ਵਿਕੀਸਰੋਤ pawikisource https://pa.wikisource.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਲੇਖਕ ਲੇਖਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਪੋਰਟਲ ਪੋਰਟਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਲਿਖਤ ਲਿਖਤ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਆਡੀਓਬੁਕ ਆਡੀਓਬੁਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਅਨੁਵਾਦ ਅਨੁਵਾਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਪੰਨਾ ਪੰਨਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਇੰਡੈਕਸ ਇੰਡੈਕਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk 250 19393 221066 50351 2026-06-12T05:30:08Z Parmjit kaur rao 477 221066 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Karamjit Singh Gathwala" />{{center|( ੬੬ )}}</noinclude>________________ ਬੋਲ ਕਬੋਲ ਨ ਬੋਲਰੀ ਪਤਿਬ੍ਰਤਾ ਮੈਂ ਨਾਰ, ਕਠੋਰਬਚਨ ਕਿਉਂ ਬੋਲਤੀ ਦਾਸੀ ਜੀਭ ਸੁੰਭਾਰ। ਬਿਪਤ ਵਹੂਨੀ ਮੈਂ ਫਿਰੂ ਨਿਰ ਦੋਸ਼ਨ ਹੂੰ ਨਾਰ, ਕਰਮਰੇਖਪਿਆਰੀ ਨਮੁੜੇਜੋਲਿਖਿਆ ਕ੍ਰਤਾਰ|| ਮਾਤਾ ਦਾ ਅੰਤਮ ਵਚਨ ਸੁਨਕਰ ਅੰਜਨਾ ਦੀ ੨ ਬੂਹਿਓ ਨਿਕਲਕੇ ਥੜੀ ਦੂਰ ਹੀ ਗਈ ਹੋ ਗੀ ਕਿ ਇੱਕ ਪਰਸ ਜਿਸਦੀ ਉਮਰ ਚਾਲੀ ਪੰਜਾਹ ਵਰਿਆਂ ਦੇ ਘੱਟ । ਹੈ ਅਤੇ ਬੜੀ ਸੰਦ ਪੁਸ਼ਾਕ ਪਾਈ ਹੋਈ ਹੈ ਆਉਂਦਾ ਹੋ ਆ ਆ ਜਿਸਨੂੰ ਵੇਖ ਦਿਆਂ ਹੀ ਅੰਜਨਾ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਨਿਕਲ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਬੇਸੁਧ ਹੋ ਕੇ ਓਸਦੇ ਗਲ ਨਾਲ ਚੰਮੜਕੇ ਰੋ ਲੱਗ ਪਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਰਪ ਨੂੰ ਸੁਨਕੇ ਉਸ ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਮਨ ਭਰ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਅਖਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਥਰੂ ਭਰ ਆਏ ਦੇਖੋ ਇੱਕ ਹੱਥ ਓਸਦੇ ਸਿਰ ਪੂਰ ਰਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਲੱਕ ਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੰਹੋ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉ• ਐਵੇਂ ਰੋਕੇ ਬੇਹਾਲ ਹੁੰਦੀ ਜਾਨੀਏ ਹੁਨ ਹੋਇਆਂ ਤਾਂ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਬਣਨ ਅਤੇ ਨਾਲੇ ਏਧਰ ਓਧਰ ਭੀ ਭਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਡਰੋ ਭੀ ਜਰੂਰ ਹੈ। ਪਾਲਕ ਗੁਣ ! ਤੁਸੀ ਹਰਾਨ ਹੋਵੋਗੇ ਕਿ ਇਹ ਆਦਮੀ ਕੌਨ ਹੈ ਜੇਹੜਾ ਅੰਜਨਾਂ ਦੇਵੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਪੁਰ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ! ਆਓ ਅਸੀ ਭੁਹਾਨੂੰ ਦਸੀ ਇਹ ਜਨਾਂ ਦੇਵੀ ਦਾ ਭਰਾ ਸੱਨ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜੇਹੜਾ ਸਬੱਬ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਏਥ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ, ਸ਼ ਸੁਨੋ ਭੇ ਸਹੀ ਇਹ ਕੀ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਨ ਕੀਰਤੀ-ਅੰਜਨਾ ! ਤੇਰੀ ਏਹ ਦਸ਼ਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਕੁ ਬੜੀ ਚੋਟ ਲੱਗ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਹਰ ਦਾ ਟੂ ਡੇ ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਅਜੇਹੇ ਵੇਲੇ ਏ ਸ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਭਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਹੀਂ Original with: Language Department Punjab Digitized by: Panjab Digital Library<noinclude></noinclude> j3tb2d48r4utpac60yynucumnyml5kc 221067 221066 2026-06-12T05:30:59Z Parmjit kaur rao 477 221067 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Karamjit Singh Gathwala" />{{center|( ੬੬ )}}</noinclude>________________ {{xx-larger|ਬੋਲ ਕਬੋਲ ਨ ਬੋਲਰੀ ਪਤਿਬ੍ਰਤਾ ਮੈਂ ਨਾਰ, ਕਠੋਰਬਚਨ ਕਿਉਂ ਬੋਲਤੀ ਦਾਸੀ ਜੀਭ ਸੁੰਭਾਰ। ਬਿਪਤ ਵਹੂਨੀ ਮੈਂ ਫਿਰੂ ਨਿਰ ਦੋਸ਼ਨ ਹੂੰ ਨਾਰ, ਕਰਮਰੇਖਪਿਆਰੀ ਨਮੁੜੇਜੋਲਿਖਿਆ ਕ੍ਰਤਾਰ||}} ਮਾਤਾ ਦਾ ਅੰਤਮ ਵਚਨ ਸੁਨਕਰ ਅੰਜਨਾ ਦੀ ੨ ਬੂਹਿਓ ਨਿਕਲਕੇ ਥੜੀ ਦੂਰ ਹੀ ਗਈ ਹੋ ਗੀ ਕਿ ਇੱਕ ਪਰਸ ਜਿਸਦੀ ਉਮਰ ਚਾਲੀ ਪੰਜਾਹ ਵਰਿਆਂ ਦੇ ਘੱਟ । ਹੈ ਅਤੇ ਬੜੀ ਸੰਦ ਪੁਸ਼ਾਕ ਪਾਈ ਹੋਈ ਹੈ ਆਉਂਦਾ ਹੋ ਆ ਆ ਜਿਸਨੂੰ ਵੇਖ ਦਿਆਂ ਹੀ ਅੰਜਨਾ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਨਿਕਲ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਬੇਸੁਧ ਹੋ ਕੇ ਓਸਦੇ ਗਲ ਨਾਲ ਚੰਮੜਕੇ ਰੋ ਲੱਗ ਪਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਰਪ ਨੂੰ ਸੁਨਕੇ ਉਸ ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਮਨ ਭਰ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਅਖਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਥਰੂ ਭਰ ਆਏ ਦੇਖੋ ਇੱਕ ਹੱਥ ਓਸਦੇ ਸਿਰ ਪੂਰ ਰਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਲੱਕ ਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੰਹੋ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉ• ਐਵੇਂ ਰੋਕੇ ਬੇਹਾਲ ਹੁੰਦੀ ਜਾਨੀਏ ਹੁਨ ਹੋਇਆਂ ਤਾਂ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਬਣਨ ਅਤੇ ਨਾਲੇ ਏਧਰ ਓਧਰ ਭੀ ਭਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਡਰੋ ਭੀ ਜਰੂਰ ਹੈ। ਪਾਲਕ ਗੁਣ ! ਤੁਸੀ ਹਰਾਨ ਹੋਵੋਗੇ ਕਿ ਇਹ ਆਦਮੀ ਕੌਨ ਹੈ ਜੇਹੜਾ ਅੰਜਨਾਂ ਦੇਵੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਪੁਰ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ! ਆਓ ਅਸੀ ਭੁਹਾਨੂੰ ਦਸੀ ਇਹ ਜਨਾਂ ਦੇਵੀ ਦਾ ਭਰਾ ਸੱਨ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜੇਹੜਾ ਸਬੱਬ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਏਥ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ, ਸ਼ ਸੁਨੋ ਭੇ ਸਹੀ ਇਹ ਕੀ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਨ ਕੀਰਤੀ-ਅੰਜਨਾ ! ਤੇਰੀ ਏਹ ਦਸ਼ਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਕੁ ਬੜੀ ਚੋਟ ਲੱਗ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਹਰ ਦਾ ਟੂ ਡੇ ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਅਜੇਹੇ ਵੇਲੇ ਏ ਸ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਭਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਹੀਂ Original with: Language Department Punjab Digitized by: Panjab Digital Library<noinclude></noinclude> s1hokzgjzflk0gl3xmlwfzx0cjjfwu0 221068 221067 2026-06-12T05:34:08Z Parmjit kaur rao 477 221068 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Karamjit Singh Gathwala" />{{center|( ੬੬ )}}</noinclude>________________ {{xx-larger|ਬੋਲ ਕਬੋਲ ਨ ਬੋਲਰੀ ਪਤਿਬ੍ਰਤਾ ਮੈਂ ਨਾਰ, ਕਠੋਰਬਚਨ ਕਿਉਂ ਬੋਲਤੀ ਦਾਸੀ ਜੀਭ ਸੁੰਭਾਰ। ਬਿਪਤ ਵਹੂਨੀ ਮੈਂ ਫਿਰੂ ਨਿਰ ਦੋਸ਼ਨ ਹੂੰ ਨਾਰ, ਕਰਮਰੇਖਪਿਆਰੀ ਨਮੁੜੇਜੋਲਿਖਿਆ ਕ੍ਰਤਾਰ||}} {{gap}}ਮਾਤਾ ਦਾ ਅੰਤਮ ਵਚਨ ਸੁਨਕਰ ਅੰਜਨਾ ਰੋਂਦੀ ੨ ਬੂਹਿਓ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਕੇ ਥੜੀ ਦੂਰ ਹੀ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਇੱਕ ਪੁਰਸ਼ ਜਿਸਦੀ ਉਮਰ ਚਾਲੀ ਪੰਜਾਹ ਵਰਿਆਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਬੜੀ ਸੰਦ ਪੁਸ਼ਾਕ ਪਾਈ ਹੋਈ ਹੈ ਆਉਂਦਾ ਹੋ ਆ ਆ ਜਿਸਨੂੰ ਵੇਖ ਦਿਆਂ ਹੀ ਅੰਜਨਾ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਨਿਕਲ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਬੇਸੁਧ ਹੋ ਕੇ ਓਸਦੇ ਗਲ ਨਾਲ ਚੰਮੜਕੇ ਰੋ ਲੱਗ ਪਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਰਪ ਨੂੰ ਸੁਨਕੇ ਉਸ ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਮਨ ਭਰ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਅਖਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਥਰੂ ਭਰ ਆਏ ਦੇਖੋ ਇੱਕ ਹੱਥ ਓਸਦੇ ਸਿਰ ਪੂਰ ਰਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਲੱਕ ਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੰਹੋ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉ• ਐਵੇਂ ਰੋਕੇ ਬੇਹਾਲ ਹੁੰਦੀ ਜਾਨੀਏ ਹੁਨ ਹੋਇਆਂ ਤਾਂ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਬਣਨ ਅਤੇ ਨਾਲੇ ਏਧਰ ਓਧਰ ਭੀ ਭਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਡਰੋ ਭੀ ਜਰੂਰ ਹੈ। ਪਾਲਕ ਗੁਣ ! ਤੁਸੀ ਹਰਾਨ ਹੋਵੋਗੇ ਕਿ ਇਹ ਆਦਮੀ ਕੌਨ ਹੈ ਜੇਹੜਾ ਅੰਜਨਾਂ ਦੇਵੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਪੁਰ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ! ਆਓ ਅਸੀ ਭੁਹਾਨੂੰ ਦਸੀ ਇਹ ਜਨਾਂ ਦੇਵੀ ਦਾ ਭਰਾ ਸੱਨ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜੇਹੜਾ ਸਬੱਬ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਏਥ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ, ਸ਼ ਸੁਨੋ ਭੇ ਸਹੀ ਇਹ ਕੀ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਨ ਕੀਰਤੀ-ਅੰਜਨਾ ! ਤੇਰੀ ਏਹ ਦਸ਼ਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਕੁ ਬੜੀ ਚੋਟ ਲੱਗ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਹਰ ਦਾ ਟੂ ਡੇ ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਅਜੇਹੇ ਵੇਲੇ ਏ ਸ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਭਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਹੀਂ Original with: Language Department Punjab Digitized by: Panjab Digital Library<noinclude></noinclude> 6ja8b64xbj1tenx1t5dnenwd0pqj0pb 221069 221068 2026-06-12T05:41:21Z Parmjit kaur rao 477 221069 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Karamjit Singh Gathwala" />{{center|( ੬੬ )}}</noinclude>________________ {{xx-larger|ਬੋਲ ਕਬੋਲ ਨ ਬੋਲਰੀ ਪਤਿਬ੍ਰਤਾ ਮੈਂ ਨਾਰ, ਕਠੋਰਬਚਨ ਕਿਉਂ ਬੋਲਤੀ ਦਾਸੀ ਜੀਭ ਸੁੰਭਾਰ। ਬਿਪਤ ਵਹੂਨੀ ਮੈਂ ਫਿਰੂ ਨਿਰ ਦੋਸ਼ਨ ਹੂੰ ਨਾਰ, ਕਰਮਰੇਖਪਿਆਰੀ ਨਮੁੜੇਜੋਲਿਖਿਆ ਕ੍ਰਤਾਰ||}} {{gap}}ਮਾਤਾ ਦਾ ਅੰਤਮ ਵਚਨ ਸੁਨਕਰ ਅੰਜਨਾ ਰੋਂਦੀ ੨ ਬੂਹਿਓ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਕੇ ਥੜੀ ਦੂਰ ਹੀ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਇੱਕ ਪੁਰਸ਼ ਜਿਸਦੀ ਉਮਰ ਚਾਲੀ ਪੰਜਾਹ ਵਰਿਆਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਬੜੀ ਸੁੰਦ੍ਰ ਪੁਸ਼ਾਕ ਪਾਈ ਹੋਈ ਹੈ ਆਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਮਿਲਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਵੇਖ ਦਿਆਂ ਹੀ ਅੰਜਨਾ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਨਿਕਲ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਬੇਸੁਧ ਹੋ ਕੇ ਓਸਦੇ ਗਲ ਨਾਲ ਚੰਮੜਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਰਲਾਪ ਨੂੰ ਸੁਨਕੇ ਉਸ ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਮਨ ਭਰ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਅਖਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਥਰੂ ਭਰ ਆਏ ਦੇਖੋ ਇੱਕ ਹੱਥ ਓਸਦੇ ਸਿਰ ਪੂਰ ਰਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਲੱਕ ਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੰਹੋ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹੈ "ਕਿਉ ਐਵੇਂ ਰੋਕੇ ਬੇਹਾਲ ਹੁੰਦੀ ਜਾਨੀਏ ਹੁਨ ਹੋਇਆਂ ਤਾਂ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਬਣਨ ਅਤੇ ਨਾਲੇ ਏਧਰ ਓਧਰ ਭੀ ਭਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਡਰੋ ਭੀ ਜਰੂਰ ਹੈ। ਪਾਲਕ ਗੁਣ ! ਤੁਸੀ ਹਰਾਨ ਹੋਵੋਗੇ ਕਿ ਇਹ ਆਦਮੀ ਕੌਨ ਹੈ ਜੇਹੜਾ ਅੰਜਨਾਂ ਦੇਵੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਪੁਰ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ! ਆਓ ਅਸੀ ਭੁਹਾਨੂੰ ਦਸੀ ਇਹ ਜਨਾਂ ਦੇਵੀ ਦਾ ਭਰਾ ਸੱਨ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜੇਹੜਾ ਸਬੱਬ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਏਥ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ, ਸ਼ ਸੁਨੋ ਭੇ ਸਹੀ ਇਹ ਕੀ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਨ ਕੀਰਤੀ-ਅੰਜਨਾ ! ਤੇਰੀ ਏਹ ਦਸ਼ਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਕੁ ਬੜੀ ਚੋਟ ਲੱਗ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਹਰ ਦਾ ਟੂ ਡੇ ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਅਜੇਹੇ ਵੇਲੇ ਏ ਸ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਭਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਹੀਂ Original with: Language Department Punjab Digitized by: Panjab Digital Library<noinclude></noinclude> rsn3rrcl4gfccjti2i03e8u4ts6qrax 221070 221069 2026-06-12T05:46:10Z Parmjit kaur rao 477 221070 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Karamjit Singh Gathwala" />{{center|( ੬੬ )}}</noinclude>________________ {{xx-larger|ਬੋਲ ਕਬੋਲ ਨ ਬੋਲਰੀ ਪਤਿਬ੍ਰਤਾ ਮੈਂ ਨਾਰ, ਕਠੋਰਬਚਨ ਕਿਉਂ ਬੋਲਤੀ ਦਾਸੀ ਜੀਭ ਸੁੰਭਾਰ। ਬਿਪਤ ਵਹੂਨੀ ਮੈਂ ਫਿਰੂ ਨਿਰ ਦੋਸ਼ਨ ਹੂੰ ਨਾਰ, ਕਰਮਰੇਖਪਿਆਰੀ ਨਮੁੜੇਜੋਲਿਖਿਆ ਕ੍ਰਤਾਰ||}} {{gap}}ਮਾਤਾ ਦਾ ਅੰਤਮ ਵਚਨ ਸੁਨਕਰ ਅੰਜਨਾ ਰੋਂਦੀ ੨ ਬੂਹਿਓ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਕੇ ਥੜੀ ਦੂਰ ਹੀ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਇੱਕ ਪੁਰਸ਼ ਜਿਸਦੀ ਉਮਰ ਚਾਲੀ ਪੰਜਾਹ ਵਰਿਆਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਬੜੀ ਸੁੰਦ੍ਰ ਪੁਸ਼ਾਕ ਪਾਈ ਹੋਈ ਹੈ ਆਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਮਿਲਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਵੇਖ ਦਿਆਂ ਹੀ ਅੰਜਨਾ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਨਿਕਲ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਬੇਸੁਧ ਹੋ ਕੇ ਓਸਦੇ ਗਲ ਨਾਲ ਚੰਮੜਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਰਲਾਪ ਨੂੰ ਸੁਨਕੇ ਉਸ ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਮਨ ਭਰ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਅਖਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਥਰੂ ਭਰ ਆਏ ਦੇਖੋ ਇੱਕ ਹੱਥ ਓਸਦੇ ਸਿਰ ਪੂਰ ਰਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਲੱਕ ਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੰਹੋ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹੈ "ਕਿਉ ਐਵੇਂ ਰੋਕੇ ਬੇਹਾਲ ਹੁੰਦੀ ਜਾਨੀਏ ਹੁਨ ਰੋਇਆਂ ਤਾਂ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਬਣਨਾ ਅਤੇ ਨਾਲੇ ਏਧਰ ਓਧਰ ਭੀ ਤਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਡਰ ਭੀ ਜਰੂਰ ਹੈ। {{gap}}ਪਾਠਕ ਗੁਣ ! ਤੁਸੀ ਹਰਾਨ ਹੋਵੋਗੇ ਕਿ ਇਹ ਆਦਮੀ ਕੌਨ ਹੈ ਜੇਹੜਾ ਅੰਜਨਾਂ ਦੇਵੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਪੁਰ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ! ਆਓ ਅਸੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਸੀਏ ਇਹ ਅੰਜਨਾਂ ਦੇਵੀ ਦਾ ਭਰਾ ਪ੍ਰਸੱਨ ਕੀਰਤੀ ਹੈ ਜੇਹੜਾ ਸਬੱਬ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਏਥੇ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ,ਜ਼ਰਾ ਸੁਨੋ ਭੇ ਸਹੀ ਇਹ ਕੀ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹੈ|| ਪਨ ਕੀਰਤੀ-ਅੰਜਨਾ ! ਤੇਰੀ ਏਹ ਦਸ਼ਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਕੁ ਬੜੀ ਚੋਟ ਲੱਗ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਹਰ ਦਾ ਟੂ ਡੇ ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਅਜੇਹੇ ਵੇਲੇ ਏ ਸ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਭਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਹੀਂ Original with: Language Department Punjab Digitized by: Panjab Digital Library<noinclude></noinclude> e370kcexc8zd5w3541ajkjdsbep0yk6 221072 221070 2026-06-12T05:50:28Z Parmjit kaur rao 477 221072 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Karamjit Singh Gathwala" />{{center|( ੬੬ )}}</noinclude>________________ {{xx-larger|ਬੋਲ ਕਬੋਲ ਨ ਬੋਲਰੀ ਪਤਿਬ੍ਰਤਾ ਮੈਂ ਨਾਰ, ਕਠੋਰਬਚਨ ਕਿਉਂ ਬੋਲਤੀ ਦਾਸੀ ਜੀਭ ਸੁੰਭਾਰ। ਬਿਪਤ ਵਹੂਨੀ ਮੈਂ ਫਿਰੂ ਨਿਰ ਦੋਸ਼ਨ ਹੂੰ ਨਾਰ, ਕਰਮਰੇਖਪਿਆਰੀ ਨਮੁੜੇਜੋਲਿਖਿਆ ਕ੍ਰਤਾਰ||}} {{gap}}ਮਾਤਾ ਦਾ ਅੰਤਮ ਵਚਨ ਸੁਨਕਰ ਅੰਜਨਾ ਰੋਂਦੀ ੨ ਬੂਹਿਓ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਕੇ ਥੜੀ ਦੂਰ ਹੀ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਇੱਕ ਪੁਰਸ਼ ਜਿਸਦੀ ਉਮਰ ਚਾਲੀ ਪੰਜਾਹ ਵਰਿਆਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਬੜੀ ਸੁੰਦ੍ਰ ਪੁਸ਼ਾਕ ਪਾਈ ਹੋਈ ਹੈ ਆਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਮਿਲਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਵੇਖ ਦਿਆਂ ਹੀ ਅੰਜਨਾ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਨਿਕਲ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਬੇਸੁਧ ਹੋ ਕੇ ਓਸਦੇ ਗਲ ਨਾਲ ਚੰਮੜਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਰਲਾਪ ਨੂੰ ਸੁਨਕੇ ਉਸ ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਮਨ ਭਰ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਅਖਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਥਰੂ ਭਰ ਆਏ ਦੇਖੋ ਇੱਕ ਹੱਥ ਓਸਦੇ ਸਿਰ ਪੂਰ ਰਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਲੱਕ ਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੰਹੋ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹੈ "ਕਿਉ ਐਵੇਂ ਰੋਕੇ ਬੇਹਾਲ ਹੁੰਦੀ ਜਾਨੀਏ ਹੁਨ ਰੋਇਆਂ ਤਾਂ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਬਣਨਾ ਅਤੇ ਨਾਲੇ ਏਧਰ ਓਧਰ ਭੀ ਤਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਡਰ ਭੀ ਜਰੂਰ ਹੈ। {{gap}}ਪਾਠਕ ਗੁਣ ! ਤੁਸੀ ਹਰਾਨ ਹੋਵੋਗੇ ਕਿ ਇਹ ਆਦਮੀ ਕੌਨ ਹੈ ਜੇਹੜਾ ਅੰਜਨਾਂ ਦੇਵੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਪੁਰ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ! ਆਓ ਅਸੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਸੀਏ ਇਹ ਅੰਜਨਾਂ ਦੇਵੀ ਦਾ ਭਰਾ ਪ੍ਰਸੱਨ ਕੀਰਤੀ ਹੈ ਜੇਹੜਾ ਸਬੱਬ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਏਥੇ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ,ਜ਼ਰਾ ਸੁਨੋ ਭੇ ਸਹੀ ਇਹ ਕੀ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹੈ|| {{gap}}ਪ੍ਰਸੱਨ ਕੀਰਤੀ-ਅੰਜਨਾਂ! ਤੇਰੀ ਏਹ ਦਸ਼ਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਤੇ ਬੜੀ ਚੋਟ ਲੱਗੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਟੁਕੜੇ ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਅਜੇਹੇ ਵੇਲੇ ਏਸ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਭਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਹੀਂ Original with: Language Department Punjab Digitized by: Panjab Digital Library<noinclude></noinclude> tsdi0ppv754qdjm6fcbcys24e6mik6v 221073 221072 2026-06-12T05:51:43Z Parmjit kaur rao 477 /* ਸੋਧਣਾ */ 221073 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Parmjit kaur rao" />{{center|( ੬੬ )}}</noinclude>________________ {{xx-larger|ਬੋਲ ਕਬੋਲ ਨ ਬੋਲਰੀ ਪਤਿਬ੍ਰਤਾ ਮੈਂ ਨਾਰ, ਕਠੋਰਬਚਨ ਕਿਉਂ ਬੋਲਤੀ ਦਾਸੀ ਜੀਭ ਸੁੰਭਾਰ। ਬਿਪਤ ਵਹੂਨੀ ਮੈਂ ਫਿਰੂ ਨਿਰ ਦੋਸ਼ਨ ਹੂੰ ਨਾਰ, ਕਰਮਰੇਖਪਿਆਰੀ ਨਮੁੜੇਜੋਲਿਖਿਆ ਕ੍ਰਤਾਰ||}} {{gap}}ਮਾਤਾ ਦਾ ਅੰਤਮ ਵਚਨ ਸੁਨਕਰ ਅੰਜਨਾ ਰੋਂਦੀ ੨ ਬੂਹਿਓ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਕੇ ਥੜੀ ਦੂਰ ਹੀ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਇੱਕ ਪੁਰਸ਼ ਜਿਸਦੀ ਉਮਰ ਚਾਲੀ ਪੰਜਾਹ ਵਰਿਆਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਬੜੀ ਸੁੰਦ੍ਰ ਪੁਸ਼ਾਕ ਪਾਈ ਹੋਈ ਹੈ ਆਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਮਿਲਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਵੇਖ ਦਿਆਂ ਹੀ ਅੰਜਨਾ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਨਿਕਲ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਬੇਸੁਧ ਹੋ ਕੇ ਓਸਦੇ ਗਲ ਨਾਲ ਚੰਮੜਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਰਲਾਪ ਨੂੰ ਸੁਨਕੇ ਉਸ ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਮਨ ਭਰ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਅਖਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਥਰੂ ਭਰ ਆਏ ਦੇਖੋ ਇੱਕ ਹੱਥ ਓਸਦੇ ਸਿਰ ਪੂਰ ਰਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਲੱਕ ਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੰਹੋ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹੈ "ਕਿਉ ਐਵੇਂ ਰੋਕੇ ਬੇਹਾਲ ਹੁੰਦੀ ਜਾਨੀਏ ਹੁਨ ਰੋਇਆਂ ਤਾਂ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਬਣਨਾ ਅਤੇ ਨਾਲੇ ਏਧਰ ਓਧਰ ਭੀ ਤਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਡਰ ਭੀ ਜਰੂਰ ਹੈ। {{gap}}ਪਾਠਕ ਗੁਣ ! ਤੁਸੀ ਹਰਾਨ ਹੋਵੋਗੇ ਕਿ ਇਹ ਆਦਮੀ ਕੌਨ ਹੈ ਜੇਹੜਾ ਅੰਜਨਾਂ ਦੇਵੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਪੁਰ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ! ਆਓ ਅਸੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਸੀਏ ਇਹ ਅੰਜਨਾਂ ਦੇਵੀ ਦਾ ਭਰਾ ਪ੍ਰਸੱਨ ਕੀਰਤੀ ਹੈ ਜੇਹੜਾ ਸਬੱਬ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਏਥੇ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ,ਜ਼ਰਾ ਸੁਨੋ ਭੇ ਸਹੀ ਇਹ ਕੀ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹੈ|| {{gap}}ਪ੍ਰਸੱਨ ਕੀਰਤੀ-ਅੰਜਨਾਂ! ਤੇਰੀ ਏਹ ਦਸ਼ਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਤੇ ਬੜੀ ਚੋਟ ਲੱਗੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਟੁਕੜੇ ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਅਜੇਹੇ ਵੇਲੇ ਏਸ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਹੀਂ Original with: Language Department Punjab Digitized by: Panjab Digital Library<noinclude></noinclude> t3l6jp47570zvv2sjub681650nowzs7 250 19546 221034 50518 2026-06-11T18:15:34Z Muskan1903 2644 /* Proofread */ 221034 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Muskan1903" /><center>( ੧੧੮ )</center></noinclude>ਓਸੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਅਪਨੇ ਨਗਰ ਦੇ ਨਾਉਂ ਪੁਰ ਉਸਦਾ ਨਾਓਂ ਹਨੁਮਾਨ ਰਖਿਯਾ ਹੈ ਓਹ ਵੇਖੋ ! ਏਸ ਵੇਲੇ ਅੰਜਨਾਂ ਭੀ ਸੋਹਨੇ ੨ ਕਪੜੇ ਪਾਕੇ ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦੇ ਚੇਹਰੇਦੇ ਰੰਗ ਤੋਂ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾਈ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਕਿੰਤੂ ਬੜੀ ਉਦਾਸੀ ਜਿਹੀ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਮਗੋਂ ਹੋਰਨਾਂ ਭਿਮੀਆਂ ਦਾ ਗਾਉਨਾ ਵਜਾਉਂਨਾਂ ਭੀ ਨਹੀਂ ਭਾਓਂਦਾ, ਇਹ ਇਸੇ ਹੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ‘ ਜੇ ਕਦੀ ਅੱਜ ਮੈਂ ਅਪਨੇ ਘਰ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਸ੍ਵਾਮੀ ਜੀ ਏਸ ਵੇਲੇ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਕਹੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ, ਹਾਏ ! ਮਲੂਮ ਨਹੀਂ ਓਹ ਕਿੱਥੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਬਾਬਤ ਓਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀ ਖਿਆਲ ਹੈ ॥<br> {{gap}}ਪਾਠਕ ਗਣ ! ਜਦ ਅੰਜਨਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਏਥੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਕੁਝ ਚਿਰ ਵਤੀਤ ਹੋ ਗਿਆ ਪਰ ਓਸਦੀ ਉਦਾਸੀ ਅਰ ਚਿੰਤਾ ਕੁਝ ਭੀ ਘੱਟਾ ਨਾ ਹੋਈ ਤਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਰਾਨੀ ਰਵੀਸੁੰਦ੍ਰੀ ਨੇ ਅਪਨੇ ਸ੍ਵਾਮੀ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ॥</br> {{gap}}ਰਾਨੀ—ਮਹਾਰਾਜ ! ਅੰਜਨਾ ਦੇਵੀ ਦਿਨੇ ਰਾਤੀਂ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਰਿਕਰ ਵਿੱਚ ਢੁੱਥੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਦਿਨੇ ਰੋਂਦਿਆਂ ਕੁਰਲਾਂਦਿਆਂ ਤੇ ਰਾਤੀ ਪਾਸੇ ਮਾਰਦਿਆਂ ਤੇ ਠੰਡੇ ਹਾਹੁਕੇ ਭਰਦਿਆਂ ਹੀ ਬਤਾ ਦੇ ਦੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਖਿਆਲ ਵਿੱਚ ਜੇ ਤੁਸੀ ਇਸ ਨੂੰ ਮਹੇਂਦ੍ਰਪੁਰ ਛੱਡ ਆਓ ਤੇ ਓਨ੍ਹਾਂ ਤਸੱਲੀ ਕਰ ਆਓ ਤਾਂ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਹੈ ॥</br> {{gap}}ਰਾਜਾ-ਪ੍ਰਿਯਾ ਜੀ ! ਸਚ ਹੈ ਆਪਦਾ ਖਿਆਲ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਭੀ ਇਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵੇਰ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਗ਼ਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਏਹ ਕਹਕੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਰਥ ਮੰਗਵਾਕੇ ਅੰਜਨਾ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਬਸੰਤਮਾਲਾ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈਕੇ ਮਹੇਂਦਪੁਰ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਿਆ।<noinclude></noinclude> 2eil8vocbe6gc54zpo6mq2yb1jmwzan 250 21512 220933 52597 2026-06-11T12:45:31Z Kuldip DMW 2077 /* ਸੋਧਣਾ */ 220933 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kuldip DMW" />{{center|੮੧੫}}</noinclude>ਗੁਣਹੀਨੁ॥ ਨਾਨਕ ਕਉ ਕਿਰਪਾ ਭਈ ਦਾਸੁ ਅਪਨਾ ਕੀਨੁ॥੪॥੨੫॥੫੫॥ ਬਿਲਾਵਲੁ ਮਹਲਾ ੫॥ ਹਰਿ ਭਗਤਾ ਕਾ ਆਸਰਾ ਅਨ ਨਾਹੀ ਠਾਉ॥ ਤਾਣੁ ਦੀਬਾਣੁ ਪਰਵਾਰ ਧਨੁ ਪ੍ਰਭ ਤੇਰਾ ਨਾਉ॥੧॥ ਕਰਿ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਭਿ ਆਪਣੀ ਅਪਨੇ ਦਾਸ ਰਖਿ ਲੀਏ॥ ਨਿੰਦਕ ਨਿੰਦਾ ਕਰਿ ਪਚੇ ਜਮਕਾਲਿ ਗ੍ਰਸੀਏ॥੧॥ ਰਹਾਉ॥ ਸੰਤਾ ਏਕੁ ਧਿਆਵਨਾ ਦੂਸਰ ਕੋ ਨਾਹਿ॥ ਏਕਸੁ ਆਗੈ ਬੇਨਤੀ ਰਵਿਆ ਸ੍ਰਬ ਥਾਇ॥੨॥ ਕਥਾ ਪੁਰਾਤਨ ਇਉ ਸੁਣੀ ਭਗਤਨ ਕੀ ਬਾਨੀ॥ ਸਗਲ ਦੁਸਟ ਖੰਡ ਖੰਡ ਕੀਏ ਜਨ ਲੀਏ ਮਾਨੀ॥੩॥ ਸਤਿ ਬਚਨ ਨਾਨਕੁ ਕਹੈ ਪਰਗਟ ਸਭ ਮਾਹਿ॥ ਪ੍ਰਭ ਕੇ ਸੇਵਕ ਸਰਣਿ ਪ੍ਰਭ ਤਿਨ ਕਉ ਭਉ ਨਾਹਿ॥੪॥੨੬॥੫੬॥ ਬਿਲਾਵਲੁ ਮਹਲਾ ੫॥ ਬੰਧਨ ਕਾਟੈ ਸੋ ਪ੍ਰਭੁ ਜਾ ਕੈ ਕਲ ਹਾਥ॥ ਅਵਰ ਕਰਮ ਨਹੀ ਛੂਟੀਐ ਰਾਖਹੁ ਹਰਿ ਨਾਥ॥੧॥ ਤਉ ਸਰਣਾਗਤਿ ਮਾਧਵੇ ਪੂਰਨ ਦਇਆਲ॥ ਛੂਟਿ ਜਾਇ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਰਾਖੈ ਗੋਪਾਲ॥੧॥ ਰਹਾਉ॥ ਆਸਾ ਭਰਮ ਬਿਕਾਰ ਮੋਹ ਇਨ ਮਹਿ ਲੋਭਾਨਾ॥ ਝੂਠ ਸਮਗ੍ਰੀ ਮਨਿ ਵਸੀ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮੁ ਨ ਜਾਨਾ॥੨॥ ਪਰਮ ਜੋਤਿ ਪੂਰਨ ਪੁਰਖ ਸਭਿ ਜੀਅ ਤੁਮਾਰੇ॥ ਜਿਉ ਤੂ ਰਾਖਹਿ ਤਿਉ ਰਹਾ ਪ੍ਰਭ ਅਗਮ ਅਪਾਰੇ॥੩॥ ਕਰਣ ਕਾਰਣ ਸਮਰਥ ਪ੍ਰਭ ਦੇਹਿ ਅਪਨਾ ਨਾਉ॥ ਨਾਨਕ ਤਰੀਐ ਸਾਧਸੰਗਿ ਹਰਿ ਹਰਿ ਗੁਣ ਗਾਉ॥੪॥੨੭॥੫੭॥ ਬਿਲਾਵਲੁ ਮਹਲਾ ੫॥ ਕਵਨੁ ਕਵਨੁ ਨਹੀ ਪਤਰਿਆ ਤੁਮ੍ਹਰੀ ਪਰਤੀਤਿ॥ ਮਹਾ ਮੋਹਨੀ ਮੋਹਿਆ ਨਰਕ ਕੀ ਰੀਤਿ॥੧॥ ਮਨ ਖੁਟਹਰ ਤੇਰਾ ਨਹੀ ਬਿਸਾਸੁ ਤੂ ਮਹਾ ਉਦਮਾਦਾ॥ ਖਰ ਕਾ ਪੈਖਰੁ ਤਉ ਛੂਟੈ ਜਉ ਊਪਰਿ ਲਾਦਾ॥੧॥ ਰਹਾਉ॥ ਜਪ ਤਪ ਸੰਜਮ ਤੁਮ੍ਹ ਖੰਡੇ ਜਮ ਕੇ ਦੁਖ ਡਾਂਡ॥ ਸਿਮਰਹਿ ਨਾਹੀ ਜੋਨਿ ਦੁਖ ਨਿਰਲਜੇ ਭਾਂਡ॥੨॥ ਹਰਿ ਸੰਗਿ ਸਹਾਈ ਮਹਾ ਮੀਤੁ ਤਿਸ ਸਿਉ ਤੇਰਾ ਭੇਦੁ॥ ਬੀਧਾ ਪੰਚ ਬਟਵਾਰਈ ਉਪਜਿਓ ਮਹਾ ਖੇਦੁ॥੩॥ ਨਾਨਕ ਤਿਨ ਸੰਤਨ ਸਰਣਾਗਤੀ ਜਿਨ ਮਨੁ ਵਸਿ ਕੀਨਾ॥ ਤਨੁ ਧਨੁ ਸਰਬਸੁ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਿ ਜਨ ਕਉ ਦੀਨ੍ਹਾ॥੪॥੨੮॥੫੮॥ ਬਿਲਾਵਲੁ ਮਹਲਾ ੫॥ ਉਦਮੁ ਕਰਤ ਆਨਦੁ ਭਇਆ ਸਿਮਰਤ ਸੁਖ ਸਾਰੁ॥ ਜਪਿ ਜਪਿ ਨਾਮੁ ਗੋਬਿੰਦ ਕਾ ਪੂਰਨ ਬੀਚਾਰੁ ॥੧॥ ਚਰਨ ਕਮਲ ਗੁਰ ਕੇ ਜਪਤ ਹਰਿ ਜਪਿ ਹਉ ਜੀਵਾ॥ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮੁ ਆਰਾਧਤੇ ਮੁਖਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਪੀਵਾ॥੧॥ ਰਹਾਉ॥ ਜੀਅ ਜੰਤ ਸਭਿ ਸੁਖਿ ਬਸੇ ਸਭ ਕੈ ਮਨਿ ਲੋਚ॥ ਪਰਉਪਕਾਰੁ ਨਿਤ ਚਿਤਵਤੇ ਨਾਹੀ ਕਛੁ ਪੋਚ॥੨॥<noinclude></noinclude> aj6esuptoalqmp13v4wz0yjgirzwlml 252 29996 221077 117547 2026-06-12T08:32:38Z Kaur.gurmel 192 221077 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title=ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਜੀ ਦੀ ਚਹੁ-ਜੁਗੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ |Language=pa |Volume= |Author=ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਕਸ਼ਮੀਰ (1893-1953) |Translator= |Editor='ਗੁਰੂ ਚਮਤਕਾਰ' ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |Illustrator= |School= |Publisher=ਗੁਰੂ ਚਮਤਕਾਰ |Address=ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |Year=1941 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="ਟਾਈਟਲ" 3="ਤਸਵੀਰ" 4="1" 14="ਨਾਮ ਫੇਰਿਆਂ " 15="ਅ" 16="ਭੂਮਿਕਾ" 17="ਸ" 18="ਤਤਕਰਾ" 19="ਕ" 20="ਖ" 21="ਗ" 22="17" 186="ਕੋਲੋਫੋਨ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} nc84s7coikexamd1yjosqp953j59ou4 252 31308 221031 220917 2026-06-11T15:44:45Z Mulkh Singh 386 221031 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q139916458 |Title=[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ]] |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=T |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2to5="ਭੂਮਿਕਾ" 6="ਸਮਰਪਣ" 7="1" /> |Volumes= |Remarks={{Auxiliary Table of Contents| *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭੂਮਿਕਾ|ਭੂਮਿਕਾ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸਮਰਪਣ|ਸਮਰਪਣ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਰਤੀ|ਆਰਤੀ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਓ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ!|ਓ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ!]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਵਹਿੰਦਾ ਜਾਏ|ਵਹਿੰਦਾ ਜਾਏ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਇਸ਼ਾਰੇ ਤੇ|ਇਸ਼ਾਰੇ ਤੇ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬਸੰਤ|ਬਸੰਤ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕੀ ਕੀ ਹੈ?|ਕੀ ਕੀ ਹੈ?]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੋਲੀ ਹੈ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਡੀ|ਬੋਲੀ ਹੈ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਡੀ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸਿਦਕਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬੇੜੇ ਪਾਰ ਨੇਂ!|ਸਿਦਕਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬੇੜੇ ਪਾਰ ਨੇਂ!]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਵਾਨ ਭਾਰਤੀ ਨੂੰ|ਜਵਾਨ ਭਾਰਤੀ ਨੂੰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੰਗਲ ਦਾ ਫੁੱਲ|ਜੰਗਲ ਦਾ ਫੁੱਲ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਰਾਹੀ ਨੂੰ|ਰਾਹੀ ਨੂੰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮੇਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ|ਮੇਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਇਕ ਸੱਧਰ|ਇਕ ਸੱਧਰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਬਣਾ ਨੀਂ ਕੁੜੀਏ|ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਬਣਾ ਨੀਂ ਕੁੜੀਏ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸਮਾਂ ਬੜਾ ਬਲਵਾਨ|ਸਮਾਂ ਬੜਾ ਬਲਵਾਨ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਤਾਜ ਮਹਲ|ਤਾਜ ਮਹਲ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਪਿੰਜਰਾ ਬੁਲਬੁਲ ਨੂੰ|ਪਿੰਜਰਾ ਬੁਲਬੁਲ ਨੂੰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੁਲਬੁਲ ਪਿੰਜਰੇ ਨੂੰ|ਬੁਲਬੁਲ ਪਿੰਜਰੇ ਨੂੰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਦੀਮੀ ਕਿੱਸਾ|ਕਦੀਮੀ ਕਿੱਸਾ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੀਵਨ ਨਈਆ|ਜੀਵਨ ਨਈਆ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਬਰ ਵੱਲ ਆਉਂਦਿਆਂ ਨੂੰ|ਕਬਰ ਵੱਲ ਆਉਂਦਿਆਂ ਨੂੰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?|ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ|ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੀਰ ਰਸ|ਬੀਰ ਰਸ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਪ੍ਰੇਮ ਪਰਵਾਨ|ਪ੍ਰੇਮ ਪਰਵਾਨ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਦਰਾਲਯ|ਮਦਰਾਲਯ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਨੂੰ|ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਨੂੰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਚਾਨਣ|ਚਾਨਣ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਸ਼ਾਵਾਦ|ਆਸ਼ਾਵਾਦ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਿਹਲਮ ਦਰਿਆ ਨੂੰ|ਜਿਹਲਮ ਦਰਿਆ ਨੂੰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦਿਲੀ ਵਲਵਲੇ|ਦਿਲੀ ਵਲਵਲੇ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਉਇ ਦੂਰ ਦੇ ਰਾਹੀ!|ਉਇ ਦੂਰ ਦੇ ਰਾਹੀ!]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਵੀਣਾ|ਵੀਣਾ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨੇਮ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ|ਨੇਮ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਮਾਲ ਕੀ ਹੈ?|ਕਮਾਲ ਕੀ ਹੈ?]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਗ ਰਚਨਾ|ਜਗ ਰਚਨਾ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਅਣਡਿਠਾ ਸਾਜਨ|ਅਣਡਿਠਾ ਸਾਜਨ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਾਵੇਂ ਤੁਸਾਂ ਭੁਲਾ.....|ਭਾਵੇਂ ਤੁਸਾਂ ਭੁਲਾ.....]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਅਣਮੁੱਕ ਰਸਤਾ|ਅਣਮੁੱਕ ਰਸਤਾ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਵਾਗਵਨ|ਆਵਾਗਵਨ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਰਾਂਝਣ ਯਾਰ|ਰਾਂਝਣ ਯਾਰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬਸੰਤ (੨)|ਬਸੰਤ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆਂਂ|ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆਂਂ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸ਼ਾਲਾ|ਸ਼ਾਲਾ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭੰਭਟ|ਭੰਭਟ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਾਲਣ ਨੂੰ|ਮਾਲਣ ਨੂੰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦੇਸ ਪੰਜਾਬ|ਦੇਸ ਪੰਜਾਬ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਵਾਨੀ|ਜਵਾਨੀ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਖੁਸ਼ ਰਹੁ|ਖੁਸ਼ ਰਹੁ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ|ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸਾਕ਼ੀ|ਸਾਕ਼ੀ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਸ਼ਮੀਰ|ਕਸ਼ਮੀਰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੀਵਨ-ਜੋੜੀ|ਜੀਵਨ-ਜੋੜੀ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਰਮਜ਼ੀ ਨੂੰ|ਰਮਜ਼ੀ ਨੂੰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਚਲ ਜਿੰਦੀਏ!|ਚਲ ਜਿੰਦੀਏ!]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਚੰਦ-ਚਾਨਣੀ|ਚੰਦ-ਚਾਨਣੀ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨਿਮ੍ਰਤਾ|ਨਿਮ੍ਰਤਾ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੇ ਬੰਦਿਆ!|ਜੇ ਬੰਦਿਆ!]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸਾਉਣ ਦਾ ਨਾਚ|ਸਾਉਣ ਦਾ ਨਾਚ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੀਵਨ ਆਦਰਸ਼|ਜੀਵਨ ਆਦਰਸ਼]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਪ ਦੀ ਯਾਦ|ਆਪ ਦੀ ਯਾਦ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਹਾਰ ਕੇ|ਹਾਰ ਕੇ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ|ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ|ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਲੱਛਮੀ|ਲੱਛਮੀ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਜ਼ਾਦੀ|ਆਜ਼ਾਦੀ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨਵੀਂ ਬਹਾਰ|ਨਵੀਂ ਬਹਾਰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨੂਰਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ|ਨੂਰਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਗਵਾਨ|ਭਗਵਾਨ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਾਣ ਲਿਆ|ਜਾਣ ਲਿਆ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨੂਰਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ....|ਨੂਰਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ....]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਿੱਕਲੀ ਕਲੀ|ਕਿੱਕਲੀ ਕਲੀ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਗ਼ਾ ਸਾਹਿਬ|ਆਗ਼ਾ ਸਾਹਿਬ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਤ੍ਰੈ ਮਾਂਵਾਂ|ਤ੍ਰੈ ਮਾਂਵਾਂ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦਾਤਾ ਨੂੰ|ਦਾਤਾ ਨੂੰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਫੁੱਲ|ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਫੁੱਲ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੇਈਂ ਹੋ ਗਈ ਬੇਈਮਾਨ|ਬੇਈਂ ਹੋ ਗਈ ਬੇਈਮਾਨ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਪਪੀਹਾ|ਪਪੀਹਾ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਅਗੇਰੇ|ਅਗੇਰੇ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੋੜੀ|ਜੋੜੀ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ|ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦੋਹਿਰੇ|ਦੋਹਿਰੇ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੋਲੀਆਂ|ਬੋਲੀਆਂ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਚਉਬਰਗੇ|ਚਉਬਰਗੇ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਦੋਂ ਤਕ|ਕਦੋਂ ਤਕ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਿਸੇ ਦਾ|ਕਿਸੇ ਦਾ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕੋਈ ਕੋਈ|ਕੋਈ ਕੋਈ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨਹੀਂ|ਨਹੀਂ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਨੂੰ|ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਨੂੰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮੇਰੇ ਭਾਰਤ!|ਮੇਰੇ ਭਾਰਤ!]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਵਿਤਾ ਰਾਣੀ|ਕਵਿਤਾ ਰਾਣੀ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਅੰਧੇਰ ਨਗਰੀ|ਅੰਧੇਰ ਨਗਰੀ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਾਰਤ ਕੁਟੰਬ|ਭਾਰਤ ਕੁਟੰਬ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਿਲ ਗਿਆ|ਮਿਲ ਗਿਆ]] }} |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਵਿਤਾ]] 60xez4kmtjt044mv3p951qg6lelkov4 221032 221031 2026-06-11T15:45:25Z Mulkh Singh 386 221032 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q139916458 |Title=[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ]] |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=T |Transclusion=yes |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2to5="ਭੂਮਿਕਾ" 6="ਸਮਰਪਣ" 7="1" /> |Volumes= |Remarks={{Auxiliary Table of Contents| *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭੂਮਿਕਾ|ਭੂਮਿਕਾ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸਮਰਪਣ|ਸਮਰਪਣ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਰਤੀ|ਆਰਤੀ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਓ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ!|ਓ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ!]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਵਹਿੰਦਾ ਜਾਏ|ਵਹਿੰਦਾ ਜਾਏ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਇਸ਼ਾਰੇ ਤੇ|ਇਸ਼ਾਰੇ ਤੇ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬਸੰਤ|ਬਸੰਤ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕੀ ਕੀ ਹੈ?|ਕੀ ਕੀ ਹੈ?]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੋਲੀ ਹੈ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਡੀ|ਬੋਲੀ ਹੈ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਡੀ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸਿਦਕਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬੇੜੇ ਪਾਰ ਨੇਂ!|ਸਿਦਕਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬੇੜੇ ਪਾਰ ਨੇਂ!]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਵਾਨ ਭਾਰਤੀ ਨੂੰ|ਜਵਾਨ ਭਾਰਤੀ ਨੂੰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੰਗਲ ਦਾ ਫੁੱਲ|ਜੰਗਲ ਦਾ ਫੁੱਲ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਰਾਹੀ ਨੂੰ|ਰਾਹੀ ਨੂੰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮੇਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ|ਮੇਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਇਕ ਸੱਧਰ|ਇਕ ਸੱਧਰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਬਣਾ ਨੀਂ ਕੁੜੀਏ|ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਬਣਾ ਨੀਂ ਕੁੜੀਏ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸਮਾਂ ਬੜਾ ਬਲਵਾਨ|ਸਮਾਂ ਬੜਾ ਬਲਵਾਨ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਤਾਜ ਮਹਲ|ਤਾਜ ਮਹਲ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਪਿੰਜਰਾ ਬੁਲਬੁਲ ਨੂੰ|ਪਿੰਜਰਾ ਬੁਲਬੁਲ ਨੂੰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੁਲਬੁਲ ਪਿੰਜਰੇ ਨੂੰ|ਬੁਲਬੁਲ ਪਿੰਜਰੇ ਨੂੰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਦੀਮੀ ਕਿੱਸਾ|ਕਦੀਮੀ ਕਿੱਸਾ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੀਵਨ ਨਈਆ|ਜੀਵਨ ਨਈਆ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਬਰ ਵੱਲ ਆਉਂਦਿਆਂ ਨੂੰ|ਕਬਰ ਵੱਲ ਆਉਂਦਿਆਂ ਨੂੰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?|ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ|ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੀਰ ਰਸ|ਬੀਰ ਰਸ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਪ੍ਰੇਮ ਪਰਵਾਨ|ਪ੍ਰੇਮ ਪਰਵਾਨ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਦਰਾਲਯ|ਮਦਰਾਲਯ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਨੂੰ|ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਨੂੰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਚਾਨਣ|ਚਾਨਣ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਸ਼ਾਵਾਦ|ਆਸ਼ਾਵਾਦ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਿਹਲਮ ਦਰਿਆ ਨੂੰ|ਜਿਹਲਮ ਦਰਿਆ ਨੂੰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦਿਲੀ ਵਲਵਲੇ|ਦਿਲੀ ਵਲਵਲੇ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਉਇ ਦੂਰ ਦੇ ਰਾਹੀ!|ਉਇ ਦੂਰ ਦੇ ਰਾਹੀ!]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਵੀਣਾ|ਵੀਣਾ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨੇਮ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ|ਨੇਮ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਮਾਲ ਕੀ ਹੈ?|ਕਮਾਲ ਕੀ ਹੈ?]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਗ ਰਚਨਾ|ਜਗ ਰਚਨਾ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਅਣਡਿਠਾ ਸਾਜਨ|ਅਣਡਿਠਾ ਸਾਜਨ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਾਵੇਂ ਤੁਸਾਂ ਭੁਲਾ.....|ਭਾਵੇਂ ਤੁਸਾਂ ਭੁਲਾ.....]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਅਣਮੁੱਕ ਰਸਤਾ|ਅਣਮੁੱਕ ਰਸਤਾ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਵਾਗਵਨ|ਆਵਾਗਵਨ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਰਾਂਝਣ ਯਾਰ|ਰਾਂਝਣ ਯਾਰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬਸੰਤ (੨)|ਬਸੰਤ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆਂਂ|ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆਂਂ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸ਼ਾਲਾ|ਸ਼ਾਲਾ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭੰਭਟ|ਭੰਭਟ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਾਲਣ ਨੂੰ|ਮਾਲਣ ਨੂੰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦੇਸ ਪੰਜਾਬ|ਦੇਸ ਪੰਜਾਬ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਵਾਨੀ|ਜਵਾਨੀ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਖੁਸ਼ ਰਹੁ|ਖੁਸ਼ ਰਹੁ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ|ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸਾਕ਼ੀ|ਸਾਕ਼ੀ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਸ਼ਮੀਰ|ਕਸ਼ਮੀਰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੀਵਨ-ਜੋੜੀ|ਜੀਵਨ-ਜੋੜੀ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਰਮਜ਼ੀ ਨੂੰ|ਰਮਜ਼ੀ ਨੂੰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਚਲ ਜਿੰਦੀਏ!|ਚਲ ਜਿੰਦੀਏ!]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਚੰਦ-ਚਾਨਣੀ|ਚੰਦ-ਚਾਨਣੀ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨਿਮ੍ਰਤਾ|ਨਿਮ੍ਰਤਾ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੇ ਬੰਦਿਆ!|ਜੇ ਬੰਦਿਆ!]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸਾਉਣ ਦਾ ਨਾਚ|ਸਾਉਣ ਦਾ ਨਾਚ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੀਵਨ ਆਦਰਸ਼|ਜੀਵਨ ਆਦਰਸ਼]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਪ ਦੀ ਯਾਦ|ਆਪ ਦੀ ਯਾਦ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਹਾਰ ਕੇ|ਹਾਰ ਕੇ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ|ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ|ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਲੱਛਮੀ|ਲੱਛਮੀ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਜ਼ਾਦੀ|ਆਜ਼ਾਦੀ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨਵੀਂ ਬਹਾਰ|ਨਵੀਂ ਬਹਾਰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨੂਰਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ|ਨੂਰਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਗਵਾਨ|ਭਗਵਾਨ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਾਣ ਲਿਆ|ਜਾਣ ਲਿਆ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨੂਰਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ....|ਨੂਰਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ....]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਿੱਕਲੀ ਕਲੀ|ਕਿੱਕਲੀ ਕਲੀ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਗ਼ਾ ਸਾਹਿਬ|ਆਗ਼ਾ ਸਾਹਿਬ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਤ੍ਰੈ ਮਾਂਵਾਂ|ਤ੍ਰੈ ਮਾਂਵਾਂ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦਾਤਾ ਨੂੰ|ਦਾਤਾ ਨੂੰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਫੁੱਲ|ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਫੁੱਲ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੇਈਂ ਹੋ ਗਈ ਬੇਈਮਾਨ|ਬੇਈਂ ਹੋ ਗਈ ਬੇਈਮਾਨ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਪਪੀਹਾ|ਪਪੀਹਾ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਅਗੇਰੇ|ਅਗੇਰੇ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੋੜੀ|ਜੋੜੀ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ|ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦੋਹਿਰੇ|ਦੋਹਿਰੇ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੋਲੀਆਂ|ਬੋਲੀਆਂ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਚਉਬਰਗੇ|ਚਉਬਰਗੇ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਦੋਂ ਤਕ|ਕਦੋਂ ਤਕ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਿਸੇ ਦਾ|ਕਿਸੇ ਦਾ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕੋਈ ਕੋਈ|ਕੋਈ ਕੋਈ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨਹੀਂ|ਨਹੀਂ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਨੂੰ|ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਨੂੰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮੇਰੇ ਭਾਰਤ!|ਮੇਰੇ ਭਾਰਤ!]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਵਿਤਾ ਰਾਣੀ|ਕਵਿਤਾ ਰਾਣੀ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਅੰਧੇਰ ਨਗਰੀ|ਅੰਧੇਰ ਨਗਰੀ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਾਰਤ ਕੁਟੰਬ|ਭਾਰਤ ਕੁਟੰਬ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਿਲ ਗਿਆ|ਮਿਲ ਗਿਆ]] }} |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਵਿਤਾ]] 3v8kp30fsoc2pgvq621ear3iz8j7pj4 221033 221032 2026-06-11T15:48:24Z Mulkh Singh 386 221033 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q139916458 |Title=[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ]] |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=T |Transclusion=yes |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2to5="ਭੂਮਿਕਾ" 6="ਸਮਰਪਣ" 7="1" /> |Volumes= |Remarks={{Auxiliary Table of Contents| *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭੂਮਿਕਾ|ਭੂਮਿਕਾ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸਮਰਪਣ|ਸਮਰਪਣ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਰਤੀ|ਆਰਤੀ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਓ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ!|ਓ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ!]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਵਹਿੰਦਾ ਜਾਏ|ਵਹਿੰਦਾ ਜਾਏ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਇਸ਼ਾਰੇ ਤੇ|ਇਸ਼ਾਰੇ ਤੇ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬਸੰਤ|ਬਸੰਤ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕੀ ਕੀ ਹੈ?|ਕੀ ਕੀ ਹੈ?]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੋਲੀ ਹੈ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਡੀ|ਬੋਲੀ ਹੈ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਡੀ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸਿਦਕਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬੇੜੇ ਪਾਰ ਨੇਂ!|ਸਿਦਕਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬੇੜੇ ਪਾਰ ਨੇਂ!]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਵਾਨ ਭਾਰਤੀ ਨੂੰ|ਜਵਾਨ ਭਾਰਤੀ ਨੂੰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੰਗਲ ਦਾ ਫੁੱਲ|ਜੰਗਲ ਦਾ ਫੁੱਲ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਰਾਹੀ ਨੂੰ|ਰਾਹੀ ਨੂੰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮੇਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ|ਮੇਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਇਕ ਸੱਧਰ|ਇਕ ਸੱਧਰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਬਣਾ ਨੀਂ ਕੁੜੀਏ|ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਬਣਾ ਨੀਂ ਕੁੜੀਏ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸਮਾਂ ਬੜਾ ਬਲਵਾਨ|ਸਮਾਂ ਬੜਾ ਬਲਵਾਨ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਤਾਜ ਮਹਲ|ਤਾਜ ਮਹਲ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਪਿੰਜਰਾ ਬੁਲਬੁਲ ਨੂੰ|ਪਿੰਜਰਾ ਬੁਲਬੁਲ ਨੂੰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੁਲਬੁਲ ਪਿੰਜਰੇ ਨੂੰ|ਬੁਲਬੁਲ ਪਿੰਜਰੇ ਨੂੰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਦੀਮੀ ਕਿੱਸਾ|ਕਦੀਮੀ ਕਿੱਸਾ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੀਵਨ ਨਈਆ|ਜੀਵਨ ਨਈਆ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਬਰ ਵੱਲ ਆਉਂਦਿਆਂ ਨੂੰ|ਕਬਰ ਵੱਲ ਆਉਂਦਿਆਂ ਨੂੰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?|ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ|ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੀਰ ਰਸ|ਬੀਰ ਰਸ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਪ੍ਰੇਮ ਪਰਵਾਨ|ਪ੍ਰੇਮ ਪਰਵਾਨ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਦਰਾਲਯ|ਮਦਰਾਲਯ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਨੂੰ|ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਨੂੰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਚਾਨਣ|ਚਾਨਣ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਸ਼ਾਵਾਦ|ਆਸ਼ਾਵਾਦ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਿਹਲਮ ਦਰਿਆ ਨੂੰ|ਜਿਹਲਮ ਦਰਿਆ ਨੂੰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦਿਲੀ ਵਲਵਲੇ|ਦਿਲੀ ਵਲਵਲੇ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਉਇ ਦੂਰ ਦੇ ਰਾਹੀ!|ਉਇ ਦੂਰ ਦੇ ਰਾਹੀ!]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਵੀਣਾ|ਵੀਣਾ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨੇਮ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ|ਨੇਮ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਮਾਲ ਕੀ ਹੈ?|ਕਮਾਲ ਕੀ ਹੈ?]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਗ ਰਚਨਾ|ਜਗ ਰਚਨਾ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਅਣਡਿਠਾ ਸਾਜਨ|ਅਣਡਿਠਾ ਸਾਜਨ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਾਵੇਂ ਤੁਸਾਂ ਭੁਲਾ.....|ਭਾਵੇਂ ਤੁਸਾਂ ਭੁਲਾ.....]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਅਣਮੁੱਕ ਰਸਤਾ|ਅਣਮੁੱਕ ਰਸਤਾ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਵਾਗਵਨ|ਆਵਾਗਵਨ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਰਾਂਝਣ ਯਾਰ|ਰਾਂਝਣ ਯਾਰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬਸੰਤ 2|ਬਸੰਤ 2]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆਂਂ|ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆਂਂ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸ਼ਾਲਾ|ਸ਼ਾਲਾ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭੰਭਟ|ਭੰਭਟ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਾਲਣ ਨੂੰ|ਮਾਲਣ ਨੂੰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦੇਸ ਪੰਜਾਬ|ਦੇਸ ਪੰਜਾਬ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਵਾਨੀ|ਜਵਾਨੀ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਖੁਸ਼ ਰਹੁ|ਖੁਸ਼ ਰਹੁ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ|ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸਾਕ਼ੀ|ਸਾਕ਼ੀ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਸ਼ਮੀਰ|ਕਸ਼ਮੀਰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੀਵਨ-ਜੋੜੀ|ਜੀਵਨ-ਜੋੜੀ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਰਮਜ਼ੀ ਨੂੰ|ਰਮਜ਼ੀ ਨੂੰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਚਲ ਜਿੰਦੀਏ!|ਚਲ ਜਿੰਦੀਏ!]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਚੰਦ-ਚਾਨਣੀ|ਚੰਦ-ਚਾਨਣੀ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨਿਮ੍ਰਤਾ|ਨਿਮ੍ਰਤਾ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੇ ਬੰਦਿਆ!|ਜੇ ਬੰਦਿਆ!]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸਾਉਣ ਦਾ ਨਾਚ|ਸਾਉਣ ਦਾ ਨਾਚ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੀਵਨ ਆਦਰਸ਼|ਜੀਵਨ ਆਦਰਸ਼]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਪ ਦੀ ਯਾਦ|ਆਪ ਦੀ ਯਾਦ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਹਾਰ ਕੇ|ਹਾਰ ਕੇ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ|ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ|ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਲੱਛਮੀ|ਲੱਛਮੀ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਜ਼ਾਦੀ|ਆਜ਼ਾਦੀ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨਵੀਂ ਬਹਾਰ|ਨਵੀਂ ਬਹਾਰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨੂਰਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ|ਨੂਰਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਗਵਾਨ|ਭਗਵਾਨ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਾਣ ਲਿਆ|ਜਾਣ ਲਿਆ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨੂਰਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ....|ਨੂਰਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ....]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਿੱਕਲੀ ਕਲੀ|ਕਿੱਕਲੀ ਕਲੀ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਗ਼ਾ ਸਾਹਿਬ|ਆਗ਼ਾ ਸਾਹਿਬ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਤ੍ਰੈ ਮਾਂਵਾਂ|ਤ੍ਰੈ ਮਾਂਵਾਂ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦਾਤਾ ਨੂੰ|ਦਾਤਾ ਨੂੰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਫੁੱਲ|ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਫੁੱਲ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੇਈਂ ਹੋ ਗਈ ਬੇਈਮਾਨ|ਬੇਈਂ ਹੋ ਗਈ ਬੇਈਮਾਨ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਪਪੀਹਾ|ਪਪੀਹਾ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਅਗੇਰੇ|ਅਗੇਰੇ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੋੜੀ|ਜੋੜੀ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ|ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦੋਹਿਰੇ|ਦੋਹਿਰੇ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੋਲੀਆਂ|ਬੋਲੀਆਂ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਚਉਬਰਗੇ|ਚਉਬਰਗੇ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਦੋਂ ਤਕ|ਕਦੋਂ ਤਕ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਿਸੇ ਦਾ|ਕਿਸੇ ਦਾ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕੋਈ ਕੋਈ|ਕੋਈ ਕੋਈ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨਹੀਂ|ਨਹੀਂ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਨੂੰ|ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਨੂੰ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮੇਰੇ ਭਾਰਤ!|ਮੇਰੇ ਭਾਰਤ!]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਵਿਤਾ ਰਾਣੀ|ਕਵਿਤਾ ਰਾਣੀ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਅੰਧੇਰ ਨਗਰੀ|ਅੰਧੇਰ ਨਗਰੀ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਾਰਤ ਕੁਟੰਬ|ਭਾਰਤ ਕੁਟੰਬ]] *[[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਿਲ ਗਿਆ|ਮਿਲ ਗਿਆ]] }} |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਵਿਤਾ]] 23wusuttvoop22eff5wsoif41sf8p6z 252 33703 221080 86532 2026-06-12T08:54:37Z Kaur.gurmel 192 221080 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title= |Language=en |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="ਤਤਕਰਾ" 3="1" 7="ਤਸਵੀਰ" 8="5" 10to11="-" 12="7" 25="22" 92="ਤਸਵੀਰ" 93="89" 137="ਤਸਵੀਰ" 138="133" 165to167="ਕੋਲੋਫੋਨ" 168="-" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} qo98daw06tx7u31jl7j1xjt3nccvyw7 252 48401 221078 126203 2026-06-12T08:36:00Z Kaur.gurmel 192 221078 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title=ਸ੍ਰੀ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਸਟੀਕ |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="5" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} s4dmu6bwqdqpcfg753htvyc33z215ef 252 48405 221079 126207 2026-06-12T08:43:52Z Kaur.gurmel 192 221079 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title=ਸ੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਨਿਰਣਯ |Language=pa |Volume= |Author=ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਦਾਸ ਉਦਾਸੀਨ ਚੱਕਰ ਵਰਤੀ |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="-" 3="ਸੂਚਨਾ " 4="ਪ੍ਰਸੰਸ਼ਾ " 5="ਭੁਲ ਦੀ ਸੋਧ " 6="ਸ" 7="1" 219="-" 220="ਕੋਲੋਫੋਨ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} gzfk3k2kdc7ycwlo4a4ffv3vt5q4dxw 250 57394 220929 187941 2026-06-11T12:36:41Z Satdeep Gill 13 220929 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sonia Atwal" /></noinclude>ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਪੋਸਟਰ ਅਤੇ ਲਿਖਤਾਂ ਲਗਾ ਕੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। {{gap}}ਜੁਲਾਈ 1957 ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਬਾਅਦ ਸੱਜੇ ਪੱਖੀਆਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਮੁਹਿੰਮ ਚੱਲ ਪਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਲਟ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਹਜਾਰਾਂ ਪਾਰਟੀ ਕਾਮਿਆਂ, ਆਗੂਆਂ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਆਮ ਕਰਕੇ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਨੁਕਤਾਚੀਨੀ ਕਰਨ, ਸਰੀਰਕ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਸਜਾ ਲਾਉਣ, ਪਾਰਟੀ ਵਿਚੋਂ ਖਾਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਜਾਂ ਸਰੀਰਕ ਸਜਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। {{gap}}ਮਾਓ ਜ਼ੇ ਤੁੰਗ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਬਾਰੇ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਓ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨੰਗੇ ਕਰਨ ਦਾ ਸੀ ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਾਰ ਰਖਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹ ਵਿਰੋਧੀ ਲੋਕ ਇਸ ਭੁਚਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਕਿ ਕਿਤੇ ਸਚਮੁੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦਾ ਜਮਹੂਰੀ ਹੱਕ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਇਸ ਖੁੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਕੇ ਸਜਾ ਵਾਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਆਰੰਭ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਮਾਓ ਦੇ ਰੋਲ ਨੂੰ ਹਮਦਰਦੀ ਨਾਲ ਵਾਚਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਮੱਤ ਹੈ ਕਿ ਮਾਓ ਨੇ ‘ਸੌ ਫੁੱਲ ਖਿੜਨ ਦਿਓ’ ਵਾਲਾ ਨਾਅਰਾ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਣ ਲਈ ਸੀ ਪਰ ਜਦ ਇਹ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਹੱਦਾਂ ਟੱਪਣ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ‘ਜਹਿਰੀਲੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ’ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਗਈ। {{larger|{{center|'''***'''}}}} {{nop}}<noinclude>{{dhr|15em}} {{right|'''ਮਾਓ ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ /83'''}}</noinclude> 6lh68gyygn29g6n8m3w6m4ytnbxde0j 250 57395 220930 187943 2026-06-11T12:37:03Z Satdeep Gill 13 220930 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sonia Atwal" /></noinclude>{{center|{{x-larger|'''ਸੰਸਾਰ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟ'''}}}} {{gap}}ਖਰੁਸ਼ਚੋਵ ਵੱਲੋਂ ਸਟਾਲਿਨ ਦੀ ਕੀਤੀ ਆਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਵੀਹਵੀਂ ਪਾਰਟੀ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਸੇਧ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਚਾਹੇ ਅਲਬਾਨੀਆ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪੂਰਬੀ ਯੌਰਪ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਦੇਸ਼ ਤਾਂ ਰੂਸੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਖਰੁਸ਼ਚੋਵ ਨਾਲ ਹੀ ਖੜ੍ਹੇ ਪਰ ਆਬਾਦੀ ਪੱਖੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਮੁਲਕ ਚੀਨ ਦੇ ਆਗੂ ਮਾਓ ਜੇ ਤੁੰਗ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਸਟੈਂਡ ਲਿਆ। ਜੇ ਮਾਮਲਾ ਕੇਵਲ ਸਟਾਲਿਨ ਦੀਆਂ ਜਿਆਦਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਐਨਾ ਫਰਕ ਨਾ ਪੈਂਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਚੀਨੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਵੀ ਇਹ ਤਾਂ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸਟਾਲਿਨ ਨੇ ਗਲਤੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਉਸ ਨੇ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਇਨਕਲਾਬ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਜਿਬ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਟਾਲਿਨ ਦੀ ਇਹ ਵੀ ਗਲਤੀ ਕੱਢਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ ਦੌਰਾਨ ਸੋਸ਼ਕ ਜਮਾਤਾਂ ਦੇ ਉਭਰਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਰੋਧਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਅਣਗੌਲਿਆਂ ਕਰਕੇ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੀ ਖਤਰੇ 'ਤੇ ਹੀ ਜੋਰ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਖੇਤੀ ਦੇ ਸਮੂਹੀਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਥੇ ਹੁਣ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧੀ ਜਮਾਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ।* ਪਰ ਮਾਓ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ 'ਉਸ ਦੇ ਗੁਣ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਸਨ।' ਸੋ ਸਟਾਲਿਨ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਖਰੁਸ਼ਚੋਵ ਉੱਤੇ ਇਹੀ ਇਤਰਾਜ਼ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸਟਾਲਿਨ ਦੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਗਲਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਓ ਦਾ ਰੂਸੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਰੌਲਾ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਵੱਧ ਸੀ ਕਿ ਖਰੁਸ਼ਚੋਵ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਸਿਧਾਂਤ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ‘ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸਹਿਹੋਂਦ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਮੁਕਾਬਲਾ’ ਹੋਣ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਸਮਾਜਵਾਦ ਵੱਲ ਤਬਦੀਲੀ ‘ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਢੰਗ’ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਇਹ ਮਾਰਕਸਵਾਦ-ਲੈਨਿਨਵਾਦ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੋ ਰੂਸੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ<noinclude>{{left|'''ਮਾਓ ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ /84'''}}</noinclude> 1xsc0dknbwl9ox5sd28j3qior5qti3z 250 57399 220931 187947 2026-06-11T12:37:41Z Satdeep Gill 13 220931 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sonia Atwal" /></noinclude>ਜਮਾਤ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਫਾਇਦੇ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਚਾਹੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ ਸਕਣਾ ਸਿਰਫ ਮਜਦੂਰ ਜਮਾਤ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਸੱਤਾ 'ਤੇ ਕਾਬਜ ਸੋਸ਼ਕ ਜਮਾਤ ਹਿੰਸਾਤਮਿਕ ਢੰਗ ਅਪਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਲਈ ਮਜਦੂਰ ਜਮਾਤ ਨੂੰ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਰਾਹ ਅਪਨਾਉਣਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ। ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਨੇ 14 ਜੂਨ ਨੂੰ ਲਿਖੀ ਚਿੱਠੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਲੈਨਿਨਵਾਦ ਅਨੁਸਾਰ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਸੱਤਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਛਡਦੀਆਂ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਉਦਾਹਰਣ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲ ਉਠਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇੱਕ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਇਹ ਤਾਂ ਪ੍ਰੋਲਤਾਰੀ ਵਰਗ ਦੀ ਹੀ ਪਾਰਟੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਚਿੱਠੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਜਰੂਰ ਮੰਨੀ ਗਈ ਕਿ ਪ੍ਰੋਲਤਾਰੀ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਬਲ ਹੈ ਪਰ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਸੀ ਪਾਰਟੀ ਇੱਕ ਜਮਾਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਮਹੀਨੇ ਕੁ ਬਾਅਦ ਰੂਸੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਭਰਾਤਰੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਚਿੱਠੀ ਕੱਢੀ ਪਰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਵਖਰੇਵੇਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਭਰਾਤਰੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਦ ਵਿਵਾਦ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਦੁਸ਼ਮਣਾਨਾ ਵਿਰੋਧ ਬਣ ਗਏ। ਵਿਰੋਧ ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਹੋ ਗਏ ਕਿ ਚੀਨ ਨੇ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਰੂਸ ਹੁਣ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਦੇਸ਼ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਵਾਸਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਰੋਲ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਮਾੜਾ ਕਰਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਮਰੀਕਾ ਨਾਲ ਤਾਂ ਸਬੰਧ ਸੁਧਾਰਣ ਲਈ ਕਦਮ ਪੁੱਟੇ ਗਏ ਪਰ ਰੂਸ ਨਾਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਰੋਧ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। {{gap}}ਰੂਸ ਅਤੇ ਚੀਨ ਤਾਂ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਰਾਹ ਚਲਦੇ ਰਹੇ ਪਰ ਦੋ ਵੱਡੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀਆਂ ਉਤੇ ਮਾਰੂ ਸੱਟ ਮਾਰੀ। ਪਾਰਟੀਆਂ ਰੂਸ ਅਤੇ ਚੀਨ ਪੱਖੀ ਦੋ ਦੋ ਧੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜਿਵੇਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ. ਅਤੇ ਸੀ.ਪੀ.ਐੱਮ. ਬਣ ਗਈਆਂ। ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੇ ਮਜਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਣ ਦਾ ਨਾਹਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਖ਼ੁਦ ਦੋ ਹੋ ਗਏ। {{larger|{{center|'''***'''}}}} {{nop}}<noinclude>{{left|'''ਮਾਓ ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ /88'''}}</noinclude> m5n014pwtppon9z6tqizr1pq4g26b4n 250 57400 220932 183397 2026-06-11T12:38:02Z Satdeep Gill 13 220932 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sonia Atwal" /></noinclude>{{center|{{x-larger|'''ਅਗਾਂਹ ਵੱਲ ਲੰਮੀ ਛਾਲ'''}}}} {{gap}}ਅਗਾਂਹ ਵੱਲ ਲੰਮੀ ਛਾਲ ਮਾਓ ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਕਾਂਸ਼ੀ ਯੋਜਨਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਰਸਤਾ ਲਾਗੂ ਕਰ ਕੇ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਅਤੇ ਥੋੜਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣਾ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਣਾਂ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਚਿਤਵੇ ਸਿੱਟੇ ਹਾਸਲ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਮਾਓ ਉੱਤੇ ਵੱਡੀ ਇਲਜ਼ਾਮਤਰਾਸ਼ੀ ਦਾ ਮੌਕਾ ਬਣ ਗਈ। ਚਾਹੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਉਂਤਣ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦੋਸ਼ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਚੀਜਾਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਨਾ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਦਾ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਪਿੱਛੇ ਖਰਾਬ ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਸੋਕੇ ਵਰਗੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਪਤਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵੱਡਾ ਰੋਲ ਸੀ। ਮਾਓ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਤੇ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਨਾਲ ਸਮਾਜਵਾਦ ਵੱਲ ਛਾਲ ਮਾਰਨ ਲਈ ਚੀਨ ਦੀ ਦੌੜ ਤਾਂ ਇਨਕਲਾਬ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਜੋ 1953 ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਦੇ ਸਮੂਹੀਕਰਨ ਨਾਲ ਹੋਰ ਤੇਜ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਪਰ ਛਾਲ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਪੈਰ 1958 ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕੇ ਗਏ ਜਿਸ ਨੇ ਡਿੱਗਣ ਸਮੇਂ ਚੀਨ ਦੇ ਗੋਡੇ ਭੰਨ ਦਿੱਤੇ। 1958 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮਾਓ ਨੇ ਨਾਅਰਾ ਦਿੱਤਾ, “ਸਾਰਾ ਜੋਰ ਲਗਾ ਦਿਓ, ਉੱਚੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਰੱਖੋ, ਅਤੇ ਵਧੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਵੱਧ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਵੱਧ ਅੱਛੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚੰਗੇਰੇ ਆਰਥਿਕ ਸਿੱਟੇ ਕਢਦੇ ਹੋਏ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰੋ।” ਮਾਓ ਰੂਸੀ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਜਾਂ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚਲੇ ਯੋਜਨਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਉੱਤੇ ਵੱਧ ਯਕੀਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਲੋਕ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲ ਦੇਣ ਤਾਂ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਅੜਿੱਕੇ ਦੂਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਚੀਨ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੱਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਸਮਾਜਵਾਦ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਓ ਦਾ ਉਤਾਵਲਾਪਣ ਵੀ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿੰਮੇਂਵਾਰ ਸੀ। {{gap}}ਮਾਓ ਸਨਅਤੀਕਰਨ ਦੇ ਉਸ ਸੋਵੀਅਤ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਖੇਤੀ ਸੈਕਟਰ ਵਿਚੋਂ ਵਾਫ਼ਰ ਨੂੰ ਨਿਚੋੜ ਕੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦੀ<noinclude>{{right|'''ਮਾਓ ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ /89'''}}</noinclude> ctxoa1cs6rqwofid6cl3js9vjk6pu97 250 57407 221082 187950 2026-06-12T11:34:10Z Satdeep Gill 13 221082 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sonia Atwal" /></noinclude>ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ‘ਅਫ਼ਸਰਸ਼ਾਹ ਜਮਾਤ’ ਨਵੀਂ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਆਮ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਰੱਖ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਸਪਸ਼ਟ ਸੀ ਕਿ ਪਾਰਟੀ ਉੱਤੇ ਨਵੀਂ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਜਮਾਤ ਦਾ ਕਬਜਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਸੱਚੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ਲਈ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਇਸ ਅਫ਼ਸਰਸ਼ਾਹ, ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਜਮਾਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। {{gap}}ਪਾਰਟੀ ਚਾਹੇ ਮਾਓ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ ਪਰ ਪਾਰਟੀ ਕਾਡਰ ਵਿੱਚ ਮਾਓ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਗੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਪਾਰਟੀ ਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੇ ਨਵੇਂ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਵਰਗ ਬਾਰੇ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਆਮ ਜਨਤਾ ਉਸ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰ ਕਿਸਾਨੀ, ਫੌਜ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜੋਰਦਾਰ ਹੁੰਗਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਫੌਜ ਦਾ ਮੁਖੀ ਲਿਨ ਪਿਆਓ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਸੱਜੇ ਪੱਖੀ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਮਾਓ ਦਾ ਖਾਸ ਹਮਾਇਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ‘ਲਾਲ ਕਿਤਾਬ’ ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਈ ਮਾਓ ਦੀਆਂ ਟੂਕਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਡੀਸ਼ਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 1960 ਤੋਂ 1965 ਤੱਕ ਦੇ ਪੰਜ ਕੁ ਸਾਲ, ਮਾਓ ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ ਚਾਹੇ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਤੋਂ ਪਾਸੇ ਰਿਹਾ ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਗੋਂ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। {{larger|{{center|'''***'''}}}} {{nop}}<noinclude>{{dhr|15em}} {{right|'''ਮਾਓ ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ /95'''}}</noinclude> j7ap4ogt1hqjmdvsa2pgdypoy8tjk6z 250 57408 221083 183493 2026-06-12T11:34:37Z Satdeep Gill 13 221083 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sonia Atwal" /></noinclude>{{center|{{x-larger|'''ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ'''}}}} {{gap}}ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ ਮਾਓ ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਨਯੋਗ ਪੱਖ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ (ਪੂਰਾ ਨਾਮ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੋਲਤਾਰੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ) ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਨੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਾ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਚੀਨ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈਂਦਿਆਂ ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਸਹੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਕੋਈ ਸੌਖਾ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਾਓ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀ ਕੋਈ ਆਮ ਰਾਜਨੀਤਕ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਗੋਂ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਨਿੱਜ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਵਿਚਲੇ ਦਵੰਦ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਨਵਾਂ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤਜ਼ਰਬਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਜ਼ਰਬਾ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਹਰ ਅਸਫਲ ਤਜਰਬਾ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੋਚਣ ਵਿਚਾਰਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਦੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਵਧੀਆ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵੱਲੋਂ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ ਬਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਚਲਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਲਈ ਵੀ ਚਲਦੀ ਰਹਿਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਅਤੇ ਮੁਲਅੰਕਣ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਉਂ ਨਵਾਂ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਇਹ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਵੱਲੋਂ ਬਿਆਨੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੋਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀ? ਜੇ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਰਾਹ ਬਣਦਾ ਹੈ? ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਚੇਤਨ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਨ ਕੀ ਬਣਦਾ ਹੈ? ਮਾਓ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਆਮ ਪਾਠਕ ਲਈ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹਨ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਇਨਕਲਾਬ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤੇ ਗਏ ਯੁੱਧਨੀਤਕ ਦਾਅਪੇਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਲਈ ਸਿੱਖਣ ਸਿਖਾਉਣ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ<noinclude>{{left|'''ਮਾਓ ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ /96'''}}</noinclude> iksduc42tm87xzy4dvczhzde8j94d0p 250 57414 221084 187954 2026-06-12T11:35:28Z Satdeep Gill 13 221084 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sonia Atwal" /></noinclude>ਪੁਰਾਤਨ ਹੱਥਲਿਖਤਾਂ, ਪੁਸਤਕਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਮੱਠਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਉੱਚਾ ਰਹਿਣ ਸਹਿਣ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੜ੍ਹ ਜਾਂਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਵਿਚਲੀ ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਚੀਜ ਲਗਦੀ ਕਿ ਇਹ ਬੁਰਜੂਆ ਸੁਹਜ ਸੁਆਦਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ ਉਹ ਚੁੱਕ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਅਜਿਹੇ ਬੁਰਜੂਆ ਸੁਹਜ ਸੁਆਦ ਲਈ ਝਾੜਝੰਬ ਕਰਦੇ। ਰੈੱਡ ਗਾਰਡਜ਼ ਜਨਤਕ ਸਭਾਵਾਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਗਦੇ ਕਿ ਇਹ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਮਾਰਗੀ ਹਨ, ਸੋਧਵਾਦੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਸੁਣਾਏ ਜਾਂਦੇ, ਜ਼ਲੀਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਸਵੈ-ਪੜਚੋਲ ਲਿਖਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਸਜਾਵਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਾਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲੋਂ ਸਿੱਖਣ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਲਈ ਖੇਤਾਂ, ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। {{gap}}ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ ਦੌਰਾਨ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ, ਇੱਕ ਮਾਓਵਾਦੀ ਰਸਾਲੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ- ਨਵੰਬਰ ਅਤੇ ਦਸੰਬਰ 1966 ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਘਾਈ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤਿਅੰਤ ਤਿੱਖੀ ਅਤੇ ਗਰਮੋ ਗਰਮ ਬਹਿਸ ਦਾ ਅਖਾੜਾ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਜਿਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਨੁਕਤਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਕੀ ਸ਼ੰਘਾਈ ਦਾ ਮੇਅਰ ਸਾਓ ਤੂ-ਚੀ ਅਤੇ ਸ਼ੰਘਾਈ ਪਾਰਟੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਥਮ ਸਕੱਤਰ ਮਾਓ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ 'ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਖਰੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਹਨ ਜਾਂ ਸੋਧਵਾਦੀ ਅਤੇ ਉਲਟ ਇਨਕਲਾਬੀ? ਕੋਈ ਦਸ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਬਹਿਸ ਵਿੱਚ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਗਰਮ ਸਨ। ਬਹਿਸ ਵਿੱਚ ਉਲਝੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਭੀੜਾਂ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋ ਕੇ ਆਵਾਜਾਈ ਠੱਪ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ। ਬੱਸਾਂ ਦੀਆਂ ਸਵਾਰੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਈ ਵਾਰ ਬਹਿਸ ਐਨੀ ਭਖ ਜਾਂਦੀ ਕਿ ਡਰਾਈਵਰ, ਕੰਡਕਟਰ ਵੀ ਬੱਸ ਰੋਕ ਕੇ ਬਹਿਸ ਵਿੱਚ ਗਲਤਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਫੈਕਟਰੀਓਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਉਲਝ ਪੈਂਦੇ। ਗਲੀਆਂ ਮੁਹੱਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹਿਸ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਵੜੀ। ਪਿਓ ਪੁੱਤਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਮੋਰਚਾ ਮੱਲ ਲੈਂਦੇ। ਘੰਟਿਆਂ ਬੱਧੀ ਭਖ-ਭਖਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਤੀ ਪਤਨੀ ਆਪੋ ਵਿਚ ਦੀ ਮੂੰਹ ਮੋਟਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਅਤੇ ਕਿੰਨਾ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਾ ਬੁਲਾਉਂਦੇ। ਘੋਲ ਦੇ ਸਿਖਰ ਵਾਲੇ ਦੋ ਦਿਨ ਸਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਦਾ ਰਿਹਾ। ਹਫੜਾ ਦਫੜੀ ਮੱਚੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਆਵਾਜਾਈ ਠੱਪ ਹੋ ਗਈ, ਬੰਦਰਗਾਹ ਆਰਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਬੁਝ ਗਈ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵਿਰੋਧੀ ਵੱਲੋਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਰਸਾਲੇ ਵੱਲੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਹਾਲਾਤ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ (ਜਾਂ ਕਹਿ ਲਵੋ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਥਿਤੀ) ਦੀ ਝਲਕ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।{{nop}}<noinclude>{{left|'''ਮਾਓ ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ /102'''}}</noinclude> 2xsocndrooled5zqv19sia4m93u7b9j 250 57424 221085 184043 2026-06-12T11:37:04Z Satdeep Gill 13 221085 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sonia Atwal" /></noinclude>ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਵੀ ਸਾਰੀ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਸ ਰਾਹ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਸਗੋਂ ਸਰਮਾਏਦਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਰੂਸ ਨਾਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਹੋਈ। {{gap}}ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਚਿਤਵੇ ਸਿੱਟਿਆਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਮਾਓਵਾਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪਰਚੇ ਟਾਕਰਾ ਵਿੱਚ 1976 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਕੁਝ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵਾਪਰੀ ਹਕੀਕਤ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਰਚੇ ਵਿੱਚ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਆਰਟੀਕਲ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ - ''ਪ੍ਰੋਲਤਾਰੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸਿਰਫ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਉਭਰਦੀਆਂ ਸੱਜੀਆਂ ਅਤੇ ਖੱਬੀਆਂ ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤ ਲਾਈਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਂਜ ਦੇ ਕੇ ਚੀਨ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰੋਲਤਾਰੀ ਡਿਕਟੇਟਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪੱਕੇ ਪੈਰੀਂ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਦੀ ਮੁੜ ਬਹਾਲੀ ਦੇ ਖਤਰੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਹੋਰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪਿਰਤਾਂ ਪਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਦਕਾ (1) ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ...(2) ਕਰੋੜਾਂ ਪਾਰਟੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਚੇਤਨਤਾ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਅਮਲ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਉਚੇਰੇ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ (3) ਪਾਰਟੀ ਅੰਦਰ ਅਫ਼ਸਰਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਗਲਤ ਲਾਈਨ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪੱਖੋਂ ਅੱਗੇ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਚੇਤਨ ਹੋਈ ਇਸ ਕਰੋੜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੀ ਪਾਰਟੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਤੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਵਾਨਗੀ ਲੈਣੀ ਪੈਣੀ ਹੈ।'' ਪਰ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਅਸਰ ਦਿਖਾਈ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਸਗੋਂ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਵੱਧ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਹੋਈ। {{gap}}ਜਦ ਅਸੀਂ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਪਰਖਿਆਂ ਮਾਓ ਦਾ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ ਵਾਲਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਅਨੁਭਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਸਾਰਥਿਕਤਾ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕਰਨ 'ਤੇ ਹੀ ਪਰਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਮਾਓ ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ ਨੇ ਆਪਣੇ ‘ਅਭਿਆਸ ਬਾਰੇ’ ਆਰਟੀਕਲ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਦ ਲਿਖਿਆ ਹੈ - ''ਮਾਰਕਸਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਅਭਿਆਸ ਬਾਹਰੀ ਸੰਸਾਰ ਬਾਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਚਾਈ ਦੀ ਇਕੋ ਇਕ ਕਸਵੱਟੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਉਦੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ''<noinclude>{{left|'''ਮਾਓ ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ /112'''}}</noinclude> aa2cjg28v0nnp9ejpu4r0cfvafm2ws4 250 57425 221086 187956 2026-06-12T11:37:31Z Satdeep Gill 13 221086 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sonia Atwal" /></noinclude>''ਸਮਾਜਿਕ ਅਭਿਆਸ (ਪਦਾਰਥਕ ਪੈਦਾਵਾਰ; ਜਮਾਤੀ ਘੋਲ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਜਰਬੇ) ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅੰਦਰ ਅਨੁਮਾਨੇ ਸਿੱਟੇ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ...... ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ-ਵਿਕਾਸੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।'' {{center|-0-}} {{gap}}ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੇ ਲਗਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਜਿਆ ਜਾਵੇ ਜੋ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭਾਂ, ਵਖਰੇਵਿਆਂ, ਸਾੜਿਆਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪਣੀ ਤਰੱਕੀ ਦੇਖਦਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਹਜਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਪਦਾਰਥਕ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਨਸਾਨ ਦੀਆਂ ਜੋ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ ਵਰਗੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇੱਕ ਦੋ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਤਬਦੀਲੀ ਇੱਕ ਸਹਿਜ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਇਨਕਲਾਬਾਂ ਵਾਂਗ ਝਟਕੇ ਦੇ ਕੇ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਮੁਰਗੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਆਂਡੇ ਇਕੋ ਦਮ ਨਹੀਂ ਕੱਢੇ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ ਦੌਰਾਨ ਮੁਰਗੀ ਮਾਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ; ਪਾਰਟੀ, ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਸਾਰਾ ਢਾਂਚਾ ਟੁੱਟ ਭੱਜ ਗਿਆ ਸੀ ਇਹ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਬਚੇ ਖੁਚੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸ਼ਨ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ ਗਿਆ। {{gap}}ਕੁਝ ਵਿਚਾਰਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤਾਂ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਦੀ ਐਨੀ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਮੁੜ ਬਹਾਲੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ ਇੱਕ ਕਾਰਣ ਬਣਿਆ। ਯਾਨੀ ਜਿਸ ਆਸ਼ੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਵਾਪਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਈ ਹੋਇਆ। ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਸਰਸ਼ਾਹ ਜਮਾਤ ਕਮਜੋਰ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਹੋਰ ਮਜਬੂਤ ਹੋ ਗਈ। ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸੱਤਾ ਖੋਹ ਲਈ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ ਦੌਰਾਨ ਬਦਸਲੂਕੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹ ਜਦ ਮੁੜ ਬਹਾਲ ਹੋਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨੋਮਨੀ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮੁੜ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰਨ ਦੇਣਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਤਾ ਉੱਤੇ ਪਕੜ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਜਬੂਤ ਕਰ ਲਈ ਤਾਂ ਜੋ ਦੁਬਾਰਾ ਕੋਈ ਭੜਕੀਆਂ ਭੀੜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨਾ ਬਣਾ ਲੈਣ। {{gap}}ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਤੀਕ ਇਸ ਦੁਬਿਧਾ-ਜਨਕ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਹੱਲ<noinclude>{{right|'''ਮਾਓ ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ /113'''}}</noinclude> ssfrcaie91tq0nagdollq5mw3aovnxm 221087 221086 2026-06-12T11:38:00Z Satdeep Gill 13 221087 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sonia Atwal" /></noinclude>''ਸਮਾਜਿਕ ਅਭਿਆਸ (ਪਦਾਰਥਕ ਪੈਦਾਵਾਰ; ਜਮਾਤੀ ਘੋਲ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਜਰਬੇ) ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅੰਦਰ ਅਨੁਮਾਨੇ ਸਿੱਟੇ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ...... ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ-ਵਿਕਾਸੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।'' {{center|-0-}} {{gap}}ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੇ ਲਗਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਜਿਆ ਜਾਵੇ ਜੋ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭਾਂ, ਵਖਰੇਵਿਆਂ, ਸਾੜਿਆਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪਣੀ ਤਰੱਕੀ ਦੇਖਦਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਹਜਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਪਦਾਰਥਕ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਨਸਾਨ ਦੀਆਂ ਜੋ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ ਵਰਗੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇੱਕ ਦੋ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਤਬਦੀਲੀ ਇੱਕ ਸਹਿਜ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਇਨਕਲਾਬਾਂ ਵਾਂਗ ਝਟਕੇ ਦੇ ਕੇ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਮੁਰਗੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਆਂਡੇ ਇਕੋ ਦਮ ਨਹੀਂ ਕੱਢੇ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ ਦੌਰਾਨ ਮੁਰਗੀ ਮਾਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ; ਪਾਰਟੀ, ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਸਾਰਾ ਢਾਂਚਾ ਟੁੱਟ ਭੱਜ ਗਿਆ ਸੀ ਇਹ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਬਚੇ ਖੁਚੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸ਼ਨ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ ਗਿਆ। {{gap}}ਕੁਝ ਵਿਚਾਰਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤਾਂ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਦੀ ਐਨੀ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਮੁੜ ਬਹਾਲੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ ਇੱਕ ਕਾਰਣ ਬਣਿਆ। ਯਾਨੀ ਜਿਸ ਆਸ਼ੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਵਾਪਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਈ ਹੋਇਆ। ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਸਰਸ਼ਾਹ ਜਮਾਤ ਕਮਜੋਰ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਹੋਰ ਮਜਬੂਤ ਹੋ ਗਈ। ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸੱਤਾ ਖੋਹ ਲਈ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ ਦੌਰਾਨ ਬਦਸਲੂਕੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹ ਜਦ ਮੁੜ ਬਹਾਲ ਹੋਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨੋਮਨੀ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮੁੜ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰਨ ਦੇਣਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਤਾ ਉੱਤੇ ਪਕੜ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਜਬੂਤ ਕਰ ਲਈ ਤਾਂ ਜੋ ਦੁਬਾਰਾ ਕੋਈ ਭੜਕੀਆਂ ਭੀੜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨਾ ਬਣਾ ਲੈਣ। {{gap}}'''ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਤੀਕ ਇਸ ਦੁਬਿਧਾ-ਜਨਕ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਹੱਲ'''<noinclude>{{right|'''ਮਾਓ ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ /113'''}}</noinclude> t3t00hvsw7auqlcnwteu1l87yawusu6 250 57426 221088 187958 2026-06-12T11:38:19Z Satdeep Gill 13 221088 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sonia Atwal" /></noinclude>'''ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਿਆ ਕਿ ਜੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਲਾਹਾ ਲੈਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਸਹੂਲਤਾਂ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਖੋਹ ਕੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਗੜਬੜ੍ਹਚੌਥ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਭੀੜ ਆਪਮੁਹਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ ਦੌਰਾਨ ਹੋਇਆ।''' {{gap}}ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਮਸਲਾ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਵਿਚਲੇ ਫਰਕਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਫਰਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਦੌਰਾਨ ਮਿਲੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚਲੇ ਫਰਕ ਕਾਰਣ ਹਨ। ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠਲੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਾਲੇ ਸਿਧਾਂਤ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਜੋਰ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਮਨੁੱਖੀ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫਰਕਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਇੱਕ ਕਾਰਣ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜਦ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਰਸੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਜੀਨਜ਼ ਉੱਤੇ ਵੱਧ ਜੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਜਦ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਮਿਲੇਗਾ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਜੀਨਜ਼ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪਵੇਗਾ। ਜੇ ਇਸ ਮਗਰਲੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹੀ ਵੀ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਤਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਤਦ ਹੀ ਵਾਪਰੇਗਾ ਜੇ ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਠੀਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਮਿਲਦਾ ਰਹੇ। ਪਰ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ ਦੌਰਾਨ ਮਾਓ ਵਰਗੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਆਗੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਵਖਰੇਵੇਂ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਅਸਲ ਹਾਲਤਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਾ ਖਾਂਦੇ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਇਹ ਯਤਨ ਅਸਫਲ ਹੋਣੇ ਹੀ ਸਨ। {{center|---}} {{nop}}<noinclude>{{dhr|15em}} {{left|'''ਮਾਓ ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ /114'''}}</noinclude> 2keofwiatkzl0ngq825hfluaunsdo8v 250 57427 221089 184046 2026-06-12T11:38:46Z Satdeep Gill 13 221089 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sonia Atwal" /></noinclude>{{center|{{x-larger|'''ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਾਲ'''}}}} {{gap}}ਮਾਓ ਚਾਹੇ ਸਰੀਰਕ ਪੱਖੋਂ ਬਹੁਤ ਮਜਬੂਤ ਸੀ ਅਤੇ 1966 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ 72 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਯਾਂਗਸੀ ਦਰਿਆ ਤੈਰ ਕੇ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਆਖਰ ਵਧਦੀ ਉਮਰ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸਿਹਤ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਪਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੂਜਾ ਉਹ ਵੀ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਣੇ ਬੁੜ੍ਹਿਆਂ ਵਾਂਗ ਡਾਕਟਰਾਂ ਤੋਂ ਦਵਾਈ ਬੂਟੀ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰਖਦਾ ਸੀ। 1969-70 ਦੀ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਠੰਢ ਪਈ ਪਰ ਮਾਓ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀਟਰ ਲੁਆਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਖਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਵੱਧ ਕਸਰਤ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਪਰ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਕਾਰਣ ਠੰਢ ਲੱਗ ਗਈ, ਕੁਝ ਫੇਫੜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਮਜੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਦਮੇ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਨਾਲ ਨਮੂਨੀਆ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਲਾਜ ਨੇ ਠੀਕ ਤਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਸਿਹਤ ਕਾਫੀ ਕਮਜੋਰ ਹੋ ਗਈ। ਬਿਮਾਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਗ ਲੈਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਲਿਨ ਪਿਆਓ ਨਾਲ ਭੇੜ ਦੌਰਾਨ ਫਿਰ ਕਾਫੀ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਰਹਿਣਾ ਪਿਆ, ਵੱਡਾ ਮਸਲਾ ਸੀ ਸੋ ਮਾਨਸਿਕ ਤਨਾਓ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਆਰਾਮ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਭ ਕਾਸੇ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਸਿਹਤ ਵਿਗੜਣ ਲੱਗੀ। 1971 ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਦਿਲ ਵੀ ਘੱਟ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮਾਓ ਨੇ ਦਵਾਈ ਲੈਣ ਤੋਂ ਫਿਰ ਘੌਲ ਕਰੀ ਰੱਖੀ ਪਰ 21 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨਿਕਸਨ ਨੇ ਚੀਨ ਦੇ ਦੌਰੇ ’ਤੇ ਆਉਣਾ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਡਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੌਕਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੱਕ ਠੀਕ ਹੋਣਾ ਜਰੂਰੀ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਦਵਾਈ ਲੈਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। 1973 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਹਤ ਜਿਆਦਾ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਲੱਗੀ, ਸਾਹ ਔਖਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਦਿੱਕਤ ਆਉਂਦੀ ਸੀ, ਨਿਗ੍ਹਾ ਕਮਜੋਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਪਾਰਕਿੰਨਸਨ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਣ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਘਟ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪੜ੍ਹਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਣ ਮਾਓ ਹੁਣ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਦੇਣ ਲੱਗ<noinclude>{{right|'''ਮਾਓ ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ /115'''}}</noinclude> enntfm693k4xb4jr4kx6l6hbivy8y7s 250 57428 221090 187964 2026-06-12T11:39:04Z Satdeep Gill 13 221090 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sonia Atwal" /></noinclude>ਪਿਆ ਸੀ, ਖਾਸ ਕਰ ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟ ਵਾਲੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਸਨ (ਮਾਓ ਦੀ ਸਿਹਤ ਸਬੰਧੀ ਇਹ ਵੇਰਵੇ ਰੇਬੇਕਾ ਈ. ਕਾਰਲ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਮਾਓ ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ ਐਂਡ ਚਾਈਨਾ' ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ) ਉਕਤ ਲੇਖਕਾ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਸਿਹਤ ਵਿਗੜਣ ਕਾਰਣ ਚਾਹੇ ਸਰੀਰ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਓ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਪੱਖੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਹੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਬਰਕਰਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਾਰਟੀ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਮਾਓ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੁਖੀ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਆਖਰੀ ਮੁਲਾਕਾਤ 27 ਮਈ 1976 ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਜ਼ੁਲਫ਼ਕਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ ਨਾਲ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਜਾਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਓ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਸੰਸਕ ਸੀ। {{gap}}1976 ਦਾ ਸਾਲ, ਚੀਨੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚੋਂ ਚਲੇ ਜਾਣ ਦਾ ਸਾਲ ਸੀ। ਜਨਵਰੀ ਵਿੱਚ ਚਾਓ ਐਨ ਲਾਈ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਚਾਓ ਐਨ-ਲਾਈ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵਾਸਤਵਿਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਅਨੂਠੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਸੀ। ਜਦ ਪਾਰਟੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਜੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਿਸਟਮ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦੀ ਤਾਂ ਇਹ ਚਾਓ ਐਨ-ਲਾਈ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਮੁੜ ਲੀਹ 'ਤੇ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ। ਜੁਲਾਈ 1976 ਵਿੱਚ ਮਾਓ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਲੇ ਜੋੜੀਦਾਰ ਅਤੇ ਲਾਲ ਫੌਜ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮਾਰਸ਼ਲ ਜ਼ੂ ਤੇਹ ਦਾ ਵੀ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਵਿਰੋਧੀ ਰਹੇ ਚਿਆਂਗ ਕਾਈ ਸ਼ੇਕ ਦਾ ਵੀ ਤਾਇਵਾਨ ਵਿੱਚ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। .......... ਅਤੇ ਇਸੇ 1976 ਦੇ 9 ਸਤੰਬਰ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਚੀਨ ਦੇ ਰੇਡੀਓ ਨੇ ਖ਼ਬਰ ਨਸ਼ਰ ਕੀਤੀ– ‘ਚੇਅਰਮੈਨ ਮਾਓ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਗਏ ਹਨ’। ਇਹ ਸੱਤ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਇੱਕ ਯੁੱਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਸਰ, ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਸਿਰਫ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਬਲਕਿ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਸੀ। {{larger|{{center|'''***'''}}}} {{nop}}<noinclude>{{dhr|10em}} {{left|'''ਮਾਓ ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ /116'''}}</noinclude> eg1212wa8j9humkcuz79s0l96l05kb9 250 57429 221091 184048 2026-06-12T11:39:31Z Satdeep Gill 13 221091 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sonia Atwal" /></noinclude>{{center|{{x-larger|'''ਮਾਓ ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ'''}}}} {{gap}}ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚੋਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਅਕਸਰ ਉਸ ਦੇ ਸਮੂਹਿਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਆਗੂ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਜਾਣਨਾ ਅਤੇ ਬਿਆਨਣਾ ਸਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਬਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਦਿਲਚਸਪੀਆਂ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਬੰਧਾਂ, ਆਦਤਾਂ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਬੇਲੋੜੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਜੋ ਵਪਾਰਕ ਮੀਡੀਆ ਹੈ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਵੱਧ ਮਹੱਤਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ, ਬੱਚਿਆਂ ਬਾਰੇ, ਦੋਸਤੀਆਂ ਖਾਸ ਕਰ ਜੇ ਉਹ ਉਲਟ ਲਿੰਗ ਨਾਲ ਹੋਣ, ਆਦਿ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਨਸਨੀਖੇਜ਼ ਅਤੇ ਦਿਲਚਸਪ ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਓ ਵਰਗੀ ਵੱਡੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਭੈਣ ਭਾਈ, ਧੀਆਂ ਪੁੱਤਰ ਕੌਣ ਸਨ, ਕੀ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਮਾਓ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਬਾਰੇ ਪੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਮਾਓ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਸਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਮਾਓ ਦੇ ਦੋਹਵੇਂ ਛੋਟੇ ਭਰਾ, ਪਤਨੀ, ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਮਾਓ ਦੇ ਚਾਚੇ ਦੀ ਲੜਕੀ ਵੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਾਓ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਬੱਚੇ ਘਰੇਲੂ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਵਿਛੜ ਗਏ ਜਾਂ ਰੁਲ ਕੇ ਮਰ ਗਏ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਆਖਰੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਮਾਓ ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਜੀਵਨੀਆਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰੈਸ ਵਿੱਚ ਮਾਓ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਨਸਨੀਖੇਜ ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਕੇ ਇਥੇ ਮਾਓ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। {{gap}}ਮਾਓ ਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਬਾਰੇ ਦੂਸਰੇ ਚੈਪਟਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਮਾਓ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ 7 ਬੱਚੇ (5 ਲੜਕੇ ਅਤੇ 2 ਲੜਕੀਆਂ) ਹੋਏ ਪਰ<noinclude>{{right|'''ਮਾਓ ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ /117'''}}</noinclude> 985ve5jx0wm8a7sgs4krtrs6c4ftx1s 250 57434 221092 184092 2026-06-12T11:41:03Z Satdeep Gill 13 221092 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sonia Atwal" /></noinclude>ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਕਾਰਕੁੰਨ ਨੇ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਥੇ ਪੜ੍ਹਨ ਲਾ ਦਿੱਤੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੋਵੀਅਤ ਰੂਸ ਵਿਖੇ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਰੂਸ ਦੀ ਲਾਲ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਏ। ਐਨੀਇੰਗ ਨੇ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੇ ਅਫਸਰ ਵਜੋਂ ਪੋਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨਾਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। 1947 ਵਿੱਚ ਉਹ ਚੀਨ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 1949 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਲੀਊ ਸੌਂਗਲਿਨ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਲਈ। ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੀਵਨ ਲੰਮਾ ਨਾ ਚੱਲਿਆ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਹੀ ਉਹ ਕੋਰੀਆ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਜਨਰਲ ਪੈਂਗ ਤੇ-ਹੂਈ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਕੋਰੀਆ ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ 24 ਨਵੰਬਰ 1950 ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਬੰਬਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਇੱਕ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। {{gap}}ਐਨੀਇੰਗ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਲੀਊ ਸੌਂਗਲਿਨ 1955 ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਮਾਸਕੋ ਚਲੀ ਗਈ ਜਿਥੋਂ ਉਸ ਨੇ ਗਣਿਤ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਚੀਨੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗੀ ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੇ ਫੌਜ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਅਫ਼ਸਰ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਲਈ। {{gap}}ਜਦ ਲੀਊ ਸੌਂਗਲਿਨ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਮਾਓ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਇੱਕ ਖ਼ਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਲੀਊ ਨੂੰ ਚੀਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਨਸੀਹਤ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮਾਓ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਣ ਬਾਪ ਵਾਲਾ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੋਹ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।- ''ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਬੱਚੇ,'' {{gap}}''ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਪੱਤਰ ਮਿਲ ਗਏ ਹਨ। ਮੈਂ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖੇਂਗੀ ਤਾਂ ਜੋ ਬਿਮਾਰੀ ਵਗੈਰਾ ਦੂਰ ਰਹਿ ਸਕੇ ਅਤੇ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ ਸਕੇਂ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਠੀਕ ਠਾਕ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਫਿਕਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦਾ ਉਭਾਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਸਾਡੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ? ਤੈਨੂੰ ਕੁਝ ਅਖ਼ਬਾਰ ਜਰੂਰ ਹਾਸਲ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਤੂੰ ਚੀਨ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਰਹੇਂ। ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਨਾ ਜਾਵੀਂ।'' ''ਮੇਰੀਆਂ ਸ਼ੁਭ ਇਛਾਵਾਂ'' {{gap}}(ਇਹ ਖ਼ਤ 14 ਫਰਵਰੀ 1956 ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਐਮ.ਈ. ਸ਼ਾਰਪੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅਰਮੌਂਕ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਵੱਲੋਂ ਛਾਪੀ ਗਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੁਸਤਕ The Writings of Mao Zedong 1949-1976 Vol.11 ਵਿੱਚ ਸਫਾ 23 ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ) {{gap}}'''ਮਾਓ ਐਨਕਿੰਗ''' ਮਾਓ ਜ਼ੇ ਤੁੰਗ ਅਤੇ ਯਾਂਗ ਕਾਈ ਹੂਈ ਦਾ ਦੂਸਰਾ<noinclude>{{left|'''ਮਾਓ ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ /122'''}}</noinclude> sg2iodyip4pvqbus37idf59qc7olx7d 221093 221092 2026-06-12T11:41:27Z Satdeep Gill 13 221093 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sonia Atwal" /></noinclude>ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਕਾਰਕੁੰਨ ਨੇ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਥੇ ਪੜ੍ਹਨ ਲਾ ਦਿੱਤੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੋਵੀਅਤ ਰੂਸ ਵਿਖੇ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਰੂਸ ਦੀ ਲਾਲ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਏ। ਐਨੀਇੰਗ ਨੇ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੇ ਅਫਸਰ ਵਜੋਂ ਪੋਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨਾਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। 1947 ਵਿੱਚ ਉਹ ਚੀਨ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 1949 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਲੀਊ ਸੌਂਗਲਿਨ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਲਈ। ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੀਵਨ ਲੰਮਾ ਨਾ ਚੱਲਿਆ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਹੀ ਉਹ ਕੋਰੀਆ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਜਨਰਲ ਪੈਂਗ ਤੇ-ਹੂਈ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਕੋਰੀਆ ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ 24 ਨਵੰਬਰ 1950 ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਬੰਬਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਇੱਕ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। {{gap}}ਐਨੀਇੰਗ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਲੀਊ ਸੌਂਗਲਿਨ 1955 ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਮਾਸਕੋ ਚਲੀ ਗਈ ਜਿਥੋਂ ਉਸ ਨੇ ਗਣਿਤ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਚੀਨੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗੀ ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੇ ਫੌਜ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਅਫ਼ਸਰ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਲਈ। {{gap}}ਜਦ ਲੀਊ ਸੌਂਗਲਿਨ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਮਾਓ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਇੱਕ ਖ਼ਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਲੀਊ ਨੂੰ ਚੀਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਨਸੀਹਤ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮਾਓ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਣ ਬਾਪ ਵਾਲਾ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੋਹ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।- ''ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਬੱਚੇ,'' {{gap}}''ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਪੱਤਰ ਮਿਲ ਗਏ ਹਨ। ਮੈਂ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖੇਂਗੀ ਤਾਂ ਜੋ ਬਿਮਾਰੀ ਵਗੈਰਾ ਦੂਰ ਰਹਿ ਸਕੇ ਅਤੇ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ ਸਕੇਂ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਠੀਕ ਠਾਕ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਫਿਕਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦਾ ਉਭਾਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਸਾਡੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ? ਤੈਨੂੰ ਕੁਝ ਅਖ਼ਬਾਰ ਜਰੂਰ ਹਾਸਲ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਤੂੰ ਚੀਨ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਰਹੇਂ। ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਨਾ ਜਾਵੀਂ।'' ''ਮੇਰੀਆਂ ਸ਼ੁਭ ਇਛਾਵਾਂ'' {{gap}}(ਇਹ ਖ਼ਤ 14 ਫਰਵਰੀ 1956 ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਐਮ.ਈ. ਸ਼ਾਰਪੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅਰਮੌਂਕ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਵੱਲੋਂ ਛਾਪੀ ਗਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੁਸਤਕ The Writings of Mao Zedong 1949-1976 Vol.II ਵਿੱਚ ਸਫਾ 23 ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ) {{gap}}'''ਮਾਓ ਐਨਕਿੰਗ''' ਮਾਓ ਜ਼ੇ ਤੁੰਗ ਅਤੇ ਯਾਂਗ ਕਾਈ ਹੂਈ ਦਾ ਦੂਸਰਾ<noinclude>{{left|'''ਮਾਓ ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ /122'''}}</noinclude> ttadwwaunhx933heyztxs59clyhcoxf 250 57436 221094 187967 2026-06-12T11:41:55Z Satdeep Gill 13 221094 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sonia Atwal" /></noinclude>ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੀ ਕੌਮੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। ਬੌਧਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਸਰਗਰਮ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਾਓ ਬਾਰੇ ਲਿਖੀ ਪੁਸਤਕ- ਬਾਬਾ ਮਾਓ ਜ਼ੇਤੁੰਗ 2003 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਮਾਓ ਜ਼ੇ ਤੁੰਗ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਸੰਸਕ ਹੈ ਪਰ 2013 ਵਿੱਚ ਮਾਓ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੇ ਦਾਦੇ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਅਸਲ ਇਨਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਕੇ ਹੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਫਿਰ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣਗੇ। ਮੇਰੇ ਬਾਬੇ ਦੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ 37 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਇਮ ਹੈ। (ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ਼ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਮੈਲਕਮ ਮੂਰ ਦੀ 7 ਮਾਰਚ 2013 ਨੂੰ ਬੀਜ਼ਿੰਗ ਤੋਂ ਭੇਜੀ ਰਿਪੋਰਟ) {{gap}}ਮਾਓ ਜ਼ੇ ਤੁੰਗ ਦਾ ਭਤੀਜਾ '''ਮਾਓ ਯੂਆਨਸ਼ਿਨ''' ਇਨਕਲਾਬੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਮਾਓ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਮਾਓ ਜ਼ੇਮਿਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਜ਼ੇਮਿਨ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਵੱਲੋਂ ਮੁੜ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਯੂਆਨਸ਼ਿਨ ਮਾਓ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਮਾਓ ਜ਼ੇਤੁੰਗ ਦਾ ਖਾਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ਪਾਤਰ ਸੀ। ਮਾਓ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਦ ਮਾਓ ਜਿਆਦਾ ਬਿਮਾਰ ਸੀ ਤਾਂ ਯੂਆਨਸ਼ਿਨ ਹੀ ਮਾਓ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਵਿਚਕਾਰ ਮੁੱਖ ਕੜੀ ਸੀ। ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੁੱਖ ਆਗੂਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸੀ। ਮਾਓ ਦੇ ਦਿਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਗੈਂਗ ਆਫ਼ ਫੋਰ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਅਤਿ ਖੱਬੇ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਅਹਿਮ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 17 ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਸਜਾ ਭੁਗਤ ਕੇ ਇਹ 1993 ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ੰਘਾਈ ਦੇ ਇੱਕ ਸਨਅਤੀ ਅਦਾਰੇ ਵਿੱਚ ਤਕਨੀਸ਼ੀਅਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਜਿਥੋਂ ਇਹ 2001 ਵਿੱਚ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਇਆ। 2013 ਵਿੱਚ ਹੁਨਾਨ ਵਿਖੇ ਮਾਓ ਜ਼ੇਤੁੰਗ ਦੇ 120 ਵੇਂ ਜਨਮ ਦਿਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ। {{larger|{{center|'''***'''}}}} {{nop}}<noinclude>{{dhr|5em}} {{left|'''ਮਾਓ ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ /124'''}}</noinclude> 6rd9tdzu5rgmu7gxoh6uf1jzndarkc9 221095 221094 2026-06-12T11:42:24Z Satdeep Gill 13 221095 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sonia Atwal" /></noinclude>ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੀ ਕੌਮੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। ਬੌਧਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਸਰਗਰਮ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਾਓ ਬਾਰੇ ਲਿਖੀ ਪੁਸਤਕ- ਬਾਬਾ ਮਾਓ ਜ਼ੇਤੁੰਗ 2003 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਮਾਓ ਜ਼ੇ ਤੁੰਗ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਸੰਸਕ ਹੈ ਪਰ 2013 ਵਿੱਚ ਮਾਓ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੇ ਦਾਦੇ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਅਸਲ ਇਨਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਕੇ ਹੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਫਿਰ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣਗੇ। ਮੇਰੇ ਬਾਬੇ ਦੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ 37 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਇਮ ਹੈ। ''(ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ਼ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਮੈਲਕਮ ਮੂਰ ਦੀ 7 ਮਾਰਚ 2013 ਨੂੰ ਬੀਜ਼ਿੰਗ ਤੋਂ ਭੇਜੀ ਰਿਪੋਰਟ)'' {{gap}}ਮਾਓ ਜ਼ੇ ਤੁੰਗ ਦਾ ਭਤੀਜਾ '''ਮਾਓ ਯੂਆਨਸ਼ਿਨ''' ਇਨਕਲਾਬੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਮਾਓ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਮਾਓ ਜ਼ੇਮਿਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਜ਼ੇਮਿਨ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਵੱਲੋਂ ਮੁੜ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਯੂਆਨਸ਼ਿਨ ਮਾਓ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਮਾਓ ਜ਼ੇਤੁੰਗ ਦਾ ਖਾਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ਪਾਤਰ ਸੀ। ਮਾਓ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਦ ਮਾਓ ਜਿਆਦਾ ਬਿਮਾਰ ਸੀ ਤਾਂ ਯੂਆਨਸ਼ਿਨ ਹੀ ਮਾਓ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਵਿਚਕਾਰ ਮੁੱਖ ਕੜੀ ਸੀ। ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੁੱਖ ਆਗੂਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸੀ। ਮਾਓ ਦੇ ਦਿਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਗੈਂਗ ਆਫ਼ ਫੋਰ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਅਤਿ ਖੱਬੇ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਅਹਿਮ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 17 ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਸਜਾ ਭੁਗਤ ਕੇ ਇਹ 1993 ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ੰਘਾਈ ਦੇ ਇੱਕ ਸਨਅਤੀ ਅਦਾਰੇ ਵਿੱਚ ਤਕਨੀਸ਼ੀਅਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਜਿਥੋਂ ਇਹ 2001 ਵਿੱਚ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਇਆ। 2013 ਵਿੱਚ ਹੁਨਾਨ ਵਿਖੇ ਮਾਓ ਜ਼ੇਤੁੰਗ ਦੇ 120 ਵੇਂ ਜਨਮ ਦਿਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ। {{larger|{{center|'''***'''}}}} {{nop}}<noinclude>{{dhr|5em}} {{left|'''ਮਾਓ ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ /124'''}}</noinclude> j3tuzdx917nfz5pp5a0tf2ovqvq410q 250 57437 221096 184098 2026-06-12T11:43:11Z Satdeep Gill 13 221096 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sonia Atwal" /></noinclude>{{center|{{x-larger|'''ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਤਪੂਰਨ ਵਿਅਕਤੀਆਂ, ਨਾਵਾਂ, ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ'''}}}} '''1. ਡਾ. ਸੁਨ ਯੱਤ-ਸੇਨ (1866-1925)''' - ਡਾ. ਸੁਨ ਯੱਤ-ਸੇਨ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਚੀਨ ਦਾ ਪਿਤਾਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ 1911 ਦੇ ਜ਼ਿਨਹੂਈ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਗੂ ਸੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਬਣੇ ਚੀਨੀ ਗਣਰਾਜ ਦਾ ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਿਆ ਪਰ ਢਾਈ ਕੁ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਸੱਤਾ ਯੂਆਨ ਸ਼ੀ-ਕਾਈ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣੀ ਪਈ ਕਿਉਂਕਿ ਫੌਜ ਯੂਆਨ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਡਾ. ਸੇਨ ਚੀਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜਮਹੂਰੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਦੇਸ਼ ਬਨਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਦ ਕਿ ਯੂਆਨ ਸ਼ੀਕਾਈ ਖ਼ੁਦ ਚੀਨ ਦਾ ਨਵਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਮਸਲੇ 'ਤੇ ਡਾ. ਸੇਨ ਨੇ ਯੂਆਨ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਵੀ ਲਈ ਪਰ ਹਾਰ ਜਾਣ ਕਾਰਣ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਪਨਾਹ ਲੈਣੀ ਪਈ। ਯੂਆਨ ਸ਼ੀਕਾਈ ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਅਦ ਡਾ. ਸੇਨ ਚੀਨ ਪਰਤ ਆਇਆ, ਕੌਮਿਨਤਾਂਗ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਚੀਨ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਜੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਕਬਜੇ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਇੱਕ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਚੀਨ ਬਨਾਉਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਪਰ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਹੀ 12 ਮਾਰਚ 1925 ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। '''2. ਯੂਆਨ ਸ਼ੀਕਾਈ (1859-1916)''' - ਯੁਆਨ ਸ਼ੀਕਾਈ ਚੀਨ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤਵਰ ਜਰਨੈਲ ਸੀ। 1911 ਵਿੱਚ ਜਦ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਬਗਾਵਤ ਉੱਠੀ ਤਾਂ ਉਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਲੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਡਾ. ਸੇਨ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਇਹ ਵਾਅਦਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਗੱਦੀਉਂ ਲਾਹੁਣ ਵਿੱਚ ਬਾਗੀਆਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਚੀਨੀ ਗਣਰਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਪਾਸਾ ਪਲਟਣ ਨਾਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪੱਖੀ ਫੌਜਾਂ ਹਾਰ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਵਾਅਦੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਮਾਰਚ 1912 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਚੀਨ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਲੋਕਰਾਜੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਚੀ<noinclude>{{right|'''ਮਾਓ ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ /125'''}}</noinclude> jq4nm5bi82bmh19nlg3txgokqdd7zyr 250 57438 221097 184102 2026-06-12T11:47:04Z Satdeep Gill 13 221097 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sonia Atwal" /></noinclude>ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੋ ਉਸ ਨੇ ਡਾ. ਸੁਨ ਯੱਤ-ਸੇਨ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਕੌਮੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਨੂੰ ਅਣਗੌਲਿਆਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚੀਨ ਦਾ ਨਵਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਵਿਰੋਧ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਕਦਮ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਜੂਨ 1916 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। '''3. ਚਿਆਂਗ ਕਾਈ ਸ਼ੇਕ (1887-1975)''' - ਚਿਆਂਗ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਸੁਨ ਯੱਤ-ਸੇਨ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕੌਮਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਕੌਮਿਨਤਾਂਗ ਦੀ ਮਿਲਟਰੀ ਅਕੈਡਮੀ ਦਾ ਮੁਖੀ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਰੁਚੀਆਂ ਅਤੇ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਨੂੰ ਸਖਤ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦਾ ਸੀ। 1925 ਵਿੱਚ ਡਾ. ਸੁਨ ਯੱਤ-ਸੇਨ ਦੇ ਦਿਹਾਂਤ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਕੌਮਿਨਤਾਂਗ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕੌਮਿਨਤਾਂਗ ਵਿਚੋਂ ਖੱਬੇਪੱਖੀਆਂ ਦਾ ਸਫਾਇਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1927 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੰਘਾਈ ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਉਪਰੰਤ ਚਿਆਂਗ ਕਾਈ-ਸ਼ੇਕ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿੱਧੀ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਜੋ 1949 ਵਿੱਚ ਚਿਆਂਗ ਦੀ ਹਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਾਪਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚੀਨ ਦੇ ਤਾਈਵਾਨ ਟਾਪੂ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚੀਨ ਦਾ ਅਸਲ ਸ਼ਾਸ਼ਕ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। '''4. ਚੈੱਨ ਤੂ-ਸੀਓ (1879-1942)''' - ਉਹ ਚੀਨੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਕੱਤਰ ਬਣਿਆ। 1925 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਰਟੀ ਅੰਦਰ ਉਸ ਦਾ ਮਾਓ ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਚੱਲ ਪਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਰਾਹ ਸਨਅਤੀ ਮਜਦੂਰ ਜਮਾਤ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਹਥਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਦਾ ਸੀ ਜਦ ਕਿ ਮਾਓ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਕੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰ ਵਿਚੋਂ ਲੜਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਲਾਈਨ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਮਾਓ ਦੀ ਲਾਈਨ ਸਹੀ ਸਾਬਤ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚੋਂ ਆਧਾਰ ਘਟਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 1927 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸਕੱਤਰੀ ਤੋਂ ਲਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਲਾਈਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਕਰਕੇ 1929 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚੋਂ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਟਰਾਟਸਕੀਵਾਦੀ ਬਣ ਗਿਆ ਪਰ ਚੀਨ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਉਹ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾ ਬਣਾ ਸਕਿਆ। '''5. ਲੀ ਤਾ-ਚਾਓ (1888-1927)''' - ਉਹ ਬੀਜ਼ਿੰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਅਨ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਵਜੋਂ ਮਾਓ ਨੇ ਵੀ ਕੁਝ<noinclude>{{left|'''ਮਾਓ ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ /126'''}}</noinclude> 90zqt9tmtg8tfx2icn68o6mrr4obg0j 250 57440 221098 187968 2026-06-12T11:47:47Z Satdeep Gill 13 221098 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Keshuseeker" /></noinclude>ਇਨਕਲਾਬ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਰੈੱਡਗਾਰਡਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1970 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜਾ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਜਦ ਡੈਂਗ ਜ਼ਿਆਓ ਪਿੰਗ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੈੱਗ ਤੇਹ-ਹੂਈ ਦਾ ਹੀ ਚੀਨੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਮਾਨ ਸਨਮਾਨ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। '''8.ਲਿਉ ਸ਼ਾਓ-ਚੀ (1898-1969)''' - ‘ਚੰਗੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਕਿਵੇਂ ਬਣੀਏ', ਵਰਗੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲਿਖਤ ਦਾ ਲੇਖਕ ਲਿਊ ਸ਼ਾਓ-ਚੀ ਚੀਨੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਆਗੂਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸੀ। ‘ਅਗਾਂਹ ਵੱਲ ਲੰਮੀ ਛਾਲ’ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਬਾਅਦ ਜਦ ਮਾਓ ਨੇ ਚੀਨ ਦੇ ਪ੍ਰੇਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਲਿਉ ਸ਼ਾਓ-ਚੀ ਚੀਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਜ਼ੀਡੈਂਟ ਬਣਿਆ। ਮਾਓ ਵੱਲੋਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੰਨਣ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਉਲਟ ਲਿਊ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਧਾਉਣ ਉਤੇ ਜੋਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਯਾਨੀ ਕਿ ਚੀਨੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਅੰਦਰ ਚੱਲੇ ਦੋ ਲੀਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਮਾਓ ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ ਦੀ ਲੀਹ ਦੇ ਉਲਟ ਖੜ੍ਹਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਕਾਰਣ ਜਦ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ ਦੌਰਾਨ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਰੈੱਡਗਾਰਡਾਂ ਦਾ ਜੋਰ ਪਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੋਂ ਲਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਅੰਦਰਲੇ ‘ਬੁਰਜੂਆ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ' ਅਤੇ ਸੋਧਵਾਦੀ ਆਗੂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। '''9. ਲਿਨ ਪਿਆਓ (1907-1971)''' - ਚੀਨ ਦਾ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਲਿਨ ਪਿਆਓ, ਮਾਓ ਦਾ ਬਹੁਤ ਨੇੜਲਾ ਸਾਥੀ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਮਾਓ ਦਾ ਵਾਰਿਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਨਕਲਾਬ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਲਾਲ ਫੌਜ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਵੱਜੋਂ ਬਹੁਤ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਦਿਖਾਈ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਪਦਾਰਥਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਿਆਸਤ ਨੂੰ ਸਿਰਮੌਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਮਾਓ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਮਰਥਕ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਮਾਓ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਜੋਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਚਰਚਿਤ ‘ਲਾਲ ਕਿਤਾਬ' ਮਾਓ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਟੂਕਾਂ ਚੁਣ ਕੇ ਉਸੇ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਚੀਨੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਇਸ ਸਿਆਸੀ ਘੋਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਸਰਗਰਮ ਰੋਲ ਕੀਤਾ ਪਰ 1970-71 ਵਿੱਚ ਮਾਓ ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰ ਮਾਓ ਦੀ ਪਤਨੀ ਚਿਆਂਗ ਚਿੰਗ ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਪਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਲਿਨ ਪਿਆਓ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਸੋ ਉਸ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ<noinclude>{{left|'''ਮਾਓ ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ /128'''}}</noinclude> loq85d1rcyff9mfe1293vu90qxq75gu 250 57441 221099 184106 2026-06-12T11:48:04Z Satdeep Gill 13 221099 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sonia Atwal" /></noinclude>ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ ਰਾਹੀਂ ਚੀਨ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਹ ਜਹਾਜ 13 ਸਤੰਬਰ 1971 ਨੂੰ ਮੰਗੋਲੀਆ ਉਪਰ ਹਾਦਸੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। '''10. ਡੈਂਗ ਜ਼ਿਆਓਪਿੰਗ (1904-1997)''' - ਡੈਂਗ ਜ਼ਿਆਓਪਿੰਗ ਚੀਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਾਓ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਂਇੰਦਗੀ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮਾਓ ਦੇ ਦਿਹਾਂਤ ਬਾਅਦ ਚੀਨ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਮੰਡੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵੱਲ ਮੋੜ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰੋਲ ਉਸ ਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਾਓ ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸਮਾਜ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਢਲਾਈ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੋਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਡੈਂਗ ਜ਼ਿਆਓਪਿੰਗ ਇਸ ਲਈ ਪਦਾਰਥਕ ਬਹੁਲਤਾ ਵਾਲੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਜਰੂਰੀ ਸਮਝਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਵੱਧ ਪੈਦਾਵਾਰ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਦਾਰਥਕ ਲਾਭ ਦੇਣ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ‘ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਕਿ ਬਿੱਲੀ ਕਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਚਿੱਟੀ, ਬੱਸ ਉਹ ਚੂਹੇ ਠੀਕ ਫੜ੍ਹਦੀ ਹੋਵੇ' ਯਾਨੀ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਹੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਿਚਾਰ ਰਖਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਉਹ ਪੈਦਾਵਾਰ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਕਥਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਕਿੰਨਾ ਘਟਾ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਮਾਓ ਦੀ ਸੋਚ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ ਦੌਰਾਨ ਦੋ ਵਾਰ ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੋਂ ਲਾਹਿਆ ਗਿਆ ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖਾਸ ਗੱਲ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਮੁੜ ਮੁੜ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਮਾਓ ਦੇ ਦਿਹਾਂਤ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਪਾਰਟੀ ਅੰਦਰਲੇ ਸਾਰੇ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਗੁੱਟਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾੜ ਕੇ 1978 ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਉੱਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜੀ ਦਾ ਮੋੜਾ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ। '''ਜੰਗੀ ਸਰਦਾਰ (Wariords)''' - 1911 ਵਿੱਚ ਜਦ ਮਾਂਚੂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸੱਤਾ ਸਮਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੀਨ ਦੀ ਕੋਈ ਕੇਂਦਰੀ ਸੱਤਾ ਨਾ ਰਹੀ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਜਾਂ ਜਰਨੈਲ ਰਹੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕਰਕੇ ਚੀਨ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਈ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਦੇ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿੰਨੇ ਇਲਾਕੇ ਉੱਤੇ ਕਾਬਜ ਸਨ ਉਹ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸਨ ਇਸ ਲਈ ਅਕਸਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗੀ<noinclude>{{right|'''ਮਾਓ ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ /129'''}}</noinclude> mz7kdd5uv9xdk9ndvdsz1nsxy22wrs8 250 57442 221100 187971 2026-06-12T11:48:28Z Satdeep Gill 13 221100 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sonia Atwal" /></noinclude>ਸਰਦਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣੀ ਜਨਤਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਜਾਂ ਅਧੀਨ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲੈਣਾ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਜੁਲਮਾਂ ਦੀ ਦਹਿਸ਼ਤ ਨਾਲ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਸਨ। '''ਵੂਹਾਨ ਬਗਾਵਤ ਅਤੇ ਜ਼ਿਨਹੂਈ ਇਨਕਲਾਬ''' - ਅਕਤੂਬਰ 1911 ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੇ ਵੂਹਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਬਗਾਵਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਜੋ ਚੀਨ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫੈਲ ਗਈ। ਡਾ. ਸੁਨ ਯੱਤ-ਸੇਨ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਯੂਆਨ ਸ਼ਿਕਾਈ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਫਰਵਰੀ 1912 ਵਿੱਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਛੱਡਣੀ ਪਈ ਅਤੇ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਖਤਮ ਹੋ ਕੇ ਚੀਨੀ ਗਣਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ। ਚੀਨੀ ਕੈਲੰਡਰ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਸ ਇਨਕਲਾਬ ਵਾਲੇ ਸਾਲ ਦਾ ਨਾਮ ਜ਼ਿਨਹੂਈ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਜ਼ਿਨਹੂਈ ਇਨਕਲਾਬ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। {{larger|{{center|'''***'''}}}} {{nop}}<noinclude>{{dhr|25em}} {{left|'''ਮਾਓ ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ /130'''}}</noinclude> 6lfmop93g3cripwvvwfx0muo0rgxzge 4 65444 221047 220120 2026-06-12T02:28:16Z Mulkh Singh 386 /* ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਲਾਇਬ੍ਰਰੇਰੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ */ 221047 wikitext text/x-wiki {{ਸੱਥ/ਹੈੱਡਰ}} __NEWSECTIONLINK__ <!-- Interwiki links --> [[mul:Scriptorium]] <!-- Interwiki links --> == Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 00:21, 8 ਮਾਰਚ 2025 (IST) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28307738 --> == Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon. Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 07:35, 4 ਅਪਰੈਲ 2025 (IST) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Invitation for the next South Asia Open Community Call (SAOCC) with a focus on WMF's Annual Plans (27th April, 2025) == Dear All, The [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call (SAOCC)]] is a monthly call where South Asian communities come together to participate, share community activities, receive important updates and ask questions in the moderated discussions. The next SAOCC is scheduled for 27th April, 6:00 PM-7:00 PM (1230-1330 UTC) and will have a section with representatives from WMF who will be sharing more about their [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Global Trends|Annual Plans]] for the next year, in addition to Open Community Updates. We request you all to please attend the call and you can find the joining details [https://meta.wikimedia.org/wiki/South_Asia_Open_Community_Call#27_April_2025 here]. Thank you! [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:55, 14 ਅਪਰੈਲ 2025 (IST) <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=28543211 --> == Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines ("UCoC EG") and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 06:05, 17 ਅਪਰੈਲ 2025 (IST) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- <section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 09:11, 29 ਅਪਰੈਲ 2025 (IST)</div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == <span lang="en" dir="ltr">Call for Candidates for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The results of voting on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter is [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|available on Meta-wiki]]. You may now [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|submit your candidacy to serve on the U4C]] through 29 May 2025 at 12:00 UTC. Information about [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|eligibility, process, and the timeline are on Meta-wiki]]. Voting on candidates will open on 1 June 2025 and run for two weeks, closing on 15 June 2025 at 12:00 UTC. If you have any questions, you can ask on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|the discussion page for the election]]. -- in cooperation with the U4C, </div><section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]])</bdi> 03:38, 16 ਮਈ 2025 (IST) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)'' Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 20:57, 22 ਮਈ 2025 (IST) </div> <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28768453 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection & Call for Questions</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, This year, the term of 2 (two) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats. The Elections Committee will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Governance Committee, composed of trustees who are not candidates in the 2025 community-and-affiliate-selected trustee selection process (Raju Narisetti, Shani Evenstein Sigalov, Lorenzo Losa, Kathy Collins, Victoria Doronina and Esra’a Al Shafei) [3], is tasked with providing Board oversight for the 2025 trustee selection process and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4]. Here are the key planned dates: * May 22 – June 5: Announcement (this communication) and call for questions period [6] * June 17 – July 1, 2025: Call for candidates * July 2025: If needed, affiliates vote to shortlist candidates if more than 10 apply [5] * August 2025: Campaign period * August – September 2025: Two-week community voting period * October – November 2025: Background check of selected candidates * Board’s Meeting in December 2025: New trustees seated Learn more about the 2025 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on this Meta-wiki page [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[link]]]. '''Call for Questions''' In each selection process, the community has the opportunity to submit questions for the Board of Trustees candidates to answer. The Election Committee selects questions from the list developed by the community for the candidates to answer. Candidates must answer all the required questions in the application in order to be eligible; otherwise their application will be disqualified. This year, the Election Committee will select 5 questions for the candidates to answer. The selected questions may be a combination of what’s been submitted from the community, if they’re alike or related. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[link]]] '''Election Volunteers''' Another way to be involved with the 2025 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this Meta-wiki page [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[link].]] Thank you! [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024 [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ [6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates Best regards, Victoria Doronina Board Liaison to the Elections Committee Governance Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 08:38, 28 ਮਈ 2025 (IST) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == Update from A2K team: May 2025 == Hello everyone, We’re happy to share that the ''Access to Knowledge'' (A2K) program has now formally become part of the '''Raj Reddy Centre for Technology and Society''' at '''IIIT-Hyderabad'''. Going forward, our work will continue under the name [[:m:IIITH-OKI|Open Knowledge Initiatives]]. The new team includes most members from the former A2K team, along with colleagues from IIIT-H already involved in Wikimedia and Open Knowledge work. Through this integration, our commitment to partnering with Indic Wikimedia communities, the GLAM sector, and broader open knowledge networks remains strong and ongoing. Learn more at our Team’s page on Meta-Wiki. We’ll also be hosting an open session during the upcoming [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call]] on 6 - 7 pm, and we look forward to connecting with you there. Thanks for your continued support! Thank you Pavan Santhosh, On behalf of the Open Knowledge Initiatives Team. <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=28543211 --> == 📣 Announcing the South Asia Newsletter – Get Involved! 🌏 == <div lang="en" dir="ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Hello Wikimedians of South Asia! 👋 We’re excited to launch the planning phase for the '''South Asia Newsletter''' – a bi-monthly, community-driven publication that brings news, updates, and original stories from across our vibrant region, to one page! We’re looking for passionate contributors to join us in shaping this initiative: * Editors/Reviewers – Craft and curate impactful content * Technical Contributors – Build and maintain templates, modules, and other magic on meta. * Community Representatives – Represent your Wikimedia Affiliate or community If you're excited to contribute and help build a strong regional voice, we’d love to have you on board! 👉 Express your interest though [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfhk4NIe3YwbX88SG5hJzcF3GjEeh5B1dMgKE3JGSFZ1vtrZw/viewform this link]. Please share this with your community members.. Let’s build this together! 💬 This message was sent with [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) by [[m:User:Gnoeee|Gnoeee]] ([[m:User_talk:Gnoeee|talk]]) at 21:12, 6 ਜੂਨ 2025 (IST) </div> <!-- Message sent by User:Gnoeee@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/South_Asia_Village_Pumps&oldid=25720607 --> == Vote now in the 2025 U4C Election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}} Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 04:31, 14 ਜੂਨ 2025 (IST) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28848819 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div> Hello all, The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position. This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3] Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election. Best regards, Abhishek Suryawanshi<br /> Chair of the Elections Committee On behalf of the Elections Committee and Governance Committee [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term. [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates<section end="announcement-content" /> </div> [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 23:14, 17 ਜੂਨ 2025 (IST) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28866958 --> == <span lang="en" dir="ltr">Sister Projects Task Force reviews Wikispore and Wikinews</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Dear Wikimedia Community, The [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee (CAC)]] of the Wikimedia Foundation Board of Trustees assigned [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|the Sister Projects Task Force (SPTF)]] to update and implement a procedure for assessing the lifecycle of Sister Projects – wiki [[m:Wikimedia projects|projects supported by Wikimedia Foundation (WMF)]]. A vision of relevant, accessible, and impactful free knowledge has always guided the Wikimedia Movement. As the ecosystem of Wikimedia projects continues to evolve, it is crucial that we periodically review existing projects to ensure they still align with our goals and community capacity. Despite their noble intent, some projects may no longer effectively serve their original purpose. '''Reviewing such projects is not about giving up – it's about responsible stewardship of shared resources'''. Volunteer time, staff support, infrastructure, and community attention are finite, and the non-technical costs tend to grow significantly as our ecosystem has entered a different age of the internet than the one we were founded in. Supporting inactive projects or projects that didn't meet our ambitions can unintentionally divert these resources from areas with more potential impact. Moreover, maintaining projects that no longer reflect the quality and reliability of the Wikimedia name stands for, involves a reputational risk. An abandoned or less reliable project affects trust in the Wikimedia movement. Lastly, '''failing to sunset or reimagine projects that are no longer working can make it much harder to start new ones'''. When the community feels bound to every past decision – no matter how outdated – we risk stagnation. A healthy ecosystem must allow for evolution, adaptation, and, when necessary, letting go. If we create the expectation that every project must exist indefinitely, we limit our ability to experiment and innovate. Because of this, SPTF reviewed two requests concerning the lifecycle of the Sister Projects to work through and demonstrate the review process. We chose Wikispore as a case study for a possible new Sister Project opening and Wikinews as a case study for a review of an existing project. Preliminary findings were discussed with the CAC, and a community consultation on both proposals was recommended. === Wikispore === The [[m:Wikispore|application to consider Wikispore]] was submitted in 2019. SPTF decided to review this request in more depth because rather than being concentrated on a specific topic, as most of the proposals for the new Sister Projects are, Wikispore has the potential to nurture multiple start-up Sister Projects. After careful consideration, the SPTF has decided '''not to recommend''' Wikispore as a Wikimedia Sister Project. Considering the current activity level, the current arrangement allows '''better flexibility''' and experimentation while WMF provides core infrastructural support. We acknowledge the initiative's potential and seek community input on what would constitute a sufficient level of activity and engagement to reconsider its status in the future. As part of the process, we shared the decision with the Wikispore community and invited one of its leaders, Pharos, to an SPTF meeting. Currently, we especially invite feedback on measurable criteria indicating the project's readiness, such as contributor numbers, content volume, and sustained community support. This would clarify the criteria sufficient for opening a new Sister Project, including possible future Wikispore re-application. However, the numbers will always be a guide because any number can be gamed. === Wikinews === We chose to review Wikinews among existing Sister Projects because it is the one for which we have observed the highest level of concern in multiple ways. Since the SPTF was convened in 2023, its members have asked for the community's opinions during conferences and community calls about Sister Projects that did not fulfil their promise in the Wikimedia movement.