ ਅਤੇ ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ਦੀ ਲੋਹੇ ਦੀ ਛੱਤ ਵੱਲ ਮਜ਼ਲੂਮ ਨਿਗਾਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਖਾਲਿਦ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਠੰਢਾ ਹੋ ਗਿਆ... ... ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਦਾ ਮੂੰਹ ਖ਼ੂਨੀ ਥੁੱਕ ਨਾਲ਼ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। {{gap}}ਖਾਲਿਦ ਅਤੇ ਮਸਊਦ ਨੇ ਲਾਸ਼ ਦੂਸਰੇ ਆਦਮੀਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲਾ ਕਰਕੇ ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। {{gap}}ਮੁਸਾਫ਼ਰ 'ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਆਖਰ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਫ਼ਾਜ਼ਲ ਜੱਜ ਨੇ ਮੁਲਜ਼ਮ ਨੂੰ ਮਾਮੂਲੀ ਜੁਰਮਾਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫ਼ੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕੁਲੀ ਦੀ ਮੌਤ ਅਚਾਨਕ ਤਿੱਲੀ ਫਟ ਜਾਣ ਨਾਲ਼ ਹੋਈ ਹੈ। {{gap}}ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਵਕਤ ਖਾਲਿਦ ਅਤੇ ਮਸਊਦ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਮੁਲਜ਼ਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖ ਕੇ ਮੁਸਕਰਾਇਆ ਅਤੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। {{gap}}"ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਜਿੰਦਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਾਬੀ ਨਾਲ਼ ਖੁੱਲ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ।” {{gap}}"ਪਰ ਅਜਿਹੀ ਚਾਬੀ ਟੁੱਟ ਵੀ ਜਾਇਆ ਕਰਦੀ ਹੈ।” {{gap}}ਖਾਲਿਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਦੋਸਤ ਬਾਹਰ ਬਰਾਮਦੇ ਵਿੱਚ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।{{nop}}<noinclude>{{center|19 / ਆਤਿਸ਼ਪਾਰੇ}}</noinclude> 6dc11s3eiieijqxqfd8qh9mhh35ra8q 250 69053 219662 219001 2026-05-27T05:30:37Z Dugal harpreet 231 /* ਤਸਦੀਕ */ 219662 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>ਤੇ ਵਿਤਰਕ ਇਕੋ ਜਿੰਨੋ ਅਹਿਮ ਸਮਝੇ ਜਾਣਗੇ। ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਜਹਾਜ਼ੀ ਤੋਂ ਇਹ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਚੌਵੀ ਘੰਟਿਆਂ ਮਗਰੋਂ ਆਪਣੀ ਰੋਟੀ-ਰੋਜ਼ੀ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਚਾਰ ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਦਿਹਾੜੀ ਕਰਕੇ ਚਲਾ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਕੋਈ ਸਾਇੰਸਦਾਨ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਤੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਯੋਗ (ਕੰਮ) ਛੱਡ ਕੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਚਲੇ ਜਾਣ। ਜਹਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਸਾਇੰਸਦਾਨ ਇਕੋ ਜਿੰਨੀ ਉਤਪਾਦਕ ਕਿਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸਮਾਜ ਸਿਰਫ਼ ਇਕੋ ਫ਼ਰਕ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਮਾਨਸਿਕ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿਸਮਾਨੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। {{gap}}ਮੁਫ਼ਤ ਵਿੱਦਿਆ ਬਾਰੇ ਲਾਲਾ ਰਾਮ ਸਰਨ ਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੱਚਮੁਚ ਵਿਚਾਰਨਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਰੂਸ ਵਿਚ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੁਝ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਤਰੀਕਾ ਅਪਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। {{gap}}ਅਪਰਾਧ ਬਾਰੇ ਲਾਲਾ ਰਾਮ ਸਰਨ ਜੀ ਦੀ ਬਹਿਸ ਸੱਚਮੁਚ ਬੜੀ ਉੱਨਤ ਵਿਚਾਰ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਅਪਰਾਧ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੁਚੱਜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਲਾਲਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਬਿਹਤਰੀਨ ਵਰ੍ਹੇ ਜੇਲ ਵਿਚ ਬਿਤਾਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਤਜਰਬਾ ਹੈ। ਇਕ ਥਾਂ 'ਤੇ ਇਹ ਠੇਠ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, “ਹਲਕੀ ਮੁਸ਼ੱਕਤ, ਦਰਮਿਆਨੀ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਮੁਸ਼ੱਕਤ' ਆਦਿ। ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀਆਂ ਵਾਂਗ ਉਹ ਵੀ ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਦਲੇ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਥਾਂ ਸੁਧਾਰਕ ਸਿਧਾਂਤ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸੁਧਾਰਨਾ ਨਿਆਂ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅਸੂਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਲ੍ਹਖਾਨੇ ਸੁਧਾਰਘਰ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਨਾ ਕਿ ਨਰਕ ਕੁੰਭ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਪਾਠਕ ਰੂਸੀ ਜੇਲ੍ਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਮੁਤਾਲਿਆ ਕਰਨ। {{gap}}ਫ਼ੌਜ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੰਗ ਬਾਰੇ ਵੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਰਾਏ ਅਨੁਸਾਰ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸੰਸਥਾਈ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਜੰਗ ਦੀ ਥਾਂ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਕੁਝ ਕੁ ਸਫ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਏਗੀ ਅਤੇ ਓਦੋਂ ਜੰਗੀ ਸਾਮਾਨ ਅਜਾਇਬ ਘਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਹੋਏਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧੀ ਜਾਂ ਟਕਰਾਵੇਂ ਹਿਤ ਹੋਣਗੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਹੜੇ ਜੰਗ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। {{gap}}ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸੀਂ ਇਹ ਆਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜੰਗ ਨੂੰ ਸੰਕਰਾਂਤੀ ਕਾਲ (ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸਮਾਜ ਕਾਇਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸਮੇਂ) ਵਿਚ ਸੰਸਥਾਈ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣਾ ਪਏਗਾ। ਆਪਾਂ ਜੇ ਅਜੋਕੇ ਰੂਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਲਈਏ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਸਮਝ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਉਥੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ (ਡਿਕਟੇਟਰਸ਼ਿਪ) ਹੈ। ਉਹ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸਮਾਜ ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਕਰਨ ਲਈ ਫ਼ੌਜ ਰੱਖਣੀ ਪੈਣੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੰਗ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣਗੇ। ਸਾਮਰਾਜਵਾਦੀ ਮਨਸੂਬੇ ਕਦੇ ਵੀ ਸਾਡੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੇ ਮੁਲਕ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਛੇੜਨ ਲਈ ਉਕਸਾਅ ਨਹੀਂ ਸਕਣਗੇ। ਜੰਗੀ ਲੁੱਟਮਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਨਕਲਾਬੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਹਕੂਮਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਹਲੜ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਖ਼ਤਾਂ ਤੋਂ ਲਾਹੁਣ ਲਈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਤਪੀਣੀ ਲੁੱਟ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਇੰਜ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕੂਚ ਕਰਨਗੀਆਂ। ਪਰ ਸਾਡੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲੜਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਵਾਸਤੇ ਆਦਿਮ ਕੌਮੀ ਜਾਂ ਨਸਲੀ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪਏਗੀ। {{gap}}ਸਭ ਆਜ਼ਾਦ-ਖ਼ਿਆਲ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਕਬੂਲ ਤੇ ਫ਼ੌਰੀ ਮਕਸਦ ਵਿਸ਼ਵ ਸੰਘ ਹੈ ਅਤੇ ਕਵੀ ਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਚੰਗਾ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਖੌਤੀ ਲੀਗ ਆਫ਼ ਨੇਸ਼ਨਜ਼<ref>ਲੀਗ ਆਫ ਨੇਸ਼ਨਜ਼ (1920—1945) ਯੂ.ਐਨ.ਓ. ਦੀ ਪੂਰਵ-ਵਰਤੀ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਸੰਸਥਾ —ਅਨੁ </ref> ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਹੈ।<noinclude>{{c|''ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ/360''}}</noinclude> jcf061n8oxkzdn2ngk87deb4cb6bm7v 250 69072 219667 219020 2026-05-27T05:40:45Z Dugal harpreet 231 /* ਤਸਦੀਕ */ 219667 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>ਹੈ ਅਤੇ ਵਕਤ ਦੀ ਲੋੜ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਇਕ ਮੈਂਬਰ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋਕਲ ਕਮੇਟੀ ਵਿਚ ਕੰਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਲ ਕਮੇਟੀ, ਪ੍ਰੋਵਿੰਸਲ ਬੋਰਡ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਣਗੀਆਂ ਅਤੇ ਇਹ ਸੁਪਰੀਮ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਅਧੀਨ। ਸੂਬੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਪਰਕ ਦਾ ਕੰਮ ਸੂਬਾ ਬੋਰਡ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਅੰਤਰ ਸੂਬਾਈ ਸੰਪਰਕ ਦਾ ਕੰਮ ਸੁਪਰੀਮ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਭ ਟਾਵੇਂ-ਟਾਵੇਂ ਕੰਮ ਜਾਂ ਖੇਰੂੰ-ਖੇਰੂੰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਪਰ ਵੱਧ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸਦੀ ਅਜੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। {{gap}}ਸਭ ਲੋਕਲ ਕਮੇਟੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਕਰਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ ਮੈਂਬਰ ਇਕ ਕਮੇਟੀ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਮੇਟੀ ਛੋਟੀ, ਸੰਯੁਕਤ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹਿਸ ਕਲੱਬ ਵਿਚ ਨਿਘਰਨ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। {{gap}}ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪਾਰਟੀ ਹਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ: {{gap}}(ੳ) ਜਨਰਲ ਕਮੇਟੀ: ਭਰਤੀ ਕਰਨਾ, ਮਿਲਟਰੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰ, ਜਨਰਲ ਪਾਲਸੀ, ਜਥੇਬੰਦੀ, ਜਨਤਕ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਵਿਚ ਸੰਪਰਕ। (ਦੇਖੋ ਅੰਤਿਕਾ ੳ) {{gap}}(ਅ) ਵਿੱਤ ਕਮੇਟੀ: ਕਮੇਟੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਔਰਤ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਸਭ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਖੁਲ੍ਹਦਿਲੀ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਧਨ ਦੇ ਲਈ ਸਰੋਤ, ਤਰਜੀਹ ਮੁਤਾਬਕ ਹਨ। ਸਵੈਇੱਛਤ ਚੰਦਾ, ਜਬਰੀ ਚੰਦਾ (ਸਰਕਾਰੀ ਧਨ), ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਜਾਂ ਬੈਂਕ, ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਦੇਸੀ ਨਿੱਜੀ ਦੌਲਤ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ, ਜਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਬਨ (ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਸਾਡੇ ਨੀਤੀ ਦੇ ਉਲਟ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ ਇਸ ਕਰਕੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੜਾਵਾ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।) {{gap}}(ੲ) ਐਕਸ਼ਨ ਕਮੇਟੀ (ਕਾਰਵਾਈ ਸੰਪਤੀ): ਇਸ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਇਕ ਗੁਪਤ ਕਮੇਟੀ ਸਾਬੋਤਾਜ ਲਈ, ਹਥਿਆਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨੇ, ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੀ ਟਰੇਨਿੰਗ ਦੇਣਾ। ਗਰੁੱਪ: (ੳ) ਨੌਜਵਾਨ: ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸਾਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨਾ, ਲੋਕਲ ਮਿਲਟਰੀ ਸਰਵੋ, (ਅ) ਮਾਹਰ: ਹਥਿਆਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨਾ, ਮਿਲਟਰੀ ਟਰੇਨਿੰਗ ਆਦਿ। {{gap}}(ਸ) ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਕਮੇਟੀ: ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਦਮੀ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਮਨਮੂਹੀ ਵਖਰੇਵਾਂ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਅਜੇ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲੈ ਸਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿੱਤ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਭਾਰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤਕ ਜਨਰਲ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਕੰਮ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।(ੲ) ਵਾਸਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਢਲੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਹਨ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਭਰਤੀ ਕਰਨਾ। {{gap}}ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਤੋਂ ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨਕਲਾਬ ਨੂੰ ਜਾਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ‘ਕਿਸੇ ਸੋਹਣੀ ਸਵੇਰੇ ਸਾਡੇ ਮੱਥੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਸਕਦਾ, ਜੇ ਕਿਤੇ ਏਦਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਹ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਨਹੂਸ ਹੋਵੇਗਾ। ਬਗ਼ੈਰ ਕਿਸੇ ਮੁਢਲੇ ਕੰਮ ਦੇ, ਬਗ਼ੈਰ ਜੁਝਾਰੂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਤੇ ਬਗ਼ੈਰ ਕਿਸੇ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਜੋ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਇਕ ਅਸਫਲਤਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਥਿੜਕ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ<noinclude>{{c|''ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ/379''}}</noinclude> rtvrsdi5cak50e1reb69qy3qiij03ia 250 69079 219666 219027 2026-05-27T05:36:14Z Dugal harpreet 231 /* ਤਸਦੀਕ */ 219666 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dugal harpreet" /></noinclude>ਗਿਆਨੀ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧਾਰਾਵਾਂ (ਗਰੰਥੀ ਦਾ ਬਿਆਨ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਬਿਆਨ) ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨ ਤੇ। ਦੂਸਰੀ ਲਿਖਤ ਹੈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲੇਖ "ਮੈਂ ਨਾਸਤਿਕ ਕਿਉਂ ਹਾਂ" ਜੋ 27 ਸਤੰਬਰ 1931 ਦੇ ‘ਦੀ ਪੀਪਲ’ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਛਪ ਵੀ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ "ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦਾ ਕੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਵਿਚ-ਵਿਚ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੁਣਾ ਦਿਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।" ਮੁਤਾਬਿਕ 7 ਅਕਤੂਬਰ 1930 ਤੋਂ ਵੀ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੁਲਾਕਾਤ 4 ਤਾਰੀਕ ਹੋਈ ਹੈ। ਸੋ ਤਤਕਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 7 ਅਕਤੂਬਰ 1930 ਨੂੰ ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਪਾਏ ਜਾਣ 'ਤੇ ਜਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਲ ਕੋਠੜੀਆਂ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਲੇਖ ਤੇ ਹੋਰ ਕਾਗਜ਼, ਇਕ 404 ਸਫ਼ੇ ਦੀ ਨੋਟ ਬੁੱਕ ਤੇ ਕੁਝ ਨਿੱਜੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਸਮੇਤ ਘਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਗਏ ਸਨ। {{gap}}ਦੋਨੋਂ ਦਲੀਲਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਪਕੜ, ਤਰਤੀਬ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਸਾਫ਼ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਲੇਖ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉਠਾਏ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੈ “ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਦੋਸਤਾਂ (ਬਾਬਾ ਚੂਹੜ ਸਿੰਘ ਤੇ ਬਾਬਾ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕਾਲਾ ਸੰਘਿਆਂ—ਗ਼ਦਰੀ) ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਕੁਝ ਦੋਸਤਾਂ (ਇਸ਼ਾਰਾ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲ ਹੈ) ਜੇ ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਇਹ ਮੇਰਾ ਦਾਅਵਾ ਗ਼ਲਤ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਮੇਲ ਜੋਲ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢ ਲਿਆ ਕਿ ਮੇਰਾ ਰੱਬ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਹੋਣਾ ਮੇਰੀ ਹਿਮਾਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਮੇਰਾ ਅਹੰਕਾਰ ਹੀ ਮੇਰੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।” ਤੇ ਫਿਰ ਸਾਰਾ ਲੇਖ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਘੋਖਿਆ ਜਵਾਬ ਹੈ। {{gap}}ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਖੁਦ ਆਪਣੀ ਵਾਰਤਾ ਵਿਚ ਇਹ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰੋਗੇ ਜੇ ਮੈਂ ਸਾਫ਼ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਦੇਵਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਨਾਸਤਕ ਹਾਂ ਰੱਬ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ।” (ਜੇਲ੍ਹ-ਚਿੱਠੀਆਂ, ਸਫ਼ਾ 627) {{gap}}ਇਸ ਨੂੰ ਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਕਿ ਤੂੰ ਅਰਦਾਸ ਕਰਿਆ ਕਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ਇਵੇਂ ਹੈ। {{gap}}“ਸਮਾਜ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਬੁੱਤ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਧਰਮ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਨਜ਼ਰ ਸੰਕਲਪ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਸੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨਾ ਪੈਣਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦ ਬੰਦਾ ਆਪਣੇ ਪੈਰੀਂ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਤੇ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਰੱਬ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਲਾਂਭੇ ਸੁਟਣਾ ਪਏਗਾ ਅਤੇ ਹਰ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਹਰ ਆਫ਼ਤ ਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਡੱਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਪਏਗਾ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਬਿਲੁਕਲ ਇਹੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਦੋਸਤੋ ਮੇਰਾ ਇਹ ਕੋਈ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸੋਚਣ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਸਤਕ ਬਣਿਆ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਖ਼ਿਆਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਰੱਬ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨ ਨਾਲ (ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਮੈਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਖੁਦਗਰਜ਼ੀ ਵਾਲਾ ਤੇ ਘਟੀਆ ਕੰਮ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ) ਮੇਰਾ ਕੁਝ ਸੌਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਹਦੇ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਹੋਰ ਵੀ ਭੈੜੀ ਹੋ ਜਾਏਗੀ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਸਤਕਾਂ ਬਾਰੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਡੱਟ ਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਮੈਂ ਅਖ਼ੀਰ ਤਕ, ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤੇ ਉੱਤੇ ਵੀ, ਮਰਦ ਵਾਂਗ ਸਿਰ ਤਾਣ ਕੇ ਸਾਬਤ ਕਦਮ ਰਹਿਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। {{gap}}ਦੇਖੀਏ ਮੈਂ ਇਸ ਉਤੇ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਪੂਰਾ ਉਤਰਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਕਿਸੇ ਦੋਸਤ (ਫਿਰ ਸੰਕੇਤ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲ ਹੈ) ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਜਦ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਦਸਿਆ<noinclude>{{c|''ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ/386''}}</noinclude> t6px8a2b5dt0be58rd716svp1hj48m6 250 69410 219693 208353 2026-05-27T09:08:02Z Gill jassu 619 /* ਤਸਦੀਕ */ 219693 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Gill jassu" /></noinclude>ਕਰਨ ਦਾ ਸਵਾਲ ਇਸ ਨਾਲ਼ੋਂ ਕਿਤੇ ਭਾਰਾ ਸੀ। {{gap}}ਮਜ਼ਦੂਰ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਉਸ ਲੋਹੇ ਦੀ ਲੱਠ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇਰਾਦਾ ਪੱਕਾ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਕਿ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਚੁੱਕੇਗਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ: {{gap}}“ਜੋ ਹਜ਼ੂਰ ਫ਼ਰਮਾਉਣ!” {{gap}}“ਯਾਨੀ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਭਾਰ ਇਕੱਲਿਆਂ ਚੁੱਕ ਲਓਗੇ?” ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਮੁੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸਨੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵੱਲ ਹੈਰਤ ਨਾਲ਼ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਜੋ ਕੱਲ੍ਹ ਰਾਤ ਜਿਸਮਾਨੀ ਕਰਤੱਬ ਵੇਖਕੇ ਆਇਆ ਸੀ। {{gap}}“ਬੋਲੋ ਕੀ ਲਓਗੇ? ਇਹ ਭਾਰ ਭਲਾ ਕਿਹੜਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ?” ਦੂਜੇ ਨੇ ਗੱਲ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਪਲਟ ਦਿੱਤਾ। {{gap}}“ਕਿੱਥੇ ਤੱਕ ਜਾਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਹਜ਼ੂਰ?” {{gap}}“ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ, ਦੂਜੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਨੁੱਕਰ ਤੱਕ।” {{gap}}“ਭਾਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਤਿੰਨ ਆਨੇ ਦੇ ਦਿਓ।” {{gap}}“ਤਿੰਨ ਆਨੇ!” {{gap}}“ਜੀ ਹਾਂ, ਤਿੰਨ ਆਨੇ ਕੋਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ।” {{gap}}“ਦੋ ਆਨੇ ਠੀਕ ਹੈ ਭਈ।" {{gap}}ਦੋ ਆਨੇ। ... ...ਅੱਠ ਪੈਸੇ, ਯਾਨੀ ਦੋ ਵਕਤ ਲਈ ਖਾਣ ਪੀਣ ਦਾ ਸਾਮਾਨ, ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਹੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਕਮਰ ਨਾਲ਼ੋਂ ਰੱਸੀ ਲਾਹੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ਼ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੀ, ਦੋ ਤਿੰਨ ਝਟਕਿਆਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਲੋਹੇ ਦੀ ਲੱਠ ਉਸਦੀ ਕਮਰ ਉੱਤੇ ਸੀ। {{gap}}ਚਾਹੇ ਭਾਰ ਵਾਕਈ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੀ ਪਰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਅਰਸੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮਿਲਣ ਵਾਲ਼ੀ ਰੋਟੀ ਨੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੇ ਜਿਸਮ ਵਿੱਚ ਆਰਜ਼ੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅਸਾਧਾਰਨ ਤਾਕਤ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੋਢਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਭੁੱਖ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ਼ ਮੁਰਦਾ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਰੋਟੀ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਣਕੇ ਤਾਕਤ ਪਰਤ ਆਈ। {{gap}}ਭੁੱਖਾ ਇਨਸਾਨ ਵੱਡੀ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਸ਼ੱਕਤ ਭੁਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਢਿੱਡ ਲਈ ਕੁਝ ਸਾਮਾਨ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। {{gap}}“ਆਓ!” ਮਜ਼ਦੂਰ ਨੇ ਵੱਡੀ ਹਿੰਮਤ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ। {{gap}}ਦੋਵਾਂ ਦੋਸਤਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਹੋਠਾਂ ਹੇਠ ਮੁਸਕਰਾਏ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਮਸਰੂਰ ਸਨ। {{gap}}“ਚਲੋ, ਪਰ ਜ਼ਰਾ ਜਲਦੀ ਕਦਮ ਉਠਾਓ, ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੈ।” {{gap}}ਮਜ਼ਦੂਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਲਿਆ, ਉਹ ਇਸ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਬੇਖ਼ਬਰ ਸੀ ਕਿ ਮੌਤ ਉਸਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੈ। {{gap}}“ਕਿਉਂ ਮੀਆਂ, ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਉਹ ਤੁਹਾਡਾ ਕੱਲ੍ਹ ਵਾਲ਼ਾ ਸ਼ੈਂਡੋ।” {{nop}}<noinclude>{{rh||127 / ਮੰਟੋ ਦੇ ਅਫ਼ਸਾਨੇ}}</noinclude> 3lwl6793q6dtw1lzmpfzg3baudqzn83 250 70149 219661 210393 2026-05-27T05:27:23Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਸੋਧਣਾ */ 219661 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Marde Sehajpreet kaur" />{{center|(੨੭)}}</noinclude>ਹੀ ਸਮਝ ਲਵਾਂਗਾ। {{gap}}ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਨੇ ਸ਼ਰਮਾ ਕੇ ਮੂੰਹ ਨੀਵਾਂ ਪਾਲਿਆ ਅਰ ਕੁਮਾਰ ਵੀ ਗੱਲ ਦਾ ਕੁਛ ਉੱਤਰ ਨਾ ਦਿਤਾ। {{gap}}ਇਸਦੇ ਉਪ੍ਰੰਤ ਕੁਛ ਚਿਰ ਹੋਰ ਹਾਸੇ ਠੱਠੇ ਦੀਆਂ ਗਲਾਂ ਕਰਕੇ ਸਭ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਟਿਕਾਣੇ ਚਲੇ ਗਏ। {{gap}}ਮਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਪਿਛੋਂ ਕਈ ਦਿਨ ਤਕ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਜਲਸੇ ਹੁੰਦੈ ਰਹੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਅਠਵੇਂ ਹੀ ਦਿਨ ਕਮਲਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਭੈਰੋਂ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਤੇ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਆਹ ਇੰਦ੍ਰਾ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਭੂਤਨਾਥ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਦੇਵ ਨੇ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਕਾਦਾਰੀ ਖ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤੀ। {{gap}}ਇਸਦੇ ਪਿਛੋਂ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਸੋਚ ਕੀਤੀ ਕਿ ਹੁਣ ਓਸੇ ਬਗਲੇ ਵਾਲੇ ਤਲਿਸਮੀ ਮਕਾਨ ਵਿਚ ਚਲਕੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦਾ ਮੁਕਦਮਾ ਸੁਣਿਆਂ ਜਾਵੇ। ਸੋ ਉਨਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਬਸਰੋਂ ਆਏ ਹੋਏ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਫੇਰ ਤਿਆਰੀ ਕਰਕੇ ਸਭਨਾਂ ਨੇ ਕੂਚ ਕੀਤਾ ਅਗੇ ਵਾਂਗ ਓਹ ਤਲਿਸਮੀ ਮਕਾਨ ਰੌਣਕ ਵਿਚ ਹੋਗਿਆ। ਕੈਦੀ ਭੀ ਓਥੇ ਹੀ ਤਹਿਖਾਨੇ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਰ ਮੁਕਦਮਾ ਸੁਣਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹੋਗਈ। {{center|{{x-larger|'''ਚੌਥਾ ਕਾਂਡ'''}}}} {{gap}}ਹੁਣ ਥੋੜਾ ਜੇਹਾ ਹਾਲ ਨਾਨਕ ਤੇ ਓਸਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਲਿਖਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਪ੍ਰਾਧੀ ਹੋਣ ਤੇ ਭੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਆਗਯਾ ਨਾਲ ਕੈਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚ ਗਏ ਤੇ ਓਨਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸ਼ ਨਿਕਾਲੇ ਦਾ ਦੰਡ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਵੇ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਓਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੇ ਦਇਆ<noinclude></noinclude> 43k16z29kpuvaprc41psqj2gifugc7z 250 70152 219665 210396 2026-05-27T05:35:52Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਸੋਧਣਾ */ 219665 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Marde Sehajpreet kaur" />{{center|(੨੮)}}</noinclude>ਕਰਕੇ ਛਡ ਦਿਤਾ ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਸੰਦ ਨ ਆਈ। ਸਭ ਲੋਕ ਏਹੇ ਕਹਿੰਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਇਹ ਕੰਮ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਫਲ ਬਹੁਤ ਭੈੜਾ ਨਿਕਲੇਗਾ। ਛੇਕੜ ਏਹੋ ਹੀ ਹੋਇਆ ਅਰਥਾਤ ਨਾਨਕ ਨੇ ਇਸ ਉਪਕਾਰ ਨੂੰ ਭੁਲਾਕੇ ਮੁੜ ਸ਼ੈਤਾਨੀ ਤੇ ਲੱਕ ਬੰਨ ਲਿਆ ਅਰ ਸਭਨਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਲੈਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਨ ਲਗਾ। {{gap}}ਜਦ ਨਾਨਕ ਦੀ ਮਾਂ ਤੇ ਨਾਨਕ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਦੇਵ ਦੇ ਆਦਮੀ ਉਸਨੂੰ ਸਰਹੱਦੋਂ ਪਾਰ ਛਡਕੇ ਮੁੜ ਆਇ ਤਾਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਾਂ ਪੁਤ੍ਰ ਉਦਾਸਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋਕੇ ਇਕ ਬ੍ਰਿਛ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠ ਗਏ ਤੇ ਸੋਚਣ ਲਗੇ ਜੋ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਦਿਸ ਵੇਲੇ ਦਿਨ ਫੜ ਚੁਕਾ ਸੀ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਲਾਲੀ ਨਿਕਲ ਰਹੀ ਸੀ। {{gap}}ਰਾਮ ਦੇਈ-ਨਾਨਕ! ਬੋਲ ਹੁਣ ਕੀ ਮਰਜੀ ਹੈ,ਅਸੀ ਬੜੀ ਭਾਰੀ ਵਿਪਤਾ ਵਿਚ ਫਸ ਗਏ ਹਾਂ। {{gap}}ਨਾਨਕ ਇਸ ਵਿਚ ਕੀ ਸੰਦੇਹ ਹੈ, ਇਕ ਕੌਡੀ ਪਾਸ ਨਹੀਂ ਰਹੀ,ਤੁਹਾਡੇ ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਮੇਰੇ ਹਥਯਾਰ ਤਕ ਖੋਹ ਲਦੇ ਹਨ ਅਸੀਂ ਇਸ ਯੋਗ ਭੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਕਿ ਕਿਸੇ ਟਿਕਾਣੇ ਪਹੁੰਚਕੇ ਹੀ ਕੁਛ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕੀਏ। {{gap}}ਰਾਮਦੇਈ-ਠੀਕ ਹੈ ਪਰ ਮੈਂ ਸਮਝਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇ ਅਸੀ ਕਿਸੇ ਤਰਾਂ ਨਨੋਂ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਈਯੇ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਨਿਰਬਾਹ ਹੋ ਸਕੇਗਾ ਤੇ ਅਸੀ ਉਸਦੇ ਪਾਸੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਬੀ ਲੈ ਸਕਾਂਗੇ। {{gap}}ਨਾਨਕ-ਨਨੋ ਦੇ ਘਰ ਜਾਣ ਨਾਲ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ? ਓਹ ਤਾ ਆਪ ਕਿਹੇ ਕੈਏ ਖਾਨੇ ਵਿਚ ਪਈ ਸੜਦੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਹਾਂ ਉਸਦਾ<noinclude></noinclude> rdsvtuhp2e0dkoa4uvn36otoij4ru2f 250 70154 219668 210398 2026-05-27T05:47:36Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਸੋਧਣਾ */ 219668 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Marde Sehajpreet kaur" />{{center|(੨੯)}}</noinclude>ਭਤੀਜਾ ਜਰੂਰ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸਨੂੰ ਇਨਾਂ ਨੇ ਛਡ ਦਿਤਾ ਸੀ ਹੁਣ ਓਹੋ ਉਸਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਉਸਦੇ ਪਾਸੋਂ ਕੋਈ ਆਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। {{gap}}ਰਾਮ ਦੇਈ-ਠੀਕ ਹੈ ਪਰ ਨਨੋਂ ਦੀਆਂ ਇਕ ਦੋ ਦਾਸੀਆਂ ਅਜੇਹੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਕੁਛ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। {{gap}}ਨਾਨਕ-ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਗਲ ਦੀ ਭੀ ਆਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਦੂਸਰੇ ਓਥੋਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਸਤੇ ਭੀ ਤਾਂ ਸਮਾਂ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਏਥੇ ਤਾਂ ਰਾਤ ਦੀ ਰੋਟੀ ਦੇ ਪੈਸੇ ਪੱਲੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। {{gap}}ਰਾਮ ਦੇਈ-ਪਰ ਕੀ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਭੀ ਨਹੀਂ ਲੈਜਾ ਸਕਦਾ? ਓਥੇ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਪਾਸ ਸਭ ਕੁਛ ਹੈ। {{gap}}ਨਾਨਕ—ਹਾਂ ਇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਓਥੇ ਜਾਕੇ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਔਖਿਆਈ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ ਪਰ ਇਸਵੇਲੇ ਤਾਂ ਓਥੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਭੀ ਭੀ ਔਖਾ ਹੈ (ਹਾਉਕਾ ਭਰਕੇ) ਸ਼ੋਕ! ਮੇਰਾ ਏਯਾਰੀ ਦਾ ਬਟੂਆ ਭੀ ਖੋਹਲਿਆ ਨਹੀਂ ਤਾ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਸੂਰਤ ਵਟਾਕੇ ਹੀ ਕੁਛ ਲੁਕ ਲੁਕਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ। {{gap}}ਰਾਮ ਦੇਈ-ਹਛਾ ਜੋ ਹੋਣਾ ਸੀ ਸੋ ਹੋਗਿਆ ਇਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ੋਕ ਕੀਤਿਆਂ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ। ਸਾਰਾ ਗਹਿਣਾ ਖੁਸ ਜਾਣ ਤੇ ਭੀ ਮੇਰੇ ਪਾਸ ਕੁਛ ਬਚ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੇ ਉਸ ਨਾਲ ਕੁਛ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ........। {{gap}}ਨਾਨਕ—(ਅਚੰਭਿਤ ਹੋਕੇ) ਕੀ ਹੈ? {{gap}}ਰਾਮ ਦੇਈ ਨੇ ਕਪੜਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਇਕ ਸੋਨੇ ਦੀ ਤੜਾਗੀ ਕਡਕੇ ਨਾਨਕ ਦੇ ਹਥ ਦਿਤੀ। {{gap}}ਨਾਨਕ-(ਤੜਾਗੀ ਲੈਕੇ) ਬਹੁਤ ਹੈ, ਸਾਨੂੰ ਘਰ ਤਕ<noinclude></noinclude> sp9gil6o45wba1ok8cdslhh8yd2wusj 250 70160 219669 210404 2026-05-27T06:01:39Z Marde Sehajpreet kaur 1774 219669 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Notshan2010" />{{center|(੩੦)}}</noinclude>ਪਹੁੰਚਾਣ ਲਈ ਬਥੇਰੀ ਹੈ ਓਥੇ ਜਾਕੇ ਫੇਰ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। {{gap}}ਰਾਮਦੇਈ-ਤਾਂ ਕੀ ਓਥੇ ਜਾਕੇ ਇਨਾਂ ਗਲਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲ......। {{gap}}ਨਾਨਕ-(ਗਲ ਟਕ ਕੇ) ਨਹੀਂ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਨਾ ਸਮਝੋ ਕਿ ਓਥੇ ਜਾਕੇ ਇਹ ਗਲਾਂ ਭੁੱਲ ਜਾਣਗੀਆਂ ਅਰ ਵੇਹਲੇ ਬੈਠੇ ਰੋਟੀਆਂ ਖਾਵਾਂਗੇ ਹੀ ਸਗੋ ਓਥੇ ਪਹੁੰਚ ਦਿਆਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀਆਂ ਪਾਸੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗੇ। {{gap}}ਰਾਮ ਦੇਈ- ਮੇਰੀ ਭੀ ਏਹੋ ਮਨਸ਼ਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਪਿਓ ਦੇ ਕੋਰੇ ਹੋਣ ਤੇ ਬੜਾ ਕ੍ਰੋਧ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਸਾਨੂੰ ਮਖਣ ਵਿਚੋਂ ਵਾਲ ਵਾਂਗ ਕਡਕੇ ਸੁਟ ਦਿਤਾ ਹੈ ਅਰ ਪੁਰਾਣੇ ਪਿਆਰ ਵਲ ਕੁਛ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਜੇ ਓਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਬਚਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਪਰ ਓਹ ਤਾਂ ਸ਼ਾਂਤਾ ਤੇ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਿਲਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਭੂਏ ਹੋ ਬੈਠਾ ਹੈ ਇਹ ਨਾ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਛੇਕੜ ਨਾਨਕ ਭੀ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਪੁਤ੍ਰ ਹੈ ਅਰ ਏਯਾਰੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਨਾਨਕ-(ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ) ਹਾਂ ਇਹ ਉਸਦਾ ਕਮੀਨਾ ਪੁਣਾ ਹੈ ਜੇ ਓਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਸਚਮੁਚ ਸਾਨੂੰ ਬਚਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। {{gap}}ਰਾਮ ਦੇਈ-ਬਚਾ ਲੈਣਾ ਕੀ? ਜੋ ਕੁਛ ਕੀਤਾ ਹੈ ਓਸਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਤਾਂ ਆਗਿਆ ਦਿਤੀ ਸੀ ਕਿ "ਭੂਤ ਨਾਥ ਦੀ ਮਰਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤਾਓ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। {{gap}}ਨਾਨਕ-ਠਾਕ ਹੈ, ਓਸੇ ਦੁਸ਼ਟ ਨੇ ਸਾਡੀ ਇਹ ਦਸ਼ਾ ਕਰਵਾਈ ਹੈ ਹਛਾ ਮੈਂ ਭੀ ਬਦਲਾ ਲਏ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਛਡਾਂਗਾ। {{gap}}ਰਾਮ ਦੇਈ-(ਅਥਰੂ ਕੱਢਕੇ) ਤੇਰੀਆ ਗਲਾਂ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਨਿਸਵਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰਾ ਉਬਾਲ ਐਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<noinclude></noinclude> bwewtrsvffjptllkbibdow97ec6fnoe 250 70170 219670 210415 2026-05-27T06:10:15Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਸੋਧਣਾ */ 219670 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Marde Sehajpreet kaur" />{{center|(੩੧)}}</noinclude>{{gap}}ਨਾਨਕ-(ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੇਈ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰਹਥ ਲਾ) ਨੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੌਂਹ ਖਾਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸਦਾ ਬਦਲਾ ਜਰੂਰ ਲਵਾਂਗਾ। {{gap}}ਰਾਮ ਦੇਈ-ਹਛਾ ਮੈਂਨੂੰ ਭੀ ਕੁਛ ਪਤਾ ਲਗੇ ਕਿ ਤੂੰ ਕੀ ਬਦਲਾ ਲਵੇਂਗਾ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਮਝਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਓਸਨੂੰ ਜਾਨੋਂ ਮਾਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਨਾਨਕ-ਏਸੇ ਤਰਾਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਤੁਸੀ ਜੋ ਕਹੋਗੇ ਮੈਂ ਓਹੋ ਕਰਾਂਗਾ ਤੇ ਮੈਂ ਹਰਨਾਮ ਨੂੰ ਭੀ ਯਮਲੋਕ ਪੁਚਾਵਾਂਗਾ। {{gap}}ਰਾਮ ਦੇਈ-ਸ਼ਾਬਾਸ਼! ਪਰ ਮੇਰਾ ਚਿਤ ਹਦ ਤਕ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਜਦ ਤਕ ਸ਼ਾਂਤਾ ਦਾ ਸਿਰ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਡਿਗਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਾਂਗੀ। {{gap}}ਨਾਨਕ-ਮੈਂ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਵੱਢਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪਾਸ ਲੈ ਆਂਵਾਂਗਾ ਫੇਰ ਤੁਹਾਥੋਂ ਆਸ਼ੀਰ ਬਾਦ ਲਵਾਂਗਾ। {{gap}}ਰਾਮ ਦੇਈ-ਸ਼ਾਬਾਸ਼! ਈਸ਼ਵਰ ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਕਰੇ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰੀ ਤੂੰ ਫੇਰ ਸੋਂਹ ਖਾਕੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਤਸੱਲੀ ਕਰ ਦੇਹ। {{gap}}ਨਾਨਕ-(ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਹਥ ਕਰਕੇ) ਮੈਂ ਤਲੋਕੀ ਨਾਥ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੌਂਹ ਖਾ ਕੇ ਆਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤਦ ਤਕ ਮੈਂ ਅੰਨ ਨਹੀਂ ਖਾਵਾਂਗਾ। {{gap}}ਰਾਮ ਦੇਈ—(ਨਾਨਕ ਦੀ ਪਿੱਠ ਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰਕੇ) ਬਸ ਬਸ ਮੈਂ ਹੁਣ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ ਹਾਂ ਮੇਰਾ ਅੱਧਾ ਦੁਖ ਘਟ ਗਿਆ ਹੈ। {{gap}}ਨਾਨਕ-ਹੁਛਾ ਹੁਣ ਏਥੋਂ ਚਲ (ਸੈਨਤ ਕਰਕੇ) ਉਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਜਾਕੇ ਸਭ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਾਂਗੇ।<noinclude></noinclude> gxfgeaud8zgenacbmpx81yc8khxac2s 250 72203 219465 217982 2026-05-26T14:06:19Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219465 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = ਤੇ_ਦੇਵ_ਪੁਰਸ਼_ਹਾਰ_ਗਏ.pdf |Page = 146 |bSize = 477 |cWidth = 392 |cHeight = 589 |oTop = 42 |oLeft = 42 |Location = center |Description = }}<noinclude> {{c|146||}}</noinclude> msankgphsjtvv24rsuvtma3gt0soum4 250 72205 219464 217980 2026-05-26T14:06:05Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219464 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਦਿੱਤਾ, “ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਲਤਾ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਲਿਖੀ ਗਈ ਇਹ ਲਿਖਤ ਖੁਦ ਵੀ ਪੜ੍ਹੇਗੀ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਛਾਪਦੇ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਵਿਆਹੁਤਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਅਸਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਹੋਵੇ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਮੈਨੂੰ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਾਸਤੇ ਮਿਲ ਲਵੋ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਕੋਈ ਮੱਦਦ ਕਰ ਸਕਾਂ।” {{gap}}ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਇੰਟਰਵਿਊ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਰਿਪੋਰਟਰ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ “ਕੱਲ੍ਹ ਮੈਂ ਲਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਮਝਦਾਰ ਪਤੀ ਨੂੰ ਮਿਲਕੇ ਸਾਰੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੱਸੀ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦਿਮਾਗੀ ਖਰਾਬੀ ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਡੇ ਅਖਬਾਰ ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤੁਹਾਡੇ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਸਿੱਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਖੁਦ ਹੀ ਸਿਆਣਪ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲਤਾ ਦੇ ਕੇਸ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਕੁ ਗੱਲਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। {{gap}}ਭਾਵੇਂ ਲਤਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਭੇਦ ਭਰੀਆਂ ਵਾਰਦਾਤਾਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ। ਜਿਹੜੇ ਸਬੂਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਮੈਂ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁੱਝ ਉਹ ਖੁਦ ਹੀ ਕਰਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਕਰਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਝਰੀਟਾਂ ਉਸਦੀ ਛਾਤੀ ਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਹੀ ਵੱਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਭੂਤ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਜਰੂਰ ਇੱਕ ਦੋ ਝਰੀਟਾਂ ਉਸਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਵੱਜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਉਸਦੀ ਉਪਰਲੀ ਦੰਦਬੀੜ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਵਿਰਲ ਉਸਦੀ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ ਤੇ ਦੰਦੀ ਵੱਢਣ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਫ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਅੰਗੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਮੋਰੀਆਂ ਵੀ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਹੀ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਵਰਤਦੀ ਸੀ। {{gap}}ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅਰਸੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਹੋ ਹੀ ਸਮਝਦੀ ਰਹੀ ਕਿ ਇੱਕ ਭੂਤ ਹੀ ਇੰਝ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਸਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ। ਹੋਰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗੂੰ ਉਹ ਵੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਭੂਤਾਂ-ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦੀਆਂ ਅਰਥਹੀਣ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਦੀ ਹੋਈ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਕੋਈ ਖਾਸ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਆਪਣੇ ਅਰਧ ਸੁਚੇਤ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਾਰਨ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਆਦਿ ਭਰਮਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਣ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦਿਮਾਗੀ (Schizophrenia) ਮਰੀਜ਼ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਚੇਤ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਰਦਾਤਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦੀ। '''ਮਯੂਸੀ''' {{gap}}ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗੀ (Schizophrenia) ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਬਣੀ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ ਕਾਮੁਕ ਮਾਯੂਸੀ (Sex Frustration) ਕਾਰਨ ਹੀ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਭਰ ਜੋਬਨ ਮੁਟਿਆਰ ਕੁੜੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੀਆਂ ਕਾਮੁਕ ਗਿਲਟੀਆਂ (Sex glands) ਲੋੜ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਸਨ। ਉਹ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਦੂਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਲੱਜਾਵਾਨ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਲੀ ਸੀ। ਜੇ ਉਸਦੇ ਕੋਈ ਭਰਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਿਲਣ ਆਏ ਲੜਕਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਲਤਾ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ। {{gap}}ਮੇਰੇ ਖਿਆਲ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ਲਾਇਨੇਲ (Lionel) ਹੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਜਵਾਨ ਲੜਕਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਜੀਅ ਭਰਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਜਣੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਾਮ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਖੇਡਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਨੇ ਵੀ ਆਪਸੀ ਖਿੱਚ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਸੱਚਾਈ ਕਿ ਲਾਇਨੇਲ ਲਤਾ ਦੀ ਕਪਤਾਨ ਹੇਠ ਖੇਡੇ ਗਏ ਨੈੱਟਬਾਲ ਵੇਖਣ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਇਹ ਵੀ ਇੱਕ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਲਤਾ ਨੂੰ ਖੇਡਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਅਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਸੀ।<noinclude> {{c|144||}}</noinclude> 1prmaapiysykt5awtef6681ezqzz02y 250 72206 219466 217979 2026-05-26T14:06:31Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219466 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਲਤਾ ਤੋਂ ਰੁੱਖੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਜਲਦੀ ਜਲਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਹੀ ਮੰਗੇ। ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਜਵਾਬਾਂ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੋਰਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੈਨੂੰ ਲਤਾ ਤੋਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਹੋਈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਹੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। {{gap}}“ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸੁੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਤਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਲੜਕਾ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਲਾਡ ਅਤੇ ਚੁੰਮਣਾ ਕਾਰਨ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ ਹਾਂ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਚਾਕਲੇਟ, ਮਠਿਆਈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁਗੰਧੀ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਤੋਹਫੇ ਵਜੋਂ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਚਿਰ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਖੜੀ ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਈ ਆਖਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਲੜਾਈ ਝਗੜੇ ਦੌਰਾਨ ਮੇਰੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਦੇ ਕਦੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਦੰਦੀਆਂ ਵੱਢਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਉਸਦੇ ਨਹੁੰ ਬਹੁਤ ਤਿੱਖੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਨਹੁੰਦਰਾਂ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕੱਪੜੇ ਪਾੜਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੋਰੀਆਂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਝਗੜਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਦਿਓ ਕੱਦ ਵੱਡਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਲਈ ਜੋਰ ਲਾਉਂਦੀ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਫਰਸ਼ ਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਸਨੇ ਕੈਂਚੀ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ।” {{gap}}ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਲਤਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਉਸ ਵਰਗਾ ਨੌਜਵਾਨ ਲੜਕਾ ਵੇਖਿਆ ਹੈ? ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ "ਹਾਂ, ਉਹ....ਸਕੂਲ ਦੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਦੇ ਕਪਤਾਨ ਲਾਇਨੇਲ (Lionel) ਵਰਗਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਕੂਲ ਆਉਂਦੀ ਜਾਂਦੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਬੇਚਾਰਾ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਕਾਰ ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਇੰਨਾ ਚੰਗਾ ਲੜਕਾ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਤੇ ਸਾਡੀ ਨੈਟਬਾਲ ਦੀ ਟੀਮ ਕਿਧਰੇ ਬਾਹਰ ਮੈਚ ਖੇਡਣ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਡੀ ਹੌਂਸਲਾ-ਅਫਜਾਈ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਉੱਥੇ ਜਰੂਰ ਪਹੁੰਚਦਾ।” ਜਦੋਂ ਲਤਾ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਖਿਆ ਤਾਂ ਮੈ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਵੇਖੇ। '''ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ?''' {{gap}}ਸੰਮੋਹਕ ਨੀਦ ਵਿੱਚ ਲਤਾ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਾਰਦਾਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਕੱਟਣਾ ਅਤੇ ਪਾੜਨਾ, ਆਪਣੇ ਵਾਲ ਕੱਟਣੇ, ਕੱਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਉਣੀ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਨਹੁੰਦਰਾਂ ਮਾਰਨੀਆਂ ਅਤੇ ਦੰਦੀਆਂ ਵੱਢਣਾ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਮੰਨ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਇਹ ਬਚਨ ਲਿਆ ਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਰਦਾਤਾਂ ਫਿਰ ਨਹੀ ਕਰੇਗੀ। {{gap}}ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਦਸ ਮਿੰਟ ਬਾਅਦ ਲਤਾ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ। ਅਸੀਂ ਰਾਣਾ ਸਿੰਘੇ ਦੇ ਨਾਲ ਦੁਪਹਿਰ ਦਾ ਭੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਾਣਾ ਸਿੰਘੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਸਾਡੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਖਾਣਾ ਖਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਲਤਾ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਲਤਾ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਯੋਗ ਨੌਜਵਾਨ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਖਿਡਾਰੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦੇਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ। {{gap}}ਅੱਜ ਲਤਾ ਆਪਣੇ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ, ਇੱਕ ਲੜਕਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਰਹਿ ਰਹੀ ਹੈ। '''ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ''' {{gap}}ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਅਖਬਾਰੀ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਲਤਾ ਦੇ ਕੇਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਆਖਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਜਵਾਬ<noinclude> {{c|143||}}</noinclude> 6m0vf7yddkyc4ftfi6nah7kr2ivchit 250 72207 219467 217978 2026-05-26T14:06:47Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219467 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸੀ। ਲਤਾ ਦੀ ਸੱਜੀ ਦੁੱਧੀ ਤੇ ਦੰਦੀ ਵੱਢਣ ਦੇ ਸਪਸ਼ਟ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਨ। {{gap}}ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਪੁਜਾਰੀ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਕਰਨ ਲਈ ਖੂਬ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਏਸੇ ਮੌਕੇ ਲਈ ਸਿਲਵਾਈ ਗਈ ਨਵੀ ਫਰਾਕ ਲਤਾ ਨੂੰ ਪਹਿਨਾਈ ਗਈ। ਪੁਜਾਰੀ ਪਰੇਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਦਸ ਵਜੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਨ ਅਤੇ ਟੂਣਾ ਆਦਿ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਪੁਜਾਰੀ ਨੇ ਲਤਾ ਦੇ ਸੱਜੇ ਗਿੱਟੇ ਅਤੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰ ਵਾਲੇ ਧਾਗੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੇ। ਲਤਾ ਦੀ ਬਾਂਹ ਤੇ “ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਤੇਲ' ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਤੇਲ ਦੇ ਤੁਪਕੇ ਪਾ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਇੱਕ ਤਵੀਤ ਵੀ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ। ਪੁਜਾਰੀ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਫੀਸ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। {{gap}}ਮੰਤਰ ਵਾਲੇ ਧਾਗੇ ਅਤੇ ਤਵੀਤ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਣ ਤੋਂ ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਤੱਕ ਲਤਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਤਕਲੀਫ ਨਾ ਹੋਈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਤੀਜੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤੀ ਪ੍ਰਬਲਤਾ ਨਾਲ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਸੀ। {{gap}}ਮੋਰਾਤੂਵਾ ਵਾਸੀ ਪਰੇਰਾ ਨੇ ਰਾਣਾ ਸਿੰਘੇ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਥਾਂ ਟਿਕਣਾ ਦੱਸ ਕੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਣਾ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਆਖਿਆ। {{gap}}ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਰਾਣਾ ਸਿੰਘੇ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ਗਾਹ ਤੇ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਲਤਾ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਤਕਲੀਫ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਹਿਸਟਰੀ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਪੂਰਵਕ ਦੱਸਿਆ। ਮੈਂ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਇੱਕ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ 11 ਵਜੇ ਪਾਦੂਕਾ [Padukka] ਵਿਖੇ ਰਾਣਾ ਸਿੰਘੇ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਘਰੇ ਲਤਾ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ। ਲੋਕਾਚਾਰ ਉੱਤੇ ਬਿਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਬਰਬਾਦ ਕੀਤੇ ਸਾਨੂੰ ਲਤਾ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬੈਠਣ ਵਾਸਤੇ ਕੁਰਸੀਆਂ ਦੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਲਤਾ ਆਪਣੇ ਬਿਸਤਰੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਲਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬਾਕੀ ਸਭ ਨੂੰ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਚਲੇ ਜਾਣ ਲਈ ਆਖਿਆ ਗਿਆ। {{gap}}ਪੁਜਾਰੀ ਦੇ ਆਉਣ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿਲਵਾਈ ਗਈ ਫ਼ਰਾਕ ਲਤਾ ਨੇ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਸੀ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਲਤਾ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਪਾਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਫ਼ਰਾਕਾਂ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਆਖਿਆ। ਲਤਾ ਨੇ ਅਲਮਾਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਕੇ ਉਸ ਮਹਰੇ ਢੇਰ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੰਦਰਾਂ ਸੀ। ਉਹ ਸਭ ਬਹੁਤ ਬੁਰੀ ਤਰਾਂ ਪਾੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਪੰਜ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਾੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਕਰੀਬ ਗਿਆਰਾਂ ਦੇ ਟਾਕੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਮੋਰੀਆਂ ਫਰਾਕਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਪਾਸੇ ਹੀ ਸਨ। {{gap}}ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਪੇਟ ਭਰ ਨਾ ਖਾਣ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗੀ ਪੀੜਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲਤਾ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਠੀਕ ਲਗਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਖੂਬਸੂਰਤ, ਗੋਰੇ ਰੰਗੀ, ਘੁੰਘਰਾਲੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਵਾਲ ਹੁਣ ਭੂਤ ਨੇ ਮੋਢਿਆਂ ਤੱਕ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਹੱਸਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ 'ਚ ਟੋਏ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਸਦੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਮੂਹਰਲੇ ਦੰਦਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਵਿਰਲ ਦਿਸਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ 16 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਅਠਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਵਰਗਾ ਸੀ। {{gap}}ਮੇਰੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਤੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਲਤਾ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਤੌਰ ਤੇ ਵੇਖਿਆ। ਉਸਦੀ ਛਾਤੀ ਤੇ ਪੰਜ ਝਰੀਟਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਸਨ। ਬਗਲ ਤੋਂ ਕਰੀਬ ਚਾਰ ਇੰਚ ਹੇਠ ਨੂੰ ਦੁੱਧੀ ਤੇ ਦੰਦੀ ਵੱਢਣ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਫ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੇ ਉੱਪਰਲੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਲੇ ਜਿਹੇ ਵਿਰਲ ਸਾਫ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। '''ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਨੌਜਵਾਨ ਆਉਣ ਦਾ ਭਰਮ''' {{gap}}ਮੈਂ ਲਤਾ ਨੂੰ ਬਿਸਤਰੇ ਤੇ ਸਿੱਧੀ ਲੇਟਣ ਲਈ ਆਖਿਆ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ<noinclude> {{c|142||}}</noinclude> o7lqjrtqowaal31o6mltmpqsaqd5k78 250 72208 219468 217975 2026-05-26T14:06:56Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219468 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਫਿਰਨ ਲੱਗੀ। '''ਕੈਦਣ''' {{gap}}ਆਪਣੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਾਰਨ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪਣੇ ਬੰਦ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੈਦਣ ਵਾਂਗੂੰ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਵੀ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਿਰਫ ਟੱਟੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ ਹੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਸੀ। {{gap}}ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨਹਾਉਣ ਦੀ ਆਦਤ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪਾਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪੁਸ਼ਾਕਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਨੀ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕਈ-ਕਈ ਟਾਕੀਆਂ ਲੱਗ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਮਾਂ ਨੇ ਕੈਂਚੀਆਂ, ਚਾਕੂ, ਬਲੇਡ ਅਤੇ ਤੀਲਾਂ ਦੀਆਂ ਡੱਬੀਆਂ ਲਤਾ ਦੇ ਕਮਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖ ਲਈਆਂ ਸਨ। {{gap}}ਇਸ ਮੌਕੇ ਤੇ ਰਾਣਾ ਸਿੰਘੇ ਨੇ ਇੱਕ ਲਾਈਟ ਰੀਡਰ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਮਸ਼ਵਰਾ ਕੀਤਾ। ਲਾਇਟ ਰੀਡਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਲਤਾ ਦੇ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਮਾਮੇ ਦੀ ਆਤਮਾ ਉਸ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹੋ ਰੂਹ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ। ਰਾਣਾ ਸਿੰਘੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਉਸ ਸੁਝਾਅ ਦਾ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਭਰਾ ਮਰਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਨਫਰਤ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਭਰਾ ਹੀ ਆਪਣੀ ਭਾਣਜੀ ਨਾਲ ਪਰੇਮ ਕਰੇ। {{gap}}ਹੁਣ ਤੱਕ ਲਤਾ ਇਹੋ ਹੀ ਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਉਸਦੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਪਾਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਹੁਣ ਉਸਨੇ ਇਹ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰੂਹ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਫਰਾਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾੜਦੀ ਹੈ, ਕੱਟ ਦਿੰਦੀ ਅਤੇ ਸਾੜ੍ਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਇੱਕ ਸਵੇਰ ਉਹ ਸੁੱਤੀ ਪਈ ਜਾਗੀ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਨ ਲੱਗੀ। ਦੋਵੇਂ ਮਾਂ ਬਾਪ ਜਦੋਂ ਲਤਾ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਵੜੇ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲਤਾ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਦਾ ਗੁੱਛਾ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਬਿਸਤਰੇ ਅਤੇ ਫਰਸ਼ ਤੇ ਖਿੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। ਅਜਿਹਾ ਭਿਅੰਕਰ ਨਜ਼ਾਰਾ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਣਾ ਸਿੰਘੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰੱਖ ਸਕੀ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਰੋਣ ਲੱਗੀ। ਲਤਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰਾਤੀਂ ਰੂਹ ਦੋ ਵਾਰੀ ਆਈ ਸੀ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਉਸਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਘਰੂੰਡ ਮਾਰੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਦੰਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸਨ। ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਭੂਤ ਨੇ ਉਸਦੇ ਵਾਲ ਕੱਟਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। '''ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ''' {{gap}}ਕਿਉਂਕਿ ਹਾਲਤ ਵਿਗੜਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਰਾਣਾ ਸਿੰਘੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਲੇ ਸਟੈਨਲੇ ਪਰੇਰਾ ਨੂੰ ਮੋਰਾਤੁਵਾ ਦੇ ਪਤੇ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਪਿਲੀਅੰਦਾਲਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਜਾਰੀ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਕੱਢਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਵੇ। ਪਰੇਰਾ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਨਾਲ ਆਉਣ ਤੇ ਲਤਾ ਦੇ ਪਹਿਨਣ ਵਾਸਤੇ ਰਾਣਾ ਸਿੰਘੇ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਫਰਾਕ ਸਿਲਵਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। {{gap}}ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਪੁਜਾਰੀ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਆਵੇਗਾ ਤਾਂ ਰਾਣਾ ਸਿੰਘੇ ਨੇ ਲਤਾ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨਹਿਲਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਲਤਾ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸਨੂੰ ਗੁਸਲਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾ ਕੇ ਪੁਰਾਣੀ ਪਾਟੀ ਹੋਈ ਫਰਾਕ ਲਾਹ ਦੇਣ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਲਤਾ ਦੀ ਮਾਂ ਉਸਦੀ ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਪੱਟਾਂ ਤੇ ਪਈਆਂ ਲਾਲ ਝਰੀਟਾਂ ਵੇਖਕੇ ਰੋਣਾ ਕਾਬੂ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀ। ਉਹਨਾਂ ਕਈ ਝਰੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਖੂਨ ਸੁੱਕਿਆ ਪਿਆ<noinclude> {{c|141||}}</noinclude> 73auw9i8wwydlzhctbdy28wv343i3tc 250 72209 219469 217971 2026-05-26T14:07:09Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 219469 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਸੀ। ਲਤਾ ਦੇ ਬਦਲੇ ਸੁਭਾਅ ਬਾਰੇ ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। '''ਰੂਪਾਂਤਰਣ''' {{gap}}ਰਾਣਾ ਸਿੰਘੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਲਤਾ ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਹਰ ਸਵੇਰੇ ਨਵੀ ਫਰਾਕ ਪਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਪੰਜਵੀ ਸਵੇਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਫਰਾਕ ਬਦਲ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਫਰਾਕ ਬਦਲਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ। ਲਤਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਿਹੜੀ ਫਰਾਕ ਉਸਨੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਸੀ ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਫਟ ਗਈ ਸੀ। {{gap}}ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਵੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਫਰਾਕ ਪਾ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਫਰਾਕ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਹੜੀ ਉਸ ਨੇ ਲਾਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਫਰਾਕ ਦੋ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਾਟੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਕੱਪੜੇ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਅਲਮਾਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਹਫਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ-ਵਿੱਚ ਲਤਾ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਫਰਾਕਾਂ ਮੁਕਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਪਹਿਨੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਾਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪੁਸ਼ਾਕਾਂ ਕਸੂਤੇ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਾਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਲਤਾ ਉਹਨਾ ਨੂੰ ਦਿਨੇ ਪਹਿਨਣਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀ ਸੀ ਕਰਦੀ। {{gap}}ਜਦੋਂ ਹਰ ਰੋਜ ਕੱਪੜੇ ਪਾਟਣ ਬਾਰੇ ਮਾਂ ਬਾਪ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਲਤਾ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। {{gap}}ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਣਾ ਸਿੰਘੇ ਇਸ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਧੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪਾਟੀਆਂ ਫਰਾਕਾਂ ਪਹਿਨੇ ਵੇਖੇ, ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਵਾਸਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਨਵੀਆਂ ਫਰਾਕਾਂ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਫਰਾਕਾਂ ਦਾ ਵੀ ਉਹੀ ਹਸ਼ਰ ਹੋਇਆ। ਰਾਣਾ ਸਿੰਘੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਸਬਰ ਖਤਮ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਲਤਾ ਨੂੰ ਬੁਰਾ ਭਲਾ ਆਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਟਿਕਾ ਕੇ ਉਸਦੀ ਗੱਲ੍ਹ ਤੇ ਚਪੇੜ੍ਹ ਵੀ ਮਾਰੀ। {{gap}}ਇਸ ਨਾਲ ਮਾਮਲਾ ਵਿਗੜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੱਲ ਹੋਰ ਦੀ ਹੋਰ ਹੀ ਬਣ ਗਈ। ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਲਤਾ ਆਪਣੀ ਫਰਾਕ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀਆਂ ਮੋਰੀਆਂ ਨਾਲ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਾਗੀ। ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਮੋਰੀਆਂ ਕੈਂਚੀ ਨਾਲ ਕੱਟੀਆਂ ਸਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੋਰੀਆਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਸੂਤੇ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਅਕਸਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਢਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਅਲਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਫਰਾਕਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਲਤਾ ਨੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪਾਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਫਰਾਕਾਂ ਨੂੰ ਟਾਕੀਆਂ ਲਾ ਕੇ ਪਹਿਨਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। '''ਭੂਤ''' {{gap}}ਹੁਣ ਰਾਣਾ ਸਿੰਘੇ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਦੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾ ਦਾ ਕੰਮ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੀਨੋਤਾ ਦੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਕੱਢਣ ਵਾਲੇ ਸਿਆਣੇ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਸਿਆਣਾ ਪੰਜ ਹੋਰਾਂ ਆਦਮੀਆਂ ਨਾਲ ਘਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪੂਜਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੰਤਰ ਆਦਿ ਪੜ੍ਹੇ। ਉਹਨਾਂ ਘਰ ਦੇ ਚਾਰੇ ਖੂੰਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟੇ ਪੱਥਰ ਦੱਬੇ। 200 ਰੁਪਏ ਦੀ ਆਪਣੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਫੀਸ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਵਾਪਿਸ ਚਲੇ ਗਏ। {{gap}}ਦੁੱਖ ਘਟਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜਾਦੂ ਦਾ ਉਲਟਾ ਹੀ ਅਸਰ ਹੋਇਆ ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਮੋਰੀਆਂ ਕੈਂਚੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਅੱਗ ਦੇ ਅੰਗਆਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਲਤਾ ਦੀਆਂ ਫਰਾਕਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਸਿਰਫ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੀ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਫਰਾਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਨੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਹੁਣ ਅੱਗ ਨਾਲ ਮੋਰੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਪੁਸ਼ਾਕਾਂ ਤੇ ਵੀ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਖੂੰਟੀਆਂ ਤੇ ਜਾਂ ਟੰਗਣੀਆਂ ਤੇ ਟੰਗੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ ਲਤਾ ਦਿਨ ਰਾਤ ਲੀਰਾਂ ਪਹਿਨੇ<noinclude> {{c|140||}}</noinclude> 2j47o4nlopmtyplte5rhxcnmmvhmlwm 250 72543 219473 219282 2026-05-26T16:08:52Z Kaur.gurmel 192 /* ਸੋਧਣਾ */ 219473 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>{{center|{{larger|'''ਪਾਲੀ'''}}}} {{dhr|3em}} {{gap}}ਬੜਾ ਹੀ ਢੀਠ ਬਣ ਕੇ, ਬੜੇ ਹੀ ਜ਼ਬਤ ਨਾਲ ਇਸ ਫਟ ਨੂੰ ਇਸ ਜਖ਼ਮ ਨੂੰ ਲੁਕਾਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਪਰ ਇਹ ਤਾਂ ਡੂੰਘਾ ਡੂੰਘਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ ਤੇ ਨਾਸੂਰ (ਜੜਾਂ ਵਾਲਾ ਫੋੜਾ) ਬਣ ਗਿਆ। {{gap}}ਕਦੀ ਕਦੀ ਬਾਲਪਣ ਦੇ ਪਤਰੇ ਫੋਲਣ ਲਗਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਸੁਰਤੀ ਏਸੇ ਪੰਨੇ ਤੇ ਸੂਤੀ ਜਾਂਦੀ ਏ, ਦਿਲ ਦਿਮਾਗ ਬੇਹਿੱਸ ਬੇਜਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਏ, ਸਾਹ ਸਤ ਸੂਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਏ, ਦੁਖ ਨਾਲ, ਪੀੜ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਸਰੀਰ ਪਾਟਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੁਖ ਸੁਣਾਵਾਂ, ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਦਰਦ, ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਪੀੜ ਵੰਡਾਵਾਂ ਤੇ ਦਿਲ ਦਿਮਾਗ ਦਾ ਬੋਝ ਹੌਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। {{gap}}ਹਾਂ, ਪਾਲੀ-ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਜਸਪਾਲ, ਜੂਹੀ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਗੀ, ਨਿਰੀ ਮੋਮ ਦੀ ਗੁੱਡੀ, ਗੋਰਾ ਚਿੱਟਾ ਰੰਗ, ਇਕਹਿਰਾ ਪਤਲਾ ਸਰੀਰ, ਮਦਮਸਤ ਬਲੌਰੀ ਅੱਖਾਂ, ਤਿੱਖੇ ਨੈਣ ਨਕਸ਼, ਅੰਤਾਂ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖੜਾ, ਗੱਲ ਕਰੇ ਤਾਂ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਟੱਲੀ ਦੀ ਟੁਨਕਾਰ ਵਾਂਗ ਅਮਰਤ ਰਸ ਘੁਲ ਜਾਏ, ਮੂੰਹੇਂ ਮੋਤੀਏ ਚੰਬੇਲੀ ਦੇ ਫੁਲ ਕਿਰਨ, ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਗੁਲਾਬੀ (ਪਿਲਾਸਟਿਕ) ਫੋਮ ਦੀ ਗੁੱਡੀ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਨੀਝ ਲਾ ਕੇ ਤਰਾਸ਼ੀ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਮੂਰਤੀ। {{gap}}ਪਾਲੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਉਸ ਦਿਨ ਵੇਖਿਆ ਜਿਸ ਦਿਨ ਤਾਈ ਪਾਰਬਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲਾ ਲੈਣ ਆਈ। {{gap}}ਤਾਈ ਪਾਰਬਤੀ, ਜਿਹਦੀ ਠੋਡੀ ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਖੋਦੀ ਜਿਹੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਸੀ, ਵਿਧਵਾ ਸੀ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿਚ ਇਕੱਲੀ ਸੀ। ਜਵਾਨੀ ਪਹਿਰੇ ਉਸ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ<noinclude>{{rh||22}}</noinclude> 2nkp36k7o98bpk612a7442q8twfstac 250 72556 219457 2026-05-26T12:08:08Z Aman Arora PTL 1841 /* ਸੋਧਣਾ */ 219457 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aman Arora PTL" /></noinclude>{{Block center|<poem> '''{{larger|ਹੱਥ}}''' ਬੰਦ ਮੁੱਠੀਆਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹੋ ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਜੋਤਸ਼ੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਫੈਲਾ ਕੇ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਜਾਣ ਸਮੇਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਰਹੱਸ। ਸਗੋਂ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਵਰਤ ਸਕੋਂ ਇਹਨਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਅਦਿੱਖ ਲੜਾਈ ਲਈ ਲੜਾਈ ਜੋ ਨਿਰੰਤਰ ਲੜੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਭੁੱਖੇ ਢਿੱਡ ਲਈ। *****</poem>}}<noinclude>{{rh||ਛਾਵਾਂ ਅੰਦਰਲਾ ਸੇਕ - 90}}</noinclude> qtes5rm9xtc6jeidit42vp8q6o2b4fa 250 72557 219458 2026-05-26T12:09:26Z Aman Arora PTL 1841 /* ਸੋਧਣਾ */ 219458 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aman Arora PTL" /></noinclude>{{Block center|<poem>'''{{larger|ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ}}''' ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਸੁਹੱਪਣ ਵੀ ਸੁਚੱਜ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਵੀ ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਣ ਦਾ ਸਾਹਸ ਵੀ ਸੂਖਮ ਜਿਹਾ ਸੁਭਾਅ ਵੀ ਤਾਂ ਕਿ ਜਿਉਣ ਦੇ ਅਰਥ ਉਹਦੀ ਸਮਝ ਆ ਸਕਣ। ***** </poem>}}<noinclude>{{rh||ਛਾਵਾਂ ਅੰਦਰਲਾ ਸੇਕ - 91}}</noinclude> 2dhrujk0v9avhpi9z0mnhgbwdpds45t 250 72558 219459 2026-05-26T12:11:25Z Aman Arora PTL 1841 /* ਸੋਧਣਾ */ 219459 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aman Arora PTL" /></noinclude>{{Block center|<poem>'''{{larger|ਝੂਠ}}''' ਝੂਠ ਬੇ ਮਤਲਬੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਇਬਾਰਤ ਹੈ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਹੋਛਾ ਹਥਿਆਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਦਮੀ ਕਿਸੇ ਜਿੱਤ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ***** </poem>}}<noinclude>{{rh||ਛਾਵਾਂ ਅੰਦਰਲਾ ਸੇਕ - 92}}</noinclude> eip8x8h8avb18rashqvzmy9nojm8bt2 250 72559 219460 2026-05-26T12:13:00Z Aman Arora PTL 1841 /* ਸੋਧਣਾ */ 219460 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aman Arora PTL" /></noinclude> {{Block center|<poem>'''{{larger|ਰੁਸੇਵਾਂ}}''' ਇਹਨਾਂ ਮਨਹੂਸ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੁਣ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਚਹਿਚਹਾਉਣਾ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀਆਂ ਕੈਸਟਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ ਨਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਟਿਕਾਣੇ ਰਹੇ ਨਾ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਵਿਹਲ ਕੁਦਰਤ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਤੇ ਅਸੀਂ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਏਨਾਂ ਰੁੱਸ ਜਾਵਾਂਗੇ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ***** </poem>}}<noinclude>{{rh||ਛਾਵਾਂ ਅੰਦਰਲਾ ਸੇਕ - 93}}</noinclude> hpn4l54q6zkh0poq48p7ajcwj0pi4xj 250 72560 219461 2026-05-26T12:15:21Z Aman Arora PTL 1841 /* ਸੋਧਣਾ */ 219461 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aman Arora PTL" /></noinclude>{{Block center|<poem>'''{{larger|ਜਿੱਤ-ਹਾਰ}}''' ਜਿੱਤ ਜਾਣ ਨਾਲੋਂ ਹਾਰ ਜਾਣਾ ਕਿਤੇ ਬਿਹਤਰ ਹੈ ਜਿੱਤ ਬੰਦੇ 'ਚ ਹਉਮੈ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਹਲੀਮੀ ਨੂੰ ਵੀ ਹੰਕਾਰੀ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰਾਹਾਂ ਲਈ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਐਪਰ ਹਾਰ ਨਮੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਸਬਕ ਬਣਦੀ ਬੰਦੇ 'ਚੋਂ ਖੋਟ ਕੱਢ ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਦਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ***** </poem>}}<noinclude>{{rh||ਛਾਵਾਂ ਅੰਦਰਲਾ ਸੇਕ - 94}}</noinclude> ej5u0mq3aniebilz1mkx1lxm8t0305n 250 72561 219462 2026-05-26T12:17:04Z Aman Arora PTL 1841 /* ਸੋਧਣਾ */ 219462 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aman Arora PTL" /></noinclude> {{Block center|<poem>'''{{larger|ਛੱਤਰੀ}}''' ਮੈਂ ਛੱਤਰੀ ਲੈ ਤੁਰਦਾ ਹਾਂ ਵਰ੍ਹਦੇ ਮੀਂਹ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ। ਇਹ ਇਕ ਭਰਮ ਹੀ ਹੈ ਮੀਂਹ ਤਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਵਰ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਫ਼ਿਕਰਾਂ ਦਾ, ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਮੇਰੀ ਤਾਣੀ ਛੱਤਰੀ ਦੇ ਥੱਲੇ। ***** </poem>}}<noinclude>{{rh||ਛਾਵਾਂ ਅੰਦਰਲਾ ਸੇਕ - 95}}</noinclude> jn7c9dj818cc9aobjdhz89vibdbhlwh 250 72562 219470 2026-05-26T15:28:23Z Kaur.gurmel 192 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਪਤੀ ਪਰਲੋਕ ਸੁਧਾਰ ਗਿਆ। ਪਾਰਬਤਾ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਆਸਰੇ ਬੈਠੀ ਰਹੀ । ਪਰ ਭਰ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਪੁੱਤਰ ਮਰ ਗਿਆ ਤੇ ਵਿਚਾਰੀ ਇਕੱਲੀ ਰਹਿ ਗਈ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੰਤਾਪ ਝੱਲਣ ਲਈ । ਪਾਲੀ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਦੂਰੋਂ ਪਾਰੋਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 219470 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਪਤੀ ਪਰਲੋਕ ਸੁਧਾਰ ਗਿਆ। ਪਾਰਬਤਾ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਆਸਰੇ ਬੈਠੀ ਰਹੀ । ਪਰ ਭਰ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਪੁੱਤਰ ਮਰ ਗਿਆ ਤੇ ਵਿਚਾਰੀ ਇਕੱਲੀ ਰਹਿ ਗਈ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੰਤਾਪ ਝੱਲਣ ਲਈ । ਪਾਲੀ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਦੂਰੋਂ ਪਾਰੋਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸੀ। {{gap}}ਸਕੂਲ ਦੇ ਮੁਨਸ਼ੀ (ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਮਾਸਟਰ ਨੂੰ ਲੋਕ ਮੁਨਸ਼ੀ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ) ਪੰਡਤ ਅਨੰਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਤਾਈ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਪਾਲੀ ਮਾਂ ਪਿਉ ਬਾਹਰੀ ਏ। ਦੋ ਭੈਣਾ ਸਨ, ਵੱਡੀ ਜਸਵੰਤ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਪਾਲੀ। ਜਸਵੰਤ ਵਿਆਹੀ ਹੋਈ ਏ ਬਾਰੀ ਏ।ਉਹ ਝਨਾਂ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਪਾਰ ਖੋਜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡ ਵਿਆਹੀ ਹੋਈ ਏ। ਤੇ ਉਹ ਪਿੰਡ ਗੁਜਰਾਤ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਏ। ਪਾਲੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਕੋਲ ਰੱਖਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ। ਸੰਤੀ ਅਤੇ ਸੰਤੀ ਦੇ ਸਹੁਰੇ ਵੀ ਇਹਨੂੰ ਬੋਝ ਸਮਝਦੇ ਨੇ।” ਤਾਈ ਨੇ ਮਾਸਟਰ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਲੰਮਾ ਹੋਕਾ ਭਰਿਆ, ' 'ਕੱਲਾ ਤਾਂ ਮੁਨਸ਼ੀ ਜੀ, ਰੱਬ ਕਰਕੇ ਰੁਖ ਵੀ ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਇਸ ਮਾਂ ਪਿਉ ਬਾਹਰੀ ਵਿਚਾਰੀ ਮਸੂਮ ਨੂੰ ਲੈ ਆਈ। ਚਲੋ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਖਾਏ ਗੀ।ਨਾਲੇ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਲਗਾ ਰਹੇਗਾ। 'ਕੱਲੀ ਨੂੰ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਘਰ ਵੱਢ ਵੱਢ ਖਾਂਦਾ ਏ।” ਬੋਲਦਿਆਂ ਬੋਲਦਿਆਂ ਉਹਦਾ ਗੱਚ ਭਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੁਪੱਟੇ ਦੇ ਪਲੇ ਨਾਲ ਤਰਿਪਕਦੇ ਅਥਰੂ ਪੂੰਝੇ ਤੇ ਪਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਸਟਰ ਦੇ ਅਗੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। {{gap}}ਮਾਸਟਰ ਪੰਡਤ ਅਨੰਤ ਰਾਮ ਨੇ ਪਾਲੀ ਦਾ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਿਰ ਪਲੋਸਿਆ ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੁਛਿਆ “ਬੀਬਾ, ਕੀ ਨਾਂ ਏ ਤੇਰਾ {{gap}}“ਜਸਪਾਲ ਕੌਰ, ਪਾਲੀ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜੇਹੀ ਕਿਹਾ {{gap}}ਫਿਰ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਪੁਛਿਆ, ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਪੁਛਿਆ। {{gap}}“ਅੱਛਾ ਬੇਟੇ, ਤੁਹਾਡਾ ਪਿੰਡ ਝਨਾਂ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਰਲੇ ਕੰਢੇ ਸੀ। ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਰਾਮ ਨੇ ਬੁਝਦੇ ਹੁੱਕੇ ਦਾ ਸੂਟਾ ਮਾਰਿਆ। {{gap}}ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਨਵੀਂ ਆਈ ਵਿਦਿਅਰਥਣ ਵਲ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ।ਮੈਂ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਇਸ ਝਨਾਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਲੋਕ ਕਿੰਨੇ ਸੋਹਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਲੀ ਵੀ ਕਿਸੇ ਜਲਾਲੀ, ਸੋਹਣੀ ਜਾਂ ਹੀਰ ਦੀ ਧੀ ਹੋਵੇਗੀ। {{gap}}ਪਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਸਟਰ ਨੇ ਤੀਜੀ ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਕੀਤਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਪਾਲੀ ਨੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ ਉਹਨੀ ਦਿਨੀਂ ਮਦਰੱਸੇ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਗਰੁੱਪਬੰਦੀ ਸੀ। ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਵੇ ਤਾਂ ਗਰੂਪਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਜਾਂ ਮੈਂਬਰ ਆਪੋ ਆਪਣੀ<noinclude>{{rh||23}}</noinclude> fjjx2gm7k34tdv75n0es6ne1g1edqsg 219474 219470 2026-05-26T16:18:43Z Kaur.gurmel 192 /* ਸੋਧਣਾ */ 219474 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਪਤੀ ਪਰਲੋਕ ਸੁਧਾਰ ਗਿਆ। ਪਾਰਬਤੀ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਆਸਰੇ ਬੈਠੀ ਰਹੀ । ਪਰ ਭਰ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਪੁੱਤਰ ਮਰ ਗਿਆ ਤੇ ਵਿਚਾਰੀ ਇਕੱਲੀ ਰਹਿ ਗਈ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੰਤਾਪ ਝੱਲਣ ਲਈ । ਪਾਲੀ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਦੂਰੋਂ ਪਾਰੋਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸੀ। {{gap}}ਸਕੂਲ ਦੇ ਮੁਨਸ਼ੀ (ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਮਾਸਟਰ ਨੂੰ ਲੋਕ ਮੁਨਸ਼ੀ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ) ਪੰਡਤ ਅਨੰਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਤਾਈ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਪਾਲੀ ਮਾਂ ਪਿਉ ਬਾਹਰੀ ਏ। ਦੋ ਭੈਣਾ ਸਨ, ਵੱਡੀ ਜਸਵੰਤ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਪਾਲੀ। ਜਸਵੰਤ ਵਿਆਹੀ ਹੋਈ ਏ। ਘਰ ਬਾਰੀ ਏ।ਉਹ ਝਨਾਂ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਪਾਰ ਖੋਜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡ ਵਿਆਹੀ ਹੋਈ ਏ। ਤੇ ਉਹ ਪਿੰਡ ਗੁਜਰਾਤ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਏ। ਪਾਲੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਕੋਲ ਰੱਖਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ। ਸੰਤੀ ਅਤੇ ਸੰਤੀ ਦੇ ਸਹੁਰੇ ਵੀ ਇਹਨੂੰ ਬੋਝ ਸਮਝਦੇ ਨੇ।” ਤਾਈ ਨੇ ਮਾਸਟਰ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਲੰਮਾ ਹੋਕਾ ਭਰਿਆ, ' 'ਕੱਲਾ ਤਾਂ ਮੁਨਸ਼ੀ ਜੀ, ਰੱਬ ਕਰਕੇ ਰੁਖ ਵੀ ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਇਸ ਮਾਂ ਪਿਉ ਬਾਹਰੀ ਵਿਚਾਰੀ ਮਸੂਮ ਨੂੰ ਲੈ ਆਈ। ਚਲੋ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਖਾਏ ਗੀ।ਨਾਲੇ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਲਗਾ ਰਹੇਗਾ। 'ਕੱਲੀ ਨੂੰ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਘਰ ਵੱਢ ਵੱਢ ਖਾਂਦਾ ਏ।” ਬੋਲਦਿਆਂ ਬੋਲਦਿਆਂ ਉਹਦਾ ਗੱਚ ਭਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੁਪੱਟੇ ਦੇ ਪਲੇ ਨਾਲ ਤਰਿਪਕਦੇ ਅਥਰੂ ਪੂੰਝੇ ਤੇ ਪਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਸਟਰ ਦੇ ਅਗੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। {{gap}}ਮਾਸਟਰ ਪੰਡਤ ਅਨੰਤ ਰਾਮ ਨੇ ਪਾਲੀ ਦਾ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਿਰ ਪਲੋਸਿਆ ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੁਛਿਆ “ਬੀਬਾ, ਕੀ ਨਾਂ ਏ ਤੇਰਾ {{gap}}“ਜਸਪਾਲ ਕੌਰ, ਪਾਲੀ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜੇਹੀ ਕਿਹਾ {{gap}}ਫਿਰ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਪੁਛਿਆ, ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਪੁਛਿਆ। {{gap}}“ਅੱਛਾ ਬੇਟੇ, ਤੁਹਾਡਾ ਪਿੰਡ ਝਨਾਂ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਰਲੇ ਕੰਢੇ ਸੀ। ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਰਾਮ ਨੇ ਬੁਝਦੇ ਹੁੱਕੇ ਦਾ ਸੂਟਾ ਮਾਰਿਆ। {{gap}}ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਨਵੀਂ ਆਈ ਵਿਦਿਅਰਥਣ ਵਲ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ।ਮੈਂ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਇਸ ਝਨਾਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਲੋਕ ਕਿੰਨੇ ਸੋਹਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਲੀ ਵੀ ਕਿਸੇ ਜਲਾਲੀ, ਸੋਹਣੀ ਜਾਂ ਹੀਰ ਦੀ ਧੀ ਹੋਵੇਗੀ। {{gap}}ਪਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਸਟਰ ਨੇ ਤੀਜੀ ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਕੀਤਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਪਾਲੀ ਨੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ ਉਹਨੀ ਦਿਨੀਂ ਮਦਰੱਸੇ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਗਰੁੱਪਬੰਦੀ ਸੀ। ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਵੇ ਤਾਂ ਗਰੂਪਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਜਾਂ ਮੈਂਬਰ ਆਪੋ ਆਪਣੀ<noinclude>{{rh||23}}</noinclude> ije5q6xtpo4slq42yq1ueg5fqpu1a2c 250 72563 219471 2026-05-26T15:30:31Z Kaur.gurmel 192 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਲਿਸਟ ਵਿਚ ਜੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ-ਕੁੜੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁੰਡਾ। ਭਾਵੇਂ ਇਹਨਾਂ ਗਰੁਪਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਖਿਚਾ ਖਿਚਾਈ ਵਿਚ ਜਾਂ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਕਦੀ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਿਆ। ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਗੱਲੀਂ ਬਾਤੀਂ ਹਮਾਇਤ ਅਤੇ ਹਮ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 219471 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਲਿਸਟ ਵਿਚ ਜੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ-ਕੁੜੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁੰਡਾ। ਭਾਵੇਂ ਇਹਨਾਂ ਗਰੁਪਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਖਿਚਾ ਖਿਚਾਈ ਵਿਚ ਜਾਂ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਕਦੀ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਿਆ। ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਗੱਲੀਂ ਬਾਤੀਂ ਹਮਾਇਤ ਅਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। {{gap}}ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਪਾਲੀ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਦੀ ਧੀ ਖਿਲਾ ਨਾਲ ਹੋਈ, ਜਿਹਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਲਖਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਸੀ। ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਤੀਜੀ ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਹੀ ਪੜ੍ਹਦੀ ਸੀ। ਪਾਲੀ ਨੇ ਚੋਖੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਮੁੰਡੇ ਜਾਂ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਜਾਣ ਪਹਿਚਾਣ ਨਾ ਬਣਾਈ। ਵੇਲੇ ਕੁਵੇਲੇ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਲੋੜ ਮੂਜਬ, ਸਿਆਹੀ, ਸਲੇਟੀ, ਕਲਮ-ਪੈਂਸਿਲ, ਗਾਚਣੀ, ਜਾਂ ਕਾਪੀ ਕਿਤਾਬ ਮੰਗ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਖੌਰੇ ਸੰਗਦੀ ਜਾਂ ਮਾਣਮੱਤੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਾਲੀ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਕੋਲੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਾ ਮੰਗਦੀ। ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਮੈਂ ਸਦਾ ਤਾਂਘਦਾ ਰਹਿੰਦਾ, ‘ਪਾਲੀ ਮੈਥੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਮੰਗੇ। ਮੈਂ ਇਹਨੂੰ ਕੁਝ ਦਿਆਂ। ਮੈਂ ਇਹਦੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਆਵਾਂ। ਇਹਦੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਹੋਵੇ।ਮੈਂ ਇਹਦੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਾਂ। ਖੌਰੇ ਮੇਰੇ ਵਾਂਗ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਮੁੰਡੇ ਇਹੋ ਸੋਚਦੇ ਹੋਣਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਦਾ ਸੁਹਜ ਹੀ ਬੜਾ ਪਿਆਰ ਦਾ ਪਾਤਰ ਸੀ। ਪੰਜ ਤੇ ਸੱਤ ਜਾਂ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਲੰਘ ਗਏ। ਹੋਰਾਂ ਵਾਂਗ ਮੈਂ ਵੀ ਉਹਨੂੰ ਬੁਲਾਣ ਕੂਆਣ ਜਾਂ ਵਾਕਫੀ ਗੰਢਣ ਜਾਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਦੇਣ ਵਿਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਉਹ ਛੁਟੀ ਮਿਲਣ ਤੇ ਚੁਪ ਚਾਪ ਬਸਤਾ ਵਲੋਟ, ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਹੱਸੇ ਬੋਲੇ ਲਖਵਿੰਦਰ ਨਾਲ ਘਰ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪੈਂਦੀ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਘਰੋਂ ਆਉਂਦੀ ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਪਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਹੁੰਦੀ। ਲੰਮੀ ਤਾਂਘ ਤੜਪ ਤੋਂ ਬਾਹਦ ਆਖਰ ਇਕ ਦਿਨ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਹੀ ਗਿਆ। ਸ਼ੁਭ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਵੇਲਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਬਾਹਰੋਂ ਖੇਡ ਕੁੱਦ ਕੇ ਘਰ ਆਇਆ ਤਾਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਘਰ ਰਸੋਈ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਵੱਡੀ ਭਰਜਾਈ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਬਜੀ ਚੀਰ ਰਹੀ ਏ, ਅਤੇ ਪਾਲੀ ਕੋਲੇ ਬੈਠੀ ਉਹਦਾ ਹੱਥ ਵਟਾ ਰਹੀ ਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂਦਿਆਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਘਰ ਵੀ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹੀ ਆਈ ਸੀ।<noinclude>{{rh||24}}</noinclude> 3juqq28zs7nswfw8dsa5mvg0tamxp7a 219478 219471 2026-05-26T16:26:58Z Kaur.gurmel 192 219478 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਲਿਸਟ ਵਿਚ ਜੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ-ਕੁੜੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁੰਡਾ। ਭਾਵੇਂ ਇਹਨਾਂ ਗਰੁਪਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਖਿਚਾ ਖਿਚਾਈ ਵਿਚ ਜਾਂ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਕਦੀ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਿਆ। ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਗੱਲੀਂ ਬਾਤੀਂ ਹਮਾਇਤ ਅਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। {{gap}}ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਪਾਲੀ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਦੀ ਧੀ ਖਿਲਾ ਨਾਲ ਹੋਈ, ਜਿਹਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਲਖਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਸੀ। ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਤੀਜੀ ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਹੀ ਪੜ੍ਹਦੀ ਸੀ। ਪਾਲੀ ਨੇ ਚੋਖੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਮੁੰਡੇ ਜਾਂ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਜਾਣ ਪਹਿਚਾਣ ਨਾ ਬਣਾਈ। {{gap}}ਵੇਲੇ ਕੁਵੇਲੇ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਲੋੜ ਮੂਜਬ, ਸਿਆਹੀ, ਸਲੇਟੀ, ਕਲਮ-ਪੈਂਸਿਲ, ਗਾਚਣੀ, ਜਾਂ ਕਾਪੀ ਕਿਤਾਬ ਮੰਗ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਖੌਰੇ ਸੰਗਦੀ ਜਾਂ ਮਾਣਮੱਤੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਾਲੀ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਕੋਲੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਾ ਮੰਗਦੀ। {{gap}}ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਮੈਂ ਸਦਾ ਤਾਂਘਦਾ ਰਹਿੰਦਾ, ‘ਪਾਲੀ ਮੈਥੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਮੰਗੇ। ਮੈਂ ਇਹਨੂੰ ਕੁਝ ਦਿਆਂ। ਮੈਂ ਇਹਦੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਆਵਾਂ। ਇਹਦੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਇਹਦੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਾਂ। {{gap}}ਖੌਰੇ ਮੇਰੇ ਵਾਂਗ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਮੁੰਡੇ ਇਹੋ ਸੋਚਦੇ ਹੋਣਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਦਾ ਸੁਹਜ ਹੀ ਬੜਾ ਪਿਆਰ ਦਾ ਪਾਤਰ ਸੀ। {{gap}}ਪੰਜ ਤੇ ਸੱਤ ਜਾਂ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਲੰਘ ਗਏ। ਹੋਰਾਂ ਵਾਂਗ ਮੈਂ ਵੀ ਉਹਨੂੰ ਬੁਲਾਣ ਕੂਆਣ ਜਾਂ ਵਾਕਫੀ ਗੰਢਣ ਜਾਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਦੇਣ ਵਿਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਉਹ ਛੁਟੀ ਮਿਲਣ ਤੇ ਚੁਪ ਚਾਪ ਬਸਤਾ ਵਲੋਟ, ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਹੱਸੇ ਬੋਲੇ ਲਖਵਿੰਦਰ ਨਾਲ ਘਰ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪੈਂਦੀ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਘਰੋਂ ਆਉਂਦੀ ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਪਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਹੁੰਦੀ। {{gap}}ਲੰਮੀ ਤਾਂਘ ਤੜਪ ਤੋਂ ਬਾਹਦ ਆਖਰ ਇਕ ਦਿਨ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਹੀ ਗਿਆ। ਸ਼ੁਭ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਵੇਲਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਬਾਹਰੋਂ ਖੇਡ ਕੁੱਦ ਕੇ ਘਰ ਆਇਆ ਤਾਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਘਰ ਰਸੋਈ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਵੱਡੀ ਭਰਜਾਈ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਬਜੀ ਚੀਰ ਰਹੀ ਏ, ਅਤੇ ਪਾਲੀ ਕੋਲੇ ਬੈਠੀ ਉਹਦਾ ਹੱਥ ਵਟਾ ਰਹੀ ਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂਦਿਆਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਘਰ ਵੀ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹੀ ਆਈ ਸੀ।<noinclude>{{rh||24}}</noinclude> sj8b2y19z2khql00rnezymtle45madk 219480 219478 2026-05-26T16:27:47Z Kaur.gurmel 192 219480 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਲਿਸਟ ਵਿਚ ਜੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ-ਕੁੜੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁੰਡਾ। ਭਾਵੇਂ ਇਹਨਾਂ ਗਰੁਪਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਖਿਚਾ ਖਿਚਾਈ ਵਿਚ ਜਾਂ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਕਦੀ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਿਆ। ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਗੱਲੀਂ ਬਾਤੀਂ ਹਮਾਇਤ ਅਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। {{gap}}ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਪਾਲੀ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਦੀ ਧੀ ਖਿਲਾ ਨਾਲ ਹੋਈ, ਜਿਹਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਲਖਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਸੀ। ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਤੀਜੀ ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਹੀ ਪੜ੍ਹਦੀ ਸੀ। ਪਾਲੀ ਨੇ ਚੋਖੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਮੁੰਡੇ ਜਾਂ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਜਾਣ ਪਹਿਚਾਣ ਨਾ ਬਣਾਈ। {{gap}}ਵੇਲੇ ਕੁਵੇਲੇ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਲੋੜ ਮੂਜਬ, ਸਿਆਹੀ, ਸਲੇਟੀ, ਕਲਮ-ਪੈਂਸਿਲ, ਗਾਚਣੀ, ਜਾਂ ਕਾਪੀ ਕਿਤਾਬ ਮੰਗ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਖੌਰੇ ਸੰਗਦੀ ਜਾਂ ਮਾਣਮੱਤੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਾਲੀ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਕੋਲੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਾ ਮੰਗਦੀ। {{gap}}ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਮੈਂ ਸਦਾ ਤਾਂਘਦਾ ਰਹਿੰਦਾ, ‘ਪਾਲੀ ਮੈਥੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਮੰਗੇ। ਮੈਂ ਇਹਨੂੰ ਕੁਝ ਦਿਆਂ। ਮੈਂ ਇਹਦੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਆਵਾਂ। ਇਹਦੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਇਹਦੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਾਂ। {{gap}}ਖੌਰੇ ਮੇਰੇ ਵਾਂਗ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਮੁੰਡੇ ਇਹੋ ਸੋਚਦੇ ਹੋਣਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਦਾ ਸੁਹਜ ਹੀ ਬੜਾ ਪਿਆਰ ਦਾ ਪਾਤਰ ਸੀ। {{gap}}ਪੰਜ ਤੇ ਸੱਤ ਜਾਂ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਲੰਘ ਗਏ। ਹੋਰਾਂ ਵਾਂਗ ਮੈਂ ਵੀ ਉਹਨੂੰ ਬੁਲਾਣ ਕੂਆਣ ਜਾਂ ਵਾਕਫੀ ਗੰਢਣ ਜਾਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਦੇਣ ਵਿਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਉਹ ਛੁਟੀ ਮਿਲਣ ਤੇ ਚੁਪ ਚਾਪ ਬਸਤਾ ਵਲੋਟ, ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਹੱਸੇ ਬੋਲੇ ਲਖਵਿੰਦਰ ਨਾਲ ਘਰ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪੈਂਦੀ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਘਰੋਂ ਆਉਂਦੀ ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਪਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਹੁੰਦੀ। {{gap}}ਲੰਮੀ ਤਾਂਘ ਤੜਪ ਤੋਂ ਬਾਹਦ ਆਖਰ ਇਕ ਦਿਨ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਹੀ ਗਿਆ। ਸ਼ੁਭ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਵੇਲਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਬਾਹਰੋਂ ਖੇਡ ਕੁੱਦ ਕੇ ਘਰ ਆਇਆ ਤਾਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਘਰ ਰਸੋਈ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਵੱਡੀ ਭਰਜਾਈ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਬਜੀ ਚੀਰ ਰਹੀ ਏ, ਅਤੇ ਪਾਲੀ ਕੋਲੇ ਬੈਠੀ ਉਹਦਾ ਹੱਥ ਵਟਾ ਰਹੀ ਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂਦਿਆਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਘਰ ਵੀ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹੀ ਆਈ ਸੀ।<noinclude>{{rh||24}}</noinclude> g2r734ymttemsgaylu1oioka07cftc1 219505 219480 2026-05-27T01:17:03Z Kaur.gurmel 192 /* ਸੋਧਣਾ */ 219505 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਲਿਸਟ ਵਿਚ ਜੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ-ਕੁੜੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁੰਡਾ। ਭਾਵੇਂ ਇਹਨਾਂ ਗਰੁਪਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਖਿਚਾ ਖਿਚਾਈ ਵਿਚ ਜਾਂ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਕਦੀ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਿਆ। ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਗੱਲੀਂ ਬਾਤੀਂ ਹਮਾਇਤ ਅਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। {{gap}}ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਪਾਲੀ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਦੀ ਧੀ ਖਿਲਾ ਨਾਲ ਹੋਈ, ਜਿਹਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਲਖਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਸੀ। ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਤੀਜੀ ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਹੀ ਪੜ੍ਹਦੀ ਸੀ। ਪਾਲੀ ਨੇ ਚੋਖੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਮੁੰਡੇ ਜਾਂ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਜਾਣ ਪਹਿਚਾਣ ਨਾ ਬਣਾਈ। {{gap}}ਵੇਲੇ ਕੁਵੇਲੇ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਲੋੜ ਮੂਜਬ, ਸਿਆਹੀ, ਸਲੇਟੀ, ਕਲਮ-ਪੈਂਸਿਲ, ਗਾਚਣੀ, ਜਾਂ ਕਾਪੀ ਕਿਤਾਬ ਮੰਗ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਖੌਰੇ ਸੰਗਦੀ ਜਾਂ ਮਾਣਮੱਤੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਾਲੀ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਕੋਲੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਾ ਮੰਗਦੀ। {{gap}}ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਮੈਂ ਸਦਾ ਤਾਂਘਦਾ ਰਹਿੰਦਾ, ‘ਪਾਲੀ ਮੈਥੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਮੰਗੇ। ਮੈਂ ਇਹਨੂੰ ਕੁਝ ਦਿਆਂ। ਮੈਂ ਇਹਦੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਆਵਾਂ। ਇਹਦੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਇਹਦੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਾਂ। {{gap}}ਖੌਰੇ ਮੇਰੇ ਵਾਂਗ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਮੁੰਡੇ ਇਹੋ ਸੋਚਦੇ ਹੋਣਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਦਾ ਸੁਹਜ ਹੀ ਬੜਾ ਪਿਆਰ ਦਾ ਪਾਤਰ ਸੀ। {{gap}}ਪੰਜ ਤੇ ਸੱਤ ਜਾਂ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਲੰਘ ਗਏ। ਹੋਰਾਂ ਵਾਂਗ ਮੈਂ ਵੀ ਉਹਨੂੰ ਬੁਲਾਣ ਕੂਆਣ ਜਾਂ ਵਾਕਫੀ ਗੰਢਣ ਜਾਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਦੇਣ ਵਿਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਉਹ ਛੁਟੀ ਮਿਲਣ ਤੇ ਚੁਪ ਚਾਪ ਬਸਤਾ ਵਲੇਟ, ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਹੱਸੇ ਬੋਲੇ ਲਖਵਿੰਦਰ ਨਾਲ ਘਰ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪੈਂਦੀ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਘਰੋਂ ਆਉਂਦੀ ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਪਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਹੁੰਦੀ। {{gap}}ਲੰਮੀ ਤਾਂਘ ਤੜਪ ਤੋਂ ਬਾਹਦ ਆਖਰ ਇਕ ਦਿਨ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਹੀ ਗਿਆ। ਸ਼ੁਭ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਵੇਲਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਬਾਹਰੋਂ ਖੇਡ ਕੁੱਦ ਕੇ ਘਰ ਆਇਆ ਤਾਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਘਰ ਰਸੋਈ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਵੱਡੀ ਭਰਜਾਈ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਬਜੀ ਚੀਰ ਰਹੀ ਏ, ਅਤੇ ਪਾਲੀ ਕੋਲੇ ਬੈਠੀ ਉਹਦਾ ਹੱਥ ਵਟਾ ਰਹੀ ਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂਦਿਆਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਘਰ ਵੀ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹੀ ਆਈ ਸੀ।<noinclude>{{rh||24}}</noinclude> bmesc5htv8o7l7kr5bmw0sbj5hvtjiz 250 72564 219476 2026-05-26T16:21:54Z Jalseerat Aman 2446 /* ਸੋਧਣਾ */ 219476 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Jalseerat Aman" /></noinclude> ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਰੇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਇਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਰਾਖਵਾਂਕਰਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਾ ਲਾਭ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਧਰਨੇ, ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਤੇ ਉਤਾਰੂ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿਚ ਗੁੱਜਰਾਂ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿਚ ਜਾਟਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰਿਜ਼ਰਵ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਇਕ ਅੰਗਹੀਣ ਹੋਣ ਲਈ ਕੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਰੰਤੂ ਅੰਗਹੀਣ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਕੋਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ। ਪਤਾ ਹੈ ਕਿਉਂ? ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਗਹੀਣ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਅੰਗਹੀਣ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਲਾਭ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਗਹੀਣ ਹੋਣਾਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਪਲ ਪਲ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਭਾਵ ਲੋਕ ਫਰੀ 'ਚ ਮਲਾਈ ਖਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਤਾਂ ਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਅੰਗਹੀਣ ਕੈਟਾਗਰੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸੱਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਵੰਦ ਤੋਂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਜਿੰਨੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਅੰਗਹੀਣ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਪਲ-ਪਲ, ਛਿਣ-ਛਿਣ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਅੰਗਹੀਣਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਨ ਰਾਖਵੀਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਹਰ ਪਲ ਆਪਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ? ਸ਼ਾਇਦ ਨਹੀਂ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਚੋਟ ਚਾਹੀਦੀ ਐ, ਉਸਨੂੰ ਕੀ ਲੈਣਾ ਕਿ ਕਿਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੁਖ, ਤਕਲੀਫਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਕ ਅੰਗਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਦੇਖ ਕੇ ਪਾਠਕ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਅੰਗਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜਾਤ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਕੇ ਮਦਦ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਾਤ ਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮਦਦ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਕੀ ਇਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਕਿਸੇ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਦਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦੀਆਂ ਜਾਂ ਉੱਚੀ ਜਾਤ ਦਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਘੱਟ ਗਈਆਂ ?<noinclude>{{rh||16}}</noinclude> mdw9uv79ysm6cyq265b186h25wn5r8n 250 72565 219481 2026-05-26T16:28:49Z Jalseerat Aman 2446 /* ਸੋਧਣਾ */ 219481 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Jalseerat Aman" /></noinclude> ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਚ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਣਾ। ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਕਾਰਾਤਮਕ (positively) ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ ਜਾਂ ਮੈਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਕੇ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ। ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣਾ ਹੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸ੍ਵੈ-ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬਿਨਾਂ ਵਿਆਜ਼ ਕਰਜ਼ਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਵਿਚਾਰਾ ਕਰਜ਼ਾ ਮੁਆਫ਼ੀ ਲਈ ਵੀ ਖੁਦਕਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। {{gap}}ਹਾਂ, ਆਰਜ਼ੀ ਤੌਰ ਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਕੁਦਰਤ ਜ਼ਰੂਰ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਮੰਤਰੀ ਜਾਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਬਾਥਰੂਮ ਵਿਚ ਡਿਗ ਕੇ ਚੂਲ੍ਹਾ ਟੁੱਟ ਜਾਣਾ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਸੈਰ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਪੈਰ ਦੀ ਹੱਡੀ ਦਾ ਟੁੱਟ ਜਾਣਾ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਆਰਜ਼ੀ ਅੰਗਹੀਣਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਲਸਤਰ ਲਗਣ ਦੇ ਕੁਝ ਹਫਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਵਿਅਕਤੀ ਫਿਰ ਨਾਰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਠੀਕ ਹੋਣ ਤੱਕ ਉਹ ਮੰਤਰੀ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਜਾਂ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੋਰ ਕੰਮ ਤਾਂ ਕੀ ਕਰਨੇ ਦਫਤਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਡਿਗ ਕੇ ਹੱਡੀ ਟੁੱਟਣ ਬਾਰੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਖਬਰਾਂ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਕੀ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਦੋਨੋਂ ਲੱਤਾਂ ਜਾਂ ਬਾਹਾਂ ਤੋਂ ਨਕਾਰਾ ਅੰਗਹੀਣ ਹਨ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਦਫਤਰ ਜਾਂਦੇ ਹੋਣਗੇ। ਕੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਖ-ਤਕਲੀਫਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹਨ ? ਸ਼ਾਇਦ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂ ਜੋ ਜੇਕਰ ਸਰਕਾਰਾਂ ਏਨੀਆਂ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਤਾਂ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਧਰਨੇ, ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਨਾ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ। ਸਗੋਂ ਇਕ ਵਾਰ ਮੈਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਇਹ ਖਬਰ ਪੜ੍ਹੀ ਕਿ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਚ ਆਪਣੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਨੇਤਰਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਗੱਲ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮੰਤਰੀਆਂ/ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਆਰਜ਼ੀ ਤੌਰ ਤੇ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ<noinclude>{{rh||17}}</noinclude> hc8k87ga1o1tbr1bb3i39lbihz716pt 250 72566 219482 2026-05-26T16:29:30Z Kaur.gurmel 192 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਉਹ ਵੀ ਤਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਜਿਹੜੀ ਅੰਦਰ ਪਸਾਰ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਮਾਂ ਜੀ ਕੋਲ ਬੈਠੀ ਦੁਖ ਸੁਖ ਫੋਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਪਸਾਰ ਦੇ ਬੂਹੇ ਕੋਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ। {{gap}}ਮੇਰੀ ਰਗ਼ ਰਜ਼ਾ ਲੂੰ-ਲੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਖੇੜੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ। ਮਾਂ ਜ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 219482 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਉਹ ਵੀ ਤਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਜਿਹੜੀ ਅੰਦਰ ਪਸਾਰ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਮਾਂ ਜੀ ਕੋਲ ਬੈਠੀ ਦੁਖ ਸੁਖ ਫੋਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਪਸਾਰ ਦੇ ਬੂਹੇ ਕੋਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ। {{gap}}ਮੇਰੀ ਰਗ਼ ਰਜ਼ਾ ਲੂੰ-ਲੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਖੇੜੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ। ਮਾਂ ਜੀ ਤੇ ਤਾਈ ਵਿਚਾਲੇ ਗੱਲ ਪਾਲੀ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਾਰੇ ਹੋਈ ਸੀ। ਰਿਸ਼ਤਾ ਮੇਰੇ ਵਡੇ ਭਰਾ ਨਾਲ। {{gap}}ਮਾਂ ਜੀ ਨੇ ਤਾਈ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿਤਾ ਤੇ ਕਿਹਾ, ‘ਭੈਣੇ, ਜਸਪਾਲ ਸਾਡੇ ਸਿਰ ਮੱਥੇ, ਘਰ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਥੁੜ ਨਹੀਂ, ਦਾਜ ਦਹੇਜ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸਭ ਕੁੱਝ ਏ। ਜਸਪਾਲ ਵਰਗੀ ਕੁੜੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਘਰੀਂ। ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਅਜੇ ਬਾਲੜੀ ਏ। ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਅਜੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਕੋਈ ਕਾਹਲੀ ਨਹੀਂ। ਨਾਲੇ ਭੈਣੇ ਧੀਆਂ ਤੇ ਧਰੇਕਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਲਗਦੀ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਤੋ ਹਯਾਤੀ ਦੇਵੇ।' ਮਾਂ ਜੀ ਇਕੋ ਸਾਹੇ ਕਿੰਨਾਂ ਕੁੱਝ ਆਖ ਗਈ। {{gap}}ਤਾਈ ਨੇ ਮਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਚੁੰਮੇ, ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਲਾਂਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰੇ ਧੰਨ ਭਾਗ ਭੈਣਾ, ਤੂੰ ਪਾਲੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਭਾਰ ਲਾਹ ਦਿੱਤਾ ਏ। ਮੇਰੀ ਅਰਦਾਸ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਦਰਗਾਹੇ ਮੰਜੂਰ ਹੋਈ। ਅੱਜ ਤੋਂ ਪਾਲੀ ਤੁਹਾਡੀ ਏ। ਮੇਰੀ ਤਾਂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੇ ਨੇੜੇ ਹੋ ਕੇ ਸੁਣੀ ਏ। {{gap}}ਤਾਈ ਗਦ ਗਦ ਹੋਈ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਫੁਟਦੇ ਸੋਮੇ ਸਮੇਟ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਖਲੋਤਾ-ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਖਿੜਿਆ ਮਹਿਕਿਆ ਟਹਿਕਿਆ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਲੀ ਤੇ ਭਾਬੀ ਪਰੀਤਮ ਵੀ ਅੰਦਰ ਆਈਆਂ। {{gap}}ਮਾਂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਪ੍ਰੀਤਮ ਕੌਰੋ, ਥਾਲੀ ਵਿਚ ਮਿੱਠਾ ਲਿਆ। ਅਸਾਂ ਜਸਪਾਲ ਅਪਣਾ ਲਈ ਏ।” ਅਤੇ ਮਾਂ ਜੀ ਨੇ ਪਾਲੀ ਦਾ ਸਿਰ ਮੂੰਹ ਪਲੋਸ ਗੋਦੀ ਵਿਚ ਬਿਠਾ ਹਿੱਕ ਨਾਲ ਘੁੱਟ ਲਿਆ। {{gap}}ਭਾਬੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕੌਰ ਮਿੱਠਾ ਲਿਆਈ, ਬੜਾ ਚਾਈਂ ਚਾਈਂ ਪਾਲੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਚੁਟਕੀ ਪਾਈ ਤੇ ਗਦ ਗਦ ਹੋਈ ਨੇ ਪਾਲੀ ਦਾ ਮੂੰਹ ਚੁੰਮ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ, ‘ਅੱਜ ਤੋਂ ਪਾਲੀ ਸਾਡੀ ਏ। ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਰੱਖੀਂ।” {{gap}}ਤਾਈਂ ਬੜੀ ਪਰਸੰਨ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਕ ਚੰਗੇ ਪ੍ਰਵਾਰ ਨਾਲ ਉਹਦੇ ਸੰਬੰਧ ਬਣ ਗਏ ਸਨ, ਸਾਂਝ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। {{gap}}ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਹੀ ਪਾਲੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਸਾਂਝ ਅਪਣੱਤ ਬਣੀ। ਭਾਵੇਂ ਉਦੋਂ ਤੀਜੀ<noinclude>{{rh||25}}</noinclude> jsci23qgvwkorbmeihctzka0mj29gkx 219506 219482 2026-05-27T01:21:52Z Kaur.gurmel 192 /* ਸੋਧਣਾ */ 219506 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਉਹ ਵੀ ਤਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਜਿਹੜੀ ਅੰਦਰ ਪਸਾਰ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਮਾਂ ਜੀ ਕੋਲ ਬੈਠੀ ਦੁਖ ਸੁਖ ਫੋਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਪਸਾਰ ਦੇ ਬੂਹੇ ਕੋਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ। {{gap}}ਮੇਰੀ ਰਗ਼ ਰਜ਼ਾ ਲੂੰ-ਲੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਖੇੜੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ। ਮਾਂ ਜੀ ਤੇ ਤਾਈ ਵਿਚਾਲੇ ਗੱਲ ਪਾਲੀ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਾਰੇ ਹੋਈ ਸੀ। ਰਿਸ਼ਤਾ ਮੇਰੇ ਵਡੇ ਭਰਾ ਨਾਲ। {{gap}}ਮਾਂ ਜੀ ਨੇ ਤਾਈ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿਤਾ ਤੇ ਕਿਹਾ, ‘ਭੈਣੇ, ਜਸਪਾਲ ਸਾਡੇ ਸਿਰ ਮੱਥੇ, ਘਰ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਥੁੜ ਨਹੀਂ, ਦਾਜ ਦਹੇਜ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸਭ ਕੁੱਝ ਏ। ਜਸਪਾਲ ਵਰਗੀ ਕੁੜੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਘਰੀਂ। ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਅਜੇ ਬਾਲੜੀ ਏ। ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਅਜੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਕੋਈ ਕਾਹਲੀ ਨਹੀਂ। ਨਾਲੇ ਭੈਣੇ ਧੀਆਂ ਤੇ ਧਰੇਕਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਲਗਦੀ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਤੋ ਹਯਾਤੀ ਦੇਵੇ।' ਮਾਂ ਜੀ ਇਕੋ ਸਾਹੇ ਕਿੰਨਾਂ ਕੁੱਝ ਆਖ ਗਈ। {{gap}}ਤਾਈ ਨੇ ਮਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਚੁੰਮੇ, ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਲਾਂਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰੇ ਧੰਨ ਭਾਗ ਭੈਣਾ, ਤੂੰ ਪਾਲੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਭਾਰ ਲਾਹ ਦਿੱਤਾ ਏ। ਮੇਰੀ ਅਰਦਾਸ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਦਰਗਾਹੇ ਮੰਜੂਰ ਹੋਈ। ਅੱਜ ਤੋਂ ਪਾਲੀ ਤੁਹਾਡੀ ਏ। ਮੇਰੀ ਤਾਂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੇ ਨੇੜੇ ਹੋ ਕੇ ਸੁਣੀ ਏ।" {{gap}}ਤਾਈ ਗਦ ਗਦ ਹੋਈ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਫੁਟਦੇ ਸੋਮੇ ਸਮੇਟ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਖਲੋਤਾ-ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਖਿੜਿਆ ਮਹਿਕਿਆ ਟਹਿਕਿਆ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਲੀ ਤੇ ਭਾਬੀ ਪਰੀਤਮ ਵੀ ਅੰਦਰ ਆਈਆਂ। {{gap}}ਮਾਂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਪ੍ਰੀਤਮ ਕੌਰੋ, ਥਾਲੀ ਵਿਚ ਮਿੱਠਾ ਲਿਆ। ਅਸਾਂ ਜਸਪਾਲ ਅਪਣਾ ਲਈ ਏ।” ਅਤੇ ਮਾਂ ਜੀ ਨੇ ਪਾਲੀ ਦਾ ਸਿਰ ਮੂੰਹ ਪਲੋਸ ਗੋਦੀ ਵਿਚ ਬਿਠਾ ਹਿੱਕ ਨਾਲ ਘੁੱਟ ਲਿਆ। {{gap}}ਭਾਬੀ ਪਰੀਤਮ ਕੌਰ ਮਿੱਠਾ ਲਿਆਈ, ਬੜਾ ਚਾਈਂ ਚਾਈਂ ਪਾਲੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਚੁਟਕੀ ਪਾਈ ਤੇ ਗਦ ਗਦ ਹੋਈ ਨੇ ਪਾਲੀ ਦਾ ਮੂੰਹ ਚੁੰਮ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ, ‘ਅੱਜ ਤੋਂ ਪਾਲੀ ਸਾਡੀ ਏ। ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਰੱਖੀਂ।” {{gap}}ਤਾਈਂ ਬੜੀ ਪਰਸੰਨ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਕ ਚੰਗੇ ਪ੍ਰਵਾਰ ਨਾਲ ਉਹਦੇ ਸੰਬੰਧ ਬਣ ਗਏ ਸਨ, ਸਾਂਝ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। {{gap}}ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਹੀ ਪਾਲੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਸਾਂਝ ਅਪਣੱਤ ਬਣੀ। ਭਾਵੇਂ ਉਦੋਂ ਤੀਜੀ<noinclude>{{rh||25}}</noinclude> 1qkveatgypqip0uqcngecgl20szup3m 250 72567 219485 2026-05-26T16:35:59Z Dr. Pawantibba 1797 /* Not proofread */ 219485 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Dr. Pawantibba" /></noinclude>( ੭੧੦ 7? ਕੰਢੇ ੩ ਜੱ ੧੯੦ ਲੱਤ ਲੱ ਕਘਲੰ੨ [੩੦੩ (4 ਜੱਦ ਨਹ ਲਗੀਆਂ ੪) ਤੁਪਕਕੇਲਹੀਐ ।। ਜਵਨੈਠਵਰਰੁਚੈਤਹਕਹੀਐ । ੧੧੦੮॥ ਆਦਿ ਭਿ & ਤੂਪਣੀਸ਼ਬਦਥਖਾਨਹੁ । ਅਰੁਪਦਅਔਤਤਵਨਕੇਠਾਨਹੁ ।। ਨਮੁਪਕ ਇੰ 'ਇ ਕੈ ਸਕਲਪਛਾਨਹੁ ॥॥ ਜਿਹਠਾਪ੍ਰੁਰੈਸੁਤਹੀਪ੍ਰਮਾਨੋਹੁ ।॥ ੧੧੧੦ ॥ | ਅੜਿਲ ॥ ਬਧਕਰਣੀਮੁਖਤੇ ਸਥਦਾਦਿਉਚਾਰੀਐ 1 ਅਰਣੀਤਾਕੇਅੰਲ ਹੂ ( (ਲੈ ਤਿਸਥਦਕੋਡਾਰੀਐ ॥ ਸਕ ਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮਜਾਨਜੀਅਲੀਜੀਐ ॥ ਹੋ ੍ ਜਵਨਠਵਰਰੁਚਹੋਇਤਹੀਤੇਦੀਜੀਐ ।। ੧੧੧੧ ॥ ਕਿੰਕਰਣੀਸਥਦਾ ਦਿਉਚਾਰਨਕੀਜੀਐ ॥ ਅਰਣੀਤਾਕੇਅੰਤਸਬਦਕੋਂ ਦੀਜੀਐ ॥ ਸਕਲ ਤ ਤੁਪਕਕੇਨਾਮਪਛਾਨਪ੍ਰਥੀਨਚਿੱਤ ।। ਹੋਜਿਹਚਾਹੋਇਹਨਾਮਦੇਹੁਭੀਤਰ ਟਰ] ਕਵਿੱਤ ॥ ੧੧੧੨ ॥ ਚੌਪਈ ॥ ਅਨਚਰਨੀਸਬਦਾਦਿਉਚਰੀਐ ।। 2] ਅਰਿਪਦਅੰਤਤਵਨਕੇਡਰੀਐ ॥ ਸਭਸ੍ਰੀਨਾਮਤੁਪਕਕੇਠਨਹੀਐ ॥ ਉਚ ਝਿ ਰੋਤਹਾਂਠਵਰਜਿਹਚਹੀਐ ॥ ੧੧੧੩ ॥ ਅੜਿਲ ॥ ਆਦਿਅਨਗ ਹ ੪ ਨੀਸਬਦਉਚਾਰਨਕੀ ਜੀਐ।ਹਨਨੀਤਾਕੇ ਅੰਤ ਸਥਦਕੋ ਦੀਜੀਐ ।' ਸਕ ਫਿ' ਹ ਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮਸੁਘਰਟਨਹਿਠੀਜੀਐ ॥ ਹੋਜਹਜਹਸਬਦਚਹੀਜੈਤਹ ਤਹਦੀਜੀਐ ॥ ੧(੧੧੪॥ ਕਿੰਕਰਣੀਮੁਖਤੇਸਬਦਾਦਿਉਚਾਰੀਐ ॥ | ਟ ਮਥਣੀਤਾਕੇਅੰਤ ਸਬਦਕੌਡਾਰੀਐ ।। ਸਕਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮਸੁਘਰਜੀਯ ਵੈ ਫ ਜਾਨਿਲੈ ॥ _ਹੋਜਵਨਠਵਰਮੋਚਹੋਂਤਹੀਏਸਬਦਦੈ ॥ ੧੧੧੫ ॥ ਫ ਦੋਹਰਾ ॥ ਪ੍ਰਤਿਨਾਆਦਿਉਚਾਰਕੈਅਰਿਪਦਅੰਤਉਚਾਰ ॥ ਸਭਸ੍ਰੀਨਾ ਡ 98 ਮਤੁਫੈ ਰਾਕੈਠਭੀਜੈਸੁਕਵਿਸੁਧਾਰ ॥ ੧੧੧੬ ॥। ਧੁਜਨੀਆਦਿਬਖਾਨਕੈ ਡਿ ੩] ਅਰਿਪਦਭਾਖੋਅੰਤ ॥ ਸਭਸ੍ਰੀਨਾਮਤੁਫੈਗਕੇਨਿਕਸਤਚਲੈਅਨੋਤ ।112 0] (੧੧੭ ॥। ਆਦਿਬਾਹਿਨੀਸਥਦਕਹਿਅੰਤਸੱੜ ਪਦਦ।ਨ / ਨਾਮਤੁਪਕ | ] ਕੇਹੌਤਹੈਲੀਜਹੁਸਮੜਪ੍ਰਥੀਨ ॥ ੧੧੧੮ ॥ ਕਾਂਮਾਆਦਿਸਬਦੁਚਰਕੈ ਛਿ ਵ| ਅਰਿਪਦਅੰਤਸਦੇਹੁ ॥ ਨਾਮਤੁਪਕਕੇਹੋਤਹੈਚੀਨਚਤੁਰਚਿਤਲੇਹੁ ॥ ਟੀ | (੧੧੮॥ ਕਾਮਆਦਿਸਥਦੁਚਰਕੈਅਰਿਪਦਐਤਬਖਾਨ ॥ ਨਾਮਤੁਪ ਡ ਇਹ ਕਕੇ ਹੋਤਹੈ ਲੀ ਜਹੁਸਮੜਸੁ ਜਾਨ । ੧੧੨੦॥ ਅਦਿਬਿਰਖਨਸਬਦਕ ਇ ਟਰ ਹਿਅੰਤਸੱਤ੍ਪਦਦੀਨ ॥ ਨਾਪਤੁਪਕਕੋ ਹੋਤਹੇਕਲੀਜਹੁਸਮੜਪ੍੍‌ਥੀਨ । ਇੰ ਟੇ ੧੧੨੧॥ ਸੈਨਾਆਦਿਬਖਾਨਕੈਅਰਿਪਦਐਂਤਬਖਾਨ ॥ ਨਾਮਤੁਪਕਕੇ ਡ ਹੈ ਹੋਤਹੈਠਣੀਜਹੁਸਮੜਸਜਾਨ ॥ ੧੧੩੨॥ ਧਨਨੀਆਦਿਬਖਾਨਕੈ ਅ ਗੇ ਰਣੀਅੰਤਥਖਾਨ _॥ ਨਾਮਤੁਪਕਕੇਹੌਤਹੈਲੀਜਹੁਸਮੜਸੁਜਾਨ ॥ ਨੂ ੧੧੨੩ ।। ਅੜਿੱਠ ॥ ਆਦਿਬਨਖਨੀਸਬਦਰੈਚਾਰਨਕੀਜੀਐ ॥ ! ਤਰ ਪੀ [10141144 00010-01110 87114117- 01101-14011 11 1802101101011411110801141<noinclude></noinclude> p1b2rf48ytctgfrhnkfmfnmbpzo4d5o 250 72568 219486 2026-05-26T16:36:43Z Dr. Pawantibba 1797 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "( ੭੧੧ ) ਅਜਾਨੀਐ ॥ ਹੋਯਾਂਕੇਭੀਤਰਭੇਦਨਨੈਕਨੀਐ ॥੧੧੨੪ ॥ ਕ ਵੰਡਨੀਸਬਦਾਂਦਿਕੋ ਆਦਿਉਚਾਰੀਐ ॥ ਅਰਣੀਤਾਕੇ ਅੰਤਸਬਦਕੋਡਾ ਰੀਐ ॥ ਸਕਲਤੁਪਕੇਨਾਮਜਾਨਜੀਅਲੀਜੀਐਹੋਜਹਾਂਸਬਦਏਚ ਹੋਤਹੀਤੇਦੀਜੀਐ ॥੧੧੨੫॥ ਕੌਪਈ ॥ ਦਿ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 219486 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Dr. Pawantibba" /></noinclude>( ੭੧੧ ) ਅਜਾਨੀਐ ॥ ਹੋਯਾਂਕੇਭੀਤਰਭੇਦਨਨੈਕਨੀਐ ॥੧੧੨੪ ॥ ਕ ਵੰਡਨੀਸਬਦਾਂਦਿਕੋ ਆਦਿਉਚਾਰੀਐ ॥ ਅਰਣੀਤਾਕੇ ਅੰਤਸਬਦਕੋਡਾ ਰੀਐ ॥ ਸਕਲਤੁਪਕੇਨਾਮਜਾਨਜੀਅਲੀਜੀਐਹੋਜਹਾਂਸਬਦਏਚ ਹੋਤਹੀਤੇਦੀਜੀਐ ॥੧੧੨੫॥ ਕੌਪਈ ॥ ਦਿਖਯਾਕਨੀਪਦਾਦਿਭ ਨੀਜੈ ॥ ਅਰਣੀਅੰਤ ਸਬਦਤਿਹਦੀਜੈ॥ ਸਕਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮਲਹਿੱਜ ਹਿ॥ ਜਿਹਚਾਹੋਤਿਹਠਵਰਭ ਿੱਜਹਿ ॥ ੧੧੨੬॥ ਕਾਰਮੁਕਨੀਸਬ ਦਾਦਿਉਚਰੀਐ ॥ ਅਰੁਣੀਅੰਤਸਬਦੁਤਿਹਿਧਰੀਐ ॥ ਸਕਲ ਤੁਪਕਕੇ ਨਾਮਪਛਾਨੋ ॥ ਜਹਚਾਹੇ ਤਿਹਠਵਰਬਖਾਨੋ ॥ ੧੧੨੭॥ਰਿਪਸੰਤਾਪ ਣਿਆਦਿਬਖਾਨੋ ॥ ਅਰਨੀਅੰਤ ਬਦਤਿਹਠਾਂਨੋ ॥ ਸਕਲਪਕ ਨਾਮਲਹੀਜੈ ॥ ਯਾਂਮੈਂਭੇਦਨੈਕਨਹੀਕੀਜੈ॥ ੧੧੨੮ ॥ਰਿਪਖੰਡਣ ਨੀਆਦਿਭਣਿਜੈ ॥ ਅਰਣੀਸਬਦਅੰਤਤਿਹਦੀਜੈ ॥ ਸਕਲਤੁਪਕਕੇ ਨਾਮਪਛਾਨੋ ॥ ਜਹਤਹਮਿਲਸੁਘਰੁਚਬਖਾਨੋ ॥ ੧੧੨੯ ॥ ਦੁਸਦਾ ਹਨੀਆਦਿਭਣੀਜੈ ॥ ਅਰਣੀਸਬਦਅੰਤਤਿਹਦੀਜੈ ॥ ਨਾਮਤੁਪਕਕੇਤੁ ਮਲਖਿਪਾਵਹੁ ॥ ਜਹਿਚਾਹੋ ਤਿਹਠਵਰਬਤਾਵਹੁ ॥ ੧੩੦ ॥ ਰਿਪ ਘਾਇਨੀਪਦਾਦਿਖਾਨਹੁ॥ ਅਰਣੀਸਬਦਅੰਤਤਿਹਠਾਨਹੁ ॥ ਨਾਮ ਤੁਪਕਕੈਸਕਲਲਹੀਜੈ ॥ ਜਉਨਠਵਰਚਹੀਐਤਹਿਦੀਜੈ ॥ ੧੧੩੧ ॥ ਅੜਿੱਲ ॥ ਆਦਿਚਾਪਣੀਸਬਦਉਚਾਰਣਕੀਜੀਐ ॥ ਅਰਣੀਆਂ ਕੇਅੰਤਸਬਦਕੋਦੀਜੀਐ। ਸਕਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮਸੁਘਰਲਹਿਲੀਜੀਐ॥ ਹੋਜਹਜਹਚਹੀਐਸਬਦਸੁਤਹਤਹਦੀਜੀਐ ॥ ੧੧੩੨ ॥ ਭੰਚਨੀ ਸਬਦਕੋਆਦਿਬਖਾਨੀਐ ॥ ਅਰਨੀਤਾਂਕੇਅੰਤ ਸਬਦਕੋਠਾਨੀਐ ॥ ਸਕਲਤੁਪਕੇਨਾਮਜਾਨਜੀਅਲੀਜੀਐ ॥ ਹੋਕਹੋਨਿਸੰਕਸਬਠਉਰ ਨਗਨਤੀਕੀਜੀਐ ॥ ੧੩੩੩ ॥ ਛੰਦਰੂਆਮਲ ॥ ਸਭੰਜਨਿ ਆਦਿਬਖਾਨ ॥ ਰਿਪਸਬਦਬਹੁਰਪ੍ਰਮਾਨ ॥ ਸਭਨਾਮਤੁਪਕਪਛਾਨ ॥ ਨਹਿਭੇਦਯਾਂਮਹਿਜਾਨ॥ ੧੧੩੪ ॥ ਚੌਪਈ ॥ ਹਰਸਕਤਣਿਪਦ ਆਦਿਭਣਿਜੈ ॥ ਅਰਣੀਸਬਦਅੰਤਤਿਹਦਿਜੈ॥ ਨਾਮਤੁਪਕੇ ਸਕਲ ਲਹੀਜੈ ॥ ਜਹੀਠਵਰਚਹੀਐਤਹਦੀਜੈ ॥ ੧੧੩੫ ॥ ਅੜਿੱਲ ॥ ਬਿਸਿਖਬਰਸਣੀਆਦਿਉਚਾਰਣਕੀਜੀਐ ॥ ਅਰਣੀਤਾਕੇ ਅੰਤਸਬਦ ਕੋਈਜੀਐ॥ ਸਕਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮਚਤੁਰਜੀਅਜਾਨੀਐ ॥ ਹੋਕਵਿਕ ਬਿੱਤਕੇਭੀਤਰਸਦਾਪ੍ਰਮਾਨੀਐ ॥ ੧੧੩੬ ॥ ਚੌਪਈ ॥ ਬਾਣਬਰਖ ਣੀਆਦਿਉਚਰੀਐ ॥ ਅਰਣੀਸਬਦਅੰਤਤਿਹਧਰੀਐ ॥ ਸਕਲਤੁਪ Digitized by Panjab Digital Library | www.panjabdigilib.org<noinclude></noinclude> 01o0h0oty6kb4oz7xtrq0vsye0b5m9a 250 72569 219487 2026-05-26T16:36:59Z Dr. Pawantibba 1797 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "( ੭੧੨ ) ਕਕੇਨਾਮਲਹੀਜੈ ॥ ਜਿਹਚਾਹੋਤਿਹਠਵਰਭਣੀਜੈ ॥ ੧੧੩੭ ॥ ਅੜਿਲ ॥ ਆਦਿਬਾਣਨੀਸਬਦਹਿਭੂਲਬਖਾਨੀਐ ॥ ਅਰਣਤਾਕੇ ਅੰਤ ਸਬਦਕੋਠਾਨੀਐ॥ ਨਾਮਤਪਕਕੇਸਕਲਜਾਨਜੀਅਲੀਜੀਐ ॥ ਹੋਹਚਾਹੋਤਿਹਸਬਦਤਹੀਤੇਦੀਜੀਐ॥੧੧੩੮॥ ਚੌਪ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 219487 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Dr. Pawantibba" /></noinclude>( ੭੧੨ ) ਕਕੇਨਾਮਲਹੀਜੈ ॥ ਜਿਹਚਾਹੋਤਿਹਠਵਰਭਣੀਜੈ ॥ ੧੧੩੭ ॥ ਅੜਿਲ ॥ ਆਦਿਬਾਣਨੀਸਬਦਹਿਭੂਲਬਖਾਨੀਐ ॥ ਅਰਣਤਾਕੇ ਅੰਤ ਸਬਦਕੋਠਾਨੀਐ॥ ਨਾਮਤਪਕਕੇਸਕਲਜਾਨਜੀਅਲੀਜੀਐ ॥ ਹੋਹਚਾਹੋਤਿਹਸਬਦਤਹੀਤੇਦੀਜੀਐ॥੧੧੩੮॥ ਚੌਪਈ ॥ ਆ ਦਿਪਨਚਨੀਸਬਦਬਖਾਨੋ ॥ ਮਥਣੀ ਸਬਦਅੰਤਤਿਹਠਾਨੋ ॥ ਸਬਨਾ ਮਤੁਪਕਕੇਲਹੀਐ ॥ ਰੁਚਜੈਜਹੀਤਹੀਤੇਕਹੀਐ ॥ ੧੧੩੯ ॥ ਕੋਵੰਡਜਨੀਆਦਿਉਚਰੀਐ ॥ ਮਥਨੀਅੰਤਸਬਤਿਹਧਰੀਐ॥ ਸਭ ਸੀਨਾਮਤੁਪਕਕੇਜਾਨਹੁ ॥ ਜਹਾਂਰੁਚੈਤੈਤਹੀਬਖਾਨਹੁ ॥ ੧੧੪੦ ॥ ਇਖਅਸਜਨੀਆਦਿਭਣੀ ਜੈ ॥ ਮਥਨੀਅੰਤਸਬਤਿਹਦੀਜੈ ॥ ਸਕ ਲਤੁਪਕਕੋਨਾਮਲਹਿੱਜੈ ॥ ਜਵਨਠਵਰਚਹੀਐਤ ਦਿੱਜੈ ॥੧੧੪੧ ॥ ਅੜਿੱਲ ॥ ਕਾਰਮੁਕਜਨੀਪਦਕੋਪ੍ਰਿਥਮਉਚਾਰੀਐ ॥ ਅਰਣੀ ਤਾਂਕੇਅੰਤਸਬਦਕੋਡਾਰੀਐ ॥ ਸਕਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮਸੁਘਰਲਹਿਲੀਜੀ ਐ॥ ਹੋਕਬਿਤਕਾਬਮੈਚਹੋਤਹਾਂਭੇਦੀਜੀਐ ॥ ੧੪੨॥ ਰਿਪਤਾਪ ਣੀਸਬਦਹਿਆਦਿਉਚਾਰੀਐ ॥ ਅਰਣੀਤਾਕੇਅੰਤ ਸਪਦਕੋਡਾਰੀਐ। ਸਕਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮਸਬੁੱਧਪਛਾਨੀਐ ॥ ਹੋਜਹਾਂਚਹੋਤਹਦੇਹੁਨਸੰਕਾ ਮਾਨੀਐ ॥ ੧੧੪੩ ॥ ਆਦਿਚਾਪਣੀਮੁਖਤੇਸਬਦਬਖਾਨੀਐ॥ ਰਖ ਣੀਤਾਂਕੇਅੰਤ ਬਦਕੋਠਾਨੀਐ ॥ ਸਕਲਤੁਪਕ ਨਾਮਸੁਬੁਧਲਹਿਲੀ ਜੀਐ ॥ ਹੋਜਹਾਂਚਹੋਤਿਹਠਵਰਉਚਾਰਨਕੀਜੀਐ ॥ ੧੧੪੪ ॥ ਪਚਧਰਨਨੀਆਦਿਉਚਾਰਨਕੀਜੀਐ ॥ ਮਥਨੀਤਾਂਕੇਅੰਤ ਬਦਕੋ ਦੀਜੀਐ॥ ਸਕਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮਸੁਬੁਧਪਛਾਨੀਐ ॥ ਹੋਯਾਂਕੇਭੀਤਰ ਭੇਦਨੈਕਨਹੀਮਾਨੀਐ ॥ ੧੧੪੫ ॥ ਚਉਪਈ ॥ ਆਦਿਸੁਹਿਰਦ ਨੀਸਬਦਬਖਾਨੋ ॥ ਮਥਨੀਸਬਦਅੰਤਤਿਹਠਾਨੋ ॥ ਸਭਨਾਮਤੁਪ ਕਕੇਲਹੀਐ ॥ ਜਿਹਠਾਰੁਚੈਤਹੀਤੈਕਹੀਐ ॥ ੧੨੪੬॥ ਅੜਿੱਲ ॥ ਬਲਭਣੀਸਬਦਾਦਿਬਖਾਨਨਕੀਜੀਐ ॥ ਅਰਣੀਤਾਕੇ ਅੰਤਸਬਦਕੋ ਦੀਜੀਐ॥ ਸਕਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮਚਤੁਰਚਿਤਜਾਨੀਐ ॥ ਹੋਯਾਂਕੇਭੀਤ ਰਭੇਦਨਨੈਕਪ੍ਰਮਾਨੀਐ॥ ੧੧੪੭॥ ਚੌਪਈ ॥ ਸਾਖਾਇਨਣੀਆ ਦਿਉਚਰੀਐ॥ ਅਰਣੀਸਬਦਅੰਤਤਿਹਧਰੀਐ ॥ ਨਾਮਤੁਪਕਕੇ ਸਕ ਲਲਹਿੱਜੈ ॥ ਜਿਹਚਹੀਐਤਿਹਠਵਰਭਣਿਜੈ ॥੧੧੪੮ ॥ ਪ੍ਰੀਤਮ ਣੀਪਦੁਆਦਿਬਖਾਨੀਐ । ਮਥਨੀਅੰਤਤਵਨਕੇਠਨੀਐ। ਸਕਲਤੁਪਕ ਕੇਨਾਮਪਛਾਨੋ ॥ ਯਾਂਮੈਨੈਕਨਮਿਥਿਆਜਾਂਨੋ॥੧੧੯॥ ਅੜਿੱਲ ॥ Digitized by Panjab Digital Library | www.panjabdigilib.org<noinclude></noinclude> kgjpd3zms9m86wmwoggqjhggz4r0au5 250 72570 219488 2026-05-26T16:37:31Z Dr. Pawantibba 1797 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "( ੭੧੩ ) ਆਦਿਸੁਜਨਨੀਸਬਦਉਚਾਰਨਕੀਜੀਐ ॥ ਮਥਨੀਤਾਂਕੇਅੰਤ ਸਬਦਕੋ ਦੀਜੀਐ॥ ਸਕਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮਸਬੁਧਜੀਅਜਾਨੀਐ॥ ਹੋਯਾਂਕੇਭੀਤਰ ਭੇਦਤਨਕਨਹੀਮਾਨੀਐ ॥ ੧੫੦ ॥ ਪ੍ਰਿਥਮਦਨੀਮੁਖਤੇ ਸਬਦਉਚਾਰੀਐ ॥ ਅਰਣੀਤਾਂਕੇਅੰਤਥਹੁਰ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 219488 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Dr. Pawantibba" /></noinclude>( ੭੧੩ ) ਆਦਿਸੁਜਨਨੀਸਬਦਉਚਾਰਨਕੀਜੀਐ ॥ ਮਥਨੀਤਾਂਕੇਅੰਤ ਸਬਦਕੋ ਦੀਜੀਐ॥ ਸਕਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮਸਬੁਧਜੀਅਜਾਨੀਐ॥ ਹੋਯਾਂਕੇਭੀਤਰ ਭੇਦਤਨਕਨਹੀਮਾਨੀਐ ॥ ੧੫੦ ॥ ਪ੍ਰਿਥਮਦਨੀਮੁਖਤੇ ਸਬਦਉਚਾਰੀਐ ॥ ਅਰਣੀਤਾਂਕੇਅੰਤਥਹੁਰਪਦਡਾਰੀਐ ॥ ਸਕਲ ਤੁਪਕਕੋਨਾਮਚਤੁਰਚਿਤਮਾਝਲਹੁ ॥ ਹੋਕਬਿਤਕਾਬਮੈਰੁਚੈਤਹੀਤੇਨਾ ਮਕਹੁ ॥ ੧੧੫੧ ॥ ਚਉਪਈ ॥ ਮਾਨੁਖਨੀਸਬਦਾਦਿਭਣੀਜੈ॥ ਅਰੁਣੀਅੰਤਸਬਦਤਿਹਦੀਜੈ ॥ ਸਕਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮਪਛਾਨਹੁ॥ ਚ ਹੋਜਹਾਂਸਭਠੌਰਬਖਾਨਹੁ ॥ ੧੫੨ ॥ ਆਦਿਮਰਤਣੀਸਬਦਖਾ ਨੋ ॥ ਅੰਤਕ ਸਬਦਅੰਤਭਿਹਠਾਨੋ ॥ ਨਾਮਤੁਪਕਕੇਸਕਲਲਹੀਜੈ॥ ਜਿਹਚਾਹਤਿਹਠਵਰਭਣੀਜੈ ॥ ੧੧੫੩ ॥ ਆਦਿਮਾਨਨੀਸਬਦਬ ਖਨੀਐ ॥ ਤਾਂਕੇਮਬਨੀਅੰਤਸੁਠਨੀਐ ॥ ਨਾਮਤੁਪਕਕੇਸਭਲਹਿ ਲਿੱਜੈ ॥ ਜਿਹਚਾਹੈਤਿਹਠਵਰਭਣਿਜੈ ॥ ੧੧੫੪ ॥ ਮਾਨਿ ਨੀਪਦਾਦਿਭਣੀਜੈ ॥ ਅੰਤਸਬਦਮਥਨੀਤਹਦੀਜੈ ॥ ਨਾਮਤੁਪਕ ਸਕਲਲਹਿਜੈ ॥ ਰਚੇਜਹਾਂਤਹਿਠਵਰਭਨਿੱਜੈ ॥ ੧੬੫੫ ॥ ਨਰ ਣੀਆਦਿਉਚਾਰਣਕੀਜੈ ॥ ਅਰਣੀਅੰਤਸਬਦ ਤਿਹਦੀਜੈ ॥ ਸਭ ਨਾਮਤੁਪਕਕੇਜਾਨਹੁ ॥ ਯਾਂਮੈਭੇਦਨਨੈਕਮਾਨਹੁ ॥ ੧੧੫੬ ॥ ਮਾਨਵਨੀਸਦਾਦਿਭਣਿਜੈ ॥ ਤਾਕੇ ਅੰਤਸੱਪਦਦਿੱਜੈ ॥ ਨਾਮਤੁਪ ਕਕੇ ਸਕਲਲਹੀਜੈ ॥ ਸਭਾਮੱਧਬਿਨਸੰਕਕਹੀਜੈ ॥ ੧੧੫੭ ॥ ਅੜਿੱਲ ॥ ਪ੍ਰਿਥੀਰਾਟਨੀਆਦਿਉਚਾਰਨਕੀਜੀਐ ॥ ਅਰਣੀਤਾਂਕੇ ਅੰਤਸਾਦਕੋਦੀਜੀਐ॥ ਸਕਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮਜਾਨਜੀਅਲੀਜੀਐ ॥ ਹੋਇਨਕੇਕਹਿਤਨਸੰਕਾਮਨਮੈਕੀਜੀਐ ॥ ੧੧੫੮ ॥ ਚੌਪਈ ॥ ਛਿਤਨੀਸੁਣੀਪਦਾਦਿਭਣਿਜੈ ॥ ਅਰਣੀਪਦਕੋਬਹੁਰਕਹਿੱਜੈ ॥ ਨਾਮ ਤੁਪਕਕੇਸਕਲਪਛਾਨਹੁ ॥ ਸਕਲਸਭਾਮੈਟਮਾਨਹੁ ॥੧੧੫੯ ॥ ਛੱਤ੍ਰਿਣੀਸਬਦਾਦਿਭਣਿਜੈ ॥ ਅੰਤਸਬਦਮਥਨੀਤਿਹਦਿੱਜੈ ॥ ਸਕਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮਪਛਾਨਹੁ॥ ਯਾਂਮੈਭੇਦਨੈਕਨਹੀ ਮਾਨਹੁ ॥੧੧੬੦ ॥ ਮਛਿਇਸਣੀਸਬਦਾਦਿਉਚਾਰੋ ॥ ਪਥਣੀਸਬਦਅੰਤਤਿਹਡਾਰੋ ॥ ਨਾਮਤੁਪਕਕੇ ਸਭਲਹਿਲੀਜੈ ॥ ਸਦਾਸੁਨਤਬੁਧਜਨਨਭਣੀਜੈ ॥ ੧੧੬੧ ॥ ਰੂਆਮਲਛੰਦ ॥ ਧਰਤੀਸੁਣਆਦਿਬਖਾਨ ॥ ਅਰਸਥ ਦਅੰਤਮਾਨ ॥ ਸਭਚੀਨਨਾਂਮਤੁਫੰਗ ॥ ਸਭਨੌਰਭਨਹੁਨਿਸੰਗ ॥ ੧੧੬੨ ॥ ਅੜਿਲ ॥ ਧਵਲਧਰਸਣੀਪਦਕੋਪ੍ਰਿਥਮਉਚਾਰੀਐ॥ Digitized by Panjab Digital Library | www.panjabdigilib.org<noinclude></noinclude> a7ajjibmsw8phpjtsxt93egwcryeu7u 250 72571 219489 2026-05-26T16:37:40Z Dr. Pawantibba 1797 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "( ੭੧੪ ) ਅਰਣੀਤਾਕੇਅੰਤਸਬਦਕੋਡਾਰੀਐ ॥ ਅਮਿਤਤੁਪਕਕੇਨਾਮਚਤੁਰਲ ਹਲੀਜੀਐ । ਹੋਸਕਲਬੁੱਧਜਨਸੁਨਤਉਚਾਰਨਕੀਜੀਐ ॥੧੧੬੩ ॥ ਚਉਪਈ ॥ ਬਿਖਧਰਿਸਣੀਆਦਬਖਾਨੋ॥ ਅਰਪਦਅੰਤਤਵ ਨਕੇਠਾਨੋ ॥ ਨਾਮਤੁਪਕਕੇ ਸਭਲ ਹਿਲਿਜੈ॥ ਸਕਲਸ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 219489 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Dr. Pawantibba" /></noinclude>( ੭੧੪ ) ਅਰਣੀਤਾਕੇਅੰਤਸਬਦਕੋਡਾਰੀਐ ॥ ਅਮਿਤਤੁਪਕਕੇਨਾਮਚਤੁਰਲ ਹਲੀਜੀਐ । ਹੋਸਕਲਬੁੱਧਜਨਸੁਨਤਉਚਾਰਨਕੀਜੀਐ ॥੧੧੬੩ ॥ ਚਉਪਈ ॥ ਬਿਖਧਰਿਸਣੀਆਦਬਖਾਨੋ॥ ਅਰਪਦਅੰਤਤਵ ਨਕੇਠਾਨੋ ॥ ਨਾਮਤੁਪਕਕੇ ਸਭਲ ਹਿਲਿਜੈ॥ ਸਕਲਸਭਾਕੇ ਸੁਣਤਭ ਹਿੱਜੈ ॥੧੧੬੪॥ ਧਾਵਲੇਸੁਣੀਆਦਿਬਖਾਨੋ ॥ ਮਥਣੀਸਬਦਅੰਤ ਤਿਹਠਾਨੋ ॥ ਨਾਮਤੁਪਕੇ ਸਕਲਪਛਨੀਐ ॥ ਸਕਲਬੁਧਜਨਸੁਨਤ ਬਖਨੀਐ॥੧੧੬੫ ॥ ਅੜਿਲ॥ ਆਦਿਧਵਲਇਸਣੀਸਬਦਾਦਿ ਬਖਾਨੀਐ ॥ ਤਾਕੇ ਅਰੁਣੀਅੰਤਸਬਦਕੋਠਾਨੀਐ ॥ ਸਕਲਤੁਪਕੇ ਨਾਮਚਤੁਰਲਹਿਲੀਜੀਐ॥ ਹੋਗੁਣੀਜਨਨਕੀਸਭਾਉਚਾਰਨਕੀਜੀਐ ॥੧੧੬੬ ॥ ਪ੍ਰਿਥਮਖਭਣੀਇਸਣੀਸਬਦਉਚਾਰੀਐ ॥ ਮਥਣੀਤਾਂ ਕੇ ਅੰਤਸਬਦਕੋਡਾਰੀਐ। ਸਕਲਤੁਪਕ ਨਾਮਚੀਨਲੈਚਤੁਰਚਿਤ ॥ ਹੋਕਾਬਿਕਥਾਮੈਦੀਜੈਅਉਭੀਤਰਕਥਿਤ ॥ ੧੧੬੭ ॥ ਗਾਵਿਸਇਸਣੀ ਸਬਦਹਿਆਦਿਉਚਾਰੀਐ ॥ ਅਰਣੀਤਾਕੇ ਅੰਤਸਬਦਕੋਡਾਰੀਐ॥ ਸਕ ਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮਸੁਘਰਲਹਿਲੀਜੀਐ ॥ ਹੋਕਬਿਤਕਾਬਿਕੇਬੀਚਨਿਡਰ ਦੀਜੀਐ॥੧੬੮॥ ਭੂਵਿਸਣੀਪਦਪ੍ਰਿਥਮਉਚਾਰਨਕੀਜੀਐ ॥ ਮ ਥਣੀਤਾਂਕੇਅੰਤਸਬਦਕਹੁਦੀਜੀਐ ॥ ਸਕਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮਜਾਨਜੀਅ ਲੀਜੀਐ ॥ ਹੋਜਵਨਠਵਰਮੈਚਹੀਐਤਹਤੇਦੀਜੀਐ ॥ ੧੧੬੯ ॥ ਚਉਪਈ ॥ ਉਰਵਿਸਣੀਸਬਦਾਦਿਭਣਿਜੈ ॥ ਮਥਣੀਅੰਤਸਬਤਿਹ ਦਿੱਜੈ ॥ ਸਕਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮਲਹਿਜਹਿ ॥ ਸਰਬਠਵਰਬਿਨਸੈਕਭਣਿ ਜਹਿ॥੧੧੭੦ ॥ ਜਗੜੀਸਣੀਪਦਾਦਿਬਖਾਨੋ ॥ ਅੰਤਸਬਦਮਥਣੀ ਤਿਹਠਾਨੋ ॥ ਸਕਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮਪਛਾਨਹੁ॥ ਯਾਂਮੈਭੇਦਰਤੀਨਮਾਨ ਹੁ ॥੧੧੭੧॥ ਬਸੁਮਤੇਸਣੀਆਦਿਉਚਰੀਐ ॥ ਅਰਣੀਸਬਦਅੰਤ ਤਿਹਧਰੀਐ॥ਨਾਮਤੁਪਕਕੇ ਸਭਲਹਿ ਲਿੱਜਹਿ ॥ ਸਭਨਸੁਨਤਬਿਨਸੈ ਕਭ ਿੱਜਹਿ ॥੧੧੭੨॥ ਅੜਿਲ ॥ ਬਸੁਧੋਸਣੀ ਸਬਦਕੋਆਦਿਉ ਚਾਰੀਐ॥ ਤਾਂਕੇ ਮਥੁਨੀਅੰਤਸਬਦਕੋਡਾਰੀਐ॥ ਸਕਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮ ਚਰਚਿਤਚੀਨਲੈ।। ਹੋਜਵਨਠਵਰਮੈਚਹੋਤਹੀਤੇਸਬਦਦੈ॥੧੧੭੩॥ ਬੈਸੰਧਰਾਏਸੁਣੀਆਦਿਬਖਾਨੀਐ ॥ ਅਰਣੀਤਾਂਕੇਅੰਤਸਬਦਕੋਠਾਂਨੀ ਐ ॥ ਨਾਮਤੁਪਕਕੇਜਾਨਚਤੁਰਜੀਅਲੀਜੀਐ ॥ ਹੋਜਵਨਠਵਰਮੈਚ ਹੋਤਹੀਤੇਦੀਜੀਐ॥੧੧੭੪ ॥ ਬਸੁਮਭੇਸਣੀਪ੍ਰਿਥਮਸਬਦਕੋਭਾਖੀਐ ॥ ਅਰਣੀਤਾਂਕੇਅੰਤਬਹੁਰਪਦਰਾਖੀਐ । ਨਾਮਤੁਪਕਕੇਸਕਲਚਤੁਰ Digitized by Panjab Digital Library | www.panjabdigilib.org<noinclude></noinclude> o9gjf02k3i75zf9iqljbswatsa92z2f 250 72572 219490 2026-05-26T16:37:52Z Dr. Pawantibba 1797 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "( ੭੧੫ ) li ਜੀਅਜਾਨੀਐ॥ ਹੋਜਹਾਂਜਹਾਂਪਦਚਹੀਐਤਹੀਬਖਾਨੀਐ ॥੧੧੭੫॥ ਚਉਪਈ ॥ ਸਮੁੰਦੁਣੀਏਸਣੀਕਹੀਐ ॥ ਅਰੁਣੀਅੰਤਸਬਦਕਹੁਗਹੀ ਐ ॥ ਨਾਮਤੁਪਕਕੇਲੇਹੁਸੂਜਨਜਨ ॥ ਅਪਨੇਅਪਨੇਬੀਚਸਕਲਮਨ ॥੧੧੭੬॥ ਸਮੁੰਦੁਣੀਏਸੁਣੀਭਾਖੋ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 219490 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Dr. Pawantibba" /></noinclude>( ੭੧੫ ) li ਜੀਅਜਾਨੀਐ॥ ਹੋਜਹਾਂਜਹਾਂਪਦਚਹੀਐਤਹੀਬਖਾਨੀਐ ॥੧੧੭੫॥ ਚਉਪਈ ॥ ਸਮੁੰਦੁਣੀਏਸਣੀਕਹੀਐ ॥ ਅਰੁਣੀਅੰਤਸਬਦਕਹੁਗਹੀ ਐ ॥ ਨਾਮਤੁਪਕਕੇਲੇਹੁਸੂਜਨਜਨ ॥ ਅਪਨੇਅਪਨੇਬੀਚਸਕਲਮਨ ॥੧੧੭੬॥ ਸਮੁੰਦੁਣੀਏਸੁਣੀਭਾਖੋਂ। ਅਰੁਣੀਅੰਤਸਬਦਤਿਹਰਾਖੋ ॥ ਨਾਮਤੁਪਕ ਕੇ ਸਕਲਲਹਿਜੈ ॥ ਸਕਲਸੁਕਵਿਜਨਸੁਨਤਭਣਿਜੈ ॥ ੧੧੭੭ ॥ ਅਚਲਾਇਸਣੀਆਦਿਭਣਿਜੈ ॥ ਮਥਣੀਸਬਦਅੰਤਤਿਹ ਦਿਜੈ ॥ ਸਕਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮਲਹੀਜੈ॥ ਜਵਨਠਵਰਚਹੀਐਤਹਿਦੀਜੈ ॥੧੧੭੮॥ਵਿਪਲੀਸਣੀਪਦਾਦਿਉਚਾਰੋ ॥ ਅਰਣੀਸਬਦਅੰਤ ਹ ਧਾਰੋ ॥ ਸਕਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮਪਛਾਨੋ ॥ਯਾਂਮੈਭੇਦਨਰੰਚਕਜਾਨੋ੧੧੭ ਅੜਿਲ॥ ਆਦਿਸਾਗਰਾਸਬਦਬਖਾਨਨਕੀਜੀਐ ॥ ਏਸਦਰਰਨੀ ਅੰਤਤਵਨਕੇਦੀਜੀਐ॥ ਸਕਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮਸੁਘਰਲਹਿਲੀਜੀਐ ॥ ਹੋਕਬਿਤਕਾਬਿਕੇਬੀਚਚਹੋਤਹਿਦੀਜੀਐ॥ ੧੧੮੭ ॥ ਮਹਾਂਅਰਵਣੀ ਸਬਦਹਿਆਦਿਉਚਾਰੀਐ॥ ਪਤਮਰਦਨਨੀਅੰਤਸਬਦਕਹੁਡਾਰੀਐ॥ ਨਾਮਤੁਪਕੇ ਸਕਲਜਾਨਜੀਅਰਾਖੀਅਹਿ ॥ ਹੋਸਕਲਸੁਜਨਜਨਸੁ ਨਤਨਿਡਰਹੁਇਭਾਖੀਅਹਿ ॥ ੧੧੮੧ ॥ ਚਉਪਈ ॥ ਆਦਿਸਿੰਧ ਣੀਸਬਦਭਣੀਜੈ ॥ ਪਤਿਅਰਦਨੀਪਦਾਂਤਿਕਹੀਜੈ ॥ ਸਭਨਾਮਤੁਪ ਕਕੇਲਹੋ ॥ ਸਕਲਸੁਜਨਜਨਸੁਨਤੇਕਹੋ ॥ ੧੧੮੨ ॥ ਨੀਰਾਲਯ ਣੀਆਦਿਉਚਾਰੋ ॥ ਨਾਇਕਅਰਣੀਪੁਨਪਦਧਾਰੋ ॥ ਸਕਲਤੁਪਕ ਨਾਮਪਛਾਨਹੁ ॥ਯਾਮੈਭੇਦਰਤੀਕਨਜਾਨੋ॥੧੧੮੩ ॥ ਆਦਜਲਾਲੈ ਣੀਪਦਦਿਜੈ॥ ਪਤਅਰਣੀਪਦਬਹੁਰਭਣਿਜੈ ॥ ਸਕਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮ ਪਛਾਨਹੁ ॥ ਸਕਲਸੁਜਨਜਨਸੁਨਤਬਖਾਨਹੁ ॥ ੧੧੮੪ ॥ ਬਾਰਧ ਣੀਸਬਦਾਦਿਉਚਰੀਐ ॥ ਪਤਿਅਰਿਅੰਤ ਸਬਦਕੋਧਰੀਐ ॥ ਸਕਲਤੁ ਪਕਕੇਨਾਮਕਹੀਜੈ ॥ ਸਕਲਗੁਨਨਜਨਸੁਨਤਭਣੀਜੈ॥ ੧੧੮੫॥ ਧਰਾਏਸੁਣੀਆਦਿਸਬਦਕਹਿ ॥ ਮਥਣੀਅੰਤਭਵਨਕੇਪਦਗਹਿ ॥ ਸਕ ਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮਲਹਿੱਜੈ । ਸੰਕਛੋਰਬਿਨਸੰਕਭਣਿਜੈ ॥੧੧੮੬ ॥ ਲੋਰਭਰੇਸਣੀਆਦਿਉਚਰੀਐ ॥ ਅੰਤਸਬਦਿਮਥਣੀਕਹੁ ਧਰੀਐ ॥ ਸ ਕਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮਪਛਾਨਹੁ ॥ ਸੈਕਛੋਰਬਿਨਸੈਕਬਖਾਨਹੁ॥੧੧੮੭॥ ਗੋਰਾਆਦਿਉਚਾਰਨਕੀਜੈ ॥ ਏਸੁਅੰਤਕਣੀਅੰਤਭਣੀਜੈ ॥ ਨਾਮਤੁਪ ਕਕੇ ਸਕਲਪਛਾਨੋ ॥ ਜਹਾਂਰੁਚੈਤਿਹਠਵਰਪ੍ਰਮਾਨੋ ॥ ੧੧੮੮॥ ਅ ਵਿਨੇਸੁਣੀਪਦਾਦਿਕਹੀਜੈ ॥ ਮਥਣੀਸਬਦਅੰਤਤਿਹਦੀਜੈ ॥ ਸਭ Digitized by Panjab Digital Library | www.panjabdigilib.org<noinclude></noinclude> skrmybanjpmjvdro1b1hujlkdux37cv 250 72573 219491 2026-05-26T16:38:16Z Dr. Pawantibba 1797 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "( ੭੧੬ ) ਨਾਮਤੁਪਕਕੇਲਹੀਐ॥ ਭੈਨਿਵਾਰਨਿਰਭੈਹੁਇਕਹੀਐ ॥ ੧੧੮੯॥ ਦਿੱਗਜਨੀਸਬਦਾਦਿਭਣਿਜੈ ॥ ਏ ਸਾਰਦੁਨੀਅੰਤਕਹਿੱਜੈ ॥ ਸਕਲਸੁ ਨਾਮਤੁਪਕਕੇਚੀਨਹੁ॥ ਜਹਿਚਾਹੋਤਹਿਕਹੋ ਬੀਨਹੁ॥ ੧੧੯੦ ॥ ਕੁੰ ਭਨਾਸਨੀਆਦਿਉਚਰੀਐ ॥ ਅ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 219491 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Dr. Pawantibba" /></noinclude>( ੭੧੬ ) ਨਾਮਤੁਪਕਕੇਲਹੀਐ॥ ਭੈਨਿਵਾਰਨਿਰਭੈਹੁਇਕਹੀਐ ॥ ੧੧੮੯॥ ਦਿੱਗਜਨੀਸਬਦਾਦਿਭਣਿਜੈ ॥ ਏ ਸਾਰਦੁਨੀਅੰਤਕਹਿੱਜੈ ॥ ਸਕਲਸੁ ਨਾਮਤੁਪਕਕੇਚੀਨਹੁ॥ ਜਹਿਚਾਹੋਤਹਿਕਹੋ ਬੀਨਹੁ॥ ੧੧੯੦ ॥ ਕੁੰ ਭਨਾਸਨੀਆਦਿਉਚਰੀਐ ॥ ਅਰਣੀਅੰਤ ਸਬਦਕਹੁਧਰੀਐ॥ਸਭੈਤੁਪ ਕਕੇਨਾਮਪਛਾਨੋ॥ ਯਾਂਮੈਝੂਠਨੈਕਨਹੀਜਾਨੋ ॥੧੧੯੧॥ ਮਹਿਏਸ ਣੀਪਦਾਦਿਭਣਿਜੈ ॥ ਅਰਣੀਸਬਦਅੰਤਮਹਿਦਿੱਜੈ ॥ ਸਕਲਤੁਪਕਕੇ ਨਾਮਕਹੀਜੈ ॥ ਜਹਿਹੀਚਹੋਤਹੀਲੈਦੀਜੈ ॥੧੧੯੨॥ ਮੈਦਏਸਣੀ ਆਦਿਉਚਰੀਐ॥ ਘਾਰੀਅੰਤਸਬਦਕਹੁਧਰੀਐ॥ ਨਾਮਸੁਜਾਨਤੁਪਕ ਕੇ ਸਭਹੀ॥ ਚਾਹੋਜਹਾਂਉਚਾਰੋਤਬਹੀ॥ ੧੧੯੩ ॥ ਅੜਿੱਲ ॥ ਬਸੁ ਧਰੇਸਣੀਆਦਿਉਚਾਰਨਕੀਜੀਐ ॥ ਸਬਦਦਾਹਿਨੀਅੰਤਭਵਨਕਦੀ ਜੀਐ॥ਸਕਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮਜਾਨਜੀਅਲੀਜੀਐ ॥ ਹੋਟਸਭਾਕੇ ਮਾਂਝਉਚਾਰਨਕੀਜੀਐ ॥੧੧੯੪॥ ਚੌਪਈ ॥ ਬਸੁਧਰਿਸਣੀਆ ਦਿਉਚਰੀਐ॥ ਮਥਨੀਅੰਤਸਬਦਕੋਧਰੀਐ ॥ ਸਕਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮ ਲਹੀਜੈ॥ ਅਧਿਕਗੁਨਨਜਨਸੁਨਤਭਨੀਜੈ ॥੧੧੯੫॥ ਨਰਾਅ ਧਿਪਣੀਆਦਿਭਣਿਜੈ ॥ ਮਥਣੀਪਦਕੋਅੰਤਧਰਿੱਜੈ ॥ ਸਭਨਾਮਤ ਪਕਕੇਲਹੀਐ ॥ ਪ੍ਰਗਟਸੁਕਵਿਜਨਸੁਨਤੇਕਹੀਐ ॥ ੧੧੯੬ ॥ ਅੜਿੱਲ ॥ ਮਾਨਖੇਸੁਣੀਆਦਿਉਚਾਰਨਕੀਜੀਐ ॥ ਅੰਤਕਨੀਸਬਦਾ ਦਿਤਵਨਕੇਦੀਜੀਐ॥ ਸਕਲਤੁਪਕੇ ਨਾਮਚਤੁਰਪਹਿਚਾਨੀਐ ॥ ਹੋ ਸੰਕਾਤਿਆਗਉਚਰੀਐ ਸੰਕਨਮਾਨੀਐ ॥੧੧੯੭ ॥ ਦੇਸਏਸੁਣੀਪਦ ਕੋਪ੍ਰਿਥਮਬਖਾਨੀਐ॥ ਅੰਤਅਰਦਨੀਸਬਦਤਵਨਕੇਠਾਂਨੀਐ ॥ ਸਕ ਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮਚਤੁਰਲਹਿਲੀਜੀਐ ॥ ਹੋਕਬਿਤਕਾਬਿਕੇਬੀਚਉਚਾਰ ਨਕੀਜੀਐ॥੧੧੯੮॥ ਜਨੁਪਦੇਸੁਣੀਆਦਿਉਚਾਰਨਕੀਜੀਐ॥ਅੰ ਅੰਤਕਨੀਸਬਦਾਦਿਤਵਨਕੇਦੀਜੀਐ ॥ ਸਕਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮਜਾਨ ਜੀਅਲੀਜੀਐ॥ ਹੋਚਹੀਐਠਵਰਜਹਾਂਸੁਤਹਾਂਤੇਦੀਜੀਐ॥੧੧੯੯॥ ਮਾਨਵੇਂਦੁਨੀਪਦਕੋਪ੍ਰਿਥਮਬਖਾਨੀਐ॥ ਅੰਤਅੰਤਕਨੀਪਦਕੋਬਹੁਰਪ੍ਰ ਮਾਨੀਐ॥ਸਕਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮਜਾਨਤਿ ਚਿੱਤਮਹਿ ॥ ਹੋਭੂਤਭਵਿਖਭ ਵਾਨਇਸੀਕਰਮਾਨੀਅਹਿ ॥ ੧੨੦੦ ॥ ਲੋਕਇੰਦ੍ਰੀਆਦਿਉਚਾਰਨ ਕੀਜੀਐ ॥ ਭਾਕੇਹਰਣੀਅੰਤਸਬਦਕੋਦੀਜੀਐ॥ ਸਕਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮ ਜਾਨਜੀਅਲੀਜੀਐ ॥ ਹੋਰੈਨਦਿਵਸਸਭਮੁਖਤੇਭਾਖਯੋਂਕੀਜੀਐ ॥ ੧੨੦੧॥ ਚਉਪਈ॥ ਲੋਕਰਾਜਨੀਆਦਿਭਣਿਜੈ ॥ ਅਰਣੀ ਬ Digitized by Panjab Digital Library | www.panjabdigilib.org<noinclude></noinclude> ay9rc4r1c0ykedi6liv40t21tufztsx 250 72574 219492 2026-05-26T16:38:25Z ਬਿੱਟੂ ਮਲਿਕਪੁਰਾ 2639 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਦਾ --ਝਾਕੀ ਦੂਜੀ-- ਸੀਨ (ਜੱਟ ਦਾ ਘਰ ....... ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਇਕ ਛੇ ਕੁ ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਲਈ ਖੜਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਘਰ-ਵਾਲੀ ਦੁਧ ਰਿੜਕ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ੪ ਕੁ ਸਾਲ ਦਾ ਬੱਚਾ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੈ) ਵੇਲਾ- ਸਵੇਰ ਦੇ ੭, ੮ ਬਜੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਦ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 219492 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="ਬਿੱਟੂ ਮਲਿਕਪੁਰਾ" /></noinclude>ਦਾ --ਝਾਕੀ ਦੂਜੀ-- ਸੀਨ (ਜੱਟ ਦਾ ਘਰ ....... ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਇਕ ਛੇ ਕੁ ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਲਈ ਖੜਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਘਰ-ਵਾਲੀ ਦੁਧ ਰਿੜਕ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ੪ ਕੁ ਸਾਲ ਦਾ ਬੱਚਾ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੈ) ਵੇਲਾ- ਸਵੇਰ ਦੇ ੭, ੮ ਬਜੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ- ਚੰਗਾ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਮਾਂ ਮੈਂ ਫੇਰ ਦਰਸ਼ਨ ਸਕੂਲ ਦਾਖਲ ਕਰਾ ਆਵਾਂ । ਤੇ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ ਤੇ ਮਹੀਆਂ ਕੌਣ ਚਾਰੂ ? C ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਕੋਈ ਚੂਹੜਿਆਂ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਰੱਖ ਲਾਂਗੇ। ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ- ਨਾਲੇ ਦੋ ਰੁਪਈਏ ਘਰੋਂ ਦਿਆਂਗੇ, ਤੋਸਾ ਵਾਧੂ ਦਾ ਖਾਊਗਾ, ਮਹੀਆਂ ਫੇਰ ਏਸ ਵਰਗੀਆਂ ਨਹੀ ਚਰਨੀਆਂ। ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ- ਕੀ ਹੋਣ ਲਗਾ ਮਹੀਆਂ ਨੂੰ ! ਆਪੇ ਚਾਰੂ ਜੀਹਨੇ ਨਾਲੇ ਪੈਸੇ ਲੈਣੇ ਨਾਲੇ ਰੋਟੀ ਖਾਣੀ ਆਂ ਦੇ। ਇਹਨੂੰ ਦੋ ਜਮਾਤਾਂ ਪੜ੍ਹ ਲੈਣ ਦੇ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ- ਭਲਾ ਬਾਹਲਾ ਖੈਹੜੇ ਪਿਆ ਜਾਨਾਂ, ਪੜ੍ਹੇ ਕਿਹੜਾ ਇਹ ਪਟਵਾਰੀ ਬਣਜੂਗਾ। ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ- ਖਬਰੇ ਪਟਵਾਰੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ | ਉਹ ਵੇਖਾਂ ਸੁੰਦਰ ਸਿਹੁੰ ਕਾ ਮੁੰਡਾ, ਆਹਦੇ ਨੂੰ ਤਸੀਲਦਾਰ ਬਣਗਿਆ ਏ। -੧੪- ਨਵੀਂ ਵਿੱਦਿਆ<noinclude></noinclude> 1c7avr17yq5zfhppcjbjf2b8yb4cszx 219494 219492 2026-05-26T16:47:15Z ਬਿੱਟੂ ਮਲਿਕਪੁਰਾ 2639 219494 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="ਬਿੱਟੂ ਮਲਿਕਪੁਰਾ" /></noinclude> {{center|{{xx-larger|--ਝਾਕੀ ਦੂਜੀ-- }}}} ਸੀਨ (ਜੱਟ ਦਾ ਘਰ ....... ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਇਕ ਛੇ ਕੁ ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਲਈ ਖੜਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਘਰ-ਵਾਲੀ ਦੁਧ ਰਿੜਕ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ੪ ਕੁ ਸਾਲ ਦਾ ਬੱਚਾ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੈ) ਵੇਲਾ- ਸਵੇਰ ਦੇ ੭, ੮ ਬਜੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ- ਚੰਗਾ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਮਾਂ ਮੈਂ ਫੇਰ ਦਰਸ਼ਨ ਸਕੂਲ ਦਾਖਲ ਕਰਾ ਆਵਾਂ । ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ- ਤੇ ਮਹੀਆਂ ਕੌਣ ਚਾਰੂ ? ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ- ਕੋਈ ਚੂਹੜਿਆਂ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਰੱਖ ਲਾਂਗੇ। ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ- ਨਾਲੇ ਦੋ ਰੁਪਈਏ ਘਰੋਂ ਦਿਆਂਗੇ, ਤੋਸਾ ਵਾਧੂ ਦਾ ਖਾਊਗਾ, ਮਹੀਆਂ ਫੇਰ ਏਸ ਵਰਗੀਆਂ ਨਹੀ ਚਰਨੀਆਂ। ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ- ਕੀ ਹੋਣ ਲਗਾ ਮਹੀਆਂ ਨੂੰ ! ਆਪੇ ਚਾਰੂ ਜੀਹਨੇ ਨਾਲੇ ਪੈਸੇ ਲੈਣੇ ਨਾਲੇ ਰੋਟੀ ਖਾਣੀ ਆਂ ਇਹਨੂੰ ਦੋ ਜਮਾਤਾਂ ਪੜ੍ਹ ਲੈਣ ਦੇ। ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ- ਭਲਾ ਬਾਹਲਾ ਖੈਹੜੇ ਪਿਆ ਜਾਨਾਂ, ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਕਿਹੜਾ ਇਹ ਪਟਵਾਰੀ ਬਣਜੂਗਾ। ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ- ਖਬਰੇ ਪਟਵਾਰੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ| ਉਹ ਵੇਖਾਂ ਸੁੰਦਰ ਸਿਹੁੰ ਕਾ ਮੁੰਡਾ, ਆਹਦੇ ਨੇ ਤਸੀਲਦਾਰ ਬਣਗਿਆ ਏ।<noinclude>{{rh|-੧੪-||ਨਵੀਂ ਵਿੱਦਿਆ}}</noinclude> q01x8cavi510lfstgtwr3u6kxim57xl 219495 219494 2026-05-26T16:48:40Z ਬਿੱਟੂ ਮਲਿਕਪੁਰਾ 2639 219495 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="ਬਿੱਟੂ ਮਲਿਕਪੁਰਾ" /></noinclude> {{center|{{xx-larger|--ਝਾਕੀ ਦੂਜੀ-- }}}} ਸੀਨ (ਜੱਟ ਦਾ ਘਰ ....... ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਇਕ ਛੇ ਕੁ ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਲਈ ਖੜਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਘਰ-ਵਾਲੀ ਦੁਧ ਰਿੜਕ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ੪ ਕੁ ਸਾਲ ਦਾ ਬੱਚਾ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੈ) ਵੇਲਾ:-{{gap}} ਸਵੇਰ ਦੇ ੭, ੮ ਬਜੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ- ਚੰਗਾ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਮਾਂ ਮੈਂ ਫੇਰ ਦਰਸ਼ਨ ਸਕੂਲ ਦਾਖਲ ਕਰਾ ਆਵਾਂ । ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ- ਤੇ ਮਹੀਆਂ ਕੌਣ ਚਾਰੂ ? ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ- ਕੋਈ ਚੂਹੜਿਆਂ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਰੱਖ ਲਾਂਗੇ। ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ- ਨਾਲੇ ਦੋ ਰੁਪਈਏ ਘਰੋਂ ਦਿਆਂਗੇ, ਤੋਸਾ ਵਾਧੂ ਦਾ ਖਾਊਗਾ, ਮਹੀਆਂ ਫੇਰ ਏਸ ਵਰਗੀਆਂ ਨਹੀ ਚਰਨੀਆਂ। ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ- ਕੀ ਹੋਣ ਲਗਾ ਮਹੀਆਂ ਨੂੰ ! ਆਪੇ ਚਾਰੂ ਜੀਹਨੇ ਨਾਲੇ ਪੈਸੇ ਲੈਣੇ ਨਾਲੇ ਰੋਟੀ ਖਾਣੀ ਆਂ ਇਹਨੂੰ ਦੋ ਜਮਾਤਾਂ ਪੜ੍ਹ ਲੈਣ ਦੇ। ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ- ਭਲਾ ਬਾਹਲਾ ਖੈਹੜੇ ਪਿਆ ਜਾਨਾਂ, ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਕਿਹੜਾ ਇਹ ਪਟਵਾਰੀ ਬਣਜੂਗਾ। ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ- ਖਬਰੇ ਪਟਵਾਰੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ| ਉਹ ਵੇਖਾਂ ਸੁੰਦਰ ਸਿਹੁੰ ਕਾ ਮੁੰਡਾ, ਆਹਦੇ ਨੇ ਤਸੀਲਦਾਰ ਬਣਗਿਆ ਏ।<noinclude>{{rh|-੧੪-||ਨਵੀਂ ਵਿੱਦਿਆ}}</noinclude> bex3ur9e8ecpj2pnvi8ilmddybz3rpl 219496 219495 2026-05-26T16:50:53Z ਬਿੱਟੂ ਮਲਿਕਪੁਰਾ 2639 219496 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="ਬਿੱਟੂ ਮਲਿਕਪੁਰਾ" /></noinclude> {{center|{{xx-larger|--ਝਾਕੀ ਦੂਜੀ-- }}}} ਸੀਨ (ਜੱਟ ਦਾ ਘਰ ....... ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਇਕ ਛੇ ਕੁ ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਲਈ ਖੜਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਘਰ-ਵਾਲੀ ਦੁਧ ਰਿੜਕ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ੪ ਕੁ ਸਾਲ ਦਾ ਬੱਚਾ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੈ) ਵੇਲਾ:-{{gap}} <poem>ਸਵੇਰ ਦੇ ੭, ੮ ਬਜੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ।</poem> ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ-<poem>ਚੰਗਾ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਮਾਂ ਮੈਂ ਫੇਰ ਦਰਸ਼ਨ ਸਕੂਲ ਦਾਖਲ ਕਰਾ ਆਵਾਂ ।</poem> ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ-<poem>ਤੇ ਮਹੀਆਂ ਕੌਣ ਚਾਰੂ ?</poem> ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ-<poem>ਕੋਈ ਚੂਹੜਿਆਂ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਰੱਖ ਲਾਂਗੇ।</poem> ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ-<poem>ਨਾਲੇ ਦੋ ਰੁਪਈਏ ਘਰੋਂ ਦਿਆਂਗੇ, ਤੋਸਾ ਵਾਧੂ ਦਾ ਖਾਊਗਾ, ਮਹੀਆਂ ਫੇਰ ਏਸ ਵਰਗੀਆਂ ਨਹੀ ਚਰਨੀਆਂ।</poem> ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ- ਕੀ ਹੋਣ ਲਗਾ ਮਹੀਆਂ ਨੂੰ ! ਆਪੇ ਚਾਰੂ ਜੀਹਨੇ ਨਾਲੇ ਪੈਸੇ ਲੈਣੇ ਨਾਲੇ ਰੋਟੀ ਖਾਣੀ ਆਂ ਇਹਨੂੰ ਦੋ ਜਮਾਤਾਂ ਪੜ੍ਹ ਲੈਣ ਦੇ। ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ- ਭਲਾ ਬਾਹਲਾ ਖੈਹੜੇ ਪਿਆ ਜਾਨਾਂ, ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਕਿਹੜਾ ਇਹ ਪਟਵਾਰੀ ਬਣਜੂਗਾ। ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ- ਖਬਰੇ ਪਟਵਾਰੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ| ਉਹ ਵੇਖਾਂ ਸੁੰਦਰ ਸਿਹੁੰ ਕਾ ਮੁੰਡਾ, ਆਹਦੇ ਨੇ ਤਸੀਲਦਾਰ ਬਣਗਿਆ ਏ।<noinclude>{{rh|-੧੪-||ਨਵੀਂ ਵਿੱਦਿਆ}}</noinclude> hiabyryshi98pg3b79089efxcb1f9ky 219497 219496 2026-05-26T16:52:31Z ਬਿੱਟੂ ਮਲਿਕਪੁਰਾ 2639 219497 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="ਬਿੱਟੂ ਮਲਿਕਪੁਰਾ" /></noinclude> {{center|{{xx-larger|--ਝਾਕੀ ਦੂਜੀ-- }}}} ਸੀਨ (ਜੱਟ ਦਾ ਘਰ ....... ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਇਕ ਛੇ ਕੁ ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਲਈ ਖੜਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਘਰ-ਵਾਲੀ ਦੁਧ ਰਿੜਕ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ੪ ਕੁ ਸਾਲ ਦਾ ਬੱਚਾ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੈ) ਵੇਲਾ:-{{gap}}ਸਵੇਰ ਦੇ ੭, ੮ ਬਜੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ-ਚੰਗਾ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਮਾਂ ਮੈਂ ਫੇਰ ਦਰਸ਼ਨ ਸਕੂਲ ਦਾਖਲ ਕਰਾ ਆਵਾਂ । ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ-ਤੇ ਮਹੀਆਂ ਕੌਣ ਚਾਰੂ ? ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ-ਕੋਈ ਚੂਹੜਿਆਂ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਰੱਖ ਲਾਂਗੇ। ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ-ਨਾਲੇ ਦੋ ਰੁਪਈਏ ਘਰੋਂ ਦਿਆਂਗੇ, ਤੋਸਾ ਵਾਧੂ ਦਾ ਖਾਊਗਾ, ਮਹੀਆਂ ਫੇਰ ਏਸ ਵਰਗੀਆਂ ਨਹੀ ਚਰਨੀਆਂ। ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ- ਕੀ ਹੋਣ ਲਗਾ ਮਹੀਆਂ ਨੂੰ! ਆਪੇ ਚਾਰੂ ਜੀਹਨੇ ਨਾਲੇ ਪੈਸੇ ਲੈਣੇ ਨਾਲੇ ਰੋਟੀ ਖਾਣੀ ਆਂ ਇਹਨੂੰ ਦੋ ਜਮਾਤਾਂ ਪੜ੍ਹ ਲੈਣ ਦੇ। ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ- ਭਲਾ ਬਾਹਲਾ ਖੈਹੜੇ ਪਿਆ ਜਾਨਾਂ, ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਕਿਹੜਾ ਇਹ ਪਟਵਾਰੀ ਬਣਜੂਗਾ। ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ- ਖਬਰੇ ਪਟਵਾਰੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ| ਉਹ ਵੇਖਾਂ ਸੁੰਦਰ ਸਿਹੁੰ ਕਾ ਮੁੰਡਾ, ਆਹਦੇ ਨੇ ਤਸੀਲਦਾਰ ਬਣਗਿਆ ਏ।<noinclude>{{rh|-੧੪-||ਨਵੀਂ ਵਿੱਦਿਆ}}</noinclude> sc3is53bjtf82nroxovjbagjnxsrlnk 250 72575 219493 2026-05-26T16:38:28Z Dr. Pawantibba 1797 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "(292) ਦਅੰਤਤਿਹਦਿੱਜੈ ॥ ਸਕਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮਲਹੀਜੈ॥ ਸਾਸਸਿੰਮ੍ਰਿਤਨ ਮਾਝਕਹੀਜੈ ॥੧੧੦॥ ਦਿਸੇਸਨੀਰਵਣਨੀਭਾਖੋਂ ॥ ਅੰਤਅੰਤਕਨੀ ਸਬਦਹਿਰਾਖੋ ॥ ਸਕਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮਲਹੀਜੈ॥ ਸੁਕਵਿਜਨਨਕੇ ਸੁਨ ਭਭਨੀਜੈ ॥੧੨੦੩ ॥ ਥਿਰਾਭਾ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 219493 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Dr. Pawantibba" /></noinclude>(292) ਦਅੰਤਤਿਹਦਿੱਜੈ ॥ ਸਕਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮਲਹੀਜੈ॥ ਸਾਸਸਿੰਮ੍ਰਿਤਨ ਮਾਝਕਹੀਜੈ ॥੧੧੦॥ ਦਿਸੇਸਨੀਰਵਣਨੀਭਾਖੋਂ ॥ ਅੰਤਅੰਤਕਨੀ ਸਬਦਹਿਰਾਖੋ ॥ ਸਕਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮਲਹੀਜੈ॥ ਸੁਕਵਿਜਨਨਕੇ ਸੁਨ ਭਭਨੀਜੈ ॥੧੨੦੩ ॥ ਥਿਰਾਭਾਖਇਸਣੀਪੁਨਭਾਬੋ ॥ ਅੰਤਅੰਤਕਨੀ ਪਹੁਰਾਖੋ॥ ਸਕਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮਲਹਿਜੈ ॥ ਸਾਸਸਿੰਮ੍ਰਿਤਨਮਾਂ ਝਭਣਿਜੈ॥੧੧੦॥ ਅੜਿੱਲ॥ ਪ੍ਰਿਥਮਕਾਸਪੀਇਸਣੀਸਬਦਬ ਖਾਨੀਐ॥ ਅੰਤਅੰਤਕਨੀਸਬਦੁਤਵਨਕੇਠਾਂਨੀਐ ॥ ਸਕਲਤੁਪਕਕੇ ਨਾਮਜਾਨਜੀਅਲੀਜੀਐ ॥ ਹੋਸੰਕਤਿਆਗਨਿਰਸੰਕਉਚਾਰਨਕੀਜੀ ਐ॥ ੧੨੦੫ ॥ ਆਦਿਨਾਮਨਾਗਨਕੇਪ੍ਰਥਮਬਖਾਨੀਐ ॥ ਪਿਤਣੀ ਇਸਣੀਅੰਤਤਵਨਕੇਠਾਨੀਐ ॥ ਬਹੁਰਘਾਤਨੀਸਬਦਭਵਨਕੇਦੀਜੀ ਐ। ਹੋਸਕਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮਚਭੁਰਲਹਿਲੀਜੀਐ ॥੧੨੬॥ ਸਰ ਪਤਾਤਣੀਇਸਣੀਆਦਿਉਚਾਰੀਐ ॥ ਤਾਕੇਮਬਣੀਸਬਦਅੰਤਕੋਡਾਰੀ ਐ॥ ਸਕਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮਚਤਰਲਹਿਲੀਜੀਐ ॥ ਹੋਸਭਕਵਿਤਨਕੇ ਬਿਖੈਨਿਡਰਹੈਦੀਜੀਐ॥ ੧੨੦੭ ॥ ਇੰਦ੍ਦੇਵਣੀਆਦਿਉਚਾਰਨਕੀ ਜੀਐ ॥ ਮਥਣੀਤਾਕੇ ਅੰਤਸਬਦਕੋਦੀਜੀਐ॥ ਸਕਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮਜਾ ਨਜੀਅਲੀਜੀਐ ॥ ਹੋਕਬਿਤਕਾਬਿਕੇਮਾਂਝਿਨਿਡਰਹੁਇਦੀਜੀਐ ॥ ੧੧੦੮॥ ਚੌਪਈ॥ ਦੇਵਦੇਵਣੀਆਦਿਉਚਰੀਐ ॥ ਏਸਰਾਂਤਕਨੀ ਪੁਨਪਦਧਰੀਐ ॥ ਸਭਨਾਮਤੁਪਕਕੇਲਹੀਐ॥ ਸੰਕਤਿਆਗਨਿਸੰ ਕਹੁਇਕਹੀਐ ॥੧੨੦੯ ॥ ਅੜਿੱਲ ॥ ਸੱਕੂਤਾਤਅਰਣੀ ਬਦਾ ਦਿਬਖਾਨੀਐ॥ ਮਥਣੀਤਾਂਕੇਅੰਤ ਸਬਦਕੋਠਾਨੀਐ ॥ ਸਕਲਤੁਪਕ ਕੇਨਾਮਹੀਯੇਪਹਿਚਾਨੀਐ ॥ ਹੋਕਥਾਬਾਰਭਾਭੀਤਰਨਿਡਰਬਖਾਨੀਐ ॥੧੨੧੦ ॥ ਸਭਕ੍ਰਿਤਇਸਣੀਇਸਣੀਆਦਿਉਚਾਰੀਐ ॥ ਤਾਕੇਅਰ ਣੀਅੰਤਸਬਦਕੋਡਾਰੀਐ॥ ਸਕਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮਜਾਨਜੀਅਲੀਜੀਐ॥ ਹੋਸਕਲਗੁਨਨਜਨਸੁਨਤਉਚਾਰਨਕੀਜੀਐ ॥ ੧੨੧੧॥ ਚਉਪਈ ॥ ਸਚੀਪਤਿਇਸਣੀਇਮਣੀਭਾਖੋ ॥ ਮਥਣੀਸਬਦਅੰਤਕੋਰਾਖੋ । ਸ ਕਲਤੁਪਕਕੇਨਾਮਲਹੀਜੈ ॥ ਦੇਸਦੇਸਕਰਿਪ੍ਰਗਟਭਨੀਜੈ ॥੧੨੧॥ ਅੜਿੱਲ ਸੱਕਦਨਤਾਭਣੀਈਸੁਣੀਭਾਖੀਐ ॥ ਮਥਣੀਤਾਕੇਅੰਤ ਬਦਕੋਰਾਖੀਐ ॥ ਨਾਮਤੁਪਕਕੇਚਿਤਮੈਚਤੁਰਪਛਾਨੀਐ॥ ਹੋਬਿਨਾਕ ਪਟਤਿਨਲਖੋਨਕਪਟਪ੍ਰਮਾਨੀਐ ॥੧੨੧੩॥ ਕਊਸਕੇਸਣੀਇਸ ਣੀਪ੍ਰਿਥਮਬਖਾਨਕੈ ॥ ਮਥਣੀਤਾਕੇਅੰਤਸਬਦਕੋਠਾਨਕੈ ॥ ਸਕਲ ਤੁ זן Digitized by Panjab Digital Library | www.panjabdigilib.org<noinclude></noinclude> gynvgl0k3fwxkr4nygxduwg7iicqi5k 250 72576 219498 2026-05-26T16:53:17Z ਬਿੱਟੂ ਮਲਿਕਪੁਰਾ 2639 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "--ਝਾਕੀ ਤੀਜੀ- ਸੀਨ (ਸਕੂਲ ਦਾ ਇਕ ਕਮਰਾ, ੯, ੧੦ ਮੁੰਡੇ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਤੱਪੜ ਤੇ ਬੈਠੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਕੁਝ ਇਸਤਰਾਂ ਪਹਾੜੇ ਕਹਾ ਰਹੇ ਹੁਣ । ਵੇਲਾ:- ਸਵੇਰ ਦੇ ੮, ੯ ਵਜੇ ਦਾ ਹੈ । ਪਹਿਲਾ ਮੁੰਡਾ- ਦੂਜਾ ਤੀਜਾ ਚੌਥਾ ਪੰਜਵਾ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 219498 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="ਬਿੱਟੂ ਮਲਿਕਪੁਰਾ" /></noinclude>--ਝਾਕੀ ਤੀਜੀ- ਸੀਨ (ਸਕੂਲ ਦਾ ਇਕ ਕਮਰਾ, ੯, ੧੦ ਮੁੰਡੇ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਤੱਪੜ ਤੇ ਬੈਠੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਕੁਝ ਇਸਤਰਾਂ ਪਹਾੜੇ ਕਹਾ ਰਹੇ ਹੁਣ । ਵੇਲਾ:- ਸਵੇਰ ਦੇ ੮, ੯ ਵਜੇ ਦਾ ਹੈ । ਪਹਿਲਾ ਮੁੰਡਾ- ਦੂਜਾ ਤੀਜਾ ਚੌਥਾ ਪੰਜਵਾਂ ਛੇਵਾਂ ਸੱਤਵਾਂ " " " " " " ਅਠਵਾਂ,, ਮਨਸ਼ੀ- ਮਨੀਟਰ- ਮੁਨਸ਼ੀ- -੧੬- ਇਕ ਦੂਨੀ ਦੁਨੀ ਮੁਨਸ਼ੀ ਦੀ ਟੁਟਗੀ ਕੂਹਣੀ । ਦੋ ਦੂਨੀ ਚਾਰ, ਮੁਨਸ਼ੀ ਹੋ ਗਿਆ ਬਿਮਾਰ । ਤਿੰਨ ਦੁਨੀ ਛੇ ਮੁਨਸ਼ੀ ਦੇ ਸਿਰ ਵਿਚ ਖੂਹ। ਚਾਰ ਦੂਨੀ ਅੱਠ, ਕਠ ਲੋਹੇ ਦੀ ਲੱਠ ਪੰਜ ਦੂਨੀ ਦਸ, ਬਿੰਦ ਲਓ ਖੇਡ ਹੱਸ । ਆਨੇ ਤੋ ਆਨੇ, ਮੁਨਛੀ ਨੂੰ ਦਿਉ ਜੇਲ ਖਾਨੋ। ਤਾਸੀ ਤੇ ਤਾਸੀ, ਕੁਟਣ ਵਾਲੇ ਮੁਨਸ਼ੀ ਦੀ ਅਡਾਉ ਹਾਸੀ । ਤਾਅ ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਤਾਅ,ਕਿਤੇ ਮੁਨਸ਼ੀ ਨ ਜਾਵੇ ਆ (ਪਰਦੇ ਪਿਛੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ) ਓ ਬਦਮਾਸ਼ ! ਇਹ ਕੀ ਬਕਵਾਸ ਬਕ ਰਹੇ ਉ ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਪਹਾੜੇ ਕਹਾਉ, ਇਹ ਕਿਹੜੀ ਮਾਂ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜੇ ਨੇ ? ਪਰ ਮੁਨਸ਼ੀ ਜੀ ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਥੇਰਾ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਮੁਨਸ਼ੀ ਜੀ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਵਿਚ ਏਹੋ ਜੇਹੇ ਬੋਲ ਨ ਬੋਲੇ, ਪਰ ਇਹ ਮੰਨੇ ਈ ਨਾਂ । ਸਭ ਬਦਮਾਸ਼ ........!{ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ}(ਮੁਨਸ਼ੀ ਉਧਰ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ) ਆਉ ਦਾਰ ਜੀ ਕਿਵੇਂ ਫੋਰੇ ਪਾਏ ? ਨਵੀਂ ਵਿੱਦਿਆ<noinclude></noinclude> rio88hr95ojc5a8tyt5mgr0paakquu9 219499 219498 2026-05-26T16:54:50Z ਬਿੱਟੂ ਮਲਿਕਪੁਰਾ 2639 219499 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="ਬਿੱਟੂ ਮਲਿਕਪੁਰਾ" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|--ਝਾਕੀ ਤੀਜੀ--}}}} ਸੀਨ (ਸਕੂਲ ਦਾ ਇਕ ਕਮਰਾ, ੯, ੧੦ ਮੁੰਡੇ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਤੱਪੜ ਤੇ ਬੈਠੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਕੁਝ ਇਸਤਰਾਂ ਪਹਾੜੇ ਕਹਾ ਰਹੇ ਹੁਣ । ਵੇਲਾ:- ਸਵੇਰ ਦੇ ੮, ੯ ਵਜੇ ਦਾ ਹੈ । ਪਹਿਲਾ ਮੁੰਡਾ- ਦੂਜਾ ਤੀਜਾ ਚੌਥਾ ਪੰਜਵਾਂ ਛੇਵਾਂ ਸੱਤਵਾਂ " " " " " " ਅਠਵਾਂ,, ਮਨਸ਼ੀ- ਮਨੀਟਰ- ਮੁਨਸ਼ੀ- -੧੬- ਇਕ ਦੂਨੀ ਦੁਨੀ ਮੁਨਸ਼ੀ ਦੀ ਟੁਟਗੀ ਕੂਹਣੀ । ਦੋ ਦੂਨੀ ਚਾਰ, ਮੁਨਸ਼ੀ ਹੋ ਗਿਆ ਬਿਮਾਰ । ਤਿੰਨ ਦੁਨੀ ਛੇ ਮੁਨਸ਼ੀ ਦੇ ਸਿਰ ਵਿਚ ਖੂਹ। ਚਾਰ ਦੂਨੀ ਅੱਠ, ਕਠ ਲੋਹੇ ਦੀ ਲੱਠ ਪੰਜ ਦੂਨੀ ਦਸ, ਬਿੰਦ ਲਓ ਖੇਡ ਹੱਸ । ਆਨੇ ਤੋ ਆਨੇ, ਮੁਨਛੀ ਨੂੰ ਦਿਉ ਜੇਲ ਖਾਨੋ। ਤਾਸੀ ਤੇ ਤਾਸੀ, ਕੁਟਣ ਵਾਲੇ ਮੁਨਸ਼ੀ ਦੀ ਅਡਾਉ ਹਾਸੀ । ਤਾਅ ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਤਾਅ,ਕਿਤੇ ਮੁਨਸ਼ੀ ਨ ਜਾਵੇ ਆ (ਪਰਦੇ ਪਿਛੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ) ਓ ਬਦਮਾਸ਼ ! ਇਹ ਕੀ ਬਕਵਾਸ ਬਕ ਰਹੇ ਉ ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਪਹਾੜੇ ਕਹਾਉ, ਇਹ ਕਿਹੜੀ ਮਾਂ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜੇ ਨੇ ? ਪਰ ਮੁਨਸ਼ੀ ਜੀ ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਥੇਰਾ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਮੁਨਸ਼ੀ ਜੀ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਵਿਚ ਏਹੋ ਜੇਹੇ ਬੋਲ ਨ ਬੋਲੇ, ਪਰ ਇਹ ਮੰਨੇ ਈ ਨਾਂ । ਸਭ ਬਦਮਾਸ਼ ........!{ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ}(ਮੁਨਸ਼ੀ ਉਧਰ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ) ਆਉ ਦਾਰ ਜੀ ਕਿਵੇਂ ਫੋਰੇ ਪਾਏ ? ਨਵੀਂ ਵਿੱਦਿਆ<noinclude></noinclude> cu8qo9eb3xpqrw6cjyrp0biuqbpw6oo 250 72577 219500 2026-05-26T23:52:21Z Kaur.gurmel 192 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਦੇ ਕੇ ਕਾਪੀਆਂ, ਕੁੱਝ ਕਲਮਾਂ, ਗਾਚਨੀ, ਦਵਾਤ, ਸਲੋਟ ਤੇ ਤਖੜੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਛੁੱਟੀ ਵੇਲੇ ਅੱਖ ਬਚਾ ਕੇ ਉਹਦਾ ਬਸਤਾ ਚੁੱਕ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਮਗਰ ਖਿਝਦੀ, ਝਿੜਕਦੀ, ਕਦੀ ਹੱ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 219500 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਦੇ ਕੇ ਕਾਪੀਆਂ, ਕੁੱਝ ਕਲਮਾਂ, ਗਾਚਨੀ, ਦਵਾਤ, ਸਲੋਟ ਤੇ ਤਖੜੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਛੁੱਟੀ ਵੇਲੇ ਅੱਖ ਬਚਾ ਕੇ ਉਹਦਾ ਬਸਤਾ ਚੁੱਕ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਮਗਰ ਖਿਝਦੀ, ਝਿੜਕਦੀ, ਕਦੀ ਹੱਸਦੀ ਤੁਰੀ ਆਉਂਦੀ ਤੇ ਕਹਿੰਦੀ, “ਲਿਆ ਮੇਰਾ ਬਸਤਾ।ਮੈਂ ਆਪੇ ਚੁੱਕ ਲਵਾਂਗੀ।” {{gap}}ਪਰ ਮੈਂ ਬਸਤਾ ਚੁੱਕਣਾ, ਉਹਦੇ ਕੰਮ ਆਉਣਾ ਆਪਣਾ ਫਰਜ਼ ਸਮਝਦਾ ਸਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਸਾਡੀ ਸੀ-ਵਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮੰਗੇਤਰ, ਸਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਮੈਂਬਰ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਅੱਗੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰੇ ਬਜਾਰ 'ਚੋਂ ਤਾਈ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਗਲੀ ਵਿਚ ਮੁੜ ਕੇ ਘਰ ਨੂੰ ਸਿਧੇ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਵੇਖ ਬਸਤਾ ਲੈਣ ਲਈ ਝਪਟ ਪੈਂਦੀ। ਮੈਂ ਨੱਠ ਕੇ ਅੱਗੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਉਹ ਮੇਰੇ ਮਗਰ ਥੋੜਾ ਨੱਨਦੀ, ਘੁਰਕੀ ਦੇਂਦੀ, ਕਦੀ ਤਰਲਾ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਪਿੱਛੇ ਨੱਠੇ ਅਸੀਂ ਬਰੂਹਾਂ ਟੱਪ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਪਸਾਰ ਵਿਚ ਪਲੰਘ ਤੇ ਜਾ ਡਿਗਦੇ ਅਤੇ ਹਾਸਿਆਂ ਦੇ ਫੁਆਰੇ ਛੁੱਟ ਪੈਂਦੇ। {{gap}}ਤਾਈ ਚਰਖਾ ਜਾਂ ਉਨ ਤੋਂਬਾ ਹਥੋਂ ਛੱਡ ਉਠਦੀ ਤੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਆ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਕਹਿੰਦੀ, “ਅੱਛਾ, ਮੂੰਹ ਹਥ ਧੋਵੋ ਤੇ ਅਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠੇ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਖਾਣ ਲਈ ਕੁੱਝ ਲਿਆਵਾਂ। {{gap}}ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਗਲਾਸਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਅਤੇ ਤਾਈ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਮਿੱਠੀ ਚੀਜ਼ ਮਠਿਆਈ ਲੱਡੂ ਜਾਂ ਪਿੰਨੀ ਪੰਜੀਰੀ ਜਾਂ ਚੂਰੀ ਸਾਡੇ ਅੱਗੇ ਲਿਆ ਰਖਦੀ, “ਲਓ, ਖਾਓ।” ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਾਨੂੰ ਖਾਂਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗਦ ਗਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। {{gap}}ਰੋਟੀ ਖਾਂਦਿਆਂ ਮੇਰਾ ਧਿਆਨ ਸਦਾ ਪਾਲੀ ਦੇ ਨੈਣ ਨਕਸ਼ਾਂ ਤੇ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਅੰਗ ਅੰਗ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਲਗਦੀ। ਉਹਦੇ ਕੋਲੋਂ ਮੈਨੂੰ ਸਦਾ ਮੁਗਧ ਜੇਹੀ ਮਹਿਕ ਆਉਂਦੀ, ਸੁੱਚੇ ਗੁਲਾਬ ਜੇਹੀ, ਚੰਬੇ ਜਾਂ ਚੌਬੋਲੀ ਜੇਹੀ ਮਹਿਕ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਲੂੰ ਲੂੰ ਨਸ਼ਿਆਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਰੋਟੀ ਖਾਂਦੇ ਵੀ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਖੇਡ ਕੱਢ ਲੈਂਦੇ| ਬੁਰਕੀ ਛਪਾਣ। ਤੇ ਜੋ ਬੁਰਕੀ ਛੁਪਾ ਜਾਵੇ ਉਹ ਜੇਤੂ ਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਨ ਭਵਾਟਣੀ ਦੇਣੀ, ਮਾਘਾ ਮਾਰਨਾ ਅਤੇ ਨਿਰਾ ਚਿਰ ਅਸੀਂ ਖੇਡੀ ਜਾਣਾ। {{gap}}ਨੀਂਦ ਭੱਜੀ ਰਾਤ ਮੈਂ ਘਰ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਪਰਭਾਤੀ ਹੀ ਉਠ ਕੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਗੜਵੀ ਦਹੀਂ ਮੱਖਣ ਲੈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਜਾਣਾ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਜਾਣਾ ਤਾਈ ਚਰਖਾ ਕੱਤ ਰਹੀ<noinclude>{{rh||26}}</noinclude> qy0l1pduun7zca9lt01mxrc3991wr4p 219507 219500 2026-05-27T01:26:31Z Kaur.gurmel 192 /* ਸੋਧਣਾ */ 219507 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਦੇ ਕੇ ਕਾਪੀਆਂ, ਕੁੱਝ ਕਲਮਾਂ, ਗਾਚਨੀ, ਦਵਾਤ, ਸਲੋਟ ਤੇ ਤਖਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਛੁੱਟੀ ਵੇਲੇ ਅੱਖ ਬਚਾ ਕੇ ਉਹਦਾ ਬਸਤਾ ਚੁੱਕ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਮਗਰ ਖਿਝਦੀ, ਝਿੜਕਦੀ, ਕਦੀ ਹੱਸਦੀ ਤੁਰੀ ਆਉਂਦੀ ਤੇ ਕਹਿੰਦੀ, “ਲਿਆ ਮੇਰਾ ਬਸਤਾ।ਮੈਂ ਆਪੇ ਚੁੱਕ ਲਵਾਂਗੀ।” {{gap}}ਪਰ ਮੈਂ ਬਸਤਾ ਚੁੱਕਣਾ, ਉਹਦੇ ਕੰਮ ਆਉਣਾ ਆਪਣਾ ਫਰਜ਼ ਸਮਝਦਾ ਸਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਸਾਡੀ ਸੀ-ਵਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮੰਗੇਤਰ, ਸਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਮੈਂਬਰ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਅੱਗੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰੇ ਬਜਾਰ 'ਚੋਂ ਤਾਈ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਗਲੀ ਵਿਚ ਮੁੜ ਕੇ ਘਰ ਨੂੰ ਸਿਧੇ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਵੇਖ ਬਸਤਾ ਲੈਣ ਲਈ ਝਪਟ ਪੈਂਦੀ। ਮੈਂ ਨੱਠ ਕੇ ਅੱਗੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਉਹ ਮੇਰੇ ਮਗਰ ਥੋੜਾ ਨੱਨਦੀ, ਘੁਰਕੀ ਦੇਂਦੀ, ਕਦੀ ਤਰਲਾ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਪਿੱਛੇ ਨੱਠੇ ਅਸੀਂ ਬਰੂਹਾਂ ਟੱਪ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਪਸਾਰ ਵਿਚ ਪਲੰਘ ਤੇ ਜਾ ਡਿਗਦੇ ਅਤੇ ਹਾਸਿਆਂ ਦੇ ਫੁਆਰੇ ਛੁੱਟ ਪੈਂਦੇ। {{gap}}ਤਾਈ ਚਰਖਾ ਜਾਂ ਉਨ ਤੋਂਬਾ ਹਥੋਂ ਛੱਡ ਉਠਦੀ ਤੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਆ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਕਹਿੰਦੀ, “ਅੱਛਾ, ਮੂੰਹ ਹਥ ਧੋਵੋ ਤੇ ਅਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠੇ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਖਾਣ ਲਈ ਕੁੱਝ ਲਿਆਵਾਂ। {{gap}}ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਗਲਾਸਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਅਤੇ ਤਾਈ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਮਿੱਠੀ ਚੀਜ਼ ਮਠਿਆਈ ਲੱਡੂ ਜਾਂ ਪਿੰਨੀ ਪੰਜੀਰੀ ਜਾਂ ਚੂਰੀ ਸਾਡੇ ਅੱਗੇ ਲਿਆ ਰਖਦੀ, “ਲਓ, ਖਾਓ।” ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਾਨੂੰ ਖਾਂਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗਦ ਗਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। {{gap}}ਰੋਟੀ ਖਾਂਦਿਆਂ ਮੇਰਾ ਧਿਆਨ ਸਦਾ ਪਾਲੀ ਦੇ ਨੈਣ ਨਕਸ਼ਾਂ ਤੇ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਅੰਗ ਅੰਗ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਲਗਦੀ। ਉਹਦੇ ਕੋਲੋਂ ਮੈਨੂੰ ਸਦਾ ਮੁਗਧ ਜੇਹੀ ਮਹਿਕ ਆਉਂਦੀ, ਸੁੱਚੇ ਗੁਲਾਬ ਜੇਹੀ, ਚੰਬੇ ਜਾਂ ਚੌਬੋਲੀ ਜੇਹੀ ਮਹਿਕ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਲੂੰ ਲੂੰ ਨਸ਼ਿਆਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਰੋਟੀ ਖਾਂਦੇ ਵੀ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਖੇਡ ਕੱਢ ਲੈਂਦੇ| ਬੁਰਕੀ ਛਪਾਣ। ਤੇ ਜੋ ਬੁਰਕੀ ਛੁਪਾ ਜਾਵੇ ਉਹ ਜੇਤੂ ਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਨ ਭਵਾਟਣੀ ਦੇਣੀ, ਮਾਘਾ ਮਾਰਨਾ ਅਤੇ ਨਿਰਾ ਚਿਰ ਅਸੀਂ ਖੇਡੀ ਜਾਣਾ। {{gap}}ਨੀਂਦ ਭੱਜੀ ਰਾਤ ਮੈਂ ਘਰ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਪਰਭਾਤੀ ਹੀ ਉਠ ਕੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਗੜਵੀ ਦਹੀਂ ਮੱਖਣ ਲੈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਜਾਣਾ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਜਾਣਾ ਤਾਈ ਚਰਖਾ ਕੱਤ ਰਹੀ<noinclude>{{rh||26}}</noinclude> es56y1dp9kz7imitjj4tnb3tefwrcpr 250 72578 219501 2026-05-26T23:53:33Z Kaur.gurmel 192 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਪਾਲੀ ਚੁੱਲੇ ਵਿਚ ਅੱਗ ਬਾਲ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੇ ਬੈਠੀ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂ ਕਾਪੀ ਤੇ ਲਿਖ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ।ਮੈਂ ਤਾਜੇ ਮੱਖਣ ਦੀ ਅਖਰੋਟ ਜੇਡੀ ਗੋਲੀ ਬਣਾ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਜੋ ਉਹ ‘ਮੈਂ ਆਪੇ ਨਹੀਂ,..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 219501 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਪਾਲੀ ਚੁੱਲੇ ਵਿਚ ਅੱਗ ਬਾਲ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੇ ਬੈਠੀ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂ ਕਾਪੀ ਤੇ ਲਿਖ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ।ਮੈਂ ਤਾਜੇ ਮੱਖਣ ਦੀ ਅਖਰੋਟ ਜੇਡੀ ਗੋਲੀ ਬਣਾ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਜੋ ਉਹ ‘ਮੈਂ ਆਪੇ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਆਪੇ' ਕਹਿੰਦੀ, ਖਾ ਲੈਂਦੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਕਿਤਾਬ ਕਾਪੀ ਪਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖ ਚਾਹ ਬਣਾਂਦੀ। ਅਸੀ ਤਿੰਨੇ ਚੁਸਕੀਆਂ ਲਾ ਲਾ ਪੀਂਦੇ। ਚਾਹ ਪੀ ਸਕੂਲ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ। ਭਾਈ ਪਰੌਂਠੇ ਪਕਾ ਦੇਂਦੀ, ਖਾਂਦੇ ਤੇ ਫਿਰ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਸਕੂਲ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪੈਂਦੇ।ਮੈਨੂੰ ਉਹਦਾ ਬਸਤਾ ਚੁੱਕ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਤੁਰਦਿਆਂ ਬੜਾ ਹੀ ਸਵਾਦ, ਬੜਾ ਹੀ ਅਨੰਦ ਆਉਂਦਾ, ਬੜਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਲਗਦਾ | ਤੁਰਦਾ ਤੁਰਦਾ ਮੈਂ ਉਹਦੀ ਸੁਬਕ ਤੇਰ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਦਾ ਬੇਅਰਥ ਜਤਨ ਕਰਦਾ। {{gap}}ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਹ ਸੁਖਾਵੇਂ ਰਸ ਭਿੰਨੇ ਦਿਨ ਲੰਘਦੇ ਗਏ।ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਕ ਦਿਨ ਉਹ ਵੀ ਆ ਗਿਆ ਜਦ ਪਾਲੀ ਦੀ ਤੇ ਮੇਰੀ ਹੋਰ ਨੇੜਤਾ ਹੋ ਗਈ। ਮੈਨੂੰ ਘਰਦਿਆਂ ਨੋ ਦਿਨ ਰਾਤ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਰਹਿਣ ਲਈ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਪਾਲੀ ਤੇ ਤਾਈ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਹੋਇਆ। ਮੇਰੇ ਇਸ ਘਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਏਸ ਘਰ ਦੇ ਕੁੱਝ ਰੁਝੇਵੇਂ ਵਧ ਗਏ ਕਿਉਂਕਿ ਘਰਦਿਆਂ ਨੇ ਇਕ ਚੰਗੀ ਲਵੇਰੀ ਗਾਂ ਵੀ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੀ ਜਿਹਦੇ ਲਈ ਤੂੜੀ, ਦਾਣਾ, ਪੰਨਾ ਮੈਂ ਤੇ ਪਾਲੀ ਘਰੋਂ ਲਿਆਉਂਦੇ ਜਾਂ ਉਹ ਕਾਮੇ ਹੱਥ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦੇ ਮੈਂ ਤੇ ਪਾਲੀ ਵਾਰੋ ਵਾਰੀ ਗਾਂ ਦੀ ਧਾਰ ਕੱਢਦੇ। ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਤਾਈਂ ਤੋਂ ਮਧਾਣੀ ਛੁਡਾ ਆਪ ਰਿੜਕਣ ਲਗ ਪੈਂਦੇ। ਘਰ ਦੇ ਹਰ ਜਰੂਰਤ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਆਪੇ ਭੇਜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। {{gap}}ਰਾਤੀਂ ਮਿੱਠੇ ਦੁੱਧ ਦੇ ਗਲਾਸ ਫੜੀਂ ਅਸੀਂ ਤਾਈ ਨੂੰ ਅਧੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਫਰਮਾਇਸ਼ ਕਰਦੇ।ਤਾਈ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਇਕ ਛੋਹੀ ਕਹਾਣੀ ਕਈ ਕਈ ਰਾਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮੁਕਦੀ। ਤਾਈ ਅਕਸਰ ਕਹਾਣੀ ਰਾਜਾ ਰਾਣੀ ਲੱਕੜਹਾਰਾ ਜਾਂ ਦਿਓ ਪਰੀ ਦੀ ਸੁਣਾਂਦੀ। ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਰਾਣੀ ਬਹਿਜਾਦੀ ਜਾਂ ਪਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਸੂਰਜ ਦੀ ਧੁੱਪ, ਚੰਦਰਮਾਂ ਜਾਂ ਚੰਨ ਕਿਰਨਾਂ, ਨਰਮ ਕੋਮਲਤਾ ਪਲੱਛ ਜਾਂ ਮਖਮਲ, ਖੁਸ਼ਬੋ ਚੰਦਨ ਜਾਂ ਕਸਤੂਰੀ ਨਾਲ ਕਰਦੀ। ਮੈਂ ਟੋਕ ਕੇ ਕਹਿਣਾ, “ਤਾਈ ਤੂੰ ਕਹਾਣੀ ਅਗੇ ਤੋਰ। ਉਹ ਰਾਣੀ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ ਜਾਂ ਪਰੀ ਪਾਲੀ ਨਾਲੋਂ ਸੁੰਦਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ।” {{gap}}ਤਾਈ ਨੇ ਕਹਿਣਾ, “ਹਾਂ ਪੁੱਤਰ, ਨਿਰੀ ਪਾਲੀ ਵਰਗੀ।” {{gap}}“ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦੀ।” ਪਾਲੀ ਨੇ ਗੁਦਕਦਾ ਗੁੱਸਾ ਕਰਨਾ।<noinclude>{{rh||27}}</noinclude> 8kb1rxyhi5x509c9091akmuv4nv7jr9 219508 219501 2026-05-27T01:30:17Z Kaur.gurmel 192 219508 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਪਾਲੀ ਚੁੱਲੇ ਵਿਚ ਅੱਗ ਬਾਲ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੇ ਬੈਠੀ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂ ਕਾਪੀ ਤੇ ਲਿਖ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ।ਮੈਂ ਤਾਜੇ ਮੱਖਣ ਦੀ ਅਖਰੋਟ ਜੇਡੀ ਗੋਲੀ ਬਣਾ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਜੋ ਉਹ ‘ਮੈਂ ਆਪੇ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਆਪੇ' ਕਹਿੰਦੀ, ਖਾ ਲੈਂਦੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਕਿਤਾਬ ਕਾਪੀ ਪਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖ ਚਾਹ ਬਣਾਂਦੀ। ਅਸੀ ਤਿੰਨੇ ਚੁਸਕੀਆਂ ਲਾ ਲਾ ਪੀਂਦੇ। ਚਾਹ ਪੀ ਸਕੂਲ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ। ਭਾਈ ਪਰੌਂਠੇ ਪਕਾ ਦੇਂਦੀ, ਖਾਂਦੇ ਤੇ ਫਿਰ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਸਕੂਲ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪੈਂਦੇ।ਮੈਨੂੰ ਉਹਦਾ ਬਸਤਾ ਚੁੱਕ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਤੁਰਦਿਆਂ ਬੜਾ ਹੀ ਸਵਾਦ, ਬੜਾ ਹੀ ਅਨੰਦ ਆਉਂਦਾ, ਬੜਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਲਗਦਾ | ਤੁਰਦਾ ਤੁਰਦਾ ਮੈਂ ਉਹਦੀ ਸੁਬਕ ਤੋਰ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਦਾ ਬੇਅਰਥ ਜਤਨ ਕਰਦਾ। {{gap}}ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਹ ਸੁਖਾਵੇਂ ਰਸ ਭਿੰਨੇ ਦਿਨ ਲੰਘਦੇ ਗਏ।ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਕ ਦਿਨ ਉਹ ਵੀ ਆ ਗਿਆ ਜਦ ਪਾਲੀ ਦੀ ਤੇ ਮੇਰੀ ਹੋਰ ਨੇੜਤਾ ਹੋ ਗਈ। ਮੈਨੂੰ ਘਰਦਿਆਂ ਨੋ ਦਿਨ ਰਾਤ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਰਹਿਣ ਲਈ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਪਾਲੀ ਤੇ ਤਾਈ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਹੋਇਆ। ਮੇਰੇ ਇਸ ਘਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਏਸ ਘਰ ਦੇ ਕੁੱਝ ਰੁਝੇਵੇਂ ਵਧ ਗਏ ਕਿਉਂਕਿ ਘਰਦਿਆਂ ਨੇ ਇਕ ਚੰਗੀ ਲਵੇਰੀ ਗਾਂ ਵੀ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੀ ਜਿਹਦੇ ਲਈ ਤੂੜੀ, ਦਾਣਾ, ਪ੍ਥਹਾ ਮੈਂ ਤੇ ਪਾਲੀ ਘਰੋਂ ਲਿਆਉਂਦੇ ਜਾਂ ਉਹ ਕਾਮੇ ਹੱਥ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦੇ ਮੈਂ ਤੇ ਪਾਲੀ ਵਾਰੋ ਵਾਰੀ ਗਾਂ ਦੀ ਧਾਰ ਕੱਢਦੇ। ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਤਾਈਂ ਤੋਂ ਮਧਾਣੀ ਛੁਡਾ ਆਪ ਰਿੜਕਣ ਲਗ ਪੈਂਦੇ। ਘਰ ਦੇ ਹਰ ਜਰੂਰਤ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਆਪੇ ਭੇਜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। {{gap}}ਰਾਤੀਂ ਮਿੱਠੇ ਦੁੱਧ ਦੇ ਗਲਾਸ ਫੜੀਂ ਅਸੀਂ ਤਾਈ ਨੂੰ ਅਧੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਫਰਮਾਇਸ਼ ਕਰਦੇ।ਤਾਈ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਇਕ ਛੋਹੀ ਕਹਾਣੀ ਕਈ ਕਈ ਰਾਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮੁਕਦੀ। ਤਾਈ ਅਕਸਰ ਕਹਾਣੀ ਰਾਜਾ ਰਾਣੀ ਲੱਕੜਹਾਰਾ ਜਾਂ ਦਿਓ ਪਰੀ ਦੀ ਸੁਣਾਂਦੀ। ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਰਾਣੀ ਬਹਿਜਾਦੀ ਜਾਂ ਪਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਸੂਰਜ ਦੀ ਧੁੱਪ, ਚੰਦਰਮਾਂ ਜਾਂ ਚੰਨ ਕਿਰਨਾਂ, ਨਰਮ ਕੋਮਲਤਾ ਪਲੱਛ ਜਾਂ ਮਖਮਲ, ਖੁਸ਼ਬੋ ਚੰਦਨ ਜਾਂ ਕਸਤੂਰੀ ਨਾਲ ਕਰਦੀ। ਮੈਂ ਟੋਕ ਕੇ ਕਹਿਣਾ, “ਤਾਈ ਤੂੰ ਕਹਾਣੀ ਅਗੇ ਤੋਰ। ਉਹ ਰਾਣੀ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ ਜਾਂ ਪਰੀ ਪਾਲੀ ਨਾਲੋਂ ਸੁੰਦਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ।” {{gap}}ਤਾਈ ਨੇ ਕਹਿਣਾ, “ਹਾਂ ਪੁੱਤਰ, ਨਿਰੀ ਪਾਲੀ ਵਰਗੀ।” {{gap}}“ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦੀ।” ਪਾਲੀ ਨੇ ਗੁਦਕਦਾ ਗੁੱਸਾ ਕਰਨਾ।<noinclude>{{rh||27}}</noinclude> 0qul6pv7svim7urj7enclyid5tj891s 250 72579 219502 2026-05-26T23:59:05Z Kaur.gurmel 192 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "{{gap}}ਮੈਂ ਕਹਿਣਾ, ਤਾਈਂ, ਤੂ ਅੱਗੇ ਸੁਣਾ। ਪਾਲੀ ਉਤੋਂ ਉਤੋਂ ਗੁਸੇ ਏ, ਅੰਦਰੋਂ ਨਹੀਂ। {{gap}}ਅਤੇ ਉਸ ਮੈਨੂੰ ਖਿੱਝ ਕੇ ਚੂੰਢੀ ਵੱਢਣੀ। {{gap}}ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਾਂ ਨਿਰੀ ਰਾਤ ਤੱਕ ਜਾਗਣਾ, ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ, ਦੇਵਾਂ, ਪਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 219502 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>{{gap}}ਮੈਂ ਕਹਿਣਾ, ਤਾਈਂ, ਤੂ ਅੱਗੇ ਸੁਣਾ। ਪਾਲੀ ਉਤੋਂ ਉਤੋਂ ਗੁਸੇ ਏ, ਅੰਦਰੋਂ ਨਹੀਂ। {{gap}}ਅਤੇ ਉਸ ਮੈਨੂੰ ਖਿੱਝ ਕੇ ਚੂੰਢੀ ਵੱਢਣੀ। {{gap}}ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਾਂ ਨਿਰੀ ਰਾਤ ਤੱਕ ਜਾਗਣਾ, ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ, ਦੇਵਾਂ, ਪਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਦੇ ਰਹਿਣਾ। ਜਦੋਂ ਅਸਾਂ ਨੀਂਦ ਵਸ ਹੋ ਹੁੰਗਾਰਾ ਦੇਣੋ ਹਟ ਜਾਣਾ ਤਾਂ ਤਾਈ ਨੇ ਚਰਖੇ ਦੀ ਘੂਕਰ ਨਾਲ ਕੋਈ ਬੀਤੇ ਦੀ ਯਾਦ ਜੋੜ ਕੇ ਲੈ ਸੁਰ ਕਰ ਲੈਣੀ। ਅਤੇ ਸਵੇਰ ਤੱਕ ਕਿੰਨਾ ਹੀ ਉਨ ਸੂਤ ਕੱਤ ਲੈਣਾ। {{gap}}ਏਸੇ ਤਰਾਂ ਇਹ ਰੰਗੀਨ ਰਾੜਾਂ, ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਸੁਹਾਣੇ ਦਿਨ ਲੰਘਦੇ ਗਏ। ਅਤੇ ਇਹ ਬਾਲਪਨ ਦਾ ਮੋਹ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਪਿਆਰ ਇਹ ਅਪਣੱਤ ਵਧਦੀ ਗਈ ਅਤੇ ਅਨਿਖੜਵੇਂ ਪਿਆਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਈ। {{gap}}ਕਦੀ ਕਦੀ ਮੈਂ ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਹਾਣੀ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦਿਆਂ ਕਵੇਲਾ ਕਰ ਦੇਣਾ। ਅਤੇ ਤਾਈ ਨੇ ਬੁਲਾਣ ਆ ਜਾਣਾ, “ਪੁੱਤ, ਘਰ ਚਲ ਕਵੇਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਰੋਟੀ ਨੂੰ।” {{gap}}ਮੈਂ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੇ ਨੇ ਕਹਿਣਾ, ਤਾਈ, ਤੁਸੀਂ ਖਾ ਲੈਂਦੇ। {{gap}}ਉਸ ਕਹਿਣਾ, “ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਰੁੱਸੀ ਬੈਠੀ ਏ। ਨਾ ਖਾਂਦੀ ਏ ਨਾ ਖਾਣ ਦੇਂਦੀ ਏ। {{gap}}ਮੈਂ ਘਰ ਆ ਕਾਹਲੀ ਕਾਹਲੀ ਮੂੰਹ ਹੱਥ ਧੋ ਥਾਲੀ ਵਿਚ ਰੋਟੀ ਪਾ ਪਾਲੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਜਾ ਬੈਠਣਾ। ਤਰਲੇ ਮਿਨਤਾਂ ਖੁਸ਼ਾਮਦਾਂ ਸਭ ਬੇਅਰਥ ਨਾ ਹੂੰ ਨਾ ਹਾਂ। ਸੁੰਨ ਮਸੁੰਨ ਬੈਠੀ ਰਹਿਣਾ। ਮੈਂ ਰੋਟੀ ਦੀ ਬੁਰਕੀ ਵਿਚ ਸਬਜੀ ਰੱਖ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾਣੀ ਅਤੇ ਆਖਣਾ, ‘ਪੇਟ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਏ। ਰੋਟੀ ਮੰਗਦਾ ਏ। ਜੀਭ ਤੇ ਦੰਦ ਵੀ ਤਿਆਰ ਨੇ ਪਰ ਬੁਲ (ਹੇਂਠ) ਜਿੰਦਰੇ ਲਾਈ ਬੈਠੇ ਨੇ।” {{gap}}ਅਤੇ ਉਸ ਹੱਸ ਪੈਣਾ ਅਤੇ ਮੈਂ ਬੁਰਕੀ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ। {{gap}}ਅਸਾਂ ਚੌਥੀ ਜਮਾਤ ਪਾਸ ਕਰ ਲਈ। ਹੁਣ ਪੰਜਵੀਂ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਸਕੂਲ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸੀ ਯਾਨੀ ਚੌਥੀ ਤੱਕ ਹੀ। ਲੋਅਰ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਯਾਨੀ ਛੇਵੀਂ ਤੱਕ ਪਿੰਡ ਵਰਪਾਲਾਂ ਵਿਚ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਦੋ ਢਾਈ ਕੋਹ ਦੂਰ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਚੌਥੀ ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਮੈਂ ਤੇ ਪਾਲੀ ਹੀ ਪਾਸ ਹੋਏ ਸਾਂ। ਪਾਲੀ ਏਨੀ ਦੂਰ ਜਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਰਾਹ ਭੈੜਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਸਾਲ ਮਾਰਨਾ ਪਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਕੱਲਾ ਮੈਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸਾਂ। ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਘਰ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਘਰ ਹੀ ਪੜ੍ਹਦੇ<noinclude>{{rh||28}}</noinclude> e7iw7ixrfz5xuz2t9om2qsel86ugwap 250 72580 219503 2026-05-27T00:12:00Z Kaur.gurmel 192 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਲਿਖਦੇ ਰਹੇ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਕਈ ਹੋਰ ਮੁੰਡੇ ਚੌਥੀ ਪਾਸ ਕਰ ਗਏ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਜਵੀਂ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। {{gap}}ਪਾਲੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਬੜਾ ਸ਼ੋਕ ਸੀ ਪਰ ਸਕੂਲ ਦੂਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹਨੂੰ ਘਰ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਪਿਆ। ਪਰ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 219503 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਲਿਖਦੇ ਰਹੇ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਕਈ ਹੋਰ ਮੁੰਡੇ ਚੌਥੀ ਪਾਸ ਕਰ ਗਏ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਜਵੀਂ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। {{gap}}ਪਾਲੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਬੜਾ ਸ਼ੋਕ ਸੀ ਪਰ ਸਕੂਲ ਦੂਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹਨੂੰ ਘਰ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਪਿਆ। ਪਰ ਉਹ ਘਰ ਵਿਚ ਹੀ ਪੜ੍ਹਦੀ ਰਹੀ। ਕਾਪੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸਭ ਲੈ ਲਈਆਂ 1 ਮੈਂ ਜੋ ਕੁੱਝ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਇੰਨ ਬਿੰਨ ਉਹਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾ ਲਿਖਾ ਦਿੰਦਾ। ਮੇਰਾ ਮਾਨੋ ਦੋਹਰਾ ਸਕੂਲ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ। ਕਦੀ ਕਦੀ ਮਖੌਲ ਨਾਲ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਮੁਨਸ਼ੀ ਜਾਂ ਮਾਸਟਰ ਕਹਿ ਦਿੰਦੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵਿਟਰ ਬਹਿੰਦਾ, “ਮੈਥੋਂ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਾਈਦਾ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਨਾਂ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ।” {{gap}}ਉਹ ਇਕ ਦਮ ਮਿਠੀ ਜੁਬਾਨ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੀ, ‘ਅੱਛਾ ਅੱਛਾ ਮਾਫ ਕਰੋ ਮਾਸਟਰ ਜੀ, ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਮੁਨਸ਼ੀ ਮਾਸਟਰ ਕਹਿੰਦੀ।" ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਖੱਬੇ ਅਤੇ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਸੱਜੇ ਕੰਨ ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ, ਡੱਬਾ।” {{gap}}ਅਤੇ ਇਹ ਅਦਾ ਉਹਦੀ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੀ ਲਗਦੀ। ਕਦੀ ਕਦੀ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਭਾਬੀ ਆਖ ਬਹਿੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਏਨੀ ਖਿੱਝ ਜਾਂਦੀ ਕਿ ਮਿਨਤਾਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨੱਕ ਲਕੀਰਾਂ ਵੀ ਕੱਢਣੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ। {{gap}}ਸਾਡੇ ਪੈਰ ਅੱਲ੍ਹੜ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਬੂਹੇ ਵਲ ਪੈਰ ਪੈਰ, ਪਲੋ ਪਲ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਮੋਹ ਪਿਆਰ ਪੈਰ ਪੈਰ ਡੂੰਘਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। {{gap}}ਮੈਂ ਪੰਜਵੀਂ ਜਮਾਤ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਛੇਵੀਂ ਵਿਚ ਦਾਖਲਾ ਲੈ ਲਿਆ। ਪਰ ਪਾਲੀ' ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਮਾਸਟਰ ਸ਼ਾਹ ਸਵਾਰ ਨੇ ਦੋ ਹੋਰ ਕੁੜੀਆਂ ਨਾਲ ਘਰ ਵਿਚ ਹੀ ਲਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਛੇਵੀਂ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁੱਝ ਪੜ੍ਹਦਾ ਘਰ ਆ ਕੇ ਪਾਲੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾਂਦਾ। ਪਾਲੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਉਹਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਿਚ ਆਨੰਦ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਛੇਵੀਂ ਦਾ ਤਮਾਹੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਮਾਹੀ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਮੈਂ ਚੰਗੇ ਨੰਬਰਾਂ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ। {{gap}}ਇਸ ਵੇਲੇ ਅਸੀਂ ਦੋ ਬੁੱਤ ਇਕ ਰੂਹ ਹੋ ਚੁਕੇ ਸਾਂ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਾਹੀਂ ਜਿਊਂਦੇ ਸਾਂ ਕਿ ਦੁਖਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਜਾਂ ਪੀੜਾਂ ਤੇ ਕਰਬਾਂ ਦਾ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਚੌਥੇ ਪਹਿਰ ਸਕੂਲੋਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਆਇਆ ਗਲੀ ਦੇ ਮੋੜ ਤੇ ਪੰਡਤ ਮਨੋਹਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ, “ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਜਾਈਂ। ਤੈਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਏ। ਕੋਈ ਜਰੂਰੀ ਕੰਮ ਏ।”<noinclude>{{rh||29}}</noinclude> mbeqg95492ihq73n3n7r495yvmi71lu 250 72581 219504 2026-05-27T00:18:52Z Kaur.gurmel 192 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "{{gap}}ਮੈ ਘਰ ਗਿਆ। ਮਾਂ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁਛਿਆ, ”ਤੁਸੀਂ ਬੁਲਾਇਆ ਸੀ। ” {{gap}}ਮਾਂ ਜੀ ਕੁੱਝ ਉਦਾਸੇ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਬੈਠੇ ਸਨ।ਉਹਨਾਂ ਦੁਖੀ ਜਿਹੀ ਪੀੜ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਆਖਿਆ, “ਭਾਬੀ ਕੋਲ ਜਾਹ।” {{gap}}ਮੈਂ ਭਾਬੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕੌਲ ਰਸੋਈ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 219504 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>{{gap}}ਮੈ ਘਰ ਗਿਆ। ਮਾਂ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁਛਿਆ, ”ਤੁਸੀਂ ਬੁਲਾਇਆ ਸੀ। ” {{gap}}ਮਾਂ ਜੀ ਕੁੱਝ ਉਦਾਸੇ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਬੈਠੇ ਸਨ।ਉਹਨਾਂ ਦੁਖੀ ਜਿਹੀ ਪੀੜ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਆਖਿਆ, “ਭਾਬੀ ਕੋਲ ਜਾਹ।” {{gap}}ਮੈਂ ਭਾਬੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕੌਲ ਰਸੋਈ ਵਿਚ ਗਿਆ। ਭਾਬੀ ਕੱਦੂ ਛਿਲ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਉਹਦੇ ਉਤੇ ਵੀ ਭਾਰੂ ਸੀ। {{gap}}“ਭਾਬੀ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਸੌਂਦਿਆ? ਕੀ ਕੰਮ ਸੀ?" ਮੈਂ ਪੁਛਿਆ। {{gap}}ਉਸ ਛਿੱਲੇ ਹੋਏ ਕੱਦੂ ਦੇ ਲੱਕ ਵਿਚ ਕਰਦ ਰਖਕੇ ਦੋ ਟੁਕ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਅੱਜ ਤੋਂ ਤੂੰ ਪਾਲੀ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ, ਬੱਸ! {{gap}}ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਕੱਦੂ ਵਾਂਗ ਦੋ ਟੁੱਕ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। {{gap}}“ਕਿਉਂ ” ਮੈਂ ਹਕਲਾਂਦੇ ਨੇ ਪੁਛਿਆ {{gap}}“ਭਾਬੀ ਨੇ ਕੱਦੂ ਦੋ ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਟੋਟੇ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਸਾਡਾ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਏ।” {{gap}}“ਕਿਵੇਂ? ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਫਰਸ਼ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਸੁਰਮਈ ਸਿਆਹੀ ਜਿਹੀ ਫਿਰ ਗਈ ਸੀ। {{gap}}ਇਹ ਤਾਂ ਰੂਹਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸੀ। ਦਿਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਸੀ। ਮੈਥੋਂ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਆਦਰਨੀਏ ਭਾਬੀ ਅਗੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਨਿਕਲੇ, “ਭਾਬੀ ਜੀ, ਇਹ ਰੂਹਾਂ ਦਾ ਰੂਹਾਨੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕੌਣ ਤੋੜ ਸਕਦਾ ਏ!' ਅਤੇ ਮੈਂ ਰੋਣ ਹਾਕਾ ਹੋ ਗਿਆ {{gap}}ਮੇਰੀ ਵਿਗੜਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਭਾਬੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਤਰਸ ਆਇਆ ਜਾਂ ਪਿਆਰ, ਉਸਨੇ ਸਬਜੀ ਵਾਲੀ ਥਾਲੀ ਪਰ੍ਹਾਂ ਕਰ ਮੈਨੂੰ ਗੋਦੀ ਲੈ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਘੁੱਟ ਲਿਆ। ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਿੰਮ ਆਈਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਮੈਨੂੰ ਚੁੰਮਿਆਂ, ਪੁਚਕਾਰਿਆ, ਪਲੋਸਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਪਾਲੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਜਸਵੰਤੀ ਆਈ ਸੀ। ਚੰਦਰੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਚੁੱਕੀ ਚੁਕਾਈ ਕਹਿੰਦੀ, ‘ਮੁੰਡੇ ਤੇ ਕੁੜੀ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਫਰਕ ਏ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਮੰਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ।' ਅਤੇ ਸੰਤ ਸੁਭਾ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਆਖ ਦਿੱਤਾ, ‘ਜਾਹ ਬੀਬਾ ਰੋ ਨਾ, ਸਾਡੇ ਵਲੋਂ ਤੁਸੀਂ ਖੁਲਾਸ ਓ। ਜਿਥੇ ਮਰਜੀ ਜਾ ਕੇ ਕਰੋ ਰਿਸ਼ਤਾ।' ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਤਾਂ ਲੋਹੇ ਤੇ ਲਕੀਰ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਹਾਂ ਸੀ ਤਾਂ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜੇ ਨਾਂਹ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹਾਂ ਕਰਾ ਸਕਦਾ।"<noinclude>{{rh||30}}</noinclude> nkbqsz95lxb16731h15panah0r8saqj 250 72582 219535 2026-05-27T03:51:05Z Harchand Bhinder 2624 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "{{center|{{dhr|3em}}{{xx-larger|{{greyed|ਕੁਝ ਪੀੜਾਂ ਕੁਝ ਯਾਦਾਂ}}}} (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) {{larger|ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਨਰੂਲਾ}} ਸੰਪਾਦਕ : ਚਰਨ ਗਿੱਲ ਪਨੋਰਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ ਸੰਪਰਕ : ਚਰਨ ਗਿੱਲ, 35 ਦੇਸੀ ਮਹਿਮਾਨਦਾਰੀ, ਪਟਿਆਲਾ। ਫੋਨ : 219254 }}" ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 219535 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{center|{{dhr|3em}}{{xx-larger|{{greyed|ਕੁਝ ਪੀੜਾਂ ਕੁਝ ਯਾਦਾਂ}}}} (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) {{larger|ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਨਰੂਲਾ}} ਸੰਪਾਦਕ : ਚਰਨ ਗਿੱਲ ਪਨੋਰਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ ਸੰਪਰਕ : ਚਰਨ ਗਿੱਲ, 35 ਦੇਸੀ ਮਹਿਮਾਨਦਾਰੀ, ਪਟਿਆਲਾ। ਫੋਨ : 219254 }}<noinclude>{{rh||ਕਵਰ}}</noinclude> 363y8fud5f5rem9gv2uil96quqxbp5i 219536 219535 2026-05-27T03:52:39Z Harchand Bhinder 2624 219536 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{center|{{dhr|3em}}{{xx-larger|{{greyed|ਕੁਝ ਪੀੜਾਂ ਕੁਝ ਯਾਦਾਂ}}}}}} {{center|(ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)}} {{center|{{larger|ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਨਰੂਲਾ}}}} {{center|ਸੰਪਾਦਕ : ਚਰਨ ਗਿੱਲ}} {{center|ਪਨੋਰਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ}} {{center|ਸੰਪਰਕ : ਚਰਨ ਗਿੱਲ,}} {{center|35 ਦੇਸੀ ਮਹਿਮਾਨਦਾਰੀ, ਪਟਿਆਲਾ।}} {{center|ਫੋਨ : 219254}}<noinclude>{{rh||ਕਵਰ}}</noinclude> 38ahl1d9uqhtjoqrg2j8az3gv5afj7e 219537 219536 2026-05-27T03:53:32Z Harchand Bhinder 2624 219537 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{center|{{dhr|3em}}{{xx-larger|{{greyed|ਕੁਝ ਪੀੜਾਂ ਕੁਝ ਯਾਦਾਂ}}}}}} {{center|(ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)}} {{center|{{larger|ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਨਰੂਲਾ}}}} {{center|ਸੰਪਾਦਕ : ਚਰਨ ਗਿੱਲ}} {{center|ਪਨੋਰਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ}} {{center|ਸੰਪਰਕ : ਚਰਨ ਗਿੱਲ,}} {{center|35 ਦੇਸੀ ਮਹਿਮਾਨਦਾਰੀ, ਪਟਿਆਲਾ।}} {{center|ਫੋਨ : 219254}}<noinclude>{{rh|1|ਕਵਰ}}</noinclude> 3bnjpp4cf8awkc2gxj53r1xlr2j3i2p 219538 219537 2026-05-27T03:54:13Z Harchand Bhinder 2624 219538 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{center|{{dhr|3em}}{{xx-larger|{{greyed|ਕੁਝ ਪੀੜਾਂ ਕੁਝ ਯਾਦਾਂ}}}}}} {{center|(ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)}} {{center|{{larger|ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਨਰੂਲਾ}}}} {{center|ਸੰਪਾਦਕ : ਚਰਨ ਗਿੱਲ}} {{center|ਪਨੋਰਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ}} {{center|ਸੰਪਰਕ : ਚਰਨ ਗਿੱਲ,}} {{center|35 ਦੇਸੀ ਮਹਿਮਾਨਦਾਰੀ, ਪਟਿਆਲਾ।}} {{center|ਫੋਨ : 219254}}<noinclude>{{rh||ਕਵਰ}}{{center|1}}</noinclude> 1a5jnck5ir654t25ek1kt2fchd9g7fm 250 72583 219671 2026-05-27T06:13:00Z Amritpal Aman 2020 /* ਸੋਧਣਾ */ 219671 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Amritpal Aman" /></noinclude> ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦਾ ਫਲ 'ਦਸ ਗੁਣਾ' ਭੁਗਤਾਂ, ਹੁਣ ਜ਼ਰਾ ਇਸ ਦਾ ਵੀ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਲਗਾ ਲਈਏ। ਮੈਂ ਪਿੰਡ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਨੂੰ ਹਫ਼ਤੇ ਬਾਅਦ ਮਿਲਣ ਜਾਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਸ਼ਾਇਦ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਵਸ ਦੋ ਹਫ਼ਤੇ ਵੀ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਸੀ, ਠੀਕ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਣ ਸਾਡੀ ਬੇਟੇ ਨਾਲ ਕੰਪਿਊਟਰ ਤੇ ਹਫ਼ਤੇ ਬਾਅਦ ਇਕ ਘੰਟਾ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਹਵਾ ਵਿਚ ਹੋਈ ਗੱਲ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਬੰਦਾ ਖੁਦ ਕੋਲ ਨਾ ਹੋਵੇ ਉਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਆਪਾਂ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਪਿਊਟਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਗੱਲ ਹੈ। ਇਕ ਸਾਲ ਵਿਚ 52 ਹਫ਼ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੁਣ ਬੇਟਾ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਸਾਡੇ ਘਰ 10-20 ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਹੀ ਗੇੜਾ ਮਾਰੇਗਾ। ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਲਗਭਗ 154 ਹਫ਼ਤੇ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਮੇਰੇ ਮੰਗੇ ਹੋਏ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ 150 ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਪਾਪ ਸੀ ਮਮਤਾ ਦਾ ਕਤਲ। ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਮੈਂ ਇਕ ਉਦਾਹਰਣ ਹੀ ਦੇਣੀ ਯੋਗ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੀ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਬੇਟੇ ਨਾਲ ਕੰਪਿਊਟਰ ਤੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ "ਬੇਟੇ ! ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਤਾਂ ਕੈਨੇਡਾ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹਾਂ, ਜੇ ਸਾਡੇ ਦੋਹਾਂ 'ਚੋਂ ਕੋਈ ਮਰ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਤਾਂ ਕੋਈ ਫੂਕਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਨਹੀਂ।" ਭਾਵੇਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਸਮਝ ਲਓ ਜਾਂ ਬਚਪਨਾ ਪਰ ਬੇਟੇ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸੀ ਕੋਈ ਨੀ, ਮੈਂ ਆ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦਾ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬੇਟੇ ਦੇ ਇਸ ਜਵਾਬ ਤੋਂ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਭਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ "ਕੋਈ ਲੋੜ ਨੀ ਫੇਰ ਮਰੇ ਤੋਂ ਆਉਣ ਦੀ, ਫੂਕ ਤਾਂ ਗੁਆਂਢੀ ਵੀ ਦੇਣਗੇ।" ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਨੇ "ਕਿਥੇ ਭਾਲਦਾ ਪਸ਼ੌਰੀ ਦਾਖਾਂ, ਕਿੱਕਰਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਬੀਜਕੇ", ਮੋਹ-ਮਮਤਾ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਕੇ ਮੋਹ-ਮਮਤਾ ਦੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਖੈਰ ! ਮੈਂ ਦੋਹਾਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਕੋਟਿ ਕੋਟਿ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਿ ਵਾਂਗ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। {{gap}}ਹੁਣ ਬੁਲਟ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਨੂੰ ਘਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਚਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਨਲਾਈਨ ਸਾਈਟਸ ਤੇ ਵੇਚਣ ਲਈ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ੋਅਰੂਮ ਕੰਡੀਸ਼ਨ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ 6000 ਕਿ.ਮੀ. ਚੱਲਿਆ ਸੀ। ਕਾਫੀ ਰਿਸਪਾਂਸ ਆਇਆ ਅਤੇ ਅਖੀਰ 30 ਹਜ਼ਾਰ ਘਾਟਾ ਪਾ ਕੇ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ। ਡਸਟਰ ਨੂੰ ਵੀ ਬੜਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਚਲਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ੋਅਰੂਮ ਕੰਡੀਸ਼ਨ ਸੀ। ਕੁਝ ਦੇਰ ਤਾਂ ਬੇਟੇ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਕਰਕੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਚਲਾਂਦੇ ਰਹੇ ਪਰ ਹੁਣ ਬੇਟੇ ਨੂੰ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ ਅਤੇ ਮਾਡਲ ਵੀ ਹੇਠਾਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸੋਚ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਡਸਟਰ ਦੀ ਫੋਟੋਗਰਾਵਸ ਨੂੰ ਵੀ ਮੈਂ ਆਨਲਾਈਨ<noinclude>{{rh||79}}</noinclude> rjvrzxopeg97euok69qsht71lf9mybt 250 72584 219672 2026-05-27T06:22:34Z Amritpal Aman 2020 /* ਸੋਧਣਾ */ 219672 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Amritpal Aman" /></noinclude> ਖਰੀਦ/ਵੇਚ ਵਾਲੀਆਂ ਵੈਬਸਾਈਟਸ ਤੇ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਰਿਸਪਾਂਸ ਆਇਆ ਕਿਉਂ ਜੋ ਸ਼ੋਅਰੂਮ ਕੰਡੀਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਿਰਫ 25 ਹਜ਼ਾਰ ਕਿ.