ਪੰਨਾ:ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ.pdf/24

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="pa">
  <siteinfo>
    <sitename>ਵਿਕੀਸਰੋਤ</sitename>
    <dbname>pawikisource</dbname>
    <base>https://pa.wikisource.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.4</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ਮੀਡੀਆ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">ਖ਼ਾਸ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ਵਰਤੋਂਕਾਰ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ਵਿਕੀਸਰੋਤ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ਤਸਵੀਰ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ਫਰਮਾ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ਮਦਦ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ਸ਼੍ਰੇਣੀ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ਲੇਖਕ</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ਲੇਖਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="106" case="first-letter">ਪੋਰਟਲ</namespace>
      <namespace key="107" case="first-letter">ਪੋਰਟਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="108" case="first-letter">ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ</namespace>
      <namespace key="109" case="first-letter">ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="110" case="first-letter">ਲਿਖਤ</namespace>
      <namespace key="111" case="first-letter">ਲਿਖਤ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="112" case="first-letter">ਆਡੀਓਬੁਕ</namespace>
      <namespace key="113" case="first-letter">ਆਡੀਓਬੁਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="114" case="first-letter">ਅਨੁਵਾਦ</namespace>
      <namespace key="115" case="first-letter">ਅਨੁਵਾਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="250" case="first-letter">ਪੰਨਾ</namespace>
      <namespace key="251" case="first-letter">ਪੰਨਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="252" case="first-letter">ਇੰਡੈਕਸ</namespace>
      <namespace key="253" case="first-letter">ਇੰਡੈਕਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ਮੌਡਿਊਲ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ.pdf/24</title>
    <ns>250</ns>
    <id>15502</id>
    <revision>
      <id>220078</id>
      <parentid>46146</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T13:03:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>220078</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6681" sha1="7onxzvmm4lz2naft4qd6mw5kex0fj18" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;

{{Block center|&lt;poem&gt;ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਕਈ ਹੋਰ ਸਵਾਲਾਂ, ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਕੌਮੀ ਲਹਿਰ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁਧ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਇਨਕਲਾਬੀ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਰਾਹ ਕਿਉਂ ਨਾ ਫੜਿਆ ? ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਜਦ ਦੂਸਰੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਛਿੜਨ ਦੇ ਆਸਾਰ ਦਿੱਸਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਕੌਮੀ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਹਾਲਾਤ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸੰਭਾਵਨਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਹਾਲਾਤ (ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਮੁਆਫ਼ਕ ਹਾਲਾਤ ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਲਕ ਵਿਚ ਰਾਜਸੀ ਜਾਗਰਤੀ ਬਹੁਤ ਵਧੇਰੇ ਹੋ ਗਈ ਸੀ) ਤੋਂ 'ਗੱਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ' ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਫ਼ਾਇਦਾ ਉਠਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ । ਦੇਸ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਪਿੱਰਟ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਕਾਂਗਰਸੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਲੋਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਪਿੱਰਟ ਉਤੇ ਕਿਉਂ ਲਗਾਤਾਰ ਠੰਡਾ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਤਰੀਕਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਕੋਸਿਆ ਗਿਆ ? ਕੌਮੀ ਮੰਗਾਂ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਮਿਲਵਰਤਣ ਦੇਣ ਨੂੰ ਸਹਾਰਨ ਲਈ 'ਮਹਾਤਮਾ' ਗਾਂਧੀ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਸੋਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਤਨਾ ਸਖ਼ਤ ਰਵੱਈਆ (ਜਿਤਨਾ ਸ਼ਾਇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਰਾਜਸੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਹਮ-ਵਰਕਰ ਦੀ ਇਖ਼ਤਲਾਫ਼ ਰਾਏ ਵਲ ਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ) ਕਿਉਂ ਖੁਲ੍ਹਖੁਲ੍ਹਾ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕੀਤਾ ? ਦੇਸ ਦੀਆਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵੀ ਜ਼ਿਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਬਰੀ ਨਹੀਂ : ਬਲਕਿ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਂਗਰਸ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਜ਼ਿਮੇਵਾਰੀ ਹੈ । ਉਨ੍ਹਾਂ  ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤਰਾਸਵਾਦੀ ਤਰੀਕਾਕਾਰਾਂ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਸਾਧਾਰਨ ਜਨਤਾ ਤਕ ਮਹਿਦੂਦ ਕਿਉਂ ਰਖਿਆ, ਅਤੇ 'ਗੱਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ' ਵਾਂਗੂੰ ਦੇਸੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਯਤਨ ਕਿਉਂ ਨਾ 
ਕੀਤਾ ?
{{gap}}‘ਗੱਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ' ਦੇ ਸਬਕਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੜਚੋਲ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਇਕ ਹੋਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਵਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਉਪਰੋਕਤ ਸਵਾਲਾਂ ਜਿਤਨੇ ਯਕੀਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ । ਅਮਰੀਕਾ, ਕੈਨੇਡਾ ਆਦਿ ਵਿਚ ਗਏ ਹਿੰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਘਟ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ, ‘ਗੱਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ' ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਜੋ ਕੌਮੀ ਏਕਤਾ ਦੀ, ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਪਿਰਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਖਾਈ, ਉਹ ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਪਿਰਟ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਅਮਰੀਕਾ ਆਦਿ ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਹਾਲਾਤ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਨ, ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਥ ਸੀ । ਪਰ ਆਈ. ਐਨ. ਏ. ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਇਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕੌਮੀ ਏਕਤਾ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਸਪਿੱਰਟ ਵਿਖਾਈ । ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਮੁਲਕ ਦੇ ਬਟਵਾਰੇ ਤੋਂ ਉਪਜੇ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਅਗੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਸਕਣ ਵਾਲੇ, ਭਿਆਨਕ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਇਹ ਸਵਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ, ਜੇ ਹਿੰਦੀ ਕੌਮੀ ਲਹਿਰ ‘ਗੱਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ' ਵਰਗਾ ਇਨਕਲਾਬੀ ਰਾਹ ਫੜਦੀ, ਤਾਂ ਕੀ ਕੌਮੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਕੌਮੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਪੁਖਤਾਈ ਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ, ਅਤੇ ਕੀ ਮੁਲਕ ਬਟਵਾਰੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਤੋਂ ਨਾ ਬਚ ਸਕਦਾ ? ਕੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਤਰੀਕਾਕਾਰ ਦਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਅੰਗ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਿੰਦ ਦੀਆਂ ਵਖ ਵਖ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਬੰਨੇ ਪਾੜ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਬੰਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਏ ਕਿਸੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਉਤੇ ਅੰਤਮ ਮੋਹਰ ਲਾਉਣ ਦੀ (Sanction) ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਹੱਥ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਤਮ ਨਤੀਜਾ ਮੁਲਕ ਦਾ ਬਟਵਾਰਾ ਨਿਕਲਿਆ ?
&lt;/poem&gt;}}
{{Right|੨੦}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7onxzvmm4lz2naft4qd6mw5kex0fj18</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ.pdf/25</title>
    <ns>250</ns>
    <id>15513</id>
    <revision>
      <id>220079</id>
      <parentid>182291</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T13:03:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>220079</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9541" sha1="5tq8je0bn9qxq3pva07fc1uqxm2rh4a" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{multicol}}{{center|{{larger|﻿ਪਹਿਲਾ ਕਾਂਡ}}}}
{{center|{{x-larger|ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬ&lt;ref&gt;ਚਨਾਬ ਅਤੇ ਘਗਰ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਬਾ।&lt;/ref&gt; ਦਾ ਕਿਸਾਨ}}}}
{{gap}}ਕਿਸੇ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਖਾਤਰ ਉਸ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸੁਭਾਉ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਜਾਨਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਲਹਿਰ ਦੀ ਰੰਗਤ ਬਨਾਉਣ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਫੀ ਭਾਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਅਥਵਾ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਸੁਭਾਉ ਅਤੇ ਆਚਾਰ ਸਬੱਬੀ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦੈ।ਓੁਦਾਲੇ ਪੁਦਾਲੇ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਅਸਰ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਸੁਭਾਉ ਅਤੇ ਪਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਢਾਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਸਿਲਸਲਾ ਇਕ-ਰੁਖਾ ਜਾਂ ਅਮੁਕ ਹੈ। ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਸੁਭਾਉ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਵੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਬੇਮਲੂਮੇਂ ਬਦਲਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਵਧ ਚੜ੍ਹਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਗਿਣਤੀ ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਤਬਕੇ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜੱਟ ਮਾਲਕ-ਕਿਸਾਨਾਂ (Peasant Proprietors) ਦੀ ਸੀ ਜੋ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਰੋਜ਼ੀ ਕਮਾਉਣ ਖਾਤਰ ਅਮਰੀਕਾ (U. S. A.), ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਦੁਰ ਪੂਰਬ ਦੇ ਦੇਸਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ ਨੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਵੀ ਸਦੀਆਂ ਬੱਧੀ ਲਗਾਤਾਰ, ਜੋ ਗਰਦਾ ਅਤੇ ਜਿਗਰਾ ਵਿਖਾਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਤਹਿ ਵਿਚ ਉਹ ਭੁਗੋਲਕ&lt;ref&gt;ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਇਤਹਾਸਕ ਅਬਰਾਂ ਬਾਰੇ ਆਮ ਵਾਕਫੀਅਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਬੇਲੋੜਾ ਹੈ।&lt;/ref&gt;, ਕਬਾਇਲੀ, ਆਰਥਕ, ਸਮਾਜਕ, ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਹਾਲਾਤ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸੁਭਾਉ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

{{center|{{x-larger|'''ਕਬਾਇਲੀ'''}}}}
{{gap}}ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਆਦਿ-ਵਾਸੀ ਕੌਮਾਂ (Aborginal Tribes) ਨਾ ਹੋਇਆਂ ਬਰਾਬਰ ਹਨ&lt;ref&gt;Census Report, Para 2.&lt;/ref&gt;। ਨਾ ਹੀ ਇਥੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਾਂਗੂੰ ਆਰੀਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਗੈਰ-ਆਰੀਆ ਦੇ ਖੂਨ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਿਲਾਵਟ ਹੋਈ ਹੈ&lt;references/&gt;। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਆਰੀਆ ਗ੍ਰੋਹ ਇਕ ਦੁਜੇ ਪਿੱਛੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤਕ, ਆਪਣੇ ਟਬਰਾਂ, ਬਚਿਆਂ ਅਤੇ ਇੱਜੜਾਂ ਸਮੇਤ, ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਨਾਂ ਨੇ ਦਰਾਵੜਾਂ ਆਦਿ ਗੈਰ-ਆਰੀਆ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਕਰਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਾਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦਖਣ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਲ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ, ਜਾਂ ਹਾਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਕੁਝ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਾਮੇਂ ਬਣਾ ਲਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਉੱਕਾ ਨਾ ਰੱਖੀ । ਗੰਗਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਵੀ ਆਰੀਆ ਲੋਕ ਦਰਾਵੜਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਹਰਾਕੇ{{multicol-break}}

ਹਾਕਮ ਬਣ ਬੈਠੇ । ਪਰ ਓਥੇ ਗੈਰ-ਆਰੀਆ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਰੀਆ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਤਨੀ ਘਟ ਸੀ ਕਿ ਹਾਕਮ ਤਬਕੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਮ ਕਿਸਾਨ ਜਨਤਾ ਵਿਚ ਜਾਂ ਤਾਂ ਨਿਰੋਲ ਦਰਾਵੜਾਂ ਆਦਿ ਗੈਰਆਰੀਆ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਰਿਹਾ ਜਾਂ ਆਰੀਆ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਆਰੀਆ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਨਸਲਾਂ ਦਾ*।
ਆਰੀਆ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜਵੀ ਸੌ ਪੁਰਬ ਈਸਵੀ (B.C.)&lt;references/&gt; ਵਿੱਚ ਟਪਰੀ-ਵਾਸ ਫਿਰਤੂ ਕਬੀਲਿਆਂ ( Nomads) ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਹੜ੍ਹ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਜੋ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਕਾਫੀ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਛਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ । ਟਪਰੀ-ਵਾਸ ਫਿਰਤੂ ਕਬੀਲਿਆਂ ( ਜੋ ਗਾਲਬਨ ਆਰੀਆ ਨਸਲ ਦੇ ਹੀ ਸਨ ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਆਰੀਆ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਨ ਲਈ ਸਿਥੀਅਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ) ਦੇ ਇਸ ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦੇ ਵਕਤ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰਾਏ ਦਾ ਵਖੇਵਾਂ ਹੈ&lt;references/&gt; ਪਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਭ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕਬਾਇਲੀ ਹੜ੍ਹ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਪਿਛੋਂ ਉਠਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤਕ§ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਿਥੀਅਨਾਂ ਦੇ ਅਗੋਂ ਪਿਛੋਂ, ਯੂਨਾਨੀਆਂ, ਈਰਾਨੀਆਂ, ਹੁਨਾਂ, ਤੁਰਕਾਂ, ਪਠਾਣਾਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਹੱਲੇ ਵਖਰੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਨ । ਇਹ ਲੁਟ ਮਾਰ ਕਰਨ ਅਥਵਾ ਫਤਹ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਆਏ ਨਾ ਕਿ ਆਰੀਆ ਅਤੇ ਸਿਥੀਅਨਾਂ ਵਾਂਗੂੰ ਆਪਣੇ ਟਬਰਾਂ ਸਮੇਤ ਇਥੇ ਵਸਣ ਲਈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਤਰਕਾਂ, ਪਠਾਣਾਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲਾਂ ਆਦਿ, ਖਾਸ ਕਰ ਹੁਨਾਂ*, ਵਿਚੋਂ ਕੱਢੀ ਅਨਸਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ।
{{gap}}ਇਸ ਲਿਖਤ ਦਾ ਇਹ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਕਿ ਨਸਲੀ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਕੌਮਾਂ, ਫਿਰਕਿਆਂ ਅਥਵਾ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਮਿਟ ਫਰਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਆਰੀਆ ਹਿੰਦ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਗੈਰ-ਆਰੀਆ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨਾਲੋਂ, ਜਾਂ ਸਿਥੀਅਨ ਪਹਿਲੋਂ ਆਏ ਆਰੀਆ ਨਾਲੋਂ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵਧੀਆ ਸਨ। ਆਚਾਰ ਅਥਵਾ ਸੁਭਾਵਾਂ ਦੇ ਫਰਕ ਬਹੁਤ ਕਰਕੇ ਹਾਲਾਤ ਦੋ ਫਰਕਾਂ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ, ਵਧਦੇ ਘਟਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਇਸ ਲਿਖਤ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਟਪਰੀਵਾਸ ਫਿਰਤੂ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲੜਾਕੂ ਅਤੇ ਕਬਾਇਲੀ ਰੁਚੀਆਂ ਨਾਲ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਦਸੇ ਫਿਰਤੂ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਹੜਾਂ ਦੇ ਪਜਾਬ ਦੀ ਕਿਸਾਨ ਆਬਾਦੀ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਤਿਨ ਅਸਰ ਇਤਹਾਸਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਤਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ।
(ਓ) ਭਾਰਤ ਦੀ ਗਰਮ ਆਬੋਹਵਾ ਜਾਂ ਸਭਯ ਅਮਨ {{multicol-end}}

'Budden-Pwell, pp. 84-88., 104-1 10. +Ibid, p.94.
ਪਤਾਂਜਲੀ ਦੇ ਮਹਾ ਭੋਸ਼ ਯਾ ਵੇਲੇ [੧੮੭ ਤੋਂ ੧੫੧ ਪੂਰਬ ਈਸਵੀ ਸਮੇਂ ਸਾਕਾ ਨਾਮੀ ਸਿਬੀਆਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਸ਼ਾਖ ਦਾ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਹੋਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ । [The History and cultura of the Indian people, The Age of Iinperin! Unity (Bharatiya vidya Bhavan, Borubay), P. 12.]
ਉਸਰ ਜਾਦੂ ਨਾਥ ਸਰਕਾਰ ਮੁਤਾਬਕ ਪਹਿਲੀ ਤੋਂ ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ Ethet ga i India Through the Agos, P. 21.


Peoples and Problems of India, Sir T.W. Ilolderness, p. 38.
SA short History of India, W. 11. Mordland and A.C. Chatterjee, p. 44.
'India through the Ages, Sir Jadunath Sarkar, p. 20.
of
Indijk,
W. ll
੧
/&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5tq8je0bn9qxq3pva07fc1uqxm2rh4a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ.pdf/26</title>
    <ns>250</ns>
    <id>15514</id>
    <revision>
      <id>220080</id>
      <parentid>189838</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T13:03:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>220080</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10525" sha1="s167fux4fou14s0pl9j7fqxn8y1finv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{multicol}}ਚੈਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਿੰਦ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ, ਟਪਰੀਵਾਸ ਫਿਰਤੂ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਲੜਾਕੂ ਸਿਫਤਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਰੂਰ ਕੁਝ ਫਰਕ ਪਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਫਿਰਤੂ ਕਬੀਲੇ ਭਾਰਤ ਵਾਸੀਆਂ ਉਤੇ ਗਲਬਾ ਪਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਕੇਵਲ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਵਿਚ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਕ ਥਾਂ ਬੈਠ ਕੇ ਖੇਤੀ ਬਾੜੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਫਿਰਤੂ ਟਪਰੀ-ਵਾਸ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਰਹਿਣੀ ਬਹਿਣੀ ਵਧਰੇ ਆਜ਼ਾਦ ਅਤੇ ਖਤਰੇ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ। ਉਨਾਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਘਰੇਲੁ ਸਖਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਆਦਮੀ ਵਾਸਤੇ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਡੰਗਰ ਚਾਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਚਰਾਗਾਹਾ ਖਾਤਰ ਉਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲਗਾਤਾਰ ਲੜਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭਯ ਅਮਨ ਚੈਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਵਾਲੇ, ਟਪਰੀ-ਵਾਸ ਫਿਰਤੂਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਘਟ ਲੜਾਕੂ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂਦੇ। ਫਿਰਤੂ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਭਯ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਝੜਪਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ, ਪਰ ਅਮੂੰਮਨ ਫਿਰਤੁ ਕਬੀਲੇ ਗੈਰ-ਜਥੇਬੰਦ ਅਤੇ ਘਟ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਭਯ ਜਾਤੀਆਂ ਉਤੇ ਗਲਬਾ ਨਾ ਪਾ ਸਕਦੇ। ਪਰ ਜਦ ਕਦੀ ਫਿਰਤੂ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਲੀਡਰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਤਾਂ ਫਿਰਤੂ ਜਾਤੀਆਂ ਲਾਗੇ ਬੰਨੇ ਦੀਆਂ ਸਭਯ ਕੌਮਾਂ ਉੱਤੇ ਛਾਅ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਪਿਛਲੀਆਂ ਸਤਾਰਾਂ ਸਦੀਆਂ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਦੀ ਇਹ ਇਕ ਵਡੀ ਵਾਰਤਾ ਬਣੀ ਰਹੀ ਹੈ&lt;ref&gt;The outline of History H. G. wells, DD 161-2.&lt;/ref&gt;। ਅਜਿਹੇ ਟਪਰੀ-ਵਾਸ ਫਿਰਤੁ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਹੜਾਂ ਦੀਆਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਪਿਛੋਂ ਅਨੇਕਾਂ ਸਦੀਆਂ ਤਕ ਲਗਾਤਾਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਤਾਜ਼ਾ ਦਮ ਨਰੋਆ ਅਤੇ ਸਖਤ-ਜਾਨ ਤੱਤ ਦਾਖਲ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ,।

{{gap}}(ਅ) ਇਨਾਂ ਕਬਾਇਲੀ ਹੜਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਬਾਕੀ ਹਿੰਦ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਮਾਲਕ-ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਭਾਈ ਚਾਰੇ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਧੇਰੇ ਕਬਾਇਲੀ ਨਮੂਨੇ ਦੀ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਸਮਾਜਕ, ਅਰਥਕ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਡੂੰਘੇ ਅਤੇ ਦੇਰ ਤਕ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਅਸਰ ਹੋਏ ਹਨ।

{{gap}}(ੲ) ਇਨਾਂ ਕਬਾਇਲੀ ਹੜਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਗੰਗਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਪੁਰਾਤਨ ਸਭਿਆਚਾਰ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤਕ ਨਿਖੜਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ&lt;ref&gt;Cambridge History, i, p. 60. &lt;/ref&gt;, ਜਿਸਦੇ ਕਈ ਮਾੜੇ ਸਿੱਟੇ ਵੀ ਨਿਕਲੇ ਹਨ ਪਰ ਕੁਝ ਚੰਗੇ ਵੀ।

{{gap}}ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਾਲਕ-ਕਿਸਾਨ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਅਜ ਕਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਹਿੱਸਾ ਜੱਟ ਜਾਂ ਜਾਟ ਹਨ&lt;ref&gt;Census Report, Para 424.&lt;/ref&gt;। ਜੱਟਾਂ ਜਾਂ ਜਾਟਾਂ ਦੇ ਮੁਢ ਬਾਰੇ ਇਤਹਾਸਕਾਰ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਕਾਰਨ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਿੰਧ, ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਅਤੇ ਯੂ. ਪੀ. ਦੇ ਮੇਰਠ ਡਵੀਜ਼ਨ ਦੀ ਅਜ ਕਲ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤਕਾਰ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਜੱਟ ਜਾਂ ਜਾਟ ਹਨ ਜਿਥੇ ਜੱਟ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਜੱਟ ਖੁਨ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਮਿਲਾਵਟ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ । ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਪਛਮੀ ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਸਤਾਨ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਡਵੀਜ਼ਨ) ਦੇ ਜੱਟ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੱਟਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਸਲ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ {{multicol-break}}

ਨਾਲ ਘਟ ਸ਼ੁਧ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਥੇ ਭਿਨ ਭਿਨ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਮਿਲਗੋਭਾ ਅਨਸਰ ਨੂੰ ਜੱਟ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ&lt;ref&gt;Census Report, Para 428.&lt;/ref&gt;। ਇਸ ਕਰਕੇ ਹਰ ਇਕ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਜੱਟਾਂ ਨੂੰ ਨਸਲੀ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਤੁਲਣਾ ਨਹੀਂ ਦਿਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੱਟ ਦਸਰ ਸਬਿਆਂ ਦੇ ਜੱਟਾਂ ਨਾਲੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵਖਰੇ ਹਨ&lt;ref&gt;The Land systems of British India. B.H. Baden,Powell, i, p. 141 (foot note).&lt;/ref&gt;। ਦੂਸਰਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੱਟਾਂ ਜਾਂ ਜਾਟਾਂ ਦੇ ਮੁਢ ਨੂੰ ਕਈਆਂ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਵਲੋਂ ਕੇਵਲ ਰਵਾਇਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਜਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮੇਲਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਿੰਦਸਤਾਨ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ (ਜਿਥੇ ਕੁਲ ਅਥਵਾ ਜਾਤੀ ਦੇ ਦਰਜੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਧਾ ਕੇ ਮਹਾਨਤਾ ਦਿਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਰਵਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਘੜਿਆ ਅਤੇ ਮਰੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ) ਕੇਵਲ ਰਵਾਇਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਕਿਸੇ ਯਕੀਨੀ ਸਿੱਟੇ ਉੱਤੇ ਪੁਜਣ ਵਾਸਤੇ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ। ਭਰੋਸੇ ਯੋਗ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਸਰੀਰਕ ਨੁਹਾਰਾਂ ਦੀ ਸਾਇੰਸ (Anthropology), ਬੋਲੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਦੇਰ ਤਕ ਪ੍ਚੱਲਤ ਭਾਈਚਾਰਕ ਰਸਮੋਰਿਵਾਜ ਹਨ। ਪਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪੁਖਤਾ ਰਾਏ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕੀ, ਭਾਵੇਂ ਸਮੁਚੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵਧੇਰੇ ਪਰਮਾਣੀਕ ਵੀਚਾਰ ਇਹੋ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ, ਖਾਸ ਕਰ ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬ, ਦੇ ਜੱਟ ਸਿਥੀਅਨ ਨਸਲ ਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਸਿਥੀਅਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਵੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦਕ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਏ ਆਰੀਆ ਦੇ ਖੁਨ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਦਾ ਸਿੱਟਾ&lt;ref&gt;Baden-Powell, pp. 94-99.&lt;/ref&gt;। ਇਨਾਂ, ਜਾਂ ਇਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਹੋਰ, ਵੀਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਠੀਕ ਹੋਵੇ, ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ ਆਬ ਦੀ ਉੱਤੇ ਕਬਾਇਲੀ ਹੜਾਂ ਦੇ ਉਪਰ ਦਸੇ ਹੋਏ ਮੋਟੇ ਤਿੰਨ ਅਸਰਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਕੋਈ ਖਾਸ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਨਸਲੀ ਤਹਿ ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਭ ਇਤਹਾਸਕਾਰ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ਲਗ ਭਰਾ ਭਗ ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਤਕ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਿਸਾਨ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਨਰੋਏ ਅਤੇ ਸਖਤ-ਜਾਨ ਬਾਹਰੋਂ ਆਏ ਨਵੇਂ ਕਬਾਇਲੀ ਅਨਸਰਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ; ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਲਕ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਕਬਾਇਲੀ ਨਮੂਨੇ ਦੀ ਕਾਇਮ ਰਖਿਆ; ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਤਕ ਅਤੇ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤਕ ਗੰਗਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਬਾਹਮਣ ਪੁਜਾਰੀ ਵਾਦ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਭਿਆਚਾਰ ਤੋਂ ਨਿਖੜਿਆ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿੱਚ ਇਥੇ ਉਸ ਸ਼ਹਾਦਤ ਵਲ ਕੇਵਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਦੇਣਾ ਹੀ ਕਾਫੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਰਹਿ ਗਏ ਵੇਦਕ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੇ ਆਰੀਆ ਨੇ ਵੀ ਗੰਗਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਬਾਹਮਣ ਪੁਜਾਰੀ ਵਾਦ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਲ ਤਕਰੀਬਨ ਉਸੇ ਤਰਾਂ ਦਾ ਰਵੱਈਆ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ&lt;ref&gt;Ibid, p. 80.&lt;/ref&gt; ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਵਸੇ ਸਿਥੀਅਨਾਂ ਆਦਿ ਨੇ। ਗਾਲਬਨ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬੀ ਆਰੀਆ ਅਤੇ ਸਿਥੀਅਨਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਕ-ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਇੱਕ ਸੁਰ ਬਣਤਰ ਬਣਨ ਵਿੱਚ ਸਹੂਲਤ ਮਿਲੀ। {{multicol-end}}&lt;noinclude&gt;{{rule}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>s167fux4fou14s0pl9j7fqxn8y1finv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ.pdf/27</title>
    <ns>250</ns>
    <id>15515</id>
    <revision>
      <id>220081</id>
      <parentid>189846</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T13:03:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>220081</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10448" sha1="fc83d7f0mtto82b3fdyz1fmqsk8016j" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{multicol}}
{{center|{{larger|'''ਆਰਥਿਕ'''}}}}

{{gap}}ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਆਚਾਰ ਘੜਨ ਵਿੱਚ ਆਰਥਕ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਹੋਏ ਅਸਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀਚਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਕ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਮਾਜਕ ਬਣਤਰ ਬਾਰੇ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆਂ ਜਾਏ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲਤੰ ਸਹੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਉਣ ਖਾਤਰ ਬਾਕੀ ਹਿੰਦ ਦੀਆਂ ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਬਣਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਰਸਰੀ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਏ । ਇਹ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਬੜਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਆਰਥਕ ਪੇਂਡੂ ਬਣਤਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ ਉਤੇ ਹੋਏ ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਹਲਾਤ ਦੇ ਅਸਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਗੁੜਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ।
{{gap}}ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਕ ਬਣਤਰ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੱਕਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੈ। ਇਸ ਆਧਾਰ ਉਤੇ ਹਿੰਦ ਦੀ ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਕ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਤ ਕਿਸਾਨ ਭਾਈ ਚਾਰਕ ਬਣਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤਿਨਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ&lt;ref&gt;:-B. H. Baden-Powell ਇਸ ਮਜ਼ਮੂਨ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਿਤ ਕਿਤਾਬ “The Indian Village Community’ ਵਿਚ ਇਸ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਬੜੀ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਸਾਇੰਸ ਦੇ ਤੋਲਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀਚਾਰਿਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਦਿਤੀ ਗਈ ਵੰਡ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉਲਟ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮਜ਼ਮੂਨ ਨੂੰ ਮੁਖਤਸਰ ਅਤੇ ਸੁਖੱਲੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਖਾਤਰ ਮਜ਼ਮੂਨ ਦੀਆਂ ਲਫ਼ਜ਼ੀ ਬਰੀਕੀਆਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵੰਡ ਨੂੰ ਥੋੜੀ ਵਖਰੀ ਤਰਤੀਬ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।&lt;/ref&gt;:

{{larger|'''(ੳ) ਰਸ਼ੀਅਤ-ਵਾੜੀ ਨਮੂਨਾ:-'''}}

{{gap}}ਇਸ ਨਮੂਨੇ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਸੰਬੰਧ ਗੈਰ-ਆਰੀਆ ਦਰਾਵੜ ਆਦਿ ਨਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨਮੂਨੇ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬਹੁਤਾ ਉਥੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਥੇ ਗੈਰ-ਆਰੀਆ ਜਾਤੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਥੇ ਉਨਾਂ ਦੇ ਪਰਬੰਧ ਵਿਚ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਮਦਾਖਲਤ ਹੋਈ&lt;ref&gt;Baden-Powell, p. 183.&lt;/ref&gt;। ਰਯੀਅਤ-ਵਾੜੀ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਡੇ ਵਡੇ ਅਗੇ ਇਹ ਸਨ ਕਿ ਹਰ ਇਕ ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਹੱਕ ਅਤੇ ਵਾਸਤਾ ਕੇਵਲ ਉਸ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਜੋ ਉਹ ਆਪ ਵਾਹੁੰਦਾ । ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਲੀਏ ਦੇ ਲਿਹਾਜ ਨਾਲ ਹਰ ਇਕ ਕਿਸਾਨ ਅੱਡ ਅੱਡ ਜ਼ਿਮੇਂਵਾਰ ਹੁੰਦਾ । ਸਵਾਏ ਡੰਗਰ ਚਾਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਰੱਕੜ ਭੋਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਮਾਲਕੀ ਦਾ ਹੱਕ ਨਾ ਹੁੰਦਾ । ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਮੁਚੇ ਕਿਸਾਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਲਹੁ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੁੰਦੀ ਹੀ ਨਾ, ਜਾਂ ਜੇ ਕਦੇ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਭੁਲ ਗਈ ਹੁੰਦੀ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਰਬੰਧ ਪੰਚਾਇਤ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਕ ਪਰਬੰਧਕ (ਪਟੇਲ) ਕਰਦਾ ਜੋ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਚੁਣਿਆ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਪਦਵੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਹੁੰਦੀ । ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਜੇ ਕਦੀ ਉਜੜੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਸਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪਟੇਲ ਦੇ ਵਾਰਸ ਨੂੰ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਨਾਲ ਲੱਭ ਕੇ ਉਮ ਨੂੰ ਪਟੇਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ&lt;ref&gt;Ibid, p. 15.&lt;/ref&gt; । ਪਟੇਲ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਅਤੇ ਪਟੇਲ ਦਾ ਮਕਾਨ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ। ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਪਦਵੀ ਦੇ ਇਵਜ਼

{{multicol-break}}
ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਵਧੀਆ ਟਕੜਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰਸਮੋਂ ਰਿਵਾਜ ਅਤੇ ਮਾਣ-ਵਡਿਆਈ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਵੀ ਉਸਦਾ ਦਰਜਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ&lt;ref&gt;Baden-Powell, pp. 11.19.&lt;/ref&gt;।

{{larger|'''(ਅ) ਜ਼ਿਮੀਦਾਰੀ ਅਥਵਾ ਤੁਅੱਲਕਦਾਰੀ ਨਮੂਨਾ''':-}}

{{gap}}ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਧੇਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਥੇ ਜੇਤੂ ਆਰੀਆ ਦੇ ਹਾਕਮ ਅਨਸਰਾਂ ਨੇ ਦਰਾਵੜ ਆਦਿ ਹਾਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਉਤੇ ਮਾਲਕੀ ਆਦਿ ਦੇ ਵਧੀਆ ਹੱਕ ਜਮਾ ਲਏ, ਪਰ ਹਾਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਹਕ (Tenant) ਬਣਾ ਕੇ ਖੇਤੀ ਬਾੜੀ ਦਾ ਕੰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਰੀਆ ਦਾ ਹਾਕਮ ਤਬਕਾ ਵਾਹੀ ਦੀ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਕੰਮ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ । ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਹੋ ਤਰੀਕਾ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਓਹ ਵੀ ਤਅੱਲਕਦਾਰੀ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਕਾਇਮ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਵਾਰਸਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਗਏ । ਇਸ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਵਡੇ ਵਡੇ ਅੰਗ ਇਹ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਵਧੀਆ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੱਕ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਅਥਵਾ ਤਅੱਲਕਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨਾਂ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਜੋ ਅਮੂਮਨ ਆਪ ਹੱਥੀਂ ਵਾਹੀ ਨਾ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਰਾਹਕਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਕਸਰ ਬਹੁਤ ਘਟ ਹੁੰਦੀ । ਪਿੰਡ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਰੱਕੜ ਰਕਬਾ ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਲੀਆ ਦੇਣ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਅਬਵਾ ਤਅੱਲਕਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨਾਂ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਦਾ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਾਂਝੀ ਮਲਕੀਅਤ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਦੂਸਰੇ ਲਫਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਲੀਆ ਦੇਣ ਦੀ ਜ਼ਿਮੇਂਵਾਰੀ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਭ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਹੁੰਦੀ । ਪਿੰਡ ਦਾ ਇੱਕ ਪਰਬੰਧਕ (ਪਟੇਲ) ਨਾ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਦਾ ਪਰਬੰਧ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਅਥਵਾ ਤਅੱਲਕਦਾਰਾਂ  ਅਤੇ  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਦੀ ਪੰਚਾਇਤ ਕਰਦੀ । ਪਿੰਡ ਦੀ ਪੰਚਾਇਤ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਰਾਹਕਾਂ ਦੀ ਉੱਕਾ ਆਵਾਜ਼ ਨਾ ਹੁੰਦੀ । ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖੇਤੀ ਬਾੜੀ ਦੇ ਹਾਣ ਲਾਭ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਨਾ, ਸਵਾਏ ਪਸੂ ਚਰਾਉਣ ਦੇ ਹੱਕ ਦੇ, ਪਿੰਡ ਦੀ ਰੱਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ&lt;ref&gt;Baden-Powell, PP. 20-26, 190.193.&lt;/ref&gt;। 
{{larger|'''ਕਬਾਇਲੀ ਨਮੂਨਾ:'''}}
{{gap}}ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਧੇਰੇ ਉਨਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਰੀਆਂ ਜਾਂ ਉਨਾਂ ਦੇ ਪਿਛੋਂ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਆਏ ਉਨਾਂ ਕਬਾਇਲੀ ਅਨਸਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਪਰਬੰਧ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਬਹੁਤ ਘਟ ਆਏ । ਅਜਿਹੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਵਾਹੀ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਰੱਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਲੀਏ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਸਮੁਚੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਕਸਰ ਲਹੂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਰਬੰਧ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਪੰਚਾਇਤ ਦੇ ਹੱਥ ਹੁੰਦਾ । ਓਪਰੀ ਨਜ਼ਰੇ ਵੇਖਿਆਂ ਇਸ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਕਬਾਇਲੀ ਨਮੂਨੇ ਦਾ ਪਿੰਡ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰੇ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ । ਪਰ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰੇ

{{multicol-end}}&lt;noinclude&gt;{{rule}}
&lt;references/&gt;
{{center|੩}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fc83d7f0mtto82b3fdyz1fmqsk8016j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ.pdf/28</title>
    <ns>250</ns>
    <id>15516</id>
    <revision>
      <id>220082</id>
      <parentid>189852</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T13:04:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਗਲਤੀਆਂ ਲਾਈਆਂ */</comment>
      <origin>220082</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10828" sha1="pu9im0z48v9ovnryvmwoyi8y87p1dyn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Multicol}}
ਪਿੰਡ ਨਾਲੋਂ ਇਸਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਫਰਕ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਰਾਹਕ ਕਿਸਾਨ ਅਕਸਰ ਜਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਨਾਂ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਘਟ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਕਿਸਾਨ ਭਾਈਚਾਰਾ ਮਾਲਕ-ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਜੋ ਆਪ ਹੱਥੀਂ ਵਾਹੀ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਰਬੰਧ ਪੰਚਾਇਤੀ ਅਸੂਲਾਂ ਉਤੇ ਹੁੰਦਾ&lt;ref&gt;Baden-Powell, pp. 20-26, 190-193.&lt;/ref&gt;।

{{gap}}ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਕ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਦੀ ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਵਾਹੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੱਥੀਂ ਹੋਰ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਦਬਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਓਹ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਗ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਕਾਰਨ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਲਿਖਤ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੰਧ ਕਿਸਾਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਦੁਖਦਾਈ ਹਕੀਕਤ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਉਪਰ ਦੱਸੇ ਤਿੰਨਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਅਨਿਆਇ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਵਿਤਕਰੇ ਵਾਲਾ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈਚਾਰਕ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਰਬੰਧ ਨਾਲੋਂ ਇਤਨਾ ਨਿਖੇੜੀ ਅਤੇ ਦਬਾਈ ਰਖਿਆ&lt;ref&gt;Ibid, p. 26&lt;/ref&gt; ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਿਸਾਨ ਅਥਵਾ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਬਣਤਰ ਬਨਾਉਣ ਅਥਵਾ ਇਸ ਨੂੰ ਢਾਲਣ ਵਿਚ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ਉਤੇ ਖਾਸਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਪੈ ਸਕਿਆ।

{{gap}}ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਸਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਕ ਬਣਤਰ ਦੀ ਉਕਤ ਵੰਡ ਲਫ਼ਜ਼ੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਬਰੀਕੀਆਂ ਵਿਚ ਪਏ ਬਗੈਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਬਾਰੇ ਰਾਏ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵਖੇਵਾਂ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਮਾਲਕ ਸਰਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂ ਸ਼ਖਸੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਲੋਕੀਂ। ਮਿਸਟਰ ਕੈਲਵਰਟ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜ ਕਲ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਮਾਲਕੀ ਦੇ ਹੱਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਦੋ ਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਹੱਕ ਸੀ ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਲੀਆ ਉਗਰਾਹੁਣ ਦਾ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਹੱਕ ਸੀ ਜ਼ਮੀਨ ਰਖਣ ਦਾ, ਇਸ ਸ਼ਰਤ ਉਤੇ ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਲੀਏ ਦੀ ਬਾਕਾਇਦਾ ਅਦਾਇਗੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹੇ। ਪਹਿਲੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੱਕ ਦਰਅਸਲ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਮਾਲੀਆ ਲੈਣ ਵਿਚ ਹੱਕ ਸੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਲੀਆ ਲੈਣ ਦਾ ਹੱਕ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਵਧ ਤੋਂ ਵਧ ਛਿਲ ਲਾਹੁੰਦੇ ਸਨ&lt;ref&gt;The wealth and welfare of the Punjab, H{{Block center|&lt;poem&gt;&lt;/poem&gt;}}, Calvert, p. 97.&lt;/ref&gt;। 
{{gap}}ਪਰ ਮਿਸਟਰ ਕੈਲਵਰਟ ਦੀ ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਰਾਏ ਵੀ ਕਿਸਾਨ ਕੋਲੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਖੁਸ ਜਾਣ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਅਮਲੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗੱਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਜੇਕਰ ਜਾਗੀਰਦਾਰ (ਜੋ ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਲੀਆ ਉਗਰਾਹੁਣ ਦਾ ਹੱਕ ਰਖਦੇ), ਜਾਂ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਆਦਿ (ਜੋ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਜਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਵਧੀਆ ਹੱਕਾਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ) ਕਿਸਾਨ ਪਾਸੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦਾ ਕੇਵਲ ਉਤਨਾ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਜਿਤਨਾ ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਲੀਏ ਦੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਨਿੱਯਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਕਿਸਾਨ ਉਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੈ ਸਕਦਾ ਕਿ ਮਾਲੀਆ ਸਰਕਾਰ ਆਪ ਸਿਧਾ ਉਗਰਾਹੁੰਦੀ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ
{{Multicol-break}}
ਮਾਲੀਆ ਉਗਰਾਹੁਣ ਦਾ ਹੱਕ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਦਾ ਹੱਕ ਜਤਾਉਣ ਵਾਲੇ ਉਗਰਾਹੁੰਦੇ। ਇਸ ਸੁਰਤ ਵਿਚ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਕੀ ਫਰਕ ਪੈ ਸਕਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਲੀਆ ਉਗਰਾਹੁਣ ਦਾ ਹੱਕ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਆਦਿ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਗਰਾਹਿਆ ਮਾਲੀਆ ਸਾਰਾ ਆਪ ਹੀ ਰੱਖ ਲੈਂਦਾ ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਦੇਂਦਾ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਖੋ ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਅਤੇ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਫਰਕ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਕਸਾਰ ਲਾਗੂ ਰਾਏ ਨਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਜਦ ਕਦੀ ਅਤੇ ਜਿਥੇ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਆਦਿ ਉੱਤੇ ਇਤਨਾ ਕੰਟਰੋਲ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਓਹ ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲੋਂ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦਾ ਉਤਨਾ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਜਿਤਨਾ ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਲੀਏ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਨੀਯਤ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਮਿਸਟਰ ਕੈਲਵਰਟ ਦੀ ਰਾਏ ਅਮਲੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ। ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਐਸੇ ਅਵਸਰ ਘਟ ਹੀ ਹੋਏ ਹਨ ਜਦ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ, ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪਟੇਲਾਂ ਆਦਿ ਉੱਤੇ ਮੁਕੰਮਲ ਕੰਟਰੋਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਅਮੂਮਨ ਕਿਸਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਏਜੰਸੀਆਂ ਦੇ ਰਹਿਮ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਰਥਕ ਹਿਤ ਇਹ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਕਿ ਓਹ ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਲੀਏ ਤੋਂ ਵਾਧੂ ਕਿਸਾਨ ਕੋਲੋਂ ਜੋ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹੋਣ ਲੈਣ। ਮੁਗਲੀਆ ਸਲਤਨਤ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਵਿਚ ਮੁਕਾਬਲਤੰ ਇਕ ਜਥੇਬੰਦ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਇਤਹਾਸਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤਸਵੀਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ) ਦੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਮਾਲੀਏ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਇਸ ਹਕੀਕਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।

{{gap}}ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਅਨਾਜ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮਾਲੀਆ ਨਕਦੀ ਵਿੱਚ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਾਹੀ ਹੋਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਬਾਕਾਇਦਾ ਪੈਮਾਇਸ਼ ਹੁੰਦੀ, ਫਸਲ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਮਾਲੀਏ ਸੰਬੰਧੀ ਬਾਕਾਇਦਾ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਕਰਕੇ ਮਾਲੀਆ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਪਹਿਲੇ ਪਰਬੰਧਾਂ ਨਾਲੋਂ ਅਕਬਰ ਦਾ ਇਹ ਮਾਲੀਆ ਪਰਬੰਧ ਵਧੀਆ ਸੀ। ਪਰ ਅਕਬਰ ਦੇ ਪਿਛੋਂ ਉਸ ਦੇ ਸੁਖ-ਰਹਿਣੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਪੈਮਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪਰਬੰਧ ਟੁੱਟ ਗਿਆ&lt;ref&gt;Cambridge History, iv, p. 466.&lt;/ref&gt;। ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਪੈਮਾਇਸ਼ ਦੀ ਬਜਾਏ ਹੋਰ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਮੁਖ ਰੱਖ ਕੇ ਪਿੰਡ ਵਾਰ ਜਾਂ ਇਲਾਕੇ ਵਾਰ ਮਾਲੀਏ ਦੀ ਉੱਕੀ ਪੁੱਕੀ ਰਕਮ ਨੀਯਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਗਰਾਹ ਕੇ ਸਰਕਾਰੀ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਪਚਾਣ ਦਾ ਠੇਕਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਅਕਬਰ ਦੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਮਾਲੀਆ ਇਸ ਹੱਦ ਤਕ ਵਧਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਪਾਸ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਟੱਬਰ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਲਈ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਬਚਦਾ। ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਦੁਖਦਾਈ ਮਾਲੀਏ ਦੀ ਰਕਮ ਨੂੰ ਠੇਕੇ ਉੱਤੇ ਚੁਕਾਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਲੀਏ ਦੇ ਠੇਕੇਦਾਰਾਂ (Revenue farmers) ਨੂੰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਖਸੀ ਹੱਕਾਂ ਦਾ ਉੱਕਾ ਖਿਆਲ ਨਾ ਹੁੰਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਵੀਚਾਰ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਮਾਲੀਏ ਦੀ ਨੀਯਤ ਰਕਮ ਵਸੂਲ ਕਰਕੇ ਸਰਕਾਰੀ ਖਜ਼ਾਨੇ ਪੁਚਾਈ ਜਾਏ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵਾਧੂ ਜੋ ਓਹ ਆਪਣੇ ਲਈ ਉਗਰਾਹ ਸਕਣ ਉਗਰਾਹੁਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸਾਨ ਮਾਲੀਏ ਦੇ ਠੇਕੇ ਦੀ ਰਕਮ ਨੀਯਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਠੇਕਾ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਰਹਿਮ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਨਿਰਭਰ
{{Multicol-end}}&lt;noinclude&gt;{{rule}}
&lt;references/&gt;
{{center|4}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pu9im0z48v9ovnryvmwoyi8y87p1dyn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ.pdf/29</title>
    <ns>250</ns>
    <id>15519</id>
    <revision>
      <id>220083</id>
      <parentid>189859</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T13:04:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>220083</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10915" sha1="4gz3aiju684fpzj7i95wst251gc58uw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Multicol}}
ਹੋ ਗਏ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਮਾਲੀਏ ਦੇ ਠੇਕੇਦਾਰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮਾਲੀਏ ਦੀ ਰਕਮ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਲਈ, ਬਲਕਿ ਮੁਕਾਮੀ ਰਾਜ ਪਰਬੰਧ ਅਤੇ ਕੁਝ ਫੌਜ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੇ ਖਰਚਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਮੇਵਾਰ ਵੀ ਠਹਿਰਾਏ ਗਏ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਬੋਝ ਵੀ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਲੀਆ ਨਕਦੀ ਵਿਚ ਤਾਰਨ ਖਾਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਨਾਜ ਸਸਤੇ ਭਾਆਂ ਵਿਚ ਵਟਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ&lt;ref&gt;Trevaekis, pp. 120-125.&lt;/ref&gt;।

{{gap}}ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਕਿਸਾਨ ਇਸ ਆਰਬਕ ਲੁਟ ਖਸੁਟ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਮਾਨਸਕ ਗਿਰਾਵਟ ਤੋਂ ਮੁਕਾਬਲਤੰ ਬਚਿਆ ਰਿਹਾ। ਇਕ ਤਾਂ ਬਾਕੀ ਹਿੰਦ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਰਾਜਿਆਂ ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪੰਚਾਇਤੀ ਪਰਬੰਧ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਰਿਹਾ&lt;ref&gt;ਵੇਖੋ ਇਸ ਕਾਢ ਵਿਚ ਇਤਹਾਸਕ ਹਾਲਾਤ ਦੀ ਸੁਰਖੀ ਹੇਠ&lt;/ref&gt;।  ਕਿਉਂਕਿ ਵੇਦਕ ਜ਼ਮਾਨੇ, ਜਦ ਰਾਜੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਵਿਚ ਮਾਲੀਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ&lt;ref&gt;Baden-powell,pp.195,&lt;/ref&gt;ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਫਰਜ਼ ਕਰਨਾ ਨਾਵਾਜਬ ਨਹੀਂ ਹੌਵੇਗਾ ਕਿ ਪੰਚਾਇਤੀ ਪਰਬੰਧ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ ਉਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਲੀਏ ਦਾ ਬੋਝ ਜਾਂ ਉਕਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਾਂ ਵਾਜਬੀ ਅਤੇ ਵਿਤਕਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੌਵੇਗਾ। ਦੁਸਰੇ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੈਦਾਨੀ ਹਿੱਸੇ, ਖਾਸ ਕਰ ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪੈਂਠੇ ਗਿਣਤੀ ਕਬਾਇਲੀ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਰਹੀ ਹੈ&lt;ref&gt;Baden-powell,pp.22,266.7.&lt;/ref&gt;। ਇਸ ਕਰਕੇ ਜਦ ਕਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜੇ ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਮਾਤਹਿਤ ਹੋ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਕਬਾਇਲੀ ਨਮੂਨੇ ਦੀ ਪੇਂਡੂ ਬਣਤਰ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਥੇ ਪੇਂਡੂ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਅਤੇ ਪਟੇਲ ਆਦਿ ਅਨਸਰ ਨਾ ਹੁੰਦੇ, ਜਾਂ ਮੁਕਾਬਲਤੰ ਬਹੁਤ ਘਟ ਹੁੰਦੇ, ਜੋ ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਲੀਏ ਤੋਂ ਵਾਧੂ ਕਿਸਾਨ ਕੋਲੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵੰਡਾ ਸਕਦੇ।

{{gap}}ਆਰਥਕ ਲੁਟ ਖਸੁਟ ਜੋ ਮਾਨਸਕ ਗਿਰਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ, ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਉਹ ਮਾਨਸਕ ਗਿਰਾਵਟ ਹੁੰਦੀ ਜੋ ਮਾਲੀਆ ਉਗਰਾਹੁਣ ਦਾ ਢੰਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ। ਕਿਸਾਨ ਪਾਸੋਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੀ ਵਸੂਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਇਸ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਮਾਲੀਏ ਦਾ ਠੇਕੇਦਾਰ ਕੇਵਲ ਇਹ ਵੇਖਕੇ ਕਰਦਾ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਭਜਾਉਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦਾ ਹਰ ਇੱਕ ਵਸੀਲਾ ਵਰਤਕੇ ਉਹ ਕੀ ਉਗਰਾਹ ਸਕਦਾ। ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਸਾਰਾ ਟਬਰ ਗੁਲਾਮਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵੇਚਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਧੁੱਪੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚਾਬਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਜਾਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਨੰਗਾ ਕਰਕੇ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਮੁਗਲ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜੋ ਛੋਟੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਇਸ ਕਹਾਵਤ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ, “ਰੱਬ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਾਡਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਰੱਬ ਦੂਰ ਹੈ&lt;ref&gt;Tresvaskis,p.125,Cambridge History,iv,pp.452 and 471,&lt;/ref&gt;।”

{{gap}}ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਤਸਵੀਰ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਪੱਖ ਸ਼ਾਇਦ ਵਧਾ ਕੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮਾਲੀਏ ਦੀ ਠੇਕੇਦਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਸੂਲੀ ਦਾ ਪਰਬੰਧ ਅਮਲੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬੁਰਾ ਸੀ ਜੋ ਮੁਗਲੀਆ ਸਲਤਨਤ
{{Multicol-break}}
ਦੀ ਆਰਥਕ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਵਡਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ। ਖੁਸ਼ ਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ ਇਸ ਦੀ ਮਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤਕ ਬਚਿਆ ਰਿਹਾ। ਮੁਗਲੀਆ ਰਾਜ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਣ ਅਤੇ ਸਿਖਾਂ ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਠੇਕੇਦਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਾਲੀਏ ਦੀ ਵਸੂਲੀ ਦਾ ਪਰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਸੀ ਫੈਲ ਸਕਿਆ&lt;ref&gt;The Land Systems of British India, .H. Baden-Powell, i, P. 186.&lt;/ref&gt;। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਹਿੰਦ&lt;ref&gt;ਉਨਾਂ ਟਾਵੀਆਂ ਟਾਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਿਥੇ ਕਬਾਇਲੀ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸਨ।&lt;/ref&gt;ਦੀਆਂ ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਕ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਭਾਈਚਾਰਕ ਬਣਤਰਾਂ ਦੇ ਵਖੇਵੇਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਵੱਡਾ ਫਰਕ ਪਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮਾਲਕ-ਕਿਸਾਨ ਅਮੂਮਨ ਇਕ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਜੋ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਕਸਰ ਲਹੂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੁੰਦੀ। ਉਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਟੇਲ ਜਾਂ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਅਨਸਰ ਅਮੂੰਮਨ ਨਾ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਰਬੰਧ ਜਮਹੂਰੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੰਚਾਇਤ ਕਰਦੀ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਮਾਲੀਆ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਉਤੇ ਸਮੁਚੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਮਾਲੀਆ ਉਗਰਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪੇਂਡੂ ਮਾਲਕ-ਕਿਸਾਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨਾਲ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਨਜਿੱਠਣਾ ਪੈਂਦਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਨੀ ਪੰਚਾਇਤ ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਪੰਚਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਹਿੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਰਯੀਅਤ ਵਾੜੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮਾਲੀਆ ਉਗਰਾਹੁਣ ਵਾਲੀਆਂ ਏਜੰਸੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲਹੂ ਦੀ ਜਾਂ ਆਰਥਕ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਰਯੀਅਤ ਵਾੜੀ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ, ਜਿਥੇ ਹਰ ਇਕ ਕਿਸਾਨ ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਲੀਏ ਲਈ ਅੱਡ ਅੱਡ ਜ਼ਿਮੇਂਵਾਰ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਸਾਨ ਵਿਚਾਰਾ ਮਾਲੀਆ ਉਗਰਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬੇਬੱਸ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਾਲੀਆ ਉਗਰਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹਿੰਦ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਲੜਾਕੇ ਕਿਸਾਨਾਂ&lt;ref&gt;Trevaskis. p. 23.&lt;/ref&gt;ਨਾਲ ਵਾਹ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਹਰ ਇਕ ਕਿਸਾਨ ਸਿਪਾਹੀ ਬਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ। “ਕਿਲ੍ਹੇ ਬੰਧ ਪਿੰਡ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਾਰ ਚੁਫੇਰੇ ਕੰਧ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਥਾਣੀਂ ਲੰਘਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਅਫਗਾਨ, ਮੁਗਲ ਜਾਂ ਸਿਖ ਮਾਲੀਆ ਉਗਰਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਔਖਿਆਈ ਦੇ ਸਕਦਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਕੇ ਓਹ ਸਮਝ ਸੋਚ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲੈਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੁੰਦੇ। ਪਿੰਡ ਉੱਤੇ ਹੱਲਾ ਕਰਨ ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਦੀ ਖੇਚਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਖਰਚ ਝਲਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਸੁਖੱਲਾ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਵਾਜਬੀ ਰਕਮ ਲੈਣ ਬਾਰੇ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲੈਣ।&lt;ref&gt;Ibid, p. 174.&lt;/ref&gt;ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਇਸ ਅੰਗ ਬਾਰੇ ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਬਿਆਨ ਵੀ ਸ਼ਾਇਦ ਤੋਲਵਾਂ ਨਾਂ ਹੌਵੇ ਅਤੇ ਵਧਾ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਇਹ ਇਸ ਹਕੀਕਤ (ਜੋ ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਬਣਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਾਹਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ) ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਬਾਇਲੀ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ-ਕਿਸਾਨ (ਆਪਣੀ ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਨਿਰੋਏਪਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਲੀਏ ਤੋਂ ਵਾਧੂ ਮਾਲੀਆ ਉਗਰਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਮੰਗਾਂ ਅਤੇ ਉਨਾਂ ਦੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਭਰੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਰਯੀਅਤ ਵਾੜੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ
{{Multicol-end}}&lt;noinclude&gt;{{rule}}
&lt;references/&gt;
{{center|5}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4gz3aiju684fpzj7i95wst251gc58uw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ.pdf/30</title>
    <ns>250</ns>
    <id>15526</id>
    <revision>
      <id>220084</id>
      <parentid>189944</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T13:04:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>220084</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10556" sha1="rz009jojq8gn3hh7uzhffnanwgacsad" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Multicol}}
ਆਮ ਰਾਹਕ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਯੋਗ ਸਨ&lt;ref&gt;Baden-Powell, pp. 425 and 436.&lt;/ref&gt;।

{{gap}}ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਇਹ ਖਿਆਲ ਬਣਾ ਲੈਣਾ ਗਲਤ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਕਬਾਇਲੀ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਵੀਚਾਰ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਸੰਬੰਧ ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਥੇ ਕਬਾਇਲੀ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਨਿਸਬਤ ਬਹੁਤ ਸੀ। ਪਰ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਕਰਕੇ, ਪੁਰਾਣੇ ਰਾਜਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਮਾਲਕੀਆਂ ਵਾਲੇ ਘਰਾਣਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਕਾਮੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਵੀ ਕਾਫੀ ਗਿਣਤੀ ਸੀ। ਸਿਖ ਰਾਜ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਜਾਂ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਹਟਾਉਣ ਜਾਂ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਬੜਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਹ ਨੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਰਾਜਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਰਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੇ ਅਸਰ ਰਸੂਖ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ ਜਾਏ। ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਰਕਬਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬੰਜਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਲਕਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਨੂੰ ਲਤਾੜ ਕੇ ਦਬਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਵਸਾਏ ਗਏ। ਸਭ ਤੋਂ ਬੁਰੀ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਵਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਰਾਜਪੂਤ ਘਰਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋਈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਕੜ ਸਿਖ ਭੰਨਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸਿਖ ਰਾਜ ਵਿਚ ਰਾਜਪੂਤ ਮਾਲਕਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਉਨਾਂ ਦੇ ਰਾਹਕ ਹੱਕ ਜਮਾਉਣ ਲਗੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦੇਰ ਪਿਛੋਂ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਆਪ ਹਲ ਵਾਹੁਣਾ ਪਿਆ ਜਾਂ ਭੁਖੇ ਮਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਪਛਮੀਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਖੜ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਸਿਖ ਰਾਜ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਵਿਹਲੜ ਮਾਲਕਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿਚ ਫਰਕ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦਾ ਬੜਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਮਾਲਕ-ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਉਸ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਬਨਾਉਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਅਜ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਿੱਨ੍ਹ ਹੈ। ਸਿਖ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਾਲੀਏ ਦੀ ਮੰਗ ਵਧੇਰੇ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਕਿਸਾਨ ਬਚਿਆ ਰਿਹਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕਰਨੋਂ ਸੰਕੋਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਖੁਦ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤ ਵਿਚੋਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਿਖ ਨਾਵਾਜਬ ਮੰਗ ਅਗੇ ਝੁਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ&lt;ref&gt;Trevabkis, pp. 180-188.&lt;/ref&gt;। 

{{xx-larger|'''ਸਮਾਜਕ'''}}

{{gap}}ਹਾਲਾਤ, ਖਾਸ ਕਰ ਸਮਾਜਕ, ਦੇ ਅਸਰ ਬੜੇ ਪੇਚੀਦਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਖੇੜ ਕੇ ਦੱਸਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕਮੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਸੁਭਾਉ ਅਤੇ ਆਚਾਰ ਨੂੰ ਢਾਲਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਮਾਜਕ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਨਿਖਾਰ ਕੇ ਦਰਸਾਉਣ ਖਾਤਰ ਇਨਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਮੋਟੇ ਮੋਟੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਅਰਥਾਤ ਕਬਾਇਲੀ, ਬਾਹਮਣ ਪੁਜਾਰੀਵਾਦ, ਇਸਲਾਮ ਅਤੇ ਸਿਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ।

'''ਕਬਾਇਲੀ''' ਨਮੂਨੇ ਦੀ ਆਰਥਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਬਣਤਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪੇਂਡੂ ਕਿਸਾਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭਰਾਤਰੀ ਭਾਵ, ਆਜ਼ਾਦ ਤਬੀਅਤ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰਤਾ ਦੀ ਜੋ ਸਪਿਰਟ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੌਜੂਦਾ ਜ਼ਮਾਨੇ ਤਕ ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ ਹੈ, ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਜੱਟ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਆਚਾਰ ਦਾ ਇਤਨਾ ਉਘੜਵਾਂ ਚਿੱਨ੍ਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਇਤਹਾਸ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਈਂ ਜ਼ਿਕਰ
{{Multicol-break}}
ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਕੰਦਰ ਦੇ ਹਿੰਦ ਉੱਤੇ ਹੱਲੇ ਵੇਲੇ ਚਨਾਬ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਸੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਆਜ਼ਾਦ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ ਸੀ&lt;ref&gt;Cambridge History, i., p. 369; Jayaswal, pp. 58-62&lt;/ref&gt;। ਇਤਹਾਸਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਸੁਰਖੀ ਹੇਠ ਇਹ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀ ਇਹ ਆਜ਼ਾਦ, ਪੰਚਾਇਤੀ ਤੇ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਸਪਿਰਟ ਕਿਵੇਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪੁੰਗਰਦੀ ਰਹੀ। ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਕਾਸਮ, ਜੋ ਹਿੰਦ ਉਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਮਲਾ ਆਵਰ ਸੀ, ਨੂੰ ਸਿੰਧ ਦੇ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਵਜ਼ੀਰ ਨੇ ਇਹੋ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜੱਟਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਡੇ ਛੋਟੇ ਦਾ ਵਖੇਵਾਂ ਨਹੀਂ&lt;ref&gt; Qanungo, p. 29.&lt;/ref&gt;। ਇਹ ਵੀ ਸਭ ਪਾਰਖੂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੱਟਾਂ ਵਿਚ ਆਮ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੱਟਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਬਰਾਬਰਤਾ ਦੀ ਸਪਿਰਟ ਮੌਜੂਦਾ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ ਵੀ ਕਾਇਮ ਹੈ&lt;ref&gt;The Punjab and the War, M.S. Leigh, Trevaski, pp. 173-174.&lt;/ref&gt;।ਕਾਨੂੰਗੋ ਮੁਤਾਬਕ ਜੱਟਾਂ ਵਿਚ “ਜਾਤ ਅਤੇ ਕੁਲ ਦਾ ਵਖੇਵਾਂ ਨਹੀਂ। ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਸਭ ਮੈਂਬਰ ਪੂਰਨ ਬਰਾਬਰਤਾ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।’’ ਅਤੇ ‘ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਓਹ ਰਾਜਪੁਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਵਧੇਰੇ ਪੰਚਾਇਤੀ ਅਸੂਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੱਦੀ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਓਹ ਸ਼ਰਧਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਅਤੇ ਓਹ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਪੰਚਾਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ&lt;ref&gt;Qanungo, p. 4. ਇਸ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਇਹ ਦੱਸ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੰਬਰਦਾਰ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਪਦਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿੱਕ ਕਾਇਮ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। (See Baden.Powell,p.24)&lt;/ref&gt;।