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf <nowiki>[1]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 <nowiki>[2]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[3]</nowiki>] Wikinews was the leading candidate for an evaluation because people from multiple language communities proposed it. Additionally, by most measures, it is the least active Sister Project, with the greatest drop in activity over the years. While the Language Committee routinely opens and closes language versions of the Sister Projects in small languages, there has never been a valid proposal to close Wikipedia in major languages or any project in English. This is not true for Wikinews, where there was a proposal to close English Wikinews, which gained some traction but did not result in any action[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews <nowiki>[4]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[5]</nowiki>, see section 5] as well as a draft proposal to close all languages of Wikinews[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? <nowiki>[6]</nowiki>]. [[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Initial metrics]] compiled by WMF staff also support the community's concerns about Wikinews. Based on this report, SPTF recommends a community reevaluation of Wikinews. We conclude that its current structure and activity levels are the lowest among the existing sister projects. SPTF also recommends pausing the opening of new language editions while the consultation runs. SPTF brings this analysis to a discussion and welcomes discussions of alternative outcomes, including potential restructuring efforts or integration with other Wikimedia initiatives. '''Options''' mentioned so far (which might be applied to just low-activity languages or all languages) include but are not limited to: *Restructure how Wikinews works and is linked to other current events efforts on the projects, *Merge the content of Wikinews into the relevant language Wikipedias, possibly in a new namespace, *Merge content into compatibly licensed external projects, *Archive Wikinews projects. Your insights and perspectives are invaluable in shaping the future of these projects. We encourage all interested community members to share their thoughts on the relevant discussion pages or through other designated feedback channels. === Feedback and next steps === We'd be grateful if you want to take part in a conversation on the future of these projects and the review process. We are setting up two different project pages: [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]] and [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]]. Please participate between 27 June 2025 and 27 July 2025, after which we will summarize the discussion to move forward. You can write in your own language. I will also host a community conversation 16th July Wednesday 11.00 UTC and 17th July Thursday 17.00 UTC (call links to follow shortly) and will be around at Wikimania for more discussions. <section end="message"/> </div> -- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 02:27, 28 ਜੂਨ 2025 (IST) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&oldid=28911188 --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone, ''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)'' The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikisource, including this Wikisource, during the '''week of August 25th'''. This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable. The three main features of this extension are: * '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki. * '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''. * '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions. '''Note''': The extension comes with a new user right called '''"Event Organizer"''', which will be managed by administrators on this Wikisource. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment. The extension is already live on several wikis, including '''all Wikipedia, Meta, Wikidata''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]]) If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout. Thank you! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 21:10, 31 ਜੁਲਾਈ 2025 (IST)</bdi> <!-- Message sent by User:Udehb-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/MM_target_Wikisource&oldid=29066664 --> == Call for Expression of Interest – Advanced Train the Trainer 2025 (ATTT) == ''Sorry for writing in English. Please feel free to translate it into your language.'' The [[:m:IIITH-OKI|Open Knowledge Initiatives]] (OKI) team at IIIT-Hyderabad is organising [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025|Advanced Train the Trainer (ATTT) 2025]], tentatively in the second week of October 2025 at IIIT-Hyderabad. The program is for experienced Wikimedians who have attended TTT earlier and wish to deepen their leadership, thematic expertise, and practical skills. It will run in parallel [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025/Tracks|tracks]]: * ''' Evaluation, Impact, and Data Storytelling''' – Measure, analyse, and communicate the impact of Wikimedia initiatives. * '''Project Design Challenge''' – Develop a 3-month project with mentoring and planning tools. Info about the event: * Deadline: 20 August 2025 * Apply here: [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025/Expression of Interest|Expression of Interest form]] If you cannot apply directly on Meta, email your proposal (following the Meta template) with a valid reason to nitesh@research.iiit.ac.in. — Open Knowledge Initiatives Team, IIIT-Hyderabad [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 23:30, 14 ਅਗਸਤ 2025 (IST) <!-- Message sent by User:Nitesh (OKI)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 --> == Expression of Interest Extended: Advanced Train the Trainer 2025 == Dear all, We are pleased to inform you that the deadline to submit your Expression of Interest has been extended until '''26 August'''. The [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025|Advanced Train the Trainer]] (ATTT) 2025 will be held on '''10, 11, and 12 October 2025 at IIIT-Hyderabad'''. ATTT is designed for experienced Wikimedians who have or have not previously participated in Train the Trainer, but wish to develop further their leadership, thematic expertise, and practical application skills. The training will run in two thematic tracks: * '''Evaluation, Impact, and Data Storytelling''' – Learn to measure, analyse, and narrate the impact of Wikimedia initiatives through hands-on labs and peer feedback. * '''Project Design: From Learning to Action''' – Work on a 3-month project with mentoring and planning tools, turning learning into impactful, context-driven initiatives. ** Apply here: [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025/Expression of Interest|Expression of Interest form]] ** Deadline to apply (extended): 26 August 2025 ** Event Dates: 10-12 October 2025 We will share further updates with you soon. ''Note: If you are unsure about which track to choose, please still submit your application by answering the questions thoroughly. Our team will review it and assign you to the most suitable track. If you are not comfortable applying directly on Meta, you may send your proposal (using the Meta template and with a valid reason) to nitesh@research.iiit.ac.in. If selected, the OKI team will publish it on Meta on your behalf.'' We look forward to receiving your applications and working together to shape impactful Wikimedia leadership! Regards, Open Knowledge Initiatives Team IIIT-Hyderabad [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 20:12, 20 ਅਗਸਤ 2025 (IST) <!-- Message sent by User:Nitesh (OKI)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 --> == ਅਡਵਾਂਸ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਉੱਤੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਪਰੂਫ਼ਰੀਡਾਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇਣ ਲਈ ਧੰਨਵਾਦ। ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਉੱਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਲਿਆਉਣ ਲਈ '''ਅਡਵਾਂਸ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ''' ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ 30 ਅਤੇ 31 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲੇ ਵਿਖੇ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSceqx9siKzAKpYe7VIvgrQLz-M8zFgW9fQsnh24X5OIfjhZlQ/viewform?usp=header ਇੱਥੇ ਦਿੱਤੇ ਗੂਗਲ ਫਾਰਮ] ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟਾ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 11:21, 21 ਅਗਸਤ 2025 (IST) :ਇਸਦਾ ਫਾਰਮ ਭਰਨ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮਿਤੀ 24 ਅਗਸਤ ਹੈ ਜੀ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:14, 22 ਅਗਸਤ 2025 (IST) == Final Call: Apply for Advanced Train the Trainer 2025 by Today == Dear all, This is a kind reminder that today is the '''last day''' to submit your '''Expression of Interest for Advanced Train the Trainer 2025'''. If you are interested, we warmly encourage you to complete your application at the earliest using the link below: [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025/Expression of Interest|Here]] ''Please note that we will not be able to accommodate requests for reopening the form after the deadline. Once submissions close, our team will begin the review process.'' We look forward to your participation and thank you for your continued interest in strengthening leadership within our communities. Regards, IIITH-OKI [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:05, 26 ਅਗਸਤ 2025 (IST) <!-- Message sent by User:Nitesh (OKI)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 --> == <span lang="en" dir="ltr">Temporary accounts will be rolled out soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="body"/> Hello, we are the Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]] team. We would like to announce that '''we plan to enable [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] for this wiki in the week of September 1'''. Temporary accounts are successfully live on 30 wikis, including many large ones like German, Japanese, and French. The change they bring is especially relevant to logged-out editors, who this feature is designed to protect. But it is also relevant to community members like mentors, patrollers, and admins – anyone who reverts edits, blocks users, or otherwise interacts with logged-out editors as part of keeping the wikis safe and accurate. '''Why we are building temporary accounts''' Our wikis should be safer to edit by default for logged-out editors. Temporary accounts allow people to continue editing the wikis without creating an account, while avoiding publicly tying their edits to their IP address. We believe this is in the best interest of our logged-out editors, who make valuable contributions to the wikis and who may later create accounts and grow our community of editors, admins, and other roles. Even though the wikis do warn logged-out editors that their IP address will be associated with their edit, many people may not understand what an IP address is, or that it could be used to connect them to other information about them in ways they might not expect. Additionally, our moderation software and tools rely too heavily on network origin (IP addresses) to identify users and patterns of activity, especially as IP addresses themselves are becoming less stable as identifiers. Temporary accounts allow for more precise interactions with logged-out editors, including more precise blocks, and can help limit how often we unintentionally end up blocking good-faith users who use the same IP addresses as bad-faith users. '''How temporary accounts work''' [[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]] Any time a logged-out user publishes an edit on this wiki, a cookie will be set in this user's browser, and a temporary account tied with this cookie will be automatically created. This account's name will follow the pattern: <code dir=ltr>~2025-12345-67</code> (a tilde, current year, a number). On pages like Recent Changes or page history, this name will be displayed. The cookie will expire 90 days after its creation. As long as it exists, all edits made from this device will be attributed to this temporary account. It will be the same account even if the IP address changes, unless the user clears their cookies or uses a different device or web browser. A record of the IP address used at the time of each edit will be stored for 90 days after the edit. However, only some logged-in users will be able to see it. '''What does this mean for different groups of users?''' '''For logged-out editors''' * This increases privacy: currently, if you do not use a registered account to edit, then everybody can see the IP address for the edits you made, even after 90 days. That will no longer be possible on this wiki. * If you use a temporary account to edit from different locations in the last 90 days (for example at home and at a coffee shop), the edit history and the IP addresses for all those locations will now be recorded together, for the same temporary account. Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the relevant requirements]] will be able to view this data. If this creates any personal security concerns for you, please contact talktohumanrights at wikimedia.org for advice. '''For community members interacting with logged-out editors''' * A temporary account is uniquely linked to a device. In comparison, an IP address can be shared with different devices and people (for example, different people at school or at work might have the same IP address). * Compared to the current situation, it will be safer to assume that a temporary user's talk page belongs to only one person, and messages left there will be read by them. As you can see in the screenshot, temporary account users will receive notifications. It will also be possible to thank them for their edits, ping them in discussions, and invite them to get more involved in the community. '''For users who use IP address data to moderate and maintain the wiki''' * '''For patrollers''' who track persistent abusers, investigate violations of policies, etc.: Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the requirements]] will be able to reveal temporary users' IP addresses and all contributions made by temporary accounts from a specific IP address or range ([[Special:IPContributions]]). They will also have access to useful information about the IP addresses thanks to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]] feature. Many other pieces of software have been built or adjusted to work with temporary accounts, including AbuseFilter, global blocks, Global User Contributions, and more. (For information for volunteer developers on how to update the code of your tools – see the last part of the message.) * '''For admins blocking logged-out editors''': ** It will be possible to block many abusers by just blocking their temporary accounts. A blocked person won't be able to create new temporary accounts quickly if the admin selects the [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblock]] option. ** It will still be possible to block an IP address or IP range. * Temporary accounts will not be retroactively applied to contributions made before the deployment. On Special:Contributions, you will be able to see existing IP user contributions, but not new contributions made by temporary accounts on that IP address. Instead, you should use Special:IPContributions for this. '''Our requests for you, and next steps''' * If you know of any tools, bots, gadgets etc. using data about IP addresses or being available for logged-out users, you may want to test if they work on [[testwiki:Main_Page|testwiki]] or [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]]. If you are a volunteer developer, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|read our documentation for developers]], and in particular, the section on [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|how your code might need to be updated]]. * If you want to test the temporary account experience, for example just to check what it feels like, go to testwiki or test2wiki and edit without logging in. * Tell us if you know of any difficulties that need to be addressed. We will try to help, and if we are not able, we will consider the available options. * Look at our [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|previous message]] about requirements for users without extended rights who may need access to IP addresses. To learn more about the project, check out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|our FAQ]] – you will find many useful answers there. You may also [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|look at the updates]] (we have just posted one) and [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|subscribe to our new newsletter]]. If you'd like to talk to me (Szymon) off-wiki, you will find me on Discord and Telegram. Thank you!<section end="body" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</bdi> 03:06, 27 ਅਗਸਤ 2025 (IST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&oldid=29181713 --> == <span lang="en" dir="ltr">Have your say: vote for the 2025 Board of Trustees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 Board of Trustees election]] is now open. Candidates are running for two (2) seats on the Board. To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|voter eligibility page]]. Learn more about them by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|reading their application statements and watch their candidacy videos]]. When you are ready, go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll voting page to vote]]. '''The vote is open from October 8 at 00:00 UTC to October 22 at 23:59 UTC.''' Best regards, Abhishek Suryawanshi<br />Chair, Elections Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 10:19, 9 ਅਕਤੂਬਰ 2025 (IST) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 --> == <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 17:13, 20 ਅਕਤੂਬਰ 2025 (IST) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 --> == <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. Read more about the committees on their Meta-wiki pages: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]] Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have. For the Committee Support team, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 19:43, 30 ਅਕਤੂਬਰ 2025 (IST) <!-- Message sent by User:MKaur (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 --> == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 19:53, 20 ਨਵੰਬਰ 2025 (IST) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 02:32, 20 ਜਨਵਰੀ 2026 (IST) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਨਫਰੰਸ 4 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ 6 ਸਤੰਬਰ 2026 ਤੱਕ ਕੋਚੀ (ਭਾਰਤ) ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ, ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ, ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਚ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੰਚ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਾਂ, ਨਵਾਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਕੇ, ਮੁਫ਼ਤ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲਹਿਰ (free knowledge movement) ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਲਈ ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅੱਗੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। 🙂 ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026, ਰਾਤ 11:59 ਵਜੇ ਤੱਕ (IST) ਅਰਜ਼ੀ ਦਾ ਲਿੰਕ (Application link): https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ (More information): [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|WCI 2026 Scholarship metawiki]] ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ। ਧੰਨਵਾਦ, ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ -[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Gnoeee|Gnoeee]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Gnoeee|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 19:41, 4 ਅਪਰੈਲ 2026 (IST) == Invitation to join South Asian Community and the Annual Planning Discussions with WMF == "Kindly feel free to translate this text into your own language." Dear Community member, We would like to invite you all to the April edition of the South Asia Open Community Call that will focus on a discussion with the leadership of the Wikimedia Foundation on their [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|Annual Plan (2026-2027)]]. The [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan|Foundation’s Annual Plan]] is a high-level roadmap for what the organisation aims to achieve in the coming year. It includes not only the foundation’s Goals, Progress, and plan but also a summary of Global Trends that impact the present and future of our movement. This is the right time for the South Asia community to participate and share their thoughts on the Wikimedia Foundation’s annual plan, helping shape it together. Share your hopes, concerns, bold ideas, and specific requests to contribute to the Foundation’s planning. Hence, the next [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call]] will be hosted on the following dates/times. Please mark the same in your calendar and sign up [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]]. * Platform: Google Meet * Date: 17th April, 2026 * Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC) * Registration Link: [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]] Note: Only those who have registered will receive the joining link. Look forward to seeing you on the call, Best, [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 00:11, 6 ਅਪਰੈਲ 2026 (IST) <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 --> == Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications == The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]]. Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects. '''The hackathon is intended for:''' * Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc. * Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc. * Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces. Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach. To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses. '''Apply here:''' * Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form] '''More information:''' We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page. * Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]] If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at {{nospam|contact|indicmediawikidev.org}}. Best Regards, On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 06:28, 26 ਅਪਰੈਲ 2026 (IST) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Applications: TTT 2026 (Deadline Extended to 20 May) == ''<small>Apologies for writing in English. Please feel free to translate this into your language.</small>'' Hello everyone, We hope you are doing well. We would like to share that applications for the [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026|Train the Trainer (TTT) 2026]] program are currently open. TTT is a capacity-building initiative aimed at supporting Wikimedians in developing training, facilitation, and leadership skills. We are happy to inform you that the scholarship application deadline has been [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026/Scholarship|extended until 20 May 2026]]. We are still receiving applications and encourage interested community members, especially emerging leaders, to [https://docs.google.com/forms/d/17eq6lJNCTVBoKRqz5IdSCiYWv-eHBrYRnx1wXfncwLI/viewform?edit_requested=true&pli=1 apply]. We also request your support in sharing this opportunity within your communities and networks, so that it can reach a wider and more diverse group of participants. Thank you for your continued support. '''OKI (IIIT-H)''' [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:32, 17 ਮਈ 2026 (IST) <!-- Message sent by User:Nitesh (OKI)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=30361720 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 22:45, 27 ਮਈ 2026 (IST) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਲਾਇਬ੍ਰਰੇਰੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਲਈ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਫ੍ਰੀ ਟੈਕਸਟ ਅਤੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਲਈ ਪਾਠਕ, ਸੰਪਾਦਕ ਲੱਭਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ '''ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਲਾਇਬ੍ਰਰੇਰੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ''' ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਉਲੀਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਠਕਾਂ ਕੋਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਵੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਮਿਲ ਸਕਣਗੀਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੁਰਲਭ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਫ੍ਰੀ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਕਾਮਨਜ਼ ਉੱਤੇ ਅਪਲੋਡ ਕਰਕੇ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਦੂਜਾ, ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਲ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਕੀਸਰੋਤ, ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੋਰ ਪਾਠਕਾਂ, ਲੇਖਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਪਾਠਕ, ਸੰਪਾਦਕ ਵੀ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ, ਪਿੰਡਾਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਲੈ ਕੇ ਸੰਬੰਧਤ ਪੰਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਰਿਕਾਰਡ ਇਸ ਦੇ ਮੈਟਾ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਦੀ ਸਮਾਂ ਸੀਮਾ 31 ਮਈ ਤੋਂ 30 ਸਤੰਬਰ 2026 ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸੁਝਾਅ ਦੇਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 15:18, 31 ਮਈ 2026 (IST) === Meta Page Link === https://meta.wikimedia.org/wiki/Survey_and_Collection_of_Public_Domain_Texts_for_Punjabi_Wikisource === ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲੇ === 1. [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) === ਟਿੱਪਣੀ === # {{ss}} ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਇਸ ਕਦਮ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜੀ। ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਨਾਲ਼ ਆਪਣੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਦੱਸਣਾ। ਧੰਨਵਾਦ। -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 08:12, 1 ਜੂਨ 2026 (IST) gr6obko0qx8fghfmigbv8luncszrnix 250 71446 221048 215660 2026-06-12T03:45:36Z Amritpal Aman 2020 221048 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jalseerat Aman" /></noinclude> ਇਲਾਇਚੀ ਆਮ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਇਲਾਇਚੀ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਉਪਜ ਕੇਰਲ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ, ਕਰਨਾਟਕ ਆਦਿ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਬੂਟਾ ਹਰਾ-ਭਰਾ ਅਤੇ 2 ਤੋਂ 4 ਮੀਟਰ ਤੱਕ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੱਤੇ ਤਿੱਖੇ, ਹਲਕੇ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦੇ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਲ ਅੰਡੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਰਗਾ, ਤ੍ਰਿਕੋਨੇ ਅਤੇ ਹਲਕੇ ਹਰੇ ਜਾਂ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਫਲ ਵਿਚ 15 ਤੋਂ 20 ਬੀਜ ਕਾਲੇ, ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਦੇ ਅਤੇ ਸਖਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਵਧੀਆ ਖੁਸ਼ਬੂ ਚੰਗੀ ਲੱਗਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਲਾਇਚੀ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਪਾਨ, ਖਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਕੰਮਾਂ, ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਓ ਭਗਤ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਮਸਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਨਾਮ: ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ-ਏਲਾ। ਹਿੰਦੀ-ਇਲਾਇਚੀ। ਮਰਾਠੀ-ਬੇਲਚੀ। ਗੁਜਰਾਤੀ-ਐਲਚੀ। ਬੰਗਾਲੀ- ਏਲਾਚ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ-ਲੇਸਰ ਕਾਰਡੇਮਮ (Lesser Cardamom)। ਲੈਟਿਨ- ਐਲੇਟੇਰਿਆ ਕਾਰਡੇਮੋਮਮ (Elettaria Cardamommum)। ਗੁਣ: ਇਲਾਇਚੀ ਛੋਟੀ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛੋਟੀ ਇਲਾਇਚੀ ਦੀ ਹੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਯੂਰਵੈਦਿਕ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਲਾਇਚੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਾਲੇ ਰਸ ਵਾਲੀ, ਠੰਡੀ ਅਤੇ ਕੌੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਲਕੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਚਣ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਲਟੀ, ਜੀਅ ਮਚਲਾਉਣ, ਭੁੱਖ ਨਾ ਲੱਗਣ, ਵੱਧ ਪਿਆਸ ਲੱਗਣ, ਗੈਸ ਬਨਣਾ, ਖੰਘ, ਬਵਾਸੀਰ, ਖਾਜ, ਪੱਥਰੀ, ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ, ਸੁਪਨਦੋਸ਼ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਗੁਣਕਾਰੀ ਹੈ। ਯੂਨਾਨੀ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਲਾਇਚੀ ਗਰਮ, ਇਹ ਪਾਚਣ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਸਰੀਰ 'ਚ ਗੈਸ ਬਨਣ ਦੀ ਤਕਲੀਫ, ਮਿਤਲੀ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਗੁਣ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਲਾਇਚੀ ਦੀ ਰਸਾਇਣਕ ਜਾਂਚ ਕਰਨ 'ਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਡਣਯੋਗ ਤੇਲ 4 ਤੋਂ 8 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ, ਸਥਾਈ ਤੇਲ-10 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ, ਕਾਰਬੋਹਾਈਡੇਟ-42 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ, ਕਾਸ਼ਠੀਯ ਤੰਤੂ-77 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ, ਨਮੀ-20 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ, ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ-3 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ, ਸ਼ਵੇਤਸਾਰ-3 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ, ਵਾਧ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ, ਲੋਹਾ, ਫਾਸਫੋਰਸ ਅਤੇ ਪੀਤ ਰੰਜਕ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਭਸਮ ਦੀ 10 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਮੈਗਨੀਜ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 200 ਗ੍ਰਾਮ ਹਰੀ ਇਲਾਇਚੀ ਤੋਂ 10 ਗ੍ਰਾਮ ਤੇਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਭੂਰੇ ਪਨ ਵਿਚ ਹਲਕੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਣਕਾਰੀ ਪੌਦੇ 26<noinclude></noinclude> 4fugb9b7zmhmjfvb6bpgg6rbpv6rvm5 221051 221048 2026-06-12T03:50:13Z Amritpal Aman 2020 /* ਸੋਧਣਾ */ 221051 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Amritpal Aman" /></noinclude> ਇਲਾਇਚੀ ਆਮ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਇਲਾਇਚੀ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਉਪਜ ਕੇਰਲ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ, ਕਰਨਾਟਕ ਆਦਿ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਬੂਟਾ ਹਰਾ-ਭਰਾ ਅਤੇ 2 ਤੋਂ 4 ਮੀਟਰ ਤੱਕ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੱਤੇ ਤਿੱਖੇ, ਹਲਕੇ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦੇ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਲ ਅੰਡੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਰਗਾ, ਤ੍ਰਿਕੋਨੇ ਅਤੇ ਹਲਕੇ ਹਰੇ ਜਾਂ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਫਲ ਵਿਚ 15 ਤੋਂ 20 ਬੀਜ ਕਾਲੇ, ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਦੇ ਅਤੇ ਸਖਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਵਧੀਆ ਖੁਸ਼ਬੂ ਚੰਗੀ ਲੱਗਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਲਾਇਚੀ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਪਾਨ, ਖਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਕੰਮਾਂ, ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਓ ਭਗਤ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਮਸਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਨਾਮ: ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ-ਏਲਾ। ਹਿੰਦੀ-ਇਲਾਇਚੀ। ਮਰਾਠੀ-ਬੇਲਚੀ। ਗੁਜਰਾਤੀ-ਐਲਚੀ। ਬੰਗਾਲੀ- ਏਲਾਚ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ-ਲੇਸਰ ਕਾਰਡੇਮਮ (Lesser Cardamom)। ਲੈਟਿਨ- ਐਲੇਟੇਰਿਆ ਕਾਰਡੇਮੋਮਮ (Elettaria Cardamommum)। ਗੁਣ: ਇਲਾਇਚੀ ਛੋਟੀ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛੋਟੀ ਇਲਾਇਚੀ ਦੀ ਹੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਯੂਰਵੈਦਿਕ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਲਾਇਚੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਾਲੇ ਰਸ ਵਾਲੀ, ਠੰਡੀ ਅਤੇ ਕੌੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਲਕੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਚਣ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਲਟੀ, ਜੀਅ ਮਚਲਾਉਣ, ਭੁੱਖ ਨਾ ਲੱਗਣ, ਵੱਧ ਪਿਆਸ ਲੱਗਣ, ਗੈਸ ਬਨਣਾ, ਖੰਘ, ਬਵਾਸੀਰ, ਖਾਜ, ਪੱਥਰੀ, ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ, ਸੁਪਨਦੋਸ਼ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਗੁਣਕਾਰੀ ਹੈ। ਯੂਨਾਨੀ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਲਾਇਚੀ ਗਰਮ, ਇਹ ਪਾਚਣ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਸਰੀਰ 'ਚ ਗੈਸ ਬਨਣ ਦੀ ਤਕਲੀਫ, ਮਿਤਲੀ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਗੁਣ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਲਾਇਚੀ ਦੀ ਰਸਾਇਣਕ ਜਾਂਚ ਕਰਨ 'ਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਡਣਯੋਗ ਤੇਲ 4 ਤੋਂ 8 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ, ਸਥਾਈ ਤੇਲ-10 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ, ਕਾਰਬੋਹਾਈਡ੍ਰੇਟ-42 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ, ਕਾਸ਼ਠੀਯ ਤੰਤੂ-77 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ, ਨਮੀ-20 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ, ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ-3 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ, ਸ਼ਵੇਤਸਾਰ-3 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ, ਵਾਧੂ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ, ਲੋਹਾ, ਫਾਸਫੋਰਸ ਅਤੇ ਪੀਤ ਰੰਜਕ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਭਸਮ ਦੀ 10 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਮੈਗਨੀਜ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 200 ਗ੍ਰਾਮ ਹਰੀ ਇਲਾਇਚੀ ਤੋਂ 10 ਗ੍ਰਾਮ ਤੇਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਭੂਰੇ ਪਨ ਵਿਚ ਹਲਕੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਣਕਾਰੀ ਪੌਦੇ-26<noinclude></noinclude> kx73olfnwmbiusqlx2ljnclajn3gh91 250 71447 221053 215661 2026-06-12T03:51:50Z Amritpal Aman 2020 221053 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Jalseerat Aman" /></noinclude> ਇੰਦਰਾਇਨ ਆਮ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਇੰਦਰਾਇਨ ਦੀ ਬੇਲ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 20 ਤੋਂ 30 ਫੁੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਦੇ ਪੱਤੇ ਤਰਬੂਜ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੇ 2-3 ਇੰਚ ਲੰਬੇ ਅਤੇ 2 ਇੰਚ ਚੌੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫੁੱਲ ਘਟਾਕਾਰ, ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ, ਪੰਜ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਲ ਗੋਲ, ਚਿਕਨਾਈ ਵਾਲੇ, 2-3 ਇੰਚ ਵਿਆਸ ਦੇ, ਕੱਚੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹਰੇ ਅਤੇ ਪੱਕਣ 'ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਰਬੂਜੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦੇ ਫਲ ਵਿਚ ਵੀ 6 ਫਾੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੀਜ ਮਜ਼ਾ ਵਿਚ ਗੱਡੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛੋਟੀ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੰਦਰਾਇਨ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ 45-120 ਫਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਜਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡੀ ਇੰਦਰਾਇਨ ਦਾ ਫਲ ਪੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਨਾਮ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ-ਇੰਦਰਵਾਰੂਣੀ। ਹਿੰਦੀ-ਇੰਦਰਾਇਨ। ਮਰਾਠੀ-ਇੰਦਰਫਲ। ਗੁਜਰਾਤੀ-ਇੰਦਰਾਵਣਾ। ਬੰਗਾਲੀ-ਰਾਖਾਲ ਸ਼ਸਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ-ਕੋਲੋਸਿੰਥ (Colocynth)। ਬਿਟਰ ਐਪਲ (Bitter Apple)। ਲੈਟਿਨ-ਸਿਇਊਲਸ ਕੋਲੋਸਿਨਿਬਸ (Citrullus Colocynthis). ਗੁਣ ਆਯੂਰਵੈਦਕ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇੰਦਰਾਇਨ ਰਸ ਵਿਚ ਤਿਕਤ, ਤਿੱਖਾ, ਵਿਪਾਕ, ਛੋਟਾ, ਸਾਰੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਧਰ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਕਟੂ, ਕਫ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਹਰਨ ਵਾਲਾ, ਖੰਘ, ਜ਼ਖ਼ਮ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇੰਦਰਾਇਨ ਦੀ ਰਸਾਇਣਕ ਖੋਜ ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਫਲ ਵਿਚ ਕੋਲੋਸਿਨਿਸ਼ਨ ਨਾਂ ਦਾ ਤਿਕਤ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਰਾਲ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੀ ਆਂਤਾਂ ਵਿਚ ਰੇਚਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਲਾਵਿਰੋਧ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੇਨੀਏਕੋਟੇਨ, ਏ-ਇਲੇਟਰਨਿ, ਫਾਈਟੋਸਟੇਰਾਲ ਅਤੇ ਵਸਾ ਅਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬੀਜਾਂ ਵਿਚ ਤਿਕਤ ਸਥਾਈ ਤੇਲ ਈਪੂਰੈਨਾਲ (puranol) 21 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ, ਫਾਈਟੋਸਟੇਰਾਲ, ਗਲਾਈਕੋਸਾਈਨਾਈਡ, ਹਾਈਡਰੋਕਾਰਬਨ, ਟੈਨਿਨ ਅਤੇ ਸੈਪੋਨਿਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਫਲ ਵਿਚ ਛਿਲਕਾ-23 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ, ਬੀਜ-62 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਅਤੇ ਮਜ਼ਾ-15 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨੁਕਸਾਨ ਵਧੇਰੇ ਮਰੋੜ ਲਗਾ ਦੇਣ ਕਾਰਨ ਇੰਦਰਾਇਨ ਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਪਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੂਰੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਗੁਣਕਾਰੀ ਪੌਦੇ - 27<noinclude></noinclude> 9rocagcype0cc1gqr39cnku1a3is07x 221062 221053 2026-06-12T04:00:22Z Amritpal Aman 2020 /* ਸੋਧਣਾ */ 221062 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Amritpal Aman" /></noinclude> ਇੰਦਰਾਇਨ ਆਮ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਇੰਦਰਾਇਨ ਦੀ ਬੇਲ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 20 ਤੋਂ 30 ਫੁੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਦੇ ਪੱਤੇ ਤਰਬੂਜ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੇ 2-3 ਇੰਚ ਲੰਬੇ ਅਤੇ 2 ਇੰਚ ਚੌੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫੁੱਲ ਘਟਾਕਾਰ, ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ, ਪੰਜ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਲ ਗੋਲ, ਚਿਕਨਾਈ ਵਾਲੇ, 2-3 ਇੰਚ ਵਿਆਸ ਦੇ, ਕੱਚੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹਰੇ ਅਤੇ ਪੱਕਣ 'ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਰਬੂਜੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦੇ ਫਲ ਵਿਚ ਵੀ 6 ਫਾੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੀਜ ਮਜ਼ਾ ਵਿਚ ਗੱਡੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛੋਟੀ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੰਦਰਾਇਨ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ 45-120 ਫਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਜਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡੀ ਇੰਦਰਾਇਨ ਦਾ ਫਲ ਪੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਨਾਮ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ-ਇੰਦਰਵਾਰੂਣੀ। ਹਿੰਦੀ-ਇੰਦਰਾਇਨ। ਮਰਾਠੀ-ਇੰਦਰਫਲ। ਗੁਜਰਾਤੀ-ਇੰਦਰਾਵਣਾ। ਬੰਗਾਲੀ-ਰਾਖਾਲ ਸ਼ਸਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ-ਕੋਲੋਸਿੰਥ (Colocynth)। ਬਿਟਰ ਐਪਲ (Bitter Apple)। ਲੈਟਿਨ-ਸਿਟ੍ਰਇਊਲਸ ਕੋਲੋਸਿਨਿਥਸ (Citrullus Colocynthis)। ਗੁਣ: ਆਯੂਰਵੈਦਕ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇੰਦਰਾਇਨ ਰਸ ਵਿਚ ਤਿਕਤ, ਤਿੱਖਾ, ਵਿਪਾਕ, ਛੋਟਾ, ਸਾਰੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਧਰ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਕਟੂ, ਕਫ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਹਰਨ ਵਾਲਾ, ਖੰਘ, ਜ਼ਖ਼ਮ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇੰਦਰਾਇਨ ਦੀ ਰਸਾਇਣਕ ਖੋਜ ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਫਲ ਵਿਚ ਕੋਲੋਸਿਨਿਥਨ ਨਾਂ ਦਾ ਤਿਕਤ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਰਾਲ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੀ ਆਂਤਾਂ ਵਿਚ ਰੇਚਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਲਾਵਿਰੋਧ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੇਨੀਟ੍ਰਏਕੋਟੇਨ, ਏ-ਇਲੇਟਰਨਿ, ਫਾਈਟੋਸਟੇਰਾਲ ਅਤੇ ਵਸਾ ਅਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬੀਜਾਂ ਵਿਚ ਤਿਕਤ ਸਥਾਈ ਤੇਲ ਈਪੂਰੈਨਾਲ (Ipuranol) 21 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ, ਫਾਈਟੋਸਟੇਰਾਲ, ਗਲਾਈਕੋਸਾਈਨਾਈਡ, ਹਾਈਡਰੋਕਾਰਬਨ, ਟੈਨਿਨ ਅਤੇ ਸੈਪੋਨਿਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਫਲ ਵਿਚ ਛਿਲਕਾ-23 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ, ਬੀਜ-62 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਅਤੇ ਮਜ਼ਾ-15 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨੁਕਸਾਨ: ਵਧੇਰੇ ਮਰੋੜ ਲਗਾ ਦੇਣ ਕਾਰਨ ਇੰਦਰਾਇਨ ਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਪਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੂਰੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਗੁਣਕਾਰੀ ਪੌਦੇ - 27<noinclude></noinclude> 70auaj4yuza8ox4c596wjq5lsxngazn 250 72396 221071 218331 2026-06-12T05:47:50Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਸੋਧਣਾ */ 221071 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Marde Sehajpreet kaur" />{{center|( ੭੧ )}}</noinclude>ਆਪਦੀ ਮੇਰੀ ਅਗੇ ਕੋਈ ਜਾਨ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਅਜੇਹੀ ਦਸ਼ਾ ਵਿਚ ਮੇਲ ਜੋਲ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਆਪਦੇ ਘਰ ਕਦੇ ਸ੍ਵਾਰਥ ਰਹਿਤ ਹੋਕੇ ਨ ਆਉਂਦਾ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਛਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮੈਂ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਏਥੇ ਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਅਰ ਮੈਂ ਬੇਧੜਕ ਹੋਕੇ ਚਲਾ ਆਇਆ। ਇਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨੀ ਮੈਂ ਸੁਣ ਚੁਕਾ ਹਾਂ ਕਿ ਆਪ ਕਿਸੇ ਚਕਰ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹੋ, ਸੋ ਹਰਦੀਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਓਹ ਕਾਗਤਾਂ ਦਾ ਮੁਠਾ ਨਾਲ ਲੈ ਆਇਆਂ ਹਾਂ ਆਪਨੂੰ ਇਸਤੋਂ ਦਰੋਗੇ ਤੇ ਰਘੁਬਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਰਾਮਜ਼ਾਦਗੀ ਦਾ ਪੂਰਾ੨ ਪਤਾ ਲਗ ਜਾਵੇਗਾ ਅਰ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਹਾਲ ਭੀ ਮਲੂਮ ਹੋਜਾਵੇਗਾ।ਪਰ ਯਾਦ ਰਖੋ ਇਸ ਕਾਗਜ਼ਨੂੰ ਪੜਕੇਆਪਵਿਆਕੁਲਹੋਜਾਓਗੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵੀ ਬਹੁਤ ਆਵੇਗਾ ਅਰ ਆਪਦਾ ਮਨ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋਕੇ ਸਾਰਾ ਭਾਂਡਾ ਭੰਨ ਦੇਣਨੂੰਚਾਹੇਗਾ ਪਰ ਨਹੀਂ ਆਪਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕੁਛ ਸਬਰ ਸੰਤੋਖ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਨਾ ਪਵੇਗਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਕੁਛ ਭੇਤ ਲੁਕਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਮੈਨੂੰ ਹਰ ਦੀਨ ਨੇ ਆਪਦਾ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਾਇਆ ਹੈ ਤਦ ਮੈਂ ਏਥੋਂ ਤਕ ਆਇਆ ਹਾਂ ਅਰ ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਚੀਜ਼ ਵਿਖਾਉਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਯਾਂ ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਦੇ ਨ ਆਉਂਦਾ। {{gap}}ਮੈਂ-ਆਪਦੀ ਬੜੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਹੈ ਜੋ ਮੇਰੇ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਰ ਏਥੋਂ ਤਕ ਆਗਏ ਹੋ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹੋਂ ਕੋਈ ਰਤੀ ਭਰ ਗਲ ਆਪ ਦੇ ਭੇਤ ਦੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੁਣ ਸਕਦਾ, ਇਹ ਆਪ ਨਿਸਚਾ ਰਖੋ, ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਨਿਸਚਾ ਕਰ ਚੁਕਾ ਹਾਂ ਕਿ ਹੁਣ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੱਲ ਵਿਚ ਕੁਛ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਨਹੀਂ ਰਖਾਂਗਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਦੁਖ ਜਰੂਰ ਹੈ ਕਿ ਓਹ ਮੇਰਾ ਮਿਤ੍ਰ ਹੈ ਅਰ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ<noinclude></noinclude> nhs0zi9xkpms5i6ncvoxgst1isxq5x1 250 72555 221074 219390 2026-06-12T05:59:18Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਸੋਧਣਾ */ 221074 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Marde Sehajpreet kaur" />{{center|( ੭੨ )}}</noinclude>ਬੁਰੀ ਤਰਾਂ ਘੋਰਿਆ ਹੋਯਾ ਹੈ। {{gap}}ਭੂਤ-ਕੇਵਲ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਮੈਨੂੰ ਭੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਦੁਖ ਹੈ ਅਰ ਮੈਂ ਆਪ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਪਤਾ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ਲਚਾਰ ਹਾਂ ਕਿ ਬਲਭਦ੍ਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਲਛਮੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਕੁਛ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ ਅਰ ਜਦ ਤਕ ਓਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਨ ਲਗ ਜਾਵੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਰੁਕਣਾ ਹੀ ਮੂਰਖਤਾ ਹੈ। {{gap}}ਮੈਂ-ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਤਾਂ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਸਚਾ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕਰਤਾ ਧਰਤਾ ਦਰੌਗਾ ਹੀ ਹੈ। {{gap}}ਭੂਤ-ਭਲਾ ਇਸ ਵਿਚ ਭੀ ਕੁਛ ਸੰਦੇਹ ਹੈ? ਲੌ ਇਹ ਮੁਠਾ ਪੜ ਲਵੋ ਫੇਰ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਸਚਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਕਹਿਕੇ ਭੂਤ ਨਾਥ ਨੇ ਕਾਗਤਾਂ ਦਾ ਇਕ ਮੁੱਠਾ ਕਢਿਆ ਅਰ ਮੇਰੇ ਅਗੇ ਰਖ ਦਿਤਾ, ਮੈਂ ਪੜਿਆ ਮੈਂ ਆਪਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਕਿ ਓਹ ਮੁਠਾ ਪੜਕੇ ਸਰ ਮਨ ਦੀ ਕੀ ਦਸ਼ਾ ਹੋਈ ਅਰ ਦਰੋਗੇ ਤੇ ਰਘੁਬਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਤਨਾ ਕ੍ਰੋਧ ਆਇਆ, ਆਪ ਲੋਕ ਪੜ ਹੀ ਚੁਕੇ ਹੋ, ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਸਮਝਦੇ ਹੋ। ਮੈਂ ਭੂਤ ਨਾਥ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਸਾਥੀ ਬਣੇ ਤਾਂ ਅਜ ਹੀ ਦਰੋਗੇ ਤੇ ਰਘਬਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਦੇਂਦਾਹਾਂ। {{gap}}ਭੂਤ-ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਕੀ ਲਾਭ ਪਹੁੰਚੇਗਾ? ਅਰ ਇਹ ਕੰਮ ਕੇਹੜਾ ਵਡਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਆਪ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਹੈ ਅਰ ਮੈਂ ਲਛਮੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜੋਰ ਲਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਆਪਦਾ ਹਰ ਦੀਨ ਭੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸਤਰਾਂ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅਗੇਤ੍ਰੇ ਛੇੜ ਛਾੜ ਕਰਨ ਨਾਲ ਆਪਨੂੰ ਝੂਠਾ ਹੋਣਾ ਪਵੇਗਾ ਅਰ ਲਛਮੀ ਦੇਵੀ ਭੀ ਜਿਥੇ ਕੈਦ ਹੈ ਓਥੇ ਹੀ ਮਰ ਸੜ<noinclude></noinclude> ky2bftop85s62gdkoedll32tfxmm1zd 250 72595 221075 219719 2026-06-12T06:10:36Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਸੋਧਣਾ */ 221075 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Marde Sehajpreet kaur" />{{center|( ੭੩ )}}</noinclude>ਜਾਵੇਗੀ। {{gap}}ਮੈਂ-ਠੀਕ ਹੈ! ਹਛਾ ਇਹ ਤਾਂ ਦਸੋ ਕਿ ਆਪ ਹਰ ਦੀਨ ਦਾ ਇਤਨਾ ਸਨਮਾਨ ਕਿੰਉਂ ਕਰਦੇ ਹੋ? {{gap}}ਭੂਤ-ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਛ ਇਨਾਂ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਤਾਪ ਹੈ ਇਨਾਂ ਨੇ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਕਮਟੀ ਦਾ ਪਤਾ ਦਸਿਆ ਅਰ ਇਸਦਾ ਅਸਲ ੨ ਭੇਤ ਸਮਝਾਯਾ ਅਰ ਇਨਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਉਸ ਕਮੇਟੀ ਕੀਤਾ। {{gap}}ਮੈਂ-(ਹਰਦੀਨ ਨੂੰ) ਅਰ ਤੈਨੂੰ ਉਸ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਪਤਾ ਕਿਸਤਰਾਂ ਲਗਾ? {{gap}}ਹਰਦੀਨ-(ਹਥ ਜੋੜਕੇ ਖਮਾ ਕਰਨਾ ਮੈਂ ਆਪ ਉਸ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਅਰ ਅਜੇ ਤੱਕ ਓਨਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਾਣੇ ਓਨਾਂ ਦਾ ਪਖੀ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ਮੈਂ ਧਰ ਵਾਲਾ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਉਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਚੰਗੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਰ ਮੈਂ ਅੰਦਰੋਂ ਓਣਾਂ ਦਾ ਵੈਰੀ ਬਣ ਬੈਠਾ ਪਰ ਇਤਨਾਂ ਕਰਨ ਤੇ ਭੀ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਇਸੇ ਲਈ ਬਚੀ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ ਆਪਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਇਨਾਂ ਓਨਾਂ ਦਾ ਸਾਥੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। {{gap}}ਮੈਂ-ਕੀ ਅਜੇ ਤਕ ਤੂੰ ਓਨਾਂ ਦਾ ਸਾਥੀ ਬਣਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਹੈ ਅਰ ਓਹ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦਾ ਭੇਤ ਦਸਦੇ ਹਨ? {{gap}}ਹਰਦੀਨ-ਜੀ ਹਾਂ ਤਦੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਨੂੰ ਰਘੁਬਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹਥੋਂ ਬਚਾਇਆ ਸੀ ਜਦ ਓਹ ਆਪਨੂੰ ਘੋੜੇ ਤੇ ਚੜਾ ਕੇ ਲੈ ਚਲਿਆ ਸੀ। {{gap}}ਮੈਂ-ਜੇ ਏਹੋ ਗੱਲ ਹੈ ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਭੀ ਪਤਾ ਲਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਓਸ ਦਿਨ ਦਾਉ ਨ ਲਗਣ ਕਰਕੇ ਰਘੁਬਰ ਸਿੰਘ<noinclude></noinclude> g62du2xeqv6hc7in81ci42traanwory 250 72744 221064 220306 2026-06-12T04:51:54Z Kaur.gurmel 192 221064 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਦਿੰਦੇ । {{gap}}ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਦੱਸਦੇ।" {{gap}}ਪਰ ਭਾਬੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੁਣ ਦੱਸ ਸਕਦੀਆਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਦੱਸ ਸਕਦੀ।” {{gap}}ਪਾਲੀ ਚਾਹ ਦੇ ਨਾਲ ਹੰਝੂਆਂ ਦਾ ਬੁੱਕ ਵੀ ਪੀ ਕੇ ਉਠ ਖਲੋਤੀ। ਇਕ ਲੰਬਾ ਹੋਕਾ ਭਰਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਹੁਣ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ?" {{gap}}ਭਾਬੀ ਪਾਲੀ ਨੂੰ ਬੂਹੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਤੱਕ ਛੱਡਣ ਗਈ। ਫਿਰ ਅੰਦਰ ਆਈ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਪਾਲੀ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਆਖ ਗਈ ਏ। ਕੋਈ ਜਰੂਰੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਏ।" {{gap}}ਮੈਂ ਗੁੰਮ ਸੁੰਮ ਤੇ ਉਦਾਸ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ। ਮਨ ਵਿਚ ਇਰਾਦਾ ਕੀਤਾ ਸ਼ਾਮੀਂ ਜਾ ਕੇ ਮਿਲਾਂਗਾ। ਪਰ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਤਾਂ ਉਹਦੀ ਸੱਸ ਤੇ ਉਹਦਾ ਪਤੀ ਉਹਨੂੰ ਲੈਣ ਆ ਗਏ। ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਉਹ ਸਹੁਰੀਂ ਚਲੀ ਗਈ। ਮੈਂ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਤੜਫ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਮੇਰੀ ਸਿੱਕ, ਮੇਰੀ ਤੜਪ, ਮੇਰੀ ਪੀੜ ਮੈਨੂੰ ਪਿੰਜਣ ਲਗੀ। ਦਿਲ ਬਗਾਵਤ ਤੇ ਉਤਰ ਆਇਆ। ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ ਕਿ ਮਿਲਾਂਗਾ ਜਰੂਰ ਭਾਵੇਂ ਗੁੱਸੇ ਹੀ ਹੋਣ। ਪਾਲੀ ਤੇ ਤਾਈ ਦੇ ਘਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਇਕ ਵਾਰੀ ਉਸ ਪਿੰਡ ਗਿਆ ਸੀ ਜਸਵੰਤੀ ਦੇ ਘਰ। {{gap}}ਸੱਤ ਕਹ ਪੈਂਡਾ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਹ ਮੇਰਾ ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਵਿਚਾਲੇ ਪੈਂਦਾ ਦਰਿਆ ਝਨਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅੱਜ ਕੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਤਾਂਘ ਮਹੀਨਾ ਚਾਲੀ ਦਿਲ ਲੰਘ ਗਏ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਹੋ ਗਈ। ਚਾਰ ਚੁਫੇਰੇ ਅੱਗ ਦੇ ਭਾਂਬੜ ਬਲ ਉਠੇ। ਫਿਰਕੂ ਜਨੂੰਨੀ ਦੰਗਾਕਾਰੀ ਕਾਤਲ ਲਹੂ ਲਿਬੜੀਆਂ ਛੁਰੀਆਂ, ਬਰਛੇ, ਬਲਮਾਂ, ਛਵੀਆਂ ਲਈ ਇਕ ਮਾਰ ਦੂਜੇ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਭੱਜਣ ਲਗੇ। ਬੱਚਾ ਬੁੱਢਾ ਔਰਤ ਮਰਦ ਕਿਸੇ ਦਾ ਲਿਹਾਜ ਨਾ ਰਿਹਾ।ਪੁਸ਼ਤ ਦਰ ਪੁਸ਼ਤ ਵਸਦੇ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਲੋਕ ਅੱਖਾਂ ਫੇਰ ਪਰਾਏ ਹੋ ਗਏ।ਕੌਣ ਕਿੱਧਰ ਜਾਨ ਪਹਾਣ ਬਚਾ ਭੱਜ ਗਿਆ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਅੰਧੇਰ ਮੱਚ ਗਿਆ। {{gap}}ਅਸੀ ਮਿਲਟਰੀ ਦੀ ਮੱਦਤ ਨਾਲ ਕੈਂਪ ਦਰ ਕੈਂਪ ਸਰਹੱਦ ਟੱਪੇ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਗਏ। ਆਏ ਵੀ ਕੀ ਸਾਂ? ਅੱਧੇ ਨਾ ਪੈਣੇ!! ਪ੍ਰੀਵਾਰ ਦੇ ਪੰਦਰਾਂ ਜੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਨੌਂ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਮੇਰਾ ਚਾਚਾ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ, ਦੋ ਭਰਜਾਈਆਂ ਪ੍ਰੀਤਮ ਤੇ ਜੋਗਿੰਦਰ ਕੌਰ: ਤਿੰਨ ਭਤੀਜੇ ਅਜੀਤ, ਬਲਬੀਰ, ਬਲਦੇਵ, ਦੇ ਛੋਟੀਆਂ<noinclude>{{rh||46}}</noinclude> dpp2qz98nx9hrz2iwe9ti1nqa6xgaoa 221065 221064 2026-06-12T04:57:41Z Kaur.gurmel 192 221065 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਦਿੰਦੇ । {{gap}}ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਦੱਸਦੇ।" {{gap}}ਪਰ ਭਾਬੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੁਣ ਦੱਸ ਸਕਦੀਆਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਦੱਸ ਸਕਦੀ।” {{gap}}ਪਾਲੀ ਚਾਹ ਦੇ ਨਾਲ ਹੰਝੂਆਂ ਦਾ ਬੁੱਕ ਵੀ ਪੀ ਕੇ ਉਠ ਖਲੋਤੀ। ਇਕ ਲੰਬਾ ਹੋਕਾ ਭਰਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਹੁਣ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ?" {{gap}}ਭਾਬੀ ਪਾਲੀ ਨੂੰ ਬੂਹੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਤੱਕ ਛੱਡਣ ਗਈ। ਫਿਰ ਅੰਦਰ ਆਈ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਪਾਲੀ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਆਖ ਗਈ ਏ। ਕੋਈ ਜਰੂਰੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਏ।" {{gap}}ਮੈਂ ਗੁੰਮ ਸੁੰਮ ਤੇ ਉਦਾਸ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ। ਮਨ ਵਿਚ ਇਰਾਦਾ ਕੀਤਾ ਸ਼ਾਮੀਂ ਜਾ ਕੇ ਮਿਲਾਂਗਾ। ਪਰ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਤਾਂ ਉਹਦੀ ਸੱਸ ਤੇ ਉਹਦਾ ਪਤੀ ਉਹਨੂੰ ਲੈਣ ਆ ਗਏ। ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਉਹ ਸਹੁਰੀਂ ਚਲੀ ਗਈ। ਮੈਂ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਤੜਫ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਮੇਰੀ ਸਿੱਕ, ਮੇਰੀ ਤੜਪ, ਮੇਰੀ ਪੀੜ ਮੈਨੂੰ ਪਿੰਜਣ ਲਗੀ। ਦਿਲ ਬਗਾਵਤ ਤੇ ਉਤਰ ਆਇਆ। ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ ਕਿ ਮਿਲਾਂਗਾ ਜਰੂਰ ਭਾਵੇਂ ਗੁੱਸੇ ਹੀ ਹੋਣ। ਪਾਲੀ ਤੇ ਤਾਈ ਦੇ ਘਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਇਕ ਵਾਰੀ ਉਸ ਪਿੰਡ ਗਿਆ ਸੀ ਜਸਵੰਤੀ ਦੇ ਘਰ। {{gap}}ਸੱਤ ਕਹ ਪੈਂਡਾ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਹ ਮੇਰਾ ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਵਿਚਾਲੇ ਪੈਂਦਾ ਦਰਿਆ ਝਨਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅੱਜ ਕੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਤਾਂਘ ਮਹੀਨਾ ਚਾਲੀ ਦਿਲ ਲੰਘ ਗਏ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਹੋ ਗਈ। ਚਾਰ ਚੁਫੇਰੇ ਅੱਗ ਦੇ ਭਾਂਬੜ ਬਲ ਉਠੇ। ਫਿਰਕੂ ਜਨੂੰਨੀ ਦੰਗਾਕਾਰੀ ਕਾਤਲ ਲਹੂ ਲਿਬੜੀਆਂ ਛੁਰੀਆਂ, ਬਰਛੇ, ਬਲਮਾਂ, ਛਵੀਆਂ ਲਈ ਇਕ ਮਾਰ ਦੂਜੇ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਭੱਜਣ ਲਗੇ। ਬੱਚਾ ਬੁੱਢਾ ਔਰਤ ਮਰਦ ਕਿਸੇ ਦਾ ਲਿਹਾਜ ਨਾ ਰਿਹਾ।ਪੁਸ਼ਤ ਦਰ ਪੁਸ਼ਤ ਵਸਦੇ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਲੋਕ ਅੱਖਾਂ ਫੇਰ ਪਰਾਏ ਹੋ ਗਏ।ਕੌਣ ਕਿੱਧਰ ਜਾਨ ਪਹਾਣ ਬਚਾ ਭੱਜ ਗਿਆ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਅੰਧੇਰ ਮੱਚ ਗਿਆ। {{gap}}ਅਸੀ ਮਿਲਟਰੀ ਦੀ ਮੱਦਤ ਨਾਲ ਕੈਂਪ ਦਰ ਕੈਂਪ ਸਰਹੱਦ ਟੱਪੇ ਅਤੇ ਅੰਮਰਤਸਰ ਆ ਗਏ। ਆਏ ਵੀ ਕੀ ਸਾਂ? ਅੱਧੇ ਨਾ ਪੌਣੇ!! ਪ੍ਰੀਵਾਰ ਦੇ ਪੰਦਰਾਂ ਜੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਨੌਂ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਮੇਰਾ ਚਾਚਾ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ, ਦੋ ਭਰਜਾਈਆਂ ਪ੍ਰੀਤਮ ਤੇ ਜੋਗਿੰਦਰ ਕੌਰ: ਤਿੰਨ ਭਤੀਜੇ ਅਜੀਤ, ਬਲਬੀਰ, ਬਲਦੇਵ, ਦੋ ਛੋਟੀਆਂ<noinclude>{{rh||46}}</noinclude> dl46malw57gambbjsw15y1g825wterq 250 72789 220941 220867 2026-06-11T13:54:53Z Aman Arora PTL 1841 /* ਸੋਧਣਾ */ 220941 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aman Arora PTL" /></noinclude>ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਛੋਹੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਨਾਂ ਨੇ ਸੰਨ ੧੮੯੩ ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਟ੍ਰੈਕਟ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਬੱਧੀ। ਅੱਜ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਬੀ ਉਨਾਂ ਹੀ ਲੀਹਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਤੁਰਦੀ ਤੁਰਦੀ ਐਥੋਂ ਤੱਕ ਅੱਪੜ ਗਈ ਹੈ।*****ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਖ਼ਲਾਕ ਅਰ ਫਲਸਫੇ ਦਾ ਵਾਧਾ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਨਜ਼ਮ ਅਰ ਨਸਰ ਵਿਚ ਉਹ ਖੂਬੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਫਖ਼ਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋਮਲ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਸਰੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਸਾਰ ਅਗੇ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਆਪ ਦੇ ਖਿਆਲਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚ ਉਡਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬੜੇ ਬੜੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਮੰਨ ਲਿਆ ਹੈ।" [ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੀਰੇ {{gap}}ਜਿਸ ਮੁੱਖ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤ੍ਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੇ ਤ੍ਰੀਕੇ ਸਿਰ ਕਿਸੇ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ ਉਹ ਕੋਈ ਅੱਡਰੀ ਸ਼ੈ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਉਹ ਉਸੇ ਮਹਾਨ ਆਸ਼ੇ ਦੀ ਹੀ ਇਕ ਸ਼ਾਖ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਦਰਸ਼ ਬਣਾਕੇ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਘਾੜਤ ਇਸਤਰਾਂ ਘੜੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਮਰਾ ਦਾ ਵੇਗ ਆਪਣੇ ਬੱਧੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਦੀ ਸੇਧ ਉੱਪਰ ਟੁਰਦਾ ਆਪਣੇ ਉੱਦੇਸ਼ ਉੱਪਰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਗਿਆ। ਅਸਾਂ ਏਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਦੀਵਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਕਤ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਲ ਤਕ ਲੈ ਆਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉੱਚ ਖਿਆਲਾਂ ਦੀ ਰੰਗਣ ਵਿਚ ਇਤਨਾ ਰੰਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਾਰਖੂ ਲਿਖਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਕਤਾਂ ਉਪਰ ਪਏ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਖ ਰਹੇ ਹਨ* । {{gap}}ਕੌਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਇਕ ਵਡੇ ਦਰਯਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਕਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਨਿੱਕੀਆਂ ਸੋਤਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਕੇ ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤਿਉਂ ਤਿਉਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੁੰਦਾ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਏਸ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਵਯਕਤੀਆਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਕਥਾ ਦੇ ਵੱਖੋ ਵੱਖ ਨਦੀ ਨਾਲਿਆਂ ਦੇ ਖਾਕੇ ਇਸ ਤਰਾਂ ਖੋਜੇ ਜਾਣ ਕਿ ਉਹ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕੌਮੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਵਿਕਾਸ਼ ਧਾਰਾ ਦਾ ਪਤਾ ਦੇਂਦੇ ਜਾਣ, ਜਿਸਦੇ ਕਿ ਉਹ ਅੰਗ ਹਨ। {{center|'''{{larger|ਦੀਵਾਨ ਸਾਹਿਬ}}''' '''{{xxxx-larger|ਮਹਾਰਾਜਾ ਕੌੜਾ ਮੱਲ}}'''}} {{gap}}ਦੀਵਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜ਼ਮਾਨਾ ਈਸਾ ਦੀ ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਕਿਸੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੱਤ੍ਰੇ ਉੱਪਰ ਅੰਕਿਤ ਨਹੀਂ। ਦੇਹਾਂਤ ਦਾ ਦਿਨ ੬ ਮਾਰਚ ੧੭੫੨ ਈ: ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਵਿਚਾਰਨ ਨਾਲ ਤੇ ਏਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲੈਣ ਨਾਲ ਕਿ ਆਪ ਅਜੇ ਪੂਰੀ ਜੁਵਾਨੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸਨ ਜਦ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਨੀਯਤ *Mystic Poet-From Amritsar, sacred to Sikhism, comes the noble influence of Bhai Vir Singh, a mystic poet in the highest sense. He is a saint who has not refused to concern himself with the moral and social life of his people. In 1988 he has meant increasingly more to his community, and to inter-communal India; his teachings carry the universal validity of a beautiful and ennobling life. {{right|["Dr. A. Chakravarti M. A., D. phil (Oxen). The Tribune-January 1, 1939}} Digitized by Panjab Digital Library | www.panjabdigilib.org<noinclude></noinclude> 5mtgfums9zlfx1ouyg0fo6806fbyjxr 220942 220941 2026-06-11T13:55:30Z Aman Arora PTL 1841 220942 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aman Arora PTL" /></noinclude>ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਛੋਹੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਨਾਂ ਨੇ ਸੰਨ ੧੮੯੩ ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਟ੍ਰੈਕਟ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਬੱਧੀ। ਅੱਜ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਬੀ ਉਨਾਂ ਹੀ ਲੀਹਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਤੁਰਦੀ ਤੁਰਦੀ ਐਥੋਂ ਤੱਕ ਅੱਪੜ ਗਈ ਹੈ।*****ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਖ਼ਲਾਕ ਅਰ ਫਲਸਫੇ ਦਾ ਵਾਧਾ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਨਜ਼ਮ ਅਰ ਨਸਰ ਵਿਚ ਉਹ ਖੂਬੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਫਖ਼ਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋਮਲ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਸਰੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਸਾਰ ਅਗੇ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਆਪ ਦੇ ਖਿਆਲਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚ ਉਡਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬੜੇ ਬੜੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਮੰਨ ਲਿਆ ਹੈ।" {{right|[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੀਰੇ}} {{gap}}ਜਿਸ ਮੁੱਖ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤ੍ਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੇ ਤ੍ਰੀਕੇ ਸਿਰ ਕਿਸੇ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ ਉਹ ਕੋਈ ਅੱਡਰੀ ਸ਼ੈ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਉਹ ਉਸੇ ਮਹਾਨ ਆਸ਼ੇ ਦੀ ਹੀ ਇਕ ਸ਼ਾਖ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਦਰਸ਼ ਬਣਾਕੇ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਘਾੜਤ ਇਸਤਰਾਂ ਘੜੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਮਰਾ ਦਾ ਵੇਗ ਆਪਣੇ ਬੱਧੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਦੀ ਸੇਧ ਉੱਪਰ ਟੁਰਦਾ ਆਪਣੇ ਉੱਦੇਸ਼ ਉੱਪਰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਗਿਆ। ਅਸਾਂ ਏਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਦੀਵਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਕਤ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਲ ਤਕ ਲੈ ਆਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉੱਚ ਖਿਆਲਾਂ ਦੀ ਰੰਗਣ ਵਿਚ ਇਤਨਾ ਰੰਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਾਰਖੂ ਲਿਖਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਕਤਾਂ ਉਪਰ ਪਏ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਖ ਰਹੇ ਹਨ* । {{gap}}ਕੌਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਇਕ ਵਡੇ ਦਰਯਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਕਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਨਿੱਕੀਆਂ ਸੋਤਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਕੇ ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤਿਉਂ ਤਿਉਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੁੰਦਾ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਏਸ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਵਯਕਤੀਆਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਕਥਾ ਦੇ ਵੱਖੋ ਵੱਖ ਨਦੀ ਨਾਲਿਆਂ ਦੇ ਖਾਕੇ ਇਸ ਤਰਾਂ ਖੋਜੇ ਜਾਣ ਕਿ ਉਹ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕੌਮੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਵਿਕਾਸ਼ ਧਾਰਾ ਦਾ ਪਤਾ ਦੇਂਦੇ ਜਾਣ, ਜਿਸਦੇ ਕਿ ਉਹ ਅੰਗ ਹਨ। {{center|'''{{larger|ਦੀਵਾਨ ਸਾਹਿਬ}}''' '''{{xxxx-larger|ਮਹਾਰਾਜਾ ਕੌੜਾ ਮੱਲ}}'''}} {{gap}}ਦੀਵਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜ਼ਮਾਨਾ ਈਸਾ ਦੀ ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਕਿਸੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੱਤ੍ਰੇ ਉੱਪਰ ਅੰਕਿਤ ਨਹੀਂ। ਦੇਹਾਂਤ ਦਾ ਦਿਨ ੬ ਮਾਰਚ ੧੭੫੨ ਈ: ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਵਿਚਾਰਨ ਨਾਲ ਤੇ ਏਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲੈਣ ਨਾਲ ਕਿ ਆਪ ਅਜੇ ਪੂਰੀ ਜੁਵਾਨੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸਨ ਜਦ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਨੀਯਤ *Mystic Poet-From Amritsar, sacred to Sikhism, comes the noble influence of Bhai Vir Singh, a mystic poet in the highest sense. He is a saint who has not refused to concern himself with the moral and social life of his people. In 1988 he has meant increasingly more to his community, and to inter-communal India; his teachings carry the universal validity of a beautiful and ennobling life. {{right|["Dr. A. Chakravarti M. A., D. phil (Oxen). The Tribune-January 1, 1939}} Digitized by Panjab Digital Library | www.panjabdigilib.org<noinclude></noinclude> l2el1akxsvw79yowx7upo50itcsmspt 220943 220942 2026-06-11T13:56:42Z Aman Arora PTL 1841 220943 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aman Arora PTL" /></noinclude>ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਛੋਹੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਨਾਂ ਨੇ ਸੰਨ ੧੮੯੩ ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਟ੍ਰੈਕਟ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਬੱਧੀ। ਅੱਜ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਬੀ ਉਨਾਂ ਹੀ ਲੀਹਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਤੁਰਦੀ ਤੁਰਦੀ ਐਥੋਂ ਤੱਕ ਅੱਪੜ ਗਈ ਹੈ।