ਮੀ. ਹੀ ਚੱਲੀ ਸੀ। ਪਰ ਮਾਡਲ ਤਾਂ ਮਾਅਨੇ ਰੱਖਦਾ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਖਰੀਦ ਮੁੱਲ ਤੋਂ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਘਾਟਾ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਵੀ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬੈਂਕ ਦਾ ਲੋਨ ਉਤਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਕੀ ਪੈਸੇ ਬੇਟੇ ਨੂੰ ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ। {{gap}}ਹੁਣ ਫਿਰ ਬੇਟੇ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਸਮੈਸਟਰਾਂ ਲਈ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਘੱਟੋ ਘੱਟ 4 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਇਸ ਲਈ ਮਹਿੰਗੇ ਮੁੱਲ ਤੇ ਲਿਆ ਇਕ ਪਲਾਟ 3 ਲੱਖ 60 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਘਾਟੇ ਤੇ ਵੇਚਣਾ ਪਿਆ। ਅਤਿ ਗਰੀਬੀ ਦੇਖੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸ਼ਾਇਦ ਮਨ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਘਾਟਾ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਬੇਟੇ ਵੱਲੋਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਵਰਤਾਉ ਨੂੰ 'ਜਿਹਾ ਬੀਜਿਆ ਤਿਹਾ ਪਾਇਆ' ਵਾਂਗ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੁਦਰਤ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਉਧਾਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ‘ਇਕ ਹੱਥ ਕਰ, ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਭਰ' ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ ਵਰਤਦੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਗਿਲਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕਿੰਨਾ ਨੇੜੇ ਹੈ। {{gap}}ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਕਿ ਮਾਂ ਦੀ ਕਰਨੀ ਤਾਂ ਪੁੱਤ ਪੂਰੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ ਪਰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਜਾਣੇ-ਅਣਜਾਣੇ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮਮਤਾ ਦੀ ਬੇਕਦਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਗਲਤੀ ਕਾਰਨ ਉਸਨੇ ਜੋ ਦੁੱਖ ਥੱਲੇ ਹਨ ਉਸ ਦਾ ਅਹਿਸਾਨ ਤਾਂ ਮੈਂ ਦਸ, ਵੀਹ ਜਾਂ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸੌ ਸਾਲ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਮਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਰਹਾਂ ਤਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚੁਕਾ ਸਕਦਾ। ਸੋ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਮਾਂ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਲਾਹੁਣ ਲਈ ਧਰਤੀ ਤੇ ਸੌ ਸਾਲ ਹੋਰ ਜਨਮ ਲੈਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਪਰ ਇਕ ਗੱਲ ਮੈਂ ਦਾਅਵੇ ਨਾਲ ਕਹਿਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇਕਰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਬਜਰ ਗਲਤੀ ਨਾ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਸਾਧਾਰਣ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਮਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਮਿੰਟ ਵੀ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਾ ਹੋਣ ਦਿੰਦਾ। ਮੇਰੇ ਯਾਦ ਹੈ ਮਾਂ ਕਹਿੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ "ਬੱਚੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਡਿਊਟੀ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇਂਗਾ, ਕਿਵੇਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਘਰ ਇਕੱਲਾ ਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇਂਗਾ, ਕੋਈ ਪਾਣੀ ਦਾ ਗਿਲਾਸ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਹੁੰਦੀ, ਤੇਰਾ ਅੱਗਾ-ਤੱਗਾ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ, ਗੋਲੀ ਬਾਂਦੀਆਂ ਵਾਂਗ ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਪਿੱਛੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਫਿਰਦੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਬੇਬਸ ਹਾਂ।" ਮਾਂ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਮੇਰੇ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਕਾਲਜੇ ਵਿਚ ਹੌਲ ਪਾ ਦਿੰਦੇ। ਜਦੋਂ ਮਾਂ ਜਿਉਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੋ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਜਲੰਧਰ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੈਂ ਮਾਂ ਦੀ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕੀਤੀ ਘਾਲਣਾ ਬਾਰੇ ਖੁਲ੍ਹ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਕੁੱਲ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਂ ਦੀ ਮਮਤਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇ। {{gap}}ਮੈਂ ਹੁਣ ਵੀ ਜਦੋਂ ਸਵੇਰੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਰੋਟੀ ਵਾਲਾ ਟਿਫ਼ਨ ਚੁੱਕਦਾ ਹਾਂ, ਦਫਤਰ ਜਾਣ ਲਈ ਕੱਪੜੇ ਬਦਲਦਾ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਗੇਟ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹਾਂ, ਪੱਗ ਦੀ ਪੂਣੀ<noinclude>{{rh||80}}</noinclude> ow5y7qm5xekcm11xon50blr3bv5j0b1 250 72585 219674 2026-05-27T06:33:12Z Amritpal Aman 2020 /* ਸੋਧਣਾ */ 219674 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Amritpal Aman" /></noinclude> ਕਦੇ ਆਪ ਦਰਵਾਜੇ ਦੇ ਹੈਂਡਲ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਕਦੇ ਕੰਮ ਵਾਲੀ ਦੀ ਮਿੰਨਤਾਂ ਕਰਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਗੇਟ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਸਕੂਟਰ ਅੰਦਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਅੰਦਰ ਫਿਰ ਕੱਪੜੇ ਉਤਾਰਦਾ ਹਾਂ ਭਾਵ ਹਰ ਗੱਲ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਮਾਂ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਕਹੇ ਸ਼ਬਦ ਯਾਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਕਚੋਟਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਕ ਮਾਂ ਹੀ ਸੀ ਹੋ ਮੇਰੀ ਨਿੱਕੀ ਨਿੱਕੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਸਮਝਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮੇਰਾ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਸਾਡੇ ਵੀ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਜੱਗ ਤੋਂ ਤੁਰ ਜਾਣਗੇ। ਅਸੀਂ ਸੋਚਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੀ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਮਰਦੇ ਨੇ, ਸਾਡੇ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਜਿਉਂਦੇ ਹੀ ਰਹਿਣਗੇ। ਇਹ ਤਾਂ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਸਾਡੇ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਇੰਨਾ ਵਿਛੋੜਾ ਪੈ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਰ ਸੱਚ ਜਾਣਿਉ ਜਿੰਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਤੜਪਾਇਆ ਹੈ, ਇਸੇ ਦੁਨੀਆਂ ਤੇ ਭੁਗਤ ਕੇ ਜਾਣਗੇ, ਰੱਬ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਦਾ ਕੋਈ ਉਧਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। {{gap}}ਪਹਿਲਾਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੇਲੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਨਾਲ ਜੂਝਦੇ ਰਹੇ। ਲਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਪੈਸਾ, ਰੁਤਬਾ, ਕੋਠੀਆਂ, ਕਾਰਾਂ ਹੋਣਗੀਆਂ ਤਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਅਸੀਂ ਕੀ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਪਰ ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜਾ ਕੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ 'ਇਹ ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ'। ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਤਾਂ ਐਵੇਂ ਝੱਖ ਮਾਰਦੇ ਰਹੇ। ਅਸਲੀ ਸਰਮਾਇਆ ਤਾਂ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਸੀ ਜਿਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭ ਨਹੀਂ ਸਕੇ ਅਤੇ ਜੋ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਕਦੇ ਸੁਖ, ਆਰਾਮ ਦੀ ਰੋਟੀ ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਹੁਣ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿੰਨੇ ਕੰਗਾਲ, ਗਰੀਬ, ਪਾਪੀ ਅਤੇ ਖੁਦਗਰਜ਼ ਹਾਂ। ਸਾਡੇ ਨਾਲੋਂ ਤਾਂ ਉਹ ਲੋਕ ਅਮੀਰ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਭਾਵੇਂ ਝੁੱਗੀਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦਾ ਆਦਰ-ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਦੋ ਵਕਤ ਦੀ ਰੁੱਖੀ ਮਿੱਸੀ ਖਾ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਸ਼ਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖਾਣੇ ਵੇਲੇ ਸਾਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਇਕੱਠਾ ਬੈਠ ਕੇ ਹਾਸਾ-ਠੱਠਾ ਕਰਦਿਆਂ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਮੇਰਾ ਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੋਸਤ, ਜੋ ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ, ਰੋਪੜ ਪੜਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਹਿੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ "ਸ਼ਿੰਗਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਲੋਕ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖੀ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਹਨ ਜੋ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ-ਧੰਦੇ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ (ਮਾਂ-ਬਾਪ, ਭੈਣ-ਭਰਾ, ਪਤੀ-ਪਤਨੀ) ਹਾਸਾ-ਠੱਠਾ ਕਰਦੇ ਇਕ ਡਾਈਨਿੰਗ ਟੇਬਲ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਰੋਟੀ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।" ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਇਸ ਦੋਸਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਈ ਵਾਰੀ ਸੰਤਾਂ, ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਚਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸੱਚੀ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਯਾਰ ਰੋਟੀ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਹਫਤੇ ਬਾਅਦ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠ ਕੇ ਖਾਓ, ਪਰ 'ਇਕੱਠੇ' ਬੈਠ ਕੇ ਹਾਸਾ-ਠੱਠਾ ਕਰਦਿਆਂ ਖਾਓ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਮਰ ਵਧਦੀ ਹੈ।<noinclude>{{rh||81}}</noinclude> 7bu06ndnqh2d8vkbxx3pfc3mwjbqheu 250 72586 219675 2026-05-27T06:35:11Z Amritpal Aman 2020 /* ਸੋਧਣਾ */ 219675 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Amritpal Aman" /></noinclude> {{gap}}ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਜਿਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਦਰ-ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ "ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਧਨ ਦੌਲਤ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਅਖੌਤੀ ਅਮੀਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਅਮੀਰ ਹੈ। ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਇਸ ਨਿਆਮਤ ਨੂੰ ਸਾਂਝ ਕੇ ਰੱਖਿਉ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਨਿਆਮਤਾਂ ਅਜਾਈਂ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਕਰਿਉ। ਮਾਪੇ ਤਾਂ ਸਿਰ ਤੇ ਇਕ ਛਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਨਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਕੋਈ ਡਰ, ਭੈਅ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।" ਪਰ ਦੇਖਿਉ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਇਕ ਵੀ ਐਸੀ ਗਲਤੀ ਨਾ ਕਰ ਦਿਉ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਸਹਿਣਾ ਪਵੇ ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਾਂ ਫਿਰ ਮੌਤ ਹੈ।<noinclude>{{rh||82}}</noinclude> 6me8ahsdplmjdehbnokxi13mknpasay 250 72587 219676 2026-05-27T06:41:01Z Amritpal Aman 2020 /* ਸੋਧਣਾ */ 219676 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Amritpal Aman" /></noinclude> {{gap}}ਇਨਸਾਨ ਗਲਤੀ ਦਾ ਪੁਤਲਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਈ ਗਲਤੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਲਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਾਕੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਹਿਸ-ਨਹਿਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਕੰਡਿਆਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਉਥੇ ਕਿਸੇ ਦਰਖਤ ਦੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਪੱਤੀਆਂ ਤੇ ਵੀ ਅਸਰ ਹੋਵੇਗਾ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਵੀ ਇਕ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਗਲਤੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਜੁੜ ਗਈ। ਇਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ 'ਮਾਸਟਰ' ਗਲਤੀ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਉਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਜੇਕਰ ਇਹ ਗਲਤੀ ਨਾ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਬੜਾ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋਣਾ ਸੀ। {{gap}}ਅਜਿਹੀ ਇਕੋ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਸਾਹਰਗ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸਦਾ ਲਈ ਵਿਛੋੜਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮੌਤ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਮੌਤ ਵਿਚ ਤਾਂ ਬੰਦੇ ਦੀ ਜਾਨ ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬੰਦਾ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਸਦਾ ਲਈ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਭੱਠੀ ਵਿਚ ਬੰਦਾ ਮਰਦਾ ਨਹੀਂ ਪਰ ਜਿਉਂਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪਲ-ਪਲ, ਛਿਣ-ਛਿਣ ਮਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸਦੀ ਬਾਇਓਲੋਜੀਕਲੀ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਗਲਤੀ ਮੈਂ ਵੀ ਕਰ ਬੈਠਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮਨੋਂ ਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਧੱਕਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਪਰ ਮਨ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਕਿ ਖੂਨ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਇਸ ਅੱਗ ਵਿਚ ਝੁਲਸੇ ਹੀ ਹਨ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅੱਗ ਦੇ ਭਾਂਬੜ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਹੁਣ ਤੱਕ ਬਾਇਓਲੋਜੀਕਲ ਮੌਤ ਹੀ ਮਰ ਜਾਂਦੇ। {{gap}}ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿਚ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅੱਗ ਲਾਟਾਂ ਬਣ ਕੇ ਮਚਦੀ ਹੈ ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਧੁਖਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਬੁਝਦੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਜਿੰਨੀਆਂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਮੋਹ ਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੀਡੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ ਉਨੀਆਂ ਹੀ ਇਸਦੀਆਂ ਲਾਟਾਂ ਉੱਚੀਆਂ ਅਤੇ ਜਿਆਦਾ ਦੇਰ ਤੱਕ ਬਲਦੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ। {{gap}}ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਇਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਉਪਰਾਲਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਗਲਤੀ ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਮੈਂ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਹੰਢਾਇਆ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਕੋਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਕੋਈ ਪਰਿਵਾਰ 'ਮੌਤ ਤੋਂ ਬੁਰੇ ਵਿਛੋੜੇ' ਦੇ ਦਰਦ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਸਹਿਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕੇ। {{gap}}ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਮੈਂ ਕੋਈ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਏਦਾਂ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਲਾਵੇ ਦੀ ਅੱਗ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸੀਨਾ ਪਾੜ੍ਹ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਮਨ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਏ ਸਨ।<noinclude>{{rh||-}}</noinclude> bmgwjjt5uvkne4bovuh1vd4uz9z7qxa 250 72588 219677 2026-05-27T06:51:28Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 219677 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = ਕੱਤਕ_ਕਿ_ਵਿਸਾਖ_-_ਕਰਮ_ਸਿੰਘ.pdf |Page = 1 |bSize = 548 |cWidth = 428 |cHeight = 600 |oTop = 2 |oLeft = 24 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> ognz5xq81ff8fosznp53d3b9z7wofr6 219678 219677 2026-05-27T06:52:24Z Harchand Bhinder 2624 219678 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = ਕੱਤਕ_ਕਿ_ਵਿਸਾਖ_-_ਕਰਮ_ਸਿੰਘ.pdf |Page = 1 |bSize = 548 |cWidth = 428 |cHeight = 800 |oTop = 2 |oLeft = 24 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> o0l4nreuyha7wv4t4p86fwmf3gv47nu 219679 219678 2026-05-27T06:52:58Z Harchand Bhinder 2624 219679 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = ਕੱਤਕ_ਕਿ_ਵਿਸਾਖ_-_ਕਰਮ_ਸਿੰਘ.pdf |Page = 1 |bSize = 548 |cWidth = 628 |cHeight = 800 |oTop = 2 |oLeft = 24 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> okgybhdxxse1rud4b98f40spoej0k7e 250 72589 219680 2026-05-27T07:04:45Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 219680 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Block center|<poem>{{xx-larger|ਜਾਣ-ਪਛਾਣ}} {{gap}}ਸ੍ਰੀ ਮਾਨ ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਸਿੱਧ ਸਿੱਖ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਬੱਚਾ ਜਾਣੂ ਹੈ, ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਾਣ ਦੀ ਉੱਕੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪਰ ਆਪ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਜੀਵਨ, ਆਪ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਪ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕ “ਕੱਤਕ ਕਿ ਵਿਸਾਖ ?' ਸਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨ ਕੁਝ ਚਾਨਣਾ ਪਾਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। {{gap}}ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਮਾਝੇ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪਿੰਡ ਝਭਾਲ ਵਿਚ ਮਾਰਚ ਸੰ : ੧੮੮੪ ਈ: ਨੂੰ ਹੋਇਆ । ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਰਹਿਤ ਬਹਿਤ ਵਿਚ ਪੱਕੇ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਰਸੀਏ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਿੱਖ ਸਨ, ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਨੌਕਰ ਸਨ । {{gap}}ਸ: ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ ਮਹਿਰਾਜ ਸਿੰਘ ਸੀ, ਆਪ ਨੇ ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ ਤਾਂ ਆਪ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ । {{gap}}ਆਪ ਨੂੰ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਦਿਆ ਪੜ੍ਹਨ ਤੇ ਖੋਜ ਕਰਨ ਦਾ ਬੜਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ । ਮਿਡਲ ਤਾਂ ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਝਭਾਲ ਵਿਚ ਹੀ ਪਾਸ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ । ਫਿਰ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਿਚ ਐਨਟਰੈਨਸ ਪਾਸ ਕਰਕੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ । ਇਥੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖੋਜ ਦੀ ਇਤਨੀ ਲਗਨ ਲਗ ਗਈ ਕਿ ਆਪ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿਚੇ ਹੀ ਛੱਡ ਕੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਮਸਾਲਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਨਿਕਲ ਤੁਰੇ । ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡ ਪਿੰਡ ਫਿਰ ਕੇ ਆਪ ਨੇ ਬਿਰਧ ਸੱਜਣਾਂ ਪਾਸੋਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਹਾਲ ਪੁੱਛੋ ਤੇ ਲਿਖ ਲਏ । ਇਸ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਆਪ ਨੂੰ ਬੜੀਆਂ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਪਈਆਂ ਤੇ ਕਈ ਵੇਰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਖਤਰੇ ਵਿਚ ਪਾਣਾ ਪਿਆ । {{gap}}ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਆਪ ਬਗ਼ਦਾਦ ਗਏ ਤਾਂ ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪੱਛਮ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਹਾਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ । ਆਪ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਗਰਾਂ ਵਿਚ ਫਿਰ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਖੋਜ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸ ਆਏ । {{gap}}ਵਾਪਸ ਆਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ ਆਪ ਨੇ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ” ਲਿਖੀ ਹੈ । ਸਿੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੋਜ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ ਸੀ । ਇਸਦੇ ਮਗਰੋਂ ਆਪ ਨੇ “ਕਤਕ ਕਿ ਵਿਸਾਖ" ਨਾਮੀ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖੀ । </poem>}}<noinclude>{{right|3}}</noinclude> b3e92bpp51w0bdqmu6skb8kbaaalsno 219681 219680 2026-05-27T07:05:24Z Harchand Bhinder 2624 219681 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|ਜਾਣ-ਪਛਾਣ}}}} {{Block center|<poem>{{gap}}ਸ੍ਰੀ ਮਾਨ ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਸਿੱਧ ਸਿੱਖ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਬੱਚਾ ਜਾਣੂ ਹੈ, ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਾਣ ਦੀ ਉੱਕੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪਰ ਆਪ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਜੀਵਨ, ਆਪ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਪ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕ “ਕੱਤਕ ਕਿ ਵਿਸਾਖ ?' ਸਬੰਧੀ ਕੁਝ ਨ ਕੁਝ ਚਾਨਣਾ ਪਾਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। {{gap}}ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਮਾਝੇ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪਿੰਡ ਝਭਾਲ ਵਿਚ ਮਾਰਚ ਸੰ : ੧੮੮੪ ਈ: ਨੂੰ ਹੋਇਆ । ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਰਹਿਤ ਬਹਿਤ ਵਿਚ ਪੱਕੇ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਰਸੀਏ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਿੱਖ ਸਨ, ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਨੌਕਰ ਸਨ । {{gap}}ਸ: ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ ਮਹਿਰਾਜ ਸਿੰਘ ਸੀ, ਆਪ ਨੇ ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ ਤਾਂ ਆਪ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ । {{gap}}ਆਪ ਨੂੰ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਦਿਆ ਪੜ੍ਹਨ ਤੇ ਖੋਜ ਕਰਨ ਦਾ ਬੜਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ । ਮਿਡਲ ਤਾਂ ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਝਭਾਲ ਵਿਚ ਹੀ ਪਾਸ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ । ਫਿਰ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਿਚ ਐਨਟਰੈਨਸ ਪਾਸ ਕਰਕੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ । ਇਥੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖੋਜ ਦੀ ਇਤਨੀ ਲਗਨ ਲਗ ਗਈ ਕਿ ਆਪ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿਚੇ ਹੀ ਛੱਡ ਕੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਮਸਾਲਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਨਿਕਲ ਤੁਰੇ । ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡ ਪਿੰਡ ਫਿਰ ਕੇ ਆਪ ਨੇ ਬਿਰਧ ਸੱਜਣਾਂ ਪਾਸੋਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਹਾਲ ਪੁੱਛੋ ਤੇ ਲਿਖ ਲਏ । ਇਸ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਆਪ ਨੂੰ ਬੜੀਆਂ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਪਈਆਂ ਤੇ ਕਈ ਵੇਰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਖਤਰੇ ਵਿਚ ਪਾਣਾ ਪਿਆ । {{gap}}ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਆਪ ਬਗ਼ਦਾਦ ਗਏ ਤਾਂ ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪੱਛਮ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਹਾਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ । ਆਪ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਗਰਾਂ ਵਿਚ ਫਿਰ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਖੋਜ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸ ਆਏ । {{gap}}ਵਾਪਸ ਆਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ ਆਪ ਨੇ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ” ਲਿਖੀ ਹੈ । ਸਿੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੋਜ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ ਸੀ । ਇਸਦੇ ਮਗਰੋਂ ਆਪ ਨੇ “ਕਤਕ ਕਿ ਵਿਸਾਖ" ਨਾਮੀ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖੀ । </poem>}}<noinclude>{{right|3}}</noinclude> a6a15rsheaqbfboold2gqzc0wrawd8n 250 72590 219682 2026-05-27T07:09:32Z Harchand Bhinder 2624 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "{{Block center|<poem>ਜੇ ਆਪ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕਿਸੇ ਪੰਥਕ ਸਭਾ ਸੁਸਾਇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਕੰਮ ਤੇ ਲਾ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਹੁਣ ਤਕ “ਸਿਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੋਂਦਾ, ਪਰ ਆਪ ਦੀ ਕਦਰ ਨਾ ਪਈ । ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਜ਼ਾਰ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 219682 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Block center|<poem>ਜੇ ਆਪ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕਿਸੇ ਪੰਥਕ ਸਭਾ ਸੁਸਾਇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਕੰਮ ਤੇ ਲਾ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਹੁਣ ਤਕ “ਸਿਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੋਂਦਾ, ਪਰ ਆਪ ਦੀ ਕਦਰ ਨਾ ਪਈ । ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ਿਕਰ ਲਗ ਪਿਆ । ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਨੇ ਸਰਗੋਧੇ ਵਿਚ ਸ: ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਵਾਸੂ ਨਾਲ ਰਲਕੇ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਪਟਿਆਲੇ ਸਟੇਟ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਲਗ ਗਏ । ਪਟਿਆਲੇ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪ ਨੇ “ਚਿਤਰ ਪਰਕਾਸ਼ਕ ਕੰਪਨੀ ਜਾਰੀ ਕਰਕੇ ਸਿਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਬਣਵਾਣ, ਛਪਵਾਣ ਤੇ ਵੇਚਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਇਹ ਕੰਮ ਵੀ ਰਿੜ੍ਹ ਪਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਆਪ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਬਾੜੀ ਕਰਨ ਦੀ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਲਗਨ ਲਗੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਸੁ ਆਪ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਤਾਰਸੀ, ਫਿਰ ਯੂ. ਪੀ. ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਬੜੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਖੇਤੀ-ਬਾੜੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਖੇਤੀ-ਬਾੜੀ ਦੇ ਝੰਬੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਪਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਆਪ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੋਜ ਦਾ ਕੰਮ ਨਾ ਛਡਿਆ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਭਰ ਦੀਆਂ ਲਾਇਬਰੇਰੀਆਂ ਗਾਹ ਮਾਰੀਆਂ, ਜਿਥੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸਬੰਧੀ ਕਿਸੇ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾ, ਆਪ ਓਥੇ ਪੁੱਜੇ। ਪੁਸਤਕ ਪੜ੍ਹੀ, ਖ਼ਰੀਦ ਲਈ ਜਾਂ ਨਕਲ ਕਰਵਾ ਲਈ । ਆਪ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਲਈ ਪੱਕੀ ਆਮਦਨ ਦਾ ਬੰਦੋਬਸਤ ਕਰਕੇ ਅਟੰਕ ਹੋ ਕੇ ਬੇਫ਼ਿਕਰੀ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੂੰ ਇਹ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਾ ਸੀ। ਲਗਾਤਾਰ ਸਰੀਰਕ ਤੇ ਦਿਮਾਗੀ ਕੰਮ ਨੇ ਆਪ ਦੀ ਅਰੋਗਤਾ ਵਿਗਾੜ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਆਪ ਕੁਝ ਕੁਝ ਬੀਮਾਰ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ । ਅਗਸਤ ੧੯੩੦ ਨੂੰ ਆਪ ਬੁਖਾਰ ਨਾਲ ਸਖ਼ਤ ਬੀਮਾਰ ਪੈ ਗਏ । ਤਪਦਿਕ ਵੀ ਆਪ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਮਲੇਰੀਏ ਵਿਚ ਫਿਰ ਨਮੂਨੀਆਂ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ । ਆਪ ਨੂੰ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਹ ਲਾਕੇ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਕੋਈ ਪੇਸ਼ ਨਾ ਗਈ । ਆਖ਼ਰ ੧੦ ਸਤੰਬਰ ੧੯੩੦ ਈ: ਨੂੰ- ਆਪ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ । {{gap}}ਆਪ ਨੇ ਕਈ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਛਪੀਆਂ ਹਨ :- {{gap}}(੧) ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ, (2) ਕਤਕ ਕਿ ਵਿਸਾਖ, (੩) ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ, (੪) ਸਦਾ ਕੋਰ, (ਪ) ਬੰਦਾ ਕੌਨ ਥਾ? (੬) ਮਹਾਰਾਜਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ, (੭) ਗੁਰਪੁਰਬ ਨਿਰਣੈ, (੮) ਅਮਰ ਖ਼ਾਲਸਾ, (੯) ਪੰਜਾਬੀ ਰੀਡਰਾਂ । ਆਪ ਦੇ ਕਈ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਖਰੜੇ, ਹਾਲਾਂ ਅਣਛਪੇ ਪਏ ਹਨ । ਫੁਲਵਾੜੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸਬੰਧੀ ਆਪ ਦੇ ਕਈ ਲੇਖ ਨਿਕਲਦੇ ਰਹੇ । ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੰਮ ਆਪ ਦਾ ਫੁਲਵਾੜੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੰਬਰ' ਪਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨਾ ਹੈ । ਆਪ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੁਸਾਇਟੀ ਵੀ ਖੜੀ ਕੀਤੀ ਪਰ ਆਪ ਦੇ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਚਲ ਨਾ ਸਕੀ । {{gap}}ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਿਚ ਸੱਚੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਸਨ, ਆਪ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਖੋਜ ਦਾ ਤੇ ਸ਼ਚ ਝੂਠ ਨਿਖੇੜਨ ਦਾ ਮਾਦਾ ਸੀ ਓਥੇ ਸਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੀ </poem>}}<noinclude>{{left|4}}</noinclude> 3xh99hma4x3vafii8kzd8vxp0cgb8wx 219683 219682 2026-05-27T07:10:00Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 219683 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Block center|<poem>ਜੇ ਆਪ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕਿਸੇ ਪੰਥਕ ਸਭਾ ਸੁਸਾਇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਕੰਮ ਤੇ ਲਾ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਹੁਣ ਤਕ “ਸਿਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੋਂਦਾ, ਪਰ ਆਪ ਦੀ ਕਦਰ ਨਾ ਪਈ । ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ਿਕਰ ਲਗ ਪਿਆ । ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਨੇ ਸਰਗੋਧੇ ਵਿਚ ਸ: ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਵਾਸੂ ਨਾਲ ਰਲਕੇ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਪਟਿਆਲੇ ਸਟੇਟ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਲਗ ਗਏ । ਪਟਿਆਲੇ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪ ਨੇ “ਚਿਤਰ ਪਰਕਾਸ਼ਕ ਕੰਪਨੀ ਜਾਰੀ ਕਰਕੇ ਸਿਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਬਣਵਾਣ, ਛਪਵਾਣ ਤੇ ਵੇਚਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਇਹ ਕੰਮ ਵੀ ਰਿੜ੍ਹ ਪਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਆਪ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਬਾੜੀ ਕਰਨ ਦੀ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਲਗਨ ਲਗੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਸੁ ਆਪ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਤਾਰਸੀ, ਫਿਰ ਯੂ. ਪੀ. ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਬੜੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਖੇਤੀ-ਬਾੜੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਖੇਤੀ-ਬਾੜੀ ਦੇ ਝੰਬੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਪਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਆਪ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੋਜ ਦਾ ਕੰਮ ਨਾ ਛਡਿਆ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਭਰ ਦੀਆਂ ਲਾਇਬਰੇਰੀਆਂ ਗਾਹ ਮਾਰੀਆਂ, ਜਿਥੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸਬੰਧੀ ਕਿਸੇ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾ, ਆਪ ਓਥੇ ਪੁੱਜੇ। ਪੁਸਤਕ ਪੜ੍ਹੀ, ਖ਼ਰੀਦ ਲਈ ਜਾਂ ਨਕਲ ਕਰਵਾ ਲਈ । ਆਪ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਲਈ ਪੱਕੀ ਆਮਦਨ ਦਾ ਬੰਦੋਬਸਤ ਕਰਕੇ ਅਟੰਕ ਹੋ ਕੇ ਬੇਫ਼ਿਕਰੀ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੂੰ ਇਹ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਾ ਸੀ। ਲਗਾਤਾਰ ਸਰੀਰਕ ਤੇ ਦਿਮਾਗੀ ਕੰਮ ਨੇ ਆਪ ਦੀ ਅਰੋਗਤਾ ਵਿਗਾੜ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਆਪ ਕੁਝ ਕੁਝ ਬੀਮਾਰ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ । ਅਗਸਤ ੧੯੩੦ ਨੂੰ ਆਪ ਬੁਖਾਰ ਨਾਲ ਸਖ਼ਤ ਬੀਮਾਰ ਪੈ ਗਏ । ਤਪਦਿਕ ਵੀ ਆਪ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਮਲੇਰੀਏ ਵਿਚ ਫਿਰ ਨਮੂਨੀਆਂ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ । ਆਪ ਨੂੰ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਹ ਲਾਕੇ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਕੋਈ ਪੇਸ਼ ਨਾ ਗਈ । ਆਖ਼ਰ ੧੦ ਸਤੰਬਰ ੧੯੩੦ ਈ: ਨੂੰ- ਆਪ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ । {{gap}}ਆਪ ਨੇ ਕਈ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਛਪੀਆਂ ਹਨ :- {{gap}}(੧) ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ, (2) ਕਤਕ ਕਿ ਵਿਸਾਖ, (੩) ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ, (੪) ਸਦਾ ਕੋਰ, (ਪ) ਬੰਦਾ ਕੌਨ ਥਾ? (੬) ਮਹਾਰਾਜਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ, (੭) ਗੁਰਪੁਰਬ ਨਿਰਣੈ, (੮) ਅਮਰ ਖ਼ਾਲਸਾ, (੯) ਪੰਜਾਬੀ ਰੀਡਰਾਂ । ਆਪ ਦੇ ਕਈ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਖਰੜੇ, ਹਾਲਾਂ ਅਣਛਪੇ ਪਏ ਹਨ । ਫੁਲਵਾੜੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸਬੰਧੀ ਆਪ ਦੇ ਕਈ ਲੇਖ ਨਿਕਲਦੇ ਰਹੇ । ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੰਮ ਆਪ ਦਾ ਫੁਲਵਾੜੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੰਬਰ' ਪਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨਾ ਹੈ । ਆਪ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੁਸਾਇਟੀ ਵੀ ਖੜੀ ਕੀਤੀ ਪਰ ਆਪ ਦੇ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਚਲ ਨਾ ਸਕੀ । {{gap}}ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਿਚ ਸੱਚੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਸਨ, ਆਪ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਖੋਜ ਦਾ ਤੇ ਸ਼ਚ ਝੂਠ ਨਿਖੇੜਨ ਦਾ ਮਾਦਾ ਸੀ ਓਥੇ ਸਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੀ </poem>}}<noinclude>{{left|4}}</noinclude> ry3har4freir3bq3nf8f4h48fjf7pqb 250 72591 219684 2026-05-27T07:17:18Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 219684 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Block center|<poem>ਬੇਹੱਦ ਦਲੇਰੀ ਸੀ । ਆਪ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਰਾਜ਼ਗੀ ਜਾਂ ਪਰਸੰਨਤਾ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਆਪ ਨੂੰ ਜੋ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗਲਤੀਆਂ ਮਲੂਮ ਹੋਣ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਣੋਂ ਰਤਾ ਨਹੀਂ ਝੁਕਿਆ ਕਰਨੇ ਸਨ । ਆਪ ਦੇ ਚਲਾਣੇ ਮਗਰੋਂ ਆਪ ਸਬੰਧੀ ਪੰਥ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਰਾਵਾਂ ਪਰਗਟ ਕੀਤੀਆਂ :- {{gap}}ਸਰਦਾਰ ਬ: ਸ: ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਭਾ :- {{gap}}“ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਪੰਥ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸਜਣ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੱਚਦਾ ।” {{gap}}ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ :— {{gap}}“ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਚ ਤੇ ਖੜੋ ਕੇ, ਹਮਦਰਦੀ ਵਿਚ ਰਹਿਕੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਨਿਆਇ ਤੋਂ ਡਰਕੇ ਜੋ ਕੁਝ ਪਾਇਆ ਸੀ ਉਹ ਅਤਿਅੰਤ ਕੀਮਤੀ ਸੀ, ਕਾਸ਼ ਉਸਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸਾਰਾ ਲਿਖ ਜਾਂਦੇ । {{gap}}ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਜੀ ਐਮ. ਏ :- “ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿਣੋਂ ਸੰਗ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ (ਸ: ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਨ।......੩੦ ਸਾਲ ਉਸੇ ਇਸ਼ਕ ਨਾਲ ਫਿਰ ਕੋਈ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰੇ ਤਾਂ ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਪਦਵੀ ਨੂੰ ਪੂਜੇ ।” {{gap}}ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਐਮ. ਏ :- {{gap}}“ਸ: ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਲਿਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਤਨੀ ਖੋਜ; ਜਿਤਨੀ ਮਿਹਨਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਅਗੋਂ ਕਿਸੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇਸ ਕੰਮ ਦੇ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।” {{gap}}ਮਿ: ਐਨ. ਐਸ. ਸੰਧੂ ਐਮ. ਏ. {{gap}}“ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹੁਰਾਂ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਖੋਜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਸਨ । ਆਪ ਦੀ ਹਿੰਮਤ, ਆਪ ਦੀ ਮੇਹਨਤ ਆਪ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਖੋਜ ਦੀ ਵਿਚਾਰ- ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਵਿਚ ਮਿਲਣੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ । {{gap}}ਲਾਲਾ ਧਨੀ ਰਾਮ ਜੀ ‘ਚਾਤ੍ਰਿਕ' :— {{gap}}“ਆਪ ਦਾ ਸਮਾਜਕ ਜੀਵਨ ਬੜਾ ਹੀ ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਉੱਚਾ ਸੀ। ਆਪ ਅਵਲ ਦਰਜੇ ਦੇ ਹਸਮੁਖੇ, ਸਾਫ਼ ਕਹਿਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਬੇਤਅੱਸਬ ਸਨ । ਹਠ ਆਪ ਵਿਚ ਨਾਮ ਮਾਤਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।” {{gap}}ਸ: ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕੇਵਲ :— {{gap}}““ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਸਚਮੁੱਚ ਉਹ ਸੱਚਾ ਤੇ ਸੁੱਚਾ ਬੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ‘ਕਰਮ ਉਸ </poem>}}<noinclude>{{center|5}}</noinclude> pnwn8dgq5469dnj71s7aw0ssd9jyyh8 219685 219684 2026-05-27T07:18:10Z Harchand Bhinder 2624 219685 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Block center|<poem>ਬੇਹੱਦ ਦਲੇਰੀ ਸੀ । ਆਪ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਰਾਜ਼ਗੀ ਜਾਂ ਪਰਸੰਨਤਾ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਆਪ ਨੂੰ ਜੋ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗਲਤੀਆਂ ਮਲੂਮ ਹੋਣ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਣੋਂ ਰਤਾ ਨਹੀਂ ਝੁਕਿਆ ਕਰਨੇ ਸਨ । ਆਪ ਦੇ ਚਲਾਣੇ ਮਗਰੋਂ ਆਪ ਸਬੰਧੀ ਪੰਥ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਰਾਵਾਂ ਪਰਗਟ ਕੀਤੀਆਂ :- {{gap}}ਸਰਦਾਰ ਬ: ਸ: ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਭਾ :- {{gap}}“ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਪੰਥ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸਜਣ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੱਚਦਾ ।” {{gap}}ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ :— {{gap}}“ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਚ ਤੇ ਖੜੋ ਕੇ, ਹਮਦਰਦੀ ਵਿਚ ਰਹਿਕੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਨਿਆਇ ਤੋਂ ਡਰਕੇ ਜੋ ਕੁਝ ਪਾਇਆ ਸੀ ਉਹ ਅਤਿਅੰਤ ਕੀਮਤੀ ਸੀ, ਕਾਸ਼ ਉਸਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸਾਰਾ ਲਿਖ ਜਾਂਦੇ । {{gap}}ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਜੀ ਐਮ. ਏ :- “ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿਣੋਂ ਸੰਗ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ (ਸ: ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਨ।......੩੦ ਸਾਲ ਉਸੇ ਇਸ਼ਕ ਨਾਲ ਫਿਰ ਕੋਈ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰੇ ਤਾਂ ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਪਦਵੀ ਨੂੰ ਪੂਜੇ ।” {{gap}}ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਐਮ. ਏ :- {{gap}}“ਸ: ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਲਿਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਤਨੀ ਖੋਜ; ਜਿਤਨੀ ਮਿਹਨਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਅਗੋਂ ਕਿਸੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇਸ ਕੰਮ ਦੇ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।” {{gap}}ਮਿ: ਐਨ. ਐਸ. ਸੰਧੂ ਐਮ. ਏ. {{gap}}“ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹੁਰਾਂ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਖੋਜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਸਨ । ਆਪ ਦੀ ਹਿੰਮਤ, ਆਪ ਦੀ ਮੇਹਨਤ ਆਪ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਖੋਜ ਦੀ ਵਿਚਾਰ- ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਵਿਚ ਮਿਲਣੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ । {{gap}}ਲਾਲਾ ਧਨੀ ਰਾਮ ਜੀ ‘ਚਾਤ੍ਰਿਕ' :— {{gap}}“ਆਪ ਦਾ ਸਮਾਜਕ ਜੀਵਨ ਬੜਾ ਹੀ ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਉੱਚਾ ਸੀ। ਆਪ ਅਵਲ ਦਰਜੇ ਦੇ ਹਸਮੁਖੇ, ਸਾਫ਼ ਕਹਿਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਬੇਤਅੱਸਬ ਸਨ । ਹਠ ਆਪ ਵਿਚ ਨਾਮ ਮਾਤਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।” {{gap}}ਸ: ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕੇਵਲ :— {{gap}}“ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਸਚਮੁੱਚ ਉਹ ਸੱਚਾ ਤੇ ਸੁੱਚਾ ਬੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ‘ਕਰਮ' ਉਸ </poem>}}<noinclude>{{center|5}}</noinclude> p68qb7bfx6m9j58fu17tiyscdiw3y2k 219688 219685 2026-05-27T07:23:14Z Harchand Bhinder 2624 219688 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Block center|<poem>ਬੇਹੱਦ ਦਲੇਰੀ ਸੀ । ਆਪ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਰਾਜ਼ਗੀ ਜਾਂ ਪਰਸੰਨਤਾ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਆਪ ਨੂੰ ਜੋ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗਲਤੀਆਂ ਮਲੂਮ ਹੋਣ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਣੋਂ ਰਤਾ ਨਹੀਂ ਝੁਕਿਆ ਕਰਨੇ ਸਨ । ਆਪ ਦੇ ਚਲਾਣੇ ਮਗਰੋਂ ਆਪ ਸਬੰਧੀ ਪੰਥ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਰਾਵਾਂ ਪਰਗਟ ਕੀਤੀਆਂ :- {{gap}}ਸਰਦਾਰ ਬ: ਸ: ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਭਾ :- {{gap}}“ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਪੰਥ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸਜਣ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੱਚਦਾ ।” {{gap}}ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ :— {{gap}}“ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਚ ਤੇ ਖੜੋ ਕੇ, ਹਮਦਰਦੀ ਵਿਚ ਰਹਿਕੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਨਿਆਇ ਤੋਂ ਡਰਕੇ ਜੋ ਕੁਝ ਪਾਇਆ ਸੀ ਉਹ ਅਤਿਅੰਤ ਕੀਮਤੀ ਸੀ, ਕਾਸ਼ ਉਸਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸਾਰਾ ਲਿਖ ਜਾਂਦੇ । {{gap}}ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਜੀ ਐਮ. ਏ :- “ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿਣੋਂ ਸੰਗ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ (ਸ: ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਨ।......੩੦ ਸਾਲ ਉਸੇ ਇਸ਼ਕ ਨਾਲ ਫਿਰ ਕੋਈ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰੇ ਤਾਂ ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਪਦਵੀ ਨੂੰ ਪੂਜੇ ।” {{gap}}ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਐਮ. ਏ :- {{gap}}“ਸ: ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਲਿਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਤਨੀ ਖੋਜ; ਜਿਤਨੀ ਮਿਹਨਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਅਗੋਂ ਕਿਸੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇਸ ਕੰਮ ਦੇ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।” {{gap}}ਮਿ: ਐਨ. ਐਸ. ਸੰਧੂ ਐਮ. ਏ. {{gap}}“ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹੁਰਾਂ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਖੋਜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਸਨ । ਆਪ ਦੀ ਹਿੰਮਤ, ਆਪ ਦੀ ਮੇਹਨਤ ਆਪ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਖੋਜ ਦੀ ਵਿਚਾਰ- ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਵਿਚ ਮਿਲਣੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ । {{gap}}ਲਾਲਾ ਧਨੀ ਰਾਮ ਜੀ ‘ਚਾਤ੍ਰਿਕ' :— {{gap}}“ਆਪ ਦਾ ਸਮਾਜਕ ਜੀਵਨ ਬੜਾ ਹੀ ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਉੱਚਾ ਸੀ। ਆਪ ਅਵਲ ਦਰਜੇ ਦੇ ਹਸਮੁਖੇ, ਸਾਫ਼ ਕਹਿਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਬੇਤਅੱਸਬ ਸਨ । ਹਠ ਆਪ ਵਿਚ ਨਾਮ ਮਾਤਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।” {{gap}}ਸ: ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕੇਵਲ :— {{gap}}“ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਸਚਮੁੱਚ ਉਹ ਸੱਚਾ ਤੇ ਸੁੱਚਾ ਬੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ‘ਕਰਮ' ਉਸ </poem>}}<noinclude>{{right|5}}</noinclude> 40pfv098kadib92i51mqbrmel6gzej9 250 72592 219686 2026-05-27T07:21:51Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 219686 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Block center|<poem>ਦੇ ਦਿਲ ਉਪਜਦਾ, ਓਹ ਹੀ ‘ਕਰਮ` ਹਰ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਉਸੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਕਰਮ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ।......ਸਚਮੁੱਚ ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇਕ ਬਹੁਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਲੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਹੈ” {{gap}}“ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗਿਆਨੀ ਐਮ. ਏ. :- {{gap}}“ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਸੀ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਸਾਂਚਾ ਬਣਾ ਗਏ ਹਨ । ਉਹ ਆਪ ਨਮੂਨਾ ਦੇ ਨੀਂਹ ਰੱਖ ਗਏ ਹਨ ।........ ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਹ ਕਹਾਂਗਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਖੋਜ, ਪੜਤਾਲ, ਨੁਕਤਾਚੀਨੀ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਥਾਂ ਦੇਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅਸਲ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਮੁੱਢੀ ਦੀ ਪਦਵੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।” {{gap}}ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਗੁਰਮੁਖ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਐਮ. ਏ. :- {{gap}}“ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਹੀ ਪੰਥ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਅਰਪਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੜੀ ਮਿਹਨਤਾਂ ਤੇ ਘਾਲਾਂ ਨਾਲ ਥਾਂ ਥਾਂ ਫਿਰ ਕੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਮਸਾਲਾ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ।" {{gap}}ਸੰਤ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਟਿਆਲਾ :- {{gap}}ਮੈਂ ਅਪਣੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤਜਰਬੇ ਦੇ ਆਧਾਰ `ਤੇ ਦਾਹਵਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਤੀ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ ।” {{gap}}ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ: ਇੰਨਜੀਨੀਅਰ :- {{gap}}“ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੋਜ ਦੀ ਲਗਨ ਸੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਸਚੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਮਸਾਲਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰੀ।” {{gap}}ਲਾਲਾ ਰਾਮਰੰਦ ਜੀ ਮਨਚੰਦਾ ਐਡਵੋਕੇਟ :- {{gap}}“ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਇਕ ਸੱਚਾ ਇਤਿਹਾਸ-ਖੋਜੀ ਸੀ।” {{gap}}ਸ: ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ‘ਜੋਗੀ' ਬੀ. ਏ. ਬੀ. ਟੀ. :- {{gap}}“ਆਪ ਬੜੇ ਧੀਰਜ ਵਾਲੇ ਤੇ ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਸਨ । ਆਪ ਵਿਚ ਉਹ ਸਭੋ ਗੁਣ ਸਨ ਜੋ ਕਿ ਇਕ ਸਚੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵਿਚ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ।</poem>}}<noinclude></noinclude> i3b3cpj5cxdcy07th6wi5gzoacrh6lh 219687 219686 2026-05-27T07:22:42Z Harchand Bhinder 2624 219687 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Block center|<poem>ਦੇ ਦਿਲ ਉਪਜਦਾ, ਓਹ ਹੀ ‘ਕਰਮ` ਹਰ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਉਸੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਕਰਮ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ।......ਸਚਮੁੱਚ ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇਕ ਬਹੁਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਲੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਹੈ” {{gap}}“ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗਿਆਨੀ ਐਮ. ਏ. :- {{gap}}“ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਸੀ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਸਾਂਚਾ ਬਣਾ ਗਏ ਹਨ । ਉਹ ਆਪ ਨਮੂਨਾ ਦੇ ਨੀਂਹ ਰੱਖ ਗਏ ਹਨ ।........ ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਹ ਕਹਾਂਗਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਖੋਜ, ਪੜਤਾਲ, ਨੁਕਤਾਚੀਨੀ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਥਾਂ ਦੇਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅਸਲ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਮੁੱਢੀ ਦੀ ਪਦਵੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।” {{gap}}ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਗੁਰਮੁਖ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਐਮ. ਏ. :- {{gap}}“ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਹੀ ਪੰਥ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਅਰਪਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੜੀ ਮਿਹਨਤਾਂ ਤੇ ਘਾਲਾਂ ਨਾਲ ਥਾਂ ਥਾਂ ਫਿਰ ਕੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਮਸਾਲਾ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ।" {{gap}}ਸੰਤ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਟਿਆਲਾ :- {{gap}}ਮੈਂ ਅਪਣੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤਜਰਬੇ ਦੇ ਆਧਾਰ `ਤੇ ਦਾਹਵਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਤੀ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ ।” {{gap}}ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ: ਇੰਨਜੀਨੀਅਰ :- {{gap}}“ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੋਜ ਦੀ ਲਗਨ ਸੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਸਚੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਮਸਾਲਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰੀ।” {{gap}}ਲਾਲਾ ਰਾਮਰੰਦ ਜੀ ਮਨਚੰਦਾ ਐਡਵੋਕੇਟ :- {{gap}}“ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਇਕ ਸੱਚਾ ਇਤਿਹਾਸ-ਖੋਜੀ ਸੀ।” {{gap}}ਸ: ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ‘ਜੋਗੀ' ਬੀ. ਏ. ਬੀ. ਟੀ. :- {{gap}}“ਆਪ ਬੜੇ ਧੀਰਜ ਵਾਲੇ ਤੇ ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਸਨ । ਆਪ ਵਿਚ ਉਹ ਸਭੋ ਗੁਣ ਸਨ ਜੋ ਕਿ ਇਕ ਸਚੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵਿਚ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ।</poem>}}<noinclude>{{left|6}}</noinclude> s503f1a9yxe047kbzcou5z2116nm14q 250 72593 219689 2026-05-27T07:30:06Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 219689 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{center|{{x-larger|ਕੱਤਕ ਕਿ ਵਿਸਾਖ}}}} {{Block center|<poem>{{gap}}ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਆਪ ਨੇ ‘ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਲਿਖੀ ਸੀ । ਇਸ ਵਿਚ ਆਪ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਹੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਪਈ ਇਹ ਕੱਤਕ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਵਿਸਾਖ ਵਿਚ; ਬਲਕਿ ਆਪਨੇ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਨੂੰ ਪੜਚੋਲਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਨਨ ਸਾਖੀ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਗਵਾਹੀਆਂ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਏਹ ਬਿਲਕੁਲ ਬਣਾਉਟੀ ਹੈ ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਦੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਉਤੇ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਸੀ । ਗੁਰਦਵਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਕਥਾ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ । ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਉਸ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਨੂੰ ਬਣਾਉਟੀ ਪਰਗਟ ਕਰਨਾ ਬੜੀ ਭਾਰੀ ਦਲੇਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਸੀ । “ਕੱਤਕ ਕਿ ਵਿਸਾਖ ਨਾਮੀ ਪੁਸਤਕ ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਨੇ ਪਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਵਾਈ ਸੀ, ਪਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਸਦੀ ਵਿਕਰੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ । ਅਸੀਂ ਬੜੇ ਚਿਰ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀ ਕਾਪੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਾਂ ਪਰ ਕਿਤੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਭਦੀ । ਆਖ਼ਰ ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਗ਼ਬਾਨਪੁਰਾ ਨੇ ਬੜੀ ਕਿਰਪਾ ਦਵਾਰਾ ਆਪਣੀ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਕਾਪੀ ਸਾਨੂੰ ਦਿੱਤੀ । ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਇੱਡੀ ਖੋਜ ਭਰੀ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਭਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਵੇਰਾਂ ਇਸਨੂੰ ਹਰ ਇਕ ਖੋਜੀ ਤੇ ਹਰ ਇਕ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਪੜ੍ਹਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਸੱਜਨ ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਖੋਜ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਸੰਮਤੀ ਨਾ ਰੱਖਣ, ਪਰ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ “ਕੱਤਕ ਕਿ ਵਿਸਾਖ" ਲਿਖਕੇ ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬੜੀ ਬਹੁ- ਮੁੱਲੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਖੋਜ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸੜਕ ਬਣਾ ਦਿਤੀ ਹੈ । ਸਾਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਜਨ ਜਨ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਣਗੇ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਦੀ ਘਾਲ ਤੇ ਮੋਹਨਤ ਦੀ ਕਦਰ ਪਾਣਗੇ । {{right|— ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ "ਦਰਦ"}} {{right|ਐਡੀਟਰ ਫੁਲਵਾੜੀ' ਲਾਹੌਰ}} {{left|1 ਅਗਸਤ, 1932}} </poem>}}<noinclude></noinclude> pv3ygrzbpyyiftxuswjcqm0ygg5bz72 219690 219689 2026-05-27T07:34:45Z Harchand Bhinder 2624 219690 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{center|{{x-larger|ਕੱਤਕ ਕਿ ਵਿਸਾਖ}}}} {{Block center|<poem>{{gap}}ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਆਪ ਨੇ ‘ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਲਿਖੀ ਸੀ । ਇਸ ਵਿਚ ਆਪ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਹੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਪਈ ਇਹ ਕੱਤਕ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਵਿਸਾਖ ਵਿਚ; ਬਲਕਿ ਆਪਨੇ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਨੂੰ ਪੜਚੋਲਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਨਨ ਸਾਖੀ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਗਵਾਹੀਆਂ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਏਹ ਬਿਲਕੁਲ ਬਣਾਉਟੀ ਹੈ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਦੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਉਤੇ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਸੀ । ਗੁਰਦਵਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਕਥਾ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ । ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਉਸ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਨੂੰ ਬਣਾਉਟੀ ਪਰਗਟ ਕਰਨਾ ਬੜੀ ਭਾਰੀ ਦਲੇਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਸੀ । “ਕੱਤਕ ਕਿ ਵਿਸਾਖ ਨਾਮੀ ਪੁਸਤਕ ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਨੇ ਪਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਵਾਈ ਸੀ, ਪਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਸਦੀ ਵਿਕਰੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ । ਅਸੀਂ ਬੜੇ ਚਿਰ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀ ਕਾਪੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਾਂ ਪਰ ਕਿਤੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਭਦੀ । ਆਖ਼ਰ ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਗ਼ਬਾਨਪੁਰਾ ਨੇ ਬੜੀ ਕਿਰਪਾ ਦਵਾਰਾ ਆਪਣੀ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਕਾਪੀ ਸਾਨੂੰ ਦਿੱਤੀ । ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਇੱਡੀ ਖੋਜ ਭਰੀ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਭਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਵੇਰਾਂ ਇਸਨੂੰ ਹਰ ਇਕ ਖੋਜੀ ਤੇ ਹਰ ਇਕ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਪੜ੍ਹਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਸੱਜਨ ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਖੋਜ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਸੰਮਤੀ ਨਾ ਰੱਖਣ, ਪਰ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ “ਕੱਤਕ ਕਿ ਵਿਸਾਖ" ਲਿਖਕੇ ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬੜੀ ਬਹੁ- ਮੁੱਲੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਖੋਜ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸੜਕ ਬਣਾ ਦਿਤੀ ਹੈ । ਸਾਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਜਨ ਜਨ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਣਗੇ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਦੀ ਘਾਲ ਤੇ ਮੋਹਨਤ ਦੀ ਕਦਰ ਪਾਣਗੇ । {{right|— ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ "ਦਰਦ" ਐਡੀਟਰ ਫੁਲਵਾੜੀ' ਲਾਹੌਰ}} {{left|1 ਅਗਸਤ, 1932}} </poem>}}<noinclude></noinclude> o5ra3hvhfcvk8x42vwritdgvgmk3pzn 250 72594 219691 2026-05-27T07:40:09Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 219691 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{center|'''ੴ ਅਕਾਲ ਸਹਾਇ ॥'''}} {{Block center|<poem>{{gap}}ਸ੍ਰੀ ਮਾਨ ਸਰਬ ਗੁਣ ਖਾਨ ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜੋਗ ਫ਼ਤਹੇ ਸ੍ਰੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਪਰਵਾਣ ਹੋਵੇ । ਪੁਸਤਕ ‘ਕੱਤਕ ਵਿਸਾਖ' ਨਾਮ ਆਪ ਵਲੋਂ ਮੇਰੇ ਪਾਸ ਪੁੱਜਾ, ਆਪ ਨੇ ਜੋ ਰਾਇ ਮੰਗੀ ਹੈ ਸੋ ਮੇਰੀ ਰਾਇ ਪੰਥ ਦੀ ਰਾਇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹੈ, ਆਪ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸ਼ਲਾਘਾ ਦੇ ਜੋਗ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਪੰਥ ਦੇ ਮਾਨੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਰਚੱਲਤ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸਰਬਥਾ ਖੰਡਨ ਪੰਥ ਵਿਚ ਰੌਲਾ-ਘਚੌਲਾ ਪੈ ਜਾਣ ਦਾ ਡਰ ਹੈ, ਔਰ ਫ਼ਾਇਦਾ ਲੰਬਾ ਹੈ ਨਹੀਂ । ਜੇ ਕੋਈ ਤਰਕ-ਬਾਜ਼ ਅਨਮਤੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਰਮੂਲਕ ਯਾ ਗੱਪਾਂ ਦੱਸੇ ਤਾਂ ਹਿੰਦੂ ਪੁਰਾਣ, ਮੁਹੰਮਦੀ ਹਦੀਸਾਂ, ਈਸਾਈ, ਅੰਜੀਲ, ਤਰੇਤ ਵਗੈਰਾ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਦੇਖੋ, ਸਭ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਅੰਧੇਰਾ ਢੋਈਦਾ ਹੈ, ਫੇਰ ਸਾਧਕ ਬਾਧਕ ਤਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਮੰਨਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ । ਹੋਰ ਜਿੱਕੂ ਇਕ ਬਾਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫ਼ਿਰਿਸਤ ਵਿਚ ਹੋਰ ਭੀ ਬਹੁਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖ ਭਾਈ ਭਗਤੂ, ਬਹਿਲੋ, ਭੂੰਦੜ, ਦਿਆਲਾ ਵਗੈਰਾ ਨਹੀਂ ਲਿਖੇ, ਅਪਰਸਿੱਧ ਬਹੁਤੇ ਲਿਖੇ ਹਨ, ਏਸ ਕਰਕੇ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ (ਗੁਰਮੁਖ ਬਾਲ ਸੁਭਾਇ ਉਦਾਸੀ) । ਛੰਦ ਵਿਚ ਲਘੂ ਦੀਰਘ, ਦੀਰਘ ਲਘੂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਜੋ ਉਲਾਦ ਵਾਲੇ ਹੀ ਸਿਖ ਹੋਏ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੋਏ ਠੀਕ ਹਨ । ਜਿਸ ਪੱਖ ਨੂੰ ਜਿਤਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦੀਆਂ ਜੁਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਮਾਨ ਬਹੁਤ ਤੇ ਨਿਸੋਧੀ ਦੇ ਭੀ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ । ਮਸੰਦ ਤੀਸਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਵੇਲੇ ਭੀ ਕਾਇਮ ਹੋਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਹੈ ਜੇਕਰ ਪੰਥ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਦੇ ਖੰਡਨ ਵਿਚ ਫ਼ਾਇਦਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਆਪ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਸਭ ਦਰੁਸਤ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਭੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ। {{right|ਆਪ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦੀ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ}} {{left|੫ ਚੇਤ ਸੰ: ੧੯੬੯}} </poem>}}<noinclude></noinclude> i6c6ogtuiinwwxe38ctcwszsg39zek9 219692 219691 2026-05-27T07:40:57Z Harchand Bhinder 2624 219692 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{center|'''ੴ ਅਕਾਲ ਸਹਾਇ ॥'''}} {{Block center|<poem>{{gap}}ਸ੍ਰੀ ਮਾਨ ਸਰਬ ਗੁਣ ਖਾਨ ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜੋਗ ਫ਼ਤਹੇ ਸ੍ਰੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਪਰਵਾਣ ਹੋਵੇ । ਪੁਸਤਕ ‘ਕੱਤਕ ਵਿਸਾਖ' ਨਾਮ ਆਪ ਵਲੋਂ ਮੇਰੇ ਪਾਸ ਪੁੱਜਾ, ਆਪ ਨੇ ਜੋ ਰਾਇ ਮੰਗੀ ਹੈ ਸੋ ਮੇਰੀ ਰਾਇ ਪੰਥ ਦੀ ਰਾਇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹੈ, ਆਪ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸ਼ਲਾਘਾ ਦੇ ਜੋਗ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਪੰਥ ਦੇ ਮਾਨੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਰਚੱਲਤ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸਰਬਥਾ ਖੰਡਨ ਪੰਥ ਵਿਚ ਰੌਲਾ-ਘਚੌਲਾ ਪੈ ਜਾਣ ਦਾ ਡਰ ਹੈ, ਔਰ ਫ਼ਾਇਦਾ ਲੰਬਾ ਹੈ ਨਹੀਂ । ਜੇ ਕੋਈ ਤਰਕ-ਬਾਜ਼ ਅਨਮਤੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਰਮੂਲਕ ਯਾ ਗੱਪਾਂ ਦੱਸੇ ਤਾਂ ਹਿੰਦੂ ਪੁਰਾਣ, ਮੁਹੰਮਦੀ ਹਦੀਸਾਂ, ਈਸਾਈ, ਅੰਜੀਲ, ਤਰੇਤ ਵਗੈਰਾ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਦੇਖੋ, ਸਭ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਅੰਧੇਰਾ ਢੋਈਦਾ ਹੈ, ਫੇਰ ਸਾਧਕ ਬਾਧਕ ਤਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਮੰਨਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ । ਹੋਰ ਜਿੱਕੂ ਇਕ ਬਾਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫ਼ਿਰਿਸਤ ਵਿਚ ਹੋਰ ਭੀ ਬਹੁਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖ ਭਾਈ ਭਗਤੂ, ਬਹਿਲੋ, ਭੂੰਦੜ, ਦਿਆਲਾ ਵਗੈਰਾ ਨਹੀਂ ਲਿਖੇ, ਅਪਰਸਿੱਧ ਬਹੁਤੇ ਲਿਖੇ ਹਨ, ਏਸ ਕਰਕੇ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ (ਗੁਰਮੁਖ ਬਾਲ ਸੁਭਾਇ ਉਦਾਸੀ) । ਛੰਦ ਵਿਚ ਲਘੂ ਦੀਰਘ, ਦੀਰਘ ਲਘੂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਜੋ ਉਲਾਦ ਵਾਲੇ ਹੀ ਸਿਖ ਹੋਏ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੋਏ ਠੀਕ ਹਨ । ਜਿਸ ਪੱਖ ਨੂੰ ਜਿਤਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦੀਆਂ ਜੁਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਮਾਨ ਬਹੁਤ ਤੇ ਨਿਸੋਧੀ ਦੇ ਭੀ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ । ਮਸੰਦ ਤੀਸਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਵੇਲੇ ਭੀ ਕਾਇਮ ਹੋਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਹੈ ਜੇਕਰ ਪੰਥ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਦੇ ਖੰਡਨ ਵਿਚ ਫ਼ਾਇਦਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਆਪ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਸਭ ਦਰੁਸਤ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਭੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ। {{right|ਆਪ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦੀ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ}} {{left|੫ ਚੇਤ ਸੰ: ੧੯੬੯}} </poem>}}<noinclude>{{center|9}}</noinclude> g1ueq1heq4yxvnzurkm4phy9o5vf01j