{{gap}}ਆਜ਼ਾਦ ਤਬੀਅਤ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਸਪਿਰਟ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਵੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਪ੍ਰੱਸਤੀ (Individualism) ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਵਾਹੀ ਦੇ ਕਿੱਤੇ&lt;ref&gt;Trovaskis p. 87.&lt;/ref&gt;ਅਤੇ ਕਬਾਇਲੀ ਨਮੂਨੇ ਦੀ ਕਿਸਾਨ ਭਾਈਚਾਰਕ ਬਣਤਰ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਜਾਪਦੀ ਹੈ&lt;ref&gt;Census Report, pars 71.&lt;/ref&gt;। ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ ਕਬਾਇਲੀ ਕੁੰਡੇ ਦੀ ਵੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਵਾਏ ਉਥੇ ਜਿਥੇ ਬਗਾਨਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰੇ। “ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਕਬਾਇਲੀ ਜਾਂ ਫਿਰਕੇ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਕੋਲੋਂ ਜੱਟ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਛਿੱਥਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਖਸੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਜਤਾਉਂਦਾ ਹੈ ..........ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜੱਟ ਓਹੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇ, ਅਤੇ ਕਈ ਵੇਰੀ ਓਹ ਕੁਝ ਵੀ ਜੋ ਨਾ ਚੰਗਾ ਲਗੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਰਨ ਵਿਚ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦਾ ਦਖਲ ਨਹੀਂ ਸਹਾਰਦਾ&lt;ref&gt;Ibid, Para 424.&lt;/ref&gt; ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਪ੍ਰੱਸਤੀ ਇਤਨੀ ਤਿੱਖੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਗੁਣ ਅਵਗੁਣਾਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਇਤਹਾਸ ਉਤੇ ਉਘੜਵਾਂ ਅਸਰ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਕਾਮਯਾਬੀ ਲਈ ਲੀਡਰਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਉਡੀਕੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਖਸੀਂ ਪਹਿਲ (Initiative) ਦੀ ਲੋੜ ਰਹੀ ਹੈ, ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ ਬਹੁਤ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਥੇ ਕਾਮਯਾਬੀ ਲਈ ਮਿਲਵੀਂ ਸਾਂਝੀ ਇਕ-ਮੁਠ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਤਾਕਤ ਦੀ ਲੋੜ ਰਹੀ ਹੈ, ਸਵਾਏ ਚੰਦ ਇਕ ਐਸੇ ਮੌਕਿਆਂ ਦੇ ਜਦ ਕਿਸੇ ਵਡੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨੇ ਜਾਂ ਸਾਂਝੀ ਲਗਨ ਜਾਂ ਸਾਂਝੇ ਖਤਰੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰ ਲਿਆ, ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ ਅਮੂਮਨ
{{Multicol-end}}&lt;noinclude&gt;{{rule}}
&lt;references/&gt;
{{center|੬}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rz009jojq8gn3hh7uzhffnanwgacsad</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ.pdf/32</title>
    <ns>250</ns>
    <id>15536</id>
    <revision>
      <id>220085</id>
      <parentid>189956</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T13:05:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਗਲਤੀਆਂ ਲਾਈਆਂ */</comment>
      <origin>220085</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10485" sha1="fyabqt94t1qmiazr7f01wz06tno0zu3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Multicol}}
ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਹੋਏ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ,
ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹੱਲ ਵਾਹੁਣ&lt;ref&gt;Imperial Gazettier of India, xvii, p.412.&lt;/ref&gt;।

{{gap}}ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁਜਾਰੀ ਵਾਦ ਬਾਰੇ ਤੀਸਰੀ ਹਕੀਕਤ ਇਹ
ਹੈ ਕਿ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਆਰੀਆ ਦੀ ਕੇਵਲ ਇਕ ਜਾਤੀ
ਕਸ਼ੱਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੌਂਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਮੈਗਸਥਨੀਸ ਦੇ ਦੱਸੇ
ਹਾਲ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਉਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਮ ਜਨਤਾ ਦਾ
ਲੜਾਈ ਲੜਨ ਨਾਲ ਵਾਸਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਕੰਮ
ਇਕ ਐਸੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਸੀ ਜੋ ਹੋਰ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ
ਕਰਦੀ&lt;ref&gt;Carabridge History, i, p. 410.&lt;/ref&gt;। ਲੜਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਆਰੀਆਂ ਦੀ ਕੇਵਲ ਇਕ ਜਾਤੀ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰਨ ਦੀ ਤਹਿ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਮਨਸ਼ਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ
ਨੀਤੀ ਮੌਜੂਦਾ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਆਮ ਜਨਤਾ ਕੋਲੋਂ
ਹਥਿਆਰ ਖੋਹਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੈ।
ਅਰਥਾਤ ਇਸ ਨੀਤੀ ਨੇ ਆਰੀਆਂ ਦੀ ਹਾਕਮ ਘਟ ਗਿਣਤੀ
ਆਮ ਜਨਤਾ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਰਖੀ ਰਖਣ ਵਿੱਚ
ਬਹੁਤ ਮਦਦ ਦਿਤੀ। ਸਦੀਆਂ ਬੱਧੀ ਇਸ ਨੀਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਨੇ ਕਸ਼ਤੱਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਲੜਨ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ
ਭਾਰੀ ਸੱਟ ਮਾਰੀ। ਇਹ ਹਕੀਕਤ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਹੈ ਕਿ
ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦੇ ਦਾਇਰੇ
ਤੋਂ ਬਾਹਰ, ਜੱਟਾਂ ਜਾਂ ਜਾਟਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵਡੀ ਭਾਰੀ
ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੀ ਜਾਤੀ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲੜਨ ਸ਼ਕਤੀ
ਕਾਇਮ ਰਖੀ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵੀ ਕੁਝ
ਕਬਾਇਲੀ ਨਮੂਨੇ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਰੁਤਬੇ ਵਿਚ
ਖੇਤੀ ਬਾੜੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਘਾਟਾ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ
ਦਾ ਜਾਤ ਪਾਤ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਲ ਰਵੱਈਆ ਕੁਝ ਜੱਟਾਂ ਦੇ
ਰਵੱਈਏ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ&lt;ref&gt;Peoples and problems of India, Sir
T.W. Holderness, p. 97&lt;/ref&gt;।

{{gap}}ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁਜਾਰੀ ਵਾਦ ਬਾਰੇ ਚੌਥੀ ਹਕੀਕਤ ਇਹ ਹੈ
ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਪੂਰਨ ਨਾਸਤਕਤਾ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਸਰਬ ਵਿਆਪੀ
ਬ੍ਰਹੱਮ ਤੱਕ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਫਿਲਸਫੇ ਦੇ ਵੀਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖੁਲ
ਦਿਲੀ ਨਾਲ ਥਾਂ ਦਿਤੀ; ਪੁਰਾਤਨ ਵਸਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਦਰਾਵੜਾਂ
ਆਦਿ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਭੈੜੇ ਤੋਂ ਭੈੜੇ ਅਕੀਦੇ, ਭੱਦੇ ਤੋਂ ਭੱਦੇ ਭਰਮ
ਅਤੇ ਘਟੀਆ ਤੋਂ ਘਟੀਆ ਦੇਵੀਆਂ ਦੇਵਤੇ ਲੈਕੇ ਅਪਣਾ
ਲਏ&lt;ref&gt;Ibid, p, 46.&lt;/ref&gt;; ਅਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਣ ਵਿੱਚ ਖੁਲ ਦਿਲੀ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਬਸ਼ੱਰਤਿਕੇ ਹਰ ਇਕ
ਨਵੀਂ ਧਾਰਮਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਮਿਲਾਵਟ ਜਾਂ ਕਾਢ ਦੇ
ਪੁਜਾਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੀ ਹੋਣ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਵੇਂ ਦੇਵਤੇ
ਜਾਂ ਰਸਮਾਂ ਅਪਨਾਉਣ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਆਰਥਕ
ਲਾਭ ਘਟਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਗੋਂ ਵਧਦੇ ਸਨ&lt;ref&gt;Punjab Administration Report for 1921-22, part 1, pp. 341-342.&lt;/ref&gt;। ਕੋਈ ਵਡੇ ਤੋਂ ਵਡਾ
ਗੁਨਾਂਹ ਅਤੇ ਭੈੜੇ ਤੋਂ ਭੈੜਾ ਐਸਾ ਕੁਕੱਰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ
ਇਕ ਹਿੰਦੂ ਨਾਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ, ਬਸ਼ੱਰਤਿਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਸ ਦੀ
ਪਿਠ ਠੋਕਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ&lt;ref&gt;The Arya Samaj, Lajpat Rai, p. 75.&lt;/ref&gt;। ਐਸੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਵੀ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਦਾਨ ਭੇਟਾ
{{Multicol-break}}
ਲੈਕੇ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਚੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ
ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ&lt;ref&gt;Baden-Powell, p. 89.&lt;/ref&gt;। ਪਰ ਇਤਹਾਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁਜਾਰੀ ਵਾਦ ਦੀ ਇਹ ਧਾਰਮਕ ਖੁਲ
ਦਿਲੀ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋਰ
ਨਾਲ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ, ਜਦ ਇਸ ਦਾ ਵਾਹ ਬੁਧ ਮੱਤ ਅਤੇ
ਇਸਲਾਮ ਨਾਲ ਪਿਆ, ਜਿਹੜੇ ਜੱਦੀ ਬਣ ਗਈ ਪੁਜਾਰੀ ਸ੍ਰੇਣੀ
ਦਾ ਰਸੂਖ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਹਾਮੀ ਸਨ। ਇਸਲਾਮ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਇਹ
ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਾਆਵਰਾਂ
ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਨਫਰਤ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ,
ਪਰ ਬੁਧ ਮੱਤ ਬਾਰੇ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਕੋਈ ਦਲੀਲ ਨਹੀਂ
ਦਿਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਸਗੋਂ ਉਸੇ ਬੁਧ ਮੱਤ, ਜਦ ਉਸ ਵਿਚ
ਮਿਲਾਵਟ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਰਸਮੀ ਪੂਜਾ ਦੀ
ਅੰਸ਼ ਆ ਮਿਲੀ, ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿਚ ਥਾਂ ਦੇ
ਦਿਤੀ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵਿਚ ਹੁਣ ਜੱਦੀ ਪੁਜਾਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ
ਆਰਥਕ ਲਾਭਾਂ ਨੂੰ ਚੋਟ ਲਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਜਾਂ ਮਨਸ਼ਾ
ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੀ।

{{gap}}ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਵੀਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰਖਿਆਂ ਇਸੇ ਸਿੱਟੇ
ਉਤੇ ਪੁਜਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਮਲੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ
ਪੁਜਾਰੀ ਵਾਦ ਕਈ ਜੱਦੀ ਜਮਾਤਾਂ (ਆਰੀਆ ਹਾਕਮ ਅਤੇ
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼੍ਰੇਣੀ) ਦੇ ਰਾਜਸੀ ਗਲਬੇ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਲੁਟ ਖਸੁਟ
ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦਾ ਕਾਰਗਰ ਵਸੀਲਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸੇ
ਮਕਸਦ ਨੂੰ ਪੁਖਤਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁਜਾਰੀ ਵਾਦ ਨੇ,
ਘਟੋ ਘਟ ਆਮ ਜਨਤਕ ਪਧਰ ਵਾਸਤੇ, ਐਸੀ ਵੀਚਾਰ-ਧਾਰਾ
ਘੜ ਲਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਨਸਾਨੀ ਫਿਤਰਤ ਵਿਚ ਜੋ ਡਰ ਅਤੇ
ਵਹਿਮ ਦੀ ਅੰਸ਼ ਹੈ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਇਆ ਗਿਆ&lt;ref&gt;ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁਜਾਰੀ ਵਾਦ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜ਼ਿਕਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਤਹਿ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਿੰਦ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇਹ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਮਸਲਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਬੜੇ ਲੰਬੇ ਚੌੜੇ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇ ਅਸਰ ਹੋਏ ਹਨ।&lt;/ref&gt;। ਜਦ ਰਾਜਸੀ ਦਬਾਓ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਲੁਟ ਖਸੁਟ ਨੂੰ
ਧਾਰਮਕ ਜਾਂ ਨੀਮ-ਧਾਰਮਕ ਵੀਚਾਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਿ ਅਥਵਾ
ਪਰਮਾਣੀਕਤਾ (Sunction) ਮਿਲਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੁਖਤਾਈ
ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਡਰਾਉਣੀ ਸੂਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰ
ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨੁਖੀ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਈ
ਮਿਸਾਲਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਆਰੀਆ
ਹਾਕਮ ਜਮਾਤ ਅਤੇ ਜੱਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁਜਾਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਰਾਜਸੀ
ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਹਿੱਤਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਕ ਜਾਂ ਨੀਮ-ਧਾਰਮਕ ਵੀਚਾਰਾਂ
ਨਾਲ ਮੇਲ ਮਿਲਾਪ ਨੇ, ਆਮ ਜਨਤਾ ਦੀ ਜਿਤਨੀ ਵਡੀ ਗਿਣਤੀ
ਦੀ ਆਰਥਕ ਲੁਟ ਖਸੁਟ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਦਬਾਓ ਨੂੰ ਜਿਤਨੇ ਲੰਮੇ
ਅਰਸੇ ਲਈ ਕਾਇਮ ਰਖਣ, ਅਤੇ ਆਮ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ
ਮਾਨਸਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬੂਲੀ ਰੱਖਣ, ਦੀ ਜੋ ਰਚਨਾ ਰਚੀ, ਉਸਦੇ
ਤੁੱਲ ਹੋਰ ਮਿਸਾਲ ਨਹੀਂ ਲਭਦੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁਜਾਰੀ ਵਾਦ ਦੀ
ਇਹ ਰਚਨਾ ਰਾਜਸੀ ਦਬਾਓ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਲੁਟ ਖਸੂਟ
ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੇ ਇਤਨੀ ਅਨਕੂਲ ਸੀ ਕਿ, ਇਸਲਾਮ ਦੇ
ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਸੂਲਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਾਕਮ ਜਾਤੀਆਂ,
ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜਾਤੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਸੀ ਜਾਂ
ਆਰਥਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਦਬਾਇਆ ਹੁੰਦਾ, ਨਾਲ ਵੀ ਕੁਝ ਹੱਦ
ਤਕ ਜਾਤ ਪਾਤ ਦੇ ਵਿਤਕਰੇ ਵਾਲਾ ਵਤੀਰਾ ਧਾਰਨ
{{Multicol-end}}&lt;noinclude&gt;{{rule}}
&lt;references/&gt;
{{center|੮}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fyabqt94t1qmiazr7f01wz06tno0zu3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ.pdf/12</title>
    <ns>250</ns>
    <id>15756</id>
    <revision>
      <id>220071</id>
      <parentid>58663</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T12:58:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>220071</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2259" sha1="4tpylit0pne27ed173sfy0n2eniwn2x" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;{{center|6}}&lt;/noinclude&gt;&quot;GHADAR PARTY LEHAR&quot; is the history of a stirring Indian revolutionary movement during the First World War, which by an irony of fate has escaped the public attention, although, measured in terms of human sacrifice involved in the form of sentences of death and life imprisonments, it was unrivalled in the post 1857 period. It is the story of a few thousand peasant proprietors of the Central Punjab who left their country for the U. S. A., Canada and the Far East in the opening years of the century in search of better prospects of life for themselves. When they left they were as ignorant of the political problems confronting their country as the millions of their brethern they left behind. The logic of their individual lives in foreign lands, especially the U. S. A. and Canada, rudely shook them to confront the basic fact of the country's slavery and drew them like a magnet to be actors in the heroic drama for the liberation of their country. 

''The author opens the book with the broad generalization about the character pattern of the kisan of the central districts of the Punjab as it has been shaped during the centuries by the social, economic and political forces that have been operating here''. He lucidly makes it clear that here was thc human material which was bold, adventurous and which could do and dare anything when roused sufficiently with almost the gamblers recklessness.

After narrating the causes, which led these people to emigrate to other countries, he lets us have a glimpse into the broad cross-currents prevailing in Canada and the U. S. A. and their effect on the Indians there. He very beautifully and comprehensively traces this effect and the way it aroused in them the deep indignation against the British domination in India ; resulting in the all absorbing passion in them to dedicate themselves to the task of liberating the country through an armed revolt,

''This leads the author to the basic formulation af the book that the movement was spontaneous and from below and it was not the creation of a few individuals as it is generally held. The movement worked for the ideal of a secular, democratic republic in India'' and its impression on the praticipants was so deep that not only&lt;noinclude&gt;{{left|੮}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4tpylit0pne27ed173sfy0n2eniwn2x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ.pdf/13</title>
    <ns>250</ns>
    <id>15761</id>
    <revision>
      <id>220072</id>
      <parentid>58665</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T12:58:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>220072</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2468" sha1="pujzkrtev71vf4wxt0zanxx7w8xgfi7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿________________

the members of all the communities including the Muslims participated with a deep devotion, but even after the failure of their movement the emigrant participants who escaped death have not been infected with communalism and careerism which have been the bane of so many movements in the country. As a matter of fact this movement has supplied a fine cadre of true nationalists and infinite inspiration in the Punjab.

The wtiter could not get access to some of the relevant material and yet to a very large extent he has succeeded in authenticating his facts. Wherever he has not been able to do so to his satisfaction he has indicated it clearly. ''History in his hands is not a mere narration of authenticated facts. It is an analytical attempt to understand the pattern of development and to make formulations making history meaningful.''

''Ghadar Party Lehar as history is excellently written. As a matter of fact it is a landmark in the writing of history in Punjabi. But besides being written as history the story of the movement is so soul stirring that it deserves to be depicted by a poet in the form of a great epic.''
{{right|The Hindustan Times}}

{{center|7}}
The Ghaddar Party movement which forms an important part of the history of our struggle for freedom has remained, more or less, neglected uptil now. After the attainment of independence, although much valuable evidence about the history of this movement, has been made available, yet there has been no organised effort to interpret it coherently, much less comprehensively. ''It is encouruging io see that a Punjabi writer has tried not only to piece together all the significant data regarding this phase of history but has also treated them authoritatively and critically.'' He has studied the earlier phases of the Ghaddar Party Movement. In the introduction to the book, he distinguishes between the Ghaddar Party Movement and Ghaddar Party itself and points out that his aim is to deal with the Movement only which, according to him, found its culmination in 1919. In the early part of the twentieth century, Indians, especially Punjabis (a majority of whom were Sikhs) started going abroad in search of livelihood. In the beginning they moved to the Far East — Burma, Malaya, Singapore, China, Japan, the Phillippines but later went to countries like America, Canada, Mazico, In their own country they had not enjoyed any national status and political&lt;noinclude&gt;{{right|੯}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pujzkrtev71vf4wxt0zanxx7w8xgfi7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ.pdf/14</title>
    <ns>250</ns>
    <id>15765</id>
    <revision>
      <id>220073</id>
      <parentid>58668</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T12:58:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>220073</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2237" sha1="7mg4xcx5qgrlwb69ltnf6idypgdvtwt" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿________________

freedom and finding altogether different circumstances abroad they developad a spirit of nationalism. The thought of national emancipation inspired them and so they began to organise themselves. In California impetus towards organisation was given by Lala Hardyal. S. Sohan Singh Bhakna and his associates joined hands with Lala Hardyal and, on the 1st November, 1914, the Ghaddar Party was founded in San Francisco where delegates from all over the Western world were present. The Kamagata Maru episode of 1913 also proved helpful in the formation of the party. 

''The author has traced the growth of nationalism in India right from 1857 and in a methodical and convincing manner has established that but for the impetus given by the revolutionary movement Indian consciousness for 'Swaraj' or independence could not have been achieved by leaders like Mahatma Gandhi. This is something which Indian leaders, still under the spell of Congress non-violence have not appreciated so far.'' 

''In treating events the author has focussed attention not as much on personalities as on movements and courses of policy. This method may involve some loss of dramatic interest but has the merit of tracing clearly the main threads of history.'' The author has tried to make details as accurate and authentic as possible in the light of the latest researches and, where no definite conclusion seems possible, he has sought to indicate the different view-points. 
''
Jagjit Singh's book appears to be the result of pasient research and deep scholarship. It deserves to be widely known, particularly by serious students of history.''
{{right|The Tribune}}

{{center|8}}
In recent times several young scholars have taken up history as their pursuit but they have not been able to break fresh ground... However, Jagjit Singh's 'Ghaddar Party da ithas' is uncommon in so far as it attempts to organise the historical material into a highly readable and lucid narrative and yet remains faithful to objective data.
{{right|Attar Singh,}} 
{{right|The Sunday Tribune}}

{{center|9}}
Perhaps the earliest study of the Ghaddar movement was written in Punjabi, and based upon a combination of official records and personal&lt;noinclude&gt;{{left|੧੦}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7mg4xcx5qgrlwb69ltnf6idypgdvtwt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ.pdf/15</title>
    <ns>250</ns>
    <id>15769</id>
    <revision>
      <id>220074</id>
      <parentid>58671</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T12:58:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>220074</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="961" sha1="stiv8yqgg0jfx55t1lvv6pweebpia7u" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿________________

testimony. Jagjit Singh's 'Ghaddar Party Lehar' (Ghaddar Party Movement) was published in Tarn Taran, Punjab, in 1955.
{{right|''Mark Juergensmeyer,''}} 
{{right|''Punjab Past &amp; Present, Punjabi University, Patiala''}}

{{center|10}} 
I must say I have found your book of deep and absorbing interest...... 

Your book is not only well documented, it also reveals that spirit of research and investigation which one rarely meets within the Punjabi and Hindi publications... ... 

Your attempt to trace the growth of the Movement back to 1857 deserves every praise for the amount of work and labour you have put in ......
{{right|''Sita Ram Kohli''}} 
{{right|''Excerpts from a letter''}}

{{center|11}}
I feel deeply impressed with your scholarship and the critical faculty of properly judging the material and nicely presenting your views on the subject.
{{right|''Dr. Hari Ram Gupta''}}
{{right|''Excerpts from a letter''}}&lt;noinclude&gt;{{right|੧੧}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>stiv8yqgg0jfx55t1lvv6pweebpia7u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ.pdf/17</title>
    <ns>250</ns>
    <id>15779</id>
    <revision>
      <id>220076</id>
      <parentid>116457</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T13:00:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਗਲਤੀਆਂ ਲਾਈਆਂ */</comment>
      <origin>220076</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5328" sha1="e9826cc8s2kurcqr0yeq5oexwazb7cb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿
{{center|{{xx-larger|ਤਤਕਰਾ}}}}

੧. ਕੁਝ ਇਸ ਲਿਖਤ ਬਾਰੇ.............................................................................................................i 
          
੨. 'ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ' ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ..........................................................................ਓ     

੩. ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਕਿਸਾਨ.......................................................................................................੧

੪. ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ................................................................................੧੪

੫. ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ..........................................................................੧੮

੬. ਜਦੋ ਜਹਿਦ ਦਾ ਆਰੰਭ.........................................................................................................੨੯

੭. ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਕਾਇਮੀ....................................................................................................੩੭

੮. ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਉਪਨਿਯਮ.......................................................................੪੭

੯. ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਪਲੈਨ.......................................................................................................੫੧

੧੦. 'ਗਦਰ' ਅਖ਼ਬਾਰ............................................................................................................੫੭

੧੧. ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਦੀ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਰਵਾਨਗੀ..............................................................................੬੧
 
੧੨. ਜਥੇਬੰਦੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੰਮ......................................................................................................੬੫

੧੩. ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ' ਅਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ...................................................................................੭੦
 
੧੪. ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਾਰ ਯੁਧ ਅਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ...................................................................੭੩

੧੫. ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦੇਸ ਵੱਲ ਵਹੀਰਾਂ........................................................................੭੬
 
੧੬. ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਗਦਰੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦੌਰ.......................................................................੮੪

੧੭. ਦੂਸਰੇ ਦੌਰ ਦਾ ਆਰੰਭ.......................................................................................................੮੯
 
੧੮. ਗਦਰੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੇ ਮੋਟੇ ਮੋਟੇ ਅੰਗ...................................................................................੯੬
 
੧੯. ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਗਦਰ ਕਰਨ ਦੀ ਪਲੈਨ.....................................................................................੧੧੧
 
੨੦. ਘਰ ਦਾ ਭੇਤੀ ਲੰਕਾ ਢਾਹੇ.................................................................................................੧੧੮
 
੨੧. ੧੯ ਫ਼ਰਵਰੀ ਦੇ ਪਿਛੋਂ......................................................................................................੧੨੪

੨੨. ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਦਾ ਗਦਰ.......................................................................................................੧੬੨
 
੨੩. ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ......................................................................................................੧੩੦
 
੨੪. ਲਹਿਰ ਫੇਲ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ...............................................................................................੧੪੮
 
੨੫. ਲਹਿਰ ਦੀ ਸਪਿੱਰਟ..........................................................................................................੧੫੩
 
੨੬. ਅੰਤਕਾ ਨੰਬਰ ੧............................................................................................................੧੬੦
 
੨੭. ਅੰਤਕਾ ਨੰਬਰ ੨............................................................................................................੧੬੧
 
੨੮. ਅੰਤਕਾ ਨੰਬਰ ੩............................................................................................................੧੬੩
 
੨੯. ਅੰਤਕਾ ਨੰਬਰ ੪............................................................................................................੧੭੧
 
੩੦. ਅੰਤਕਾ ਨੰਬਰ ੫............................................................................................................੧੮੨
 
੩੧. ਹਵਾਲੇ........................................................................................................................੧੮੩&lt;noinclude&gt;{{right|੧੩}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e9826cc8s2kurcqr0yeq5oexwazb7cb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ.pdf/18</title>
    <ns>250</ns>
    <id>15784</id>
    <revision>
      <id>220077</id>
      <parentid>59044</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T13:00:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>2624</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਤਸਦੀਕ */</comment>
      <origin>220077</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3334" sha1="jceicxwhz054951nxk8jpwwuihow5s1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Harchand Bhinder&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{center|{{xx-larger|ਤਸਵੀਰਾਂ ਤੇ ਨਕਸ਼ੇ}}}}
੧. 'ਸੰਤ' ਵਸਾਖਾ ਸਿੰਘ 

੨. ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ‘ਠੱਟੀਆਂ 

੩. 'ਭਾਈ' ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ 

੪. ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ 

੫. 'ਲਾਲਾ' ਹਰਦਿਆਲ 

੬. ਸ਼੍ਰੀ ਪਿਰਥੀ ਸਿੰਘ, ਤੇ ਸ਼ੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ 'ਟੁੰਡੀ ਲਾਟ' 

੭. ਸੀ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ‘ਠਠਗੜ੍ਹ' 

੮. 'ਭਾਈ' ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ 

੯. ਸ਼੍ਰੀ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ‘ਚੁਘਾ’ 

੧੦. ਸ੍ਰੀ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ' 

੧੧. ਸ਼੍ਰੀ ਭਾਗ ਸਿੰਘ 'ਕਨੇਡੀਅਨ' (ਸ਼ਹੀਦ) 

੧੨. 'ਭਾਈ' ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ 'ਕੈਨੇਡੀਅਨ' (ਸ਼ਹੀਦ) 

੧੩. ਸ਼ੀ ਮੁਹੰਮਦ ਬਰਕਤੁਲਾ 

੧੪. ਸ਼੍ਰੀ ਰੂੜ ਸਿੰਘ ‘ਚੂਹੜ ਚੱਕ', ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਖੁਰਦਪੁਰ (ਸ਼ਹੀਦ) 

੧੫, ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਜਰ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ’, ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ 'ਵੇਈਂਪੁਈਂ' 

੧੬. ਸ਼੍ਰੀ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਧੂਲੇਵਾਲਾ (ਸ਼ਹੀਦ), ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ 

੧੭, ਸ਼੍ਰੀ ਰਹਿਮਤ ਅਲੀ (ਸ਼ਹੀਦ), ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ‘ਕੈਨੇਡੀਅਨ' (ਸ਼ਹੀਦ) 

੧੮. ਸ਼ੀ ਸਚਿੰਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਯਾਲ, ਤੇ ‘ਪੰਡਤ' ਜਗਤ ਰਾਮ 

੧੯. ਸ੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਗਣੇਸ਼ ਪਿੰਗਲੇ (ਸ਼ਹੀਦ) 

੨੦. ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਸ਼ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ 

੨੧. ਸ਼੍ਰੀ ਅਰੂੜ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਸੰਗਵਾਲ (ਸ਼ਹੀਦ), ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਸੰਗਵਾਲ (ਸ਼ਹੀਦ) 

੨੨. 'ਡਾਕਟਰ' ਮਥਰਾ ਸਿੰਘ (ਸ਼ਹੀਦ) 

੨੩, ਦੱਖਣੀ ਤੇ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ 

੨੪. ਸ਼੍ਰੀ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਪਧਰੀ ਕਲਾਂ (ਸ਼ਹੀਦ), ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਜਵੰਦ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਨੰਗਲ ਕਲਾਂ (ਸ਼ਹੀਦ) 

੨੫. ਸ਼੍ਰੀ ਜਗਤ ਸਿੰਘ 'ਸੁਰਸਿੰਗ' (ਸ਼ਹੀਦ) 

੨੬. ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ 'ਕਾਹਰੀ ਸਾਹਰੀ' (ਸ਼ਹੀਦ)
 
੨੭. ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਲਾਲ 'ਪਾਥਕ' (ਸ਼ਹੀਦ)
 
੨੮. 'ਪੰਡਤ' ਕਾਂਸ਼ੀ ਰਾਮ (ਸ਼ਹੀਦ) 

੨੯. ਦਫੇਦਾਰ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ (ਸ਼ਹੀਦ) 

੩੦. ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ' (ਸ਼ਹੀਦ)
 
੩੧. ਸ਼੍ਰੀ ਉਧਮ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਕਸੇਲ, ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਲਲਤੋਂ 

੩੨. ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਾਨੰਦ (ਯੂ, ਪੀ.), ਤੇ 'ਸੰਤ' ਰੰਧੀਰ ਸਿੰਘ&lt;noinclude&gt;{{left|੧੪}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jceicxwhz054951nxk8jpwwuihow5s1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਚਰਿਤ੍ਰ.pdf/44</title>
    <ns>250</ns>
    <id>19308</id>
    <revision>
      <id>220111</id>
      <parentid>50264</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T18:25:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Parmjit kaur rao</username>
        <id>477</id>
      </contributor>
      <origin>220111</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2856" sha1="55h65gfkqop75uqmedd73vc61247o9f" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Karamjit Singh Gathwala&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿_______________
ਬੀਤਿਆ ਹੈ ਪਰ ਜੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਤਿਗਯਾ ਝੂਠੀ ਨਿਕਲੀ ਤਾਂ ਮੈਥੋਂ ਵੱਧਕੇ ਮੂਰਖ ਅੱਕਲ ਦਾ ਅੰਨਾਂ ਹੋਰ ਕੌਨ ਹੋਵੇਗਾ ? ਜਿਸਨੇ ਬਿਨਾ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਇੱਕ ਅਵਾਜ਼ ਦੇ ਸੁਨਨ ਨਾਲ ਅਜੇਹੀ ਪ੍ਰਤਿਗਯਾ' ਕਰ ਲਈ, ਅਫਸੋਸ ਮੈਥੋਂ ਬੜੀ ਮੂਰਖਤਾ ਹੋਈ! ਬੇਸ਼ਕ ਬੜੀ ਮੂਰਖਤਾ ਹੋਈ !! ਕੋਈ ਵੀ ਸਿਆਨਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ॥
ਹਾਂ ! ਜੇ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਂਦਿਆਂ ਅਤੇ ਕੁਰਲਦਿਆਂ ਏਹ ਮਰ ਗਈ ਤਾਂ ਬੜਾ ਹੀ ਹਨੇਰ ਹੋਜਾਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਨ ਦੀਨ ਦਾ ਰਿਹਾਨ ਦੁਨੀਯਾ ਦਾ ਕੁਝ ਸੋਚਕੇ ) ਭਾਂਵੇਂ ਕੀ ਹੋਵੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜਰੂਰ ਅਪਨੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਮਿਲਕੇ ਓਸਦਾ ਹਾਲ ਪੁੱਛਾਂਗਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਓਸਦੀ ਹਤਯਾ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਪੂਰ ਚੜੇ ਗੀ ਏਹ ਸੋਚਕੇ ਪੈਰ ਅੱਗੇ ਸਟਿਆ ਪਰ ਫੇਰ ਠਠੰਬਰ ਕੇ ਖਲੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਖਨ ਲੱਗਾ ਦੇਖੋ ਮੈਂ ਕੇਡਾ ਮੂਰਖ ਹਾਂ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਪ੍ਰਗਿਆਂ ਕਰਨ ਪਿੱਛੇ ਤਾਂ ਹੁਨ ਤੀਕ ਅਫਸੋਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਦੂਜਾਇੱਕ ਹੋਰ ਹੁਨ ਅਪਨੇ ਜੀਵਨ ਉਤੇ ਧੱਬਾ ਲਾਨ ਲੱਗਾਹਾਂ,ਇਸਤੋਂ ਤਾਂ ਕਦੀ ਵੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗ, ਕਿਉਂ ਜੋ ਏਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਲੂਮ ਹੋਜਾਏਗਾ ਕਿ ਪਵਨ ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਗਯਾ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਪਾਲੀ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਜੱਗ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਨਿੰਦਯਾ ਹੋਵੇਗੀ ਹਰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਛਪਾਨਾ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਜੋ
ਡਿਗ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਤੋੜ ਦੇਵੇਗਾ ਓਹ ਝਟ ਮੇਰੀ ਮਸਾਲ ਦੇਗਾ ਹਾ ! ਅਜੇਹਾ ਕੰਮ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਦੀ ਭੀ ਨ ਕਰਾਂਗਾ ਏਹ ਕਹਕਰ ਨੀਵਾਂ ਸਿਰ ਸੱਟਕੇ ਕੁਝ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ ਓਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਯਾ !
:
:
| ਸਤਵਾਂ ਅਧਯਾਯ ॥
-+ +
ਦਿਲ ਦੀ ਖਿੱਚ ਦਿਨ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪਹਿਰ ਹੈ ਸਦ ਰਾਜਾ ਪਹਿਲਾਦਵਿਧਰੇ
Original with: Language Department Punjab Digitized by: Panjab Digital Library&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>55h65gfkqop75uqmedd73vc61247o9f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>220112</id>
      <parentid>220111</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T18:30:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Parmjit kaur rao</username>
        <id>477</id>
      </contributor>
      <origin>220112</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2876" sha1="8deed1ggpndugjxszrz7875pdam0wza" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Karamjit Singh Gathwala&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿_______________

ਬੀਤਿਆ ਹੈ ਪਰ ਜੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਤਿਗਯਾ ਝੂਠੀ ਨਿਕਲੀ ਤਾਂ ਮੈਥੋਂ ਵੱਧਕੇ ਮੂਰਖ ਅੱਕਲ ਦਾ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋਰ ਕੌਨ ਹੋਵੇਗਾ ? ਜਿਸਨੇ ਬਿਨਾ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਇੱਕ ਅਵਾਜ਼ ਦੇ ਸੁਨਨ ਨਾਲ ਅਜੇਹੀ ਪ੍ਰਤਿਗਯਾ ਕਰ ਲਈ, ਅਫਸੋਸ ਮੈਥੋਂ ਬੜੀ ਮੂਰਖਤਾ ਹੋਈ! ਬੇਸ਼ਕ ਬੜੀ ਮੂਰਖਤਾ ਹੋਈ !! ਕੋਈ ਵੀ ਸਿਆਨਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ॥

{{gap}}ਹਾਂ ! ਜੇ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਂਦਿਆਂ ਅਤੇ ਕੁਰਲਾਂਦਿਆਂ ਏਹ ਮਰ ਗਈ ਤਾਂ ਬੜਾ ਹੀ ਹਨੇਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਨ ਦੀਨ ਦਾ ਰਿਹਾ ਨ ਦੁਨੀਯਾ ਦਾ (ਕੁਝ ਸੋਚਕੇ ) ਭਾਂਵੇਂ ਕੀ ਹੋਵੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜਰੂਰ ਅਪਨੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਮਿਲਕੇ ਓਸਦਾ ਹਾਲ ਪੁੱਛਾਂਗਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਓਸਦੀ ਹਤਯਾ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਪੂਰ ਚੜੇ ਗੀ ਏਹ ਸੋਚਕੇ ਪੈਰ ਅੱਗੇ ਸਟਿਆ ਪਰ ਫੇਰ ਠਠੰਬਰ ਕੇ ਖਲੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਖਨ ਲੱਗਾ ਦੇਖੋ ਮੈਂ ਕੇਡਾ ਮੂਰਖ ਹਾਂ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਪ੍ਰਗਿਆਂ ਕਰਨ ਪਿੱਛੇ ਤਾਂ ਹੁਨ ਤੀਕ ਅਫਸੋਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਦੂਜਾਇੱਕ ਹੋਰ ਹੁਨ ਅਪਨੇ ਜੀਵਨ ਉਤੇ ਧੱਬਾ ਲਾਨ ਲੱਗਾਹਾਂ,ਇਸਤੋਂ ਤਾਂ ਕਦੀ ਵੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗ, ਕਿਉਂ ਜੋ ਏਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਲੂਮ ਹੋਜਾਏਗਾ ਕਿ ਪਵਨ ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਗਯਾ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਪਾਲੀ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਜੱਗ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਨਿੰਦਯਾ ਹੋਵੇਗੀ ਹਰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਛਪਾਨਾ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਜੋ
ਡਿਗ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਤੋੜ ਦੇਵੇਗਾ ਓਹ ਝਟ ਮੇਰੀ ਮਸਾਲ ਦੇਗਾ ਹਾ ! ਅਜੇਹਾ ਕੰਮ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਦੀ ਭੀ ਨ ਕਰਾਂਗਾ ਏਹ ਕਹਕਰ ਨੀਵਾਂ ਸਿਰ ਸੱਟਕੇ ਕੁਝ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ ਓਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਯਾ !
:
:
| ਸਤਵਾਂ ਅਧਯਾਯ ॥
-+ +
ਦਿਲ ਦੀ ਖਿੱਚ ਦਿਨ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪਹਿਰ ਹੈ ਸਦ ਰਾਜਾ ਪਹਿਲਾਦਵਿਧਰੇ
Original with: Language Department Punjab Digitized by: Panjab Digital Library&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8deed1ggpndugjxszrz7875pdam0wza</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>220113</id>
      <parentid>220112</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T18:34:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Parmjit kaur rao</username>
        <id>477</id>
      </contributor>
      <origin>220113</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2885" sha1="qcawrj749ixkvnyx8rqiu1pgdruc7jx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Karamjit Singh Gathwala&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿_______________

ਬੀਤਿਆ ਹੈ ਪਰ ਜੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਤਿਗਯਾ ਝੂਠੀ ਨਿਕਲੀ ਤਾਂ ਮੈਥੋਂ ਵੱਧਕੇ ਮੂਰਖ ਅੱਕਲ ਦਾ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋਰ ਕੌਨ ਹੋਵੇਗਾ ? ਜਿਸਨੇ ਬਿਨਾ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਇੱਕ ਅਵਾਜ਼ ਦੇ ਸੁਨਨ ਨਾਲ ਅਜੇਹੀ ਪ੍ਰਤਿਗਯਾ ਕਰ ਲਈ, ਅਫਸੋਸ ਮੈਥੋਂ ਬੜੀ ਮੂਰਖਤਾ ਹੋਈ! ਬੇਸ਼ਕ ਬੜੀ ਮੂਰਖਤਾ ਹੋਈ !! ਕੋਈ ਵੀ ਸਿਆਨਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ॥

{{gap}}ਹਾਂ! ਜੇ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਂਦਿਆਂ ਅਤੇ ਕੁਰਲਾਂਦਿਆਂ ਏਹ ਮਰ ਗਈ ਤਾਂ ਬੜਾ ਹੀ ਹਨੇਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਨ ਦੀਨ ਦਾ ਰਿਹਾ ਨ ਦੁਨੀਯਾ ਦਾ (ਕੁਝ ਸੋਚਕੇ ) ਭਾਂਵੇਂ ਕੀ ਹੋਵੇ ਹੁਨ ਤਾਂ ਜਰੂਰ ਅਪਨੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਮਿਲਕੇ ਓਸਦਾ ਹਾਲ ਪੁੱਛਾਂਗਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਓਸਦੀ ਹਤਯਾ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਪੁਰ ਚੜ੍ਹੇਗੀ&quot; ਏਹ ਸੋਚਕੇ ਪੈਰ ਅੱਗੇ ਸਟਿਆ ਪਰ ਫੇਰ ਠਠੰਬਰ ਕੇ ਖਲੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਖਨ ਲੱਗਾ &quot;ਦੇਖੋ ਮੈਂ ਕੇਡਾ ਮੂਰਖ ਹਾਂ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਪ੍ਰਗਿਆਂ ਕਰਨ ਪਿੱਛੇ ਤਾਂ ਹੁਨ ਤੀਕ ਅਫਸੋਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਦੂਜਾਇੱਕ ਹੋਰ ਹੁਨ ਅਪਨੇ ਜੀਵਨ ਉਤੇ ਧੱਬਾ ਲਾਨ ਲੱਗਾਹਾਂ,ਇਸਤੋਂ ਤਾਂ ਕਦੀ ਵੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗ, ਕਿਉਂ ਜੋ ਏਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਲੂਮ ਹੋਜਾਏਗਾ ਕਿ ਪਵਨ ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਗਯਾ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਪਾਲੀ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਜੱਗ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਨਿੰਦਯਾ ਹੋਵੇਗੀ ਹਰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਛਪਾਨਾ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਜੋ
ਡਿਗ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਤੋੜ ਦੇਵੇਗਾ ਓਹ ਝਟ ਮੇਰੀ ਮਸਾਲ ਦੇਗਾ ਹਾ ! ਅਜੇਹਾ ਕੰਮ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਦੀ ਭੀ ਨ ਕਰਾਂਗਾ ਏਹ ਕਹਕਰ ਨੀਵਾਂ ਸਿਰ ਸੱਟਕੇ ਕੁਝ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ ਓਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਯਾ !
:
:
| ਸਤਵਾਂ ਅਧਯਾਯ ॥
-+ +
ਦਿਲ ਦੀ ਖਿੱਚ ਦਿਨ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪਹਿਰ ਹੈ ਸਦ ਰਾਜਾ ਪਹਿਲਾਦਵਿਧਰੇ
Original with: Language Department Punjab Digitized by: Panjab Digital Library&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qcawrj749ixkvnyx8rqiu1pgdruc7jx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>220114</id>
      <parentid>220113</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T18:38:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Parmjit kaur rao</username>
        <id>477</id>
      </contributor>
      <origin>220114</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2915" sha1="sghbqzb5lpdr03bwpizzzb0p10qsrhd" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Karamjit Singh Gathwala&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿_______________

ਬੀਤਿਆ ਹੈ ਪਰ ਜੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਤਿਗਯਾ ਝੂਠੀ ਨਿਕਲੀ ਤਾਂ ਮੈਥੋਂ ਵੱਧਕੇ ਮੂਰਖ ਅੱਕਲ ਦਾ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋਰ ਕੌਨ ਹੋਵੇਗਾ ? ਜਿਸਨੇ ਬਿਨਾ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਇੱਕ ਅਵਾਜ਼ ਦੇ ਸੁਨਨ ਨਾਲ ਅਜੇਹੀ ਪ੍ਰਤਿਗਯਾ ਕਰ ਲਈ, ਅਫਸੋਸ ਮੈਥੋਂ ਬੜੀ ਮੂਰਖਤਾ ਹੋਈ! ਬੇਸ਼ਕ ਬੜੀ ਮੂਰਖਤਾ ਹੋਈ !! ਕੋਈ ਵੀ ਸਿਆਨਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ॥

{{gap}}ਹਾਂ! ਜੇ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਂਦਿਆਂ ਅਤੇ ਕੁਰਲਾਂਦਿਆਂ ਏਹ ਮਰ ਗਈ ਤਾਂ ਬੜਾ ਹੀ ਹਨੇਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਨ ਦੀਨ ਦਾ ਰਿਹਾ ਨ ਦੁਨੀਯਾ ਦਾ (ਕੁਝ ਸੋਚਕੇ ) ਭਾਂਵੇਂ ਕੀ ਹੋਵੇ ਹੁਨ ਤਾਂ ਜਰੂਰ ਅਪਨੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਮਿਲਕੇ ਓਸਦਾ ਹਾਲ ਪੁੱਛਾਂਗਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਓਸਦੀ ਹਤਯਾ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਪੁਰ ਚੜ੍ਹੇਗੀ&quot; ਏਹ ਸੋਚਕੇ ਪੈਰ ਅੱਗੇ ਸਟਿਆ ਪਰ ਫੇਰ ਠਠੰਬਰ ਕੇ ਖਲੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਖਨ ਲੱਗਾ &quot;ਦੇਖੋ ਮੈਂ ਕੇਡਾ ਮੂਰਖ ਹਾਂ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਪ੍ਰਤਗਿਆਂ ਕਰਨ ਪਿੱਛੇ ਤਾਂ ਹੁਨ ਤੀਕ ਅਫਸੋਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਦੂਜਾਇੱਕ ਹੋਰ ਹੁਨ ਅਪਨੇ ਜੀਵਨ ਉਤੇ ਧੱਬਾ ਲਾਨ ਲੱਗਾਹਾਂ,ਇਸਤੋਂ ਤਾਂ ਕਦੀ ਵੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗ, ਕਿਉਂ ਜੋ ਏਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਲੂਮ ਹੋਜਾਏਗਾ ਕਿ ਪਵਨ ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਗਯਾ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਪਾਲੀ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਜੱਗ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਨਿੰਦਯਾ ਹੋਵੇਗੀ ਹਰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਛਪਾਨਾ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਤਿਗਯਾ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਤੋੜ ਦੇਵੇਗਾ ਓਹ ਝਟ ਮੇਰੀ ਮਸਾਲ ਦੇਗਾ ਹਾ ! ਅਜੇਹਾ ਕੰਮ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਦੀ ਭੀ ਨ ਕਰਾਂਗਾ&quot; ਏਹ ਕਹਕਰ ਨੀਵਾਂ ਸਿਰ ਸੱਟਕੇ ਕੁਝ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ ਓਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਯਾ !

 {{xxx-larger|ਸਤਵਾਂ ਅਧਯਾਯ ॥}}
-+ +
ਦਿਲ ਦੀ ਖਿੱਚ ਦਿਨ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪਹਿਰ ਹੈ ਸਦ ਰਾਜਾ ਪਹਿਲਾਦਵਿਧਰੇ
Original with: Language Department Punjab Digitized by: Panjab Digital Library&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sghbqzb5lpdr03bwpizzzb0p10qsrhd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>220115</id>
      <parentid>220114</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T18:39:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Parmjit kaur rao</username>
        <id>477</id>
      </contributor>
      <origin>220115</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2926" sha1="ohypftwx8j4up5pm24ur3y4g9m1xvk4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Karamjit Singh Gathwala&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿_______________

ਬੀਤਿਆ ਹੈ ਪਰ ਜੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਤਿਗਯਾ ਝੂਠੀ ਨਿਕਲੀ ਤਾਂ ਮੈਥੋਂ ਵੱਧਕੇ ਮੂਰਖ ਅੱਕਲ ਦਾ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋਰ ਕੌਨ ਹੋਵੇਗਾ ? ਜਿਸਨੇ ਬਿਨਾ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਇੱਕ ਅਵਾਜ਼ ਦੇ ਸੁਨਨ ਨਾਲ ਅਜੇਹੀ ਪ੍ਰਤਿਗਯਾ ਕਰ ਲਈ, ਅਫਸੋਸ ਮੈਥੋਂ ਬੜੀ ਮੂਰਖਤਾ ਹੋਈ! ਬੇਸ਼ਕ ਬੜੀ ਮੂਰਖਤਾ ਹੋਈ !! ਕੋਈ ਵੀ ਸਿਆਨਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ॥

{{gap}}ਹਾਂ! ਜੇ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਂਦਿਆਂ ਅਤੇ ਕੁਰਲਾਂਦਿਆਂ ਏਹ ਮਰ ਗਈ ਤਾਂ ਬੜਾ ਹੀ ਹਨੇਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਨ ਦੀਨ ਦਾ ਰਿਹਾ ਨ ਦੁਨੀਯਾ ਦਾ (ਕੁਝ ਸੋਚਕੇ ) ਭਾਂਵੇਂ ਕੀ ਹੋਵੇ ਹੁਨ ਤਾਂ ਜਰੂਰ ਅਪਨੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਮਿਲਕੇ ਓਸਦਾ ਹਾਲ ਪੁੱਛਾਂਗਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਓਸਦੀ ਹਤਯਾ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਪੁਰ ਚੜ੍ਹੇਗੀ&quot; ਏਹ ਸੋਚਕੇ ਪੈਰ ਅੱਗੇ ਸਟਿਆ ਪਰ ਫੇਰ ਠਠੰਬਰ ਕੇ ਖਲੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਖਨ ਲੱਗਾ &quot;ਦੇਖੋ ਮੈਂ ਕੇਡਾ ਮੂਰਖ ਹਾਂ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਪ੍ਰਤਗਿਆਂ ਕਰਨ ਪਿੱਛੇ ਤਾਂ ਹੁਨ ਤੀਕ ਅਫਸੋਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਦੂਜਾਇੱਕ ਹੋਰ ਹੁਨ ਅਪਨੇ ਜੀਵਨ ਉਤੇ ਧੱਬਾ ਲਾਨ ਲੱਗਾਹਾਂ,ਇਸਤੋਂ ਤਾਂ ਕਦੀ ਵੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗ, ਕਿਉਂ ਜੋ ਏਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਲੂਮ ਹੋਜਾਏਗਾ ਕਿ ਪਵਨ ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਗਯਾ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਪਾਲੀ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਜੱਗ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਨਿੰਦਯਾ ਹੋਵੇਗੀ ਹਰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਛਪਾਨਾ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਤਿਗਯਾ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਤੋੜ ਦੇਵੇਗਾ ਓਹ ਝਟ ਮੇਰੀ ਮਸਾਲ ਦੇਗਾ ਹਾ ! ਅਜੇਹਾ ਕੰਮ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਦੀ ਭੀ ਨ ਕਰਾਂਗਾ&quot; ਏਹ ਕਹਕਰ ਨੀਵਾਂ ਸਿਰ ਸੱਟਕੇ ਕੁਝ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ ਓਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਯਾ !

 {{center|{{xxx-larger|ਸਤਵਾਂ ਅਧਯਾਯ ॥}}}}
-+ +
ਦਿਲ ਦੀ ਖਿੱਚ ਦਿਨ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪਹਿਰ ਹੈ ਸਦ ਰਾਜਾ ਪਹਿਲਾਦਵਿਧਰੇ
Original with: Language Department Punjab Digitized by: Panjab Digital Library&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ohypftwx8j4up5pm24ur3y4g9m1xvk4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>220116</id>
      <parentid>220115</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T18:40:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Parmjit kaur rao</username>
        <id>477</id>
      </contributor>
      <origin>220116</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2955" sha1="ho6xeke5hc0czhkgwm6ixs5wqsl3jd1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Karamjit Singh Gathwala&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿_______________

ਬੀਤਿਆ ਹੈ ਪਰ ਜੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਤਿਗਯਾ ਝੂਠੀ ਨਿਕਲੀ ਤਾਂ ਮੈਥੋਂ ਵੱਧਕੇ ਮੂਰਖ ਅੱਕਲ ਦਾ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋਰ ਕੌਨ ਹੋਵੇਗਾ ? ਜਿਸਨੇ ਬਿਨਾ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਇੱਕ ਅਵਾਜ਼ ਦੇ ਸੁਨਨ ਨਾਲ ਅਜੇਹੀ ਪ੍ਰਤਿਗਯਾ ਕਰ ਲਈ, ਅਫਸੋਸ ਮੈਥੋਂ ਬੜੀ ਮੂਰਖਤਾ ਹੋਈ! ਬੇਸ਼ਕ ਬੜੀ ਮੂਰਖਤਾ ਹੋਈ !! ਕੋਈ ਵੀ ਸਿਆਨਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ॥

{{gap}}ਹਾਂ! ਜੇ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਂਦਿਆਂ ਅਤੇ ਕੁਰਲਾਂਦਿਆਂ ਏਹ ਮਰ ਗਈ ਤਾਂ ਬੜਾ ਹੀ ਹਨੇਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਨ ਦੀਨ ਦਾ ਰਿਹਾ ਨ ਦੁਨੀਯਾ ਦਾ (ਕੁਝ ਸੋਚਕੇ ) ਭਾਂਵੇਂ ਕੀ ਹੋਵੇ ਹੁਨ ਤਾਂ ਜਰੂਰ ਅਪਨੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਮਿਲਕੇ ਓਸਦਾ ਹਾਲ ਪੁੱਛਾਂਗਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਓਸਦੀ ਹਤਯਾ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਪੁਰ ਚੜ੍ਹੇਗੀ&quot; ਏਹ ਸੋਚਕੇ ਪੈਰ ਅੱਗੇ ਸਟਿਆ ਪਰ ਫੇਰ ਠਠੰਬਰ ਕੇ ਖਲੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਖਨ ਲੱਗਾ &quot;ਦੇਖੋ ਮੈਂ ਕੇਡਾ ਮੂਰਖ ਹਾਂ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਪ੍ਰਤਗਿਆਂ ਕਰਨ ਪਿੱਛੇ ਤਾਂ ਹੁਨ ਤੀਕ ਅਫਸੋਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਦੂਜਾਇੱਕ ਹੋਰ ਹੁਨ ਅਪਨੇ ਜੀਵਨ ਉਤੇ ਧੱਬਾ ਲਾਨ ਲੱਗਾਹਾਂ,ਇਸਤੋਂ ਤਾਂ ਕਦੀ ਵੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗ, ਕਿਉਂ ਜੋ ਏਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਲੂਮ ਹੋਜਾਏਗਾ ਕਿ ਪਵਨ ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਗਯਾ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਪਾਲੀ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਜੱਗ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਨਿੰਦਯਾ ਹੋਵੇਗੀ ਹਰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਛਪਾਨਾ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਤਿਗਯਾ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਤੋੜ ਦੇਵੇਗਾ ਓਹ ਝਟ ਮੇਰੀ ਮਸਾਲ ਦੇਗਾ ਹਾ ! ਅਜੇਹਾ ਕੰਮ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਦੀ ਭੀ ਨ ਕਰਾਂਗਾ&quot; ਏਹ ਕਹਕਰ ਨੀਵਾਂ ਸਿਰ ਸੱਟਕੇ ਕੁਝ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ ਓਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਯਾ !

 {{center|{{xxx-larger|ਸਤਵਾਂ ਅਧਯਾਯ ॥}}}}

{{center|-+ +}}

{{xxx-larger|ਦਿਲ ਦੀ ਖਿੱਚ}}
 ਦਿਨ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪਹਿਰ ਹੈ ਸਦ ਰਾਜਾ ਪਹਿਲਾਦਵਿਧਰੇ
Original with: Language Department Punjab Digitized by: Panjab Digital Library&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ho6xeke5hc0czhkgwm6ixs5wqsl3jd1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>220117</id>
      <parentid>220116</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T18:41:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Parmjit kaur rao</username>
        <id>477</id>
      </contributor>
      <origin>220117</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2966" sha1="g6sakin3olhuvk3ob1xws4n6qgcrww8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Karamjit Singh Gathwala&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿_______________

ਬੀਤਿਆ ਹੈ ਪਰ ਜੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਤਿਗਯਾ ਝੂਠੀ ਨਿਕਲੀ ਤਾਂ ਮੈਥੋਂ ਵੱਧਕੇ ਮੂਰਖ ਅੱਕਲ ਦਾ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋਰ ਕੌਨ ਹੋਵੇਗਾ ? ਜਿਸਨੇ ਬਿਨਾ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਇੱਕ ਅਵਾਜ਼ ਦੇ ਸੁਨਨ ਨਾਲ ਅਜੇਹੀ ਪ੍ਰਤਿਗਯਾ ਕਰ ਲਈ, ਅਫਸੋਸ ਮੈਥੋਂ ਬੜੀ ਮੂਰਖਤਾ ਹੋਈ! ਬੇਸ਼ਕ ਬੜੀ ਮੂਰਖਤਾ ਹੋਈ !! ਕੋਈ ਵੀ ਸਿਆਨਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ॥

{{gap}}ਹਾਂ! ਜੇ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਂਦਿਆਂ ਅਤੇ ਕੁਰਲਾਂਦਿਆਂ ਏਹ ਮਰ ਗਈ ਤਾਂ ਬੜਾ ਹੀ ਹਨੇਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਨ ਦੀਨ ਦਾ ਰਿਹਾ ਨ ਦੁਨੀਯਾ ਦਾ (ਕੁਝ ਸੋਚਕੇ ) ਭਾਂਵੇਂ ਕੀ ਹੋਵੇ ਹੁਨ ਤਾਂ ਜਰੂਰ ਅਪਨੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਮਿਲਕੇ ਓਸਦਾ ਹਾਲ ਪੁੱਛਾਂਗਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਓਸਦੀ ਹਤਯਾ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਪੁਰ ਚੜ੍ਹੇਗੀ&quot; ਏਹ ਸੋਚਕੇ ਪੈਰ ਅੱਗੇ ਸਟਿਆ ਪਰ ਫੇਰ ਠਠੰਬਰ ਕੇ ਖਲੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਖਨ ਲੱਗਾ &quot;ਦੇਖੋ ਮੈਂ ਕੇਡਾ ਮੂਰਖ ਹਾਂ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਪ੍ਰਤਗਿਆਂ ਕਰਨ ਪਿੱਛੇ ਤਾਂ ਹੁਨ ਤੀਕ ਅਫਸੋਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਦੂਜਾਇੱਕ ਹੋਰ ਹੁਨ ਅਪਨੇ ਜੀਵਨ ਉਤੇ ਧੱਬਾ ਲਾਨ ਲੱਗਾਹਾਂ,ਇਸਤੋਂ ਤਾਂ ਕਦੀ ਵੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗ, ਕਿਉਂ ਜੋ ਏਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਲੂਮ ਹੋਜਾਏਗਾ ਕਿ ਪਵਨ ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਗਯਾ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਪਾਲੀ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਜੱਗ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਨਿੰਦਯਾ ਹੋਵੇਗੀ ਹਰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਛਪਾਨਾ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਤਿਗਯਾ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਤੋੜ ਦੇਵੇਗਾ ਓਹ ਝਟ ਮੇਰੀ ਮਸਾਲ ਦੇਗਾ ਹਾ ! ਅਜੇਹਾ ਕੰਮ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਦੀ ਭੀ ਨ ਕਰਾਂਗਾ&quot; ਏਹ ਕਹਕਰ ਨੀਵਾਂ ਸਿਰ ਸੱਟਕੇ ਕੁਝ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ ਓਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਯਾ !

 {{center|{{xxx-larger|ਸਤਵਾਂ ਅਧਯਾਯ ॥}}}}

{{center|-+ +}}

{{center|{{xxx-larger|ਦਿਲ ਦੀ ਖਿੱਚ}}}}
 ਦਿਨ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪਹਿਰ ਹੈ ਸਦ ਰਾਜਾ ਪਹਿਲਾਦਵਿਧਰੇ
Original with: Language Department Punjab Digitized by: Panjab Digital Library&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g6sakin3olhuvk3ob1xws4n6qgcrww8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>220118</id>
      <parentid>220117</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T18:43:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Parmjit kaur rao</username>
        <id>477</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਸੋਧਣਾ */</comment>
      <origin>220118</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2975" sha1="kb5fa1aymws8ujbaej45ftnm1n2gj80" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Parmjit kaur rao&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿_______________

ਬੀਤਿਆ ਹੈ ਪਰ ਜੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਤਿਗਯਾ ਝੂਠੀ ਨਿਕਲੀ ਤਾਂ ਮੈਥੋਂ ਵੱਧਕੇ ਮੂਰਖ ਅੱਕਲ ਦਾ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋਰ ਕੌਨ ਹੋਵੇਗਾ ? ਜਿਸਨੇ ਬਿਨਾ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਇੱਕ ਅਵਾਜ਼ ਦੇ ਸੁਨਨ ਨਾਲ ਅਜੇਹੀ ਪ੍ਰਤਿਗਯਾ ਕਰ ਲਈ, ਅਫਸੋਸ ਮੈਥੋਂ ਬੜੀ ਮੂਰਖਤਾ ਹੋਈ! ਬੇਸ਼ਕ ਬੜੀ ਮੂਰਖਤਾ ਹੋਈ !! ਕੋਈ ਵੀ ਸਿਆਨਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ॥

{{gap}}ਹਾਂ! ਜੇ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਂਦਿਆਂ ਅਤੇ ਕੁਰਲਾਂਦਿਆਂ ਏਹ ਮਰ ਗਈ ਤਾਂ ਬੜਾ ਹੀ ਹਨੇਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਨ ਦੀਨ ਦਾ ਰਿਹਾ ਨ ਦੁਨੀਯਾ ਦਾ (ਕੁਝ ਸੋਚਕੇ ) ਭਾਂਵੇਂ ਕੀ ਹੋਵੇ ਹੁਨ ਤਾਂ ਜਰੂਰ ਅਪਨੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਮਿਲਕੇ ਓਸਦਾ ਹਾਲ ਪੁੱਛਾਂਗਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਓਸਦੀ ਹਤਯਾ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਪੁਰ ਚੜ੍ਹੇਗੀ&quot; ਏਹ ਸੋਚਕੇ ਪੈਰ ਅੱਗੇ ਸਟਿਆ ਪਰ ਫੇਰ ਠਠੰਬਰ ਕੇ ਖਲੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਖਨ ਲੱਗਾ &quot;ਦੇਖੋ ਮੈਂ ਕੇਡਾ ਮੂਰਖ ਹਾਂ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਪ੍ਰਤਗਿਆਂ ਕਰਨ ਪਿੱਛੇ ਤਾਂ ਹੁਨ ਤੀਕ ਅਫਸੋਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਦੂਜਾਇੱਕ ਹੋਰ ਹੁਨ ਅਪਨੇ ਜੀਵਨ ਉਤੇ ਧੱਬਾ ਲਾਨ ਲੱਗਾਹਾਂ,ਇਸਤੋਂ ਤਾਂ ਕਦੀ ਵੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗ, ਕਿਉਂ ਜੋ ਏਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਲੂਮ ਹੋਜਾਏਗਾ ਕਿ ਪਵਨ ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਗਯਾ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਪਾਲੀ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਜੱਗ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਨਿੰਦਯਾ ਹੋਵੇਗੀ ਹਰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਛਪਾਨਾ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਤਿਗਯਾ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਤੋੜ ਦੇਵੇਗਾ ਓਹ ਝਟ ਮੇਰੀ ਮਸਾਲ ਦੇਗਾ ਹਾ ! ਅਜੇਹਾ ਕੰਮ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਦੀ ਭੀ ਨ ਕਰਾਂਗਾ&quot; ਏਹ ਕਹਕਰ ਨੀਵਾਂ ਸਿਰ ਸੱਟਕੇ ਕੁਝ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ ਓਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਯਾ !

 {{center|{{xxx-larger|ਸਤਵਾਂ ਅਧਯਾਯ ॥}}}}

{{center|-+ +}}

{{center|{{xxx-larger|ਦਿਲ ਦੀ ਖਿੱਚ}}}}

 {{gap}}ਦਿਨ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪਹਿਰ ਹੈ ਸਦ ਰਾਜਾ ਪਹਿਲਾਦਵਿਧਰੇ

Original with: Language Department Punjab Digitized by: Panjab Digital Library&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kb5fa1aymws8ujbaej45ftnm1n2gj80</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>220119</id>
      <parentid>220118</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T18:44:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Parmjit kaur rao</username>
        <id>477</id>
      </contributor>
      <origin>220119</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2982" sha1="4esylxyk0v54g5t2b9lefuk3o7smc0p" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Parmjit kaur rao&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;﻿_______________

ਬੀਤਿਆ ਹੈ ਪਰ ਜੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਤਿਗਯਾ ਝੂਠੀ ਨਿਕਲੀ ਤਾਂ ਮੈਥੋਂ ਵੱਧਕੇ ਮੂਰਖ ਅੱਕਲ ਦਾ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋਰ ਕੌਨ ਹੋਵੇਗਾ ? ਜਿਸਨੇ ਬਿਨਾ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਇੱਕ ਅਵਾਜ਼ ਦੇ ਸੁਨਨ ਨਾਲ ਅਜੇਹੀ ਪ੍ਰਤਿਗਯਾ ਕਰ ਲਈ, ਅਫਸੋਸ ਮੈਥੋਂ ਬੜੀ ਮੂਰਖਤਾ ਹੋਈ! ਬੇਸ਼ਕ ਬੜੀ ਮੂਰਖਤਾ ਹੋਈ !! ਕੋਈ ਵੀ ਸਿਆਨਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ॥

{{gap}}ਹਾਂ! ਜੇ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਂਦਿਆਂ ਅਤੇ ਕੁਰਲਾਂਦਿਆਂ ਏਹ ਮਰ ਗਈ ਤਾਂ ਬੜਾ ਹੀ ਹਨੇਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਨ ਦੀਨ ਦਾ ਰਿਹਾ ਨ ਦੁਨੀਯਾ ਦਾ (ਕੁਝ ਸੋਚਕੇ ) ਭਾਂਵੇਂ ਕੀ ਹੋਵੇ ਹੁਨ ਤਾਂ ਜਰੂਰ ਅਪਨੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਮਿਲਕੇ ਓਸਦਾ ਹਾਲ ਪੁੱਛਾਂਗਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਓਸਦੀ ਹਤਯਾ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਪੁਰ ਚੜ੍ਹੇਗੀ&quot; ਏਹ ਸੋਚਕੇ ਪੈਰ ਅੱਗੇ ਸਟਿਆ ਪਰ ਫੇਰ ਠਠੰਬਰ ਕੇ ਖਲੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਖਨ ਲੱਗਾ &quot;ਦੇਖੋ ਮੈਂ ਕੇਡਾ ਮੂਰਖ ਹਾਂ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਪ੍ਰਤਗਿਆਂ ਕਰਨ ਪਿੱਛੇ ਤਾਂ ਹੁਨ ਤੀਕ ਅਫਸੋਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਦੂਜਾਇੱਕ ਹੋਰ ਹੁਨ ਅਪਨੇ ਜੀਵਨ ਉਤੇ ਧੱਬਾ ਲਾਨ ਲੱਗਾਹਾਂ,ਇਸਤੋਂ ਤਾਂ ਕਦੀ ਵੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗ, ਕਿਉਂ ਜੋ ਏਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਲੂਮ ਹੋਜਾਏਗਾ ਕਿ ਪਵਨ ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਗਯਾ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਪਾਲੀ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਜੱਗ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਨਿੰਦਯਾ ਹੋਵੇਗੀ ਹਰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਛਪਾਨਾ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਤਿਗਯਾ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਤੋੜ ਦੇਵੇਗਾ ਓਹ ਝਟ ਮੇਰੀ ਮਸਾਲ ਦੇਗਾ ਹਾ ! ਅਜੇਹਾ ਕੰਮ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਦੀ ਭੀ ਨ ਕਰਾਂਗਾ&quot; ਏਹ ਕਹਕਰ ਨੀਵਾਂ ਸਿਰ ਸੱਟਕੇ ਕੁਝ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ ਓਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਯਾ !

 {{center|{{xxx-larger|ਸਤਵਾਂ ਅਧਯਾਯ ॥}}}}

{{center|-+ +}}

{{center|{{xxx-larger|ਦਿਲ ਦੀ ਖਿੱਚ}}}}

 {{gap}}ਦਿਨ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪਹਿਰ ਹੈ ਸਦ ਰਾਜਾ ਪਹਿਲਾਦ ਵਿਦਯਾਧਰ

Original with: Language Department Punjab Digitized by: Panjab Digital Library&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4esylxyk0v54g5t2b9lefuk3o7smc0p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਚਰਿਤ੍ਰ.pdf/45</title>
    <ns>250</ns>
    <id>19313</id>
    <revision>
      <id>220135</id>
      <parentid>214982</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T07:05:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Parmjit kaur rao</username>
        <id>477</id>
      </contributor>
      <origin>220135</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3583" sha1="3mx24n1sae5z2yfdxkts3jnc3y9x0sk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;0&quot; user=&quot;Marde Sehajpreet kaur&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1
(੩੯ )
ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਤਕ ਨਹੀਂ ਸੁਨਈ ਦੇਂਦੀ! ਕਯਾ
ਏਥੇ ਰਾਜਾ ਜੀ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅਹਲਕਾਰ ਭੀ ਚਲੇ ਗਯੇ ਹਨ ਜੋ 
ਅਜੇਹੀ ਸੁੰਞਮਸਾਨ ਪਈ ਹੋਈ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਮਹਾਰਾਜ ! ਓਹ ਵੇਖੋ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ ਅਤੇ ਪਵਨ ਜੀ ਦੋਵੇਂ ਟੁਰਨ ਨੂੰ
ਤਿਆਰ ਖੜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮੁਨਸ਼ੀ ਮੁਸੱਦੀ ਅਪਨੇ ੨ ਕਾਰਜ਼
ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਏਹ ਕਦੋਂ ਜਾਉਨ ਤੇ
ਅਸੀ ਵੀ ਚਲਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਵੀਏ। ਰਾਜਾ ਓਥੋਂ ਚਲਨ ਹੀ ਲੱਗਾ ਸੀ
ਕਿ ਇੱਕਫ਼ੌਜੀ ਸਿਪਾਹੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਨਜ਼ਰ ਪਿਆ,
ਜਿਸਨੇ ਝੁਕਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਨਾਮ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਖ਼ਤ ਬੋਝੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਢਕੇ
ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਹਟਕੇ ਖਲੋਗਿਆ, ਰਾਜਾਜੀਨੇ ਪਹਲੋਂ
ਤਾਂ ਖਲੋਤਿਆਂ ੨ ਓਸ ਖ਼ਤ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਿਯਾ ਪਰ ਫੇਰ ਹੈਰਾਨ ਜਿਹਾ ਹੋਕੇ
ਅਪਨੀ ਗੱਦੀ ਪੁਰ ਜਾ ਬੈਠਾ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਤਾਂ ਖ਼ਤ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਅਤੇ
ਕਦੇ ਸਿਰ ਨੀਵਾਂ ਕਰਕੇ ਹਰਾਨੀ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸੋਚਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ
ਕਰਤਾਰ ਜਾਨੇ ਇਸ ਖ਼ਤ ਵਿੱਚ ਕੀ ਲਿਖਿਯਾ ਹੈ, ਹਾਂ ਕਦੇ ੨ ਪਵਨ
ਵੱਲ ਭੀ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਜੀ ਦਾ ਏਹ ਹਾਲ ਵੇਖਕੇ ਦਰਬਾਰੀ
ਲੋਗ ਬੜੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋਕੇ ਰਾਜਾਜੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਵੇਖਨ ਲਗ ਪਏ,
ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਏਹ ਹੌਸਲਾ ਨ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮੁੰਹੋ ਕੁਝਬਿਰਕੇ ਅੰਤਨੂੰ
ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ॥

ਰਾਜਾ-‘ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਾਵਨ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਰਮਤੀ ਨਗਰ
ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਰਨ ਨਾਲ ਕੁਝ ਦਿਨ ਹੋਏ ਹਨ ਕਿ ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਸੀ
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਓਹ ਜਿੱਤਕੇ ਖਰਦੂਖਨ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਕੇ ਲੈ ਗਿਆ ਹੈ
ਹਨ ਓਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੁਡਾਓਨ ਲਈ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਹੈ
ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਭਨਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜੇਹੜੇ ਲੰਕਾ ਦੇ ਆਧੀਨ ਹਨ
ਸੱਦ ਭੇਜਿਆ ਹੈ ਮੋ ਸਾਨੂੰ ਭੀ ਲਿਖਿਆ&quot; ਹੁੰਨ ਮੈਂ ਸੋਚਨਾਂ ਹਾਂ ਕਿ
ਹੈ ਮੋ ਭੀ
ਆਪ ਜਾਵਾਂ ਯਾ ਪਵਨ ਨੂੰ ਭੇਜ ਦੇਵਾਂ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਕੁਝ ਆਖਨ ਈ
ਲੱਗਾ ਸੀ ਕਿ ਪਵਨਜੀ ਨੇ ਅੱਗੇ ਵਧਕੇ ਕਿਹਾ
ਪਵਨ—ਮਹਾਰਾਜ! ਭਾਵੇਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਏਹ ਕੋਈ ਮੁਸ਼ਕਲ
ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਪਰ ਮੇਰੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਤੁਹਾਡੇ ਜਾਨ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਬਹਾਦਰੀ
Original with:
Language Department Punjab
Digitized by:
Panjab Digital Library&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3mx24n1sae5z2yfdxkts3jnc3y9x0sk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>220136</id>
      <parentid>220135</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T07:09:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Parmjit kaur rao</username>
        <id>477</id>
      </contributor>
      <origin>220136</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3589" sha1="mhppjptrt26dbx5hhrj1odncuy0qsyc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;0&quot; user=&quot;Marde Sehajpreet kaur&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1
(੩੯ )
ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਤਕ ਨਹੀਂ ਸੁਨਈ ਦੇਂਦੀ! ਕਯਾ
ਏਥੇ ਰਾਜਾ ਜੀ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅਹਲਕਾਰ ਭੀ ਚਲੇ ਗਯੇ ਹਨ ਜੋ 
ਅਜੇਹੀ ਸੁੰਞਮਸਾਨ ਪਈ ਹੋਈ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਮਹਾਰਾਜ ! ਓਹ ਵੇਖੋ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ ਅਤੇ ਪਵਨ ਜੀ ਦੋਵੇਂ ਟੁਰਨ ਨੂੰ
ਤਿਆਰ ਖੜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮੁਨਸ਼ੀ ਮੁਸੱਦੀ ਅਪਨੇ ੨ ਕਾਰਜ਼
ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਏਹ ਕਦੋਂ ਜਾਉਨ ਤੇ
ਅਸੀ ਵੀ ਚਲਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਵੀਏ। ਰਾਜਾ ਓਥੋਂ ਚਲਨ ਹੀ ਲੱਗਾ ਸੀ
ਕਿ ਇੱਕਫ਼ੌਜੀ ਸਿਪਾਹੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਨਜ਼ਰ ਪਿਆ,
ਜਿਸਨੇ ਝੁਕਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਨਾਮ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਖ਼ਤ ਬੋਝੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਢਕੇ
ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਹਟਕੇ ਖਲੋਗਿਆ, ਰਾਜਾਜੀਨੇ ਪਹਲੋਂ
ਤਾਂ ਖਲੋਤਿਆਂ ੨ ਓਸ ਖ਼ਤ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਿਯਾ ਪਰ ਫੇਰ ਹੈਰਾਨ ਜਿਹਾ ਹੋਕੇ
ਅਪਨੀ ਗੱਦੀ ਪੁਰ ਜਾ ਬੈਠਾ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਤਾਂ ਖ਼ਤ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਅਤੇ
ਕਦੇ ਸਿਰ ਨੀਵਾਂ ਕਰਕੇ ਹਰਾਨੀ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸੋਚਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ
ਕਰਤਾਰ ਜਾਨੇ ਇਸ ਖ਼ਤ ਵਿੱਚ ਕੀ ਲਿਖਿਯਾ ਹੈ, ਹਾਂ ਕਦੇ ੨ ਪਵਨ
ਵੱਲ ਭੀ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਜੀ ਦਾ ਏਹ ਹਾਲ ਵੇਖਕੇ ਦਰਬਾਰੀ
ਲੋਗ ਬੜੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋਕੇ ਰਾਜਾਜੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਵੇਖਨ ਲਗ ਪਏ,
ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਏਹ ਹੌਸਲਾ ਨ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮੁੰਹੋ ਕੁਝਬਿਰਕੇ ਅੰਤਨੂੰ
ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ॥

{{gap}}ਰਾਜਾ-&quot;ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਾਵਨ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਰਮਤੀ ਨਗਰ
ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਰਨ ਨਾਲ ਕੁਝ ਦਿਨ ਹੋਏ ਹਨ ਕਿ ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਸੀ
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਓਹ ਜਿੱਤਕੇ ਖਰਦੂਖਨ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਕੇ ਲੈ ਗਿਆ ਹੈ
ਹੁਨ ਓਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੁਡਾਓਨ ਲਈ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਹੈ
ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਭਨਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜੇਹੜੇ ਲੰਕਾ ਦੇ ਆਧੀਨ ਹਨ
ਸੱਦ ਭੇਜਿਆ ਹੈ ਸੋ ਸਾਨੂੰ ਭੀ ਲਿਖਿਆ&quot; ਹੁੰਨ ਮੈਂ ਸੋਚਨਾਂ ਹਾਂ ਕਿ
ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਜਾਵਾਂ ਯਾ ਪਵਨ ਨੂੰ ਭੇਜ ਦੇਵਾਂ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਕੁਝ ਆਖਨ ਈ
ਲੱਗਾ ਸੀ ਕਿ ਪਵਨਜੀ ਨੇ ਅੱਗੇ ਵਧਕੇ ਕਿਹਾ ॥

ਪਵਨ—ਮਹਾਰਾਜ! ਭਾਵੇਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਏਹ ਕੋਈ ਮੁਸ਼ਕਲ
ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਪਰ ਮੇਰੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਤੁਹਾਡੇ ਜਾਨ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਬਹਾਦਰੀ
Original with:
Language Department Punjab
Digitized by:
Panjab Digital Library&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mhppjptrt26dbx5hhrj1odncuy0qsyc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>220137</id>
      <parentid>220136</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T07:10:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Parmjit kaur rao</username>
        <id>477</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਸੋਧਣਾ */</comment>
      <origin>220137</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3597" sha1="bhwcole6jubtvjszldv0vaxug6sihbs" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Parmjit kaur rao&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1
(੩੯ )
ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਤਕ ਨਹੀਂ ਸੁਨਈ ਦੇਂਦੀ! ਕਯਾ
ਏਥੇ ਰਾਜਾ ਜੀ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅਹਲਕਾਰ ਭੀ ਚਲੇ ਗਯੇ ਹਨ ਜੋ 
ਅਜੇਹੀ ਸੁੰਞਮਸਾਨ ਪਈ ਹੋਈ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਮਹਾਰਾਜ ! ਓਹ ਵੇਖੋ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ ਅਤੇ ਪਵਨ ਜੀ ਦੋਵੇਂ ਟੁਰਨ ਨੂੰ
ਤਿਆਰ ਖੜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮੁਨਸ਼ੀ ਮੁਸੱਦੀ ਅਪਨੇ ੨ ਕਾਰਜ਼
ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਏਹ ਕਦੋਂ ਜਾਉਨ ਤੇ
ਅਸੀ ਵੀ ਚਲਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਵੀਏ। ਰਾਜਾ ਓਥੋਂ ਚਲਨ ਹੀ ਲੱਗਾ ਸੀ
ਕਿ ਇੱਕਫ਼ੌਜੀ ਸਿਪਾਹੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਨਜ਼ਰ ਪਿਆ,
ਜਿਸਨੇ ਝੁਕਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਨਾਮ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਖ਼ਤ ਬੋਝੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਢਕੇ
ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਹਟਕੇ ਖਲੋਗਿਆ, ਰਾਜਾਜੀਨੇ ਪਹਲੋਂ
ਤਾਂ ਖਲੋਤਿਆਂ ੨ ਓਸ ਖ਼ਤ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਿਯਾ ਪਰ ਫੇਰ ਹੈਰਾਨ ਜਿਹਾ ਹੋਕੇ
ਅਪਨੀ ਗੱਦੀ ਪੁਰ ਜਾ ਬੈਠਾ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਤਾਂ ਖ਼ਤ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਅਤੇ
ਕਦੇ ਸਿਰ ਨੀਵਾਂ ਕਰਕੇ ਹਰਾਨੀ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸੋਚਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ
ਕਰਤਾਰ ਜਾਨੇ ਇਸ ਖ਼ਤ ਵਿੱਚ ਕੀ ਲਿਖਿਯਾ ਹੈ, ਹਾਂ ਕਦੇ ੨ ਪਵਨ
ਵੱਲ ਭੀ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਜੀ ਦਾ ਏਹ ਹਾਲ ਵੇਖਕੇ ਦਰਬਾਰੀ
ਲੋਗ ਬੜੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋਕੇ ਰਾਜਾਜੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਵੇਖਨ ਲਗ ਪਏ,
ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਏਹ ਹੌਸਲਾ ਨ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮੁੰਹੋ ਕੁਝਬਿਰਕੇ ਅੰਤਨੂੰ
ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ॥

{{gap}}ਰਾਜਾ-&quot;ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਾਵਨ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਰਮਤੀ ਨਗਰ
ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਰਨ ਨਾਲ ਕੁਝ ਦਿਨ ਹੋਏ ਹਨ ਕਿ ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਸੀ
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਓਹ ਜਿੱਤਕੇ ਖਰਦੂਖਨ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਕੇ ਲੈ ਗਿਆ ਹੈ
ਹੁਨ ਓਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੁਡਾਓਨ ਲਈ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਹੈ
ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਭਨਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜੇਹੜੇ ਲੰਕਾ ਦੇ ਆਧੀਨ ਹਨ
ਸੱਦ ਭੇਜਿਆ ਹੈ ਸੋ ਸਾਨੂੰ ਭੀ ਲਿਖਿਆ&quot; ਹੁੰਨ ਮੈਂ ਸੋਚਨਾਂ ਹਾਂ ਕਿ
ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਜਾਵਾਂ ਯਾ ਪਵਨ ਨੂੰ ਭੇਜ ਦੇਵਾਂ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਕੁਝ ਆਖਨ ਈ
ਲੱਗਾ ਸੀ ਕਿ ਪਵਨਜੀ ਨੇ ਅੱਗੇ ਵਧਕੇ ਕਿਹਾ ॥

{{gap}}ਪਵਨ—ਮਹਾਰਾਜ! ਭਾਵੇਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਏਹ ਕੋਈ ਮੁਸ਼ਕਲ
ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਪਰ ਮੇਰੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਤੁਹਾਡੇ ਜਾਨ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਬਹਾਦਰੀ

Original with:
Language Department Punjab
Digitized by:
Panjab Digital Library&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bhwcole6jubtvjszldv0vaxug6sihbs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>220138</id>
      <parentid>220137</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T07:11:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Parmjit kaur rao</username>
        <id>477</id>
      </contributor>
      <origin>220138</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3606" sha1="87xvovl5nfn42g2brhhl9akwh0acl1c" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Parmjit kaur rao&quot; /&gt;{{center|(੩੯ )}}&lt;/noinclude&gt;
ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਤਕ ਨਹੀਂ ਸੁਨਈ ਦੇਂਦੀ! ਕਯਾ
ਏਥੇ ਰਾਜਾ ਜੀ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅਹਲਕਾਰ ਭੀ ਚਲੇ ਗਯੇ ਹਨ ਜੋ 
ਅਜੇਹੀ ਸੁੰਞਮਸਾਨ ਪਈ ਹੋਈ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਮਹਾਰਾਜ ! ਓਹ ਵੇਖੋ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ ਅਤੇ ਪਵਨ ਜੀ ਦੋਵੇਂ ਟੁਰਨ ਨੂੰ
ਤਿਆਰ ਖੜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮੁਨਸ਼ੀ ਮੁਸੱਦੀ ਅਪਨੇ ੨ ਕਾਰਜ਼
ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਏਹ ਕਦੋਂ ਜਾਉਨ ਤੇ
ਅਸੀ ਵੀ ਚਲਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਵੀਏ। ਰਾਜਾ ਓਥੋਂ ਚਲਨ ਹੀ ਲੱਗਾ ਸੀ
ਕਿ ਇੱਕਫ਼ੌਜੀ ਸਿਪਾਹੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਨਜ਼ਰ ਪਿਆ,
ਜਿਸਨੇ ਝੁਕਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਨਾਮ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਖ਼ਤ ਬੋਝੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਢਕੇ
ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਹਟਕੇ ਖਲੋਗਿਆ, ਰਾਜਾਜੀਨੇ ਪਹਲੋਂ
ਤਾਂ ਖਲੋਤਿਆਂ ੨ ਓਸ ਖ਼ਤ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਿਯਾ ਪਰ ਫੇਰ ਹੈਰਾਨ ਜਿਹਾ ਹੋਕੇ
ਅਪਨੀ ਗੱਦੀ ਪੁਰ ਜਾ ਬੈਠਾ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਤਾਂ ਖ਼ਤ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਅਤੇ
ਕਦੇ ਸਿਰ ਨੀਵਾਂ ਕਰਕੇ ਹਰਾਨੀ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸੋਚਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ
ਕਰਤਾਰ ਜਾਨੇ ਇਸ ਖ਼ਤ ਵਿੱਚ ਕੀ ਲਿਖਿਯਾ ਹੈ, ਹਾਂ ਕਦੇ ੨ ਪਵਨ
ਵੱਲ ਭੀ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਜੀ ਦਾ ਏਹ ਹਾਲ ਵੇਖਕੇ ਦਰਬਾਰੀ
ਲੋਗ ਬੜੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋਕੇ ਰਾਜਾਜੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਵੇਖਨ ਲਗ ਪਏ,
ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਏਹ ਹੌਸਲਾ ਨ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮੁੰਹੋ ਕੁਝਬਿਰਕੇ ਅੰਤਨੂੰ
ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ॥

{{gap}}ਰਾਜਾ-&quot;ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਾਵਨ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਰਮਤੀ ਨਗਰ
ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਰਨ ਨਾਲ ਕੁਝ ਦਿਨ ਹੋਏ ਹਨ ਕਿ ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਸੀ
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਓਹ ਜਿੱਤਕੇ ਖਰਦੂਖਨ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਕੇ ਲੈ ਗਿਆ ਹੈ
ਹੁਨ ਓਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੁਡਾਓਨ ਲਈ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਹੈ
ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਭਨਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜੇਹੜੇ ਲੰਕਾ ਦੇ ਆਧੀਨ ਹਨ
ਸੱਦ ਭੇਜਿਆ ਹੈ ਸੋ ਸਾਨੂੰ ਭੀ ਲਿਖਿਆ&quot; ਹੁੰਨ ਮੈਂ ਸੋਚਨਾਂ ਹਾਂ ਕਿ
ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਜਾਵਾਂ ਯਾ ਪਵਨ ਨੂੰ ਭੇਜ ਦੇਵਾਂ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਕੁਝ ਆਖਨ ਈ
ਲੱਗਾ ਸੀ ਕਿ ਪਵਨਜੀ ਨੇ ਅੱਗੇ ਵਧਕੇ ਕਿਹਾ ॥

{{gap}}ਪਵਨ—ਮਹਾਰਾਜ! ਭਾਵੇਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਏਹ ਕੋਈ ਮੁਸ਼ਕਲ
ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਪਰ ਮੇਰੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਤੁਹਾਡੇ ਜਾਨ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਬਹਾਦਰੀ

Original with:
Language Department Punjab
Digitized by:
Panjab Digital Library&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>87xvovl5nfn42g2brhhl9akwh0acl1c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:Guru Granth Sahib Ji.pdf/787</title>
    <ns>250</ns>
    <id>22398</id>
    <revision>
      <id>220141</id>
      <parentid>53509</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T11:11:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldip DMW</username>
        <id>2077</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਸੋਧਣਾ */</comment>
      <origin>220141</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3919" sha1="36fyln139hoipjy48xoqmz56ncxv37n" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Kuldip DMW&quot; /&gt;{{center|੭੮੭}}&lt;/noinclude&gt;ਸੂਹਾ ਵੇਸੁ ਛਡਿ ਤੂ ਤਾ ਪਿਰ ਲਗੀ ਪਿਆਰੁ॥ ਸੂਹੈ ਵਸਿ ਪਿਰੁ ਕਿਨੈ ਨ ਪਾਇਓ ਮਨਮੁਖਿ ਦਝਿ ਮੁਈ ਗਾਵਾਰਿ॥ ਸਤਿਗੁਰਿ ਮਿਲਿਐ ਸੂਹਾ ਵੇਸੁ ਗਇਆ ਹਉਮੈ ਵਿਚਹੁ ਮਾਰਿ॥ ਮਨੁ ਤਨੁ ਰਤਾ ਲਾਲੁ ਹੋਆ ਰਸਨਾ ਰਤੀ ਗੁਣ
ਸਾਰਿ॥ ਸਦਾ ਸੋਹਾਗਣਿ ਸਬਦੁ ਮਨਿ ਭੈ ਭਾਇ ਕਰੇ ਸੀਗਾਰੁ॥ ਨਾਨਕ ਕਰਮੀ ਮਹਲੁ ਪਾਇਆ ਪਿਰੁ ਰਾਖਿਆ ਉਰ ਧਾਰਿ॥੧॥ ਮਃ ੩॥ ਮੁੰਧੇ ਸੂਹਾ ਪਰਹਰਹੁ ਲਾਲੁ ਕਰਹੁ ਸੀਗਾਰੁ॥ ਆਵਣ ਜਾਣਾ ਵੀਸਰੈ ਗੁਰ ਸਬਦੀ ਵੀਚਾਰੁ॥ ਮੁੰਧ ਸੁਹਾਵੀ ਸੋਹਣੀ ਜਿਸੁ ਘਰਿ ਸਹਜਿ ਭਤਾਰੁ॥ ਨਾਨਕ ਸਾ ਧਨ ਰਾਵੀਐ ਰਾਵੇ ਰਾਵਣਹਾਰੁ॥੨॥ ਪਉੜੀ॥ ਮੋਹੁ ਕੂੜੁ ਕੁਟੰਬੁ ਹੈ ਮਨਮੁਖੁ ਮੁਗਧੁ ਰਤਾ॥ ਹਉਮੈ ਮੇਰਾ ਕਰਿ ਮੁਏ ਕਿਛੁ ਸਾਥਿ ਨ ਲਿਤਾ॥ਸਿਰ ਉਪਰਿ
ਜਮਕਾਲੁ ਨ ਸੁਝਈ ਦੂਜੈ ਭਰਮਿਤਾ॥ ਫਿਰਿ ਵੇਲਾ ਹਥਿ ਨ ਆਵਈ ਜਮਕਾਲਿ ਵਸਿ ਕਿਤਾ॥ ਜੇਹਾ ਧੁਰਿ ਲਿਖਿ ਪਾਇਓਨੁ ਸੇ ਕਰਮ ਕਮਿਤਾ॥੫॥ ਸਲੋਕੁ ਮਃ ੩॥ ਸਤੀਆ ਏਹਿ ਨ ਆਖੀਅਨਿ ਜੋ ਮੜਿਆ ਲਗਿ ਜਲੰਨ੍ਹਿ॥ ਨਾਨਕ ਸਤੀਆ ਜਾਣੀਅਨ੍ਹਿ ਜਿ ਬਿਰਹੇ ਚੋਟ ਮਰੰਨ੍ਹਿ॥੧॥ ਮਃ ੩॥ ਭੀ ਸੋ ਸਤੀਆ ਜਾਣੀਅਨਿ ਸੀਲ ਸੰਤੋਖਿ 
ਰਹੰਨ੍ਹਿ॥ ਸੇਵਨਿ ਸਾਈ ਆਪਣਾ ਨਿਤ ਉਠਿ ਸੰਮ੍ਹਾਲੰਨ੍ਹਿ॥੨॥ ਮਃ ੩॥ ਕੰਤਾ ਨਾਲਿ ਮਹੇਲੀਆ ਸੇਤੀ ਅਗਿ ਜਲਾਹਿ॥ ਜੇ ਜਾਣਹਿ ਪਿਰੁ ਆਪਣਾ ਤਾ ਤਨਿ ਦੁਖ ਸਹਾਹਿ॥ ਨਾਨਕ ਕੰਤ ਨ ਜਾਣਨੀ ਸੇ ਕਿਉ ਅਗਿ ਜਲਾਹਿ॥ ਭਾਵੈ ਜੀਵਉ ਕੈ ਮਰਉ ਦੂਰਹੁ ਹੀ ਭਜਿ ਜਾਹਿ॥੩॥ ਪਉੜੀ॥ ਤੁਧੁ ਦੁਖੁ ਸੁਖੁ ਨਾਲਿ ਉਪਾਇਆ ਲੇਖੁ ਕਰਤੈ
ਲਿਖਿਆ॥ ਨਾਵੈ ਜੇਵਡ ਹੋਰ ਦਾਤਿ ਨਾਹੀ ਤਿਸੁ ਰੂਪੁ ਨ ਰਿਖਿਆ॥ ਨਾਮੁ ਅਖੁਟੁ ਨਿਧਾਨੁ ਹੈ ਗੁਰਮੁਖਿ ਮਨਿ ਵਸਿਆ॥ ਕਰਿ ਕਿਰਪਾ ਨਾਮੁ ਦੇਵਸੀ ਫਿਰਿ ਲੇਖੁ ਨ ਲਿਖਿਆ॥ ਸੇਵਕ ਭਾਇ ਸੇ ਜਨ ਮਿਲੇ ਜਿਨ ਹਰਿ ਜਪੁ
ਜਪਿਆ॥੬॥ ਸਲੋਕੁ ਮਃ ੨॥ ਜਿਨੀ ਚਲਣੁ ਜਾਣਿਆ ਸੇ ਕਿਉ ਕਰਹਿ ਵਿਥਾਰ॥ ਚਲਣ ਸਾਰ ਨ ਜਾਣਨੀ ਕਾਜ ਸਵਾਰਣਹਾਰ॥੧॥ ਮਃ ੨॥ ਰਾਤਿ ਕਾਰਣਿ ਧਨੁ ਸੰਚੀਐ ਭਲਕੇ ਚਲਣੁ ਹੋਇ॥ ਨਾਨਕ ਨਾਲਿ ਨ ਚਲਈ ਫਿਰਿ ਪਛੁਤਾਵਾ ਹੋਇ॥੨॥ ਮਃ ੨॥ ਬਧਾ ਚਟੀ ਜੋ ਭਰੇ ਨਾ ਗੁਣੁ ਨਾ ਉਪਕਾਰੁ॥ ਸੇਤੀ ਖੁਸੀ ਸਵਾਰੀਐ ਨਾਨਕ ਕਾਰਜੁ ਸਾਰੁ॥੩॥ ਮਃ ੨॥ ਮਨਹਠਿ ਤਰਫ ਨ ਜਿਪਈ ਜੇ ਬਹੁਤਾ ਘਾਲੇ॥ ਤਰਫ ਜਿਣੈ ਸਤ ਭਾਉ ਦੇ ਜਨ ਨਾਨਕ ਸਬਦੁ ਵੀਚਾਰੇ॥੪॥ ਪਉੜੀ॥ ਕਰਤੈ ਕਾਰਣੁ ਜਿਨਿ ਕੀਆ ਸੋ ਜਾਣੈ ਸੋਈ॥ ਆਪੇ ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਉਪਾਈਅਨੁ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>36fyln139hoipjy48xoqmz56ncxv37n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:Guru Granth Sahib Ji.pdf/788</title>
    <ns>250</ns>
    <id>22402</id>
    <revision>
      <id>220142</id>
      <parentid>53513</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T11:21:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldip DMW</username>
        <id>2077</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਸੋਧਣਾ */</comment>
      <origin>220142</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3762" sha1="93b54fhpyc4fy8wya6idv7shien1jfq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Kuldip DMW&quot; /&gt;{{center|੭੮੮}}&lt;/noinclude&gt;ਆਪੇ ਫੁਨਿ ਗੋਈ॥ ਜੁਗ ਚਾਰੇ ਸਭ ਭਵਿ ਥਕੀ ਕਿਨਿ ਕੀਮਤਿ ਹੋਈ॥ ਸਤਿਗੁਰਿ ਏਕੁ ਵਿਖਾਲਿਆ ਮਨਿ ਤਨਿ ਸੁਖੁ ਹੋਈ॥ ਗੁਰਮੁਖਿ ਸਦਾ ਸਲਾਹੀਐ ਕਰਤਾ ਕਰੇ ਸੁ ਹੋਈ॥੭॥ ਸਲੋਕ ਮਹਲਾ ੨॥ ਜਿਨਾ ਭਉ ਤਿਨ੍ਹ ਨਾਹਿ ਭਉ ਮੁਚੁ ਭਉ ਨਿਭਵਿਆਹ॥ ਨਾਨਕ ਏਹੁ ਪਟੰਤਰਾ ਤਿਤੁ ਦੀਬਾਣਿ ਗਇਆਹ॥੧॥ ਮਃ ੨॥ ਤੁਰਦੇ ਕਉ
ਤੁਰਦਾ ਮਿਲੈ ਉਡਤੇ ਕਉ ਉਡਤਾ॥ ਜੀਵਤੇ ਕਉ ਜੀਵਤਾ ਮਿਲੈ ਮੂਏ ਕਉ ਮੂਆ॥ ਨਾਨਕ ਸੋ ਸਾਲਾਹੀਐ ਜਿਨਿ ਕਾਰਣੁ ਕੀਆ॥੨॥ ਪਉੜੀ॥ ਸਚੁ ਧਿਆਇਨਿ ਸੇ ਸਚੇ ਗੁਰ ਸਬਦਿ ਵੀਚਾਰੀ॥ ਹਉਮੈ ਮਾਰਿ ਮਨੁ ਨਿਰਮਲਾ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਉਰਿ ਧਾਰੀ॥ ਕੋਠੇ ਮੰਡਪ ਮਾੜੀਆ ਲਗਿ ਪਏ ਗਾਵਾਰੀ॥ ਜਿਨ੍ਹਿ ਕੀਏ ਤਿਸਹਿ ਨ ਜਾਣਨੀ 
ਮਨਮੁਖਿ ਗੁਬਾਰੀ॥ ਜਿਸੁ ਬੁਝਾਇਹਿ ਸੋ ਬੁਝਸੀ ਸਚਿਆ ਕਿਆ ਜੰਤ ਵਿਚਾਰੀ॥੮॥ ਸਲੋਕ ਮਃ ੩॥ ਕਾਮਣਿ ਤਉ ਸੀਗਾਰੁ ਕਰਿ ਜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਕੰਤੁ ਮਨਾਇ॥ ਮਤੁ ਸੇਜੈ ਕੰਤੁ ਨ ਆਵਈ ਏਵੈ ਬਿਰਥਾ ਜਾਇ॥ ਕਾਮਣਿ ਪਿਰ ਮਨੁ ਮਾਨਿਆ ਤਉ ਬਣਿਆ ਸੀਗਾਰੁ॥ ਕੀਆ ਤਉ ਪਰਵਾਣੁ ਹੈ ਜਾ ਸਹੁ ਧਰੇ ਪਿਆਰੁ॥ ਭਉ ਸੀਗਾਰੁ ਤਬੋਲ ਰਸੁ ਭੋਜਨੁ ਭਾਉ ਕਰੇਇ॥ ਤਨੁ ਮਨੁ ਸਉਪੇ ਕੰਤ ਕਉ ਤਉ ਨਾਨਕ ਭੋਗੁ ਕਰੇਇ॥੧॥ ਮਃ ੩॥ ਕਾਜਲ ਫੂਲ ਤੰਬੋਲ ਰਸੁ ਲੇ ਧਨ ਕੀਆ ਸੀਗਾਰੁ॥ ਸੇਜੈ ਕੰਤੁ ਨ ਆਇਓ ਏਵੈ ਭਇਆ ਵਿਕਾਰੁ॥੨॥ ਮਃ ੩॥ ਧਨ ਪਿਰੁ ਏਹਿ ਨ ਆਖੀਅਨਿ ਬਹਨਿ ਇਕਠੇ ਹੋਇ॥ ਏਕ ਜੋਤਿ ਦੁਇ ਮੂਰਤੀ ਧਨ ਪਿਰੁ ਕਹੀਐ ਸੋਇ॥੩॥ ਪਉੜੀ॥
ਭੈ ਬਿਨੁ ਭਗਤਿ ਨ ਹੋਵਈ ਨਾਮਿ ਨ ਲਗੈ ਪਿਆਰੁ॥ ਸਤਿਗੁਰਿ ਮਿਲਿਐ ਭਉ ਊਪਜੈ ਭੈ ਭਾਇ ਰੰਗੁ ਸਵਾਰਿ॥ ਤਨੁ ਮਨੁ ਰਤਾ ਰੰਗ ਸਿਉ ਹਉਮੈ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਮਾਰਿ॥ ਮਨੁ ਤਨੁ ਨਿਰਮਲੁ ਅਤਿ ਸੋਹਣਾ ਭੇਟਿਆ ਕ੍ਰਿਸਨ
ਮੁਰਾਰਿ॥ ਭਉ ਭਾਉ ਸਭੁ ਤਿਸ ਦਾ ਸੋ ਸਚੁ ਵਰਤੈ ਸੰਸਾਰਿ॥੯॥ ਸਲੋਕ ਮਃ ੧॥ ਵਾਹੁ ਖਸਮ ਤੂ ਵਾਹੁ ਜਿਨਿ ਰਚਿ ਰਚਨਾ ਹਮ ਕੀਏ॥ ਸਾਗਰ ਹਰਿ ਸਮੁੰਦ ਸਰ ਵੇਲ ਵਰਸ ਵਰਾਹੁ॥ ਆਪਿ ਖੜੋਵਹਿ ਆਪਿ ਕਰਿ ਆਪੀਣੈ ਆਪਾਹੁ॥ ਗੁਰਮੁਖਿ ਸੇਵਾ ਥਾਇ ਪਵੈ ਉਨਮਨਿ ਤਤੁ ਕਮਾਹੁ॥ ਮਸਕਤਿ ਲਹਹੁ ਮਜੂਰੀਆ ਮੰਗਿ ਮੰਗਿ ਖਸਮ ਦਰਾਹੁ॥ ਨਾਨਕ ਪੁਰ ਦਰ ਵੇਪਰਵਾਹ ਤਉ ਦਰਿ ਊਣਾ ਨਾਹਿ ਕੋ ਸਚਾ ਵੇਪਰਵਾਹੁ॥੧॥ ਮਹਲਾ ੧॥ ਉਜਲ ਮੋਤੀ ਸੋਹਣੇ ਰਤਨਾ ਨਾਲਿ ਜੁੜੰਨਿ॥ ਤਿਨ ਜਰੁ ਵੈਰੀ ਨਾਨਕਾ ਜਿ ਬੁਢੇ ਥੀਇ ਮਰੰਨਿ॥&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>93b54fhpyc4fy8wya6idv7shien1jfq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:Guru Granth Sahib Ji.pdf/789</title>
    <ns>250</ns>
    <id>22406</id>
    <revision>
      <id>220143</id>
      <parentid>53517</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T11:34:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldip DMW</username>
        <id>2077</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਸੋਧਣਾ */</comment>
      <origin>220143</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3842" sha1="rjz7jk7qnvuppzvams4fqkdb0bdeyjm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Kuldip DMW&quot; /&gt;{{center|੭੮੯}}&lt;/noinclude&gt;੨॥ ਪਉੜੀ॥ ਹਰਿ ਸਾਲਾਹੀ ਸਦਾ ਸਦਾ ਤਨੁ ਮਨੁ ਸਉਪਿ ਸਰੀਰੁ॥ ਗੁਰ ਸਬਦੀ ਸਚੁ ਪਾਇਆ ਸਚਾ ਗਹਿਰ ਗੰਭੀਰੁ॥ ਮਨਿ ਤਨਿ ਹਿਰਦੈ ਰਵਿ ਰਹਿਆ ਹਰਿ ਹੀਰਾ ਹੀਰੁ॥ ਜਨਮ ਮਰਣ ਕਾ ਦੁਖੁ ਗਇਆ ਫਿਰਿ ਪਵੈ ਨ 
ਫੀਰੁ॥ ਨਾਨਕ ਨਾਮੁ ਸਲਾਹਿ ਤੂ ਹਰਿ ਗੁਣੀ ਗਹੀਰੁ॥੧੦॥ ਸਲੋਕ ਮਃ ੧॥ ਨਾਨਕ ਇਹੁ ਤਨੁ ਜਾਲਿ ਜਿਨਿ ਜਲਿਐ ਨਾਮੁ ਵਿਸਾਰਿਆ॥ ਪਉਦੀ ਜਾਇ ਪਰਾਲਿ ਪਿਛੈ ਹਥੁ ਨ ਅੰਬੜੈ ਤਿਤੁ ਨਿਵੰਧੈ ਤਾਲਿ॥੧॥ ਮਃ ੧॥
ਨਾਨਕ ਮਨ ਕੇ ਕੰਮ ਫਿਟਿਆ ਗਣਤ ਨ ਆਵਹੀ॥ ਕਿਤੀ ਲਹਾ ਸਹੰਮ ਜਾ ਬਖਸੇ ਤਾ ਧਕਾ ਨਹੀ॥੨॥ਪਉੜੀ॥ ਸਚਾ ਅਮਰੁ ਚਲਾਇਓਨੁ ਕਰਿ ਸਚੁ ਫੁਰਮਾਣੁ॥ ਸਦਾ ਨਿਹਚਲੁ ਰਵਿ ਰਹਿਆ ਸੋ ਪੁਰਖੁ ਸੁਜਾਣੁ॥ ਗੁਰ ਪਰਸਾਦੀ ਸੇਵੀਐ ਸਚੁ ਸਬਦਿ ਨੀਸਾਣੁ॥ ਪੂਰਾ ਥਾਟੁ ਬਣਾਇਆ ਰੰਗੁ ਗੁਰਮਤਿ ਮਾਣੁ॥ ਅਗਮ ਅਗੋਚਰੁ ਅਲਖੁ ਹੈ ਗੁਰਮੁਖਿ
ਹਰਿ ਜਾਣੁ॥੧੧॥ ਸਲੋਕ ਮਃ ੧॥ ਨਾਨਕ ਬਦਰਾ ਮਾਲ ਕਾ ਭੀਤਰਿ ਧਰਿਆ ਆਣਿ॥ ਖੋਟੇ ਖਰੇ ਪਰਖੀਅਨਿ ਸਾਹਿਬ ਕੈ ਦੀਬਾਣਿ॥੧॥ ਮਃ ੧॥ ਨਾਵਣ ਚਲੇ ਤੀਰਥੀ ਮਨਿ ਖੋਟੈ ਤਨਿ ਚੋਰ॥ ਇਕੁ ਭਾਉ ਲਥੀ ਨਾਤਿਆ ਦੁਇ ਭਾ ਚੜੀਅਸੁ ਹੋਰ॥ ਬਾਹਰਿ ਧੋਤੀ ਤੂਮੜੀ ਅੰਦਰਿ ਵਿਸੁ ਨਿਕੋਰ॥ ਸਾਧ ਭਲੇ ਅਣਨਾਤਿਆ ਚੋਰ ਸਿ ਚੋਰਾ ਚੋਰ॥੨॥ ਪਉੜੀ॥ ਆਪੇ ਹੁਕਮੁ ਚਲਾਇਦਾ ਜਗੁ ਧੰਧੈ ਲਾਇਆ॥ ਇਕਿ ਆਪੇ ਹੀ ਆਪਿ ਲਾਇਅਨੁ ਗੁਰ ਤੇ ਸੁਖੁ ਪਾਇਆ॥ ਦਹ ਦਿਸ ਇਹੁ ਮਨੁ ਧਾਵਦਾ ਗੁਰਿ ਠਾਕਿ ਰਹਾਇਆ॥ ਨਾਵੈ ਨੋ ਸਭ ਲੋਚਦੀ ਗੁਰਮਤੀ ਪਾਇਆ॥ ਧੁਰਿ ਲਿਖਿਆ ਮੇਟਿ ਨ ਸਕੀਐ ਜੋ ਹਰਿ ਲਿਖਿ ਪਾਇਆ॥੧੨॥ ਸਲੋਕ ਮਃ ੧॥ ਦੁਇ ਦੀਵੇ ਚਉਦਹ
ਹਟਨਾਲੇ॥ ਜੇਤੇ ਜੀਅ ਤੇਰੇ ਵਣਜਾਰੇ॥ ਖੁਲ੍ਹੇ ਹਟ ਹੋਆ ਵਾਪਾਰੁ॥ ਜੋ ਪਹੁਚੈ ਸੋ ਚਲਣਹਾਰੁ॥ ਧਰਮੁ ਦਲਾਲੁ ਪਾਏ ਨੀਸਾਣੁ॥ ਨਾਨਕ ਨਾਮੁ ਲਾਹਾ ਪਰਵਾਣੁ॥ ਘਰਿ ਆਏ ਵਜੀ ਵਾਧਾਈ॥ ਸਚ ਨਾਮ ਕੀ ਮਿਲੀ ਵਡਿਆਈ॥੧॥ ਮਃ ੧॥ ਰਾਤੀ ਹੋਵਨਿ ਕਾਲੀਆ ਸੁਪੇਦਾ ਸੇ ਵੰਨ॥ ਦਿਹੁ ਬਗਾ ਤਪੈ ਘਣਾ ਕਾਲਿਆ ਕਾਲੇ ਵੰਨ॥ ਅੰਧੇ ਅਕਲੀ ਬਾਹਰੇ ਮੂਰਖ ਅੰਧ ਗਿਆਨੁ॥ ਨਾਨਕ ਨਦਰੀ ਬਾਹਰੇ ਕਬਹਿ ਨ ਪਾਵਹਿ ਮਾਨੁ॥੨॥ ਪਉੜੀ॥ ਕਾਇਆ 
ਕੋਟੁ ਰਚਾਇਆ ਹਰਿ ਸਚੈ ਆਪੇ॥ ਇਕਿ ਦੂਜੈ ਭਾਇ ਖੁਆਇਅਨੁ ਹਉਮੈ ਵਿਚਿ ਵਿਆਪੇ॥ ਇਹੁ ਮਾਨਸ ਜਨਮੁ ਦੁਲੰਭੁ ਸਾ ਮਨਮੁਖ ਸੰਤਾਪੇ॥ ਜਿਸੁ ਆਪਿ ਬੁਝਾਏ ਸੋ ਬੁਝਸੀ ਜਿਸੁ ਸਤਿਗੁਰੁ ਥਾਪੇ॥ ਸਭੁ ਜਗੁ ਖੇਲੁ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rjz7jk7qnvuppzvams4fqkdb0bdeyjm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:Guru Granth Sahib Ji.pdf/790</title>
    <ns>250</ns>
    <id>22410</id>
    <revision>
      <id>220146</id>
      <parentid>53521</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T11:47:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldip DMW</username>
        <id>2077</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਸੋਧਣਾ */</comment>
      <origin>220146</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3842" sha1="kder0f4qfrzt2jhtzlr5molrea6ttam" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Kuldip DMW&quot; /&gt;{{center|੭੯੦}}&lt;/noinclude&gt;ਰਚਾਇਓਨੁ ਸਭ ਵਰਤੈ ਆਪੇ॥੧੩॥ ਸਲੋਕ ਮਃ ੧॥ ਚੋਰਾ ਜਾਰਾ ਰੰਡੀਆ ਕੁਟਣੀਆ ਦੀਬਾਣੁ॥ ਵੇਦੀਨਾ ਕੀ ਦੋਸਤੀ ਵੇਦੀਨਾ ਕਾ ਖਾਣੁ॥ ਸਿਫਤੀ ਸਾਰ ਨ ਜਾਣਨੀ ਸਦਾ ਵਸੈ ਸੈਤਾਨੁ॥ ਗਦਹੁ ਚੰਦਨਿ ਖਉਲੀਐ ਭੀ ਸਾਹੂ ਸਿਉ ਪਾਣੁ॥ ਨਾਨਕ ਕੂੜੈ ਕਤਿਐ ਕੂੜਾ ਤਣੀਐ ਤਾਣੁ॥ ਕੂੜਾ ਕਪੜੁ ਕਛੀਐ ਕੂੜਾ ਪੈਨਣੁ ਮਾਣੁ॥੧॥
ਮਃ ੧॥ ਬਾਂਗਾ ਬੁਰਗੂ ਸਿੰਙੀਆ ਨਾਲੇ ਮਿਲੀ ਕਲਾਣ॥ ਇਕਿ ਦਾਤੇ ਇਕਿ ਮੰਗਤੇ ਨਾਮੁ ਤੇਰਾ ਪਰਵਾਣੁ॥
ਨਾਨਕ ਜਿਨ੍ਹੀ ਸੁਣਿ ਕੈ ਮੰਨਿਆ ਹਉ ਤਿਨਾ ਵਿਟਹੁ ਕੁਰਬਾਣੁ॥੨॥ ਪਉੜੀ॥ ਮਾਇਆ ਮੋਹੁ ਸਭੁ ਕੂੜੁ ਹੈ ਕੂੜੋ ਹੋਇ ਗਇਆ॥ ਹਉਮੈ ਝਗੜਾ ਪਾਇਓਨੁ ਝਗੜੈ ਜਗੁ ਮੁਇਆ॥ ਗੁਰਮੁਖਿ ਝਗੜੁ ਚੁਕਾਇਓਨੁ ਇਕੋ 
ਰਵਿ ਰਹਿਆ॥ ਸਭੁ ਆਤਮ ਰਾਮੁ ਪਛਾਣਿਆ ਭਉਜਲੁ ਤਰਿ ਗਇਆ॥ ਜੋਤਿ ਸਮਾਣੀ ਜੋਤਿ ਵਿਚਿ ਹਰਿ ਨਾਮਿ ਸਮਾਇਆ॥੧੪॥ ਸਲੋਕ ਮਃ ੧॥ ਸਤਿਗੁਰ ਭੀਖਿਆ ਦੇਹਿ ਮੈ ਤੂੰ ਸੰਮ੍ਰਥੁ ਦਾਤਾਰੁ॥ ਹਉਮੈ ਗਰਬੁ ਨਿਵਾਰੀਐ ਕਾਮੁ ਕ੍ਰੋਧੁ ਅਹੰਕਾਰੁ॥ ਲਬੁ ਲੋਭੁ ਪਰਜਾਲੀਐ ਨਾਮੁ ਮਿਲੈ ਆਧਾਰੁ॥ ਅਹਿਨਿਸਿ ਨਵਤਨ ਨਿਰਮਲਾ ਮੈਲਾ ਕਬਹੂੰ ਨ ਹੋਇ॥ ਨਾਨਕ ਇਹ ਬਿਧਿ ਛੁਟੀਐ ਨਦਰਿ ਤੇਰੀ ਸੁਖੁ ਹੋਇ॥੧॥ ਮਃ ੧॥ ਇਕੋ ਕੰਤੁ ਸਬਾਈਆ ਜਿਤੀ ਦਰਿ ਖੜੀਆਹ॥ ਨਾਨਕ ਕੰਤੈ ਰਤੀਆ ਪੁਛਹਿ ਬਾਤੜੀਆਹ॥੨॥ ਮਃ ੧॥ ਸਭੇ ਕੰਤੈ ਰਤੀਆ ਮੈ ਦੋਹਾਗਣਿ ਕਿਤੁ॥ ਮੈ ਤਨਿ ਅਵਗਣ ਏਤੜੇ ਖਸਮੁ ਨ ਫੇਰੇ ਚਿਤੁ॥੩॥ ਮਃ ੧॥ ਹਉ ਬਲਿਹਾਰੀ
ਤਿਨ ਕਉ ਸਿਫਤਿ ਜਿਨਾ ਦੈ ਵਾਤਿ॥ ਸਭਿ ਰਾਤੀ ਸੋਹਾਗਣੀ ਇਕ ਮੈ ਦੋਹਾਗਣਿ ਰਾਤਿ॥੪॥ ਪਉੜੀ॥ ਦਰਿ ਮੰਗਤੁ ਜਾਚੈ ਦਾਨੁ ਹਰਿ ਦੀਜੈ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਿ॥ ਗੁਰਮੁਖਿ ਲੇਹੁ ਮਿਲਾਇ ਜਨੁ ਪਾਵੈ ਨਾਮੁ ਹਰਿ॥ ਅਨਹਦ ਸਬਦੁ 
ਵਜਾਇ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਧਰਿ॥ ਹਿਰਦੈ ਹਰਿ ਗੁਣ ਗਾਇ ਜੈ ਜੈ ਸਬਦੁ ਹਰਿ॥ ਜਗ ਮਹਿ ਵਰਤੈ ਆਪਿ ਹਰਿ ਸੇਤੀ ਪ੍ਰੀਤਿ ਕਰਿ॥੧੫॥ ਸਲੋਕ ਮਃ ੧॥ ਜਿਨੀ ਨ ਪਾਇਓ ਪ੍ਰੇਮ ਰਸੁ ਕੰਤ ਨ ਪਾਇਓ ਸਾਉ॥ ਸੁੰਵੇ ਘਰ ਕਾ ਪਾਹੁਣਾ ਜਿਉ ਆਇਆ ਤਿਉ ਜਾਉ॥੧॥ ਮਃ ੧॥ ਸਉ ਓਲਾਮ੍ਹੇ ਦਿਨੈ ਕੇ ਰਾਤੀ ਮਿਲਨ੍ਹਿ ਸਹੰਸ॥ ਸਿਫਤਿ ਸਲਾਹਣੁ ਛਡਿ ਕੈ ਕਰੰਗੀ ਲਗਾ ਹੰਸੁ॥ ਫਿਟੁ ਇਵੇਹਾ ਜੀਵਿਆ ਜਿਤੁ ਖਾਇ ਵਧਾਇਆ ਪੇਟੁ॥ ਨਾਨਕ ਸਚੇ ਨਾਮ ਵਿਣੁ ਸਭੋ ਦੁਸਮਨੁ ਹੇਤੁ॥੨॥ ਪਉੜੀ॥ ਢਾਢੀ ਗੁਣ ਗਾਵੈ ਨਿਤ ਜਨਮੁ ਸਵਾਰਿਆ॥ ਗੁਰਮੁਖਿ ਸੇਵਿ ਸਲਾਹਿ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kder0f4qfrzt2jhtzlr5molrea6ttam</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:Guru Granth Sahib Ji.pdf/791</title>
    <ns>250</ns>
    <id>22414</id>
    <revision>
      <id>220147</id>
      <parentid>53525</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T11:58:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldip DMW</username>
        <id>2077</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਸੋਧਣਾ */</comment>
      <origin>220147</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3799" sha1="hmm1w3872qijiz7c7jce3r2vo3hxrr8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Kuldip DMW&quot; /&gt;{{center|੭੯੧}}&lt;/noinclude&gt;ਸਚਾ ਉਰ ਧਾਰਿਆ॥ ਘਰੁ ਦਰੁ ਪਾਵੈ ਮਹਲੁ ਨਾਮੁ ਪਿਆਰਿਆ॥ ਗੁਰਮੁਖਿ ਪਾਇਆ ਨਾਮੁ ਹਉ ਗੁਰ ਕਉ ਵਾਰਿਆ॥ ਤੂ ਆਪਿ ਸਵਾਰਹਿ ਆਪਿ ਸਿਰਜਨਹਾਰਿਆ॥੧੬॥ ਸਲੋਕ ਮਃ ੧॥ ਦੀਵਾ ਬਲੈ ਅੰਧੇਰਾ ਜਾਇ॥
ਬੇਦ ਪਾਠ ਮਤਿ ਪਾਪਾ ਖਾਇ॥ ਉਗਵੈ ਸੂਰੁ ਨ ਜਾਪੈ ਚੰਦੁ॥ ਜਹ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਗਾਸੁ ਅਗਿਆਨੁ ਮਿਟੰਤੁ॥ ਬੇਦ ਪਾਠ ਸੰਸਾਰ ਕੀ ਕਾਰ॥ ਪੜ੍ਹਿ ਪੜ੍ਹਿ ਪੰਡਿਤ ਕਰਹਿ ਬੀਚਾਰ॥ ਬਿਨੁ ਬੂਝੇ ਸਭ ਹੋਇ ਖੁਆਰ॥ ਨਾਨਕ ਗੁਰਮੁਖਿ ਉਤਰਸਿ ਪਾਰਿ॥੧॥ ਮਃ ੧॥ ਸਬਦੈ ਸਾਦੁ ਨ ਆਇਓ ਨਾਮਿ ਨ ਲਗੋ ਪਿਆਰੁ॥ ਰਸਨਾ ਫਿਕਾ ਬੋਲਣਾ ਨਿਤ
ਨਿਤ ਹੋਇ ਖੁਆਰੁ॥ ਨਾਨਕ ਪਇਐ ਕਿਰਤਿ ਕਮਾਵਣਾ ਕੋਇ ਨ ਮੇਟਣਹਾਰੁ॥੨॥ ਪਉੜੀ॥ ਜਿ ਪ੍ਰਭੁ ਸਾਲਾਹੇ ਆਪਣਾ ਸੋ ਸੋਭਾ ਪਾਏ॥ ਹਉਮੈ ਵਿਚਹੁ ਦੂਰਿ ਕਰਿ ਸਚੁ ਮੰਨਿ ਵਸਾਏ॥ ਸਚੁ ਬਾਣੀ ਗੁਣ ਉਚਰੈ ਸਚਾ ਸੁਖੁ ਪਾਏ॥
ਮੇਲੁ ਭਇਆ ਚਿਰੀ ਵਿਛੁੰਨਿਆ ਗੁਰ ਪੁਰਖਿ ਮਿਲਾਏ॥ ਮਨੁ ਮੈਲਾ ਇਵ ਸੁਧੁ ਹੈ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਧਿਆਏ॥੧੭॥ ਸਲੋਕ ਮਃ ੧॥ ਕਾਇਆ ਕੂਮਲ ਫੁਲ ਗੁਣ ਨਾਨਕ ਗੁਪਸਿ ਮਾਲ॥ ਏਨੀ ਫੁਲੀ ਰਉ ਕਰੇ ਅਵਰ ਕਿ ਚੁਣੀਅਹਿ ਡਾਲ॥੧॥ ਮਹਲਾ ੨॥ ਨਾਨਕ ਤਿਨਾ ਬਸੰਤੁ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹ ਘਰਿ ਵਸਿਆ ਕੰਤੁ॥ ਜਿਨ ਕੇ ਕੰਤ ਦਿਸਾਪੁਰੀ 
ਸੇ ਅਹਿਨਿਸਿ ਫਿਰਹਿ ਜਲੰਤ॥੨॥ ਪਉੜੀ॥ ਆਪੇ ਬਖਸੇ ਦਇਆ ਕਰਿ ਗੁਰ ਸਤਿਗੁਰ ਬਚਨੀ॥ ਅਨਦਿਨੁ ਸੇਵੀ ਗੁਣ ਰਵਾ ਮਨੁ ਸਚੈ ਰਚਨੀ॥ ਪ੍ਰਭੁ ਮੇਰਾ ਬੇਅੰਤੁ ਹੈ ਅੰਤੁ ਕਿਨੈ ਨ ਲਖਨੀ॥ ਸਤਿਗੁਰ ਚਰਣੀ ਲਗਿਆ
ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਨਿਤ ਜਪਨੀ॥ ਜੋ ਇਛੈ ਸੋ ਫਲੁ ਪਾਇਸੀ ਸਭਿ ਘਰੈ ਵਿਚਿ ਜਚਨੀ॥੧੮॥ ਸਲੋਕ ਮਃ ੧॥ ਪਹਿਲ ਬਸੰਤੈ ਆਗਮਨਿ ਪਹਿਲਾ ਮਉਲਿਓ ਸੋਇ॥ ਜਿਤੁ ਮਉਲਿਐ ਸਭ ਮਉਲੀਐ ਤਿਸਹਿ ਨ ਮਉਲਿਹੁ ਕੋਇ॥ ੧॥ ਮਃ ੨॥ ਪਹਿਲ ਬਸੰਤੈ ਆਗਮਨਿ ਤਿਸ ਕਾ ਕਰਹੁ ਬੀਚਾਰੁ॥ ਨਾਨਕ ਸੋ ਸਾਲਾਹੀਐ ਜਿ ਸਭਸੈ ਦੇ ਆਧਾਰੁ॥੨॥ ਮਃ ੨॥ ਮਿਲਿਐ ਮਿਲਿਆ ਨਾ ਮਿਲੈ ਮਿਲੈ ਮਿਲਿਆ ਜੇ ਹੋਇ॥ ਅੰਤਰ ਆਤਮੈ ਜੋ ਮਿਲੈ ਮਿਲਿਆ ਕਹੀਐ ਸੋਇ॥੩॥ ਪਉੜੀ॥ ਹਰਿ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਸਲਾਹੀਐ ਸਚੁ ਕਾਰ ਕਮਾਵੈ॥ ਦੂਜੀ ਕਾਰੈ ਲਗਿਆ ਫਿਰਿ ਜੋਨੀ ਪਾਵੈ॥ ਨਾਮਿ ਰਤਿਆ ਨਾਮੁ ਪਾਈਐ ਨਾਮੇ ਗੁਣ ਗਾਵੈ॥ ਗੁਰ ਕੈ ਸਬਦਿ ਸਲਾਹੀਐ ਹਰਿ ਨਾਮਿ ਸਮਾਵੈ॥ ਸਤਿਗੁਰ ਸੇਵਾ ਸਫਲ ਹੈ ਸੇਵਿਐ ਫਲ ਪਾਵੈ॥੧੯॥ ਸਲੋਕ ਮਃ ੨॥ ਕਿਸ ਹੀ ਕੋਈ ਕੋਇ ਮੰਵੁ ਨਿਮਾਣੀ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hmm1w3872qijiz7c7jce3r2vo3hxrr8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Satdeep Gill/WAT 2019 2</title>
    <ns>2</ns>
    <id>32508</id>
    <revision>
      <id>220139</id>
      <parentid>219804</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T09:11:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>947</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>220139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23342" sha1="ei4z21ctzu0i3j5gbq7s1a94v94xc1w" xml:space="preserve">{{Wikidata list|sparql=
SELECT ?item
WHERE {
?item wdt:P31 wd:Q5 . # all humans
    [] schema:about ?item; schema:isPartOf &lt;https://pa.wikisource.org/&gt;; schema:name ?ws . # who have author pages in P Wikisource
}
|columns=item:Wikidata item,label:name,p21,p18}}
{| class='wikitable sortable'
! Wikidata item
! name
! ਲਿੰਗ
! ਤਸਵੀਰ
|-
| [[:d:Q111991252|Q111991252]]
| [[ਲੇਖਕ:ਰਿਸ਼ੀ ਹਿਰਦੇਪਾਲ|ਰਿਸ਼ੀ ਹਿਰਦੇਪਾਲ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q112029965|Q112029965]]
| [[ਲੇਖਕ:ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਲੇਕੇ|ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਲੇਕੇ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q112031529|Q112031529]]
| [[ਲੇਖਕ:ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ 'ਹਰਲਾਜ'|ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ 'ਹਰਲਾਜ']]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Harnam singh harlaaj.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q112072863|Q112072863]]
| [[ਲੇਖਕ:ਡਾ. ਦੇਵੀ ਦਾਸ ਜੀ 'ਹਿੰਦੀ'|ਦੇਵੀ ਦਾਸ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q112727019|Q112727019]]
| [[ਲੇਖਕ:ਬਾਵਾ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ|ਬਾਵਾ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q113726602|Q113726602]]
| [[ਲੇਖਕ:ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬੀਰ|ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬੀਰ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q1001|Q1001]]
| [[ਲੇਖਕ:ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ|ਮੋਹਨਦਾਸ ਕਰਮਚੰਦ ਗਾਂਧੀ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Mahatma-Gandhi, studio, 1931.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q107013029|Q107013029]]
| [[ਲੇਖਕ:ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ|ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q107000|Q107000]]
| [[ਲੇਖਕ:ਮਿਰਜ਼ਾ ਗ਼ਾਲਿਬ|ਮਿਰਜ਼ਾ ਗ਼ਾਲਿਬ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Mirza Ghalib photograph 3.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q123847379|Q123847379]]
| [[ਲੇਖਕ:ਫ਼ਰਦ ਫ਼ਕੀਰ|ਫਰਦ ਫ਼ਕੀਰ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q124145821|Q124145821]]
| [[ਲੇਖਕ:ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਠਿੰਡਾ|ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਠਿੰਡਾ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q12706|Q12706]]
| [[ਲੇਖਕ:ਮੈਕਸਿਮ ਗੋਰਕੀ|ਮੈਕਸਿਮ ਗੋਰਕੀ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Maxim Gorky LOC Restored edit1.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q128792617|Q128792617]]
| [[ਲੇਖਕ:ਸਤਦੀਪ ਗਿੱਲ|ਸਤਦੀਪ ਗਿੱਲ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Gill, Satdeep Jan 2020.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q13139853|Q13139853]]
| [[ਲੇਖਕ:ਮੌਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੁਸ਼ਤਾ|ਮੌਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੁਸ਼ਤਾ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q132131245|Q132131245]]
| [[ਲੇਖਕ:ਪਰਮਜੀਤ ਮਾਨ|ਪਰਮਜੀਤ ਮਾਨ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q132130150|Q132130150]]
| [[ਲੇਖਕ:ਭਾਈ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ|ਭਾਈ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q132130017|Q132130017]]
| [[ਲੇਖਕ:ਲਾਲਾ ਬਿਹਾਰੀਲਾਲ|ਲਾਲਾ ਬਿਹਾਰੀਲਾਲ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q134004281|Q134004281]]
| [[ਲੇਖਕ:ਤਰਸੇਮ ਬਸ਼ਰ|ਤਰਸੇਮ ਬਸ਼ਰ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q134867400|Q134867400]]
| [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਕੌਰ|ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਕੌਰ]]
| ''[[:d:Q6581072|ਨਾਰੀ]]''
| 
|-
| [[:d:Q134870191|Q134870191]]
| [[ਲੇਖਕ:ਸੰਤ ਸਿੰਘ 'ਅਮਰ'|ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਅਮਰ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q140303|Q140303]]
| [[ਲੇਖਕ:﻿ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ|ਲਾਲਾ ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Dhani Ram Chatrik.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q1403|Q1403]]
| [[ਲੇਖਕ:ਲੁਇਗੀ ਪਿਰਾਂਡੇਲੋ|ਲੁਈਗੀ ਪਿਰਾਂਦੋਲੋ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Luigi Pirandello 1932.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q156501|Q156501]]
| [[ਲੇਖਕ:ਸਆਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ|ਸਆਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Saadat Hasan Manto.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q16867|Q16867]]
| [[ਲੇਖਕ:ਐਡਗਰ ਐਲਨ ਪੋ|ਐਡਗਰ ਐਲਨ ਪੋ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Edgar Allan Poe, circa 1849, restored, squared off.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q172788|Q172788]]
| [[ਲੇਖਕ:ਓ ਹੈਨਰੀ|ਓ ਹੈਨਰੀ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:William Sydney Porter by doubleday.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q174152|Q174152]]
| [[ਲੇਖਕ:ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ|ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Prem chand.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q18031683|Q18031683]]
| [[ਲੇਖਕ:ਈਸ਼ਵਰ ਚੰਦਰ ਨੰਦਾ|ਈਸ਼ਵਰ ਚੰਦਰ ਨੰਦਾ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:IC (Ishwar Chander) Nanda in 1950s.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q192302|Q192302]]
| [[ਲੇਖਕ:ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ|ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Bhai Gurdas scribing Adi Granth.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q2019145|Q2019145]]
| [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Guru teg bahadur.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q20605168|Q20605168]]
| [[ਲੇਖਕ:ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ|ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Amarjit Chandan.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q20605976|Q20605976]]
| [[ਲੇਖਕ:ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਆਰਿਫ਼|ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਆਰਿਫ਼]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q20609264|Q20609264]]
| [[ਲੇਖਕ:ਗ਼ੁਲਾਮ ਰਸੂਲ ਆਲਮਪੁਰੀ|ਗ਼ੁਲਾਮ ਰਸੂਲ ਆਲਮਪੁਰੀ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q20606660|Q20606660]]
| [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਫ਼ਰੈਂਕ|ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਫ਼ਰੈਂਕ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Gurbax Singh Frank at Amritsar in 2018 02.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q20606675|Q20606675]]
| [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ|ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Gurbhajan GIll Portrait.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q20606826|Q20606826]]
| [[ਲੇਖਕ:ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ|ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q20607074|Q20607074]]
| [[ਲੇਖਕ:ਜਨਮੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੋਹਲ|ਜਨਮੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੌਹਲ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Janmeja Singh Johl.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q20608152|Q20608152]]
| [[ਲੇਖਕ:ਨਜਾਬਤ|ਨਜਾਬਤ]]
| 
| 
|-
| [[:d:Q20606273|Q20606273]]
| [[ਲੇਖਕ:ਪੀਰ ਗ਼ੁਲਾਮ ਜੀਲਾਨੀ|ਗ਼ੁਲਾਮ ਜੀਲਾਨੀ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q20608659|Q20608659]]
| [[ਲੇਖਕ:ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਦੀਨ ਸ਼ਰਫ਼|ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਦੀਨ ਸ਼ਰਫ਼]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q20608768|Q20608768]]
| [[ਲੇਖਕ:ਬਲਰਾਮ|ਬਲਰਾਮ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Balram Playwright.JPG|center|128px]]
|-
| [[:d:Q20608841|Q20608841]]
| [[ਲੇਖਕ:ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ|ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q20608916|Q20608916]]
| [[ਲੇਖਕ:ਭਗਵੰਤ ਰਸੂਲਪੁਰੀ|ਭਗਵੰਤ ਰਸੂਲਪੁਰੀ]]
| 
| 
|-
| [[:d:Q20609258|Q20609258]]
| [[ਲੇਖਕ:ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ|ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q20609760|Q20609760]]
| [[ਲੇਖਕ:ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ|ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Sukhdev Madpuri.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q20609773|Q20609773]]
| [[ਲੇਖਕ:ਸੁਖਪਾਲ|ਸੁਖਪਾਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਹਸਰਤ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q20609798|Q20609798]]
| [[ਲੇਖਕ:ਸੁਖਵੰਤ ਹੁੰਦਲ|ਸੁਖਵੰਤ ਹੁੰਦਲ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q20610051|Q20610051]]
| [[ਲੇਖਕ:ਹਰਦਿਲਬਾਗ਼ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ|ਹਰਦਿਲਬਾਗ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q20610081|Q20610081]]
| [[ਲੇਖਕ:ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਨਰੂਲਾ|ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਨਰੂਲਾ]]
| 
| 
|-
| [[:d:Q20610183|Q20610183]]
| [[ਲੇਖਕ:ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੂਪ|ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੂਪ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q230476|Q230476]]
| [[ਲੇਖਕ:ਕੇਟ ਸ਼ੋਪਨ|ਕੇਟ ਸ਼ੋਪਨ]]
| ''[[:d:Q6581072|ਨਾਰੀ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Kate Chopin.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q23114|Q23114]]
| [[ਲੇਖਕ:ਲੂ ਸ਼ੁਨ|ਲੂ ਸ਼ੁਨ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:LuXun1930.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q23434|Q23434]]
| [[ਲੇਖਕ:ਅਰਨੈਸਟ ਹੈਮਿੰਗਵੇ|ਅਰਨੈਸਟ ਹੈਮਿੰਗਵੇ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:ErnestHemingway.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q270632|Q270632]]
| [[ਲੇਖਕ:ਕੈਥਰੀਨ ਮੈਂਸਫੀਲਡ|ਕੈਥਰੀਨ ਮੈਂਸਫੀਲਡ]]
| ''[[:d:Q6581072|ਨਾਰੀ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Katherine Mansfield (no signature).jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q27950153|Q27950153]]
| [[ਲੇਖਕ:ਚਰਨ ਪੁਆਧੀ|ਚਰਨ ਪੁਆਧੀ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Charan Puadhi Koharwala Punjabi Poet 33.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q30875|Q30875]]
| [[ਲੇਖਕ:ਔਸਕਰ ਵਾਈਲਡ|ਔਸਕਰ ਵਾਈਲਡ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Oscar Wilde by Napoleon Sarony. Three-quarter-length photograph, seated.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q311526|Q311526]]
| [[ਲੇਖਕ:ਸਾਕੀ|ਸਾਕੀ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Hector Hugh Munro.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q312551|Q312551]]
| [[ਲੇਖਕ:ਭਗਤ ਕਬੀਰ|ਭਗਤ ਕਬੀਰ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Kabir.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q312967|Q312967]]
| [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Guru Gobind Singh.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q31787730|Q31787730]]
| [[ਲੇਖਕ:ਅਮਾਮ ਬਖ਼ਸ਼|ਅਮਾਮ ਬਖ਼ਸ਼]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q31789116|Q31789116]]
| [[ਲੇਖਕ:ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ|ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ]]
| 
| 
|-
| [[:d:Q3244622|Q3244622]]
| [[ਲੇਖਕ:ਬਾਬਾ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ|ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Detail of Baba Farid from a Guler painting showing an imaginary meeting of Sufi saints.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q335353|Q335353]]
| [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Guru Ram Das.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q3351571|Q3351571]]
| [[ਲੇਖਕ:ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ|ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q34787|Q34787]]
| [[ਲੇਖਕ:ਫਰੈਡਰਿਕ ਏਂਗਲਜ਼|ਫਰੈਡਰਿਕ ਏਂਗਲਜ਼]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Friedrich Engels portrait (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q35900|Q35900]]
| [[ਲੇਖਕ:ਉਮਰ ਖ਼ਯਾਮ|ਉਮਰ ਖ਼ਯਾਮ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Omar Khayyam2.JPG|center|128px]]
|-
| [[:d:Q3631340|Q3631340]]
| [[ਲੇਖਕ:ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ|ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Vir Singh 1972 stamp of India.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q3631344|Q3631344]]
| [[ਲੇਖਕ:ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ|ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Trilok singh Artist Waris Shah.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q369920|Q369920]]
| [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Guru Arjan.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q370204|Q370204]]
| [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Guru Angad.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q377881|Q377881]]
| [[ਲੇਖਕ:ਬੰਕਿਮਚੰਦਰ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ|ਬੰਕਿਮਚੰਦਰ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Bankimchandra Chattapadhay.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q377808|Q377808]]
| [[ਲੇਖਕ:ਭਗਤ ਸਿੰਘ|ਭਗਤ ਸਿੰਘ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Bhagat Singh 1929.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q380728|Q380728]]
| [[ਲੇਖਕ:ਫਿਓਦਰ ਸੋਲੋਗਬ|ਫਿਓਦਰ ਸੋਲੋਗਬ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Sologub-1909.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q3811239|Q3811239]]
| [[ਲੇਖਕ:ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ|ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Teja Singh LCCN2014680975 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q3812755|Q3812755]]
| [[ਲੇਖਕ:ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ|ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q404622|Q404622]]
| [[ਲੇਖਕ:ਸ਼ਰਤਚੰਦਰ|ਸਰਤ ਚੰਦਰ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Sarat Chandra Chattopadhyay portrait.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q42831|Q42831]]
| [[ਲੇਖਕ:ਇਵਾਨ ਤੁਰਗਨੇਵ|ਇਵਾਨ ਤੁਰਗਨੇਵ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Turgenev by Repin.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q43423|Q43423]]
| [[ਲੇਖਕ:ਈਸਪ|ਈਸਪ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Aesop pushkin01.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q454703|Q454703]]
| [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Amardas-Goindwal.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q45765|Q45765]]
| [[ਲੇਖਕ:ਜੈਕ ਲੰਡਨ|ਜੈਕ ਲੰਡਨ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Jack London young.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q4724829|Q4724829]]
| [[ਲੇਖਕ:ਅਲੀ ਹੈਦਰ ਮੁਲਤਾਨੀ|ਅਲੀ ਹੈਦਰ ਮੁਲਤਾਨੀ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q47737|Q47737]]
| [[ਲੇਖਕ:ਖ਼ਲੀਲ ਜਿਬਰਾਨ|ਖ਼ਲੀਲ ਜਿਬਰਾਨ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Kahlil Gibran 1913.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q48545174|Q48545174]]
| [[ਲੇਖਕ:ਫ੍ਰੈਂਕ ਲੁਗਾਰਡ ਬ੍ਰੇਨ|ਫ੍ਰੈਂਕ ਲੁਗਾਰਡ ਬ੍ਰੇਨ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q488539|Q488539]]
| [[ਲੇਖਕ:ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ|ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q535|Q535]]
| [[ਲੇਖਕ:ਵਿਕਟਰ ਹਿਊਗੋ|ਵਿਕਟਰ ਹਿਊਗੋ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Victor Hugo by Étienne Carjat 1876 - full.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q5673|Q5673]]
| [[ਲੇਖਕ:ਹਾਂਸ ਕ੍ਰਿਸਚਨ ਆਂਡਰਸਨ|ਹਾਂਸ ਕ੍ਰਿਸਚੀਅਨ ਐਂਡਰਸਨ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Hans Christian Andersen by Thora Hallager 1869.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q5678981|Q5678981]]
| [[ਲੇਖਕ:ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ|ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q5685|Q5685]]
| [[ਲੇਖਕ:ਐਂਤਨ ਚੈਖਵ|ਐਂਤਨ ਚੈਖਵ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Anton Chekhov with bow-tie sepia image.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q584501|Q584501]]
| [[ਲੇਖਕ:ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ|ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:ShahMuhammad.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q60803|Q60803]]
| [[ਲੇਖਕ:ਖ਼ਵਾਜਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਫ਼ਰੀਦ|ਖਵਾਜਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਫ਼ਰੀਦ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q61119073|Q61119073]]
| [[ਲੇਖਕ:ਹਦਾਇਤੁੱਲਾ|ਹਦਾਇਤੁੱਲਾ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q6347061|Q6347061]]
| [[ਲੇਖਕ:ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ|ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Photograph of Kahn Singh of Nabha.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q6368245|Q6368245]]
| [[ਲੇਖਕ:ਕਰਮ ਸਿੰਘ|ਕਰਮ ਸਿੰਘ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q65396609|Q65396609]]
| [[ਲੇਖਕ:ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ|ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q6792411|Q6792411]]
| [[ਲੇਖਕ:ਸਾਈਂ ਮੌਲਾ ਸ਼ਾਹ|ਮੌਲਾ ਸ਼ਾਹ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Sain Maula Shah.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q692|Q692]]
| [[ਲੇਖਕ:ਵਿਲੀਅਮ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ|ਵਿਲੀਅਮ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Shakespeare.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q7200|Q7200]]
| [[ਲੇਖਕ:ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਪੁਸ਼ਕਿਨ|ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਪੁਸ਼ਕਿਨ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Kiprensky Pushkin.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q7241|Q7241]]
| [[ਲੇਖਕ:ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ|ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Rabindranath Tagore in 1909.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q7243|Q7243]]
| [[ਲੇਖਕ:ਲਿਉ ਤਾਲਸਤਾਏ|ਲਿਉ ਤਾਲਸਤਾਏ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:L.N.Tolstoy Prokudin-Gorsky.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q7245|Q7245]]
| [[ਲੇਖਕ:ਮਾਰਕ ਟਵੇਨ|ਮਾਰਕ ਟਵੇਨ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:MarkTwain.LOC.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q7260822|Q7260822]]
| [[ਲੇਖਕ:ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ|ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Pooran Singh.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q7265733|Q7265733]]
| [[ਲੇਖਕ:ਕਾਦਰਯਾਰ|ਕਾਦਰਯਾਰ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q732446|Q732446]]
| [[ਲੇਖਕ:ਸਚਲ ਸਰਮਸਤ|ਸਚਲ ਸਰਮਸਤ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Hazrat Sachal Sarmast.JPG|center|128px]]
|-
| [[:d:Q81059995|Q81059995]]
| [[ਲੇਖਕ:ਪੰਡਤ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ|ਪੰਡਤ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q81265976|Q81265976]]
| [[ਲੇਖਕ:ਬਰਕਤ ਸਿੰਘ ਅਨੰਦ|ਬਰਕਤ ਸਿੰਘ ਅਨੰਦ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q81576|Q81576]]
| [[ਲੇਖਕ:ਰਸ਼ੀਦ ਜਹਾਂ|ਰਸ਼ੀਦ ਜਹਾਂ]]
| ''[[:d:Q6581072|ਨਾਰੀ]]''
| 
|-
| [[:d:Q83322|Q83322]]
| [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Mural painting of Guru Nanak from Gurdwara Baba Atal Rai.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q87346367|Q87346367]]
| [[ਲੇਖਕ:ਬਾਬੂ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ|ਬਾਬੂ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q87408047|Q87408047]]
| [[ਲੇਖਕ:ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਣੀ|ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਣੀ]]
| 
| 
|-
| [[:d:Q87408093|Q87408093]]
| [[ਲੇਖਕ:ਬਲਬੀਰ ਢਿੱਲੋਂ|ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q87408045|Q87408045]]
| [[ਲੇਖਕ:ਬਲਵੰਤ ਚੌਹਾਨ|ਬਲਵੰਤ ਚੌਹਾਨ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q905|Q905]]
| [[ਲੇਖਕ:ਫ਼ਰਾਂਜ਼ ਕਾਫ਼ਕਾ|ਫ਼ਰਾਂਜ਼ ਕਾਫ਼ਕਾ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Franz Kafka, 1923.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q9061|Q9061]]
| [[ਲੇਖਕ:ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ|ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Karl Marx 001 restored.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q930489|Q930489]]
| [[ਲੇਖਕ:ਯੋਸ਼ੀਕੀ ਹਯਾਮਾ|ਯੋਸ਼ੀਕੀ ਹਯਾਮਾ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Yoshiki Hayama.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q9327|Q9327]]
| [[ਲੇਖਕ:ਮੋਪਾਸਾਂ|ਮੋਪਾਂਸਾ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Maupassant par Nadar.jpg|center|128px]]
|-
| [[:d:Q96141534|Q96141534]]
| [[ਲੇਖਕ:ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਭੌਰ|ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਭੌਰ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q20607826|Q20607826]]
| [[ਲੇਖਕ:ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ|ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਕਾਮਿਲ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q136099836|Q136099836]]
| [[ਲੇਖਕ:ਜਿਤੇਸ਼ ਤਾਂਗੜੀ|ਜਿਤੇਸ਼ ਤਾਂਗੜੀ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q136100973|Q136100973]]
| [[ਲੇਖਕ:ਭਾਈ ਹਰਿੰਦਰ|ਭਾਈ ਹਰਿੰਦਰ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q136436115|Q136436115]]
| [[ਲੇਖਕ:ਨਿਰਮਲ ਬਰਾੜ|ਨਿਰਮਲ ਬਰਾੜ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q130564248|Q130564248]]
| [[ਲੇਖਕ:ਲਾਹੌਰਾ ਸਿੰਘ ਮੁਸੱਵਰ|ਲਾਹੌਰਾ ਸਿੰਘ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q139817324|Q139817324]]
| [[ਲੇਖਕ:ਲੱਖ ਸ਼ਾਹ|ਲੱਖ ਸ਼ਾਹ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
|-
| [[:d:Q5284740|Q5284740]]
| [[ਲੇਖਕ:ਡਾਕਟਰ ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਕਾਲੇਪਾਣੀ|ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਕਾਲੇਪਾਣੀ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [[ਤਸਵੀਰ:Diwan singh kalpeni.png|center|128px]]
|}
{{Wikidata list end}}</text>
      <sha1>ei4z21ctzu0i3j5gbq7s1a94v94xc1w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਿਕੀਸਰੋਤ:ਲੇਖਕ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>34296</id>
    <revision>
      <id>220140</id>
      <parentid>218540</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T09:14:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>947</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>220140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32282" sha1="eb3g7ywxgcraeuwqpi5yvir0huwwz7d" xml:space="preserve">for the list of punjabi authors in public domain, [[d:Wikidata:WikiProject Punjab/Lists/Literature/Punjabi Authors in Public Domain|See Here]]
{{Wikidata list|sparql=
SELECT ?item
WHERE {
?item wdt:P31 wd:Q5 . # all humans
    [] schema:about ?item; schema:isPartOf &lt;https://pa.wikisource.org/&gt;; schema:name ?ws . # who have author pages in Punjabi Wikisource
}
|columns=number:#,item:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਆਈਟਮ,label:ਨਾਂ,p21,P214,p18
|sort=label
}}
{| class='wikitable sortable'
! #
! ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਆਈਟਮ
! ਨਾਂ
! ਲਿੰਗ
! ਵੀਆਈਏਐੱਫ ਆਈਡੀ
! ਤਸਵੀਰ
|-
| style='text-align:right'| 1
| [[:d:Q20605168|Q20605168]]
| [[ਲੇਖਕ:ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ|ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| [[ਤਸਵੀਰ:Amarjit Chandan.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 2
| [[:d:Q31787730|Q31787730]]
| [[ਲੇਖਕ:ਅਮਾਮ ਬਖ਼ਸ਼|ਅਮਾਮ ਬਖ਼ਸ਼]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 3
| [[:d:Q23434|Q23434]]
| [[ਲੇਖਕ:ਅਰਨੈਸਟ ਹੈਮਿੰਗਵੇ|ਅਰਨੈਸਟ ਹੈਮਿੰਗਵੇ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/97006051 97006051]
| [[ਤਸਵੀਰ:ErnestHemingway.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 4
| [[:d:Q4724829|Q4724829]]
| [[ਲੇਖਕ:ਅਲੀ ਹੈਦਰ ਮੁਲਤਾਨੀ|ਅਲੀ ਹੈਦਰ ਮੁਲਤਾਨੀ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 5
| [[:d:Q7200|Q7200]]
| [[ਲੇਖਕ:ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਪੁਸ਼ਕਿਨ|ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਪੁਸ਼ਕਿਨ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/66477450 66477450]
| [[ਤਸਵੀਰ:Kiprensky Pushkin.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 6
| [[:d:Q107013029|Q107013029]]
| [[ਲੇਖਕ:ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ|ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 7
| [[:d:Q42831|Q42831]]
| [[ਲੇਖਕ:ਇਵਾਨ ਤੁਰਗਨੇਵ|ਇਵਾਨ ਤੁਰਗਨੇਵ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/41847346 41847346]
| [[ਤਸਵੀਰ:Turgenev by Repin.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 8
| [[:d:Q43423|Q43423]]
| [[ਲੇਖਕ:ਈਸਪ|ਈਸਪ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/100165533 100165533]&lt;br/&gt;[https://viaf.org/viaf/100165546 100165546]&lt;br/&gt;[https://viaf.org/viaf/1129154381049930292197 1129154381049930292197]&lt;br/&gt;[https://viaf.org/viaf/12145857061922921707 12145857061922921707]&lt;br/&gt;[https://viaf.org/viaf/125158790747738852812 125158790747738852812]&lt;br/&gt;[https://viaf.org/viaf/217145542717396642205 217145542717396642205]&lt;br/&gt;[https://viaf.org/viaf/248167803564117772612 248167803564117772612]&lt;br/&gt;[https://viaf.org/viaf/269167803564417772623 269167803564417772623]&lt;br/&gt;[https://viaf.org/viaf/2704168049031938410007 2704168049031938410007]&lt;br/&gt;[https://viaf.org/viaf/294159474317527662609 294159474317527662609]&lt;br/&gt;[https://viaf.org/viaf/3543154260822524480009 3543154260822524480009]&lt;br/&gt;[https://viaf.org/viaf/596144647707005091731 596144647707005091731]&lt;br/&gt;[https://viaf.org/viaf/64013451 64013451]&lt;br/&gt;[https://viaf.org/viaf/642159477999227990003 642159477999227990003]
| [[ਤਸਵੀਰ:Aesop pushkin01.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 9
| [[:d:Q18031683|Q18031683]]
| [[ਲੇਖਕ:ਈਸ਼ਵਰ ਚੰਦਰ ਨੰਦਾ|ਈਸ਼ਵਰ ਚੰਦਰ ਨੰਦਾ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/77235706 77235706]
| [[ਤਸਵੀਰ:IC (Ishwar Chander) Nanda in 1950s.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 10
| [[:d:Q35900|Q35900]]
| [[ਲੇਖਕ:ਉਮਰ ਖ਼ਯਾਮ|ਉਮਰ ਖ਼ਯਾਮ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/100210377 100210377]
| [[ਤਸਵੀਰ:Omar Khayyam2.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 11
| [[:d:Q5685|Q5685]]
| [[ਲੇਖਕ:ਐਂਤਨ ਚੈਖਵ|ਐਂਤਨ ਚੈਖਵ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/95216565 95216565]
| [[ਤਸਵੀਰ:Anton Chekhov with bow-tie sepia image.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 12
| [[:d:Q16867|Q16867]]
| [[ਲੇਖਕ:ਐਡਗਰ ਐਲਨ ਪੋ|ਐਡਗਰ ਐਲਨ ਪੋ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/60351476 60351476]
| [[ਤਸਵੀਰ:Edgar Allan Poe, circa 1849, restored, squared off.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 13
| [[:d:Q172788|Q172788]]
| [[ਲੇਖਕ:ਓ ਹੈਨਰੀ|ਓ ਹੈਨਰੀ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/46770914 46770914]
| [[ਤਸਵੀਰ:William Sydney Porter by doubleday.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 14
| [[:d:Q30875|Q30875]]
| [[ਲੇਖਕ:ਔਸਕਰ ਵਾਈਲਡ|ਔਸਕਰ ਵਾਈਲਡ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/34464414 34464414]
| [[ਤਸਵੀਰ:Oscar Wilde by Napoleon Sarony. Three-quarter-length photograph, seated.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 15
| [[:d:Q87408047|Q87408047]]
| [[ਲੇਖਕ:ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਣੀ|ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਣੀ]]
| 
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 16
| [[:d:Q6368245|Q6368245]]
| [[ਲੇਖਕ:ਕਰਮ ਸਿੰਘ|ਕਰਮ ਸਿੰਘ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/40819928 40819928]
| 
|-
| style='text-align:right'| 17
| [[:d:Q7265733|Q7265733]]
| [[ਲੇਖਕ:ਕਾਦਰਯਾਰ|ਕਾਦਰਯਾਰ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/75252074 75252074]
| 
|-
| style='text-align:right'| 18
| [[:d:Q6347061|Q6347061]]
| [[ਲੇਖਕ:ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ|ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/66643146 66643146]
| [[ਤਸਵੀਰ:Photograph of Kahn Singh of Nabha.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 19
| [[:d:Q9061|Q9061]]
| [[ਲੇਖਕ:ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ|ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/49228757 49228757]
| [[ਤਸਵੀਰ:Karl Marx 001 restored.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 20
| [[:d:Q20605976|Q20605976]]
| [[ਲੇਖਕ:ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਆਰਿਫ਼|ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਆਰਿਫ਼]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/45856298 45856298]
| 
|-
| style='text-align:right'| 21
| [[:d:Q230476|Q230476]]
| [[ਲੇਖਕ:ਕੇਟ ਸ਼ੋਪਨ|ਕੇਟ ਸ਼ੋਪਨ]]
| ''[[:d:Q6581072|ਨਾਰੀ]]''
| [https://viaf.org/viaf/46758932 46758932]
| [[ਤਸਵੀਰ:Kate Chopin.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 22
| [[:d:Q270632|Q270632]]
| [[ਲੇਖਕ:ਕੈਥਰੀਨ ਮੈਂਸਫੀਲਡ|ਕੈਥਰੀਨ ਮੈਂਸਫੀਲਡ]]
| ''[[:d:Q6581072|ਨਾਰੀ]]''
| [https://viaf.org/viaf/41843502 41843502]
| [[ਤਸਵੀਰ:Katherine Mansfield (no signature).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 23
| [[:d:Q60803|Q60803]]
| [[ਲੇਖਕ:ਖ਼ਵਾਜਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਫ਼ਰੀਦ|ਖਵਾਜਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਫ਼ਰੀਦ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/49416501 49416501]
| 
|-
| style='text-align:right'| 24
| [[:d:Q47737|Q47737]]
| [[ਲੇਖਕ:ਖ਼ਲੀਲ ਜਿਬਰਾਨ|ਖ਼ਲੀਲ ਜਿਬਰਾਨ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/88896061 88896061]
| [[ਤਸਵੀਰ:Kahlil Gibran 1913.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 25
| [[:d:Q20606273|Q20606273]]
| [[ਲੇਖਕ:ਪੀਰ ਗ਼ੁਲਾਮ ਜੀਲਾਨੀ|ਗ਼ੁਲਾਮ ਜੀਲਾਨੀ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 26
| [[:d:Q20609264|Q20609264]]
| [[ਲੇਖਕ:ਗ਼ੁਲਾਮ ਰਸੂਲ ਆਲਮਪੁਰੀ|ਗ਼ੁਲਾਮ ਰਸੂਲ ਆਲਮਪੁਰੀ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/1468494 1468494]
| 
|-
| style='text-align:right'| 27
| [[:d:Q20606660|Q20606660]]
| [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਫ਼ਰੈਂਕ|ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਫ਼ਰੈਂਕ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| [[ਤਸਵੀਰ:Gurbax Singh Frank at Amritsar in 2018 02.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 28
| [[:d:Q20606675|Q20606675]]
| [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ|ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| [[ਤਸਵੀਰ:Gurbhajan GIll Portrait.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 29
| [[:d:Q134867400|Q134867400]]
| [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਕੌਰ|ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਕੌਰ]]
| ''[[:d:Q6581072|ਨਾਰੀ]]''
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 30
| [[:d:Q454703|Q454703]]
| [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/11165917 11165917]
| [[ਤਸਵੀਰ:Amardas-Goindwal.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 31
| [[:d:Q369920|Q369920]]
| [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/59320006 59320006]
| [[ਤਸਵੀਰ:Guru Arjan.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 32
| [[:d:Q370204|Q370204]]
| [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/21024361 21024361]
| [[ਤਸਵੀਰ:Guru Angad.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 33
| [[:d:Q312967|Q312967]]
| [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/7403162 7403162]
| [[ਤਸਵੀਰ:Guru Gobind Singh.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 34
| [[:d:Q2019145|Q2019145]]
| [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/27877132 27877132]
| [[ਤਸਵੀਰ:Guru teg bahadur.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 35
| [[:d:Q83322|Q83322]]
| [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/34502973 34502973]
| [[ਤਸਵੀਰ:Mural painting of Guru Nanak from Gurdwara Baba Atal Rai.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 36
| [[:d:Q335353|Q335353]]
| [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/42640192 42640192]
| [[ਤਸਵੀਰ:Guru Ram Das.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 37
| [[:d:Q27950153|Q27950153]]
| [[ਲੇਖਕ:ਚਰਨ ਪੁਆਧੀ|ਚਰਨ ਪੁਆਧੀ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| [[ਤਸਵੀਰ:Charan Puadhi Koharwala Punjabi Poet 33.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 38
| [[:d:Q20606826|Q20606826]]
| [[ਲੇਖਕ:ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ|ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/60474856 60474856]
| 
|-
| style='text-align:right'| 39
| [[:d:Q20607074|Q20607074]]
| [[ਲੇਖਕ:ਜਨਮੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੋਹਲ|ਜਨਮੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੌਹਲ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| [[ਤਸਵੀਰ:Janmeja Singh Johl.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 40
| [[:d:Q136099836|Q136099836]]
| [[ਲੇਖਕ:ਜਿਤੇਸ਼ ਤਾਂਗੜੀ|ਜਿਤੇਸ਼ ਤਾਂਗੜੀ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 41
| [[:d:Q45765|Q45765]]
| [[ਲੇਖਕ:ਜੈਕ ਲੰਡਨ|ਜੈਕ ਲੰਡਨ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/1878155566455313380007 1878155566455313380007]&lt;br/&gt;[https://viaf.org/viaf/46764200 46764200]
| [[ਤਸਵੀਰ:Jack London young.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 42
| [[:d:Q5284740|Q5284740]]
| [[ਲੇਖਕ:ਡਾਕਟਰ ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਕਾਲੇਪਾਣੀ|ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਕਾਲੇਪਾਣੀ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| [[ਤਸਵੀਰ:Diwan singh kalpeni.png|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 43
| [[:d:Q134004281|Q134004281]]
| [[ਲੇਖਕ:ਤਰਸੇਮ ਬਸ਼ਰ|ਤਰਸੇਮ ਬਸ਼ਰ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 44
| [[:d:Q20607826|Q20607826]]
| [[ਲੇਖਕ:ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ|ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਕਾਮਿਲ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/94873272 94873272]
| 
|-
| style='text-align:right'| 45
| [[:d:Q3811239|Q3811239]]
| [[ਲੇਖਕ:ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ|ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/65344897 65344897]
| [[ਤਸਵੀਰ:Teja Singh LCCN2014680975 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 46
| [[:d:Q112072863|Q112072863]]
| [[ਲੇਖਕ:ਡਾ. ਦੇਵੀ ਦਾਸ ਜੀ 'ਹਿੰਦੀ'|ਦੇਵੀ ਦਾਸ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/31321911 31321911]
| 
|-
| style='text-align:right'| 47
| [[:d:Q20608152|Q20608152]]
| [[ਲੇਖਕ:ਨਜਾਬਤ|ਨਜਾਬਤ]]
| 
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 48
| [[:d:Q136436115|Q136436115]]
| [[ਲੇਖਕ:ਨਿਰਮਲ ਬਰਾੜ|ਨਿਰਮਲ ਬਰਾੜ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 49
| [[:d:Q132131245|Q132131245]]
| [[ਲੇਖਕ:ਪਰਮਜੀਤ ਮਾਨ|ਪਰਮਜੀਤ ਮਾਨ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 50
| [[:d:Q96141534|Q96141534]]
| [[ਲੇਖਕ:ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਭੌਰ|ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਭੌਰ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 51
| [[:d:Q7260822|Q7260822]]
| [[ਲੇਖਕ:ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ|ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/2479184 2479184]
| [[ਤਸਵੀਰ:Pooran Singh.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 52
| [[:d:Q65396609|Q65396609]]
| [[ਲੇਖਕ:ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ|ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 53
| [[:d:Q174152|Q174152]]
| [[ਲੇਖਕ:ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ|ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/95216097 95216097]
| [[ਤਸਵੀਰ:Prem chand.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 54
| [[:d:Q81059995|Q81059995]]
| [[ਲੇਖਕ:ਪੰਡਤ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ|ਪੰਡਤ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 55
| [[:d:Q123847379|Q123847379]]
| [[ਲੇਖਕ:ਫ਼ਰਦ ਫ਼ਕੀਰ|ਫਰਦ ਫ਼ਕੀਰ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 56
| [[:d:Q34787|Q34787]]
| [[ਲੇਖਕ:ਫਰੈਡਰਿਕ ਏਂਗਲਜ਼|ਫਰੈਡਰਿਕ ਏਂਗਲਜ਼]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/68928644 68928644]
| [[ਤਸਵੀਰ:Friedrich Engels portrait (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 57
| [[:d:Q905|Q905]]
| [[ਲੇਖਕ:ਫ਼ਰਾਂਜ਼ ਕਾਫ਼ਕਾ|ਫ਼ਰਾਂਜ਼ ਕਾਫ਼ਕਾ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/56611857 56611857]
| [[ਤਸਵੀਰ:Franz Kafka, 1923.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 58
| [[:d:Q20608659|Q20608659]]
| [[ਲੇਖਕ:ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਦੀਨ ਸ਼ਰਫ਼|ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਦੀਨ ਸ਼ਰਫ਼]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/1351221 1351221]
| 
|-
| style='text-align:right'| 59
| [[:d:Q380728|Q380728]]
| [[ਲੇਖਕ:ਫਿਓਦਰ ਸੋਲੋਗਬ|ਫਿਓਦਰ ਸੋਲੋਗਬ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/44305652 44305652]
| [[ਤਸਵੀਰ:Sologub-1909.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 60
| [[:d:Q48545174|Q48545174]]
| [[ਲੇਖਕ:ਫ੍ਰੈਂਕ ਲੁਗਾਰਡ ਬ੍ਰੇਨ|ਫ੍ਰੈਂਕ ਲੁਗਾਰਡ ਬ੍ਰੇਨ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/32800916 32800916]
| 
|-
| style='text-align:right'| 61
| [[:d:Q81265976|Q81265976]]
| [[ਲੇਖਕ:ਬਰਕਤ ਸਿੰਘ ਅਨੰਦ|ਬਰਕਤ ਸਿੰਘ ਅਨੰਦ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 62
| [[:d:Q87408093|Q87408093]]
| [[ਲੇਖਕ:ਬਲਬੀਰ ਢਿੱਲੋਂ|ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 63
| [[:d:Q20608768|Q20608768]]
| [[ਲੇਖਕ:ਬਲਰਾਮ|ਬਲਰਾਮ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| [[ਤਸਵੀਰ:Balram Playwright.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 64
| [[:d:Q31789116|Q31789116]]
| [[ਲੇਖਕ:ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ|ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ]]
| 
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 65
| [[:d:Q87408045|Q87408045]]
| [[ਲੇਖਕ:ਬਲਵੰਤ ਚੌਹਾਨ|ਬਲਵੰਤ ਚੌਹਾਨ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 66
| [[:d:Q3244622|Q3244622]]
| [[ਲੇਖਕ:ਬਾਬਾ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ|ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/212332446 212332446]
| [[ਤਸਵੀਰ:Detail of Baba Farid from a Guler painting showing an imaginary meeting of Sufi saints.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 67
| [[:d:Q87346367|Q87346367]]
| [[ਲੇਖਕ:ਬਾਬੂ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ|ਬਾਬੂ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 68
| [[:d:Q112727019|Q112727019]]
| [[ਲੇਖਕ:ਬਾਵਾ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ|ਬਾਵਾ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 69
| [[:d:Q20608841|Q20608841]]
| [[ਲੇਖਕ:ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ|ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/16150802 16150802]
| 
|-
| style='text-align:right'| 70
| [[:d:Q3351571|Q3351571]]
| [[ਲੇਖਕ:ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ|ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/64805763 64805763]
| 
|-
| style='text-align:right'| 71
| [[:d:Q377881|Q377881]]
| [[ਲੇਖਕ:ਬੰਕਿਮਚੰਦਰ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ|ਬੰਕਿਮਚੰਦਰ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/46770296 46770296]
| [[ਤਸਵੀਰ:Bankimchandra Chattapadhay.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 72
| [[:d:Q312551|Q312551]]
| [[ਲੇਖਕ:ਭਗਤ ਕਬੀਰ|ਭਗਤ ਕਬੀਰ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/262355054 262355054]
| [[ਤਸਵੀਰ:Kabir.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 73
| [[:d:Q377808|Q377808]]
| [[ਲੇਖਕ:ਭਗਤ ਸਿੰਘ|ਭਗਤ ਸਿੰਘ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/95329648 95329648]
| [[ਤਸਵੀਰ:Bhagat Singh 1929.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 74
| [[:d:Q20608916|Q20608916]]
| [[ਲੇਖਕ:ਭਗਵੰਤ ਰਸੂਲਪੁਰੀ|ਭਗਵੰਤ ਰਸੂਲਪੁਰੀ]]
| 
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 75
| [[:d:Q132130150|Q132130150]]
| [[ਲੇਖਕ:ਭਾਈ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ|ਭਾਈ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 76
| [[:d:Q192302|Q192302]]
| [[ਲੇਖਕ:ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ|ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/257162664559355002507 257162664559355002507]&lt;br/&gt;[https://viaf.org/viaf/267309460 267309460]&lt;br/&gt;[https://viaf.org/viaf/438159474201427661393 438159474201427661393]&lt;br/&gt;[https://viaf.org/viaf/816937 816937]
| [[ਤਸਵੀਰ:Bhai Gurdas scribing Adi Granth.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 77
| [[:d:Q3631340|Q3631340]]
| [[ਲੇਖਕ:ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ|ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/266979474 266979474]
| [[ਤਸਵੀਰ:Vir Singh 1972 stamp of India.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 78
| [[:d:Q136100973|Q136100973]]
| [[ਲੇਖਕ:ਭਾਈ ਹਰਿੰਦਰ|ਭਾਈ ਹਰਿੰਦਰ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 79
| [[:d:Q7245|Q7245]]
| [[ਲੇਖਕ:ਮਾਰਕ ਟਵੇਨ|ਮਾਰਕ ਟਵੇਨ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/16444837 16444837]&lt;br/&gt;[https://viaf.org/viaf/305239133 305239133]&lt;br/&gt;[https://viaf.org/viaf/50566653 50566653]&lt;br/&gt;[https://viaf.org/viaf/53367783 53367783]
| [[ਤਸਵੀਰ:MarkTwain.LOC.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 80
| [[:d:Q107000|Q107000]]
| [[ਲੇਖਕ:ਮਿਰਜ਼ਾ ਗ਼ਾਲਿਬ|ਮਿਰਜ਼ਾ ਗ਼ਾਲਿਬ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/7429542 7429542]
| [[ਤਸਵੀਰ:Mirza Ghalib photograph 3.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 81
| [[:d:Q12706|Q12706]]
| [[ਲੇਖਕ:ਮੈਕਸਿਮ ਗੋਰਕੀ|ਮੈਕਸਿਮ ਗੋਰਕੀ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/96998392 96998392]
| [[ਤਸਵੀਰ:Maxim Gorky LOC Restored edit1.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 82
| [[:d:Q9327|Q9327]]
| [[ਲੇਖਕ:ਮੋਪਾਸਾਂ|ਮੋਪਾਂਸਾ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/29537765 29537765]
| [[ਤਸਵੀਰ:Maupassant par Nadar.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 83
| [[:d:Q20609258|Q20609258]]
| [[ਲੇਖਕ:ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ|ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/77726034 77726034]
| 
|-
| style='text-align:right'| 84
| [[:d:Q1001|Q1001]]
| [[ਲੇਖਕ:ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ|ਮੋਹਨਦਾਸ ਕਰਮਚੰਦ ਗਾਂਧੀ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/71391324 71391324]
| [[ਤਸਵੀਰ:Mahatma-Gandhi, studio, 1931.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 85
| [[:d:Q13139853|Q13139853]]
| [[ਲੇਖਕ:ਮੌਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੁਸ਼ਤਾ|ਮੌਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੁਸ਼ਤਾ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 86
| [[:d:Q6792411|Q6792411]]
| [[ਲੇਖਕ:ਸਾਈਂ ਮੌਲਾ ਸ਼ਾਹ|ਮੌਲਾ ਸ਼ਾਹ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| [[ਤਸਵੀਰ:Sain Maula Shah.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 87
| [[:d:Q930489|Q930489]]
| [[ਲੇਖਕ:ਯੋਸ਼ੀਕੀ ਹਯਾਮਾ|ਯੋਸ਼ੀਕੀ ਹਯਾਮਾ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/37715786 37715786]
| [[ਤਸਵੀਰ:Yoshiki Hayama.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 88
| [[:d:Q113726602|Q113726602]]
| [[ਲੇਖਕ:ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬੀਰ|ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬੀਰ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/21277389 21277389]
| 
|-
| style='text-align:right'| 89
| [[:d:Q7241|Q7241]]
| [[ਲੇਖਕ:ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ|ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/24608356 24608356]
| [[ਤਸਵੀਰ:Rabindranath Tagore in 1909.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 90
| [[:d:Q81576|Q81576]]
| [[ਲੇਖਕ:ਰਸ਼ੀਦ ਜਹਾਂ|ਰਸ਼ੀਦ ਜਹਾਂ]]
| ''[[:d:Q6581072|ਨਾਰੀ]]''
| [https://viaf.org/viaf/38513560 38513560]
| 
|-
| style='text-align:right'| 91
| [[:d:Q3812755|Q3812755]]
| [[ਲੇਖਕ:ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ|ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/118970 118970]
| 
|-
| style='text-align:right'| 92
| [[:d:Q111991252|Q111991252]]
| [[ਲੇਖਕ:ਰਿਸ਼ੀ ਹਿਰਦੇਪਾਲ|ਰਿਸ਼ੀ ਹਿਰਦੇਪਾਲ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 93
| [[:d:Q140303|Q140303]]
| [[ਲੇਖਕ:﻿ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ|ਲਾਲਾ ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/35766333 35766333]
| [[ਤਸਵੀਰ:Dhani Ram Chatrik.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 94
| [[:d:Q132130017|Q132130017]]
| [[ਲੇਖਕ:ਲਾਲਾ ਬਿਹਾਰੀਲਾਲ|ਲਾਲਾ ਬਿਹਾਰੀਲਾਲ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 95
| [[:d:Q130564248|Q130564248]]
| [[ਲੇਖਕ:ਲਾਹੌਰਾ ਸਿੰਘ ਮੁਸੱਵਰ|ਲਾਹੌਰਾ ਸਿੰਘ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 96
| [[:d:Q7243|Q7243]]
| [[ਲੇਖਕ:ਲਿਉ ਤਾਲਸਤਾਏ|ਲਿਉ ਤਾਲਸਤਾਏ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/96987389 96987389]
| [[ਤਸਵੀਰ:L.N.Tolstoy Prokudin-Gorsky.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 97
| [[:d:Q1403|Q1403]]
| [[ਲੇਖਕ:ਲੁਇਗੀ ਪਿਰਾਂਡੇਲੋ|ਲੁਈਗੀ ਪਿਰਾਂਦੋਲੋ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/64010465 64010465]
| [[ਤਸਵੀਰ:Luigi Pirandello 1932.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 98
| [[:d:Q23114|Q23114]]
| [[ਲੇਖਕ:ਲੂ ਸ਼ੁਨ|ਲੂ ਸ਼ੁਨ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/29537230 29537230]
| [[ਤਸਵੀਰ:LuXun1930.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 99
| [[:d:Q139817324|Q139817324]]
| [[ਲੇਖਕ:ਲੱਖ ਸ਼ਾਹ|ਲੱਖ ਸ਼ਾਹ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 100
| [[:d:Q3631344|Q3631344]]
| [[ਲੇਖਕ:ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ|ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/317144724 317144724]
| [[ਤਸਵੀਰ:Trilok singh Artist Waris Shah.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 101
| [[:d:Q535|Q535]]
| [[ਲੇਖਕ:ਵਿਕਟਰ ਹਿਊਗੋ|ਵਿਕਟਰ ਹਿਊਗੋ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/9847974 9847974]
| [[ਤਸਵੀਰ:Victor Hugo by Étienne Carjat 1876 - full.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 102
| [[:d:Q692|Q692]]
| [[ਲੇਖਕ:ਵਿਲੀਅਮ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ|ਵਿਲੀਅਮ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/96994048 96994048]
| [[ਤਸਵੀਰ:Shakespeare.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 103
| [[:d:Q156501|Q156501]]
| [[ਲੇਖਕ:ਸਆਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ|ਸਆਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/71500079 71500079]
| [[ਤਸਵੀਰ:Saadat Hasan Manto.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 104
| [[:d:Q732446|Q732446]]
| [[ਲੇਖਕ:ਸਚਲ ਸਰਮਸਤ|ਸਚਲ ਸਰਮਸਤ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/51877896 51877896]
| [[ਤਸਵੀਰ:Hazrat Sachal Sarmast.JPG|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 105
| [[:d:Q128792617|Q128792617]]
| [[ਲੇਖਕ:ਸਤਦੀਪ ਗਿੱਲ|ਸਤਦੀਪ ਗਿੱਲ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| [[ਤਸਵੀਰ:Gill, Satdeep Jan 2020.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 106
| [[:d:Q404622|Q404622]]
| [[ਲੇਖਕ:ਸ਼ਰਤਚੰਦਰ|ਸਰਤ ਚੰਦਰ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/68938788 68938788]
| [[ਤਸਵੀਰ:Sarat Chandra Chattopadhyay portrait.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 107
| [[:d:Q584501|Q584501]]
| [[ਲੇਖਕ:ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ|ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| [[ਤਸਵੀਰ:ShahMuhammad.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 108
| [[:d:Q311526|Q311526]]
| [[ਲੇਖਕ:ਸਾਕੀ|ਸਾਕੀ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/7396805 7396805]
| [[ਤਸਵੀਰ:Hector Hugh Munro.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 109
| [[:d:Q20609760|Q20609760]]
| [[ਲੇਖਕ:ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ|ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/65348016 65348016]
| [[ਤਸਵੀਰ:Sukhdev Madpuri.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 110
| [[:d:Q124145821|Q124145821]]
| [[ਲੇਖਕ:ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਠਿੰਡਾ|ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਠਿੰਡਾ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 111
| [[:d:Q20609773|Q20609773]]
| [[ਲੇਖਕ:ਸੁਖਪਾਲ|ਸੁਖਪਾਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਹਸਰਤ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/16110300 16110300]&lt;br/&gt;[https://viaf.org/viaf/259151170880339091378 259151170880339091378]
| 
|-
| style='text-align:right'| 112
| [[:d:Q20609798|Q20609798]]
| [[ਲੇਖਕ:ਸੁਖਵੰਤ ਹੁੰਦਲ|ਸੁਖਵੰਤ ਹੁੰਦਲ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 113
| [[:d:Q112029965|Q112029965]]
| [[ਲੇਖਕ:ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਲੇਕੇ|ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਲੇਕੇ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 114
| [[:d:Q488539|Q488539]]
| [[ਲੇਖਕ:ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ|ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/54328693 54328693]
| 
|-
| style='text-align:right'| 115
| [[:d:Q134870191|Q134870191]]
| [[ਲੇਖਕ:ਸੰਤ ਸਿੰਘ 'ਅਮਰ'|ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਅਮਰ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 116
| [[:d:Q61119073|Q61119073]]
| [[ਲੇਖਕ:ਹਦਾਇਤੁੱਲਾ|ਹਦਾਇਤੁੱਲਾ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/288593968 288593968]
| 
|-
| style='text-align:right'| 117
| [[:d:Q20610051|Q20610051]]
| [[ਲੇਖਕ:ਹਰਦਿਲਬਾਗ਼ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ|ਹਰਦਿਲਬਾਗ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 118
| [[:d:Q112031529|Q112031529]]
| [[ਲੇਖਕ:ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ 'ਹਰਲਾਜ'|ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ 'ਹਰਲਾਜ']]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/10154681973647862954 10154681973647862954]
| [[ਤਸਵੀਰ:Harnam singh harlaaj.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 119
| [[:d:Q20610081|Q20610081]]
| [[ਲੇਖਕ:ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਨਰੂਲਾ|ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਨਰੂਲਾ]]
| 
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 120
| [[:d:Q20610183|Q20610183]]
| [[ਲੇਖਕ:ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੂਪ|ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੂਪ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 121
| [[:d:Q5673|Q5673]]
| [[ਲੇਖਕ:ਹਾਂਸ ਕ੍ਰਿਸਚਨ ਆਂਡਰਸਨ|ਹਾਂਸ ਕ੍ਰਿਸਚੀਅਨ ਐਂਡਰਸਨ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/4925902 4925902]
| [[ਤਸਵੀਰ:Hans Christian Andersen by Thora Hallager 1869.jpg|center|128px]]
|-
| style='text-align:right'| 122
| [[:d:Q5678981|Q5678981]]
| [[ਲੇਖਕ:ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ|ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ]]
| ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]''
| [https://viaf.org/viaf/314845355 314845355]
| 
|}
{{Wikidata list end}}</text>
      <sha1>eb3g7ywxgcraeuwqpi5yvir0huwwz7d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਗ਼ੁਲਬੀਨ - ਦ ਕਲਾਈਡੋਸਕੋਪ.pdf/6</title>
    <ns>250</ns>
    <id>57447</id>
    <revision>
      <id>220067</id>
      <parentid>219942</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T12:02:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Satdeep Gill</username>
        <id>13</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>220067</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3159" sha1="6nu16e2y0g6s4axmbhlzo3xbdvo0xdy" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Mulkh Singh&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਆਪਣਾ 'ਕਸੂਰ' ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਨਵਾਂ ਢੂੰਡਣ ਵਿਚ ਉਲਝਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਬੁਨਿਆਦ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪਤੀ ਹੈ। ਸੰਤਾਨ ਅਸਲ ਵਿਚ ਜੀਵ ਦੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸਦਾ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਜੀਵ ਚਾਹੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਹਰ ਹੋਰ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਉਸਨੇ ਵੀ ਘਸਾਈ ਰਗੜਾਈ ਨਾਲ ਆਖਰ ਖਤਮ ਹੋਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪਤੀ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸੈੱਲ ਤੋਂ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹਰ ਜੀਵ ਦੀ ਇਕ ਕੁਦਰਤੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਬਣ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰਾ ਸੂਰਾ ਜੀਵ ਬਣ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਜੇ ਇਹ ਇੱਛਾ ਨਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ 'ਤੇ ਕੋਈ ਜੀਵਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਸੰਤਾਨ ਉਤਪਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਬਣੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਦੇ ਸਹੂਲਤਮਈ ਆਧੁਨਿਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸਗੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਉਸ ਮੁੱਢਲੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਹੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਕੁਦਰਤੀ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਦਰ ਹੁਣ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ। ਉਹ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫਤਾਂ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੂਸਰੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਖਾਜਾ ਬਣਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਸੰਤਾਨ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੀ ਗਿਣਤੀ ਬਚਦੀ ਸੀ। ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ&lt;noinclude&gt;{{rh||7|}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6nu16e2y0g6s4axmbhlzo3xbdvo0xdy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਗ਼ੁਲਬੀਨ - ਦ ਕਲਾਈਡੋਸਕੋਪ.pdf/7</title>
    <ns>250</ns>
    <id>57448</id>
    <revision>
      <id>220068</id>
      <parentid>219945</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T12:04:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Satdeep Gill</username>
        <id>13</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>220068</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3109" sha1="bzmlufsxk2u8pfjytegip7f47sivza9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Mulkh Singh&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਾਂਗ ਮਨੁੱਖ 'ਚ ਵੀ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਦੋ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣੀਆਂ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸਨ (1) ਉਹ ਸੰਭਵ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰੇ (2) ਉਸ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਂਭ ਸੰਭਾਲ ਕਰੇ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋਵੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਨਰ ਭਾਵ ਮਰਦ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ 'ਤੇ ਪੂਰਾ ਉਤਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਔਰਤ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਦੂਸਰੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਅਧੀਨ ਹੋਇਆ।

{{gap}}ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਭਾਵ ਵੱਧ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਪੈਦਾ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਂਭ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਇੱਕ ਵਿਰੋਧਤਾਈ ਹੈ। ਜੇ ਸੰਤਾਨ ਵੱਧ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਓਨੀ ਸਾਂਭ ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਅਤੇ ਜੇ ਸਾਂਭ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪਤੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਵਿਰੋਧਤਾਈ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਪੱਖ ਭਾਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਡੱਡੂ ਮੱਛੀਆਂ ਵਰਗੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਸਾਂਭ ਸੰਭਾਲ ਵਾਲਾ ਪੱਖ ਬਿਲਕੁਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਉਪਰਲੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲਾ ਪੱਖ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸਦੀ ਵਧੇਰੇ ਸਾਂਭ ਸੰਭਾਲ ਵਾਲਾ ਗੁਣਾਤਮਕ ਪੱਖ ਵੱਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪਿਛੇ ਇਹ ਵੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਪੂਰਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣ ਵਿਚ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸਾਧਨ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਬੱਚਾ ਸਾਂਭ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਤੇ ਲੰਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਧ&lt;noinclude&gt;{{rh||8|}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bzmlufsxk2u8pfjytegip7f47sivza9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਗ਼ੁਲਬੀਨ - ਦ ਕਲਾਈਡੋਸਕੋਪ.pdf/8</title>
    <ns>250</ns>
    <id>57449</id>
    <revision>
      <id>220069</id>
      <parentid>219947</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T12:05:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Satdeep Gill</username>
        <id>13</id>
      </contributor>
      <origin>220069</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3034" sha1="nqqzb35iftv7n9mvatqb8sh2ket3cvp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Mulkh Singh&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ਚੁੰਘਾਊ ਵਰਗ ਦੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਾਂਗ ਮਨੁੱਖੀ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਮਾਤਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਬੱਚੇ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਮਾਦਾ ਲਈ {{sic|ਇਕਵੱਲੇ|ਇਕੱਲੇ}} ਤੌਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਲਈ ਜਿੰਮੇਵਾਰ ਨਰ ਉਸ ਦਾ ਪੱਕਾ ਸਾਥੀ ਬਣੇ। ਇਕ ਤੋਂ ਬਹੁਤੇ ਨਰਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਸਥਾਈ ਅਤੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਵਿਚ ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕ ਨਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ।

{{gap}}ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮਨੁੱਖੀ ਨਰ (ਮਰਦ) ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਦੇ ਵੱਧ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਵਧਣ ਫੁੱਲਣ ਦੇ ਮੌਕੇ ਉਨੇ ਹੀ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿੰਨੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਹੋਵੇ। ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇ ਕਿਸੇ ਮਰਦ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸੰਤਾਨ ਇਕੋ ਔਰਤ ਕੋਲ ਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੁਦਰਤੀ ਮਾਰ ਪੈਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਉਹ ਸਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਜੇ ਉਸਦੀ ਸੰਤਾਨ ਅੱਠ ਦਸ ਮਦਾਵਾਂ ਪਾਸ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਦੇ ਬਚੇ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਵਧਣ ਫੁੱਲਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਹ ਗੱਲ ਮੁੜ ਚੇਤੇ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਉਸ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਨਾ ਕਿ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦੇ ਹੁਣ ਵਾਲੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚੋਂ। ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਦੂਜੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਰ ਵਿਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਦਾ ਵਿਚ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਇਕ ਹੀ ਬੀਜ-ਅੰਡ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਰ ਦੀ ਇਹ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ&lt;noinclude&gt;{{rh||9|}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nqqzb35iftv7n9mvatqb8sh2ket3cvp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਗ਼ੁਲਬੀਨ - ਦ ਕਲਾਈਡੋਸਕੋਪ.pdf/9</title>
    <ns>250</ns>
    <id>57450</id>
    <revision>
      <id>220070</id>
      <parentid>219948</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T12:07:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Satdeep Gill</username>
        <id>13</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>220070</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2903" sha1="7bdsguupnubs8w70j73ffakons42cb3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Mulkh Singh&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ਸਮਰੱਥਾ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤੀਆਂ ਮਦਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਖਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

{{gap}}ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਨਰ ਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬਾਂਦਰ ਜਾਤੀ ਦੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹੀ ਸਿੱਟਾ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਾਊ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਰ-ਇੱਕ ਮਾਦਾ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਨਰ-ਬਹੁ ਮਾਦਾ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਵਧੇਰੇ ਹੈ। ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਾਊ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਨੁੱਖ ਅੱਗੇ ਜਿਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ 'ਪ੍ਰਾਈਮੇਟ' ਵਰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਾਈਮੇਟ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬਾਂਦਰ, ਲੰਗੂਰ, ਗਿਬਨ, ਗੁਰੀਲੇ ਅਤੇ ਬਣਮਾਨਸ ਆਦਿ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਚਾਰ ਜੀਵ-ਜਾਤੀਆਂ ਗਿਬਨ, ਮੈਲਾਗਾਸੀ ਲੰਗੂਰ ਤੇ ਦੋ ਬਾਂਦਰ ਨਸਲਾਂ ਓਲਡ ਵਰਲਡ ਬਾਂਦਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕੀ ਬਾਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਕ ਨਰ ਇਕ ਮਾਦਾ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਕੇਵਲ ਗਿਬਨ ਅਤੇ ਮੈਲਾਗਾਸੀ ਲੰਗੂਰ ਹੀ ਪੱਕੇ ਇਕ ਪਤਨੀ-ਵਰਤਾ ਹਨ। (ਸੋਮਾ - ਕੈਂਬ੍ਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ ਹਿਊਮਨ ਐਵੋਲੂਸ਼ਨ)

{{gap}}ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਸਵਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਈਮੇਟ ਵਰਗ ਦੇ ਨਰ ਫਿਰ ਕਿੰਨੀਆਂ ਕੁ ਮਾਦਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਰੀਰਕ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿੰਨੀਆਂ ਕੁ ਮਾਦਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਏਰੀਏ ਵਿਚੋਂ ਖੁਰਾਕ&lt;noinclude&gt;{{rh||10|}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7bdsguupnubs8w70j73ffakons42cb3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਕਿੱਸਾ ਹੀਰ ਲਾਹੌਰੀ.djvu/10</title>
    <ns>250</ns>
    <id>58315</id>
    <revision>
      <id>220075</id>
      <parentid>202231</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T12:59:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gaurav Jhammat</username>
        <id>375</id>
      </contributor>
      <origin>220075</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3409" sha1="f4sudkx8p2mbg3oebd4pt2zcboxcb7x" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Geet Arts&quot; /&gt;{{center|(੬)}}&lt;/noinclude&gt;
{{Block center|&lt;poem&gt;ਲਾਹੌਰੀ ਨਾਲ ਮਿੰਨਤ ਰਾਂਝਾ ਸੇਜ ਸੁਤਾ ਹੋਸੀ ਸੋਈ ਜੋ ਰੱਬ ਨੂੰ ਭਾਉਂਣੀ ਊਂਂ&lt;/poem&gt;}} 