*****ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਖ਼ਲਾਕ ਅਰ ਫਲਸਫੇ ਦਾ ਵਾਧਾ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਨਜ਼ਮ ਅਰ ਨਸਰ ਵਿਚ ਉਹ ਖੂਬੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਫਖ਼ਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋਮਲ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਸਰੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਸਾਰ ਅਗੇ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਆਪ ਦੇ ਖਿਆਲਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚ ਉਡਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬੜੇ ਬੜੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਮੰਨ ਲਿਆ ਹੈ।" {{right|[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੀਰੇ}} {{gap}}ਜਿਸ ਮੁੱਖ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤ੍ਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੇ ਤ੍ਰੀਕੇ ਸਿਰ ਕਿਸੇ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ ਉਹ ਕੋਈ ਅੱਡਰੀ ਸ਼ੈ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਉਹ ਉਸੇ ਮਹਾਨ ਆਸ਼ੇ ਦੀ ਹੀ ਇਕ ਸ਼ਾਖ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਦਰਸ਼ ਬਣਾਕੇ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਘਾੜਤ ਇਸਤਰਾਂ ਘੜੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਮਰਾ ਦਾ ਵੇਗ ਆਪਣੇ ਬੱਧੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਦੀ ਸੇਧ ਉੱਪਰ ਟੁਰਦਾ ਆਪਣੇ ਉੱਦੇਸ਼ ਉੱਪਰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਗਿਆ। ਅਸਾਂ ਏਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਦੀਵਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਕਤ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਲ ਤਕ ਲੈ ਆਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉੱਚ ਖਿਆਲਾਂ ਦੀ ਰੰਗਣ ਵਿਚ ਇਤਨਾ ਰੰਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਾਰਖੂ ਲਿਖਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਕਤਾਂ ਉਪਰ ਪਏ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਖ ਰਹੇ ਹਨ* । {{gap}}ਕੌਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਇਕ ਵਡੇ ਦਰਯਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਕਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਨਿੱਕੀਆਂ ਸੋਤਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਕੇ ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤਿਉਂ ਤਿਉਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੁੰਦਾ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਏਸ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਵਯਕਤੀਆਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਕਥਾ ਦੇ ਵੱਖੋ ਵੱਖ ਨਦੀ ਨਾਲਿਆਂ ਦੇ ਖਾਕੇ ਇਸ ਤਰਾਂ ਖੋਜੇ ਜਾਣ ਕਿ ਉਹ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕੌਮੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਵਿਕਾਸ਼ ਧਾਰਾ ਦਾ ਪਤਾ ਦੇਂਦੇ ਜਾਣ, ਜਿਸਦੇ ਕਿ ਉਹ ਅੰਗ ਹਨ। {{center|'''{{larger|ਦੀਵਾਨ ਸਾਹਿਬ}}''' '''{{xxxx-larger|ਮਹਾਰਾਜਾ ਕੌੜਾ ਮੱਲ}}'''}} {{gap}}ਦੀਵਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜ਼ਮਾਨਾ ਈਸਾ ਦੀ ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਕਿਸੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੱਤ੍ਰੇ ਉੱਪਰ ਅੰਕਿਤ ਨਹੀਂ। ਦੇਹਾਂਤ ਦਾ ਦਿਨ ੬ ਮਾਰਚ ੧੭੫੨ ਈ: ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਵਿਚਾਰਨ ਨਾਲ ਤੇ ਏਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲੈਣ ਨਾਲ ਕਿ ਆਪ ਅਜੇ ਪੂਰੀ ਜੁਵਾਨੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸਨ ਜਦ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਨੀਯਤ *Mystic Poet-From Amritsar, sacred to Sikhism, comes the noble influence of Bhai Vir Singh, a mystic poet in the highest sense. He is a saint who has not refused to concern himself with the moral and social life of his people. In 1988 he has meant increasingly more to his community, and to inter-communal India; his teachings carry the universal validity of a beautiful and ennobling life. {{right|["Dr. A. Chakravarti M. A., D. phil (Oxen). The Tribune-January 1, 1939}} Digitized by Panjab Digital Library | www.panjabdigilib.org<noinclude></noinclude> h7txhwnt7dbj1u968t1o3wygfo5v2qz 0 72821 220934 2026-06-11T13:51:56Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਇਸ਼ਾਰੇ ਤੇ|ਇਸ਼ਾਰੇ ਤੇ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਵਹਿੰਦਾ ਜਾਏ|ਵਹਿੰਦਾ ਜਾਏ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬਸੰਤ|ਬਸੰਤ]] | year = 1953 | notes = }} <pages i..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220934 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਇਸ਼ਾਰੇ ਤੇ|ਇਸ਼ਾਰੇ ਤੇ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਵਹਿੰਦਾ ਜਾਏ|ਵਹਿੰਦਾ ਜਾਏ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬਸੰਤ|ਬਸੰਤ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=11 to=11 /> h6n2ubhrvh70pc8e4f3s4cibrxhpz76 0 72822 220935 2026-06-11T13:52:17Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬਸੰਤ|ਬਸੰਤ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਇਸ਼ਾਰੇ ਤੇ|ਇਸ਼ਾਰੇ ਤੇ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕੀ ਕੀ ਹੈ?|ਕੀ ਕੀ ਹੈ?]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220935 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬਸੰਤ|ਬਸੰਤ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਇਸ਼ਾਰੇ ਤੇ|ਇਸ਼ਾਰੇ ਤੇ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕੀ ਕੀ ਹੈ?|ਕੀ ਕੀ ਹੈ?]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=12 to=13 /> 1y5keazia0cv19gu7mdqx9rpvdc3ny2 0 72823 220936 2026-06-11T13:52:38Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕੀ ਕੀ ਹੈ?|ਕੀ ਕੀ ਹੈ?]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬਸੰਤ|ਬਸੰਤ]] | next = ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220936 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕੀ ਕੀ ਹੈ?|ਕੀ ਕੀ ਹੈ?]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬਸੰਤ|ਬਸੰਤ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=14 to=15 /> qs4hoy7w58b4qcw67i1vmynj069ufo3 0 72824 220937 2026-06-11T13:52:56Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕੀ ਕੀ ਹੈ?|ਕੀ ਕੀ ਹੈ?]] | next = ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੋਲੀ ਹੈ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220937 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕੀ ਕੀ ਹੈ?|ਕੀ ਕੀ ਹੈ?]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੋਲੀ ਹੈ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਡੀ|ਬੋਲੀ ਹੈ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਡੀ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=16 to=17 /> 30s7gyazvoxglsbvbmbjm6kykzie9bp 0 72825 220938 2026-06-11T13:53:15Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੋਲੀ ਹੈ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਡੀ|ਬੋਲੀ ਹੈ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਡੀ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ]] | next..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220938 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੋਲੀ ਹੈ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਡੀ|ਬੋਲੀ ਹੈ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਡੀ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸਿਦਕਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬੇੜੇ ਪਾਰ ਨੇਂ!|ਸਿਦਕਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬੇੜੇ ਪਾਰ ਨੇਂ!]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=18 to=18 /> 7a2mlv6s6b3ep4f5wkoay0806pik8yq 0 72826 220939 2026-06-11T13:53:43Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸਿਦਕਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬੇੜੇ ਪਾਰ ਨੇਂ!|ਸਿਦਕਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬੇੜੇ ਪਾਰ ਨੇਂ!]] | previous = ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੋਲੀ ਹੈ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਡੀ|ਬੋਲੀ ਹੈ ਪੰਜ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220939 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸਿਦਕਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬੇੜੇ ਪਾਰ ਨੇਂ!|ਸਿਦਕਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬੇੜੇ ਪਾਰ ਨੇਂ!]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੋਲੀ ਹੈ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਡੀ|ਬੋਲੀ ਹੈ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਡੀ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਵਾਨ ਭਾਰਤੀ ਨੂੰ|ਜਵਾਨ ਭਾਰਤੀ ਨੂੰ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=19 to=19 /> p624y64v8kva5ch4gzjg4snxw8h72j2 0 72827 220940 2026-06-11T13:54:01Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਵਾਨ ਭਾਰਤੀ ਨੂੰ|ਜਵਾਨ ਭਾਰਤੀ ਨੂੰ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸਿਦਕਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬੇੜੇ ਪਾਰ ਨੇਂ!|ਸਿਦਕਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬੇੜੇ ਪਾਰ ਨੇਂ!]] |..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220940 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਵਾਨ ਭਾਰਤੀ ਨੂੰ|ਜਵਾਨ ਭਾਰਤੀ ਨੂੰ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸਿਦਕਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬੇੜੇ ਪਾਰ ਨੇਂ!|ਸਿਦਕਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬੇੜੇ ਪਾਰ ਨੇਂ!]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੰਗਲ ਦਾ ਫੁੱਲ|ਜੰਗਲ ਦਾ ਫੁੱਲ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=20 to=21 /> rmn54k4x68e2t0ni6fo3wsaoacjytn5 0 72828 220944 2026-06-11T14:53:42Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੰਗਲ ਦਾ ਫੁੱਲ|ਜੰਗਲ ਦਾ ਫੁੱਲ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਵਾਨ ਭਾਰਤੀ ਨੂੰ|ਜਵਾਨ ਭਾਰਤੀ ਨੂੰ]] | next = ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਰਾਹੀ ਨੂੰ|ਰਾਹੀ ਨੂ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220944 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੰਗਲ ਦਾ ਫੁੱਲ|ਜੰਗਲ ਦਾ ਫੁੱਲ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਵਾਨ ਭਾਰਤੀ ਨੂੰ|ਜਵਾਨ ਭਾਰਤੀ ਨੂੰ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਰਾਹੀ ਨੂੰ|ਰਾਹੀ ਨੂੰ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=22 to=22 /> o5g4qzib2udsv0huc0yyjj6ww96jac1 0 72829 220945 2026-06-11T14:54:18Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਰਾਹੀ ਨੂੰ|ਰਾਹੀ ਨੂੰ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੰਗਲ ਦਾ ਫੁੱਲ|ਜੰਗਲ ਦਾ ਫੁੱਲ]] | next = ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮੇਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ|ਮੇਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220945 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਰਾਹੀ ਨੂੰ|ਰਾਹੀ ਨੂੰ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੰਗਲ ਦਾ ਫੁੱਲ|ਜੰਗਲ ਦਾ ਫੁੱਲ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮੇਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ|ਮੇਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=23 to=23 /> ti78ud0lsm0b5pacj8v8ll6ghap91a9 0 72830 220946 2026-06-11T14:54:41Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮੇਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ|ਮੇਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਰਾਹੀ ਨੂੰ|ਰਾਹੀ ਨੂੰ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਇਕ ਸੱਧਰ|ਇਕ ਸੱਧਰ]] | year = 19..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220946 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮੇਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ|ਮੇਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਰਾਹੀ ਨੂੰ|ਰਾਹੀ ਨੂੰ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਇਕ ਸੱਧਰ|ਇਕ ਸੱਧਰ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=24 to=26 /> jd6mgkx2i7ngym3dlinpq07599g2hm3 0 72831 220947 2026-06-11T14:55:15Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਇਕ ਸੱਧਰ|ਇਕ ਸੱਧਰ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮੇਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ|ਮੇਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ]] | next = ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਬਣਾ ਨੀਂ ਕੁੜੀ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220947 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਇਕ ਸੱਧਰ|ਇਕ ਸੱਧਰ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮੇਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ|ਮੇਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਬਣਾ ਨੀਂ ਕੁੜੀਏ|ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਬਣਾ ਨੀਂ ਕੁੜੀਏ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=27 to=27 /> 866aj1jvbmipprql7o1bkyozwb7f3nr 0 72832 220948 2026-06-11T14:55:40Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਬਣਾ ਨੀਂ ਕੁੜੀਏ|ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਬਣਾ ਨੀਂ ਕੁੜੀਏ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਇਕ ਸੱਧਰ|ਇਕ ਸੱਧਰ]] | next = ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸਮਾ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220948 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਬਣਾ ਨੀਂ ਕੁੜੀਏ|ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਬਣਾ ਨੀਂ ਕੁੜੀਏ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਇਕ ਸੱਧਰ|ਇਕ ਸੱਧਰ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸਮਾਂ ਬੜਾ ਬਲਵਾਨ|ਸਮਾਂ ਬੜਾ ਬਲਵਾਨ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=28 to=28 /> 7z2n18p1bjj0k5fdacdb159cdc1a61l 0 72833 220949 2026-06-11T14:56:00Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸਮਾਂ ਬੜਾ ਬਲਵਾਨ|ਸਮਾਂ ਬੜਾ ਬਲਵਾਨ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਬਣਾ ਨੀਂ ਕੁੜੀਏ|ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਬਣਾ ਨੀਂ ਕੁੜੀਏ]] | next = ਸ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220949 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸਮਾਂ ਬੜਾ ਬਲਵਾਨ|ਸਮਾਂ ਬੜਾ ਬਲਵਾਨ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਬਣਾ ਨੀਂ ਕੁੜੀਏ|ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਬਣਾ ਨੀਂ ਕੁੜੀਏ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਤਾਜ ਮਹਲ|ਤਾਜ ਮਹਲ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=29 to=29 /> tusrn07f7ocmbx8acwbkidi0dfustdu 0 72834 220950 2026-06-11T14:56:21Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਤਾਜ ਮਹਲ|ਤਾਜ ਮਹਲ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸਮਾਂ ਬੜਾ ਬਲਵਾਨ|ਸਮਾਂ ਬੜਾ ਬਲਵਾਨ]] | next = ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਪਿੰਜਰਾ ਬੁਲਬੁਲ ਨੂੰ|ਪਿੰਜਰਾ ਬ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220950 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਤਾਜ ਮਹਲ|ਤਾਜ ਮਹਲ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸਮਾਂ ਬੜਾ ਬਲਵਾਨ|ਸਮਾਂ ਬੜਾ ਬਲਵਾਨ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਪਿੰਜਰਾ ਬੁਲਬੁਲ ਨੂੰ|ਪਿੰਜਰਾ ਬੁਲਬੁਲ ਨੂੰ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=30 to=31 /> got8jbwbcbh4wyj5fs1beiqx691g5m9 0 72835 220951 2026-06-11T14:57:04Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਪਿੰਜਰਾ ਬੁਲਬੁਲ ਨੂੰ|ਪਿੰਜਰਾ ਬੁਲਬੁਲ ਨੂੰ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਤਾਜ ਮਹਲ|ਤਾਜ ਮਹਲ]] | next = ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੁਲਬੁਲ ਪਿੰਜਰੇ ਨੂੰ|ਬ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220951 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਪਿੰਜਰਾ ਬੁਲਬੁਲ ਨੂੰ|ਪਿੰਜਰਾ ਬੁਲਬੁਲ ਨੂੰ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਤਾਜ ਮਹਲ|ਤਾਜ ਮਹਲ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੁਲਬੁਲ ਪਿੰਜਰੇ ਨੂੰ|ਬੁਲਬੁਲ ਪਿੰਜਰੇ ਨੂੰ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=32 to=32 /> dn2tg8rjr1pie08nmzt5aqbyqs8ljz1 0 72836 220952 2026-06-11T14:57:26Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੁਲਬੁਲ ਪਿੰਜਰੇ ਨੂੰ|ਬੁਲਬੁਲ ਪਿੰਜਰੇ ਨੂੰ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਪਿੰਜਰਾ ਬੁਲਬੁਲ ਨੂੰ|ਪਿੰਜਰਾ ਬੁਲਬੁਲ ਨੂੰ]] | next = ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220952 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੁਲਬੁਲ ਪਿੰਜਰੇ ਨੂੰ|ਬੁਲਬੁਲ ਪਿੰਜਰੇ ਨੂੰ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਪਿੰਜਰਾ ਬੁਲਬੁਲ ਨੂੰ|ਪਿੰਜਰਾ ਬੁਲਬੁਲ ਨੂੰ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਦੀਮੀ ਕਿੱਸਾ|ਕਦੀਮੀ ਕਿੱਸਾ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=33 to=33 /> jynwk6j3jd2e7udeu9v9dwcqmtwaf41 0 72837 220953 2026-06-11T14:57:46Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਦੀਮੀ ਕਿੱਸਾ|ਕਦੀਮੀ ਕਿੱਸਾ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੁਲਬੁਲ ਪਿੰਜਰੇ ਨੂੰ|ਬੁਲਬੁਲ ਪਿੰਜਰੇ ਨੂੰ]] | next = ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੀਵਨ ਨਈਆ|ਜ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220953 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਦੀਮੀ ਕਿੱਸਾ|ਕਦੀਮੀ ਕਿੱਸਾ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੁਲਬੁਲ ਪਿੰਜਰੇ ਨੂੰ|ਬੁਲਬੁਲ ਪਿੰਜਰੇ ਨੂੰ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੀਵਨ ਨਈਆ|ਜੀਵਨ ਨਈਆ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=34 to=35 /> 2vdf4viopolxjtxu7ey27qtb9mzltif 0 72838 220954 2026-06-11T14:58:06Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੀਵਨ ਨਈਆ|ਜੀਵਨ ਨਈਆ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਦੀਮੀ ਕਿੱਸਾ|ਕਦੀਮੀ ਕਿੱਸਾ]] | next = ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਬਰ ਵੱਲ ਆਉਂਦਿਆਂ ਨੂੰ|ਕਬਰ ਵੱਲ ਆਉ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220954 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੀਵਨ ਨਈਆ|ਜੀਵਨ ਨਈਆ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਦੀਮੀ ਕਿੱਸਾ|ਕਦੀਮੀ ਕਿੱਸਾ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਬਰ ਵੱਲ ਆਉਂਦਿਆਂ ਨੂੰ|ਕਬਰ ਵੱਲ ਆਉਂਦਿਆਂ ਨੂੰ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=36 to=36 /> i50rlgmiuctzvsi9h9zdidzs0j4ae0s 0 72839 220955 2026-06-11T14:58:24Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਬਰ ਵੱਲ ਆਉਂਦਿਆਂ ਨੂੰ|ਕਬਰ ਵੱਲ ਆਉਂਦਿਆਂ ਨੂੰ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੀਵਨ ਨਈਆ|ਜੀਵਨ ਨਈਆ]] | next = ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?|ਕਿਉ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220955 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਬਰ ਵੱਲ ਆਉਂਦਿਆਂ ਨੂੰ|ਕਬਰ ਵੱਲ ਆਉਂਦਿਆਂ ਨੂੰ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੀਵਨ ਨਈਆ|ਜੀਵਨ ਨਈਆ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?|ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=37 to=37 /> 9r4hrajyxf27grvkr8nucqrbqcudcgj 0 72840 220956 2026-06-11T14:58:46Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?|ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਬਰ ਵੱਲ ਆਉਂਦਿਆਂ ਨੂੰ|ਕਬਰ ਵੱਲ ਆਉਂਦਿਆਂ ਨੂੰ]] | next = ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ|ਭ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220956 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?|ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਬਰ ਵੱਲ ਆਉਂਦਿਆਂ ਨੂੰ|ਕਬਰ ਵੱਲ ਆਉਂਦਿਆਂ ਨੂੰ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ|ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=38 to=38 /> nk1gjg9eesd4o4sk5hbiiqlc0gmimi0 0 72841 220957 2026-06-11T14:59:02Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ|ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?|ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੀਰ ਰਸ|ਬੀਰ ਰਸ]] | year = 1953 | notes = }} <pag..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220957 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ|ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?|ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੀਰ ਰਸ|ਬੀਰ ਰਸ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=39 to=39 /> 3siil1wwnje6n4nhulxiuicugjh0b3p 0 72842 220958 2026-06-11T14:59:19Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੀਰ ਰਸ|ਬੀਰ ਰਸ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ|ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਪ੍ਰੇਮ ਪਰਵਾਨ|ਪ੍ਰੇਮ ਪਰਵਾਨ]] | year = 1953 | notes =..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220958 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੀਰ ਰਸ|ਬੀਰ ਰਸ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ|ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਪ੍ਰੇਮ ਪਰਵਾਨ|ਪ੍ਰੇਮ ਪਰਵਾਨ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=40 to=41 /> me5zfxb9ttxqck6hjpnxa8802cuh8p2 0 72843 220959 2026-06-11T14:59:38Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਪ੍ਰੇਮ ਪਰਵਾਨ|ਪ੍ਰੇਮ ਪਰਵਾਨ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੀਰ ਰਸ|ਬੀਰ ਰਸ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਦਰਾਲਯ|ਮਦਰਾਲਯ]] | year = 1953 | notes = }} <pages i..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220959 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਪ੍ਰੇਮ ਪਰਵਾਨ|ਪ੍ਰੇਮ ਪਰਵਾਨ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੀਰ ਰਸ|ਬੀਰ ਰਸ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਦਰਾਲਯ|ਮਦਰਾਲਯ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=42 to=42 /> rie2hrneh2rd1mamqxz2v9goonkouyh 0 72844 220960 2026-06-11T14:59:55Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਦਰਾਲਯ|ਮਦਰਾਲਯ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਪ੍ਰੇਮ ਪਰਵਾਨ|ਪ੍ਰੇਮ ਪਰਵਾਨ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਨੂੰ|ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਨੂੰ]] | year..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220960 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਦਰਾਲਯ|ਮਦਰਾਲਯ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਪ੍ਰੇਮ ਪਰਵਾਨ|ਪ੍ਰੇਮ ਪਰਵਾਨ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਨੂੰ|ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਨੂੰ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=43 to=43 /> 3ouqm5loh6bwu5hb8m0jt33x3ws3rbj 0 72845 220961 2026-06-11T15:00:12Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਨੂੰ|ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਨੂੰ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਦਰਾਲਯ|ਮਦਰਾਲਯ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਚਾਨਣ|ਚਾਨਣ]] | year = 1953 | notes = }} <pages ind..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220961 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਨੂੰ|ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਨੂੰ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਦਰਾਲਯ|ਮਦਰਾਲਯ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਚਾਨਣ|ਚਾਨਣ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=44 to=45 /> sh2ngb9xerathi69lgxfij9lw2upa0z 0 72846 220962 2026-06-11T15:00:29Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਚਾਨਣ|ਚਾਨਣ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਨੂੰ|ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਨੂੰ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਸ਼ਾਵਾਦ|ਆਸ਼ਾਵਾਦ]] | year = 1953 | notes = }} <pag..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220962 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਚਾਨਣ|ਚਾਨਣ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਨੂੰ|ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਨੂੰ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਸ਼ਾਵਾਦ|ਆਸ਼ਾਵਾਦ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=46 to=46 /> 6zt5qymv4e2s7l070jvzevq77q61hm9 0 72847 220963 2026-06-11T15:00:44Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਸ਼ਾਵਾਦ|ਆਸ਼ਾਵਾਦ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਚਾਨਣ|ਚਾਨਣ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਿਹਲਮ ਦਰਿਆ ਨੂੰ|ਜਿਹਲਮ ਦਰਿਆ ਨੂੰ]] | year = 1953 | notes =..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220963 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਸ਼ਾਵਾਦ|ਆਸ਼ਾਵਾਦ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਚਾਨਣ|ਚਾਨਣ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਿਹਲਮ ਦਰਿਆ ਨੂੰ|ਜਿਹਲਮ ਦਰਿਆ ਨੂੰ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=47 to=47 /> cg6ubr6v6kep9fkmjfckcegq477mw47 0 72848 220964 2026-06-11T15:01:22Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਿਹਲਮ ਦਰਿਆ ਨੂੰ|ਜਿਹਲਮ ਦਰਿਆ ਨੂੰ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਸ਼ਾਵਾਦ|ਆਸ਼ਾਵਾਦ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦਿਲੀ ਵਲਵਲੇ|ਦਿਲੀ ਵਲਵਲੇ]] | yea..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220964 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਿਹਲਮ ਦਰਿਆ ਨੂੰ|ਜਿਹਲਮ ਦਰਿਆ ਨੂੰ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਸ਼ਾਵਾਦ|ਆਸ਼ਾਵਾਦ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦਿਲੀ ਵਲਵਲੇ|ਦਿਲੀ ਵਲਵਲੇ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=48 to=49 /> 5dh2aqqvt3lm0y79duoq7a86e4ulftb 0 72849 220965 2026-06-11T15:01:38Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦਿਲੀ ਵਲਵਲੇ|ਦਿਲੀ ਵਲਵਲੇ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਿਹਲਮ ਦਰਿਆ ਨੂੰ|ਜਿਹਲਮ ਦਰਿਆ ਨੂੰ]] | next = ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਉਇ ਦੂਰ ਦੇ ਰਾਹੀ!|ਉਇ ਦੂ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220965 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦਿਲੀ ਵਲਵਲੇ|ਦਿਲੀ ਵਲਵਲੇ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਿਹਲਮ ਦਰਿਆ ਨੂੰ|ਜਿਹਲਮ ਦਰਿਆ ਨੂੰ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਉਇ ਦੂਰ ਦੇ ਰਾਹੀ!|ਉਇ ਦੂਰ ਦੇ ਰਾਹੀ!]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=50 to=51 /> hyf7vuw8vgrvkczrvah6tshxl3kndgg 0 72850 220966 2026-06-11T15:01:56Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਉਇ ਦੂਰ ਦੇ ਰਾਹੀ!|ਉਇ ਦੂਰ ਦੇ ਰਾਹੀ!]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦਿਲੀ ਵਲਵਲੇ|ਦਿਲੀ ਵਲਵਲੇ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਵੀਣਾ|ਵੀਣਾ]] | year = 1953 | no..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220966 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਉਇ ਦੂਰ ਦੇ ਰਾਹੀ!|ਉਇ ਦੂਰ ਦੇ ਰਾਹੀ!]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦਿਲੀ ਵਲਵਲੇ|ਦਿਲੀ ਵਲਵਲੇ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਵੀਣਾ|ਵੀਣਾ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=52 to=53 /> jsfgkvdlkmvg3jg6brd6pslr37zg3v8 0 72851 220967 2026-06-11T15:02:10Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਵੀਣਾ|ਵੀਣਾ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਉਇ ਦੂਰ ਦੇ ਰਾਹੀ!|ਉਇ ਦੂਰ ਦੇ ਰਾਹੀ!]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨੇਮ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ|ਨੇਮ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ]] | year = 19..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220967 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਵੀਣਾ|ਵੀਣਾ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਉਇ ਦੂਰ ਦੇ ਰਾਹੀ!|ਉਇ ਦੂਰ ਦੇ ਰਾਹੀ!]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨੇਮ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ|ਨੇਮ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=54 to=54 /> 31jxgmxsxhlq0d2rl0dw2eef5ll20hq 0 72852 220968 2026-06-11T15:02:26Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨੇਮ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ|ਨੇਮ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਵੀਣਾ|ਵੀਣਾ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਮਾਲ ਕੀ ਹੈ?|ਕਮਾਲ ਕੀ ਹੈ?]] | year = 1953 | notes =..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220968 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨੇਮ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ|ਨੇਮ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਵੀਣਾ|ਵੀਣਾ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਮਾਲ ਕੀ ਹੈ?|ਕਮਾਲ ਕੀ ਹੈ?]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=55 to=55 /> 63tkqszoouvjyxppxfcbtmj973sgzkn 0 72853 220969 2026-06-11T15:02:42Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਮਾਲ ਕੀ ਹੈ?|ਕਮਾਲ ਕੀ ਹੈ?]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨੇਮ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ|ਨੇਮ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਗ ਰਚਨਾ|ਜਗ ਰਚਨਾ]] | year = 1953 |..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220969 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਮਾਲ ਕੀ ਹੈ?|ਕਮਾਲ ਕੀ ਹੈ?]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨੇਮ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ|ਨੇਮ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਗ ਰਚਨਾ|ਜਗ ਰਚਨਾ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=56 to=57 /> if7l6zzu0fvhrm9369hrs2sjzdh0nyu 0 72854 220970 2026-06-11T15:02:58Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਗ ਰਚਨਾ|ਜਗ ਰਚਨਾ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਮਾਲ ਕੀ ਹੈ?|ਕਮਾਲ ਕੀ ਹੈ?]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਅਣਡਿਠਾ ਸਾਜਨ|ਅਣਡਿਠਾ ਸਾਜਨ]] | year = 1953 | no..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220970 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਗ ਰਚਨਾ|ਜਗ ਰਚਨਾ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਮਾਲ ਕੀ ਹੈ?|ਕਮਾਲ ਕੀ ਹੈ?]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਅਣਡਿਠਾ ਸਾਜਨ|ਅਣਡਿਠਾ ਸਾਜਨ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=58 to=58 /> bmeohnkresrdpt9wjjsgaazbkmz9tuw 0 72855 220971 2026-06-11T15:03:15Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਅਣਡਿਠਾ ਸਾਜਨ|ਅਣਡਿਠਾ ਸਾਜਨ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਗ ਰਚਨਾ|ਜਗ ਰਚਨਾ]] | next = ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਾਵੇਂ ਤੁਸਾਂ ਭੁਲਾ.....|ਭਾਵੇਂ ਤੁਸਾਂ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220971 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਅਣਡਿਠਾ ਸਾਜਨ|ਅਣਡਿਠਾ ਸਾਜਨ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਗ ਰਚਨਾ|ਜਗ ਰਚਨਾ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਾਵੇਂ ਤੁਸਾਂ ਭੁਲਾ.....|ਭਾਵੇਂ ਤੁਸਾਂ ਭੁਲਾ.....]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=59 to=59 /> oekgh5ud8nwlct4e6nvjduz6rmyhp3p 0 72856 220972 2026-06-11T15:03:32Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਾਵੇਂ ਤੁਸਾਂ ਭੁਲਾ.....|ਭਾਵੇਂ ਤੁਸਾਂ ਭੁਲਾ.....]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਅਣਡਿਠਾ ਸਾਜਨ|ਅਣਡਿਠਾ ਸਾਜਨ]] | next = ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਅਣਮੁੱਕ ਰ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220972 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਾਵੇਂ ਤੁਸਾਂ ਭੁਲਾ.....|ਭਾਵੇਂ ਤੁਸਾਂ ਭੁਲਾ.....]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਅਣਡਿਠਾ ਸਾਜਨ|ਅਣਡਿਠਾ ਸਾਜਨ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਅਣਮੁੱਕ ਰਸਤਾ|ਅਣਮੁੱਕ ਰਸਤਾ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=60 to=60 /> eg9j521fuffj068tau1sn1vraviz1vf 0 72857 220973 2026-06-11T15:03:49Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਅਣਮੁੱਕ ਰਸਤਾ|ਅਣਮੁੱਕ ਰਸਤਾ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਾਵੇਂ ਤੁਸਾਂ ਭੁਲਾ.....|ਭਾਵੇਂ ਤੁਸਾਂ ਭੁਲਾ.....]] | next = ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਵਾਗਵਨ|ਆ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220973 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਅਣਮੁੱਕ ਰਸਤਾ|ਅਣਮੁੱਕ ਰਸਤਾ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਾਵੇਂ ਤੁਸਾਂ ਭੁਲਾ.....|ਭਾਵੇਂ ਤੁਸਾਂ ਭੁਲਾ.....]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਵਾਗਵਨ|ਆਵਾਗਵਨ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=61 to=61 /> 1tv09hliy0ecg6qagje8h4ca1qynpnt 0 72858 220974 2026-06-11T15:04:16Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਵਾਗਵਨ|ਆਵਾਗਵਨ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਅਣਮੁੱਕ ਰਸਤਾ|ਅਣਮੁੱਕ ਰਸਤਾ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਰਾਂਝਣ ਯਾਰ|ਰਾਂਝਣ ਯਾਰ]] | year = 1953 | notes..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220974 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਵਾਗਵਨ|ਆਵਾਗਵਨ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਅਣਮੁੱਕ ਰਸਤਾ|ਅਣਮੁੱਕ ਰਸਤਾ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਰਾਂਝਣ ਯਾਰ|ਰਾਂਝਣ ਯਾਰ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=62 to=62 /> 8uuedceknddujrh3l23b5h15ctkd29w 0 72859 220975 2026-06-11T15:04:33Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਰਾਂਝਣ ਯਾਰ|ਰਾਂਝਣ ਯਾਰ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਵਾਗਵਨ|ਆਵਾਗਵਨ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬਸੰਤ|ਬਸੰਤ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220975 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਰਾਂਝਣ ਯਾਰ|ਰਾਂਝਣ ਯਾਰ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਵਾਗਵਨ|ਆਵਾਗਵਨ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬਸੰਤ|ਬਸੰਤ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=63 to=63 /> g7qx9le2336bjgzq3dxw6tmdixx0fq3 220976 220975 2026-06-11T15:06:14Z Mulkh Singh 386 220976 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਰਾਂਝਣ ਯਾਰ|ਰਾਂਝਣ ਯਾਰ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਵਾਗਵਨ|ਆਵਾਗਵਨ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬਸੰਤ 2|ਬਸੰਤ 2]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=63 to=63 /> 3k9pf92dmdbj5i3rlbzldgc5lpnkn5o 0 72860 220977 2026-06-11T15:06:47Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬਸੰਤ 2|ਬਸੰਤ 2]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਰਾਂਝਣ ਯਾਰ|ਰਾਂਝਣ ਯਾਰ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆਂਂ|ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆਂਂ]] | year = 1953 | notes..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220977 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬਸੰਤ 2|ਬਸੰਤ 2]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਰਾਂਝਣ ਯਾਰ|ਰਾਂਝਣ ਯਾਰ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆਂਂ|ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆਂਂ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=64 to=65 /> 7zv526om0wtprumby0l7sa5ldhh06o0 0 72861 220978 2026-06-11T15:07:18Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆਂਂ|ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆਂਂ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬਸੰਤ 2|ਬਸੰਤ 2]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸ਼ਾਲਾ|ਸ਼ਾਲਾ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220978 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆਂਂ|ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆਂਂ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬਸੰਤ 2|ਬਸੰਤ 2]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸ਼ਾਲਾ|ਸ਼ਾਲਾ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=66 to=67 /> 6t644sw9llkse4n2m32ww0n831wt37q 0 72862 220979 2026-06-11T15:07:38Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸ਼ਾਲਾ|ਸ਼ਾਲਾ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆਂਂ|ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆਂਂ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭੰਭਟ|ਭੰਭਟ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220979 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸ਼ਾਲਾ|ਸ਼ਾਲਾ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆਂਂ|ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆਂਂ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭੰਭਟ|ਭੰਭਟ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=68 to=69 /> toxr8w05lzfy7ju04zanuauwkhj6ne2 0 72863 220980 2026-06-11T15:07:56Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭੰਭਟ|ਭੰਭਟ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸ਼ਾਲਾ|ਸ਼ਾਲਾ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਾਲਣ ਨੂੰ|ਮਾਲਣ ਨੂੰ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220980 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭੰਭਟ|ਭੰਭਟ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸ਼ਾਲਾ|ਸ਼ਾਲਾ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਾਲਣ ਨੂੰ|ਮਾਲਣ ਨੂੰ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=70 to=70 /> c13e3d20uowlsg7u0imxen80ntaigo5 0 72864 220981 2026-06-11T15:08:15Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਾਲਣ ਨੂੰ|ਮਾਲਣ ਨੂੰ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭੰਭਟ|ਭੰਭਟ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦੇਸ ਪੰਜਾਬ|ਦੇਸ ਪੰਜਾਬ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220981 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਾਲਣ ਨੂੰ|ਮਾਲਣ ਨੂੰ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭੰਭਟ|ਭੰਭਟ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦੇਸ ਪੰਜਾਬ|ਦੇਸ ਪੰਜਾਬ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=71 to=71 /> 5at97hkzq93duqrbd6kjlbd65ngpqdd 0 72865 220982 2026-06-11T15:08:32Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦੇਸ ਪੰਜਾਬ|ਦੇਸ ਪੰਜਾਬ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਾਲਣ ਨੂੰ|ਮਾਲਣ ਨੂੰ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਵਾਨੀ|ਜਵਾਨੀ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220982 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦੇਸ ਪੰਜਾਬ|ਦੇਸ ਪੰਜਾਬ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਾਲਣ ਨੂੰ|ਮਾਲਣ ਨੂੰ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਵਾਨੀ|ਜਵਾਨੀ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=72 to=77 /> qaopn6emkln09cbslf82t649sujtpkz 0 72866 220983 2026-06-11T15:08:48Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਵਾਨੀ|ਜਵਾਨੀ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦੇਸ ਪੰਜਾਬ|ਦੇਸ ਪੰਜਾਬ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਖੁਸ਼ ਰਹੁ|ਖੁਸ਼ ਰਹੁ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220983 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਵਾਨੀ|ਜਵਾਨੀ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦੇਸ ਪੰਜਾਬ|ਦੇਸ ਪੰਜਾਬ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਖੁਸ਼ ਰਹੁ|ਖੁਸ਼ ਰਹੁ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=78 to=78 /> 5xe3krzc7gdu76o57gkd8att5cgxglg 0 72867 220984 2026-06-11T15:09:05Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਖੁਸ਼ ਰਹੁ|ਖੁਸ਼ ਰਹੁ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਵਾਨੀ|ਜਵਾਨੀ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ|ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] | year = 1953 | notes =..