{{center|ਕਹਿਨਾ ਕਵੀਸ਼ਰ }}
{{Block center|&lt;poem&gt;ਇਕ ਦੋ ਘੱੜੀ ਅੰਦਰ ਬੇੜੀ ਪਾਰ ਪਹੁੰਚੀ ਨੀਂਦਰ ਰਾਂਝਣੇ ਜ਼ੋਰ ਘੱਨ ਘਟ ਆਈ 
ਲੁਡਨ ਬੇਖਿਆਲ ਸੀ ਹੀਰ ਨੇੜੇ ਸਈਆਂ ਨਾਲ ਦੌੜੀ ਝਟਪੱਟ ਆਈ 
ਹੱਥ ਪੱਟ ਰੁਖਸਾਰ ਤੇ ਪੱਟ ਸੀਨਾ ਹੀਰ ਪਹਿਨ ਗੁਲਬਦਨ ਤੇ ਪੇਟ ਆਈ 
ਚਿੱਟਾ ਮੁਖੜਾ ਮਾਹ ਤੇ ਜ਼ੁਲਫ ਕਾਲੀ ਕਾਲੀ ਨਾਗਣੀ ਜਿਵੇਂ ਉਲੱਟ ਆਈ 
ਦੇਖ ਸੇਜ ਵੱਲੇ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਕੜਕੀ ਗੜਾ ਬਰਸਨੇ ਨੂੰ ਕੈਰੀ ਘੱਟ ਆਈ 
ਲਾਹੌਰੀ ਆਖ ਜੋ ਲੁਡਨ ਦੀ ਬਾਬ ਕੀਤੀ ਹੀਰ ਸ਼ੇਰਨੀ ਵਾਂਗ ਕਰ ਝੱਟ ਆਈ&lt;/poem&gt;}} 

{{center|ਮਲਾਹ ਦੀ ਦੁਰਗੱਤ|}}
{{Block center|&lt;poem&gt;ਮਾਰੇ ਹੀਰ ਛੱਮਕਾਂ ਨਾਲੇ ਸਬ ਸਈਆਂ ਲੁਡਨ ਮੇਂ ਦਾ ਚੰਮ ਉਧੇੜਿਆ ਏ 
ਮੇਰੀ ਸੇਜ ਉਤੇ ਅੱਜ ਸੌਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸ ਲੁਡਨਾ ਕੌਨ ਸਹੇੜਿਆ ਏ 
ਤੋਬਾ ਤੋਬ ਕਰਦਾ ਰੋ ਰੋ ਕਹੇ ਲੁਡਨ ਹੀਰੇ ਤੁਧ ਦਾ ਕੁਝ ਨ ਫੇੜਿਆ ਏ 
ਲਾਹੌਰੀ ਹੀਰ ਸਈਆਂ ਲੁਡਨ ਪੇਸ਼ ਪਈਆਂ ਸੁਤਾ ਰਾਂਝਨਾ ਕਿਸੇ ਨ ਛੇੜਿਆ ਏ &lt;/poem&gt;}}

{{center|ਜਵਾਬ ਰਾਂਝਾ ਬਾਦ ਬੇਦਾਰੀ}}
{{Block center|&lt;poem&gt;ਰੌਲਾ ਪਿਆ ਖੁਲੀ ਨੀਂਦਰ ਉਠ ਰਾਂਝੇ ਪੱਲਾ ਮੁਖ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਟਾਯਾ ਏ 
ਮੂਹੋਂ ਆਖਿਆ ਸੂ ਗੁਨ੍ਹਾਗਾਰ ਮੈਂ ਹੀ ਏਸ ਮਲਾਹ ਨ ਕੁਝ ਗਵਾਯਾ ਏ 
ਬਖਸ਼ੋ ਏਸ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਜੋ ਕਹੋ ਮੈਂਨੂੰ ਜਿਸ ਨੇ ਸੇਜ ਉਤੇ ਪਾਸਾ ਲਾਯਾ ਏ 
ਨੀਂਦਰ ਆਈ ਰਾਹੀ ਝੱਟ ਅੱਖ ਲਾਈ ਨਾਹੀਂਂ ਪਲੰਘ ਦਾ ਕੁਝ ਘਸਾਯਾ ਏ 
ਤੁਸਾਂ ਕੀ ਐਵੇਂ ਥੋੜੀ ਗੱਲ ਪਿੱਛੇ ਮਾਰ ਮਾਰ ਮਲਾਹ ਉੜਾਯਾ ਏ 
ਲਾਹੌਰੀ ਏੈਡ ਗੁਮਾਨ ਇਸ ਸੇਜ ਦਾ ਏ ਤੁਸਾਂ ਕਹਿਰ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਮਾਯਾ ਏ&lt;/poem&gt;}} 

{{center|ਰਾਂਝੇ ਨੂੰ ਦੇਖਕੇ ਹੀਰ ਮਸਤ ਹੋਈ}}
{{Block center|&lt;poem&gt;ਨੈਣ ਰਾਂਂਝਣੇ ਦੇ ਹੁਸਨ ਹੀਰ ਵੇਖਣ ਹੱਸ ਕੇ ਅੱਖੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹੀਰ ਦੋਵੇਂ 
ਸੀਨਾ ਚੀਰਕੇ ਜਿਗਰ ਥੀਂ ਪਾਰ ਹੋਏ ਐਸੇ ਨਿਗਾਹ ਵਾਲੇ ਚੱਲੇ ਤੀਰ ਦੋਵੇਂ 
ਜ਼ਾਹਿਰ ਗੱਲ ਕਲਾਮ ਨ ਮੂਲ ਹੋਈ ਬਾਤਨ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਖੰਡ ਖੀਰ ਦੋਵੇਂ 
ਲਾਹੌਰੀ ਉਠਕੇ ਰਹੇ ਨ ਜਾਣ ਜੋਗੇ ਐਸੇ ਇਸ਼ਕ ਕੀਤੇ ਦਾਮਨਗੀਰ ਦੋਵੇਂ&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f4sudkx8p2mbg3oebd4pt2zcboxcb7x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਕਿੱਸਾ ਹੀਰ ਲਾਹੌਰੀ.djvu/12</title>
    <ns>250</ns>
    <id>58448</id>
    <revision>
      <id>220088</id>
      <parentid>202238</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T13:39:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gaurav Jhammat</username>
        <id>375</id>
      </contributor>
      <origin>220088</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3607" sha1="3iudoq0jy47hvgpk73817emdoqybcwx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Geet Arts&quot; /&gt;{{center|(੮)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;ਤੂੰ ਵੀਂ ਰੱਬ ਰਸੂਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਪੱਕਾ ਕੌੌਲ ਦੇਹ ਦਿਲਬਰਾ ਜਾਨੀਆਂ ਵੇ 
ਚੱਲ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਤੇਰੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਘਰ ਕੋਈ ਤਦਬੀਰ ਬਣਾਨੀਆਂ ਵੇ 
ਚਾਰੂ ਮਹੀਂ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਭਾਲ ਲਯਾਂਦਾ ਮਾਂ ਬਾਪ ਨੂੰ ਏਹ ਸੁਣਾਨੀਆਂ ਵੇ 
ਲਾਹੌਰੀ ਹੀਰ ਲਡਿੱਕੜੀ ਮਾਪਿਆਂ ਥੀਂ ਜੋ ਕਹਨੀਆਂ ਸੋਈ ਮਨਾਨੀਆਂ ਵੇ&lt;/poem&gt;}} 

{{center|ਹੀਰ ਦੀ ਮਿੰਨਤ ਮੰਨ ਕੇ ਰਾਂਝੇ ਦਾ ਜਵਾਬ}} 
{{Block center|&lt;poem&gt;ਮੈਂ ਰੱਬ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੌਲ ਦਿੱਤਾ ਮੱਝੀਂ ਚਾਰਸਾਂ ਜਾਨ ਕੁਰਬਾਂਨ ਹੀਰੇ 
ਚੂੰਡਾ ਰੰਨ ਦਾਹੜੀ ਮੁਛ ਪੱਗ ਵਾਲੇ ਰਹੇ ਮਰਦ ਦੀ ਇਕ ਜ਼ਬਾਨ ਹੀਰੇ 
ਅੱਖੀਂ ਲਾਈਆਂ ਦਾ ਵੇਲਾ ਯਾਦ ਰੱਖੀਂ ਜਾਈਂ ਛਡ ਨ ਦੀਨ ਈਮਾਨ ਹੀਰੇ 
ਜੇਹੜਾ ਇਸ਼ਕ ਥੀਂ ਥਿੜਕਿਆ ਮੂੰਹ ਕਾਲਾ ਢੋਈ ਮਿਲੇ ਨਾਂ ਉਸ ਜਹਾਂਨ ਹੀਰੇ 
ਜੇਹੜੇ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਰਮਜ਼ ਥੀਂ ਹੋਣ ਵਾਕਫ਼ ਦੇਵਨ ਸੀਸ ਤੇ ਭੇਤ ਛਪਾਨ ਹੀਰੇ 
ਦੀਦ ਯਾਰ ਕਾਰਨ ਆਸ਼ਕ ਚੜ੍ਹਨ ਸੂਲੀ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਖੱਲ ਲੁੁਹਾਂਣ ਹੀਰੇ 
ਆਸ਼ਕ ਨੈਣਾਂ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਲਾ ਬੈਠੇ ਇਸ਼ਕ ਰੱਬ ਦਾ ਇਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੀਰੇ 
ਸਾਬਤ ਕਦਮ ਰਹੇ ਰਾਹੇ ਇਸ਼ਕ ਅੰਦਰ ਹੋਵੇ ਰੱਬ ਜਿਸਤੇ ਮੇਹਰਬਾਂਨ ਹੀਰੇ 
ਮੈਂ ਤਖਤ ਹਜ਼ਾਰਿਉਂ ਝੰਗ ਦੀ ਤੂੰ ਰੱਬ ਮੇਲ ਕੀਤਾ ਏਥੇ ਆਣ ਹੀਰੇ 
ਲਾਹੌਰੀ ਕੇਹਾ ਅੱਛਾ ਰਲਕੇ ਕਟ ਲਈਏ ਕੋਈ ਘੜੀ ਦੀ ਹੈ ਗੁਜ਼ਰਾਨ ਹੀਰੇ&lt;/poem&gt;}} 

{{center|ਹੀਰ ਦਾ ਰਾਂਝੇ ਨੂੰ ਘਰ ਲੈ ਜਾਣਾ}} 
{{Block center|&lt;poem&gt;ਗੱਲਾਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਨਾਲ ਪਰਚਾ ਰਾਂਝਾ ਘਰ ਨੂੰ ਨਾਲ ਈ ਹੀਰ ਲੈ ਆਈ ਏ ਜੀ 
ਸੈਨਤ ਨਾਲ ਚਾ ਦਸਿੱਯਾ ਬਾਪ ਚੂਚਕ ਰਾਂਝੇ ਦੁਆ ਸਲਾਮ ਬੁਲਾਈ ਏ ਜੀ 
ਸ਼ਕਲ ਦੇਖ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੀ ਚੂਚਕੇ ਨੇ ਮੂੰਹੋਂ ਆਖਿਆ ਏ ਬਹਿ ਜਾਈਏ ਜੀ 
ਅੰਦਰ ਮਾਂ ਪਯਾਰੀ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਤੇ ਸਾਰੀ ਹੀਰ ਨੇ ਗੱਲ ਸਮਝਾਈ ਏ ਜੀ 
ਮਲਕੀ ਬੈਠ ਚੂਚਕ ਦੋਹਾਂ ਪੁਛਿਆ ਏ ਤੈੈਂਡਾ ਵਤਨ ਕੀ ਜ਼ਾਤ ਫ਼ੁਰਮਾਈਏ ਜੀ 
ਵਤਨ ਤਖ਼ਤ ਹਜ਼ਾਰਾ ਤੇ ਜ਼ਾਤ ਰਾਂਝਾ ਕਿਸਮਤ ਲਿਆਏ ਜਾ ਦਿਖਾਈ ਏ ਜੀ 
ਕਰੋ ਮੇਹਰਬਾਨੀ ਕੋਈ ਕਾਰ ਦੱਸੋ ਕਰੀਏ ਹੀਲੜਾ ਤੇ ਟੁਕੜਾ ਖਾਈਏ ਜੀ 
ਹੀਰ ਝੱਟ ਬੋਲੀ ਹੋਰ ਕਾਰ ਕੀ ਏ ਏਹਨੂੰ ਮੱਝੀਆਂ ਦੇ ਮਗਰ ਲਾਈਏ ਜੀ 
ਚੂਚਕ ਆਖਿਆਏ ਤੈਂਨੂੰ ਕਾਰ ਦਿਤੀ ਮੰਗੂ ਅਸਾਂ ਦਾ ਨਿੱਤ ਚਰਾਈਏ ਜੀ&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3iudoq0jy47hvgpk73817emdoqybcwx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>220089</id>
      <parentid>220088</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T13:40:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gaurav Jhammat</username>
        <id>375</id>
      </contributor>
      <origin>220089</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3604" sha1="53yapbxx8z3n4bjy2puamknxx0tbopl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Geet Arts&quot; /&gt;{{center|(੮)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;ਤੂੰ ਵੀਂ ਰੱਬ ਰਸੂਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਪੱਕਾ ਕੌੌਲ ਦੇਹ ਦਿਲਬਰਾ ਜਾਨੀਆਂ ਵੇ 
ਚੱਲ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਤੇਰੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਘਰ ਕੋਈ ਤਦਬੀਰ ਬਣਾਨੀਆਂ ਵੇ 
ਚਾਰੂ ਮਹੀਂ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਭਾਲ ਲਯਾਂਦਾ ਮਾਂ ਬਾਪ ਨੂੰ ਏਹ ਸੁਣਾਨੀਆਂ ਵੇ 
ਲਾਹੌਰੀ ਹੀਰ ਲਡਿੱਕੜੀ ਮਾਪਿਆਂ ਥੀਂ ਜੋ ਕਹਨੀਆਂ ਸੋਈ ਮਨਾਨੀਆਂ ਵੇ&lt;/poem&gt;}} 

{{center|ਹੀਰ ਦੀ ਮਿੰਨਤ ਮੰਨ ਕੇ ਰਾਂਝੇ ਦਾ ਜਵਾਬ}} 
{{Block center|&lt;poem&gt;ਮੈਂ ਰੱਬ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੌਲ ਦਿੱਤਾ ਮੱਝੀਂ ਚਾਰਸਾਂ ਜਾਨ ਕੁਰਬਾਂਨ ਹੀਰੇ 
ਚੂੰਡਾ ਰੰਨ ਦਾਹੜੀ ਮੁਛ ਪੱਗ ਵਾਲੇ ਰਹੇ ਮਰਦ ਦੀ ਇਕ ਜ਼ਬਾਨ ਹੀਰੇ 
ਅੱਖੀਂ ਲਾਈਆਂ ਦਾ ਵੇਲਾ ਯਾਦ ਰੱਖੀਂ ਜਾਈਂ ਛਡ ਨ ਦੀਨ ਈਮਾਨ ਹੀਰੇ 
ਜੇਹੜਾ ਇਸ਼ਕ ਥੀਂ ਥਿੜਕਿਆ ਮੂੰਹ ਕਾਲਾ ਢੋਈ ਮਿਲੇ ਨਾਂ ਉਸ ਜਹਾਂਨ ਹੀਰੇ 
ਜੇਹੜੇ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਰਮਜ਼ ਥੀਂ ਹੋਣ ਵਾਕਫ਼ ਦੇਵਨ ਸੀਸ ਤੇ ਭੇਤ ਛਪਾਨ ਹੀਰੇ 
ਦੀਦ ਯਾਰ ਕਾਰਨ ਆਸ਼ਕ ਚੜ੍ਹਨ ਸੂਲੀ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਖੱਲ ਲੁੁਹਾਂਣ ਹੀਰੇ 
ਆਸ਼ਕ ਨੈਣਾਂ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਲਾ ਬੈਠੇ ਇਸ਼ਕ ਰੱਬ ਦਾ ਇਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੀਰੇ 
ਸਾਬਤ ਕਦਮ ਰਹੇ ਰਾਹੇ ਇਸ਼ਕ ਅੰਦਰ ਹੋਵੇ ਰੱਬ ਜਿਸਤੇ ਮੇਹਰਬਾਂਨ ਹੀਰੇ 
ਮੈਂ ਤਖਤ ਹਜ਼ਾਰਿਉਂ ਝੰਗ ਦੀ ਤੂੰ ਰੱਬ ਮੇਲ ਕੀਤਾ ਏਥੇ ਆਣ ਹੀਰੇ 
ਲਾਹੌਰੀ ਕੇਹਾ ਅੱਛਾ ਰਲਕੇ ਕਟ ਲਈਏ ਕੋਈ ਘੜੀ ਦੀ ਹੈ ਗੁਜ਼ਰਾਨ ਹੀਰੇ&lt;/poem&gt;}} 

{{center|ਹੀਰ ਦਾ ਰਾਂਝੇ ਨੂੰ ਘਰ ਲੈ ਜਾਣਾ}} 
{{Block center|&lt;poem&gt;ਗੱਲਾਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਨਾਲ ਪਰਚਾ ਰਾਂਝਾ ਘਰ ਨੂੰ ਨਾਲ ਈ ਹੀਰ ਲੈ ਆਈਏ ਜੀ 
ਸੈਨਤ ਨਾਲ ਚਾ ਦਸਿੱਯਾ ਬਾਪ ਚੂਚਕ ਰਾਂਝੇ ਦੁਆ ਸਲਾਮ ਬੁਲਾਈਏ ਜੀ 
ਸ਼ਕਲ ਦੇਖ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੀ ਚੂਚਕੇ ਨੇ ਮੂੰਹੋਂ ਆਖਿਆ ਏ ਬਹਿ ਜਾਈਏ ਜੀ 
ਅੰਦਰ ਮਾਂ ਪਯਾਰੀ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਤੇ ਸਾਰੀ ਹੀਰ ਨੇ ਗੱਲ ਸਮਝਾਈਏ ਜੀ 
ਮਲਕੀ ਬੈਠ ਚੂਚਕ ਦੋਹਾਂ ਪੁਛਿਆ ਏ ਤੈੈਂਡਾ ਵਤਨ ਕੀ ਜ਼ਾਤ ਫ਼ੁਰਮਾਈਏ ਜੀ 
ਵਤਨ ਤਖ਼ਤ ਹਜ਼ਾਰਾ ਤੇ ਜ਼ਾਤ ਰਾਂਝਾ ਕਿਸਮਤ ਲਿਆਏ ਜਾ ਦਿਖਾਈਏ ਜੀ 
ਕਰੋ ਮੇਹਰਬਾਨੀ ਕੋਈ ਕਾਰ ਦੱਸੋ ਕਰੀਏ ਹੀਲੜਾ ਤੇ ਟੁਕੜਾ ਖਾਈਏ ਜੀ 
ਹੀਰ ਝੱਟ ਬੋਲੀ ਹੋਰ ਕਾਰ ਕੀ ਏ ਏਹਨੂੰ ਮੱਝੀਆਂ ਦੇ ਮਗਰ ਲਾਈਏ ਜੀ 
ਚੂਚਕ ਆਖਿਆ ਏ ਤੈਂਨੂੰ ਕਾਰ ਦਿਤੀ ਮੰਗੂ ਅਸਾਂ ਦਾ ਨਿੱਤ ਚਰਾਈਏ ਜੀ&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>53yapbxx8z3n4bjy2puamknxx0tbopl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਕਿੱਸਾ ਹੀਰ ਲਾਹੌਰੀ.djvu/13</title>
    <ns>250</ns>
    <id>59560</id>
    <revision>
      <id>220090</id>
      <parentid>202239</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T13:41:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gaurav Jhammat</username>
        <id>375</id>
      </contributor>
      <origin>220090</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3486" sha1="n11joz97ab6v615jrd6doitixlc8v7r" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Geet Arts&quot; /&gt;{{center|(੯)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;ਲਾਹੌਰੀ ਨੇਕ ਨੀਯੱਤ ਹੋ ਕੇ ਉਮਰ ਕੱਟੋ ਕੋਈ ਖੋਟਣੀ ਨਹੀਂ ਬੁਰਿਆਈਏ ਜੀ&lt;/poem&gt;}} 

{{center|ਹੀਰ ਦਾ ਰਾਂਝੇ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਦੇਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ}} 
{{Block center|&lt;poem&gt;ਮਾਏ ਦੇਹ ਰੋਟੀ ਝੱਬ ਰਾਂਂਝਣੇ ਨੂੰ ਪਈ ਸ਼ਾਮ ਸਵੇਰ ਦਾ ਭੁੱਖੜਾ ਏ 
ਮਲਕੀ ਆਖਿਆ ਏ ਲੈ ਖਾਹ ਬੀਬਾ ਹਾਜ਼ਰ ਜੇਹਾ ਪੱਕਾ ਮਿੱਸਾ ਰੁੱਖੜਾ ਏ 
ਏਹ ਉਮਰ ਤੇ ਘਰੋਂ ਪਰਦੇਸ ਆਯਾ ਖਬਰੇ ਕੀ ਬਣਿਆ ਇਹਨੂੰ ਦੁੱਖੜਾ ਏ 
ਲਾਹੌਰੀ ਮੰਜ਼ਲਾਂ ਮਾਰ ਹੈਰਾਨ ਕੀਤਾ ਸੁਕੇ ਹੋਠ ਕੁਮਲਾ ਗਿਆ ਮੁੱਖੜਾ ਏ&lt;/poem&gt;}} 

{{center|ਕਹਿਣਾ ਕਵੀਸ਼ਰ}} 
{{Block center|&lt;poem&gt;ਬਿਨਾਂ ਰੋਟੀਓਂ ਰੱਬ ਨ ਯਾਦ ਆਵੇ ਬਿਨਾਂ ਰੋਟੀਓਂ ਬਾਤ ਨ ਭਾਉਂਦੀ ਏ 
ਬਿਨਾਂ ਰੋਟੀਓਂ ਚੈਨ ਆਰਾਮ ਨਾਹੀਂ ਬਿਨਾਂ ਰੋਟੀਓਂ ਨੀਂਦ ਨ ਆਉਂਦੀ ਏ 
ਬਿਨਾਂ ਰੋਟੀਓਂ ਧਰਮ ਈਂਮਾਨ ਨਾਹੀਂ ਭੁਖ ਸ਼ਰਮ ਹਯਾ ਗਵਾਉਂਦੀ ਏ 
ਲਾਹੌਰੀ ਕੇਹਾ ਰੋਟੀ ਏਸ ਜਹਾਨ ਅੰਦਰ ਜੋ ਚਾਹੇ ਸਾਈਆਂ ਸੋ ਕਰਾਉਂਦੀ ਏ&lt;/poem&gt;}} 

{{center|ਕਹਿਣਾ ਕਵੀਸ਼ਰ ਹੋਰ}}
{{Block center|&lt;poem&gt;ਕਰਦਾ ਕਾਰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨ ਕੋਈ ਹੀਲਾ ਜੇ ਨਾਂ ਲਾਂਵਦਾ ਰਬ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਭੁੱਖ 
ਪੈਦਾਵਾਰ ਜੋ ਜੀਵ ਜਹਾਨ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ ਜ਼ੇਰ ਇਨਸਾਨ ਹੈਵਾਨ ਨੂੰ ਭੁੱਖ 
ਜਿੱਥੋਂ ਤੀਕ ਆਸਮਾਨ ਜ਼ਮੀਂਨ ਵਸੋਂ ਥਾਂ ਥਾਂ ਚਮੜੀ ਸਾਰੇ ਜਹਾਨ ਨੂੰ ਭੁੱਖ 
ਭੱਠ ਝੋਕਿਆ ਲਿਖਿਆ ਵਿਚ ਕਿਸਮਤ ਹੋਯਾ ਤੰਗ ਲਗੀ ਸੁਲੇਮਾਨ ਨੂੰ ਭੁੱਖ 
ਭਲਾ ਕਿਸੇ ਦੀ ਲਗੀ ਨੂੰ ਕੌਣ ਜਾਣੇ ਜਾਣੇ ਜਦੋਂ ਲੱਗੇ ਅਪਣੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਭੁੱਖ 
ਸੁਤੇ ਰਾਤ ਖਾ ਕੇ ਦਿਨੇ ਫੇਰ ਹਾਜ਼ਰ ਲਾਹੌਰੀ ਆ ਗਈ ਬੁਰੀ ਸਤਾਨ ਨੂੰ ਭੁੱਖ 
&lt;/poem&gt;}}
{{center|ਰਾਂਝੇ ਨੇ ਰੋਟੀ ਖਾਣੀ}}
{{Block center|&lt;poem&gt;ਰਾਂਝੇ ਬਿਸਮਿੱਲਾ ਕਹਿ ਕੇ ਪਕੜ ਰੋਟੀ ਜਿਤਨੀ ਤਲਬ ਹੈਸੀ ਪੇਟ ਪਾਈਓ ਸੂ 
ਛੱਨਾ ਲੱਸੀ ਦਾ ਪੀ ਕੇ ਸ਼ੁਕਰ ਕੀਤਾ ਮੰਜੀ ਉਠ ਨਵੇਕਲੇ ਡਾਈਓ ਸੂ 
ਐਸਾ ਨੀਂਦ ਦਾ ਮਾਰਿਆ ਪਿਆ ਲੰਮਾ ਬੀਤੀ ਰਾਤ ਪ੍ਰਭਾਤ ਚੜ੍ਹਾਈਓ ਸੂ 
ਲਾਹੌਰੀ ਰੱਬ ਦਾ ਨਾਮ ਨਾ ਘੜੀ ਲੀਤਾ ਗਾਫ਼ਲ ਸੁਤਿਆਂ ਉਮਰ ਵੰਞਾਈਓ ਸੂ&lt;/poem&gt;}} 

{{center|ਆਖਣਾ ਚੂਚਕ}}                    
{{Block center|&lt;poem&gt;ਚੂਚਕ ਆਖਿਆ ਉਠਕੇ ਜਾਹ ਬੇਲੇ ਮਹੀਂ ਸਾਰੀਆਂ ਛੇੜ ਸਮ੍ਹਾਲ ਮੀਆਂ
&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>n11joz97ab6v615jrd6doitixlc8v7r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>220092</id>
      <parentid>220090</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T14:23:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gaurav Jhammat</username>
        <id>375</id>
      </contributor>
      <origin>220092</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3486" sha1="g9dsv2h6ny5ng5c4j1fh1dgei0ulai3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Geet Arts&quot; /&gt;{{center|(੯)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;ਲਾਹੌਰੀ ਨੇਕ ਨੀਯੱਤ ਹੋ ਕੇ ਉਮਰ ਕੱਟੋ ਕੋਈ ਖੱਟਣੀ ਨਹੀਂ ਬੁਰਿਆਈਏ ਜੀ&lt;/poem&gt;}} 

{{center|ਹੀਰ ਦਾ ਰਾਂਝੇ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਦੇਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ}} 
{{Block center|&lt;poem&gt;ਮਾਏ ਦੇਹ ਰੋਟੀ ਝੱਬ ਰਾਂਂਝਣੇ ਨੂੰ ਪਈ ਸ਼ਾਮ ਸਵੇਰ ਦਾ ਭੁੱਖੜਾ ਏ 
ਮਲਕੀ ਆਖਿਆ ਏ ਲੈ ਖਾਹ ਬੀਬਾ ਹਾਜ਼ਰ ਜੇਹਾ ਪੱਕਾ ਮਿੱਸਾ ਰੁੱਖੜਾ ਏ 
ਏਹ ਉਮਰ ਤੇ ਘਰੋਂ ਪਰਦੇਸ ਆਯਾ ਖਬਰੇ ਕੀ ਬਣਿਆ ਇਹਨੂੰ ਦੁੱਖੜਾ ਏ 
ਲਾਹੌਰੀ ਮੰਜ਼ਲਾਂ ਮਾਰ ਹੈਰਾਨ ਕੀਤਾ ਸੁਕੇ ਹੋਠ ਕੁਮਲਾ ਗਿਆ ਮੁੱਖੜਾ ਏ&lt;/poem&gt;}} 

{{center|ਕਹਿਣਾ ਕਵੀਸ਼ਰ}} 
{{Block center|&lt;poem&gt;ਬਿਨਾਂ ਰੋਟੀਓਂ ਰੱਬ ਨ ਯਾਦ ਆਵੇ ਬਿਨਾਂ ਰੋਟੀਓਂ ਬਾਤ ਨ ਭਾਉਂਦੀ ਏ 
ਬਿਨਾਂ ਰੋਟੀਓਂ ਚੈਨ ਆਰਾਮ ਨਾਹੀਂ ਬਿਨਾਂ ਰੋਟੀਓਂ ਨੀਂਦ ਨ ਆਉਂਦੀ ਏ 
ਬਿਨਾਂ ਰੋਟੀਓਂ ਧਰਮ ਈਂਮਾਨ ਨਾਹੀਂ ਭੁਖ ਸ਼ਰਮ ਹਯਾ ਗਵਾਉਂਦੀ ਏ 
ਲਾਹੌਰੀ ਕੇਹਾ ਰੋਟੀ ਏਸ ਜਹਾਨ ਅੰਦਰ ਜੋ ਚਾਹੇ ਸਾਈਆਂ ਸੋ ਕਰਾਉਂਦੀ ਏ&lt;/poem&gt;}} 

{{center|ਕਹਿਣਾ ਕਵੀਸ਼ਰ ਹੋਰ}}
{{Block center|&lt;poem&gt;ਕਰਦਾ ਕਾਰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨ ਕੋਈ ਹੀਲਾ ਜੇ ਨਾਂ ਲਾਂਵਦਾ ਰਬ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਭੁੱਖ 
ਪੈਦਾਵਾਰ ਜੋ ਜੀਵ ਜਹਾਨ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ ਜ਼ੇਰ ਇਨਸਾਨ ਹੈਵਾਨ ਨੂੰ ਭੁੱਖ 
ਜਿੱਥੋਂ ਤੀਕ ਆਸਮਾਨ ਜ਼ਮੀਂਨ ਵਸੋਂ ਥਾਂ ਥਾਂ ਚਮੜੀ ਸਾਰੇ ਜਹਾਨ ਨੂੰ ਭੁੱਖ 
ਭੱਠ ਝੋਕਿਆ ਲਿਖਿਆ ਵਿਚ ਕਿਸਮਤ ਹੋਯਾ ਤੰਗ ਲਗੀ ਸੁਲੇਮਾਨ ਨੂੰ ਭੁੱਖ 
ਭਲਾ ਕਿਸੇ ਦੀ ਲਗੀ ਨੂੰ ਕੌਣ ਜਾਣੇ ਜਾਣੇ ਜਦੋਂ ਲੱਗੇ ਅਪਣੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਭੁੱਖ 
ਸੁਤੇ ਰਾਤ ਖਾ ਕੇ ਦਿਨੇ ਫੇਰ ਹਾਜ਼ਰ ਲਾਹੌਰੀ ਆ ਗਈ ਬੁਰੀ ਸਤਾਨ ਨੂੰ ਭੁੱਖ 
&lt;/poem&gt;}}
{{center|ਰਾਂਝੇ ਨੇ ਰੋਟੀ ਖਾਣੀ}}
{{Block center|&lt;poem&gt;ਰਾਂਝੇ ਬਿਸਮਿੱਲਾ ਕਹਿ ਕੇ ਪਕੜ ਰੋਟੀ ਜਿਤਨੀ ਤਲਬ ਹੈਸੀ ਪੇਟ ਪਾਈਓ ਸੂ 
ਛੱਨਾ ਲੱਸੀ ਦਾ ਪੀ ਕੇ ਸ਼ੁਕਰ ਕੀਤਾ ਮੰਜੀ ਉਠ ਨਵੇਕਲੇ ਡਾਈਓ ਸੂ 
ਐਸਾ ਨੀਂਦ ਦਾ ਮਾਰਿਆ ਪਿਆ ਲੰਮਾ ਬੀਤੀ ਰਾਤ ਪ੍ਰਭਾਤ ਚੜ੍ਹਾਈਓ ਸੂ 
ਲਾਹੌਰੀ ਰੱਬ ਦਾ ਨਾਮ ਨਾ ਘੜੀ ਲੀਤਾ ਗਾਫ਼ਲ ਸੁਤਿਆਂ ਉਮਰ ਵੰਞਾਈਓ ਸੂ&lt;/poem&gt;}} 

{{center|ਆਖਣਾ ਚੂਚਕ}}                    
{{Block center|&lt;poem&gt;ਚੂਚਕ ਆਖਿਆ ਉਠਕੇ ਜਾਹ ਬੇਲੇ ਮਹੀਂ ਸਾਰੀਆਂ ਛੇੜ ਸਮ੍ਹਾਲ ਮੀਆਂ
&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g9dsv2h6ny5ng5c4j1fh1dgei0ulai3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਕਿੱਸਾ ਹੀਰ ਲਾਹੌਰੀ.djvu/14</title>
    <ns>250</ns>
    <id>59561</id>
    <revision>
      <id>220098</id>
      <parentid>202246</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T16:07:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gaurav Jhammat</username>
        <id>375</id>
      </contributor>
      <origin>220098</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3622" sha1="ekjlpa4tpb5euq997x02wung03xic0n" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Geet Arts&quot; /&gt;{{center|(੧੦)}}{{overfloat right||depth=1em}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;ਸੋਟਾ ਮਾਰਕੇ ਨਹੀਂ ਭਜੌਣੀਆਂ ਨੀ ਰਸਤੇ ਜਾਵਣਾ ਸਹਜ ਦੀ ਚਾਲ ਮੀਆਂ 
ਏਹਨਾਂ ਮੱਝੀਂ ਦੀ ਕਦਰ ਹੈ ਅਸਾਂ ਤਾਈਂ ਜੇਹੜੇ ਥਕ ਰਹੇ ਪਾਲ ਪਾਲ ਮੀਆਂ 
ਚੇਤਾ ਹੋਵੇਂ ਗਾਫਲ ਘਿੱਨ ਚੋਰ ਖੜਨੀਂ ਫੇਰ ਕੇਹੜਾ ਹੋਗ ਦਵਾਲ ਮੀਆਂ 
ਮਾਲੋਂ ਜਿੰਦ ਪਿਆਰੀ ਜਿੰਦੋਂ ਮਾਲ ਪਯਾਰਾ ਸਮਝ ਅਪਣਾ ਕਰੀਂਂ ਖਿਆਲ ਮੀਆਂ 
ਵਕਤ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਲਿਔਣ ਲਗਿਆਂ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰ ਮੇਲੀਂਂ ਢੂੰਢ ਭਾਲ ਮੀਆਂ 
ਵਾਟੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਖੇਤ ਨੂੰ ਪੈਣ ਨਾਹੀਂ ਪਿੱਛੇ ਆਪ ਆਵੀਂਂ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮੀਆਂ 
ਆਓਂਣ ਜਾਉਂਣਗੀਆਂ ਆਪੇ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਹੈਨ ਇਕ ਦੋ ਰੋਜ਼ ਮੁਹਾਲ ਮੀਆਂ 
ਮੁੰਡੇ ਬਹੁਤ ਛੇੜੂ ਕਿਧਰੇ ਲੜੀਂ ਨਾਹੀਂ ਲੈਣੀ ਕਿਸੇ ਥੀਂ ਮੂਲ ਨਹੀਂ ਗਾਲ ਮੀਆਂ 
ਲਾਹੌਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਕਟ ਮਹੀਂ ਦੀ ਕਾਰ ਅੰਦਰ ਦਿਨ ਮਾਹ ਛੇ ਮਾਹੀਆਂ ਸਾਲ ਮੀਆਂ&lt;/poem&gt;}}

{{center|ਕਹਿਣਾ ਕਵੀਸ਼ਰ ਮਝੀਆਂ ਦੀ ਸਿਫਤ ਉਤੇ}}  
{{Block center|&lt;poem&gt;ਰਾਂਝੇ ਤਰਫ਼ ਬੇਲੇ ਮੋਂਝੀ ਛੇੜੀਆਂ ਚਾ ਸੋਹਨ ਕਾਲੀਆਂ ਬੂਰੀਆਂ ਝੋਟੀਆਂ ਨੀ 
ਚਿੱਟ ਅਖੀਆਂ ਨੀਲੀਆਂ ਢੈਲਆਂ ਕਈ ਮੂੱਸੇ ਰੰਗ ਪਤੀਲੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ ਨੀ 
ਖਿੱਲਾਂ ਚੱਪੀਆਂ ਬਿੱਲੀਆਂ ਮੋਟ ਥਣੀਆਂ ਭਰਨ ਦੁਧ ਦੇ ਨਾਲ ਮੱਘੋਟੀਆਂ ਨੀ 
ਇਕ ਖੱਟਰਾਂ ਮੋਟਰਾਂ ਢਿੱਡਲਾਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਚੋਵੀਏ ਤੇ ਦੁਧੋਂ ਖੋਟੀਆਂ ਨੀ 
ਇੱਕ ਛੰਬ ਦੇ ਵਿਚ ਵੜ ਨੌਣ ਪਈਆਂ ਤਰਨ ਜਿਵੇਂ ਮੁਰਗਾਈਆਂ ਲੋਟੀਆਂ ਨੀ 
ਲਾਹੌਰੀ ਲਿਖਾਂ ਕੀ ਕੀ ਸਿਫਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮਸਤ ਘਾ ਖਾ ਰਜੋਟੀਆਂ ਨੀ&lt;/poem&gt;}}  

{{center|ਵਾਕ ਕਵੀਸ਼ਰ ਇਸ਼ਕ ਉਤੇ}} 
{{Block center|&lt;poem&gt;ਰੋਡਾ ਇਸ਼ਕ ਟੋਟੇ ਕਰਕੇ ਨਦੀ ਪਾਯਾ ਰਾਂਝਣ ਪਾਲੀਆਂ ਕਾਲੀਆਂ ਬੂਰੀਆਂ ਨੀ 
ਮਾਲਕ ਤਖ਼ਤ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦੇ ਹੀਰ ਪਿਛੇ ਆਸ਼ਕ ਕੀਤੀਆਂ ਆਣ ਮਜੂਰੀਆਂ ਨੀ 
ਲੇਲੀ ਨਹੌਣ ਕਾਰਨ ਮਜਨੂੰ ਗੇੜ ਖੂਹਾ ਬਾਰਾਂ ਬਰਸਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਨੀ  
ਹਜ਼ਰਤ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਕਸ਼ਸ਼ ਏ ਦੇਖ ਲਾਹੌਰੀ ਸ਼ੇਖ ਸੱਨਾਂ ਨੇ ਚਾਰੀਆਂ ਸੂਰੀਆਂ ਨੀ &lt;/poem&gt;}}

{{center|ਕਹਿਣਾ ਕਵੀਸ਼ਰ ਆਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਹਾਲ ਉਤੇ}}
{{Block center|&lt;poem&gt;ਚੰਦ ਆਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਨਾਮਾ ਲਿਖਿਆ ਮੈਂ ਹਜ਼ਰਤ ਇਸ਼ਕ ਨੇ ਜੋ ਵਰਤਇਆ ਏ 
ਪਿਛੇ ਇਸ਼ਕ ਲੇਲੀ ਮਜਨੂੰ ਵਿਚ ਜੰਗਲ ਖੜਿਆ ਅਪਣਾ ਆਪ ਸੁਕਾਇਆ ਏ&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ekjlpa4tpb5euq997x02wung03xic0n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>220099</id>
      <parentid>220098</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T16:11:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gaurav Jhammat</username>
        <id>375</id>
      </contributor>
      <origin>220099</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3624" sha1="h8pvrhuikltcdbzahy2s9e5hus362vl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Geet Arts&quot; /&gt;{{center|(੧੦)}}{{overfloat right||depth=1em}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;ਸੋਟਾ ਮਾਰਕੇ ਨਹੀਂ ਭਜੌਣੀਆਂ ਨੀ ਰਸਤੇ ਜਾਵਣਾ ਸਹਜ ਦੀ ਚਾਲ ਮੀਆਂ 
ਏਹਨਾਂ ਮੱਝੀਂ ਦੀ ਕਦਰ ਹੈ ਅਸਾਂ ਤਾਈਂ ਜੇਹੜੇ ਥਕ ਰਹੇ ਪਾਲ ਪਾਲ ਮੀਆਂ 
ਚੇਤਾ ਹੋਵੇਂ ਗਾਫਲ ਘਿੱਨ ਚੋਰ ਖੜਨੀਂ ਫੇਰ ਕੇਹੜਾ ਹੋਗ ਦਵਾਲ ਮੀਆਂ 
ਮਾਲੋਂ ਜਿੰਦ ਪਿਆਰੀ ਜਿੰਦੋਂ ਮਾਲ ਪਯਾਰਾ ਸਮਝ ਅਪਣਾ ਕਰੀਂਂ ਖਿਆਲ ਮੀਆਂ 
ਵਕਤ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਲਿਔਣ ਲਗਿਆਂ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰ ਮੇਲੀਂਂ ਢੂੰਢ ਭਾਲ ਮੀਆਂ 
ਵਾਟੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਖੇਤ ਨੂੰ ਪੈਣ ਨਾਹੀਂ ਪਿੱਛੇ ਆਪ ਆਵੀਂਂ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮੀਆਂ 
ਆਓਂਣ ਜਾਉਂਣਗੀਆਂ ਆਪੇ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਹੈਨ ਇਕ ਦੋ ਰੋਜ਼ ਮੁਹਾਲ ਮੀਆਂ 
ਮੁੰਡੇ ਬਹੁਤ ਛੇੜੂ ਕਿਧਰੇ ਲੜੀਂ ਨਾਹੀਂ ਲੈਣੀ ਕਿਸੇ ਥੀਂ ਮੂਲ ਨਹੀਂ ਗਾਲ ਮੀਆਂ 
ਲਾਹੌਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਕਟ ਮਹੀਂ ਦੀ ਕਾਰ ਅੰਦਰ ਦਿਨ ਮਾਹ ਛੇ ਮਾਹੀਆਂ ਸਾਲ ਮੀਆਂ&lt;/poem&gt;}}

{{center|ਕਹਿਣਾ ਕਵੀਸ਼ਰ ਮਝੀਆਂ ਦੀ ਸਿਫਤ ਉਤੇ}}  
{{Block center|&lt;poem&gt;ਰਾਂਝੇ ਤਰਫ਼ ਬੇਲੇ ਮੋਂਝੀ ਛੇੜੀਆਂ ਚਾ ਸੋਹਨ ਕਾਲੀਆਂ ਬੂਰੀਆਂ ਝੋਟੀਆਂ ਨੀ 
ਚਿੱਟ ਅਖੀਆਂ ਨੀਲੀਆਂ ਢੈਲਆਂ ਕਈ ਮੂੱਸੇ ਰੰਗ ਪਤੀਲੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ ਨੀ 
ਖਿੱਲਾਂ ਚੱਪੀਆਂ ਬਿੱਲੀਆਂ ਮੋਟ ਥਣੀਆਂ ਭਰਨ ਦੁਧ ਦੇ ਨਾਲ ਮੱਘੋਟੀਆਂ ਨੀ 
ਇਕ ਖੱਟਰਾਂ ਮੋਟਰਾਂ ਢਿੱਡਲਾਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਚੋਵੀਏ ਤੇ ਦੁਧੋਂ ਖੋਟੀਆਂ ਨੀ 
ਇੱਕ ਛੰਬ ਦੇ ਵਿਚ ਵੜ ਨੌਣ ਪਈਆਂ ਤਰਨ ਜਿਵੇਂ ਮੁਰਗਾਈਆਂ ਲੋਟੀਆਂ ਨੀ 
ਲਾਹੌਰੀ ਲਿਖਾਂ ਕੀ ਕੀ ਸਿਫਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮਸਤ ਘਾ ਖਾ ਰਜੋਟੀਆਂ ਨੀ&lt;/poem&gt;}}  

{{center|ਵਾਕ ਕਵੀਸ਼ਰ ਇਸ਼ਕ ਉਤੇ}} 
{{Block center|&lt;poem&gt;ਰੋਡਾ ਇਸ਼ਕ ਟੋਟੇ ਕਰਕੇ ਨਦੀ ਪਾਯਾ ਰਾਂਝਣ ਪਾਲੀਆਂ ਕਾਲੀਆਂ ਬੂਰੀਆਂ ਨੀ 
ਮਾਲਕ ਤਖ਼ਤਹਜ਼ਾਰੇ ਦੇ ਹੀਰ ਪਿਛੇ ਆਸ਼ਕ ਕੀਤੀਆਂ ਆਣ ਮਜੂਰੀਆਂ ਨੀ 
ਲੇਲੀ ਨਹੌਣ ਕਾਰਨ ਮਜਨੂੰ ਗੇੜ ਖੂਹਾ ਬਾਰਾਂ ਬਰਸਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਨੀ  
ਹਜ਼ਰਤ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਕਸ਼ਸ਼ ਏ ਦੇਖ ਲਾਹੌਰੀ ਸ਼ੇਖ ਸੱਨਾਂ ਨੇ ਚਾਰੀਆਂ ਸੂਰੀਆਂ ਨੀ &lt;/poem&gt;}}

{{center|ਕਹਿਣਾ ਕਵੀਸ਼ਰ ਆਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਹਾਲ ਉਤੇ}}
{{Block center|&lt;poem&gt;ਚੰਦ ਆਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਨਾਮਾ ਲਿਖਿਆ ਮੈਂ ਹਜ਼ਰਤ ਇਸ਼ਕ ਨੇ ਜੋ ਵਰਤਾਇਆ ਏ 
ਪਿਛੇ ਇਸ਼ਕ ਲੇਲੀ ਮਜਨੂੰ ਵਿਚ ਜੰਗਲ ਖੜਿਆ ਅਪਣਾ ਆਪ ਸੁਕਾਇਆ ਏ&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>h8pvrhuikltcdbzahy2s9e5hus362vl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਕਿੱਸਾ ਹੀਰ ਲਾਹੌਰੀ.djvu/15</title>
    <ns>250</ns>
    <id>59562</id>
    <revision>
      <id>220100</id>
      <parentid>202397</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T16:12:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gaurav Jhammat</username>
        <id>375</id>
      </contributor>
      <origin>220100</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3448" sha1="38h17a1b29947nfd6wu6svjrn32xxic" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Sifatjot Kaur&quot; /&gt;{{center|(੧੧)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;ਮਹੀਂਵਾਲ ਸੋਹਣੀ ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਕੀਤਾ ਇਸ਼ਕ ਵਿਚ ਝਨਾਂ ਡੁਬਾਇਆ ਏ 
ਸੱਸੀ ਥਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਘਬਰਾ ਮੋਈ ਪੁੰਨੂ ਆਣ ਕੇ ਗੋਰ ਸਮਾਇਆ ਏ 
ਆਸ਼ਕ ਜਾਂ ਫ਼ਰਿਹਾਦ ਪਹਾੜ ਕੱਟੇ ਖਾਤਰ ਸ਼ੀਰੀਂ ਦੀ ਨਹਿਰ ਲਿਆਯਾ ਏ 
ਆਈ ਜਦੋਂ ਫ਼ਰਿਹਾਦ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਰੁੜਦੀ ਮਾਰੀ ਛਾਲ ਸ਼ੀਰੀਂ ਸਿਰ ਨਵਾਯਾ ਏ 
ਇਸ਼ਕਦਾਰ ਮਨਸੂਰ ਚੜਾਇਆ ਏ ਚਾ ਸਰਮਦ ਦਾ ਸੀਸ ਕਟਾਇਆ ਏ 
ਇਸ਼ਕ ਦੇਖ ਫਰੀਦ ਫਕੀਰ ਤਾਈਂ ਕੱਚੀ ਤੰਦ ਦੇ ਨਾਲ ਲਟਕਾਇਆ ਏ  
ਮਿਰਜ਼ੇ ਸਾਹਿਬਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਇਸ਼ਕ ਕੀਤੀ ਹੇਨਾਂ ਜੰਡ ਦੇ ਲਾਲ ਕੁਹਾਇਆ ਏ 
ਗ਼ਰਜ਼ ਇਸ਼ਕ ਕੋਲੋਂ ਖਾਲੀ ਕੋਈ ਨਾਹੀਂ ਬੰਦਾ ਜੋ ਜਹਾਨ ਤੇ ਆਇਆ ਏ 
ਝੰਡੇ ਆਸ਼ਕਾਂ ਝੁਲਨ ਜਹਾਨ ਉਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰੱਬ ਦਾ ਇਸ਼ਕ ਕਮਾਇਆ ਏ 
ਲਾਹੌਰੀ ਖ਼ਬਰ ਨਾਹੀਂ ਕੀ ਕੀ ਹੋਰ ਕਰਸੀ ਕਾਮਾਂ ਰਾਂਝਣਾ ਅਜੇ ਬਨਾਇਆ ਏ&lt;/poem&gt;}} 

{{center|ਤਾਰੀਫ ਹੁਸਨ ਹੀਰ}} 
{{Block center|&lt;poem&gt;ਸੂਰਤ ਹੀਰ ਦੀ ਵਾਂਗ ਮਹਿਤਾਬ ਰੋਸ਼ਨ ਦੱਸਾਂ ਹੁਸਨ ਦੀ ਜੇਹੀ ਫਬੱਨ ਜਾਨੀ 
ਬਿਨਾ ਢਾਲ ਤਲਵਾਰ ਮੈਦਾਨ ਅੰਦਰ ਅਖੀਆਂ ਤ੍ਰਿਛੀਆਂ ਜੰਗ ਕਰੱਨ ਜਾਨੀ 
ਭੱਵਾਂ ਵਾਂਗ ਕਮਾਨ ਤੇ ਚਿੱਲਾ ਕਜਲਾ ਪਲਕਾਂ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਵਾਂਗ ਬਰਸੱਨ ਜਾਨੀ 
ਬੇਤਕਸੀਰ ਐਵੇਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਆਨ ਜਿਗਰ ਦੇ ਵਿਚ ਖੁਭੱਨ ਜਾਨੀ 
ਨੱਕ ਤੇਜ਼ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਧਾਰ ਕੋਲੋਂ ਮੱਥਾ ਚੌਧਵੀਂ ਰਾਤ ਦਾ ਚੰਨ ਜਾਨੀ 
ਜ਼ੁਲਫ਼ਾਂ ਨਾਗਨਾਂ ਪਾਲੀਆਂ ਕਾਲੀਆਂ ਦੋ ਐਵੇਂ ਛੇੜਿਆਂ ਬਾਜ ਡਸੱਨ ਜਾਨੀ 
ਸੁਟਾਂ ਵਾਰ ਗੁਲਾਬ ਰੁਖਸਾਰ ਉਤੋਂ ਠੋਡੀ ਸੇਬ ਤੇ ਚਾਹ ਜ਼ਕੱਨ ਜਾਨੀ 
ਪਾਈ ਡੰਡੀਆਂ ਡੰਡ ਜਹਾਨ ਅੰਦਰ ਹੀਰੋ ਹੀਰ ਹੀ ਲੋਗ ਕਰੱਨ ਜਾਨੀ 
ਵੇਖ ਲੱਬਾਂ ਦੀ ਲਾਲੀ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਜੌਹਰੀ ਵਾਰੇ ਏਸ ਤੋਂ ਲਾਲੇ ਯਮੱਨ ਜਾਨੀ 
ਹਾਰ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਮ ਗਲ ਵਿਚ ਸੋਹੇ ਹੀਰੇ ਲਾਲ ਜਵਾਹਰ ਰਤੱਨ ਜਾਨੀ 
ਬਾਹੀਂ ਗੋਰੀਆਂ ਊਂਗਲੀਆਂ ਮੂੰਗਫਲੀਆਂ ਕੇਲੇ ਪਿੰਨੀਆਂ ਕੂੰਜ ਗਰਦੱਨ ਜਾਨੀ 
ਧੁੰਨੀ ਸ਼ੌਹ ਝਨਾਂ ਵਿਚ ਪੈਨ ਘੁੰਮਰ ਆਸ਼ਕ ਕੰਢੜੀ ਖੜੇ ਡਰੱਨ ਜਾਨੀ 
ਆਸ਼ਕ ਦੇਖ ਫੱਟੇ ਅੱਖੀਂ ਤ੍ਰਿਛੀਆਂ ਦੇ ਮਿਰਗਾਂ ਵਾਂਗ ਫਿਰਦੇ ਬਨ ਬਨ ਜਾਨੀ&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>38h17a1b29947nfd6wu6svjrn32xxic</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>220101</id>
      <parentid>220100</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T16:14:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gaurav Jhammat</username>
        <id>375</id>
      </contributor>
      <origin>220101</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3448" sha1="t87besrxwbfro5fvmnd9kej6q40hnat" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Sifatjot Kaur&quot; /&gt;{{center|(੧੧)}}&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;ਮਹੀਂਵਾਲ ਸੋਹਣੀ ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਕੀਤਾ ਇਸ਼ਕ ਵਿਚ ਝਨਾਂ ਡੁਬਾਇਆ ਏ 
ਸੱਸੀ ਥਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਘਬਰਾ ਮੋਈ ਪੁੰਨੂ ਆਣ ਕੇ ਗੋਰ ਸਮਾਇਆ ਏ 
ਆਸ਼ਕ ਜਾਂ ਫ਼ਰਿਹਾਦ ਪਹਾੜ ਕੱਟੇ ਖਾਤਰ ਸ਼ੀਰੀਂ ਦੀ ਨਹਿਰ ਲਿਆਯਾ ਏ 
ਆਈ ਜਦੋਂ ਫ਼ਰਿਹਾਦ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਰੁੜਦੀ ਮਾਰੀ ਛਾਲ ਸ਼ੀਰੀਂ ਸਿਰ ਨਵਾਯਾ ਏ 
ਇਸ਼ਕਦਾਰ ਮਨਸੂਰ ਚੜਾਇਆ ਏ ਚਾ ਸਰਮਦ ਦਾ ਸੀਸ ਕਟਾਇਆ ਏ 
ਇਸ਼ਕ ਦੇਖ ਫਰੀਦ ਫਕੀਰ ਤਾਈਂ ਕੱਚੀ ਤੰਦ ਦੇ ਨਾਲ ਲਟਕਾਇਆ ਏ  
ਮਿਰਜ਼ੇ ਸਾਹਿਬਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਇਸ਼ਕ ਕੀਤੀ ਹੇਠਾਂ ਜੰਡ ਦੇ ਲਾਲ ਕੁਹਾਇਆ ਏ 
ਗ਼ਰਜ਼ ਇਸ਼ਕ ਕੋਲੋਂ ਖਾਲੀ ਕੋਈ ਨਾਹੀਂ ਬੰਦਾ ਜੋ ਜਹਾਨ ਤੇ ਆਇਆ ਏ 
ਝੰਡੇ ਆਸ਼ਕਾਂ ਝੁਲਨ ਜਹਾਨ ਉਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰੱਬ ਦਾ ਇਸ਼ਕ ਕਮਾਇਆ ਏ 
ਲਾਹੌਰੀ ਖ਼ਬਰ ਨਾਹੀਂ ਕੀ ਕੀ ਹੋਰ ਕਰਸੀ ਕਾਮਾਂ ਰਾਂਝਣਾ ਅਜੇ ਬਨਾਇਆ ਏ&lt;/poem&gt;}} 

{{center|ਤਾਰੀਫ ਹੁਸਨ ਹੀਰ}} 
{{Block center|&lt;poem&gt;ਸੂਰਤ ਹੀਰ ਦੀ ਵਾਂਗ ਮਹਿਤਾਬ ਰੋਸ਼ਨ ਦੱਸਾਂ ਹੁਸਨ ਦੀ ਜੇਹੀ ਫਬੱਨ ਜਾਨੀ 
ਬਿਨਾ ਢਾਲ ਤਲਵਾਰ ਮੈਦਾਨ ਅੰਦਰ ਅਖੀਆਂ ਤ੍ਰਿਛੀਆਂ ਜੰਗ ਕਰੱਨ ਜਾਨੀ 
ਭੱਵਾਂ ਵਾਂਗ ਕਮਾਨ ਤੇ ਚਿੱਲਾ ਕਜਲਾ ਪਲਕਾਂ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਵਾਂਗ ਬਰਸੱਨ ਜਾਨੀ 
ਬੇਤਕਸੀਰ ਐਵੇਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਆਨ ਜਿਗਰ ਦੇ ਵਿਚ ਖੁਭੱਨ ਜਾਨੀ 
ਨੱਕ ਤੇਜ਼ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਧਾਰ ਕੋਲੋਂ ਮੱਥਾ ਚੌਧਵੀਂ ਰਾਤ ਦਾ ਚੰਨ ਜਾਨੀ 
ਜ਼ੁਲਫ਼ਾਂ ਨਾਗਨਾਂ ਪਾਲੀਆਂ ਕਾਲੀਆਂ ਦੋ ਐਵੇਂ ਛੇੜਿਆਂ ਬਾਜ ਡਸੱਨ ਜਾਨੀ 
ਸੁਟਾਂ ਵਾਰ ਗੁਲਾਬ ਰੁਖਸਾਰ ਉਤੋਂ ਠੋਡੀ ਸੇਬ ਤੇ ਚਾਹ ਜ਼ਕੱਨ ਜਾਨੀ 
ਪਾਈ ਡੰਡੀਆਂ ਡੰਡ ਜਹਾਨ ਅੰਦਰ ਹੀਰੋ ਹੀਰ ਹੀ ਲੋਗ ਕਰੱਨ ਜਾਨੀ 
ਵੇਖ ਲੱਬਾਂ ਦੀ ਲਾਲੀ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਜੌਹਰੀ ਵਾਰੇ ਏਸ ਤੋਂ ਲਾਲੇ ਯਮੱਨ ਜਾਨੀ 
ਹਾਰ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਮ ਗਲ ਵਿਚ ਸੋਹੇ ਹੀਰੇ ਲਾਲ ਜਵਾਹਰ ਰਤੱਨ ਜਾਨੀ 
ਬਾਹੀਂ ਗੋਰੀਆਂ ਊਂਗਲੀਆਂ ਮੂੰਗਫਲੀਆਂ ਕੇਲੇ ਪਿੰਨੀਆਂ ਕੂੰਜ ਗਰਦੱਨ ਜਾਨੀ 
ਧੁੰਨੀ ਸ਼ੌਹ ਝਨਾਂ ਵਿਚ ਪੈਨ ਘੁੰਮਰ ਆਸ਼ਕ ਕੰਢੜੀ ਖੜੇ ਡਰੱਨ ਜਾਨੀ 
ਆਸ਼ਕ ਦੇਖ ਫੱਟੇ ਅੱਖੀਂ ਤ੍ਰਿਛੀਆਂ ਦੇ ਮਿਰਗਾਂ ਵਾਂਗ ਫਿਰਦੇ ਬਨ ਬਨ ਜਾਨੀ&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t87besrxwbfro5fvmnd9kej6q40hnat</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਕਿੱਸਾ ਹੀਰ ਲਾਹੌਰੀ.djvu/11</title>
    <ns>250</ns>
    <id>60705</id>
    <revision>
      <id>220086</id>
      <parentid>202235</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T13:30:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gaurav Jhammat</username>
        <id>375</id>
      </contributor>
      <origin>220086</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3620" sha1="frxlt1yycrtsg33jlm8zsamegcwt1fq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Geet Arts&quot; /&gt;{{center|(੭)}}&lt;/noinclude&gt;{{center|ਮਿੱਨਤ ਹੀਰ}} 
{{Block center|&lt;poem&gt;ਘੋਲੀ ਬੈੈਠ ਬੇੜੀ ਸੇਜ ਹੀਰ ਤੇਰੀ ਬੰਦੀ ਸਣੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਵੇ 
ਹੱਥ ਲਾ ਨਾਹੀਂ ਤੈੈਂਨੂੰ ਮਾਰ ਬੈਠੀ ਕੋਈ ਸੁਖ਼ਨ ਨ ਮੰਦੜਾ ਬੋਲੀਆਂ ਵੇ 
ਚੀਰੇ ਵਾਲਿਆ ਹੀਰ ਦਾ ਮਨ ਮੋਹਿਆ ਗੱਲਾਂ ਚਿੱਤ ਦੀਆਂ ਸੱਚ ਖੋਲੀਆਂ ਵੇ   
ਵੇ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਿਆ ਹੁਸਨ ਦੀ ਖੈੈਰ ਪਾਈਂਂ ਨੈੈਣਾਂ ਹੀਰ ਦੇ ਅੱਡੀਆਂਂ ਝੋਲੀਆਂ ਵੇ 
ਮੇਰੀ ਤੁਧ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਕਦੀਮ ਦੀਏ ਪਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਨ ਕੋਈ ਵਿਚੋਲੀਆਂ ਵੇ 
ਮਨ ਤਨ ਰੱਤੀ ਰੰਗ ਇਸ਼ਕ਼ ਤੇਰੇ ਸ਼ੌਕ ਪ੍ਰੇਮ ਖ਼ਡਾਈਆਂ ਹੋਲੀਆਂ ਵੇ 
ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਮੌਜਾਂ ਮਾਣ ਜਾਣ ਮੇਰੀ ਤੁਹੀਂ ਢੋਲ ਮੈਂ ਤੁਧ ਦੀ ਢੋਲੀਆਂ ਵੇ 
ਪਾਲੀਂਂ ਇਸ਼ਕ਼ ਐਸਾ ਸਾਰੇ ਦੇਸ ਅੰਦਰ ਰਾਂਝੇ ਹੀਰ ਦੀਆਂ ਪੈੈਨ ਬੋਲੀਆਂ ਵੇ 
ਤੇਰੀ ਜਿਬ ਰਸੀਲੜੀ ਮਨਭਾਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਭੋਲੀਆਂ ਭੋਲੀਆਂ ਵੇ 
ਲਾਹੌਰੀ ਕਹੇਂ ਜੋ ਸਬ ਕਬੂਲ ਮੈਂਨੂੰ ਨੈੈਣਾ ਤੇਰਿਆਂ ਦੀ ਬੰਦੀ ਰੋਲੀਆਂ ਵੇ&lt;/poem&gt;}} 

{{center|ਜਵਾਬ ਰਾਂਝਾ}}
{{Block center|&lt;poem&gt;ਹੀਰੇ ਇਸ਼ਕ਼ ਦਾ ਨਾਮ ਆਸਾਨ ਲੈਣਾ ਲੱਗੇ ਇਸ਼ਕ਼ ਤੇ ਬਹੁੁਤ ਖਵਾਰ ਕਰਦਾ 
ਅੰਦਰ ਲਾਵੀਵੇ ਦੋਸਤੀ ਇਸ਼ਕ਼ ਬਾਹਰ ਢੋਲ ਮਾਰ ਕੇ ਨਸ਼ਰ ਸੰਨਸਾਰ ਕਰਦਾ 
ਲੱਖਾਂ ਵੇਖ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਪੂਰਾ ਕੋਈ ਕੋਈ ਕੌਲ ਕਰਾਰ ਕਰਦਾ 
ਲਾਹੌਰੀ ਇਸ਼ਕ ਕਰ ਸਾਈਂਂ ਦਾ ਪਾਰ ਹੋਵੇਂ ਹੋਰ ਇਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ&lt;/poem&gt;}} 

{{center|ਮਿਨਤ ਹੀਰ}}
{{Block center|&lt;poem&gt;ਮੇਰਾ ਯਾਰ ਖਾਂਵਦ ਸੱਚਾਂ ਤੂਹੀਂਂ ਮਾਲਕ ਸ਼ਾਹਦ ਹਾਲ ਇਸ ਬਾਤ ਦਾ ਰੱਬ ਮੇਰਾ 
ਘਰ ਬੈੈਠਿਆਂ ਹੀਰ ਨਿਹਾਲ ਕੀਤੀ ਆਪੈੈ ਜੋੜਿਓ ਆਣ ਸੱਬਬ ਮੇਰਾ 
ਲਹਿਰ ਇਸ਼ਕ਼ ਝੱਨਾ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਡੁਲਾ ਬੇੜਾ ਪਾਰ ਚਾ ਲਾਉਂਂਣ ਝੱਬ ਮੇਰਾ 
ਹਰ ਵਕਤ ਹੀ ਤੇਰਾ ਦੀਦਾਰ ਹੋਵ ਹੋਰ ਚਿੱਤ ਨਾਹੀਂ ਕੋਈ ਲੱਬ ਮੇਰਾ 
ਮਾਪੈੈ ਲੋੜਦੇ ਨੇ ਚਾਰੂ ਮੱਝੀਆਂ ਦਾ ਘਰ ਬਣ ਗਯਾ ਢੰਗ ਅਜੱਬ ਮੇਰਾ 
ਲਾਹੌਰੀ ਕਹਾਂਗੀ ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਤਿਵੇਂ ਕੇਹਾ ਮੰਨਸੀ ਮਾਈ ਤੇ ਬਬ ਮੇਰਾ&lt;/poem&gt;}} 

{{center|ਮਿਨਤ ਹੀਰ ਦੂਜੀ ਵੇਰ}}
{{Block center|&lt;poem&gt;ਤੂਹੀਂ ਜਾਂਨ ਤੇ ਮਾਲ ਈਮਾਨ ਮੇਰਾ ਹਰ ਦਮ ਸੁਖ ਤੇਰਾ ਬੰਦੀ ਚਾਹਨੀਆਂ ਵੇ 
ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਕੰਤ ਨ ਹੋਰ ਲੋੜਾਂ ਸੱਚੀ ਕਸਮ ਕੁਰਾਂਨ ਦੀ ਖਾਨੀਆਂ ਵੇ&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>frxlt1yycrtsg33jlm8zsamegcwt1fq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>220087</id>
      <parentid>220086</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T13:32:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gaurav Jhammat</username>
        <id>375</id>
      </contributor>
      <origin>220087</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3614" sha1="rpo4q5c2v0s2omcfdg28yxoztqolrag" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Geet Arts&quot; /&gt;{{center|(੭)}}&lt;/noinclude&gt;{{center|ਮਿੱਨਤ ਹੀਰ}} 
{{Block center|&lt;poem&gt;ਘੋਲੀ ਬੈੈਠ ਬੇੜੀ ਸੇਜ ਹੀਰ ਤੇਰੀ ਬੰਦੀ ਸਣੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਵੇ 
ਹੱਥ ਲਾ ਨਾਹੀਂ ਤੈੈਂਨੂੰ ਮਾਰ ਬੈਠੀ ਕੋਈ ਸੁਖ਼ਨ ਨ ਮੰਦੜਾ ਬੋਲੀਆਂ ਵੇ 
ਚੀਰੇ ਵਾਲਿਆ ਹੀਰ ਦਾ ਮਨ ਮੋਹਿਆ ਗੱਲਾਂ ਚਿੱਤ ਦੀਆਂ ਸੱਚ ਖੋਲੀਆਂ ਵੇ   
ਵੇ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਿਆ ਹੁਸਨ ਦੀ ਖੈੈਰ ਪਾਈਂਂ ਨੈੈਣਾਂ ਹੀਰ ਦੇ ਅੱਡੀਆਂਂ ਝੋਲੀਆਂ ਵੇ 
ਮੇਰੀ ਤੁਧ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਕਦੀਮ ਦੀਏ ਪਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਨ ਕੋਈ ਵਿਚੋਲੀਆਂ ਵੇ 
ਮਨ ਤਨ ਰੱਤੀ ਰੰਗ ਇਸ਼ਕ ਤੇਰੇ ਸ਼ੌਕ ਪ੍ਰੇਮ ਖ਼ਡਾਈਆਂ ਹੋਲੀਆਂ ਵੇ 
ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਮੌਜਾਂ ਮਾਣ ਜਾਣ ਮੇਰੀ ਤੁਹੀਂ ਢੋਲ ਮੈਂ ਤੁਧ ਦੀ ਢੋਲੀਆਂ ਵੇ 
ਪਾਲੀਂਂ ਇਸ਼ਕ ਐਸਾ ਸਾਰੇ ਦੇਸ ਅੰਦਰ ਰਾਂਝੇ ਹੀਰ ਦੀਆਂ ਪੈੈਨ ਬੋਲੀਆਂ ਵੇ 
ਤੇਰੀ ਜਿਬ ਰਸੀਲੜੀ ਮਨਭਾਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਭੋਲੀਆਂ ਭੋਲੀਆਂ ਵੇ 
ਲਾਹੌਰੀ ਕਹੇਂ ਜੋ ਸਬ ਕਬੂਲ ਮੈਂਨੂੰ ਨੈੈਣਾ ਤੇਰਿਆਂ ਦੀ ਬੰਦੀ ਰੋਲੀਆਂ ਵੇ&lt;/poem&gt;}} 

{{center|ਜਵਾਬ ਰਾਂਝਾ}}
{{Block center|&lt;poem&gt;ਹੀਰੇ ਇਸ਼ਕ਼ ਦਾ ਨਾਮ ਆਸਾਨ ਲੈਣਾ ਲੱਗੇ ਇਸ਼ਕ਼ ਤੇ ਬਹੁੁਤ ਖਵਾਰ ਕਰਦਾ 
ਅੰਦਰ ਲਾਵੀਵੇ ਦੋਸਤੀ ਇਸ਼ਕ਼ ਬਾਹਰ ਢੋਲ ਮਾਰ ਕੇ ਨਸ਼ਰ ਸੰਨਸਾਰ ਕਰਦਾ 
ਲੱਖਾਂ ਵੇਖ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਪੂਰਾ ਕੋਈ ਕੋਈ ਕੌਲ ਕਰਾਰ ਕਰਦਾ 
ਲਾਹੌਰੀ ਇਸ਼ਕ ਕਰ ਸਾਈਂਂ ਦਾ ਪਾਰ ਹੋਵੇਂ ਹੋਰ ਇਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ&lt;/poem&gt;}} 

{{center|ਮਿਨਤ ਹੀਰ}}
{{Block center|&lt;poem&gt;ਮੇਰਾ ਯਾਰ ਖਾਂਵਦ ਸੱਚਾਂ ਤੂਹੀਂਂ ਮਾਲਕ ਸ਼ਾਹਦ ਹਾਲ ਇਸ ਬਾਤ ਦਾ ਰੱਬ ਮੇਰਾ 
ਘਰ ਬੈੈਠਿਆਂ ਹੀਰ ਨਿਹਾਲ ਕੀਤੀ ਆਪੈੈ ਜੋੜਿਓ ਆਣ ਸੱਬਬ ਮੇਰਾ 
ਲਹਿਰ ਇਸ਼ਕ਼ ਝੱਨਾ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਡੁਲਾ ਬੇੜਾ ਪਾਰ ਚਾ ਲਾਉਂਂਣ ਝੱਬ ਮੇਰਾ 
ਹਰ ਵਕਤ ਹੀ ਤੇਰਾ ਦੀਦਾਰ ਹੋਵ ਹੋਰ ਚਿੱਤ ਨਾਹੀਂ ਕੋਈ ਲੱਬ ਮੇਰਾ 
ਮਾਪੈੈ ਲੋੜਦੇ ਨੇ ਚਾਰੂ ਮੱਝੀਆਂ ਦਾ ਘਰ ਬਣ ਗਯਾ ਢੰਗ ਅਜੱਬ ਮੇਰਾ 
ਲਾਹੌਰੀ ਕਹਾਂਗੀ ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਤਿਵੇਂ ਕੇਹਾ ਮੰਨਸੀ ਮਾਈ ਤੇ ਬਬ ਮੇਰਾ&lt;/poem&gt;}} 

{{center|ਮਿਨਤ ਹੀਰ ਦੂਜੀ ਵੇਰ}}
{{Block center|&lt;poem&gt;ਤੂਹੀਂ ਜਾਂਨ ਤੇ ਮਾਲ ਈਮਾਨ ਮੇਰਾ ਹਰ ਦਮ ਸੁਖ ਤੇਰਾ ਬੰਦੀ ਚਾਹਨੀਆਂ ਵੇ 
ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਕੰਤ ਨ ਹੋਰ ਲੋੜਾਂ ਸੱਚੀ ਕਸਮ ਕੁਰਾਂਨ ਦੀ ਖਾਨੀਆਂ ਵੇ&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rpo4q5c2v0s2omcfdg28yxoztqolrag</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਿਕੀਸਰੋਤ:ਸੱਥ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>65444</id>
    <revision>
      <id>220120</id>
      <parentid>220048</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T02:42:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldeepburjbhalaike</username>
        <id>1640</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਟਿੱਪਣੀ */</comment>
      <origin>220120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68534" sha1="fzmtxz6xn7r5m5b9e39hz6fiplmnuic" xml:space="preserve">{{ਸੱਥ/ਹੈੱਡਰ}}
__NEWSECTIONLINK__
&lt;!-- Interwiki links --&gt;
[[mul:Scriptorium]]
&lt;!-- Interwiki links --&gt;

== Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 00:21, 8 ਮਾਰਚ 2025 (IST)

&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28307738 --&gt;

== Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon.

Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. 

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 07:35, 4 ਅਪਰੈਲ 2025 (IST)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28469465 --&gt;

== Invitation for the next South Asia Open Community Call (SAOCC) with a focus on WMF's Annual Plans (27th April, 2025) ==

Dear All,

The [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call (SAOCC)]] is a monthly call where South Asian communities come together to participate, share community activities, receive important updates and ask questions in the moderated discussions. 

The next SAOCC is scheduled for 27th April, 6:00 PM-7:00 PM (1230-1330 UTC) and will have a section with representatives from WMF who will be sharing more about their [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Global Trends|Annual Plans]] for the next year, in addition to Open Community Updates. 

We request you all to please attend the call and you can find the joining details [https://meta.wikimedia.org/wiki/South_Asia_Open_Community_Call#27_April_2025 here]. 

Thank you! [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:55, 14 ਅਪਰੈਲ 2025 (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&amp;oldid=28543211 --&gt;

== Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines (&quot;UCoC EG&quot;) and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 06:05, 17 ਅਪਰੈਲ 2025 (IST)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28469465 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well.

In cooperation with the U4C -- &lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 09:11, 29 ਅਪਰੈਲ 2025 (IST)&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Call for Candidates for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
The results of voting on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter is [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|available on Meta-wiki]].

You may now [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|submit your candidacy to serve on the U4C]] through 29 May 2025 at 12:00 UTC. Information about [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|eligibility, process, and the timeline are on Meta-wiki]]. Voting on candidates will open on 1 June 2025 and run for two weeks, closing on 15 June 2025 at 12:00 UTC.

If you have any questions, you can ask on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|the discussion page for the election]]. -- in cooperation with the U4C, &lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]])&lt;/bdi&gt; 03:38, 16 ਮਈ 2025 (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;

== RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)''

Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. 

We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation.

You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|&lt;span class=&quot;signature-talk&quot;&gt;{{int:Talkpagelinktext}}&lt;/span&gt;]]) 20:57, 22 ਮਈ 2025 (IST)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=28768453 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection &amp; Call for Questions&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear all,

This year, the term of 2 (two) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats.

The Elections Committee will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Governance Committee, composed of trustees who are not candidates in the 2025 community-and-affiliate-selected trustee selection process (Raju Narisetti, Shani Evenstein Sigalov, Lorenzo Losa, Kathy Collins, Victoria Doronina and Esra’a Al Shafei) [3], is tasked with providing Board oversight for the 2025 trustee selection process and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4].

Here are the key planned dates:

* May 22 – June 5: Announcement (this communication) and call for questions period [6]
* June 17 – July 1, 2025: Call for candidates
* July 2025: If needed, affiliates vote to shortlist candidates if more than 10 apply [5]
* August 2025: Campaign period
* August – September 2025: Two-week community voting period
* October – November 2025: Background check of selected candidates
* Board’s Meeting in December 2025: New trustees seated

Learn more about the 2025 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on this Meta-wiki page [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[link]]].

'''Call for Questions'''

In each selection process, the community has the opportunity to submit questions for the Board of Trustees candidates to answer. The Election Committee selects questions from the list developed by the community for the candidates to answer. Candidates must answer all the required questions in the application in order to be eligible; otherwise their application will be disqualified. This year, the Election Committee will select 5 questions for the candidates to answer. The selected questions may be a combination of what’s been submitted from the community, if they’re alike or related. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[link]]]

'''Election Volunteers'''

Another way to be involved with the 2025 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this Meta-wiki page [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[link].]]

Thank you!

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter

[3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024

[4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles

[5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ

[6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates

Best regards,

Victoria Doronina

Board Liaison to the Elections Committee

Governance Committee&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 08:38, 28 ਮਈ 2025 (IST)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;

== Update from A2K team: May 2025 ==

Hello everyone,

We’re happy to share that the ''Access to Knowledge'' (A2K) program has now formally become part of the '''Raj Reddy Centre for Technology and Society''' at '''IIIT-Hyderabad'''. Going forward, our work will continue under the name [[:m:IIITH-OKI|Open Knowledge Initiatives]].

The new team includes most members from the former A2K team, along with colleagues from IIIT-H already involved in Wikimedia and Open Knowledge work. Through this integration, our commitment to partnering with Indic Wikimedia communities, the GLAM sector, and broader open knowledge networks remains strong and ongoing. Learn more at our Team’s page on Meta-Wiki.

We’ll also be hosting an open session during the upcoming [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call]] on 6 - 7 pm, and we look forward to connecting with you there.

Thanks for your continued support! Thank you 

Pavan Santhosh,

On behalf of the Open Knowledge Initiatives Team.
&lt;!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&amp;oldid=28543211 --&gt;

== 📣 Announcing the South Asia Newsletter – Get Involved! 🌏 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;

''{{int:please-translate}}''

Hello Wikimedians of South Asia! 👋

We’re excited to launch the planning phase for the '''South Asia Newsletter''' – a bi-monthly, community-driven publication that brings news, updates, and original stories from across our vibrant region, to one page!

We’re looking for passionate contributors to join us in shaping this initiative:

* Editors/Reviewers – Craft and curate impactful content
* Technical Contributors – Build and maintain templates, modules, and other magic on meta.
* Community Representatives – Represent your Wikimedia Affiliate or community

If you're excited to contribute and help build a strong regional voice, we’d love to have you on board!

👉 Express your interest though [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfhk4NIe3YwbX88SG5hJzcF3GjEeh5B1dMgKE3JGSFZ1vtrZw/viewform this link].

Please share this with your community members.. Let’s build this together! 💬

This message was sent with [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) by [[m:User:Gnoeee|Gnoeee]] ([[m:User_talk:Gnoeee|talk]]) at 21:12, 6 ਜੂਨ 2025 (IST)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Gnoeee@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/South_Asia_Village_Pumps&amp;oldid=25720607 --&gt;

== Vote now in the 2025 U4C Election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}

Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC].

Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 04:31, 14 ਜੂਨ 2025 (IST) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28848819 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;
Hello all,

The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position.

This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3]

Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election.

Best regards,

Abhishek Suryawanshi&lt;br /&gt;
Chair of the Elections Committee

On behalf of the Elections Committee and Governance Committee

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term.

[3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 23:14, 17 ਜੂਨ 2025 (IST)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28866958 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Sister Projects Task Force reviews Wikispore and Wikinews&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Dear Wikimedia Community,

The [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee (CAC)]]  of the Wikimedia Foundation Board of Trustees assigned [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|the Sister Projects Task Force (SPTF)]] to update and implement a procedure for assessing the lifecycle of Sister Projects – wiki [[m:Wikimedia projects|projects supported by Wikimedia Foundation (WMF)]].

A vision of relevant, accessible, and impactful free knowledge has always guided the Wikimedia Movement. As the ecosystem of Wikimedia projects continues to evolve, it is crucial that we periodically review existing projects to ensure they still align with our goals and community capacity.

Despite their noble intent, some projects may no longer effectively serve their original purpose. '''Reviewing such projects is not about giving up – it's about responsible stewardship of shared resources'''. Volunteer time, staff support, infrastructure, and community attention are finite, and the non-technical costs tend to grow significantly as our ecosystem has entered a different age of the internet than the one we were founded in. Supporting inactive projects or projects that didn't meet our ambitions can unintentionally divert these resources from areas with more potential impact.

Moreover, maintaining projects that no longer reflect the quality and reliability of the Wikimedia name stands for, involves a reputational risk. An abandoned or less reliable project affects trust in the Wikimedia movement.

Lastly, '''failing to sunset or reimagine projects that are no longer working can make it much harder to start new ones'''. When the community feels bound to every past decision – no matter how outdated – we risk stagnation. A healthy ecosystem must allow for evolution, adaptation, and, when necessary, letting go. If we create the expectation that every project must exist indefinitely, we limit our ability to experiment and innovate.

Because of this, SPTF reviewed two requests concerning the lifecycle of the Sister Projects to work through and demonstrate the review process. We chose Wikispore as a case study for a possible new Sister Project opening and Wikinews as a case study for a review of an existing project. Preliminary findings were discussed with the CAC, and a community consultation on both proposals was recommended.

=== Wikispore ===

The [[m:Wikispore|application to consider Wikispore]] was submitted in 2019. SPTF decided to review this request in more depth because rather than being concentrated on a specific topic, as most of the proposals for the new Sister Projects are, Wikispore has the potential to nurture multiple start-up Sister Projects.

After careful consideration, the SPTF has decided '''not to recommend''' Wikispore as a Wikimedia Sister Project. Considering the current activity level, the current arrangement allows '''better flexibility''' and experimentation while WMF provides core infrastructural support. 

We acknowledge the initiative's potential and seek community input on what would constitute a sufficient level of activity and engagement to reconsider its status in the future.

As part of the process, we shared the decision with the Wikispore community and invited one of its leaders, Pharos, to an SPTF meeting.

Currently, we especially invite feedback on measurable criteria indicating the project's readiness, such as contributor numbers, content volume, and sustained community support. This would clarify the criteria sufficient for opening a new Sister Project, including possible future Wikispore re-application. However, the numbers will always be a guide because any number can be gamed.

=== Wikinews ===

We chose to review Wikinews among existing Sister Projects because it is the one for which we have observed the highest level of concern in multiple ways.

Since the SPTF was convened in 2023, its members have asked for the community's opinions during conferences and community calls about Sister Projects that did not fulfil their promise in the Wikimedia movement.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf &lt;nowiki&gt;[1]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 &lt;nowiki&gt;[2]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F &lt;nowiki&gt;[3]&lt;/nowiki&gt;] Wikinews was the leading candidate for an evaluation because people from multiple language communities proposed it. Additionally, by most measures, it is the least active Sister Project, with the greatest drop in activity over the years.

While the Language Committee routinely opens and closes language versions of the Sister Projects in small languages, there has never been a valid proposal to close Wikipedia in major languages or any project in English. This is not true for Wikinews, where there was a proposal to close English Wikinews, which gained some traction but did not result in any action[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews &lt;nowiki&gt;[4]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F &lt;nowiki&gt;[5]&lt;/nowiki&gt;, see section 5] as well as a draft proposal to close all languages of Wikinews[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? &lt;nowiki&gt;[6]&lt;/nowiki&gt;].

[[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Initial metrics]] compiled by WMF staff also support the community's concerns about Wikinews.

Based on this report, SPTF recommends a community reevaluation of Wikinews. We conclude that its current structure and activity levels are the lowest among the existing sister projects. SPTF also recommends pausing the opening of new language editions while the consultation runs.

SPTF brings this analysis to a discussion and welcomes discussions of alternative outcomes, including potential restructuring efforts or integration with other Wikimedia initiatives.

'''Options''' mentioned so far (which might be applied to just low-activity languages or all languages) include but are not limited to:
*Restructure how Wikinews works and is linked to other current events efforts on the projects,
*Merge the content of Wikinews into the relevant language Wikipedias, possibly in a new namespace,
*Merge content into compatibly licensed external projects,
*Archive Wikinews projects.
Your insights and perspectives are invaluable in shaping the future of these projects. We encourage all interested community members to share their thoughts on the relevant discussion pages or through other designated feedback channels.

=== Feedback and next steps ===

We'd be grateful if you want to take part in a conversation on the future of these projects and the review process. We are setting up two different project pages: [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]] and [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]]. Please participate between 27 June 2025 and 27 July 2025, after which we will summarize the discussion to move forward. You can write in your own language.

I will also host a community conversation 16th July Wednesday 11.00 UTC and 17th July Thursday 17.00 UTC (call links to follow shortly) and will be around at Wikimania for more discussions. 
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 02:27, 28 ਜੂਨ 2025 (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&amp;oldid=28911188 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;  Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Hello everyone,  

''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)''

The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikisource, including this Wikisource, during the '''week of August 25th'''.

This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable.

The three main features of this extension are:

* '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki.
*  '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''.
*  '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions.

'''Note''': The extension comes with a new user right called '''&quot;Event Organizer&quot;''', which will be managed by administrators on this Wikisource. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment.

The extension is already live on several wikis, including '''all Wikipedia, Meta, Wikidata''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]])

If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout.

Thank you! &lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 21:10, 31 ਜੁਲਾਈ 2025 (IST)&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Udehb-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/MM_target_Wikisource&amp;oldid=29066664 --&gt;

== Call for Expression of Interest – Advanced Train the Trainer 2025 (ATTT) ==

''Sorry for writing in English. Please feel free to translate it into your language.''

The [[:m:IIITH-OKI|Open Knowledge Initiatives]] (OKI) team at IIIT-Hyderabad is organising [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025|Advanced Train the Trainer (ATTT) 2025]], tentatively in the second week of October 2025 at IIIT-Hyderabad. 

The program is for experienced Wikimedians who have attended TTT earlier and wish to deepen their leadership, thematic expertise, and practical skills. It will run in parallel [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025/Tracks|tracks]]: 

* ''' Evaluation, Impact, and Data Storytelling''' – Measure, analyse, and communicate the impact of Wikimedia initiatives. 
* '''Project Design Challenge''' – Develop a 3-month project with mentoring and planning tools. 

Info about the event:
* Deadline: 20 August 2025 
* Apply here: [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025/Expression of Interest|Expression of Interest form]]

If you cannot apply directly on Meta, email your proposal (following the Meta template) with a valid reason to nitesh@research.iiit.ac.in. 

— Open Knowledge Initiatives Team, IIIT-Hyderabad 

[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 23:30, 14 ਅਗਸਤ 2025 (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Nitesh (OKI)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&amp;oldid=29127818 --&gt;

== Expression of Interest Extended: Advanced Train the Trainer 2025 ==

Dear all,

We are pleased to inform you that the deadline to submit your Expression of Interest has been extended until '''26 August'''. The [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025|Advanced Train the Trainer]] (ATTT) 2025 will be held on '''10, 11, and 12 October 2025 at IIIT-Hyderabad'''.
ATTT is designed for experienced Wikimedians who have or have not previously participated in Train the Trainer, but wish to develop further their leadership, thematic expertise, and practical application skills. The training will run in two thematic tracks:
* '''Evaluation, Impact, and Data Storytelling''' – Learn to measure, analyse, and narrate the impact of Wikimedia initiatives through hands-on labs and peer feedback.
* '''Project Design: From Learning to Action''' – Work on a 3-month project with mentoring and planning tools, turning learning into impactful, context-driven initiatives.
**  Apply here: [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025/Expression of Interest|Expression of Interest form]]
**  Deadline to apply (extended): 26 August 2025
**  Event Dates: 10-12 October 2025
We will share further updates with you soon.

''Note: If you are unsure about which track to choose, please still submit your application by answering the questions thoroughly. Our team will review it and assign you to the most suitable track. If you are not comfortable applying directly on Meta, you may send your proposal (using the Meta template and with a valid reason) to nitesh@research.iiit.ac.in. If selected, the OKI team will publish it on Meta on your behalf.''

We look forward to receiving your applications and working together to shape impactful Wikimedia leadership! 

Regards,  

Open Knowledge Initiatives Team

IIIT-Hyderabad 
[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 20:12, 20 ਅਗਸਤ 2025 (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Nitesh (OKI)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&amp;oldid=29127818 --&gt;

== ਅਡਵਾਂਸ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ==

ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਉੱਤੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਪਰੂਫ਼ਰੀਡਾਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇਣ ਲਈ ਧੰਨਵਾਦ। ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਉੱਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਲਿਆਉਣ ਲਈ '''ਅਡਵਾਂਸ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ''' ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ 30 ਅਤੇ 31 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲੇ ਵਿਖੇ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSceqx9siKzAKpYe7VIvgrQLz-M8zFgW9fQsnh24X5OIfjhZlQ/viewform?usp=header ਇੱਥੇ ਦਿੱਤੇ ਗੂਗਲ ਫਾਰਮ] ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟਾ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 11:21, 21 ਅਗਸਤ 2025 (IST)

:ਇਸਦਾ ਫਾਰਮ ਭਰਨ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮਿਤੀ 24 ਅਗਸਤ ਹੈ ਜੀ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:14, 22 ਅਗਸਤ 2025 (IST)

== Final Call: Apply for Advanced Train the Trainer 2025 by Today ==

Dear all,

This is a kind reminder that today is the '''last day''' to submit your '''Expression of Interest for Advanced Train the Trainer 2025'''. If you are interested, we warmly encourage you to complete your application at the earliest using the link below: [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025/Expression of Interest|Here]]

''Please note that we will not be able to accommodate requests for reopening the form after the deadline. Once submissions close, our team will begin the review process.''

We look forward to your participation and thank you for your continued interest in strengthening leadership within our communities.

Regards, IIITH-OKI 
[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:05, 26 ਅਗਸਤ 2025 (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Nitesh (OKI)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&amp;oldid=29127818 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Temporary accounts will be rolled out soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;body&quot;/&gt;
Hello, we are the Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]] team. We would like to announce that '''we plan to enable [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] for this wiki in the week of September 1'''.

Temporary accounts are successfully live on 30 wikis, including many large ones like German, Japanese, and French. The change they bring is especially relevant to logged-out editors, who this feature is designed to protect. But it is also relevant to community members like mentors, patrollers, and admins – anyone who reverts edits, blocks users, or otherwise interacts with logged-out editors as part of keeping the wikis safe and accurate. 

'''Why we are building temporary accounts'''

Our wikis should be safer to edit by default for logged-out editors. Temporary accounts allow people to continue editing the wikis without creating an account, while avoiding publicly tying their edits to their IP address. We believe this is in the best interest of our logged-out editors, who make valuable contributions to the wikis and who may later create accounts and grow our community of editors, admins, and other roles. Even though the wikis do warn logged-out editors that their IP address will be associated with their edit, many people may not understand what an IP address is, or that it could be used to connect them to other information about them in ways they might not expect. 

Additionally, our moderation software and tools rely too heavily on network origin (IP addresses) to identify users and patterns of activity, especially as IP addresses themselves are becoming less stable as identifiers. Temporary accounts allow for more precise interactions with logged-out editors, including more precise blocks, and can help limit how often we unintentionally end up blocking good-faith users who use the same IP addresses as bad-faith users.

'''How temporary accounts work'''
[[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]]
Any time a logged-out user publishes an edit on this wiki, a cookie will be set in this user's browser, and a temporary account tied with this cookie will be automatically created. This account's name will follow the pattern: &lt;code dir=ltr&gt;~2025-12345-67&lt;/code&gt; (a tilde, current year, a number). On pages like Recent Changes or page history, this name will be displayed. The cookie will expire 90 days after its creation. As long as it exists, all edits made from this device will be attributed to this temporary account. It will be the same account even if the IP address changes, unless the user clears their cookies or uses a different device or web browser. A record of the IP address used at the time of each edit will be stored for 90 days after the edit. However, only some logged-in users will be able to see it.

'''What does this mean for different groups of users?'''

'''For logged-out editors'''

* This increases privacy: currently, if you do not use a registered account to edit, then everybody can see the IP address for the edits you made, even after 90 days. That will no longer be possible on this wiki.
* If you use a temporary account to edit from different locations in the last 90 days (for example at home and at a coffee shop), the edit history and the IP addresses for all those locations will now be recorded together, for the same temporary account. Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the relevant requirements]] will be able to view this data. If this creates any personal security concerns for you, please contact talktohumanrights at wikimedia.org for advice.

'''For community members interacting with logged-out editors'''

* A temporary account is uniquely linked to a device. In comparison, an IP address can be shared with different devices and people (for example, different people at school or at work might have the same IP address).
* Compared to the current situation, it will be safer to assume that a temporary user's talk page belongs to only one person, and messages left there will be read by them. As you can see in the screenshot, temporary account users will receive notifications. It will also be possible to thank them for their edits, ping them in discussions, and invite them to get more involved in the community.

'''For users who use IP address data to moderate and maintain the wiki'''

* '''For patrollers''' who track persistent abusers, investigate violations of policies, etc.: Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the requirements]] will be able to reveal temporary users' IP addresses and all contributions made by temporary accounts from a specific IP address or range ([[Special:IPContributions]]). They will also have access to useful information about the IP addresses thanks to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]] feature. Many other pieces of software have been built or adjusted to work with temporary accounts, including AbuseFilter, global blocks, Global User Contributions, and more. (For information for volunteer developers on how to update the code of your tools – see the last part of the message.)
* '''For admins blocking logged-out editors''':
** It will be possible to block many abusers by just blocking their temporary accounts. A blocked person won't be able to create new temporary accounts quickly if the admin selects the [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblock]] option.
** It will still be possible to block an IP address or IP range.
* Temporary accounts will not be retroactively applied to contributions made before the deployment. On Special:Contributions, you will be able to see existing IP user contributions, but not new contributions made by temporary accounts on that IP address. Instead, you should use Special:IPContributions for this.

'''Our requests for you, and next steps'''

* If you know of any tools, bots, gadgets etc. using data about IP addresses or being available for logged-out users, you may want to test if they work on [[testwiki:Main_Page|testwiki]] or [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]]. If you are a volunteer developer, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|read our documentation for developers]], and in particular, the section on [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|how your code might need to be updated]].
* If you want to test the temporary account experience, for example just to check what it feels like, go to testwiki or test2wiki and edit without logging in.
* Tell us if you know of any difficulties that need to be addressed. We will try to help, and if we are not able, we will consider the available options.
* Look at our [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|previous message]] about requirements for users without extended rights who may need access to IP addresses.

To learn more about the project, check out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|our FAQ]] – you will find many useful answers there. You may also [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|look at the updates]] (we have just posted one) and [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|subscribe to our new newsletter]]. If you'd like to talk to me (Szymon) off-wiki, you will find me on Discord and Telegram. Thank you!&lt;section end=&quot;body&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]&lt;/bdi&gt; 03:06, 27 ਅਗਸਤ 2025 (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&amp;oldid=29181713 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Have your say: vote for the 2025 Board of Trustees&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Hello all,

The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 Board of Trustees election]] is now open. Candidates are running for two (2) seats on the Board.

To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|voter eligibility page]].

Learn more about them by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|reading their application statements and watch their candidacy videos]].

When you are ready, go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll voting page to vote]].

'''The vote is open from October 8 at 00:00 UTC to October 22 at 23:59 UTC.'''

Best regards,

Abhishek Suryawanshi&lt;br /&gt;Chair, Elections Committee&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 10:19, 9 ਅਕਤੂਬਰ 2025 (IST)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29360896 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function1&quot;/&gt;
{{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere).

There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function1&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 17:13, 20 ਅਕਤੂਬਰ 2025 (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29432175 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Seeking volunteers to join several of the movement’s committees&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. 

Read more about the committees on their Meta-wiki pages:
* [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]]

Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have.

For the Committee Support team,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 19:43, 30 ਅਕਤੂਬਰ 2025 (IST)
&lt;!-- Message sent by User:MKaur (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29517125 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function2&quot;/&gt;
{{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki&lt;/span&gt;. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function2&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 19:53, 20 ਨਵੰਬਰ 2025 (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29583860 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

02:32, 20 ਜਨਵਰੀ 2026 (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29905753 --&gt;

== ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ==

ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ,

ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਨਫਰੰਸ 4 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ 6 ਸਤੰਬਰ 2026 ਤੱਕ ਕੋਚੀ (ਭਾਰਤ) ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ।

ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ, ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ, ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਚ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੰਚ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਾਂ, ਨਵਾਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਕੇ, ਮੁਫ਼ਤ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲਹਿਰ (free knowledge movement) ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।

ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਲਈ ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅੱਗੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। 🙂

ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026, ਰਾਤ 11:59 ਵਜੇ ਤੱਕ (IST)

ਅਰਜ਼ੀ ਦਾ ਲਿੰਕ (Application link): https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform

ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ (More information): [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|WCI 2026 Scholarship metawiki]]

ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ।

ਧੰਨਵਾਦ,

ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ

-[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Gnoeee|Gnoeee]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Gnoeee|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 19:41, 4 ਅਪਰੈਲ 2026 (IST)

== Invitation to join South Asian Community and the Annual Planning Discussions with WMF ==

&quot;Kindly feel free to translate this text into your own language.&quot;

Dear Community member,

We would like to invite you all to the April edition of the South Asia Open Community Call that will focus on a discussion with the leadership of the Wikimedia Foundation on their [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|Annual Plan (2026-2027)]]. 

The [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan|Foundation’s Annual Plan]] is a high-level roadmap for what the organisation aims to achieve in the coming year. It includes not only the foundation’s Goals, Progress, and plan but also a summary of Global Trends that impact the present and future of our movement. 

This is the right time for the South Asia community to participate and share their thoughts on the Wikimedia Foundation’s annual plan, helping shape it together. Share your hopes, concerns, bold ideas, and specific requests to contribute to the Foundation’s planning.

Hence, the next [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call]] will be hosted on the following dates/times. Please mark the same in your calendar and sign up [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]]. 

* Platform: Google Meet
* Date: 17th April, 2026
* Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC)
* Registration Link: [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]]

Note: Only those who have registered will receive the joining link. 

Look forward to seeing you on the call,

Best, [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 00:11, 6 ਅਪਰੈਲ 2026 (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&amp;oldid=29127818 --&gt;


== Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications ==

The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]].

Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects.

'''The hackathon is intended for:'''
* Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc.
* Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc.
* Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces.

Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach.

To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses.

'''Apply here:'''

* Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form]


'''More information:'''

We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page.

* Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]]

If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at {{nospam|contact|indicmediawikidev.org}}.

Best Regards,
On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group

== Request for comment (global AI policy) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 06:28, 26 ਅਪਰੈਲ 2026 (IST)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30424282 --&gt;

== Call for Applications: TTT 2026 (Deadline Extended to 20 May) ==

''&lt;small&gt;Apologies for writing in English. Please feel free to translate this into your language.&lt;/small&gt;''

Hello everyone,

We hope you are doing well.

We would like to share that applications for the [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026|Train the Trainer (TTT) 2026]] program are currently open. TTT is a capacity-building initiative aimed at supporting Wikimedians in developing training, facilitation, and leadership skills.

We are happy to inform you that the scholarship application deadline has been [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026/Scholarship|extended until 20 May 2026]]. We are still receiving applications and encourage interested community members, especially emerging leaders, to [https://docs.google.com/forms/d/17eq6lJNCTVBoKRqz5IdSCiYWv-eHBrYRnx1wXfncwLI/viewform?edit_requested=true&amp;pli=1 apply].

We also request your support in sharing this opportunity within your communities and networks, so that it can reach a wider and more diverse group of participants.

Thank you for your continued support. '''OKI (IIIT-H)''' [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:32, 17 ਮਈ 2026 (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Nitesh (OKI)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&amp;oldid=30361720 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Vote now in the 2026 U4C election&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC].

Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 22:45, 27 ਮਈ 2026 (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਲਾਇਬ੍ਰਰੇਰੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ  ==

ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ,

ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਲਈ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਫ੍ਰੀ ਟੈਕਸਟ ਅਤੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਲਈ ਪਾਠਕ, ਸੰਪਾਦਕ ਲੱਭਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ '''ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਲਾਇਬ੍ਰਰੇਰੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ''' ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਉਲੀਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਠਕਾਂ ਕੋਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਵੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਮਿਲ ਸਕਣਗੀਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੁਰਲਭ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਫ੍ਰੀ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਕਾਮਨਜ਼ ਉੱਤੇ ਅਪਲੋਡ ਕਰਕੇ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਦੂਜਾ, ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਲ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਕੀਸਰੋਤ, ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੋਰ ਪਾਠਕਾਂ, ਲੇਖਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਪਾਠਕ, ਸੰਪਾਦਕ ਵੀ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ, ਪਿੰਡਾਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਲੈ ਕੇ ਸੰਬੰਧਤ ਪੰਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਰਿਕਾਰਡ ਇਸ ਦੇ ਮੈਟਾ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਦੀ ਸਮਾਂ ਸੀਮਾ 31 ਮਈ ਤੋਂ 30 ਸਤੰਬਰ 2026 ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ।
ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸੁਝਾਅ ਦੇਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ।

[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 15:18, 31 ਮਈ 2026 (IST)

=== ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ===
1. [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]])

=== ਟਿੱਪਣੀ ===
# {{ss}} ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਇਸ ਕਦਮ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜੀ। ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਨਾਲ਼ ਆਪਣੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਦੱਸਣਾ। ਧੰਨਵਾਦ। -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|&lt;i style=&quot;color:#FF4500; font-family:sylfaen&quot;&gt;KuldeepBurjBhalaike&lt;/i&gt;]]''' &lt;sup style=&quot;color:#FF4500; font-family:georgia&quot;&gt;([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])&lt;/sup&gt; 08:12, 1 ਜੂਨ 2026 (IST)</text>
      <sha1>fzmtxz6xn7r5m5b9e39hz6fiplmnuic</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਗੁਣਕਾਰੀ ਪੌਦੇ.pdf/9</title>
    <ns>250</ns>
    <id>71429</id>
    <revision>
      <id>220094</id>
      <parentid>215643</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T15:16:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amritpal Aman</username>
        <id>2020</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਸੋਧਣਾ */</comment>
      <origin>220094</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4719" sha1="antlj4g9g5m7d16b87zm54ct1ogvb0t" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Amritpal Aman&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;'''{{larger|ਅਸਗੰਧਾ/ਅਸ਼ਵਗੰਧਾ}}'''

ਆਮ ਜਾਣਕਾਰੀ:

ਅਸਗੰਧਾ ਦਾ ਬੂਟਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
ਦੇ ਮੰਦਸੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਮਨਾਸਾ ਤਹਿਸਲੀ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਘੋੜੇ ਦੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਜਿਹੀ ਬਦਬੂ ਆਉਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਅਸ਼ਵਗੰਧਾ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਇਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਸੁੱਕਦੀ ਹੈ ਤਿਉਂ ਤਿਉਂ ਇਸ ਦੀ ਬਦਬੂ ਖਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਝਾੜੀਦਾਰ ਬੂਟਾ 2 ਤੋਂ 3 ਫੁੱਟ ਤੱਕ ਲੰਬਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਜੜ ਹੀ ਦਵਾਈਆਂ ਵਜੋਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੜ ਉਪਰ ਤੋਂ ਮਿੱਟੀ ਰੰਗੀ, ਅੰਦਰੋਂ ਚਿੱਟੀ, ਸਖਤ, ਮੋਟੀ-ਪਤਲੀ ਅਤੇ 4 ਤੋਂ 8 ਇੰਚ ਤੱਕ ਲੰਬੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਛਾਂ ਵਿਚ ਸੁਕਾ ਕਿ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬੂਟੇ 'ਤੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੀਲੇ ਅਤੇ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦੇ ਫੁੱਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਫਲ 2 ਤੋਂ 3 ਇੰਚ ਦੇ ਗੋਲਾਕਾਰ ਰਸਭਰੀ ਵਰਗੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਬੀਜ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਛੋਟੇ ਅਕਾਰ ਦੇ, ਚਪਟੇ ਅਤੇ ਤਿਲਕਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਵੱਖ ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਨਾਮ:

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ- ਅਸ਼ਵਗੰਧਾ। ਹਿੰਦੀ- ਅਸਗੰਧ। ਮਰਾਠੀ- ਆਸਗੰਧ। ਗੁਜਰਾਤੀ- ਆਸੰਧ। ਬੰਗਾਲੀ- ਅਸ਼ਵਗੰਧਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ- ਵਿੰਟਰ ਚੇਰੀ (Winter Cherry)। ਲੈਟਿਨ-ਵਿਦੈਨਿਆ ਸੋਮਨੀਫੇਰਾ (Withania Somnifera).

ਗੁਣ:

ਅਸਗੰਧ ਇਕ ਤਾਕਤਵਰ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਜੜੀ ਬੂਟੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਇੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਟਾਨਿਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਹੀ ਡਾਕਟਰੀ ਇਲਾਜਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਆਯੁਰਵੈਦ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਗੰਧ ਹਲਕੀ, ਤਿਕਤ, ਗਰਮ ਤਾਸੀਰ, ਸਿਨਗੰਧ, ਕਫ-ਭਾਤ ਸ਼ਮਕ, ਵੀਰਜ਼ ਵਧਾਊਂ, ਤਾਕਤਵਰ, ਕੁਸੈਲੀ, ਕੌੜੀ, ਸ਼ਵਾਸ, ਸ਼ਵੇਤ ਕਰੁਸ਼ਠ, ਆਮਵਾਤ ਨਾਸ਼ਕ ਜੜ੍ਹ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਾਂਸਵਰਧਕ, ਮਾਂ ਦੇ ਥਨਾ ਵਿਚ ਦੁੱਧ ਵਧਾਉਣ, ਗਰਭ ਧਾਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਇਕ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਬੂਟੀ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੀਮਾਰੀ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯੂਨਾਨੀ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਬੂਟੀ ਤੀਜੇ ਦਰਜੇ ਹੀ ਊਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਹ ਔਰਤ-ਮਰਦ ਦੀ ਕਾਮ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਵੀਰਜ ਦੇ ਪਤਲੇਪਨ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। 

ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਜੜ੍ਹੀ ਬੂਟੀ ਹੈ। ਖੋਜ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਗੰਧਾ ਵਿਚ ਏਨਾਹਿਗ੍ਰਿਨ, ਕੁਸਿਓਹਾਇਗ੍ਰਿਨ, ਐਨਾਫੇਰਿਨ, ਟ੍ਰੋਯੂਡੋਸਪੀਨ, ਬਿਦਾਸੋਮਿਨ, ਟੋਪਿਨ, ਸੋਮਿਨਫੇਰਿਨ ਆਦਿ ਤੱਤ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਤਾਕਤਵਰ, ਰਸਾਇਨ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਵਿਚ ਸਟਾਚਰ, ਸ਼ਕਰਾ, ਅਮਲ, ਗਲਾਈਕੋਸਾਈਡ, ਅਮੀਨੋ ਐਸਿਡ ਵੀ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।


ਗੁਣਕਾਰੀ ਪੌਦੇ - 9&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>antlj4g9g5m7d16b87zm54ct1ogvb0t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਗੁਣਕਾਰੀ ਪੌਦੇ.pdf/10</title>
    <ns>250</ns>
    <id>71430</id>
    <revision>
      <id>220097</id>
      <parentid>215644</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T15:52:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amritpal Aman</username>
        <id>2020</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਸੋਧਣਾ */</comment>
      <origin>220097</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5212" sha1="dyu1podtlnv5h88i1emmo22nvdl9n9e" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Amritpal Aman&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;
ਅਸ਼ੋਕ

ਆਮ ਜਾਣਕਾਰੀ:

ਅਜਿਹਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ
ਦਰਖਤ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠਣ ਨਾਲ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ,
ਉਸ ਨੂੰ ਅਸ਼ੋਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਰਥਾਤ
ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ
ਤਾਕਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਅਸ਼ੋਕ ਹੈ।
ਇਸ ਦਾ ਦਰਖਤ ਵੀ ਅੰਬ ਦੇ ਦਰਖਤ ਦੀ
ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਦਾ ਹੀ ਹਰਾ-ਭਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ
ਇਹ 25 ਤੋਂ 30 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ, ਕਈ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਤਣਾ ਆਮ ਤੌਰ
'ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਅਤੇ ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਖਤ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਆਮ ਮਿਲ
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੱਤੇ ਟਾਹਣੀ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ 5-6 ਦੇ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿਚ 9 ਇੰਚ ਲੰਬੇ, ਗੋਲ ਅਤੇ
ਨੋਕਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਰੰਗ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਅਖੀਰ ਗੂੜਾ
ਹਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੰਨਾਂ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਰੰਗ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਫੁੱਲ
ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਣੇ ਪੀਲੇ ਅਤੇ ਨਾਰੰਗੀ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲ
ਗੁੱਛੇਦਾਰ, ਖਸ਼ਬੂ ਵਾਲੇ, ਚਮਕੀਲੇ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਹੋ
ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਲੱਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫਲੀਆਂ 4 ਤੋਂ 10 ਇੰਚ ਲੰਬੀਆਂ, ਚਪਟੀਆਂ, 1 ਤੋਂ 2
ਇੰਝ ਚੋੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੰਨਾਂ ਵਿਚ ਡੇਢ ਇੰਚ ਲੰਬੇ 4 ਤੋਂ 10 ਬੀਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਲੀ
ਪਹਿਲਾਂ ਗੂੜੇ ਜਾਮਨੀ ਰੰਗ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਰਖਤ
ਦੀ ਛਿੱਲੀ ਮਿੱਟੀ ਰੰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਖੂਨ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਵੱਖ ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਨਾਮ:

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ- ਅਸ਼ੋਕ, ਹੇਮਪੁਸ਼ਪ। ਹਿੰਦੀ, ਮਰਾਠੀ, ਗੁਜਰਾਤੀ- ਅਸ਼ੋਕ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ-ਅਸ਼ੋਕਾ ਟ੍ਰੀ।
ਲੈਟਿਨ- ਸਰਾਕਾ ਇੰਡੀਕਾ (Saraca Indica), ਸਰਾਕਾ ਅਸ਼ੋਕਾ (Saraca Ashoca)। 

ਗੁਣ:

ਅਸ਼ੋਕ ਦਾ ਰਸ ਕੌੜਾ, ਕੁਸੈਲਾ, ਠੰਡਾ, ਖੂਨ ਸਾਫ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਕ੍ਰਮ, ਦਾਹ, ਰਕਤ ਵਿਕਾਰ,
ਉਦਰ ਬੀਮਾਰੀ, ਸੋਜ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਾਰੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰ, ਬੁਖਾਰ, ਜੋੜਾਂ ਦੇ ਦਰਦਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਗੁਣਕਾਰੀ। ਹੋਮਿਓਪੈਥਿਕ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸ਼ੋਕ ਦੀ ਛਿਲਕ ਦੇ ਬਣੇ ਮਦਰ ਟਿੰਚਰ ਨਾਲ ਗਰਭ ਸਮੇਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਵਾਰ ਵਾਰ ਪਿਸ਼ਾਬ ਆਉਣਾ,
ਪਿਸ਼ਾਬ ਘੱਟ ਆਉਣਾ, ਮਾਸਿਕ ਧਰਮ ਸਮੇਂ ਢਿੱਡ ਵਿਚ ਦਰਦ ਹੋਣਾ, ਖੂਨ ਪ੍ਰਦਰ ਵੀ ਇਸ ਦੀ
ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸ਼ੋਕਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਭਾਵ ਢਿੱਡ ਦੇ
ਹੇਠਲੇ ਭਾਗਾਂ ਜਿਵੇਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਵਾਲੀ ਥਾਂ, ਗੁਰਦੇ ਆਦਿ 'ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਜਨਨ
ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਛਿੱਲ ਵਿਚ ਟੈਨਿਨਸ-7 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ, ਕੈਟੇਕਾਲ-3 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ,
ਇਸੈਂਸੀਅਲ ਆਇਲ-4 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ, ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਯੁਕਤ ਕਾਰਬਨਿਕ-2 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ, ਲੋਹ ਖਣਿਜ-4
ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ, ਗਲਾਇਕੋਸਾਇਡ੍ਰਸ ਅਤੇ ਸੈਪੋਨਿਸ-2 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ
ਕੀਟੋਸਟੇਰਾਲ ਵੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਐਸਟ੍ਰੋਜਨ ਹਾਰਮਨ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।


ਗੁਣਕਾਰੀ ਪੌਦੇ - 10&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dyu1podtlnv5h88i1emmo22nvdl9n9e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਗੁਣਕਾਰੀ ਪੌਦੇ.pdf/11</title>
    <ns>250</ns>
    <id>71432</id>
    <revision>
      <id>220124</id>
      <parentid>215646</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T05:34:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amritpal Aman</username>
        <id>2020</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਸੋਧਣਾ */</comment>
      <origin>220124</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4338" sha1="ep2vxlvpopsch73ubj8q24xzc1dnr4p" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Amritpal Aman&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;
{{larger|'''ਅਡੂਸਾ (ਵਾਸਾ)'''}} 

ਆਮ ਜਾਣਕਾਰੀ: 

ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਅਡੂਸਾ ਝਾੜੀਦਾਰ ਬੂਟੇ ਆਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ 4 ਤੋਂ 8 ਫੁੱਟ ਉੱਚੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਪੱਤੇ 3 ਤੋਂ 8 ਇੰਚ ਤੱਕ ਲੰਬੇ ਅਤੇ ਡੇਢ ਤੋਂ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਇੰਚ ਚੌੜੇ ਅਮਰੂਦ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੱਤੇ ਨੋਕਦਾਰ, ਤੇਜ ਖਸ਼ਬੂ ਵਾਲੇ, ਕੁਝ ਖੁਰਦਰੇ ਅਤੇ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੰਨਾਂ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕੱਪੜਿਆਂ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਕੀੜੇ ਇੰਨਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ। ਇਸ ਦੇ ਫੁੱਲ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੇ 2 ਤੋਂ 3 ਇੰਚ ਲੰਬੇ, ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹੋਏ ਮੂੰਹ ਵਰਗੇ ਅਤੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਇੰਚ ਲੰਬੀ ਇਸ ਦੀ ਫਲੀ ਰੋਮ ਸਹਿਤ ਕੁਝ ਚਪਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ 4 ਬੀਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤਣੇ 'ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਛਿੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਲੱਕੜੀ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੜਦੀ ਨਹੀਂ।

ਵੱਖ ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਨਾਮ:

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ- ਵਾਸਾ, ਵਾਸਕ। ਹਿੰਦੀ- ਅਡੂਸਾ। ਮਰਾਠੀ-ਅਡੂਲਸਾ। ਗੁਜਰਾਤੀ- ਅਰਡੂਸੋ। ਬੰਗਾਲੀ-ਵਾਸਕ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ-ਮਲਾਬਾਰ ਨਟ। ਲੈਟਿਨ-ਅਧਾਟੋਡਾ ਵਾਸਿਕਾ(Adhatoda Vasika) 

ਗੁਣ:

ਆਯੂਰਵੈਦ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਅਡੂਸਾ ਕੌੜਾ, ਕੁਸੈਲਾ, ਵੀਰਜ ਦਾ ਜਲਦੀ ਪਤਨ, ਸਵਰ ਲਈ ਵਧੀਆ, ਹਲਕਾ, ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ, ਖੰਘ, ਪਿੱਤ, ਸਾਹ, ਬੁਖਾਰ, ਪਿਆਸ, ਪੁਰਾਣਾ ਜੁਕਾਮ ਅਤੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ।

ਯੂਨਾਨੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਡੂਸਾ ਨਕਸੀਰ ਅਤੇ ਖੂਨ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਰੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੰਘ ਦੀ ਬੂਟੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਅਡੂਸਾ ਦੇ ਰਸਾਇਨਕ ਖੋਜ ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਵਿਚ 2 ਤੋਂ 4 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੱਕ ਵਾਸਿਕਿਨ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਤਿਕਤ ਐਲਕੇਲਾਇਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਵਿਚ ਇਸੈਂਸ਼ੀਅਲ ਆਇਲ, ਵਾਸਾ ਅਮਲ, ਰਾਲ, ਵਸਾ, ਸ਼ਕਰਾਰਾ, ਅਮੋਨੀਆ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਤੱਤ ਵੀ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਭਰਪੂਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਵੀ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵਾਸਿਕਿਨ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹੋਮਿਓਪੈਥਿਕ ਡਾਕਟਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਡੂਸਾ ਨਾਲ ਨੱਕ ਤੋਂ ਛਿੱਕ ਆਉਣਾ, ਠੰਡ ਨਾਲ ਖੰਘ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਐਲਰਜੀ ਹੋਣਾ, ਗਲ ਬੈਠਣਾ, ਕੁਕਰ ਖੰਘ ਅਤੇ ਸਾਇਨੋਸਾਇਟਸ ਵਰਗੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ 30 ਅਤੇ 200 ਪੋਟੈਂਸੀ ਬਹੁਤ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।


ਗੁਣਕਾਰੀ ਪੌਦੇ - 11&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ep2vxlvpopsch73ubj8q24xzc1dnr4p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਤਿੰਨ ਸੌ ਪੈਂਹਠ ਚਲਿੱਤਰ - ਸ਼ਿੰਗਾਰਾ ਸਿੰਘ.pdf/13</title>
    <ns>250</ns>
    <id>71769</id>
    <revision>
      <id>220121</id>
      <parentid>218321</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T03:25:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tamanpreet Kaur</username>
        <id>606</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਸੋਧਣਾ */</comment>
      <origin>220121</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4073" sha1="kfkh3v7wuwuxk9td6k1svxiy3cefzmf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Tamanpreet Kaur&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀਰ ਰਾਂਝੇ ਭੌਂਦੂ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਮੱਝਾਂ ਹੀ ਚਰਵਾਉਂਦੀ ਰਹੀ। ਬਾਕੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਕਥਾਵਾਂ ਵੀ ਔਰਤ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਚਲਿੱਤਰਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਇਸ ਖੇਡ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ-ਜੁਲਦੀਆਂ ਹਨ।

{{gap}}ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਦੀਆਂ ਪਰੀਆਂ (ਕਾਮ ਦੇਵੀਆਂ) ਨੂੰ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਕਾਮ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਰਦ ਦੀ ਇਸੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਆੜ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਕੈਸ਼ ਕਰਵਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਇਸੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਕਾਰਨ ਔਰਤਾਂ ਚਲਿੱਤਰ ਖੇਡਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ਬਰਾਂ ਲਗਦੀਆਂ ਦੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਈ ਵਾਰ ਖਬਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ &quot;ਵਿਆਹ ਦਾ ਝਾਂਸਾ ਦੇ ਕੇ ਬਲਾਤਕਾਰ&quot;, &quot;ਨੌਜਵਾਨ ਕਈ ਸਾਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹਵਸ਼ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ&quot;, &quot;ਪ੍ਰੇਮੀ ਜੋੜਾ ਫਰਾਰ&quot; ਆਦਿ। ਜਦੋਂ ਖਬਰ ਤਫ਼ਸੀਲ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁੜੀ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਸੰਗ ਚਲਦਾ ਸੀ, ਆਪ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲਾਂ/ਕਾਰ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਹੋਟਲ ਵਿਚ ਗਈ ਜਾਂ ਪ੍ਰੇਮੀ ਜੋੜਾ ਫਰਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਖਬਰ ਵਿਚ ਪਕੜੇ ਜਾਣ ਬਾਅਦ ਕੁੜੀ ਵੱਲੋਂ ਦੋਸ਼ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੜਕਾ ਉਸਨੂੰ ਭਜਾ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਅਜਿਹੀਆਂ 70% ਖਬਰਾਂ ਧੁਨੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਬਰਦਸਤੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਲਿਜਾ ਕੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਘਟਨਾ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਔਰਤ ਦਾ ਇਕ ਚਲਿੱਤਰ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪੈਸੇ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਲਾਲਚ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਰਹੇ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਬੇਦ ਖੁਲ੍ਹ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਦੂਜੀ ਧਿਰ ਨੂੰ ਬਣਾ ਦਿਉ ਬਲੀ ਦਾ ਬੱਕਰਾ।

{{gap}}ਭਾਵੇਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਅਦਾਲਤਾਂ/ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਤਾਂ ਸਹੀ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਔਰਤ ਜਾਤੀ ਅਜੇ ਵੀ ਸਤੀ ਸਵਿੱਤਰੀ, ਪਤੀਵ੍ਰਤਾ, ਸ਼ਰਮ ਹਜ਼ੂਰ, ਛਲ-ਕਪਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸੁਘੜ ਸਿਆਣੀ ਅਤੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੀ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਫੈਲੇ ਅਜਿਹੇ ਇਕ-ਪਾਸੜ ਵਰਤਾਰੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਤਾਂ ਮਾਨਯੋਗ ਅਦਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਪੁਨਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਫੈਸਲੇ ਸੁਣਾਉਣ ਦੀ ਨੌਬਤ ਆ ਗਈ ਹੈ ਅਦਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਪਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਇਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਅਥਾਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਜਾਂ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਵਾਂਗ ਦੂਜੀ ਧਿਰ ਦੇ&lt;noinclude&gt;{{rh||9}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kfkh3v7wuwuxk9td6k1svxiy3cefzmf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਚੰਦ੍ਰਕਾਂਤਾ ਸੰਤਤਿ ਭਾਗ 23.pdf/56</title>
    <ns>250</ns>
    <id>72346</id>
    <revision>
      <id>220122</id>
      <parentid>217879</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T03:50:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marde Sehajpreet kaur</username>
        <id>1774</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਸੋਧਣਾ */</comment>
      <origin>220122</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2189" sha1="c8c4b3317i9q8m77o0jmwlfx5lb3l11" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Marde Sehajpreet kaur&quot; /&gt;{{center|( ੫੩ )}}&lt;/noinclude&gt;ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਭੀ ਉਸਦੀ ਸਾਮਰੱਥ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੀ ਕਿਉਂ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਹੋ ਚੁਕਾ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਨਾਨਕ ਨੈ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇਤਰਾਂ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੀ।

{{gap}}ਨਾਨਕ ਨੇ ਉਠਕੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਪੈਰ ਖੋਲ ਸੁਟੇ ਅਰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਕਿ ਤੂੰ ਓਥੇ ਕਿਸਤਰਾਂ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਅਰ ਇਥੇ ਰੈਹਣ 
ਵਾਲੀ ਰਾਮ ਦੇਈ ਕੌਣ ਸੀ, ਤੇ ਕਿਸਤਰਾਂ ਆਈ?

{{gap}}ਰਾਮ ਦੇਈ-ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਗਲ ਦਾ ਕੁਝ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਮੈਂ ਏਸੇ ਘਰ ਵਿਚ ਸੀ, ਤੇ ਏਥੇ ਹੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਈ, ਅਰ ਸ਼ ਆਉਂਣ ਤੇ ਭੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਥੇ ਹੀ ਵੇਖ ਦੀ ਹਾਂ ਤੂੰ ਦੱਸ ਜੋ ਕੀ ਗੱਲ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਅਜੇਹਾ ਵਰਤਾਉ ਕਿਉਂ
ਕੀਤਾ?

{{gap}}ਨਾਨਕ ਨੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋਕੇ ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਅਰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹੁਣ ਤੂੰ ਹੀ ਦੱਸ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੇਹੜੀ ਭੁਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। 

{{center|{{x-larger|'''ਨੌਵਾਂ ਕਾਂਡ'''}}}}

{{gap}}ਦੁਪੈਹਰ ਢਲ ਚੁਕੀ ਹੈ ਮਹਾਰਾਜ ਸੁਰੇਂਦ੍ਰ ਸਿੰਘ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਆਏ ਹਨ ਤੇ ਪਲੰਗ ਤੇ ਲੇਟੇ ਹੋਏ ਪਾਨ ਚਬ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਰ ਆਪਣੇ ਮਿਤ੍ਰਾਂ ਤੇ ਬਚਿਆਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਡ ਰਹੇ ਹਨ।

{{gap}}ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਵੇਲੇ ਏਥੇ ਫਾਜਾ ਬੀਰੇਂਦ੍ਰਸਿੰਘ, ਇੰਦ੍ਰਜੀਤਸਿੰਘਨੰਦਸਿੰਘ, ਰਾਜਾਗੋਪਾਲਸਿੰਘ, ਜੀਤਸਿੰਘ, ਤੇਜ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c8c4b3317i9q8m77o0jmwlfx5lb3l11</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਚੰਦ੍ਰਕਾਂਤਾ ਸੰਤਤਿ ਭਾਗ 23.pdf/57</title>
    <ns>250</ns>
    <id>72347</id>
    <revision>
      <id>220123</id>
      <parentid>217880</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T04:02:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marde Sehajpreet kaur</username>
        <id>1774</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਸੋਧਣਾ */</comment>
      <origin>220123</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2576" sha1="2p8q1en1f4tawsztzg28i5jw71tf41p" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Marde Sehajpreet kaur&quot; /&gt;{{center|( ੫੪ )}}&lt;/noinclude&gt;ਸਿੰਘ, ਦੇਵੀ ਸਿੰਘ, ਪੰਨਾ ਲਾਲ, ਰਾਮ ਨਰਾਇਣ, ਪੰਡਤ ਬਦ੍ਰੀ ਨਾਥ, ਚੂਨੀ ਲਾਲ, ਜਗਨ ਨਾਥ ਜੋਤਸ਼ੀ, ਭੈਰੋਂ ਸਿੰਘ, ਇੰਦ੍ਰ ਦੇਵ, ਅਰ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਿਤ੍ਰ ਭਰਥ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬੈਠੇ ਹਨ।

{{gap}}ਬੀਰੇਂਦਰ ਸਿੰਘ-ਇਸ ਵਿਚ ਕੰਈ ਸੰਦੇਰ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜੋ ਤਲਿਸਮ ਮੈਂ ਤੋੜਿਆ ਸੀ ਉਹ ਇਸ ਤਲਿਸਮ ਦੇ ਅਗੇ ਰੁਪੈ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਪੈਸਾ ਭੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਜਮਾਨੀਆਂ ਰਾਜ ਵਿਚ ਜਿਹੇ ੨ ਮਰਾਂ ਪੁਰਸ਼ ਦਿਰੋਗੇ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਚੁਕੇ ਹਨ ਤੇ ਜੇ ਕੁਝ ਘਟਨਾਂਵਾਂ ਹੋਈਆਂਹ ਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਨ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

{{gap}}ਗੌਪਾਲ-ਇਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਬਖੇੜਿਆਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਏਹੋ ਤਲਿਸਮ ਸਮਝਣਾਂ ਚਾਹੀ ਦਾ ਹੈ ਇਸੇ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੁਟਣ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਹ ਬਖੇੜੇ ਮਚਾਏ ਅਰ ਏਸੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਤਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤਵਧੀ।

{{gap}}ਜੀਤ-ਬੇਸ਼ੱਕ ਏਹੋ ਗਲ ਹੈ।

{{gap}}ਸੁਰੇਂਦਰ-ਸਾਨੂੰ ਤਾਂ ਦਰੋਗੇ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਅਚੰਭਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਕਿਸ ਜੀਵਣ ਪਿੱਛੇ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਨੇ ਅਜੇਹੇ ਕੁਕਰਮ ਕੀਤੇ ਹਨ?

{{gap}}ਭਰਥ-(ਹੱਥ ਜੋੜਕੇ) ਸੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਦਰੋਗੇ ਦੇ ਕੁਕਰਮਾਂ ਦਾ ਹਾਲ ਅਜੇ ਤਕ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆਂ, ਉਸਦਾ ਭਾਂਡਾ ਤਦ ਭਜੇਗਾਜਦ ਅਸੀ ਆਪਣਾ ਹਾਲ ਸੁਣਾਂਵਾਂਗੇ।

{{gap}}ਸੁਰੇਂਦ੍ਰ-ਠੀਕ ਰੈ ਅਜ ਅਸਾਂ ਭੀ ਆਪਦਾ ਕਿੱਸਾ ਸੁਣਨ ਵਾਸਤੇ ਹੀ ਅਰਾਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।

{{gap}}ਭਰਥ-ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਦੁਖ ਕਥਾ ਸੁਨਾਉਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹਾਂ। 

{{gap}}ਜੀਤ-ਚੰਗਾ, ਤਾਂ ਅਰੰਭ ਕਰੋ।

{{gap}}ਭਰਥ ਬਹੁਤ ਰਛਾ-ਮੈਂ ਜਮਾਨੀਆਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਤੇ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2p8q1en1f4tawsztzg28i5jw71tf41p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਕੁਝ ਪੀੜਾਂ ਕੁਝ ਯਾਦਾਂ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ.pdf/36</title>
    <ns>250</ns>
    <id>72678</id>
    <revision>
      <id>220125</id>
      <parentid>219890</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T05:53:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaur.gurmel</username>
        <id>192</id>
      </contributor>
      <origin>220125</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3707" sha1="lzh9krbuvosig40i03h39a4hukxlijx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Kaur.gurmel&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਬਧ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਘਰ ਦਿਆਂ ਦਾ ਬੰਧਨ ਜਿਹੜਾ ਮੈਂ ਅਜ ਤੋੜ ਕੇ ਏਸ ਘਰ ਆਇਆ ਸਾਂ ਓਹ ਮੈਨੂੰ ਉਸੇ ਦਿਨ ਤੋੜ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਦਿਲ ਹੀ ਦਿਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਫਿੱਟਕਾਰ ਰਿਹਾ ਸਾਂ, ਲਾਹਨਤਾਂ ਪਾ ਰਿਹਾ ਸਾਂ।

{{gap}}ਸਾਡੇ ਵਿਰੋਧੀ, ਸਾਡੇ ਦੋਖੀ ਲੁਕਵੀਂ ਮਾਰ ਕਰਨ ਜੋਗੇ ਹੀ ਸਨ। ਉਘੜ ਕੇ ਵਾਰ
ਕਰਨ ਦੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮਾੜੀ ਜੇਹੀ ਗੱਲ ਖਿਲਰ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਸਾਡੇ
ਤਗੜੇ ਸਨੇਹੀ ਹਮਾਇਤੀਆਂ ਨੇ ਸਭ ਕੁੱਝ ਨਜਿੱਠ ਲੈਣਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਟੁੱਟੇ ਦਿਲ ਪਿੰਜੇ 
ਸਰੀਰ ਤੇ ਥੱਕੇ ਪੈਰੀਂ ਤਾਈ ਦੇ ਉਜੜੇ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਆਇਆ।

{{gap}}ਹੁਣ ਸਵਾਏ ਪੀੜ ਦੇ ਅਤੇ ਦਿਲ ਜਲਾਣ ਦੇ ਹੋਰ ਪੱਲੇ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਕੂਲ
ਛੁੱਟ ਗਿਆ, ਹਾਸੇ ਮੁੱਕ ਸੁੱਕ ਗਏ, ਖੇਡਾਂ ਛੁੱਟ ਗਈਆਂ। ਪੜਾਈ ਕੀ ਹੋਣੀ ਸੀ ?
ਧਿਆਨ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਸੁਰਤੀ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ। ਕੁੱਝ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਦਸ਼ਾ ਹੋ ਗਈ-ਪਾਗਲ
ਪਾਗਲ, ਰੁਖੀ-ਸੁਖੀ,ਬੌਂਦਲੀ ਜਹੀ ਤੇ ਘੋਰ ਉਦਾਸੀ।

{{gap}}ਮਾਸਟਰ ਨੇ ਮੋਢਾ ਫੜ ਝੰਜੋੜਿਆ, “ਤੂੰ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਏਂ ? ਕੀ ਲਿਖ ਰਿਹਾ
ਏਂ ? ਇਹ ਕਾਪੀ ਨਹੀਂ ਕਿਤਾਬ ਏ। ਤੂੰ ਕਿਤਾਬ ਤੇ ਇਮਲਾ ਲਿਖ ਦਿੱਤੀ। ਤੇਰੀ
ਸੁਰਤੀ ਕਿਥੇ ਹੈ ? ਸਾਰੀ ਫੱਟੀ ਤੇ ਪਾਲੀ ਪਾਲੀ ! ਸਾਰੀ ਕਿਤਾਬ ਤੇ ਪਾਲੀ ਪਾਲੀ!
ਇਹ ਕੀ ਲਿਖਿਆ ?&quot;

{{gap}}ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਸੋਟੀ ਹੱਥ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਪਾ ਗਈ ਪਰ ਅੱਖੋਂ ਅੱਥਰੂ ਨਾ ਕਢਾ ਸਕੀ
ਨਾ ਦਿਲ ਦੀ ਪੀੜ ਮਿਟਾ ਸਕੀ ਨਾ ਕੋਈ ਅੱਖਰ ਅੱਗੇ ਸਿਖਾ ਸਕੀ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਸਕੂਲ
ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ।ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਇਹ ਦੋਹਰੀ ਸੱਟ ਵੱਜੀ। ਘਰ ਵਾਲੇ ਵੀ ਤੇ
ਸਕੂਲ ਮਾਸਟਰ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਸਨ। ‘ਮੁੰਡਾ ਪੜ੍ਹਨ ਵਿਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਸੀ, ਇਹਨੂੰ ਹੋ ਕੀ
ਗਿਆ?&quot;

{{gap}}ਮਾਸਟਰ ਅਤੇ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਜਤਨ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਸੁਰਤੀ ਨੂੰ ਸਕੂਲ
ਨਾਲ ਜੋੜ ਨਾ ਸਕੇ। ਇਕੋ ਤਾਂਘ ਸੀ ; ਪਾਲੀ, ਪਾਲੀ ਬੱਸ ਪਾਲੀ।

{{gap}}ਅਤੇ ਇਕ ਦਿਨ ਤਾਈ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਸੱਦਿਆ, ‘ਵੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ
ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲਿਆ ? ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਪੀੜ ਸਮਝਦੀ ਆਂ। ਪਰ ਮੇਰਾ ਤਾਂ ਇਹਦੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਸੂਰ,
ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਗੁਨਾਹ ਨਹੀਂ।”

{{gap}}ਗੱਲ ਤਾਈ ਦੀ ਠੀਕ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਘਰ ਵਾਲੇ ਵੀ ਤਾਈ ਦਾ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ
34&lt;noinclude&gt;{{rh||34}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lzh9krbuvosig40i03h39a4hukxlijx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>220126</id>
      <parentid>220125</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T05:54:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaur.gurmel</username>
        <id>192</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>220126</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3705" sha1="s6r542njoo0cic080vkr51ddnj7ozv8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Kaur.gurmel&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਬਧ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਘਰ ਦਿਆਂ ਦਾ ਬੰਧਨ ਜਿਹੜਾ ਮੈਂ ਅਜ ਤੋੜ ਕੇ ਏਸ ਘਰ ਆਇਆ ਸਾਂ ਓਹ ਮੈਨੂੰ ਉਸੇ ਦਿਨ ਤੋੜ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਦਿਲ ਹੀ ਦਿਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਫਿੱਟਕਾਰ ਰਿਹਾ ਸਾਂ, ਲਾਹਨਤਾਂ ਪਾ ਰਿਹਾ ਸਾਂ।

{{gap}}ਸਾਡੇ ਵਿਰੋਧੀ, ਸਾਡੇ ਦੋਖੀ ਲੁਕਵੀਂ ਮਾਰ ਕਰਨ ਜੋਗੇ ਹੀ ਸਨ। ਉਘੜ ਕੇ ਵਾਰ
ਕਰਨ ਦੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮਾੜੀ ਜੇਹੀ ਗੱਲ ਖਿਲਰ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਸਾਡੇ
ਤਗੜੇ ਸਨੇਹੀ ਹਮਾਇਤੀਆਂ ਨੇ ਸਭ ਕੁੱਝ ਨਜਿੱਠ ਲੈਣਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਟੁੱਟੇ ਦਿਲ ਪਿੰਜੇ 
ਸਰੀਰ ਤੇ ਥੱਕੇ ਪੈਰੀਂ ਤਾਈ ਦੇ ਉਜੜੇ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਆਇਆ।

{{gap}}ਹੁਣ ਸਵਾਏ ਪੀੜ ਦੇ ਅਤੇ ਦਿਲ ਜਲਾਣ ਦੇ ਹੋਰ ਪੱਲੇ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਕੂਲ
ਛੁੱਟ ਗਿਆ, ਹਾਸੇ ਮੁੱਕ ਸੁੱਕ ਗਏ, ਖੇਡਾਂ ਛੁੱਟ ਗਈਆਂ। ਪੜਾਈ ਕੀ ਹੋਣੀ ਸੀ ?
ਧਿਆਨ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਸੁਰਤੀ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ। ਕੁੱਝ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਦਸ਼ਾ ਹੋ ਗਈ-ਪਾਗਲ
ਪਾਗਲ, ਰੁਖੀ-ਸੁਖੀ,ਬੌਂਦਲੀ ਜਹੀ ਤੇ ਘੋਰ ਉਦਾਸੀ।

{{gap}}ਮਾਸਟਰ ਨੇ ਮੋਢਾ ਫੜ ਝੰਜੋੜਿਆ, “ਤੂੰ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਏਂ ? ਕੀ ਲਿਖ ਰਿਹਾ
ਏਂ ? ਇਹ ਕਾਪੀ ਨਹੀਂ ਕਿਤਾਬ ਏ। ਤੂੰ ਕਿਤਾਬ ਤੇ ਇਮਲਾ ਲਿਖ ਦਿੱਤੀ। ਤੇਰੀ
ਸੁਰਤੀ ਕਿਥੇ ਹੈ ? ਸਾਰੀ ਫੱਟੀ ਤੇ ਪਾਲੀ ਪਾਲੀ ! ਸਾਰੀ ਕਿਤਾਬ ਤੇ ਪਾਲੀ ਪਾਲੀ!
ਇਹ ਕੀ ਲਿਖਿਆ ?&quot;

{{gap}}ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਸੋਟੀ ਹੱਥ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਪਾ ਗਈ ਪਰ ਅੱਖੋਂ ਅੱਥਰੂ ਨਾ ਕਢਾ ਸਕੀ
ਨਾ ਦਿਲ ਦੀ ਪੀੜ ਮਿਟਾ ਸਕੀ ਨਾ ਕੋਈ ਅੱਖਰ ਅੱਗੇ ਸਿਖਾ ਸਕੀ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਸਕੂਲ
ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ।ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਇਹ ਦੋਹਰੀ ਸੱਟ ਵੱਜੀ। ਘਰ ਵਾਲੇ ਵੀ ਤੇ
ਸਕੂਲ ਮਾਸਟਰ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਸਨ। ‘ਮੁੰਡਾ ਪੜ੍ਹਨ ਵਿਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਸੀ, ਇਹਨੂੰ ਹੋ ਕੀ
ਗਿਆ?&quot;

{{gap}}ਮਾਸਟਰ ਅਤੇ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਜਤਨ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਸੁਰਤੀ ਨੂੰ ਸਕੂਲ
ਨਾਲ ਜੋੜ ਨਾ ਸਕੇ। ਇਕੋ ਤਾਂਘ ਸੀ ; ਪਾਲੀ, ਪਾਲੀ ਬੱਸ ਪਾਲੀ।

{{gap}}ਅਤੇ ਇਕ ਦਿਨ ਤਾਈ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਸੱਦਿਆ, &quot;ਵੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ
ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲਿਆ ? ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਪੀੜ ਸਮਝਦੀ ਆਂ। ਪਰ ਮੇਰਾ ਤਾਂ ਇਹਦੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਸੂਰ,
ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਗੁਨਾਹ ਨਹੀਂ।”

{{gap}}ਗੱਲ ਤਾਈ ਦੀ ਠੀਕ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਘਰ ਵਾਲੇ ਵੀ ਤਾਈ ਦਾ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ
34&lt;noinclude&gt;{{rh||34}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>s6r542njoo0cic080vkr51ddnj7ozv8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਰੂਪ ਦੀਪ ਪਿੰਗਲ ਸਟੀਕ.pdf/6</title>
    <ns>250</ns>
    <id>72709</id>
    <revision>
      <id>220091</id>
      <timestamp>2026-05-31T13:55:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Charan Gill</username>
        <id>36</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ &quot;{{Block center|&lt;poem&gt;ਅਭਿਰਾਮ ਤੌਲੌ ਰਹੈ ਆਪਕਾ ਨਾਮ ॥੧੧॥ ਉਨਕੀ ਇੱਛਾ ਕੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਮਨੇ ਮਨਮੇ ਕੀਆ ਵਿਚਾਰ।ਟੀਕਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਦਰਕਾਰ। ਮਾਨ ਬਚਨ ਲੀਨਾ ਉਰਧਾਰ॥੧੨॥ ਮਮ ਨਹਿ ਕਵਿਕੋਵਿਦ ਬਰਨੀਕਾ। ਆਗੇ ਅਬਲ ਕੀਆ ਨ ਟੀਕਾ। ਜੈਸਾ ਧਨ...&quot; ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ</comment>
      <origin>220091</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="831" sha1="0py7qokophq1456yomph75wuxa280i0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Charan Gill&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Block center|&lt;poem&gt;ਅਭਿਰਾਮ ਤੌਲੌ ਰਹੈ ਆਪਕਾ ਨਾਮ
॥੧੧॥ ਉਨਕੀ ਇੱਛਾ ਕੇ ਅਨੁਸਾਰ
ਹਮਨੇ ਮਨਮੇ ਕੀਆ ਵਿਚਾਰ।ਟੀਕਾ
ਕਰਨਾ ਹੀ ਦਰਕਾਰ। ਮਾਨ ਬਚਨ
ਲੀਨਾ ਉਰਧਾਰ॥੧੨॥ ਮਮ ਨਹਿ
ਕਵਿਕੋਵਿਦ ਬਰਨੀਕਾ। ਆਗੇ ਅਬਲ
ਕੀਆ ਨ ਟੀਕਾ। ਜੈਸਾ ਧਨ ਬਨਾਇ
ਦਿਖਾਉਂ। ਰੂਪ ਦੀਪ ਕੇ ਅਰਥ ਸੁਨਾ
ਊਂ॥੧੩॥ ਦੋਹਰਾ॥ ਛੰਦ ਚੂਕ ਵਰ
ਟਰਥ ਪਿਖ ਕਰਿਯੋ ਕਵਿ ਮਤ ਹਾਸ
ਹਮ ਕਵਿ ਕਿਨਰਿਨਤੀ ਵਿਖੇ ਮੈਂ ਕਵਿ
ਯਨ ਕੋ ਦਾਸ॥੧੪॥
{{center|ਇਤੀ ਟੀਕਾ ਕਾਰਨ}}&lt;/poem&gt;}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0py7qokophq1456yomph75wuxa280i0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਕੁਝ ਪੀੜਾਂ ਕੁਝ ਯਾਦਾਂ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ.pdf/13</title>
    <ns>250</ns>
    <id>72710</id>
    <revision>
      <id>220093</id>
      <timestamp>2026-05-31T14:46:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Muskan1903</username>
        <id>2644</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ &quot;&lt;center&gt;ਕੁਝ ਪੀੜਾਂ - ਕੁਝ ਯਾਦਾਂ&lt;/center&gt; &lt;br&gt; &lt;br&gt; &lt;br&gt; &lt;br&gt; ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਉਸ ਵੱਲੋ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਸੀ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਉੱਤੇ ਇਕ ਚੀਰ, ਇਕ ਫੁੱਟ, ਇਕ ਸੱਟ, ਇਕ ਡੂੰਘਾ ਜਖ਼ਮ ਸੀ ਜਿਹਦੀ ਪੀੜ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਲਈ ਅਸਿਹ ਸੀ, ਨਾਸਹਿਣਯੋਗ ਸੀ। ਬੜੀ ਪੀੜ...&quot; ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ</comment>
      <origin>220093</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2819" sha1="hv6mthswymt8tu8bi3gg6pe8dngic23" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Muskan1903&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;center&gt;ਕੁਝ ਪੀੜਾਂ - ਕੁਝ ਯਾਦਾਂ&lt;/center&gt;
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਉਸ ਵੱਲੋ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਸੀ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਉੱਤੇ ਇਕ ਚੀਰ,
ਇਕ ਫੁੱਟ, ਇਕ ਸੱਟ, ਇਕ ਡੂੰਘਾ ਜਖ਼ਮ ਸੀ ਜਿਹਦੀ ਪੀੜ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਲਈ ਅਸਿਹ
ਸੀ, ਨਾਸਹਿਣਯੋਗ ਸੀ। ਬੜੀ ਪੀੜ ਸੀ। ਇਹ ਫੱਟ ਕੋਈ ਚੌਦਾਂ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਲਗਾ
ਸੀ ਜਦੋਂ ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਸੋਲਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਘੱਟ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਪੀੜ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਝੱਲੀ
ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾ ਰਹੀ, ਪੀੜ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਰਹੀ। ਇਸ ਸੱਟ, ਇਸ ਫੱਟ, ਇਸ
ਪੀੜ ਨੇ ਮੇਰੀ ਲਿਖਾਈ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਮੇਰਾ ਸਕੂਲ ਛੁਡਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਨਾ ਦਿਨ ਨੂੰ ਚੈਨ, ਨਾ
ਰਾਤ ਨੂੰ ਨੀਂਦ, ਨਾ ਭੁੱਖ, ਨਾ ਪਿਆਸ, ਨਾ ਆਰਾਮ, ਬੱਸ ਪੀੜ ਹੀ ਪੀੜ, ਦਰਦ ਹੀ
ਦਰਦ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦੁੱਖ।ਮੈਂ ਬੇਵਸ ਬੌਂਦਲਿਆ ਜਿਹਾ ਫਿਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਸੀ - 
ਇੱਧਰ ਤੋਂ ਉੱਧਰ, ਉੱਧਰ ਤੋਂ ਇੱਧਰ। ਪਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦਿਲ ਕਿਸੇ
ਇਕਾਂਤ ਸ਼ਾਂਤ ਥਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦਾ। ਸ਼ਾਇਦ ! ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲੇ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਸ
ਥਾਂ ਵਲ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਕਿ ਕੁਝ ਪੀੜ ਘਟੇ ਕੁਝ ਦਰਦ ਦਬੇ| ਪਰ ਝੱਟ ਹੀ ਉਹ ਥਾਂ ਰੁੱਖੀ,
ਓਪਰੀ, ਚੁੱਭਵੀਂ ਅਤੇ ਵੱਢ ਖਾਣੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਥਾਂ, ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਗ੍ਹਾ
ਸੋਚਦਾ। ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਕੁਝ ਬੇਦਿਮਾਗੇ ਪਾਗਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ।&lt;br&gt;
ਕੱਲ ਸ਼ਾਮੀ ਪਿੰਡ ਇਕ ਬਰਾਤ ਢੁੱਕੀ ਸੀ। ਆਤਿਸਬਾਜੀ ਦੀਆਂ ਸਭ ਚੰਗਿਆੜੀਆਂ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਤੇ ਡਿੱਗੀਆਂ ਸਨ। ਫਿਰ ਰਾਤ ਸਜੀ ਧਜੀ ਗੱਡੀ ਵੇਦੀ ਦੇ ਹਵਨ ਕੁੰਡ ਵਿਚ ਮੈਂ ਓਮ ਸਵਾਹਾ ਦੇ ਜਾਪ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ ਸਵਾਹ ਹੋਇਆ ਸਾਂ। ਤੀਜਾ ਪਹਿਰ, ਡੋਲੀ ਵਿਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਚਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਪਿੰਡੋਂ ਦੂਰ ਨਹਿਰ ਦੀ&lt;noinclude&gt;{{rh||11}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hv6mthswymt8tu8bi3gg6pe8dngic23</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਕੁਝ ਪੀੜਾਂ ਕੁਝ ਯਾਦਾਂ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ.pdf/14</title>
    <ns>250</ns>
    <id>72711</id>
    <revision>
      <id>220095</id>
      <timestamp>2026-05-31T15:19:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Muskan1903</username>
        <id>2644</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ &quot;ਪਟੜੀ ਦੇ ਇਕ ਪੁਲ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਤੀਜੇ, ਫਿਰ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਪੁਲ ਤੇ ਆ ਬੈਠਾ ਤਾਂ। ਸੁੰਨ ਮਸਾਨ ਥਾਂ ਸੀ, ਨਹਿਰ ਸੁੱਕੀ ਸੀ – ਐਨ ਮੇਰੇ ਸੁੱਕੇ ਹੋਠਾਂ ਵਾਂਗ ਜਿਹਨਾਂ ਤੇ ਸਿਕਰੀ ਜੰਮੀ ਹੋਈ ਸੀ।&lt;br&gt; ਨਹਿਰ ਦੇ ਮੋਟੇ ਭੂਰੇ...&quot; ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ</comment>
      <origin>220095</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3446" sha1="o11ivaaergyzcpqnfp579zwzje7jz45" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Muskan1903&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ਪਟੜੀ ਦੇ ਇਕ ਪੁਲ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਤੀਜੇ, ਫਿਰ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਪੁਲ ਤੇ ਆ ਬੈਠਾ
ਤਾਂ। ਸੁੰਨ ਮਸਾਨ ਥਾਂ ਸੀ, ਨਹਿਰ ਸੁੱਕੀ ਸੀ – ਐਨ ਮੇਰੇ ਸੁੱਕੇ ਹੋਠਾਂ ਵਾਂਗ ਜਿਹਨਾਂ ਤੇ ਸਿਕਰੀ ਜੰਮੀ ਹੋਈ ਸੀ।&lt;br&gt;
ਨਹਿਰ ਦੇ ਮੋਟੇ ਭੂਰੇ ਰਤੇ ਵਿਚ ਅਬਰਕ ਕਣ ਚਾਂਦੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ
ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਸਜ ਵਿਆਹੀ ਮੁਟਿਆਰ ਦੇ ਦੁੱਪਟੇ ਉੱਤੇ ਸਿਤਾਰੇ। ਦੂਰ ਪਿੰਡ ਵਲੋਂ ਆ
ਰਹੀ ਮੱਧਮ ਸ਼ਹਿਨਾਈ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਢੋਲ ਤੇ ਵੱਜ ਰਿਹਾ ਡੱਗ-ਡਿੱਗ ਡੱਗ ਮੇਰੇ ਲਈ
ਅਸਿਹ ਪੀੜ ਬਣ ਰਹੇ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਕਰਬ ਦਰਦ ਪੀੜ ਨਾਲ ਪਾਟ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ
ਪਲਕਾਂ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਸਾਂਭ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਰਲ-ਪਰਲ ਪਾਣੀ ਚੋ ਰਿਹਾ
ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਖਾਰੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਬੱਝਾ ਕੜ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।&lt;br&gt;
ਉਹ ਪੋਲੇ ਪੈਰੀਂ ਆਈ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਵੀ ਨਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਕਦੋਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ
ਆ ਕੇ ਬੈਠ ਗਈ। ਉਹ ਗਾੜ੍ਹੇ ਹਰੇ ਕਪੜਿਆਂ ਵਿਚ ਲਿਪਟੀ ਸਬਜ਼-ਪਰੀ ਲਗ ਰਹੀ
ਸੀ।&lt;br&gt;
ਉਸ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜਿਆ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦਾ ਰੇਸ਼ਮੀ ਰੁਮਾਲ ਮੇਰੇ ਵਲ ਵਧਾਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਲੈ, ਅੱਥਰੂ ਪੂੰਝ ਲੈ।”&lt;br&gt;
ਮੈਂ ਉਹਦੇ ਵਲ ਬੇਰੁਖੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਮੀਜ਼ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਪੂੰਝੀਆਂ। ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ ਨਾਲ ਖੱਬੀ ਤੇ ਖੱਬੀ ਨਾਲ ਸੱਜੀ ਅੱਖ ਪੂੰਝੀ ਪਰ ਲਾਲ ਬਿੰਬ ਹੋਈਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਅਜੇ ਵੀ ਸਿੰਮ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਦਿਲ ਦੀ ਪੀੜ ਪਿੜ ਬੰਨ੍ਹ ਖਲੋਤੀ ਸੀ।&lt;br&gt;
ਉਸ ਪੁਛਿਆ, “ਰੋਂਦਾ ਕਿਉਂ ਏ ?”&lt;br&gt;
ਮੈਨੂੰ ਬੋਲਣ ਵਿਚ ਤਕਲੀਫ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠਣ ਤੋਂ ਨਫਰਤ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਤੇ ਸੱਟ ਏ, ਫੱਟ ਏ, ਦੁੱਖ ਏ, ਦਰਦ ਏ, ਅਸਿਹ ਪੀੜ ਏ।”&lt;br&gt;
ਉਸ ਕਿਹਾ, “ਆਹ ਜਿਹੜੀ ਡੋਲੀ ਚੜ੍ਹ ਚੱਲੀ ਏ, ਇਹਦੇ ਕਰਕੇ ?”&lt;br&gt;
ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਨਹੀਂ, ਇਹ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਇਕ ਸਹਾਰਾ ਸੀ, ਮੇਰੀ ਹਮਦਰਦ, ਮੇਰੀ ਹਮਰਾਜ਼, ਮੇਰੇ ਜਖ਼ਮ, ਮੇਰੇ ਫੱਟ ਤੇ ਮਰਹਮ ਲਾਣ ਵਾਲੀ। ਉਹਦੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਫੱਟ ਉੱਭਰ ਆਏ ਨੇ, ਮੇਰੀਆਂ ਪੀੜਾਂ ਸੂਲਾਂ ਬਣ ਉੱਗੀਆਂ ਨੇ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਸੁੰਨਾ ਅਤੇ ਇੱਕਲਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹਾਂ”।&lt;noinclude&gt;{{rh||12}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o11ivaaergyzcpqnfp579zwzje7jz45</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਕੁਝ ਪੀੜਾਂ ਕੁਝ ਯਾਦਾਂ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ.pdf/15</title>
    <ns>250</ns>
    <id>72712</id>
    <revision>
      <id>220096</id>
      <timestamp>2026-05-31T15:40:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Muskan1903</username>
        <id>2644</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ &quot;“ਫਿਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਫੁੱਟ ਦਾ ਬਿੰਬ ਕੋਣ ਏ”। ਉਸ ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ।&lt;br&gt; ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, “ਉਹ ਬਾਲਪਣ ਤੋਂ ਮੇਰੀ ਸਾਥੀ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਸਾਹ-ਸਾਹ, ਲੂੰ-ਲੂੰ ਵਿਚ ਰਚੀ ਵਸੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਦਿਲ ਦੇ ਧੁਰ...&quot; ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ</comment>
      <origin>220096</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3318" sha1="aol2qjkg97ck43vvekab64nyvrsnaee" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Muskan1903&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;“ਫਿਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਫੁੱਟ ਦਾ ਬਿੰਬ ਕੋਣ ਏ”। ਉਸ ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ।&lt;br&gt;
ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, “ਉਹ ਬਾਲਪਣ ਤੋਂ ਮੇਰੀ ਸਾਥੀ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਸਾਹ-ਸਾਹ, ਲੂੰ-ਲੂੰ ਵਿਚ ਰਚੀ ਵਸੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਦਿਲ ਦੇ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤਕ ਵਸਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਬਾਲ-ਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਮੇਰੇ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਦੀ ਦੇਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਹਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਪੁਜਾਰੀ, ਪਰ ਮੈਥੋਂ ਇਸ ਕਰੂੜ ਸਮਾਜ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਖੋਹ ਲਿਆ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਸਦਾ ਸਦਾ ਲਈ ਗਵਾ ਬੈਠਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਹੀ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦਾ ਅਸਿਹ ਜਖਮ ਪੀੜ ਦਾ ਬਿੰਬ ਏ।”&lt;br&gt;
ਉਸ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੇ ਵਲ ਦੇਖ”।&lt;br&gt;
ਮੈਂ ਉਸ ਵਲ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਬੜੀ ਸੁੰਦਰ ਸੀ, ਦਿਲ ਨੂੰ ਵਲੂੰਦਰ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਸੂਰਤ।&lt;br&gt;
ਉਸ ਮੋਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅੱਖਾਂ ਪਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਥਾਂ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹਾਂ”?&lt;br&gt;
ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਨਹੀਂ, ਮਾਫ ਕਰਨਾ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਇਕੋ ਹੀ ਥਾਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉਹਦੀ ਹੀ ਮੂਰਤ ਏ।”&lt;br&gt;
ਉਸ ਕਿਹਾ, “ਸੋਚ ਲੈ, ਜਿੰਦਗੀ ਭਰ ਸਾਥ ਦਿਆਂਗੀ। ਉਮਰ ਭਰ ਤੇਰੀਆਂ ਪੀੜਾਂ ਚੁਸਾਂਗੀ, ਤੇਰੇ ਫੱਟ, ਤੇਰੇ ਜਖਮ ਸੀਵਾਂਗੀ, ਤੇਰੇ ਸਾਹੀਂ ਜੀਵਾਂਗੀ। ਤੇਰਾ ਸਾਇਆ ਸਾਥ ਛੱਡ ਜਾਏ ਮੈਂ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਛੱਡਾਂਗੀ।”&lt;br&gt;
ਪਿੰਡ ਵਲੋਂ ਸ਼ਹਿਨਾਈ ਤੇ ਡੱਗੇ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਡੋਲੀ ਵਿਦਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਇਹ ਵੀ ਸਹਾਰਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਹੱਥਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਲੀਆਂ ਵਿਚੋਂ, ਮੇਰੀਆਂ ਪੁੜਪੁੜੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸੇਕ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਕਾਲਜੇ ਦਾ ਰੁੱਗ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਅੱਖਾਂ ਧੁੰਦਲਾ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਮੈਂ ਉਹਦੇ ਕੋਲੋਂ ਉਠ ਖਲੋਤਾ। ਮੇਰੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਥਿੜਕ ਗਈਆਂ। ਸਿਰ ਨੂੰ ਚੱਕਰ ਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;br&gt;
ਉਸ ਪੁਲ ਤੇ ਬੈਠੀ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪਿੱਠ ਪਿੱਛੋਂ ਤਰਲਾ ਮਾਰਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਨਾ, ਮੈਨੂੰ
ਅਪਣਾ ਲੈ। ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਸਹਾਰੇ ਦੀ ਲੋੜ ਏ”।&lt;br&gt;
ਮੈਂ ਬੇਇਰਾਦਾ ਫੇਕੀ ਜਹੀ ਹਾਸੀ ਹੱਸਿਆ, ਬੇਰਸ ਹਾਸੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਮਹਾਰਾਣੀ&lt;noinclude&gt;{{rh||13}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>aol2qjkg97ck43vvekab64nyvrsnaee</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਕੁਝ ਪੀੜਾਂ ਕੁਝ ਯਾਦਾਂ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ.pdf/16</title>
    <ns>250</ns>
    <id>72713</id>
    <revision>
      <id>220102</id>
      <timestamp>2026-05-31T17:10:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Muskan1903</username>
        <id>2644</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ &quot;ਮਜੇ ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਹੀ ਕੀ ਏ, ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ”।&lt;br&gt; ਉਸ ਹੋਕਾ ਭਰ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਹਾਂ, ਹਾਂ, ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ। ਤਾਂ ਹੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲੜਗਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ। ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਸਾਥ ਦੀ ਲੋੜ ਏ”।&lt;br&gt; ਪੁਲ ਤੋਂ ਦੋ ਪੈਲੀਆਂ ਹਟਵਾਂ ਕੋਈ ਬੰਦਾ...&quot; ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ</comment>
      <origin>220102</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3561" sha1="46j90e3ioqf6s0rlvpz28q3k62kv6b1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Muskan1903&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ਮਜੇ ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਹੀ ਕੀ ਏ, ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ”।&lt;br&gt;
ਉਸ ਹੋਕਾ ਭਰ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਹਾਂ, ਹਾਂ, ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ। ਤਾਂ ਹੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲੜਗਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ। ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਸਾਥ ਦੀ ਲੋੜ ਏ”।&lt;br&gt;
ਪੁਲ ਤੋਂ ਦੋ ਪੈਲੀਆਂ ਹਟਵਾਂ ਕੋਈ ਬੰਦਾ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਪੱਠਿਆਂ ਦੀ ਪੰਡ ਚੁਕਾਣ ਲਈ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਪੁਲ ਤੇ ਬੈਠੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉੱਤਰਾਈ ਉੱਤਰ ਕੇ ਉਸ ਬੰਦੇ ਵਲ ਵੱਟ ਪੈ ਤੁਰਿਆ। ਇਕ ਮਿੱਠੀ ਜਹੀ ਅਵਾਜ਼ ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਟਕਰਾਈ, “ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸਦਾ ਖੁੱਲੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਸਦਾ ਉਡੀਕਾਂਗੀ, ਜਦ ਮਰਜੀ ਅਪਣਾ ਲਈ”।&lt;br&gt;
ਮੈਂ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਨਾ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਪੰਡ ਵਾਲੇ ਭਾਈ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ।ਥੋੜੇ ਦਿਨਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਇਕ ਤੁਫਾਨ ਉਠਿਆ ਜਿਸ ਸਭ ਕੁਝ ਤਹਿਸ-ਨਹਿਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਹੋ ਗਈ। ਉੱਜੜ-ਪੁੱਜੜ ਗਏ, ਬੇਘਰ-ਬੇਦਰ ਹੋ ਗਏ, ਸੰਗ ਸਹਾਰੇ ਟੁੱਟ ਗਏ। ਦਿਲ ਤੇ ਪੀੜਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪਰਤਾਂ ਜੰਮ ਗਈਆਂ। ਪੀੜਾਂ ਦੀਆਂ ਤੈਹਾਂ ਤੇ ਤੈਹਾਂ ਚੜ੍ਹ ਗਈਆਂ। ਬਚਪਨ ਦਾ ਫੱਟ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਥਹੁ ਪਤਾ ਈ ਨਾ ਲਗਾ।&lt;br&gt;
ਸਿਆਲ ਦੀ ਇਕ ਠਰੀ ਹੋਈ ਸ਼ਾਮ ਸੀ। ਠਰਿਆ ਜਿਹਾ ਸੂਰਜ ਪਾਲੇ ਨਾਲ ਪੀਲਾ ਹੋਇਆ ਲੁਕਣ ਘੁਰਨੇ ਵਲ ਉਲਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਦੂਰ ਮੈਂ ਇਕ ਖੂਹ ਦੀ ਮਣ ਤੇ ਬੈਠਾ ਪੀੜਾਂ ਤੇ ਸੋਚਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਗੋਤੇ ਖਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਡੁੱਬ ਤਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਦੂਰ ਪਿੰਡ ਤੱਕ ਆਪੇ ਉੱਗੇ ਤਾਰੇ ਮੀਰੇ ਦੇ ਖੇਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਪਸਰੇ ਪਏ ਸਨ। ਤਾਰੇ ਮੀਰੇ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿਚ ਹਰਨੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਝੁੰਡ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਘਾਹ ਚਰਾਂਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਖੂਹ ਦੀ ਮਣ ਤੋ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਬੈਠੀ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ,&lt;br&gt;
“ਕੀਹਨਾ ਸੋਚਾਂ 'ਚ ਪਿਆ ਏਂ?” ਉਹ ਗੂਹੜੇ ਸਲੋਟੀ ਰੰਗ ਦੇ ਸੂਟ ਵਿਚ ਅਪੱਸਰਾ ਲਗ ਰਹੀ ਸੀ।&lt;br&gt;
ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕੰਡਿਆਲੇ ਪੰਧ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।”&lt;br&gt;
ਉਸ ਕਿਹਾ, “ਕੋਈ ਸਾਥ, ਕੋਈ ਪੰਧ ਪਾਂਧੀ ਮਿਲਿਆ ?”&lt;br&gt;
ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਅਜੇ ਤਾਂ ਹੋਰ ਪੀੜਾਂ ਪੱਲੇ ਪੈ ਗਈਆਂ ਨੇ। ਮਿਲ ਜਾਏਗਾ। ਅਜੇ ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਹੀ ਕੀ ਏ !”&lt;noinclude&gt;{{rh||14}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>46j90e3ioqf6s0rlvpz28q3k62kv6b1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਕੁਝ ਪੀੜਾਂ ਕੁਝ ਯਾਦਾਂ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ.pdf/17</title>
    <ns>250</ns>
    <id>72714</id>
    <revision>
      <id>220103</id>
      <timestamp>2026-05-31T17:19:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Muskan1903</username>
        <id>2644</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ &quot;ਉਸ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ, ਮੇਰੇ ਸਾਥ ਬਾਰੇ ਤੇਰਾ ਕੀ ਖਿਆਲ ਹੈ ?”&lt;br&gt; ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਸੁੰਦਰ ਏ, ਸਲੋਣੀ ਏਂ ਪਰ ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਾ ਅਪਣਾ ਸਕਾਂ।&lt;br&gt; ਮੈਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ ਕੋਈ ਮਸੀਹਾ ਕੋਈ ਮਹਿਰਮ ਮਿਲੇ ਜਿਹੜਾ ਮੇਰੇ...&quot; ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ</comment>
      <origin>220103</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3848" sha1="5tbu86ieyq2ytdquqp4s0og58o20r7c" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Muskan1903&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ਉਸ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ, ਮੇਰੇ ਸਾਥ ਬਾਰੇ ਤੇਰਾ ਕੀ ਖਿਆਲ ਹੈ ?”&lt;br&gt;
ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਸੁੰਦਰ ਏ, ਸਲੋਣੀ ਏਂ ਪਰ ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਾ ਅਪਣਾ ਸਕਾਂ।&lt;br&gt;
ਮੈਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ ਕੋਈ ਮਸੀਹਾ ਕੋਈ ਮਹਿਰਮ ਮਿਲੇ ਜਿਹੜਾ ਮੇਰੇ ਫੱਟਾਂ ਤੇ ਮਰਹਮ ਲਾਵੇ। ਮੇਰੀਆਂ ਪੀੜਾਂ ਚੁਗੇ, ਕੁਝ ਦਰਦ ਤੋਂ ਰਾਹਤ ਮਿਲੇ”।&lt;br&gt;
ਉਸ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਘਰ ਤੋਂ ਬੇਘਰ ਹੋ ਗਿਆ ਏਂ, ਤੂੰ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਚੋਖਾ ਕੱਟ ਚੁੱਕਾ ਏਂ। ਰਹਿੰਦਾ ਵੀ ਕੱਟਿਆ ਜਾਏਂਗਾ। ਕਿੱਥੋਂ ਮਿਲੇਗਾ, ਕੋਣ ਮਿਲੇਗਾ ਤੇਰੇ ਫੁੱਟ ਸੀਣ ਵਾਲਾ, ਪੀੜ ਪੀਣ ਵਾਲਾ?”
ਮੈਂ ਉਹਦੇ ਕੋਲੋਂ ਉੱਠ ਖਲੋਤਾ। ਉਸ ਖੂਹ ਦੇ ਮਣ ਤੇ ਬੈਠੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੈਨੂੰ ਸਹਾਰੇ ਦੀ ਲੋੜ ਏ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਾਥ ਸਹਾਰਾ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹਾਂ। ਉਮਰ ਭਰ ਸਾਹ-ਸਾਹ ਸਾਥ ਦਿਆਂਗੀ, ਤੋੜ ਨਿਭਾਵਾਂਗੀ”।&lt;br&gt;
ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਨਹੀਂ, ਅਜੇ ਕੀ ਏ ਮੇਰੀ ਉਮਰ ! ਉੱਨੀ ਸਾਲ”।&lt;br&gt;
ਦਿਨ ਛਿਪ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਨੇਰਾ ਪਸਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਤਾਰੇ ਮੀਰੇ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਿੱਧਾ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਿਆ।&lt;br&gt;
ਫਿਰ ਇਕ ਦਿਨ ਇਹ ਮਾਲਵੇ ਦਾ ਪਿੰਡ ਛੱਡ ਅਸੀਂ ਭਟਕਦੇ ਭਟਕਦੇ ਜਮਨਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨੇੜੇ ਆ ਪਨਾਹ ਲਈ। ਸੰਘਣੇ ਖਜੂਰਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨਾਲ ਲਗਵਾਂ ਖੂਹ ਮਿਲਿਆ। ਖਜੂਰਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵਲਾਵੇਂ ਖਾਂਦੀ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਨਦੀ ਤੇ ਸਾਫ ਸੁਥਰਾ ਪਾਣੀ, ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਸਿਰਜਿਆ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਘਾਟ ਇਕ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਡੂੰਘ ਤੇ ਰੇਤਲੇ ਘਾਟ ਤੇ ਖੜੀ ਖਜੂਰ ਮੇਰਾ ਟਿਕਾਣਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਕਿੰਨਾ ਸ਼ਾਂਤ, ਕਿੰਨਾ ਇਕਾਂਤ, ਕਿੰਨਾ ਆਨੰਦਮਈ ਸੀ ਇਹ ਠਕਾਣਾ, ਇਹ ਘਾਟ।&lt;br&gt;
ਬਾਲ ਵਰੇਸੀ ਖੁੱਸੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਸੱਟ ਭਾਵੇਂ ਚੱਤੋ ਪਹਿਰ ਲੂੰਹਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਘਾਟ ਤੇ, ਇਸ ਖਜੂਰ ਹੇਠਾਂ ਕਿਸੇ ਮੇਰੀ ਪੀੜ ਨੂੰ ਪੀ ਲੈਣ ਦਾ ਵਾਹਦਾ ਕੀਤਾ ਸਗੋਂ ਚੋਖੀ ਪੀੜ ਪੀ ਵੀ ਲਈ। ਉਹਦੇ ਰੂਪ ਸਲੀਕੇ, ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਮੋਹ ਸੁਨੇਹ ਹਮਦਰਦੀ ਨੇ ਕਾਫੀ ਫੁੱਟ ਭਰ ਦਿੱਤੇ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਪੂਰੇ ਘਾਟ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਹਿਕਾਂਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਮੋਹ ਮੁਹੱਬਤ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਰੁੱਖੇ ਸੁੱਖੇ ਜੀਵਨ ਪੰਧ ਵਿਚ ਖੇੜੇ ਮੋੜ ਲਿਆਂਦੇ। ਉਸ ਮੇਰੇ ਸੰਗ ਲੱਗ ਮੇਰੇ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਨਸ਼ਿਆ ਦਿੱਤਾ ਮਹਿਕਾ ਦਿੱਤਾ।&lt;br&gt;
ਫਿਰ ਇਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਨਦੀ ਦੇ ਡੂੰਘ ਵਿਚ ਮੱਝਾਂ ਬੈਠਾ ਕੇ ਖਜੂਰਾਂ ਢੱਕਾਂ ਵੱਲਾਂ ਦੇ&lt;noinclude&gt;{{rh||15}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5tbu86ieyq2ytdquqp4s0og58o20r7c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਕੁਝ ਪੀੜਾਂ ਕੁਝ ਯਾਦਾਂ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ.pdf/18</title>
    <ns>250</ns>
    <id>72715</id>
    <revision>
      <id>220104</id>
      <timestamp>2026-05-31T17:43:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Muskan1903</username>
        <id>2644</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ &quot;ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਤੁਰ ਪਿਆ ਬਣ-ਫੁੱਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਲਈ। ਮੈਂ ਕੇਸੂ ਦੇ ਕੇਸਰੀ ਫੁੱਲ ਤੋੜੇ। ਵੇਲਾਂ ਝਾੜੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਨੀਲੇ, ਨਰੰਗੀ, ਕਾਸ਼ਨੀ ਤੇ ਪੀਲੇ ਗੁਲਾਬੀ ਫੁੱਲ ਤੋੜੇ। ਮੈਂ ਰੰਗ ਬਰੰਗੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਝੋਲੀ ਭਰ ਲਈ।...&quot; ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ</comment>
      <origin>220104</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3878" sha1="f6rhlqypi5yqakjhm2wkptuxjbfzgcc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Muskan1903&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਤੁਰ ਪਿਆ ਬਣ-ਫੁੱਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਲਈ। ਮੈਂ ਕੇਸੂ ਦੇ ਕੇਸਰੀ ਫੁੱਲ ਤੋੜੇ। ਵੇਲਾਂ ਝਾੜੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਨੀਲੇ, ਨਰੰਗੀ, ਕਾਸ਼ਨੀ ਤੇ ਪੀਲੇ ਗੁਲਾਬੀ ਫੁੱਲ ਤੋੜੇ। ਮੈਂ ਰੰਗ ਬਰੰਗੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਝੋਲੀ ਭਰ ਲਈ। ਮੈਂ ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਫੁੱਲ ਉਹਦੇ ਕੋਮਲ ਨਾਜ਼ਕ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਵਛਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਆਪ ਵੀ ‘ਸਨ-ਫਲਾਵਰ’ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਗੀ ਸੋਹਣੀ ਸੀ। ਨਰਗਸ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਗੀ, ਲਾਜਵੰਤੀ ਵਰਗੀ ਲਜਾਈ, ਜੂਹੀ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਗੀ ਨਾਜ਼ੁਕ, ਕਚਨਾਰ ਦੀ ਗੰਦਲ ਵਰਗੀ ਲਚਕੀਲੀ ਅਤੇ ਸੂਹੇ ਗੁਲਾਬ ਵਾਂਗ ਖਿੜੀ-ਖਿੜੀ। ਮੈਂ ਉਹਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਫੁੱਲ ਵਛਾ ਕੇ ਸੁੰਦਰ ਗੁਲਦਸਤੇ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਫੁੱਲ ਤੋੜਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਘਾਟ ਤੋਂ ਚੋਖੀ ਦੂਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲੱਦਿਆ ਘਾਟ ਵਲ ਮੁੜਿਆ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਅਗੋਂ ਆਉਂਦੀ ਦਿਸੀ, ਗੁਲਾਬੀ ਵਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਲਿਪਟੀ ਧੁੱਪ ਵਾਂਗ ਨਿੱਖਰੀ ਹੋਈ। ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੂੰ ਏਥੇ ਵੀ?”&lt;br&gt;
“ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਤੂੰ ਉੱਥ ਮੈਂ।” ਉਸ ਮੁਸਕਰਾਂਦੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਤੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਇਹ ਫੁੱਲ ਕਿਹਦੇ ਲਈ ਤੋੜੇ ਨੇ?”&lt;br&gt;
ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਫੁੱਲ ਮੇਰੇ ਮਹਿਬੂਬ ਮੇਰੇ ਮਸੀਹਾ, ਜਿਸ ਮੇਰੇ ਜਖਮ ਸੀਤੇ, ਮੇਰੀ ਪੀੜ ਪੀਤੀ ਉਹਦੇ ਲਈ।”&lt;br&gt;
ਮੈਂ ਤੁਰਦਾ-ਤੁਰਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਘਾਟ ਤੇ ਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰੀ ਆਈ। ਮੈਂ ਗਿੱਟੇ ਗੋਡੇ ਪਾਣੀ 'ਚੋਂ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਚਮਕਦੇ ਰੇਤੇ ਉੱਤੇ ਜਾ ਖਲੋਤਾ। ਉਹ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਬੈਠ ਗਈ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਛਿੱਟੇ ਮਾਰ ਪੱਲੇ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਪੂੰਝਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਵੀ ਤਾਂ ਦੇਖਾਂ ਤੇਰਾ ਪਥ ਪਾਂਧੀ ਕੌਣ ਏ, ਜਿਸ ਤੇਰੀ ਪੀੜ ਚੁਗੀ ?”&lt;br&gt;
ਦੂਰ ਖਜੂਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਿਚ ਇਕ ਮੁਟਿਆਰ ਤੁਰੀ ਆਉਂਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਕੋਲ
ਦੁਪਿਹਰ ਦੀ ਰੋਟੀ ਸੀ। ਉਸ ਪੁਛਿਆ, “ਇਹ ਕੌਣ ਏ ?”&lt;br&gt;
ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਹੀ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਦਿਲ, ਮੇਰੀ ਪੀੜ, ਮੇਰੇ ਫੱਟਾਂ ਦੀ ਮਸੀਹਾ ਏ। ਏਸੇ ਨੇ ਹੀ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਕੰਡਿਆਲੇ ਜੀਵਨ ਪੰਧ ਸਵਾਰੇ ਨੇ, ਸ਼ਿੰਗਾਰੇ ਨੇ। ਇਸ ਨੇ ਹੀ ਮੇਰੇ ਫੱਟ ਸੀਤੇ, ਮੇਰੀ ਪੀੜ ਪੀਤੀ, ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਸੁਖਾਵਾਂ ਕੀਤਾ ਏ। ਇਹਦੇ ਹੀ ਕੋਮਲ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਵਿਛਾਣ ਲਈ ਮੈਂ ਫੁੱਲ ਤੋੜੇ ਨੇ”।&lt;noinclude&gt;{{rh||16}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f6rhlqypi5yqakjhm2wkptuxjbfzgcc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:Nishani.pdf/78</title>
    <ns>250</ns>
    <id>72716</id>
    <revision>
      <id>220105</id>
      <timestamp>2026-05-31T18:19:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldeep (Punjabi Wikimedians)</username>
        <id>2409</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ &quot;ਨਿ | ਸ਼ਾ | ਨੀ ਸਕੇ| ਛੂਹ ਨੂੰ ਤਾਂ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਤਰਸਦੇ ਹਨ| ਕੈਦ ਵਿਚ ਦਿਨ ਬੜਾ ਔਖਾ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਸਾਲ ਲੰਘਦਿਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ। ਉਸ ਥਾਂ ਉਹਦਾ ਸਰੀਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ| ਕੈਦ ਤਾਂ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ | ਓਥੇ...&quot; ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ</comment>
      <origin>220105</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3288" sha1="cd7tn31e6lhpgsvddxg0vdwli3dopmz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Kuldeep (Punjabi Wikimedians)&quot; /&gt;{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}&lt;/noinclude&gt;ਨਿ | ਸ਼ਾ | ਨੀ
ਸਕੇ| ਛੂਹ ਨੂੰ ਤਾਂ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਤਰਸਦੇ ਹਨ| ਕੈਦ ਵਿਚ ਦਿਨ ਬੜਾ
ਔਖਾ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਸਾਲ ਲੰਘਦਿਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ। ਉਸ ਥਾਂ
ਉਹਦਾ ਸਰੀਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ| ਕੈਦ ਤਾਂ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ |
ਓਥੇ ਹੁਣ ਦਾ ਵੇਲਾ ਛਪਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਜਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ ਵੇਲਾ
ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ਾ ਵਿਚਾਲੇ ਬੰਦੇ ਦਾ ਘਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਏਕਾਂਤ
ਕੈਦ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਸਹਕਣ ਜੋਗਾ ਹੀ ਛੱਡਦੀ ਹੈ | ਏਨਾ ਜਬਰ ਤਾਂ ਜਾਨਵਰ ਵੀ
ਅਪਣੀ ਨਸਲ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
ਜੇਲਖ਼ਾਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੀਨੇ 'ਤੇ ਰਿਸਦੇ ਘਾਉ ਹਨ| ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ
ਸਭ ਤੋਂ ਅਨੇਰੀ ਥਾਂ ਹੈ | ਜਿਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,
ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਅਨੇਰ੍ਹੀ ਥਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ| ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਉਹ ਹੈ,
ਜਿਹਦੀ ਜ਼ਿਆਰਤ ਕਰਕੇ ਰੂਹ ਖਿੜ ਜਾਏ। ਉਸ ਸੁਫ਼ਨੇ ਦੀ ਤਾਂਘ ਹੋਏ,
ਜਿਹੜਾ ਗੋਰਕੀ ਨੇ ਇਸ ਕਾਲ਼-ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਵੱਡੇ ਬੰਦਿਆਂ
ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ
ਨਹੀਂ। ਟਾਲਸਟਾਇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਗੋਰਕੀ ਅਪਣੀ ਲਿਖਤ ਨਾਲ਼ੋਂ
ਵੱਡਾ ਹੈ |
ਜਿਵੇਂ ਸੁਫ਼ਨੇ ਵਿਚ ਕਰੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੈਂ ਗੋਰਕੀ ਨਾਲ਼ ਬੇਆਵਾਜ਼
ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ| ਗੱਲਾਂ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਕਦੇ
ਮੁੱਕਦੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਆਉਣ ਦੀ ਖਿਮਾ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਦਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ
ਮੈਂ ਉਹਦੇ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਬੇਵੱਸ ਹਾਂ| ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਗੋਰਕੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ
ਮੁਆਫ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ।
ਅਜਾਇਬਘਰ ਵਧੀਆ ਸ਼ਬਦ ਹੈ - ਅਜੀਬ, ਅਨੋਖੀ, ਅਦਭੁਤ ਥਾਂ।
ਪਾਲ ਪੀਟਰ ਕਿਲੇ ਵਿਚ ਗੋਰਕੀ ਦੀ ਕਾਲ਼-ਕੋਠੜੀ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੋ
ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਅਗਲਿਆਂ ਨੇ ਸਾਰਾ ਮੁਲਕ ਹੀ ਕੈਦਖ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ
ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੈਦਖ਼ਾਨੇ ਅਜਾਇਬਘਰ ਓਦੋਂ ਹੀ ਬਣੇ ਸੋਭਾ ਦੇਣਗੇ, ਜਦ
ਇਕ ਵੀ ਕੈਦਖ਼ਾਨਾ ਨਾ ਰਿਹਾ| ਗੋਰਕੀ ਦੀ ਅਸਲ ਯਾਦਗਾਰ ਉਹਦਾ
ਲਿਖਿਆ ਸ਼ਬਦ ਹੈ|
61&lt;noinclude&gt;{{rh||61}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cd7tn31e6lhpgsvddxg0vdwli3dopmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:Nishani.pdf/79</title>
    <ns>250</ns>
    <id>72717</id>
    <revision>
      <id>220106</id>
      <timestamp>2026-05-31T18:20:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldeep (Punjabi Wikimedians)</username>
        <id>2409</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ &quot;7 ਹਰਨਾਮ ਰਸਨਾ ਕਰਨ&quot; ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ</comment>
      <origin>220106</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90" sha1="3qikowy9dg7lifgxedwrbuh9fbzukqw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Kuldeep (Punjabi Wikimedians)&quot; /&gt;{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}&lt;/noinclude&gt;7
ਹਰਨਾਮ ਰਸਨਾ ਕਰਨ&lt;noinclude&gt;{{rh||62}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3qikowy9dg7lifgxedwrbuh9fbzukqw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:Nishani.pdf/80</title>
    <ns>250</ns>
    <id>72718</id>
    <revision>
      <id>220107</id>
      <timestamp>2026-05-31T18:20:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldeep (Punjabi Wikimedians)</username>
        <id>2409</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ &quot;- ਨਿ | ਸ਼ਾ | ਨੀ ਮੇਰੇ ਦਿਲਦਾਰ ਉਹ ਲੋਕ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਅਪਹੁੰਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਤੇ ਅਕਲਮੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਰਤਾ ਹਿੱਲੇ ਹੋਏ, ਜਨੂਨੀ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਚਿੰਬੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ| ਇਹ ਕਥਨ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ, ਗੋਰਕੀ ਦਾ ਹੈ। ਹਰ...&quot; ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ</comment>
      <origin>220107</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3180" sha1="32hi7xh9doku1fx4oc9kcf8p2w78cl5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Kuldeep (Punjabi Wikimedians)&quot; /&gt;{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}&lt;/noinclude&gt;-
ਨਿ | ਸ਼ਾ | ਨੀ
ਮੇਰੇ ਦਿਲਦਾਰ ਉਹ ਲੋਕ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਅਪਹੁੰਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਤੇ
ਅਕਲਮੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਰਤਾ ਹਿੱਲੇ ਹੋਏ, ਜਨੂਨੀ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ
ਚਿੰਬੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ| ਇਹ ਕਥਨ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ, ਗੋਰਕੀ ਦਾ ਹੈ।
ਹਰਨਾਮ ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਸਨ| ਇਹਨੂੰ ਮੈਂ ਪਹਲੀ ਵਾਰ ਪੱਟੀ
(ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਇਹਨੇ ਓਦੋਂ ਦੋ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਸਨ
- ਕੁਨਨ ਕੁਨਨ ਵਾਲ਼ੀ ਤੇ ਮੇਰੇ ਮੋਢੇ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਲਾਹ ਲਵੋ | ਮਹਫ਼ਲ
ਵਿਚ ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਤਿਆਰਥੀ ਵੀ ਸੀ ਤੇ ਨਵਤੇਜ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸਤਿਆਰਥੀ
ਨੇ ਕੁਨਨ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉੜਾਇਆ; ਸਾਰੇ ਹੱਸਣ ਲੱਗੇ। ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ, ਉਹ
ਸਰਾਂ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਾਨੂੰ ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਦੀ
ਘੂਕੀ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਜੋ ਵਾਦ ਧਰਮ ਹੈ| ਧਰਮ ਵਿਚ ਸੰਦੇਹ ਦੀ ਕੋਈ
ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਹਰਨਾਮ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ:
ਮੈਂ ਜੋ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸਾਂ
ਤੁਹਾਡੇ ਗਿਆਨ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਸਦਾ ਹੀ ਦੂਰ ਰੱਖਿਆ ਹੈ
ਜਿਸ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ
ਅਜ ਤਕ ਮੈਨੂੰ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ
ਤੁਸਾਂ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ
ਉਹ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਦੌਰ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਤੇ
ਅਕਵਿਤਾ; ਬਾਹਰ ਵੀਅਤਨਾਮ, ਬੈਕਟ ਤੇ ਗਿਨਜ਼ਬਰਗ। ਮੈਂ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣਾ
ਤਾਂ ਹਰਨਾਮ ਦੇ ਘਰ ਹੀ ਟਿਕਣਾ। ਫੇਰ ਮਫ਼ਰੂਰੀ ਦੌਰਾਨ ਮੈਂ ਇਹਦੇ ਕੋਲ਼
ਜਾਂ ਇਹਦੇ ਦੱਸੇ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ' ਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ| ਪੈਸੇ ਦੀ ਥੁੜ ਹਰਨਾਮ
ਖਿੜੇ ਮੱਥੇ ਪੂਰੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ| ਇਹਦੀ ਕਰੋਲ ਬਾਗ਼ ਵਿਚ ਸਾੜੀਆਂ ਦੀ
ਦੁਕਾਨ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਮਖੌਲ ਨਾਲ਼ ਇਹਨੂੰ ‘ਹਰਨਾਮ ਦਾ ਸਾੜੀ ਸੰਸਾਰ’
ਕਹਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ| ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਅਪਣੇ ਮੋਟਰ ਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਜੀ ਬੀ ਰੋਡ ਦੇ
ਪਿਛਾੜੀ ਸਾੜੀਆਂ 'ਤੇ ਕਸੀਦਾ ਕਢਣ ਵਾਲ਼ੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੀ
63&lt;noinclude&gt;{{rh||63}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>32hi7xh9doku1fx4oc9kcf8p2w78cl5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:Nishani.pdf/81</title>
    <ns>250</ns>
    <id>72719</id>
    <revision>
      <id>220108</id>
      <timestamp>2026-05-31T18:20:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldeep (Punjabi Wikimedians)</username>
        <id>2409</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ &quot;ਨਿ | ਸ਼ਾ | ਨੀ ਮੰਦਹਾਲੀ ਤੇ ਜਹਾਲਤ ਦਿਖਾਉਣ ਲੈ ਜਾਂਦਾ। ਇਕ ਵਾਰ ਇਹ ਅਪਣੀ ਦੁਕਾਨ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਇੱਕੋ ਤੰਗ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਕਈ ਜੀਅ ਰਹ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਸੀ ਅਖੌਤੀ ਐਬਸਰਡ ਕਵੀ ਦਾ ਖਰ੍ਹਵੀ ਅਸਲੀਅ...&quot; ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ</comment>
      <origin>220108</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2648" sha1="606oxk4lvun14hcuj0adod00f79c31y" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Kuldeep (Punjabi Wikimedians)&quot; /&gt;{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}&lt;/noinclude&gt;ਨਿ | ਸ਼ਾ | ਨੀ
ਮੰਦਹਾਲੀ ਤੇ ਜਹਾਲਤ ਦਿਖਾਉਣ ਲੈ ਜਾਂਦਾ। ਇਕ ਵਾਰ ਇਹ ਅਪਣੀ
ਦੁਕਾਨ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਇੱਕੋ ਤੰਗ
ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਕਈ ਜੀਅ ਰਹ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਸੀ ਅਖੌਤੀ ਐਬਸਰਡ
ਕਵੀ ਦਾ ਖਰ੍ਹਵੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨਾਲ਼ ਅਖੌਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਵੀ ਦੀ
ਸਿਆਣ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ | ਅਸੀਂ ਬਹੁਸ ਕਰਨ ਲਗਦੇ, ਤਾਂ ਇਹ
ਅਖ਼ੀਰ ਚ ਆਖਦਾ: ਹਾਂ, ਪਹਲਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਤਾਂ ਮਿਲੇ, ਫੇਰ ਇਹ
ਮਨ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਜੋਗੇ ਵੀ ਹੋ ਜਾਣਗੇ |
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਹਰਨਾਮ (1934–1990) ਨਾਂ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ
ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਹੀ ਵਾਪਰਨਾ ਸੀ, ਪਟਿਆਲ਼ੇ ਵਰਗੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਨਹੀਂ |
ਹੋਸ਼ਮੰਦ ਉਮਰੇ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬੋਂ ਉਜੜ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਚ 'ਮੁੜ ਜੜ੍ਹਾਂ ਲਾਉਣ
ਦੀ ਹਰਨਾਮ ਵਰਗੀ ਜੱਦੋਜਹਦ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਾਵਲ ਜਾਂ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਨਹੀਂ
ਬੰਨ੍ਹ ਸਕਿਆ। ਸ਼ਾਇਰ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਇਹ
‘ਨਵੀਂ ਕਿਸਮ’ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਲੱਗਾ| ਬਹੁਤਾ ਪੜ੍ਹਿਆ ਨਾ ਹੋਣਾ
ਇਹਦੇ ਲਈ ਨਿਹਮਤ ਸੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਹਦੀ ਕਵਿਤਾ ਏਨੀ ਮੌਲਿਕ ਹੈ|
ਇਹ ਸਕੂਲ ਦੀ ਕਾਪੀ ' ਤੇ ਲਿਖੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਿਖਾਉਂਦਾ, ਜੋ ਇਹ
ਚੜ੍ਹਦੀ ਉਮਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ |
ਸਵਾਲੀਆ ਨਿਸ਼ਾਨ
ਮੈਂ ਜੋ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਚਿਤਰਦਾ ਹਾਂ; ਉਹ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਮੈਂ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ |
-
ਪਿਕਾਸ
ਹਰਨਾਮ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਸਵੈਚਿਤ੍ਰ ਇਹਦੇ ਕਾਵਿ-ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਕਾਵਿ-
ਸੁਹਜ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਹੈ:
ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਚ ਛਲਾਂਗ ਲਗਾਵਾਂ ?
ਪਰ ਮੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਚ ਕੱਟਿਆ ਜਾਏਗਾ
64&lt;noinclude&gt;{{rh||64}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>606oxk4lvun14hcuj0adod00f79c31y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:Nishani.pdf/82</title>
    <ns>250</ns>
    <id>72720</id>
    <revision>
      <id>220109</id>
      <timestamp>2026-05-31T18:20:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldeep (Punjabi Wikimedians)</username>
        <id>2409</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ &quot;ਮੇਰਾ ਸ਼ੱਕ ਨਿ | ਸ਼ਾ | ਨੀ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਗਿਰਦ ਦਾਇਰਾ ਬਣ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦਾਇਰਾ ਨਜ਼ਰੀਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਇਸੇ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ ਸਿਰਜਣਾ ਨੂੰ ਇੰਤਹਾਈ ਅਜ਼ੀਅਤ ਦੀ ਸ...&quot; ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ</comment>
      <origin>220109</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2193" sha1="sx48wew04q19cpecg7m07mc8hrto29k" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Kuldeep (Punjabi Wikimedians)&quot; /&gt;{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}&lt;/noinclude&gt;ਮੇਰਾ ਸ਼ੱਕ
ਨਿ | ਸ਼ਾ | ਨੀ
ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਗਿਰਦ ਦਾਇਰਾ ਬਣ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ
ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ
ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦਾਇਰਾ ਨਜ਼ਰੀਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ
ਇਸੇ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ
ਸਿਰਜਣਾ ਨੂੰ ਇੰਤਹਾਈ ਅਜ਼ੀਅਤ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹਰਨਾਮ
ਦਾ ਕਮਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਤਰ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ਕਾ ਦੀ
15 ਨਵੰਬਰ 1910 ਦੀ ਲਿਖੀ ਡਾਇਰੀ ਦਾ ਝਉਲ਼ਾ ਹੈ: “ਮੈਂ ਅਪਣੇ ਆਪ
ਨੂੰ ਥੱਕਣ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ। ਮੈਂ ਅਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਛਲਾਂਗ ਲਗਾਵਾਂਗਾ,
ਭਾਵੇਂ ਮੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਚ ਕੱਟਿਆ ਜਾਏ।” ਹਰਨਾਮ ਦੇ
ਪ੍ਰਤਿਲਾਪੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ‘ਮੈਂ’ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਪਹਲਾਂ ਇਕ ਜਾਂ ਕਈ
ਵਾਰ ਛਲਾਂਗ ਲਗਾ ਕੇ ਅਪਣਾ ਬੁਰਾ ਹਾਲ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ |
ਹੋਂਦ ਤੇ ਨਿਰਹੋਂਦ ਦੀਆਂ ਪਰਛਾਈਆਂ ਵਿਚ ਸਿਰਜਨਾ ਹੈ
ਲੀਕ ਇਕ ਜਾਏ ਪਰੋਈ ਹਰ ਘੜੀ ਨੂੰ
ਹਰ ਘੜੀ ਇਹ ਠਾਹ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਤੋੜਦੀ ਹੈ
ਇਹ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਕੋਈ ਅਣਦਿਸਦੀ, ਪਰ ਮੌਜੂਦ ਦੀਵਾਰ ਹੈ| ਇਹ ਦੀਵਾਰ
ਸਮਾਂ ਹੈ, ਜਿਹਦਾ ਨਾਂ ਮੌਤ ਹੈ|
ਮੇਰੀ ਝੋਲ਼ੀ ਆਸ ਪਾਓ
ਛਾਂ ਇਥੇ ਹੀ ਰਹੇਗੀ
ਛਾਂ ਹੋਣੀ ਹੈ ਤੇ ਪਰਛਾਂ ਮੌਤ ਹਰਨਾਮ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਟੁੱਟ
ਰਹੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ, ਛਾਂ ਤੇ ਪਰਛਾਂ ਦੇ ਬਿੰਬ ਹਨ। ਸਿਰਜਣਾ ਹੀ ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ&lt;noinclude&gt;{{rh||65}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sx48wew04q19cpecg7m07mc8hrto29k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:Nishani.pdf/83</title>
    <ns>250</ns>
    <id>72721</id>
    <revision>
      <id>220110</id>
      <timestamp>2026-05-31T18:20:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldeep (Punjabi Wikimedians)</username>
        <id>2409</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ &quot;ਨਿ | ਸ਼ਾ | ਨੀ ਹੋਣੀ ਹੈ, ਅਜ਼ੀਅਤ ਹੈ, ਮੌਤ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਨੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤਰਤੀਬ ਦੇ ਕੇ ਨਵੇਂ ਅਰਥ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਣ ਦਾ ਭਰਮ ਬੁਣਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਆਪੂੰ ਸਿਰਜੀ ਸ਼ੈਅ ' ਤੇ ਹੀ...&quot; ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ</comment>
      <origin>220110</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3540" sha1="mmjrxqi23nf95mg3stta7hn94u7col6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Kuldeep (Punjabi Wikimedians)&quot; /&gt;{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}&lt;/noinclude&gt;ਨਿ | ਸ਼ਾ | ਨੀ
ਹੋਣੀ ਹੈ, ਅਜ਼ੀਅਤ ਹੈ, ਮੌਤ ਹੈ।
ਕਵਿਤਾ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਨੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤਰਤੀਬ ਦੇ
ਕੇ ਨਵੇਂ ਅਰਥ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਣ ਦਾ ਭਰਮ
ਬੁਣਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਆਪੂੰ ਸਿਰਜੀ ਸ਼ੈਅ ' ਤੇ ਹੀ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ| ਕਵੀ ਦਾ
ਅਪਣਾ ਹੀ ਸ਼ੱਕ ਅਪਣੀ ਹੀ ਸਿਰਜੀ ਕਿਰਤ ਦੁਆਲ਼ੇ ਵਲ਼ਿਆ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।
ਸ਼ਬਦ ਤਕ ਰਸਾਈ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਜਿਸ ਅਜ਼ੀਅਤ ਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ
ਕਵਿਤਾ ਤਕ, ਸ਼ਬਦ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੈ; ਉਸ ਤਾਈਂ ਉਹ ਆਪ ਦੁਬਾਰਾ
ਤਾਂ ਕੀ ਪਹੁੰਚੇਗਾ ਅਤੇ ਕੋਈ ਦੂਸਰਾ ਇਕ ਵਾਰੀ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਪੁਜ ਸਕਦਾ
ਹੈ| ਤਾਂ ਵੀ ਜਗਿਆਸਾ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕੀ। ਇਹੀ ਸ਼ੰਕਾ ਤੇ ਇਹੀ ਜਗਿਆਸਾ
ਮਨੁੱਖੀ ਤਰੱਕੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਤੇ ਕਾਇਨਾਤ ਦੀ ਥਾਂ ਪਾ ਸਕਣ ਦੀ
ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਸ (ਫ਼ੇਬ) ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਥੇ
ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋਵੇ, ਓਥੇ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ| ਜਿਥੇ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ, ਓਥੇ ਗਤੀ ਨਹੀਂ|
ਸ਼ੰਕਾ ਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਮਾਰਕਸੀ ਡਾਇਲੈਕਟਿਕਸ ਦਾ
ਧੁਰਾ ਹੈ | ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਿਸਚਿਤ ਤੇ ਠੋਸ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੋ
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਰਵਾਇਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਮੂਰਤਤਾ ਤੇ ਅਣਯਥਾਰਥ ਏਸ
ਲਈ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਬੁਰਯਵਾ ਹੋਏ ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਸਮਾਜਵਾਦੀ,
ਗ਼ੈਰਯਥਾਰਥਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ | [ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਯੂਗੋਸਲਾਵ ਚਿੰਤਕ
ਮੀਹਾਈਲੋ ਮੀਹਾਈਲੋਵਿਚ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਰਸ਼ੀਅਨ ਥੀਮਜ਼, ਮੈਕਡੋਨਲਡ,
ਲੰਡਨ, 1968, ਵਿਚ ਹੈ]]
ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੈ ਕਵੀ ਸਿਰਜਕ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਇਹਨੂੰ ਅਪਣੀ ਹੀ
ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਯਕੀਨ ਨ ਹੋਵੇ| ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ
ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਕਰੋ, ਤੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੀ ਕੀਤੀ
ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਆਧੁਨਿਕ ਕਲਾ ਦੀ ਖ਼ੂਬੀ
ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਏਕਾਲਾਪ (ਮੋਨੋਲੰਗ) ਹੈ। ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ
ਵੀਰਾਨਿਆਂ ਚ ਵਿਚਰਦੇ ਇਕੱਲੇਕਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ | ਹਰਨਾਮ ਦੀ
ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਏਸ ਇਕੱਲੇਕਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਕੂਕਾਂ ਸੁਣਦੀਆਂ ਹਨ।
66&lt;noinclude&gt;{{rh||66}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mmjrxqi23nf95mg3stta7hn94u7col6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਕੁਝ ਪੀੜਾਂ ਕੁਝ ਯਾਦਾਂ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ.pdf/37</title>
    <ns>250</ns>
    <id>72722</id>
    <revision>
      <id>220127</id>
      <timestamp>2026-06-01T05:57:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaur.gurmel</username>
        <id>192</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ &quot;ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਮਹਾਇਤਾ ਕਰਦ ਸਨ, ਬਿਨਾ ਮੱਥੇ ਵੱਟ ਪਾਏ  ਤਾਈ ਕੋਲ ਪਾਲੀ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਆਈ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਸਤੇ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਤਾਈ ਨੇ ਸੱਦਿਆ ਸੀ। ਪਾਲੀ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਸੀ। ਪਾਲੀ ਦੀ ਲਿਖਾਈ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸੀ...&quot; ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ</comment>
      <origin>220127</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3690" sha1="47v5qdij8ym4q6826x4yh96mjli19d0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Kaur.gurmel&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਮਹਾਇਤਾ ਕਰਦ ਸਨ, ਬਿਨਾ ਮੱਥੇ ਵੱਟ ਪਾਏ 
ਤਾਈ ਕੋਲ ਪਾਲੀ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਆਈ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਸਤੇ ਹੀ ਮੈਨੂੰ
ਤਾਈ ਨੇ ਸੱਦਿਆ ਸੀ। ਪਾਲੀ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਸੀ। ਪਾਲੀ ਦੀ ਲਿਖਾਈ ਸ਼ੁੱਧ
ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸੀ। ਪਰ ਉਹਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਪੀੜ ਚਿੱਠੀ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ
ਕਾਫੀ ਕਾਟੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।
ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ‘ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੋ ਸਾਲ ਹੋ ਨਿਬੜੇ ਹਨ।ਮੈਂ ਸੂਲਾਂ
ਤੇ ਸੌਂਦੀ ਹਾਂ। ਅੰਗਿਆਰਿਆਂ ਤੋਂ ਉਠਦੀ ਹਾਂ। ਦਿਨ ਤਾਂਘਦਿਆਂ ਰਾਤ ਰੋਂਦਿਆਂ
ਲੰਘਦੀ ਹੈ। ਤੁਸਾਂ ਦੋ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਨਾ ਇਹ ਛੱਡਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ,
ਨਾ ਤੁਸੀ ਲੈਣ ਆਏ ਹੋ। ਮੈਂ ਉਦਾਸ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਆਕੇ ਲੈ ਜਾਉ। ਮੈਨੂੰ ਅਤੇ ਤਾਈ ਨੂੰ
ਬਾਰ ਬਾਰ ਯਾਦਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਥਾਂ ਥਾਂ ਉਦਾਸੀ ਤੇ ਤਰਲੇ ਮਾਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।
ਇੱਕ ਸਤਰ ਵਿਚ ਮੈਥੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਰਾਤ ਘਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ
ਆਇਆ। ਚੋਖਾ ਗਿਲਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ‘ਕੀ ਥੋਥਾ ਮੋਹ ਪਿਆਰ ਸੀ ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ
ਮੈਂਨੂੰ ਭੁੱਲ ਭੁਲਾ ਗਏ ? ਤੁਸਾਂ ਲੈਣ ਤਾਂ ਕੀ ਆਉਣਾ ਸੀ ਤੁਸੀਂ ਕੋਈ ਚਿੱਠੀ ਵੀ ਨਹੀਂ
ਪਾਈ। ਮੈਂ ਕਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਆਂ ? ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਬਾਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛੀ।' ਲੈ ਜਾਣਦੇ
ਤਰਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਦ ਹੇਠਾਂ ਨਾਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ : ਤੁਹਾਡੀ ਜਸਪਾਲ
ਮੈਂ ਚਿੱਠੀ ਪੜ੍ਹਕੇ ਸੁੰਨ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਪਾਲੀ ਅਜੇ ਵੀ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਏ।
ਉਹਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਏਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਸਾਡੇ ਨਾਲੋਂ ਤੋੜ ਲਿਆ ਗਿਆ
1
ਤਾਈ ਨੇ ਹੌਕਾ ਭਰ ਕੇ ਬੁਸ ਬੁਸ ਕੀਤਾ, “ਬੱਚੀਏ, ਸਾਡੇ ਕੀ ਵਸ ਏ। ਕਰਮ
ਭੰਗ।&quot; ਤੇ ਉਹ ਫਿਸ ਪਈ।
ਮੈਂ ਸਕੂਲ ਦੀਆਂ ਪੜ੍ਹਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਕਾਪੀਆਂ ਖੱਲਾਂ ਖੂੰਜੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ
ਆਸ਼ਕਾਂ ਮਾਸ਼ੂਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿੱਸੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚ ਘਿਰ ਗਿਆ। ਸੱਸੀ ਪੁੰਨੂ, ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ,
ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਵਾਲ, ਯੂਸਫ ਜੁਲੈਖਾਂ, ਸ਼ਾਹ ਬੈਹਰਾਮ, ਹੁਸਨ ਬਾਨੋਂ, ਦਿਲ ਖੁਰਸ਼ੀਦ,
ਗੁਲਨਾਰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ, ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ, ਰੋਡਾ ਜਲਾਲੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਕਿੱਸੇ
ਏਸ ਵੇਗ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਗਿਆ ਚੀਸਾਂ ਚਸਕਾਂ ਵਧਦੀਆਂ
ਗਈਆਂ।
35&lt;noinclude&gt;{{rh||35}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>47v5qdij8ym4q6826x4yh96mjli19d0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>220128</id>
      <parentid>220127</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T06:07:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaur.gurmel</username>
        <id>192</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਸੋਧਣਾ */</comment>
      <origin>220128</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3740" sha1="opqlqs1i7jjz2r8zyw7jyinj0xb3w9d" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Kaur.gurmel&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਮਹਾਇਤਾ ਕਰਦ ਸਨ, ਬਿਨਾ ਮੱਥੇ ਵੱਟ ਪਾਏ।
 
{{gap}}ਤਾਈ ਕੋਲ ਪਾਲੀ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਆਈ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਸਤੇ ਹੀ ਮੈਨੂੰ
ਤਾਈ ਨੇ ਸੱਦਿਆ ਸੀ। ਪਾਲੀ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਸੀ। ਪਾਲੀ ਦੀ ਲਿਖਾਈ ਸ਼ੁੱਧ
ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸੀ। ਪਰ ਉਹਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਪੀੜ ਚਿੱਠੀ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ
ਕਾਫੀ ਕਾਟੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।

{{gap}}ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ‘ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੋ ਸਾਲ ਹੋ ਨਿਬੜੇ ਹਨ।ਮੈਂ ਸੂਲਾਂ
ਤੇ ਸੌਂਦੀ ਹਾਂ। ਅੰਗਿਆਰਿਆਂ ਤੋਂ ਉਠਦੀ ਹਾਂ। ਦਿਨ ਤਾਂਘਦਿਆਂ ਰਾਤ ਰੋਂਦਿਆਂ
ਲੰਘਦੀ ਹੈ। ਤੁਸਾਂ ਦੋ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਨਾ ਇਹ ਛੱਡਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ,
ਨਾ ਤੁਸੀ ਲੈਣ ਆਏ ਹੋ। ਮੈਂ ਉਦਾਸ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਆਕੇ ਲੈ ਜਾਉ।' ਮੈਨੂੰ ਅਤੇ ਤਾਈ ਨੂੰ
ਬਾਰ ਬਾਰ ਯਾਦਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਥਾਂ ਥਾਂ ਉਦਾਸੀ ਤੇ ਤਰਲੇ ਮਾਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।
ਇੱਕ ਸਤਰ ਵਿਚ ਮੈਥੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਰਾਤ ਘਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ
ਆਇਆ। ਚੋਖਾ ਗਿਲਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ‘ਕੀ ਥੋਥਾ ਮੋਹ ਪਿਆਰ ਸੀ ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ
ਮੈਂਨੂੰ ਭੁੱਲ ਭੁਲਾ ਗਏ ? ਤੁਸਾਂ ਲੈਣ ਤਾਂ ਕੀ ਆਉਣਾ ਸੀ ਤੁਸੀਂ ਕੋਈ ਚਿੱਠੀ ਵੀ ਨਹੀਂ
ਪਾਈ। ਮੈਂ ਕਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਆਂ ? ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਬਾਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛੀ।' ਲੈ ਜਾਣਦੇ
ਤਰਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਦ ਹੇਠਾਂ ਨਾਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ : ਤੁਹਾਡੀ ਜਸਪਾਲ

{{gap}}ਮੈਂ ਚਿੱਠੀ ਪੜ੍ਹਕੇ ਸੁੰਨ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਪਾਲੀ ਅਜੇ ਵੀ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਏ।
ਉਹਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਏਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਸਾਡੇ ਨਾਲੋਂ ਤੋੜ ਲਿਆ ਗਿਆ
ਏ। 

{{gap}}ਤਾਈ ਨੇ ਹੌਕਾ ਭਰ ਕੇ ਬੁਸ ਬੁਸ ਕੀਤਾ, “ਬੱਚੀਏ, ਸਾਡੇ ਕੀ ਵਸ ਏ। ਕਰਮ
ਭੰਗ।&quot; ਤੇ ਉਹ ਫਿਸ ਪਈ।

{{gap}}ਮੈਂ ਸਕੂਲ ਦੀਆਂ ਪੜ੍ਹਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਕਾਪੀਆਂ ਖੱਲਾਂ ਖੂੰਜੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ
ਆਸ਼ਕਾਂ ਮਾਸ਼ੂਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿੱਸੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚ ਘਿਰ ਗਿਆ। ਸੱਸੀ ਪੁੰਨੂ, ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ,
ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਵਾਲ, ਯੂਸਫ ਜੁਲੈਖਾਂ, ਸ਼ਾਹ ਬੈਹਰਾਮ, ਹੁਸਨ ਬਾਨੋਂ, ਦਿਲ ਖੁਰਸ਼ੇਦ,
ਗੁਲਨਾਰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ, ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ, ਰੋਡਾ ਜਲਾਲੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਕਿੱਸੇ
ਏਸ ਵੇਗ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਗਿਆ ਚੀਸਾਂ ਚਸਕਾਂ ਵਧਦੀਆਂ
ਗਈਆਂ।
35&lt;noinclude&gt;{{rh||35}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>opqlqs1i7jjz2r8zyw7jyinj0xb3w9d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਕੁਝ ਪੀੜਾਂ ਕੁਝ ਯਾਦਾਂ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ.pdf/38</title>
    <ns>250</ns>
    <id>72723</id>
    <revision>
      <id>220129</id>
      <timestamp>2026-06-01T06:18:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaur.gurmel</username>
        <id>192</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ &quot;ਚਾਰ, ਛੇ, ਫਿਰ ਸੱਤ ਮਹੀਨੇ ਲੰਘ ਗਏ। ਸਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਬੜੀ ਠੁੱਕ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਇਕ ਚੰਗੇ ਖਾਂਦੇ ਪੀਂਦੇ ਸਰਦੇ ਪੁੱਜਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਸਾਊ ਤੇ ਸੁਘੜ ਨੂੰਹ ਘਰ ਲੈ ਆਂਦੀ।  {{gap}}ਪਰ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਹ...&quot; ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ</comment>
      <origin>220129</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3701" sha1="je2oc4v6rxqjfq2z9hvpmngda7jl08s" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Kaur.gurmel&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ਚਾਰ, ਛੇ, ਫਿਰ ਸੱਤ ਮਹੀਨੇ ਲੰਘ ਗਏ। ਸਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਬੜੀ ਠੁੱਕ ਨਾਲ ਵੱਡੇ
ਭਰਾ ਨੂੰ ਇਕ ਚੰਗੇ ਖਾਂਦੇ ਪੀਂਦੇ ਸਰਦੇ ਪੁੱਜਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਕ
ਸੁੰਦਰ ਸਾਊ ਤੇ ਸੁਘੜ ਨੂੰਹ ਘਰ ਲੈ ਆਂਦੀ।

{{gap}}ਪਰ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਕ ਦੁਖਾਂਤ ਹੋਇਆ ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਚੋਖਾ ਪੀੜ ਭਰਿਆ
ਸੀ। ਘਰ ਵਿਚ ਤਰੇੜ ਆ ਗਈ। ਅਤੇ ਚਾਚਾ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅੱਡ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ
ਕਰਕੇ ਭਾਬੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕੌਰ ਜਿਹੜੀ ਚਾਚੇ ਕਿਰਪਾਲ ਦੀ ਨੂੰਹ ਸੀ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਚੋਖਾ
ਹਿਤ ਮੋਹ ਰੱਖਦੀ ਸੀ ਸਾਥੋਂ ਪਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਕ ਹੋਰ ਮਾਰੂ ਜੱਟ ਸੀ।
ਪਰ੍ਹਾਂ ਹੋਈ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪਰ੍ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।

{{gap}}ਚਾਚੇ ਕਿਰਪਾਲ ਦੀ ਕਾਰਸਤਾਨੀ ਨਾ ਮੈਂ ਨਾ ਤਾਈ ਨੇ ਦੱਸੀ ਸਗੋਂ ਉਹ ਆਪ
ਹੀ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ ਸੀ।

{{gap}}ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਪਾਲੀ ਦੀ ਆਈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਲਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਤੇ
ਭੇਦ ਏਸ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਖੁੱਲਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਸਾਡੇ ਘਰਦਿਆਂ ਨੇ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਏ। ਚਿੱਠੀ
ਵਿਚ ਉਸ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਠੁਕਰਾਇਆ।ਉਹਨਾਂ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਕੀ
ਕੱਚ, ਕੀ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਏਥੇ ਆਉਣ ਲਈ ਤਰਲੇ ਮਾਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਭਾਈ
ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਮਾਂ ਜੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੇ। ਅਗੇ ਲਿਖਿਆ
ਹੋਇਆ ਸੀ: ‘ਤੁਸੀਂ ਇਕ ਵਾਰ ਮੈਨੂੰ ਆ ਕੇ ਲੈ ਜਾਓ ਮੈਂ ਆਪੇ ਗੱਲ ਕਰ ਲਵਾਂਗੀ।'
ਸਾਡੇ ਘਰ ਆਉਣ ਦਾ ਹੱਕ ਜਤਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਤਰਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਾਨੂੰ
ਸੰਗਦਿਲ ਯਾਨੀ ਪੱਥਰ ਦਿਲ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਬੇਵਸ ਸਾਂ। ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ
ਸਾਂ?

{{gap}}ਫਿਰ ਇਕ ਦਿਨ ਸੰਤੀ ਦੇ ਪਤੀ ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਆਈ। ਲਿਖਿਆ
ਸੀ: “ਅਸੀਂ ਇਥੇ ਇਕ ਸਰਦੇ ਪੁਜਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਪਾਲੀ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਚਲਾਈ ਏ। ਪਾਲੀ
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਏ। ਪਾਲੀ ਰਾਜ ਕਰੇਗੀ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਲੱਦ ਦੇਣਗੇ।ਮੁੰਡਾ ਵੀ ਸਨੁੱਖਾ
ਏ. ਤੇ ਘਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਘਾਟਾ ਨਹੀਂ। ਨਾਲ ਹੀ ਤਾਈ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, “ਤਿਆਰੀ
ਰੱਖ। ਵਿਆਹ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਹੀ ਕਰਾਂਗੇ ਕਿਉਂਕਿ ਪਿੰਡ ਦੇ ਜਗੀਰਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾਲ
ਸਿੰਘ ਦੀ ਵੀ ਇਹੋ ਮਰਜੀ ਏ। ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਦਬਾ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ
ਵਿਆਹ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਸਾਥ ਦੇਣਗੇ।{{nop}}&lt;noinclude&gt;{{rh||36}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>je2oc4v6rxqjfq2z9hvpmngda7jl08s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਕੁਝ ਪੀੜਾਂ ਕੁਝ ਯਾਦਾਂ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ.pdf/39</title>
    <ns>250</ns>
    <id>72724</id>
    <revision>
      <id>220130</id>
      <timestamp>2026-06-01T06:21:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaur.gurmel</username>
        <id>192</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ &quot;{{gap}}ਚਾਚਾ ਕਿਰਪਾਲ ਘਰ ਨਾਲੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਨਿੱਖੜ ਖਲੋਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਚਿਠੀ ਬਾਰੇ ਘਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਕੋਈ ਕਲਸ਼ ਕੋਈ ਬਖਾਂਦ ਖੜਾ ਹੋ ਜਾਏ।  {{gap}}ਭਾਬੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕੌਰ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ...&quot; ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ</comment>
      <origin>220130</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3893" sha1="1ky6cwom0au5h12fbccboamqvlyhevq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Kaur.gurmel&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{gap}}ਚਾਚਾ ਕਿਰਪਾਲ ਘਰ ਨਾਲੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਨਿੱਖੜ ਖਲੋਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਚਿਠੀ
ਬਾਰੇ ਘਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਕੋਈ ਕਲਸ਼ ਕੋਈ ਬਖਾਂਦ ਖੜਾ ਹੋ ਜਾਏ।

{{gap}}ਭਾਬੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕੌਰ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਪਰ੍ਹਾਂ ਪਰ੍ਹਾਂ ਹੋਣ
ਤੇ ਵੀ ਸਾਡੇ ਘਰ ਦੇ ਉਹਨੂੰ ਪੂਰਾ ਪਿਆਰ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਂਦੇ ਸਨ।ਮੈਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰੋਟੀ
ਉਸੇ ਕੋਲ ਹੀ ਜਾ ਕੇ ਖਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਪੀੜ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੀ ਸੀ।

{{gap}}ਪਾਲੀ ਨੂੰ ਏਥੋਂ ਗਿਆ ਪੂਰਾ ਇਕ ਵਰ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

{{gap}}ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਪਤਾ ਲਗਾ ਪਾਲੀ ਆਈ ਏ ਅਤੇ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਹੀ ਉਹਦਾ ਵਿਆਹ
ਏ। ਬਰਾਤ ਵੀ ਏਥੇ ਹੀ ਆਵੇਗੀ। ਵਿਆਹ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਲਈ ਪਾਲੀ ਦੀ ਭੈਣ
ਜਸਵੰਤ ਤੇ ਭਾਣਜਾ ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਵੀ ਨਾਲ ਆਏ ਸਨ। ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਤੜਫਿਆ-ਪਾਲੀ
ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ, ਪਾਲੀ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲਈ, ਉਹਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਕਿ ਇਕ ਸਾਲ
ਵਿਚ ਉਹਦਾ ਰੂਪ, ਉਹਦਾ ਰੰਗ ਕਿੰਨਾ ਨਿਖਰਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।

{{gap}}ਪਰ ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਕਰੜੀ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਵਜੂਦ ਲੁਕਵੀਂ
ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ ਮੈਂ ਪਾਲੀ ਨੂੰ ਮਿਲ ਨਾ ਸਕਿਆ, ਨਾ ਉਹਦੀ ਇਕ ਝਲਕ ਵੇਖ
ਸਕਿਆ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹਦੇ ਤੇ ਵੀ ਬੰਦਸ਼ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ ਕਿ ਉਹ
ਸਾਡੇ ਘਰ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਸਮਝ ਕੇ ਨਫਰਤ ਕਰ ਗਈ ਹੋਵੇ।

{{gap}}ਇਕ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮੀ ਮੈਂ ਭਾਬੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕੋਲ ਗਿਆ (ਦੂਜਾ ਭਰਾ ਤੇ ਨਵੀਂ
ਵਿਆਹੀ ਭਰਜਾਈ ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਵਜੀਰਾਬਾਦ ਸ਼ਹਿਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ) ਤਾਂ ਉਸ ਦੱਸਿਆ
ਕਿ ਪਾਲੀ' ਆਈ ਸੀ ਅਤੇ ਚੋਖਾ ਚਿਰ ਬੈਠ ਕੇ ਹੁਣੇ ਹੀ ਗਈ ਏ। ਤੈਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ
ਉਡੀਕਦੀ ਰਹੀ। ਵਿਚਾਰੀ ਰੋਂਦੀ ਨਹੀਂ ਝੱਲੀ ਜਾਂਦੀ। ਉਹਦੇ ਉਤੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ
ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਚਾਰੀ ਲੁਕ ਛੁਪ ਕੇ ਆਈ। ਬਾਰ ਬਾਰ ਇਕੋ ਤਰਲਾ
“ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਧੱਕਿਆ, ਕਿਉਂ ਠੁਕਰਾਇਆ ? ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਕਰੋ, ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਓ,
ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਆਂ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲਿਆਓ।'

{{gap}}ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਇਆ ਭਾਬੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਮਨ ਹੀ
ਮਨ ਮਧੋਲਿਆ ਗਿਆ।

{{gap}}ਪਾਲੀ ਨੂੰ ਨਾ ਮਿਲ ਸਕਣ ਦੀ ਪੀੜ ਮੈਨੂੰ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਰਿੜਕ ਰਹੀ ਸੀ।
ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸਾਂ, ਕੋਸ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਭਾਬੀ ਵੀ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ,
37&lt;noinclude&gt;{{rh||37}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1ky6cwom0au5h12fbccboamqvlyhevq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਕੁਝ ਪੀੜਾਂ ਕੁਝ ਯਾਦਾਂ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ.pdf/40</title>
    <ns>250</ns>
    <id>72725</id>
    <revision>
      <id>220131</id>
      <timestamp>2026-06-01T06:22:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaur.gurmel</username>
        <id>192</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ &quot;ਦੁਖੀ ਸੀ।  {{gap}}ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਯਾਨੀ ਭਾਬੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾ ਪਤੀ ਚਾਚੇ ਕਿਰਪਾਲ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਪੁੱਤ ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਲੋਚਸਤਾਨ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭਾਬੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਉਹ ਆ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਰਾਹ ਸਿੱਧੇ ਹੋ ਜਾਣੇ ਸ...&quot; ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ</comment>
      <origin>220131</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3768" sha1="8md0vwp3d35x316h71enfrhbgppbxno" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Kaur.gurmel&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ਦੁਖੀ ਸੀ।

{{gap}}ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਯਾਨੀ ਭਾਬੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾ ਪਤੀ ਚਾਚੇ ਕਿਰਪਾਲ ਦਾ
ਇਕਲੌਤਾ ਪੁੱਤ ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਲੋਚਸਤਾਨ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭਾਬੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ
ਸੀ ਉਹ ਆ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਰਾਹ ਸਿੱਧੇ ਹੋ ਜਾਣੇ ਸਨ। ਉਸ ਚਾਚੇ ਕਿਰਪਾਲ ਨੂੰ ਵੀ
ਵਲ ਲੈਣਾ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਤਾਂ ਗੱਲ ਸਿਰੇ ਆ ਪਹੁੰਚੀ ਸੀ। ਵਿਆਹ ਦਾ ਦਿਨ ਨੇੜੇ ਸੀ।
ਜਗੀਰਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹਮਾਇਤੀਆਂ ਜੋ ਕਿ ਸਾਡੇ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਹੀਂ ਸਨ
ਭੱਜ ਨੱਠ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।ਪਰ ਸਾਡੇ ਹਮਾਇਤੀ ਅੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸੰਜੋਗ ਵਜੋਂ ਮੇਰੇ ਵੱਡੇ
ਤਾਇਆ ਜੀ, ਜਿੰਨਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸੀ, ਬੜੇ ਸਾਊ ਸੁਲਝੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵੀ
ਬਜ਼ੁਰਗ ਸਨ, ਬਲੋਚਸਤਾਨੋਂ ਆ ਗਏ - ਸੰਜੋਗਵਸ ਹੀ, ਮਿਲਣ ਗਿਲਣ ਹੀ| ਉਹਨਾਂ
ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ। “ਵਿਹਾਰ ਕਾਰ ਸਭ ਸਾਂਝੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਜੋ ਵੀ ਮੱਦਤ ਤੁਹਾਥੋਂ
ਮੰਗਣ, ਦਿਓ। ਬਿਨਾਂ ਮੱਥੇ ਵੱਟ ਪਾਏ।

{{gap}}ਪਰ ਕਈ ਸਾਡੇ ਹਮਾਇਤੀ ਬਾਈਕਾਟ ਤੇ ਅੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਅੰਦਰ
ਹੀ ਅੰਦਰ ਕੀ ਕੀ ਅਤੇ ਪਕਾਂਦੇ ਰਹੇ।

{{gap}}ਅਖੀਰ ਵਿਆਹ ਦਾ ਦਿਨ ਆਇਆ। ਚੌਥੇ ਪਹਿਰ ਬਰਾਤ ਪਿੰਡ ਵੜੀ। ਵਾਜੇ
ਗਾਜੇ, ਢੋਲ ਢਮੱਕੇ, ਆਤਸ਼ਬਾਜੀ - ਬੜੀ ਸੋਹਣੀ ਛੱਬ ਸੀ ਬਰਾੜ ਦੀ ਬਰਾਤ ਵੀ
ਵਾਹਵਾ ਸੀ ਕੁਲ ਲਾਗੀ ਜਾਂਝੀ ਮਾਂਝੀ ਪਾ ਕੇ ਕੋਈ ਸੱਠ ਪੈਂਹਠ ਬੰਦੇ। ਬਰਾਤ ਤਾਂਗਿਆਂ
ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਆਈ ਸੀ। ਬਰਾਤ ਦਾ ਉਤਾਰਾ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਗੀਰਦਾਰਾਂ
ਦੀ ਵੱਡੀ ਬੈਠਕ ਵਿਚ ਸੀ। ਪਾਲੀ ਨੂੰ ਵਿਆਉਣ ਆਏ ਬੰਦੇ ਚੰਗੇ ਰੱਜੇ ਪੁੱਜੇ ਸਨ ਅਤੇ
ਉਹਨਾਂ ਜਾਹੋ ਜਲਾਲ ਦੀ ਕੋਈ ਕਸਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਛੱਡੀ।

{{gap}}ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਈ ਬੰਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਵੱਟ ਖਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਦੰਦ ਪੀ ਰਹੇ ਸਨ,
ਕਾਫੀ ਔਖੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਜਗੀਰਦਾਰਾਂ ਇਥੇ ਵਿਆਹ ਰਚਾ ਕੇ
ਬਰਾਤ ਮੰਗਾ ਕੇ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਛਾਤੀ ਉਤੇ ਮੂੰਗ ਦਲੀ ਏ।

{{gap}}ਰਾਤ ਹੋਈ, ਰੋਟੀ ਦਾ ਵੇਲਾ ਹੋਇਆ। ਬਰਾਤ ਤਾਈ ਦੇ ਘਰ ਵਲ ਰੋਟੀ ਖਾਣ
ਲਈ ਤੁਰੀ – ਪੂਰੇ ਜਾਹੋ ਜਲਾਲ ਨਾਲ ਸਜ ਸੰਵਰ ਕੇ। ਬੈਂਡ ਬਾਜੇ, ਆਤਸ਼ਬਾਜੀ ਚੱਲੀ
ਹਵਾਈਆਂ, ਕੜਕਾਂ, ਚਕਰ ਚਲੇ, ਬੁਰਜ ਚੜ੍ਹੇ।

{{gap}}ਲਾਗੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਉਤੇ ਚੁੱਕੇ ਗੈਸਾਂ ਨੇ ਸਾਰਾ ਰਾਹ ਰੁਸ਼ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਬਰਾਤੀਆਂ&lt;noinclude&gt;{{rh||38}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8md0vwp3d35x316h71enfrhbgppbxno</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਕੁਝ ਪੀੜਾਂ ਕੁਝ ਯਾਦਾਂ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ.pdf/41</title>
    <ns>250</ns>
    <id>72726</id>
    <revision>
      <id>220132</id>
      <timestamp>2026-06-01T06:24:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaur.gurmel</username>
        <id>192</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ &quot;ਦੇ ਪੈਂਦੇ ਭੰਗੜੇ ਵਿਚ ਮੁਸਲੀਆਂ ਦਿਆ ਮੁੰਡਿਆ ਕੁੱਝ ਖਰੂਦ ਕੀਤਾ  ਜਗੀਰਦਾਰਾਂ  ਦੇ ਕਾਕੇ ਬਿਫਰ ਗਏ। ਬਸ, ਫਿਰ ਕੀ ਸੀ। ਦੋਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਖਿਚਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੁਸੱਲੀਆਂ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਦੋ ਚਪੇੜਾਂ ਲਗੀਆਂ ਕਿ ਲਾਲਾ ਲਾਲਾ ਹੋ...&quot; ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ</comment>
      <origin>220132</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3891" sha1="9bt3c4ueod2ulusmlo1dqqbebc3r7a3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Kaur.gurmel&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ਦੇ ਪੈਂਦੇ ਭੰਗੜੇ ਵਿਚ ਮੁਸਲੀਆਂ ਦਿਆ ਮੁੰਡਿਆ ਕੁੱਝ ਖਰੂਦ ਕੀਤਾ  ਜਗੀਰਦਾਰਾਂ 
ਦੇ ਕਾਕੇ ਬਿਫਰ ਗਏ। ਬਸ, ਫਿਰ ਕੀ ਸੀ। ਦੋਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਖਿਚਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੁਸੱਲੀਆਂ ਦੇ
ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਦੋ ਚਪੇੜਾਂ ਲਗੀਆਂ ਕਿ ਲਾਲਾ ਲਾਲਾ ਹੋ ਗਈ। ਗੈਸ ਗੁਲ ਹੋ ਗਏ। ਹਾਫਲੀ
ਜੇਹੀ ਬਰਾਤ ਚਖਰਿਆਂ ਭੱਜੀ ਤੇ ਪਿਛਾਂਹ ਉਤਾਰੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਆ ਗਈ। ਕਿਉਂਕਿ
ਸਾਡੇ ਨਿਕਟ ਹਮਾਇਤੀ ਚੱਠਿਆਂ ਨੇ ਕੋਠੇ ਚੜ੍ਹ ਲਲਕਾਰਾ ਮਾਰਿਆ ਸੀ, ‘ਖਰਬਦਾਰ
ਕਿਸੇ ਵਾਜ਼ ਕੱਢੀ। ਸੱਥਰ ਲਾਹ ਦਿਆਂਗੇ। ਲੜਕੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੰਗੇਤਰ ਏ, ਪਿੰਡ ਵਿਚ
ਹੀ ਰਹੇਗੀ।ਪਿੰਡੋਂ ਡੋਲੀ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਣ ਦਿਆਂਗੇ।”

{{gap}}ਹਰ ਪਾਸੇ ਮੌਤ ਵਰਗੀ ਚੁੱਪ ਛਾ ਗਈ। ਝਿਲਮਲਾਂਦੇ ਗੈਸਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਬੱਝ ਗਈ।
ਵਾਜੇ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ। ਵਿਆਹ ਵਾਲੇ ਘਰ ਖੜਕਦੇ ਭਾਂਡੇ ਦੜ ਵੱਟ ਗਏ।ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਤੇ
ਸੁੰਨ ਮੁਸਾਨ ਛਾ ਗਈ, ਇਕ ਸਹਿਮ ਜਿਹਾ ਛਾ ਗਿਆ। ਕਈ ਲੋਕ ਦੁਖੇ ਪੈਰੀਂ ਏਧਰ
ਉਧਰ ਭੱਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਈ ਕੰਨਾਂ ਬਾਟੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਕੀ
ਬਣੇਗਾ ? ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ ?&quot;

{{gap}}ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਕਾਂਬਾ ਛਿੜ ਗਿਆ। ਥੜੇ ਥਾਨੇ ਅਤੇ ਗਾਂਡਵੀਆਂ
ਧਾੜਾਂ ਨੇ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਨਾ। ਨਿੱਕੇ ਮੋਟੇ ਤਜਰਬੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਈ ਕਰ
ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਇਕ ਖੂਨੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੱਝ ਗਿਆ ਸੀ।

{{gap}}ਚੱਠੇ ਚੌਧਰੀਆਂ ਨੇ ਇਕੱਠ ਕਰ ਫੈਸਲਾ ਲੈ ਕੇ ਉਚੀ ਸੁਰ ਵਿਚ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ
ਸੀ, ‘ਡੋਲੀ ਸਾਡੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਲੰਘਾ ਕੇ ਹੀ ਲਜਾਣੀ ਪਵੇਗੀ।&quot; ਨਾਲ ਹੀ ਪਿੰਡ ਦੇ
ਚੁਫੇਰੇ ਠੀਕਰੀ ਪਹਿਰਾ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਹਥਿਆਰ ਡਾਂਗ, ਸੋਟਾ,
ਛਵੀਂ, ਭਾਲਾ ਲੈ ਲੜਾਈ ਲਈ ਮੁੰਡਾਮਾ ਬੰਨ੍ਹ ਖਲੋਤਾ ਸੀ।

{{gap}}ਮੁਹੰਮਦ ਹੁਸੈਨ ਚੋਧਰੀ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕੀਤਾ, “ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਠੀਕਰੀ ਤੋਰੀ
ਚਲੋ, ਮੂੰਹ ਆਵਾਜ਼ ਨਾ ਕੱਢੋ ਅਤੇ ਚੌਕਸ ਰਹੋ। ਕੋਈ ਜਾਂਝੀ, ਕੋਈ ਮੇਲੀ ਜਾਂ ਕੋਈ
ਦੂਜੇ ਧੜੇ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬੰਦਾ ਪਿੰਡੋਂ ਬਾਹਰ ਨਾ ਨਿਕਲ ਜਾਵੇ।”

{{gap}}ਪਿੰਡ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਕਾਬੰਦੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਹਰ ਗਲੀ ਦੇ ਨਾਕੇ ਤੇ ਪੰਜ-
ਪੰਜ, ਸੱਤ-ਸੱਤ ਗਭਰੂ ਹਥਿਆਰ ਲਈ ਬੈਠੇ ਸਨ।

{{gap}}ਚੌਧਰੀ ਮੁਹੰਮਦ ਹੁਸੈਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਚੌਧਰੀ ਰਹਿਮਤ ਖਾਂ ਸੱਥ ਵਿਚ ਮੰਜਾ
ਡਾਹੀਂ ਬੈਠਾ ਸੀ ਜਿਥੋਂ ਠੀਕਰੀ ਪਹਿਰਾ ਚਲਦਾ ਸੀ।
39&lt;noinclude&gt;{{rh||39}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9bt3c4ueod2ulusmlo1dqqbebc3r7a3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>220133</id>
      <parentid>220132</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T06:25:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaur.gurmel</username>
        <id>192</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>220133</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3907" sha1="m9jxn08be4n105701r37ychgi0a9g7y" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Kaur.gurmel&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ਦੇ ਪੈਂਦੇ ਭੰਗੜੇ ਵਿਚ ਮੁਸੱਲੀਆਂ ਦਿਆਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਕੁੱਝ ਖਰੂਦ ਕੀਤਾ ਕਿ  ਜਗੀਰਦਾਰਾਂ 
ਦੇ ਕਾਕੇ ਬਿਫਰ ਗਏ। ਬਸ, ਫਿਰ ਕੀ ਸੀ। ਦੋਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਖਿਚਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੁਸੱਲੀਆਂ ਦੇ
ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਦੋ ਚਪੇੜਾਂ ਲਗੀਆਂ ਕਿ ਲਾਲਾ ਲਾਲਾ ਹੋ ਗਈ। ਗੈਸ ਗੁਲ ਹੋ ਗਏ। ਹਾਫਲੀ
ਜੇਹੀ ਬਰਾਤ ਚਖਰਿਆਂ ਭੱਜੀ ਤੇ ਪਿਛਾਂਹ ਉਤਾਰੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਆ ਗਈ। ਕਿਉਂਕਿ
ਸਾਡੇ ਨਿਕਟ ਹਮਾਇਤੀ ਚੱਠਿਆਂ ਨੇ ਕੋਠੇ ਚੜ੍ਹ ਲਲਕਾਰਾ ਮਾਰਿਆ ਸੀ, ‘ਖਰਬਦਾਰ
ਕਿਸੇ ਵਾਜ਼ ਕੱਢੀ। ਸੱਥਰ ਲਾਹ ਦਿਆਂਗੇ। ਲੜਕੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੰਗੇਤਰ ਏ, ਪਿੰਡ ਵਿਚ
ਹੀ ਰਹੇਗੀ।ਪਿੰਡੋਂ ਡੋਲੀ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਣ ਦਿਆਂਗੇ।”

{{gap}}ਹਰ ਪਾਸੇ ਮੌਤ ਵਰਗੀ ਚੁੱਪ ਛਾ ਗਈ। ਝਿਲਮਲਾਂਦੇ ਗੈਸਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਬੱਝ ਗਈ।
ਵਾਜੇ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ। ਵਿਆਹ ਵਾਲੇ ਘਰ ਖੜਕਦੇ ਭਾਂਡੇ ਦੜ ਵੱਟ ਗਏ।ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਤੇ
ਸੁੰਨ ਮੁਸਾਨ ਛਾ ਗਈ, ਇਕ ਸਹਿਮ ਜਿਹਾ ਛਾ ਗਿਆ। ਕਈ ਲੋਕ ਦੁਖੇ ਪੈਰੀਂ ਏਧਰ
ਉਧਰ ਭੱਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਈ ਕੰਨਾਂ ਬਾਟੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਕੀ
ਬਣੇਗਾ ? ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ ?&quot;

{{gap}}ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਕਾਂਬਾ ਛਿੜ ਗਿਆ। ਥੜੇ ਥਾਨੇ ਅਤੇ ਗਾਂਡਵੀਆਂ
ਧਾੜਾਂ ਨੇ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਨਾ। ਨਿੱਕੇ ਮੋਟੇ ਤਜਰਬੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਈ ਕਰ
ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਇਕ ਖੂਨੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੱਝ ਗਿਆ ਸੀ।

{{gap}}ਚੱਠੇ ਚੌਧਰੀਆਂ ਨੇ ਇਕੱਠ ਕਰ ਫੈਸਲਾ ਲੈ ਕੇ ਉਚੀ ਸੁਰ ਵਿਚ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ
ਸੀ, ‘ਡੋਲੀ ਸਾਡੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਲੰਘਾ ਕੇ ਹੀ ਲਜਾਣੀ ਪਵੇਗੀ।&quot; ਨਾਲ ਹੀ ਪਿੰਡ ਦੇ
ਚੁਫੇਰੇ ਠੀਕਰੀ ਪਹਿਰਾ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਹਥਿਆਰ ਡਾਂਗ, ਸੋਟਾ,
ਛਵੀਂ, ਭਾਲਾ ਲੈ ਲੜਾਈ ਲਈ ਮੁੰਡਾਮਾ ਬੰਨ੍ਹ ਖਲੋਤਾ ਸੀ।

{{gap}}ਮੁਹੰਮਦ ਹੁਸੈਨ ਚੋਧਰੀ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕੀਤਾ, “ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਠੀਕਰੀ ਤੋਰੀ
ਚਲੋ, ਮੂੰਹ ਆਵਾਜ਼ ਨਾ ਕੱਢੋ ਅਤੇ ਚੌਕਸ ਰਹੋ। ਕੋਈ ਜਾਂਝੀ, ਕੋਈ ਮੇਲੀ ਜਾਂ ਕੋਈ
ਦੂਜੇ ਧੜੇ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬੰਦਾ ਪਿੰਡੋਂ ਬਾਹਰ ਨਾ ਨਿਕਲ ਜਾਵੇ।”

{{gap}}ਪਿੰਡ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਕਾਬੰਦੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਹਰ ਗਲੀ ਦੇ ਨਾਕੇ ਤੇ ਪੰਜ-
ਪੰਜ, ਸੱਤ-ਸੱਤ ਗਭਰੂ ਹਥਿਆਰ ਲਈ ਬੈਠੇ ਸਨ।

{{gap}}ਚੌਧਰੀ ਮੁਹੰਮਦ ਹੁਸੈਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਚੌਧਰੀ ਰਹਿਮਤ ਖਾਂ ਸੱਥ ਵਿਚ ਮੰਜਾ
ਡਾਹੀਂ ਬੈਠਾ ਸੀ ਜਿਥੋਂ ਠੀਕਰੀ ਪਹਿਰਾ ਚਲਦਾ ਸੀ।
39&lt;noinclude&gt;{{rh||39}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m9jxn08be4n105701r37ychgi0a9g7y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਕੁਝ ਪੀੜਾਂ ਕੁਝ ਯਾਦਾਂ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ.pdf/42</title>
    <ns>250</ns>
    <id>72727</id>
    <revision>
      <id>220134</id>
      <timestamp>2026-06-01T06:30:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaur.gurmel</username>
        <id>192</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ &quot;ਇਧਰ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਆਏ ਬਰਾਤੀ ਤੇ ਮੇਲੀ ਸਹਿਮੇ ਬੈਠੇ ਸਨ ਉਧਰ ਪੱਕੇ ਪਾਲਾਓ ਤੇ ਸਬਜੀਆਂ ਠਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕਾਕਿਆਂ ਕੋਲ ਗਿਣੇ ਚੁਣੇ ਗਮਾਸਤੇ ਘਾਬਰੇ ਹੋਏ ਸਕੀਮਾਂ ਲਦਾ ਰਹੇ ਸਨ।  ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ਉਤੇ ਹਨੇਰਾ ਅਤੇ ਚੁੱਪ ਦਾ ਪੂ...&quot; ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ</comment>
      <origin>220134</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3215" sha1="q9dilkcxvi1c6gqe7l8zd4masqsh53j" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Kaur.gurmel&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ਇਧਰ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਆਏ ਬਰਾਤੀ ਤੇ ਮੇਲੀ ਸਹਿਮੇ ਬੈਠੇ ਸਨ ਉਧਰ ਪੱਕੇ ਪਾਲਾਓ ਤੇ ਸਬਜੀਆਂ ਠਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕਾਕਿਆਂ ਕੋਲ ਗਿਣੇ ਚੁਣੇ ਗਮਾਸਤੇ ਘਾਬਰੇ ਹੋਏ ਸਕੀਮਾਂ ਲਦਾ ਰਹੇ ਸਨ।

ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ਉਤੇ ਹਨੇਰਾ ਅਤੇ ਚੁੱਪ ਦਾ ਪੂਰਾ ਦਬਾ ਸੀ। ਕੀ ਬਣੇਗਾ ? ਕੀ
ਹੋਵੇਗਾ ? ਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ?
ਕਿ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਔੜ ਗਈ। ਉਹਨਾਂ ਪੰਚਾਇਤ ਬਣ, ਹਨੇਰੇ ਤੇ ਸੁੰਨੀ
ਗਲੀ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਇਆ ਅਤੇ ਪੋਲੇ ਪੈਰੀਂ ਅੰਦਰੋ ਹੀ ਅੰਦਰ ਸਾਡੇ ਘਰ ਆ ਬੂਹਾ
ਖੜਕਾਇਆ। ਇਸ ਪੰਚਾਇਤ ਵਿਚ ਦੋਵੇਂ ਜਗੀਰਦਾਰ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਸਾਡੇ
ਦੋਸ਼ੀ, ਕੁਝ ਗੁਮਾਸ਼ਤੇ, ਕੁਝ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਮਚੇ, ਇਕ ਦੋ ਮੇਲੀ ਅਤੇ ਪਾਲੀ ਦਾ ਭਣਜਾ
ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਤਾਇਆ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੈਠਣ ਲਈ ਆਖਿਆ,
ਪਰ ਉਹ ਖਲੋਤੇ ਰਹੇ।
ਪਿੰਡ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਨਾ ਮਿਲ ਜਾਏ। ਕਿਵੇਂ ਏਸ ਹੋਣੀ ਨੂੰ ਟਾਲੋ।”
ਪਰਰ ਦੇ ਮੋਢੀ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਤਰਲਾ ਮਾਰਿਆ।
ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਤਰਲੇ ਭਰੀ ਪਰ ਮੇਰੀ ਜਿਹੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਆਖਿਆ, “ਜੇ
ਕੋਈ ਨੀਵਾਂ ਹੋ ਘਰ ਚਲ ਕੇ ਆ ਜਾਏ ਤਾਂ ਸਮਝ ਮਨ ਮਿੱਧ ਕੇ ਮਰ ਕੇ ਹੀ ਆਉਂਦਾ
ਏ | ਲਾਜ ਰਖੋ, ਆਈ ਪਰਹੁ ਨਾ ਧੱਕੋ।&quot;
ਫਿਰ ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਤਰਲਾ ਮਾਰਨ ਲੱਗਾ। ਜਗਤ
ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਨਿਕੀਆਂ ਚੁੰਨ੍ਹੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਚਲ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਤਾਇਆ ਜੀ ਨੇ ਘਰ ਆਏ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਬੈਠ ਜਾਣ ਲਈ
ਆਖਿਆ। ਸਾਰੇ ਜਕਦੇ ਜਕਦੇ ਬੈਠ ਗਏ।
“ਹਾਂ ਦੱਸੋ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਵੇਂ ਤੇ ਕੀ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ !&quot; ਤਾਇਆ
ਜੀ ਨੇ ਪੁਛਿਆ।
ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਨੇ ਲਿਲਕੜੀ ਲੈਂਦਿਆ ਆਖਿਆ, “ਲਾਲਾ ਜੀ (ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਦੇ
ਲੋਕ ਤਾਇਆ ਜੀ ਨੂੰ ਲਾਲਾ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ) ਧੀਆਂ ਸਭ ਦੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ
ਹਨ। ਡੋਲੀ ਉਠ ਜਾਣ ਦਿਓ।”
ਤਾਇਆ ਜੀ ਨੇ ਟੋਕ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਸਰਦਾਰਾ, ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਸਭ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਹੁੰਦੇ
40&lt;noinclude&gt;{{rh||40}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q9dilkcxvi1c6gqe7l8zd4masqsh53j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਨਾ:ਅੰਗਹੀਣ ਸੂਰਮੇ - ਸ਼ਿੰਗਾਰਾ ਸਿੰਘ.pdf/32</title>
    <ns>250</ns>
    <id>72728</id>
    <revision>
      <id>220144</id>
      <timestamp>2026-06-01T11:44:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jalseerat Aman</username>
        <id>2446</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਸੋਧਣਾ */</comment>
      <origin>220144</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4394" sha1="6yit1i40xysygcnzmfesxuhg5yr71a3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Jalseerat Aman&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ਤੇਜ਼ਾਬ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇਗੀ ਪੈਨਸ਼ਨ

ਜੇਐੱਨਐੱਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ : ਪੰਜਾਬ 'ਚ
ਜਿਥੇ ਤੇਜ਼ਾਬ ਹਮਲੇ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਖਿਲਾਫ਼
ਸਖਤ ਰੁਖ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ, ਉਥੇ ਤੇਜ਼ਾਬ
ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਅਪੰਗ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ
ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ
ਮਹੀਨਾ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੇਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ
ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਡਿਪਟੀ
ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਹਾਲ 'ਚ ਹੀ ਸੂਬੇ
ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਕੈਪਟਨ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ
ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਗੂ
ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।

ਡੀਸੀ ਕਮਲਦੀਪ ਸੰਘਾ ਬੋਲੇ, ਛੇਤੀ
ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇਗੀ ਇਹ ਪੈਨਸ਼ਨ, ਸਮਾਜਿਕ
ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ
ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਰਜ਼ੀ

ਡੀਸੀ ਸੰਘਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ
ਸਹਾਇਤਾ ਤੇਜ਼ਾਬ ਹਮਲੇ ਕਾਰਨ ਅਪੰਗ
ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ ਤੇ ਸਿਰਫ
ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹੀ ਹੈ। ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਖ਼ੁਦ ਜਾਂ ਇਸ
ਹਾਲਤ 'ਚ ਨਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਬਰਾਂ
ਰਾਹੀਂ ਅਰਜ਼ੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ
ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ
ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਅਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਮਲੇ ਕਾਰਨ
ਅਪੰਗਤਾ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਲਗਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ
ਹੋਵੇਗਾ, ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਐਫਆਈਆਰ
ਦੀ ਕਾਪੀ, ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੇ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਦੀ
ਕਾਪੀ ਤੇ ਬੈਂਕ ਖਾਤੇ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣਗੇ ਪੈਣਗੇ।

ਡੀਸੀ ਕਮਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਸੰਘਾ ।

ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਅਰਜ਼ੀ
ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ
ਅਧਿਕਾਰੀ ਪੂਰਾ ਕੇਸ ਡੀਸੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ 'ਚ ਬਣੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰੀ ਕਮੇਟੀ ਕੋਲ ਰੱਖੇਗਾ।
ਇਸ ਕਮੇਟੀ 'ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਿਵਲ ਸਰਜਨ,
ਜਿਲ੍ਹਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ
ਅਧਿਕਾਰੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੋ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਕਾਨੂੰਨ
ਦੋ ਦੋ ਮਾਹਿਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂ ਇਕ ਔਰਤ ਨੂੰ ਵੀ
ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰੀ ਹਰ
ਹਾਲ 'ਚ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣਾ
ਫੈਸਲਾ ਦੇਵੇਗੀ। ਜੇ ਪੀੜਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰ
ਮਹਿਲਾ ਤੇ ਬਾਲ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ
ਕੋਲ ਅਪੀਲ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇਸ 'ਚ ਇਕ
ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ
ਹੋਵੇਗਾ।

ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਗਰਣ ਮਿਤੀ 1 ਜੁਲਾਈ, 2017

ਕੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿਚ ਲੜਾਉਣਾ
ਸੋਚਦੀਆਂ ਹਨ ? ਜੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਹੋ
ਸਕਣਗੀਆਂ। ਰੱਬ ਦਾ ਵਾਸਤਾ ! ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿਚ ਆਪਸ ਵਿਚ ਤਾਂ ਵਿਤਕਰਾ ਨਾ ਕਰੋ। ਚਲੋ ਖੈਰ ! ਸ਼ਾਇਦ ਅਜਿਹਾ ਕਹਿਣ&lt;noinclude&gt;{{rh||28}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6yit1i40xysygcnzmfesxuhg5yr71a3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>220145</id>
      <parentid>220144</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T11:46:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jalseerat Aman</username>
        <id>2446</id>
      </contributor>
      <origin>220145</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4394" sha1="pv5ymb25gsx0k4vsw4h61ojwfohji48" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Jalseerat Aman&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ਤੇਜ਼ਾਬ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇਗੀ ਪੈਨਸ਼ਨ

ਜੇਐੱਨਐੱਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ : ਪੰਜਾਬ 'ਚ
ਜਿਥੇ ਤੇਜ਼ਾਬ ਹਮਲੇ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਖਿਲਾਫ਼
ਸਖਤ ਰੁਖ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ, ਉਥੇ ਤੇਜ਼ਾਬ
ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਅਪੰਗ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ
ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ
ਮਹੀਨਾ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੇਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ
ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਡਿਪਟੀ
ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਹਾਲ 'ਚ ਹੀ ਸੂਬੇ
ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਕੈਪਟਨ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ
ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਗੂ
ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।

ਡੀਸੀ ਕਮਲਦੀਪ ਸੰਘਾ ਬੋਲੇ, ਛੇਤੀ
ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇਗੀ ਇਹ ਪੈਨਸ਼ਨ, ਸਮਾਜਿਕ
ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ
ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਰਜ਼ੀ

ਡੀਸੀ ਸੰਘਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ
ਸਹਾਇਤਾ ਤੇਜ਼ਾਬ ਹਮਲੇ ਕਾਰਨ ਅਪੰਗ
ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ ਤੇ ਸਿਰਫ
ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹੀ ਹੈ। ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਖ਼ੁਦ ਜਾਂ ਇਸ
ਹਾਲਤ 'ਚ ਨਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਬਰਾਂ
ਰਾਹੀਂ ਅਰਜ਼ੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ
ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ
ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਅਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਮਲੇ ਕਾਰਨ
ਅਪੰਗਤਾ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਲਗਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ
ਹੋਵੇਗਾ, ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਐਫਆਈਆਰ
ਦੀ ਕਾਪੀ, ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੇ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਦੀ
ਕਾਪੀ ਤੇ ਬੈਂਕ ਖਾਤੇ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣਗੇ ਪੈਣਗੇ।

ਡੀਸੀ ਕਮਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਸੰਘਾ ।

ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਅਰਜ਼ੀ
ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ
ਅਧਿਕਾਰੀ ਪੂਰਾ ਕੇਸ ਡੀਸੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ 'ਚ ਬਣੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰੀ ਕਮੇਟੀ ਕੋਲ ਰੱਖੇਗਾ।
ਇਸ ਕਮੇਟੀ 'ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਿਵਲ ਸਰਜਨ,
ਜਿਲ੍ਹਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ
ਅਧਿਕਾਰੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੋ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਕਾਨੂੰਨ
ਦੋ ਦੋ ਮਾਹਿਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂ ਇਕ ਔਰਤ ਨੂੰ ਵੀ
ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰੀ ਹਰ
ਹਾਲ 'ਚ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣਾ
ਫੈਸਲਾ ਦੇਵੇਗੀ। ਜੇ ਪੀੜਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰ
ਮਹਿਲਾ ਤੇ ਬਾਲ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ
ਕੋਲ ਅਪੀਲ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇਸ 'ਚ ਇਕ
ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ
ਹੋਵੇਗਾ।

ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਗਰਣ ਮਿਤੀ 1 ਜੁਲਾਈ, 2017

ਕੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿਚ ਲੜਾਉਣਾ ਸੋਚਦੀਆਂ ਹਨ ? ਜੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਣਗੀਆਂ। ਰੱਬ ਦਾ ਵਾਸਤਾ ! ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿਚ ਆਪਸ ਵਿਚ ਤਾਂ ਵਿਤਕਰਾ ਨਾ ਕਰੋ। ਚਲੋ ਖੈਰ ! ਸ਼ਾਇਦ ਅਜਿਹਾ ਕਹਿਣ&lt;noinclude&gt;{{rh||28}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pv5ymb25gsx0k4vsw4h61ojwfohji48</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>