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220984 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਖੁਸ਼ ਰਹੁ|ਖੁਸ਼ ਰਹੁ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਵਾਨੀ|ਜਵਾਨੀ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ|ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=79 to=79 /> t338013xazclp9q4nu6s7qohnjpd2av 0 72868 220985 2026-06-11T15:09:21Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ|ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਖੁਸ਼ ਰਹੁ|ਖੁਸ਼ ਰਹੁ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸਾਕ਼ੀ|ਸਾਕ਼ੀ]] | year = 1953 | notes =..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220985 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ|ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਖੁਸ਼ ਰਹੁ|ਖੁਸ਼ ਰਹੁ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸਾਕ਼ੀ|ਸਾਕ਼ੀ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=80 to=81 /> ptrvycyviqwzpjv6arg9weacxr266s3 0 72869 220986 2026-06-11T15:09:36Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸਾਕ਼ੀ|ਸਾਕ਼ੀ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ|ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਸ਼ਮੀਰ|ਕਸ਼ਮੀਰ]] | year = 1953 | notes = }} <pag..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220986 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸਾਕ਼ੀ|ਸਾਕ਼ੀ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ|ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਸ਼ਮੀਰ|ਕਸ਼ਮੀਰ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=82 to=83 /> m2zfcyi2164i3dzxq59xv1afhgbs9ys 0 72870 220987 2026-06-11T15:09:53Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਸ਼ਮੀਰ|ਕਸ਼ਮੀਰ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸਾਕ਼ੀ|ਸਾਕ਼ੀ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੀਵਨ-ਜੋੜੀ|ਜੀਵਨ-ਜੋੜੀ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220987 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਸ਼ਮੀਰ|ਕਸ਼ਮੀਰ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸਾਕ਼ੀ|ਸਾਕ਼ੀ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੀਵਨ-ਜੋੜੀ|ਜੀਵਨ-ਜੋੜੀ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=84 to=85 /> me4nta8q0dq0d5utocwmn79eom525p6 0 72871 220988 2026-06-11T15:10:20Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੀਵਨ-ਜੋੜੀ|ਜੀਵਨ-ਜੋੜੀ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਸ਼ਮੀਰ|ਕਸ਼ਮੀਰ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਰਮਜ਼ੀ ਨੂੰ|ਰਮਜ਼ੀ ਨੂੰ]] | year = 1953 | notes = }} <p..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220988 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੀਵਨ-ਜੋੜੀ|ਜੀਵਨ-ਜੋੜੀ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਸ਼ਮੀਰ|ਕਸ਼ਮੀਰ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਰਮਜ਼ੀ ਨੂੰ|ਰਮਜ਼ੀ ਨੂੰ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=86 to=86 /> p8glt3zw6e6nv8g38dldbk6pk9rb77e 0 72872 220989 2026-06-11T15:10:37Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਰਮਜ਼ੀ ਨੂੰ|ਰਮਜ਼ੀ ਨੂੰ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੀਵਨ-ਜੋੜੀ|ਜੀਵਨ-ਜੋੜੀ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਚਲ ਜਿੰਦੀਏ!|ਚਲ ਜਿੰਦੀਏ!]] | year = 1953 | note..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220989 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਰਮਜ਼ੀ ਨੂੰ|ਰਮਜ਼ੀ ਨੂੰ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੀਵਨ-ਜੋੜੀ|ਜੀਵਨ-ਜੋੜੀ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਚਲ ਜਿੰਦੀਏ!|ਚਲ ਜਿੰਦੀਏ!]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=87 to=87 /> 1yg6ag1i2rxalkbctzyfvubn0k9s9gi 0 72873 220990 2026-06-11T15:10:55Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਚਲ ਜਿੰਦੀਏ!|ਚਲ ਜਿੰਦੀਏ!]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਰਮਜ਼ੀ ਨੂੰ|ਰਮਜ਼ੀ ਨੂੰ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਚੰਦ-ਚਾਨਣੀ|ਚੰਦ-ਚਾਨਣੀ]] | year = 1953 | note..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220990 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਚਲ ਜਿੰਦੀਏ!|ਚਲ ਜਿੰਦੀਏ!]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਰਮਜ਼ੀ ਨੂੰ|ਰਮਜ਼ੀ ਨੂੰ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਚੰਦ-ਚਾਨਣੀ|ਚੰਦ-ਚਾਨਣੀ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=88 to=88 /> csxios4wbkwt5en1w9fpnix7bsruds8 0 72874 220991 2026-06-11T15:11:11Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਚੰਦ-ਚਾਨਣੀ|ਚੰਦ-ਚਾਨਣੀ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਚਲ ਜਿੰਦੀਏ!|ਚਲ ਜਿੰਦੀਏ!]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨਿਮ੍ਰਤਾ|ਨਿਮ੍ਰਤਾ]] | year = 1953 | notes =..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220991 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਚੰਦ-ਚਾਨਣੀ|ਚੰਦ-ਚਾਨਣੀ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਚਲ ਜਿੰਦੀਏ!|ਚਲ ਜਿੰਦੀਏ!]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨਿਮ੍ਰਤਾ|ਨਿਮ੍ਰਤਾ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=89 to=89 /> e4sa40dmig7tytp7uts9m72s74unlr5 0 72875 220992 2026-06-11T15:11:28Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨਿਮ੍ਰਤਾ|ਨਿਮ੍ਰਤਾ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਚੰਦ-ਚਾਨਣੀ|ਚੰਦ-ਚਾਨਣੀ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੇ ਬੰਦਿਆ!|ਜੇ ਬੰਦਿਆ!]] | year = 1953 | notes = }}..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220992 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨਿਮ੍ਰਤਾ|ਨਿਮ੍ਰਤਾ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਚੰਦ-ਚਾਨਣੀ|ਚੰਦ-ਚਾਨਣੀ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੇ ਬੰਦਿਆ!|ਜੇ ਬੰਦਿਆ!]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=90 to=90 /> 40daz6lo2gn8rgwwuwlpn3sljxo899i 0 72876 220993 2026-06-11T15:11:44Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੇ ਬੰਦਿਆ!|ਜੇ ਬੰਦਿਆ!]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨਿਮ੍ਰਤਾ|ਨਿਮ੍ਰਤਾ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸਾਉਣ ਦਾ ਨਾਚ|ਸਾਉਣ ਦਾ ਨਾਚ]] | year = 1953 | notes..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220993 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੇ ਬੰਦਿਆ!|ਜੇ ਬੰਦਿਆ!]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨਿਮ੍ਰਤਾ|ਨਿਮ੍ਰਤਾ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸਾਉਣ ਦਾ ਨਾਚ|ਸਾਉਣ ਦਾ ਨਾਚ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=91 to=91 /> n4bg5m9l5w9l3ptjlgoy1adpwhu5lew 0 72877 220994 2026-06-11T15:11:59Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸਾਉਣ ਦਾ ਨਾਚ|ਸਾਉਣ ਦਾ ਨਾਚ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੇ ਬੰਦਿਆ!|ਜੇ ਬੰਦਿਆ!]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੀਵਨ ਆਦਰਸ਼|ਜੀਵਨ ਆਦਰਸ਼]] | year = 1953..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220994 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸਾਉਣ ਦਾ ਨਾਚ|ਸਾਉਣ ਦਾ ਨਾਚ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੇ ਬੰਦਿਆ!|ਜੇ ਬੰਦਿਆ!]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੀਵਨ ਆਦਰਸ਼|ਜੀਵਨ ਆਦਰਸ਼]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=92 to=92 /> 08xasgw22h4166pd9dknd3vlh41n7bx 0 72878 220995 2026-06-11T15:12:14Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੀਵਨ ਆਦਰਸ਼|ਜੀਵਨ ਆਦਰਸ਼]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸਾਉਣ ਦਾ ਨਾਚ|ਸਾਉਣ ਦਾ ਨਾਚ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਪ ਦੀ ਯਾਦ|ਆਪ ਦੀ ਯਾਦ]] | year = 1953..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220995 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੀਵਨ ਆਦਰਸ਼|ਜੀਵਨ ਆਦਰਸ਼]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸਾਉਣ ਦਾ ਨਾਚ|ਸਾਉਣ ਦਾ ਨਾਚ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਪ ਦੀ ਯਾਦ|ਆਪ ਦੀ ਯਾਦ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=93 to=93 /> q2t7bcf88s7gnzqnbklwm16y9sis4h5 0 72879 220996 2026-06-11T15:12:34Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਪ ਦੀ ਯਾਦ|ਆਪ ਦੀ ਯਾਦ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੀਵਨ ਆਦਰਸ਼|ਜੀਵਨ ਆਦਰਸ਼]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਹਾਰ ਕੇ|ਹਾਰ ਕੇ]] | year = 1953 | notes = }} <pag..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220996 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਪ ਦੀ ਯਾਦ|ਆਪ ਦੀ ਯਾਦ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੀਵਨ ਆਦਰਸ਼|ਜੀਵਨ ਆਦਰਸ਼]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਹਾਰ ਕੇ|ਹਾਰ ਕੇ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=94 to=94 /> e1bvg6jxm109e7x3bt5d678v9yaqnpe 0 72880 220997 2026-06-11T15:12:53Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਹਾਰ ਕੇ|ਹਾਰ ਕੇ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਪ ਦੀ ਯਾਦ|ਆਪ ਦੀ ਯਾਦ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ|ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ]] | year..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220997 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਹਾਰ ਕੇ|ਹਾਰ ਕੇ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਪ ਦੀ ਯਾਦ|ਆਪ ਦੀ ਯਾਦ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ|ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=95 to=95 /> gz4zxbvh4l2p6vi2x8d9hkpeuag8jqv 0 72881 220998 2026-06-11T15:13:08Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ|ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਹਾਰ ਕੇ|ਹਾਰ ਕੇ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ|ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ]] | year..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220998 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ|ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਹਾਰ ਕੇ|ਹਾਰ ਕੇ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ|ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=96 to=97 /> 1z7mqwjoie90vdz95vpl2nwzc2129zz 0 72882 220999 2026-06-11T15:13:25Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ|ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ|ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਲੱਛਮੀ|ਲੱਛਮੀ]] | year..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 220999 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ|ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ|ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਲੱਛਮੀ|ਲੱਛਮੀ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=98 to=99 /> 5w9daht8wansz8j3pdm6xl2qn9g1iwg 0 72883 221000 2026-06-11T15:13:42Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਲੱਛਮੀ|ਲੱਛਮੀ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ|ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਜ਼ਾਦੀ|ਆਜ਼ਾਦੀ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221000 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਲੱਛਮੀ|ਲੱਛਮੀ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ|ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਜ਼ਾਦੀ|ਆਜ਼ਾਦੀ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=100 to=101 /> 9ebtj4vw9vaq9z50hwti02k02vbct0l 0 72884 221001 2026-06-11T15:13:58Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਜ਼ਾਦੀ|ਆਜ਼ਾਦੀ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਲੱਛਮੀ|ਲੱਛਮੀ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨਵੀਂ ਬਹਾਰ|ਨਵੀਂ ਬਹਾਰ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221001 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਜ਼ਾਦੀ|ਆਜ਼ਾਦੀ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਲੱਛਮੀ|ਲੱਛਮੀ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨਵੀਂ ਬਹਾਰ|ਨਵੀਂ ਬਹਾਰ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=102 to=102 /> 75ch5uy6wunjak5y7vilk3dvphoaums 0 72885 221002 2026-06-11T15:14:16Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨਵੀਂ ਬਹਾਰ|ਨਵੀਂ ਬਹਾਰ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਜ਼ਾਦੀ|ਆਜ਼ਾਦੀ]] | next = ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨੂਰਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ|ਨੂਰਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221002 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨਵੀਂ ਬਹਾਰ|ਨਵੀਂ ਬਹਾਰ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਜ਼ਾਦੀ|ਆਜ਼ਾਦੀ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨੂਰਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ|ਨੂਰਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=103 to=103 /> hape6llqeoljopon00hgdie4tv7u4kh 0 72886 221003 2026-06-11T15:14:44Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨੂਰਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ|ਨੂਰਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨਵੀਂ ਬਹਾਰ|ਨਵੀਂ ਬਹਾਰ]] | next = ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਗਵਾਨ|ਭਗ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221003 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨੂਰਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ|ਨੂਰਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨਵੀਂ ਬਹਾਰ|ਨਵੀਂ ਬਹਾਰ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਗਵਾਨ|ਭਗਵਾਨ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=104 to=105 /> of4jx5ehae0m2j1kck7bvu5p6j2p3bw 0 72887 221004 2026-06-11T15:15:34Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਗਵਾਨ|ਭਗਵਾਨ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨੂਰਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ..|ਨੂਰਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ..]] | next = ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਾਣ ਲਿਆ|ਜਾਣ ਲਿ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221004 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਗਵਾਨ|ਭਗਵਾਨ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨੂਰਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ..|ਨੂਰਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ..]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਾਣ ਲਿਆ|ਜਾਣ ਲਿਆ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=106 to=108 /> 72mopjoyc10s20ieqtib4is2v0howye 221005 221004 2026-06-11T15:16:56Z Mulkh Singh 386 221005 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਗਵਾਨ|ਭਗਵਾਨ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨੂਰਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ|ਨੂਰਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਾਣ ਲਿਆ|ਜਾਣ ਲਿਆ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=106 to=108 /> finyoo8vr8figc0tmuqgfx7552vooqy 0 72888 221006 2026-06-11T15:19:38Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਾਣ ਲਿਆ|ਜਾਣ ਲਿਆ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਗਵਾਨ|ਭਗਵਾਨ]] | next = ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨੂਰਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ....|ਨੂਰਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221006 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਾਣ ਲਿਆ|ਜਾਣ ਲਿਆ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਗਵਾਨ|ਭਗਵਾਨ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨੂਰਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ....|ਨੂਰਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ....]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=109 to=109 /> nocv6qvicxz08voa87y12dvr2b7vuyc 0 72889 221007 2026-06-11T15:19:55Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨੂਰਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ....|ਨੂਰਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ....]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਾਣ ਲਿਆ|ਜਾਣ ਲਿਆ]] | next = ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਿੱਕਲੀ ਕ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221007 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨੂਰਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ....|ਨੂਰਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ....]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਾਣ ਲਿਆ|ਜਾਣ ਲਿਆ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਿੱਕਲੀ ਕਲੀ|ਕਿੱਕਲੀ ਕਲੀ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=110 to=110 /> 0kgrbfm0esvzezcs71qokd3wfqt0r6i 0 72890 221008 2026-06-11T15:20:12Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਿੱਕਲੀ ਕਲੀ|ਕਿੱਕਲੀ ਕਲੀ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨੂਰਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ....|ਨੂਰਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ....]] | next = ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਗ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221008 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਿੱਕਲੀ ਕਲੀ|ਕਿੱਕਲੀ ਕਲੀ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨੂਰਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ....|ਨੂਰਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ....]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਗ਼ਾ ਸਾਹਿਬ|ਆਗ਼ਾ ਸਾਹਿਬ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=111 to=112 /> t6av7w9rrj4po24nx8utc7hku057g7h 0 72891 221009 2026-06-11T15:20:28Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਗ਼ਾ ਸਾਹਿਬ|ਆਗ਼ਾ ਸਾਹਿਬ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਿੱਕਲੀ ਕਲੀ|ਕਿੱਕਲੀ ਕਲੀ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਤ੍ਰੈ ਮਾਂਵਾਂ|ਤ੍ਰੈ ਮਾਂਵਾਂ]] | yea..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221009 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਗ਼ਾ ਸਾਹਿਬ|ਆਗ਼ਾ ਸਾਹਿਬ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਿੱਕਲੀ ਕਲੀ|ਕਿੱਕਲੀ ਕਲੀ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਤ੍ਰੈ ਮਾਂਵਾਂ|ਤ੍ਰੈ ਮਾਂਵਾਂ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=113 to=113 /> p9k06xt0xdkm2gynqm4g4g6t5w51wzu 0 72892 221010 2026-06-11T15:20:44Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਤ੍ਰੈ ਮਾਂਵਾਂ|ਤ੍ਰੈ ਮਾਂਵਾਂ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਗ਼ਾ ਸਾਹਿਬ|ਆਗ਼ਾ ਸਾਹਿਬ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦਾਤਾ ਨੂੰ|ਦਾਤਾ ਨੂੰ]] | year = 19..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221010 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਤ੍ਰੈ ਮਾਂਵਾਂ|ਤ੍ਰੈ ਮਾਂਵਾਂ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਆਗ਼ਾ ਸਾਹਿਬ|ਆਗ਼ਾ ਸਾਹਿਬ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦਾਤਾ ਨੂੰ|ਦਾਤਾ ਨੂੰ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=114 to=115 /> cmn8tzz8hqe0jf952qmp9hbg9ekyx04 0 72893 221011 2026-06-11T15:21:01Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦਾਤਾ ਨੂੰ|ਦਾਤਾ ਨੂੰ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਤ੍ਰੈ ਮਾਂਵਾਂ|ਤ੍ਰੈ ਮਾਂਵਾਂ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਫੁੱਲ|ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਫੁੱਲ]] | y..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221011 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦਾਤਾ ਨੂੰ|ਦਾਤਾ ਨੂੰ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਤ੍ਰੈ ਮਾਂਵਾਂ|ਤ੍ਰੈ ਮਾਂਵਾਂ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਫੁੱਲ|ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਫੁੱਲ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=116 to=118 /> 4r67horfm2ajorjxw1h5f0ia7xji1d5 0 72894 221012 2026-06-11T15:21:17Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਫੁੱਲ|ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਫੁੱਲ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦਾਤਾ ਨੂੰ|ਦਾਤਾ ਨੂੰ]] | next = ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੇਈਂ ਹੋ ਗਈ ਬੇਈਮਾਨ|ਬੇਈਂ ਹੋ ਗ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221012 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਫੁੱਲ|ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਫੁੱਲ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦਾਤਾ ਨੂੰ|ਦਾਤਾ ਨੂੰ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੇਈਂ ਹੋ ਗਈ ਬੇਈਮਾਨ|ਬੇਈਂ ਹੋ ਗਈ ਬੇਈਮਾਨ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=119 to=119 /> 7rlp4jnwcnwhaf0q1zic0to5h31zo32 0 72895 221013 2026-06-11T15:21:34Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੇਈਂ ਹੋ ਗਈ ਬੇਈਮਾਨ|ਬੇਈਂ ਹੋ ਗਈ ਬੇਈਮਾਨ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਫੁੱਲ|ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਫੁੱਲ]] | next = ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਪਪੀਹਾ|ਪਪ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221013 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੇਈਂ ਹੋ ਗਈ ਬੇਈਮਾਨ|ਬੇਈਂ ਹੋ ਗਈ ਬੇਈਮਾਨ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਫੁੱਲ|ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਫੁੱਲ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਪਪੀਹਾ|ਪਪੀਹਾ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=120 to=122 /> 9yyl7eqfvnmis5mwlkbgprxmavu5cnh 0 72896 221014 2026-06-11T15:21:49Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਪਪੀਹਾ|ਪਪੀਹਾ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੇਈਂ ਹੋ ਗਈ ਬੇਈਮਾਨ|ਬੇਈਂ ਹੋ ਗਈ ਬੇਈਮਾਨ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਅਗੇਰੇ|ਅਗੇਰੇ]] | year = 1953 | notes..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221014 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਪਪੀਹਾ|ਪਪੀਹਾ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੇਈਂ ਹੋ ਗਈ ਬੇਈਮਾਨ|ਬੇਈਂ ਹੋ ਗਈ ਬੇਈਮਾਨ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਅਗੇਰੇ|ਅਗੇਰੇ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=123 to=123 /> azob4r7b8pi5tdzbfgujax9errkj1fz 0 72897 221015 2026-06-11T15:22:04Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਅਗੇਰੇ|ਅਗੇਰੇ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਪਪੀਹਾ|ਪਪੀਹਾ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੋੜੀ|ਜੋੜੀ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" fro..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221015 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਅਗੇਰੇ|ਅਗੇਰੇ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਪਪੀਹਾ|ਪਪੀਹਾ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੋੜੀ|ਜੋੜੀ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=124 to=125 /> k9dj6tzuzqh8090lb5u46l83ltbha8b 0 72898 221016 2026-06-11T15:22:22Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੋੜੀ|ਜੋੜੀ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਅਗੇਰੇ|ਅਗੇਰੇ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ|ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] | year = 1953 | notes = }} <p..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221016 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੋੜੀ|ਜੋੜੀ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਅਗੇਰੇ|ਅਗੇਰੇ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ|ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=126 to=126 /> ka1mpk53pafsndn6s0041q7cttzsld9 0 72899 221017 2026-06-11T15:22:39Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ|ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੋੜੀ|ਜੋੜੀ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦੋਹਿਰੇ|ਦੋਹਿਰੇ]] | year = 1953 | notes =..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221017 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ|ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜੋੜੀ|ਜੋੜੀ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦੋਹਿਰੇ|ਦੋਹਿਰੇ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=127 to=127 /> knx16gosuovwz12lp4f0exo2z0jkjvr 0 72900 221018 2026-06-11T15:22:56Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦੋਹਿਰੇ|ਦੋਹਿਰੇ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ|ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੋਲੀਆਂ|ਬੋਲੀਆਂ]] | year = 1953 | no..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221018 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦੋਹਿਰੇ|ਦੋਹਿਰੇ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ|ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੋਲੀਆਂ|ਬੋਲੀਆਂ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=128 to=128 /> 9fevzqpmvlsnzu2r7yq29sc5joxj4ft 0 72901 221019 2026-06-11T15:23:14Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੋਲੀਆਂ|ਬੋਲੀਆਂ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦੋਹਿਰੇ|ਦੋਹਿਰੇ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਚਉਬਰਗੇ|ਚਉਬਰਗੇ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221019 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੋਲੀਆਂ|ਬੋਲੀਆਂ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਦੋਹਿਰੇ|ਦੋਹਿਰੇ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਚਉਬਰਗੇ|ਚਉਬਰਗੇ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=129 to=129 /> bgzqsqbokkujevv8wjffrltbl7hr2ci 0 72902 221020 2026-06-11T15:23:31Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਚਉਬਰਗੇ|ਚਉਬਰਗੇ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੋਲੀਆਂ|ਬੋਲੀਆਂ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਦੋਂ ਤਕ|ਕਦੋਂ ਤਕ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221020 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਚਉਬਰਗੇ|ਚਉਬਰਗੇ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਬੋਲੀਆਂ|ਬੋਲੀਆਂ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਦੋਂ ਤਕ|ਕਦੋਂ ਤਕ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=130 to=130 /> o4jj640fjvsndtkrn4spvhe89r28brh 0 72903 221021 2026-06-11T15:24:01Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਦੋਂ ਤਕ|ਕਦੋਂ ਤਕ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਚਉਬਰਗੇ|ਚਉਬਰਗੇ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਿਸੇ ਦਾ|ਕਿਸੇ ਦਾ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221021 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਦੋਂ ਤਕ|ਕਦੋਂ ਤਕ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਚਉਬਰਗੇ|ਚਉਬਰਗੇ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਿਸੇ ਦਾ|ਕਿਸੇ ਦਾ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=131 to=131 /> gpzachvtvljm0hzh1qx1upmjuwradec 0 72904 221022 2026-06-11T15:24:17Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਿਸੇ ਦਾ|ਕਿਸੇ ਦਾ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਦੋਂ ਤਕ|ਕਦੋਂ ਤਕ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕੋਈ ਕੋਈ|ਕੋਈ ਕੋਈ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221022 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਿਸੇ ਦਾ|ਕਿਸੇ ਦਾ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਦੋਂ ਤਕ|ਕਦੋਂ ਤਕ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕੋਈ ਕੋਈ|ਕੋਈ ਕੋਈ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=132 to=132 /> sv0rynspz73h7cezexpsz5kwymezhif 0 72905 221023 2026-06-11T15:24:33Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕੋਈ ਕੋਈ|ਕੋਈ ਕੋਈ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਿਸੇ ਦਾ|ਕਿਸੇ ਦਾ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨਹੀਂ|ਨਹੀਂ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221023 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕੋਈ ਕੋਈ|ਕੋਈ ਕੋਈ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਿਸੇ ਦਾ|ਕਿਸੇ ਦਾ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨਹੀਂ|ਨਹੀਂ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=133 to=133 /> iitmfajmdy1ppjdoe1a87gkislrryuk 0 72906 221024 2026-06-11T15:24:49Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨਹੀਂ|ਨਹੀਂ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕੋਈ ਕੋਈ|ਕੋਈ ਕੋਈ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਨੂੰ|ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਨੂੰ]] | year = 1953 | notes = }} <p..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221024 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨਹੀਂ|ਨਹੀਂ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕੋਈ ਕੋਈ|ਕੋਈ ਕੋਈ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਨੂੰ|ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਨੂੰ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=134 to=134 /> 8squro0ipelu6k6wrhmjt95fyauxa69 0 72907 221025 2026-06-11T15:25:06Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਨੂੰ|ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਨੂੰ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨਹੀਂ|ਨਹੀਂ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮੇਰੇ ਭਾਰਤ!|ਮੇਰੇ ਭਾਰਤ!]] | year = 1953 | notes..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221025 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਨੂੰ|ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਨੂੰ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਨਹੀਂ|ਨਹੀਂ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮੇਰੇ ਭਾਰਤ!|ਮੇਰੇ ਭਾਰਤ!]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=135 to=135 /> tpuwwnq8coe4wujlwccx3xft4i9yhmj 0 72908 221026 2026-06-11T15:25:21Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮੇਰੇ ਭਾਰਤ!|ਮੇਰੇ ਭਾਰਤ!]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਨੂੰ|ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਨੂੰ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਵਿਤਾ ਰਾਣੀ|ਕਵਿਤਾ ਰਾਣੀ]..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221026 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮੇਰੇ ਭਾਰਤ!|ਮੇਰੇ ਭਾਰਤ!]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਨੂੰ|ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਨੂੰ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਵਿਤਾ ਰਾਣੀ|ਕਵਿਤਾ ਰਾਣੀ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=136 to=137 /> jzthcvb6dsaerpmaaoqlxh0x48sz02e 0 72909 221027 2026-06-11T15:25:38Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਵਿਤਾ ਰਾਣੀ|ਕਵਿਤਾ ਰਾਣੀ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮੇਰੇ ਭਾਰਤ!|ਮੇਰੇ ਭਾਰਤ!]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਅੰਧੇਰ ਨਗਰੀ|ਅੰਧੇਰ ਨਗਰੀ]] | year =..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221027 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਵਿਤਾ ਰਾਣੀ|ਕਵਿਤਾ ਰਾਣੀ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮੇਰੇ ਭਾਰਤ!|ਮੇਰੇ ਭਾਰਤ!]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਅੰਧੇਰ ਨਗਰੀ|ਅੰਧੇਰ ਨਗਰੀ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=138 to=138 /> smk3ohdmeo1o8esuvg2eg5da7zza9ia 0 72910 221028 2026-06-11T15:25:55Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਅੰਧੇਰ ਨਗਰੀ|ਅੰਧੇਰ ਨਗਰੀ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਵਿਤਾ ਰਾਣੀ|ਕਵਿਤਾ ਰਾਣੀ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਾਰਤ ਕੁਟੰਬ|ਭਾਰਤ ਕੁਟੰਬ]] | year..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221028 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਅੰਧੇਰ ਨਗਰੀ|ਅੰਧੇਰ ਨਗਰੀ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਕਵਿਤਾ ਰਾਣੀ|ਕਵਿਤਾ ਰਾਣੀ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਾਰਤ ਕੁਟੰਬ|ਭਾਰਤ ਕੁਟੰਬ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=139 to=139 /> rw2aqy7wi7al02y3ary42denyd3izx8 0 72911 221029 2026-06-11T15:26:14Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਾਰਤ ਕੁਟੰਬ|ਭਾਰਤ ਕੁਟੰਬ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਅੰਧੇਰ ਨਗਰੀ|ਅੰਧੇਰ ਨਗਰੀ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਿਲ ਗਿਆ|ਮਿਲ ਗਿਆ]] | year = 1953 | notes..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221029 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਾਰਤ ਕੁਟੰਬ|ਭਾਰਤ ਕੁਟੰਬ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਅੰਧੇਰ ਨਗਰੀ|ਅੰਧੇਰ ਨਗਰੀ]] | next = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਿਲ ਗਿਆ|ਮਿਲ ਗਿਆ]] | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=140 to=141 /> c7ex7h895h42i6xowlfetm5s0wffsxq 0 72912 221030 2026-06-11T15:26:46Z Mulkh Singh 386 "{{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਿਲ ਗਿਆ|ਮਿਲ ਗਿਆ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਾਰਤ ਕੁਟੰਬ|ਭਾਰਤ ਕੁਟੰਬ]] | next = | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=142 to=142 />" ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221030 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ | translator = | section = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਮਿਲ ਗਿਆ|ਮਿਲ ਗਿਆ]] | previous = [[ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ/ਭਾਰਤ ਕੁਟੰਬ|ਭਾਰਤ ਕੁਟੰਬ]] | next = | year = 1953 | notes = }} <pages index="ਸੂਫ਼ੀ-ਖ਼ਾਨਾ.pdf" from=142 to=142 /> 7vt39hew9200fnrunxq89skrukc8ck3 252 72913 221035 2026-06-11T20:01:38Z Muskan1903 2644 "" ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221035 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q140165464 |Title=ਸੁਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਗੁਰ |Language=pa |Volume= |Author=ਜੌਹਨ ਲਬੌਕ, ੧ ਬੈਰਨ ਐਵਬਰੀ |Translator=ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ |Address=ਤਰਨ ਤਾਰਨ |Year=1912 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} ge6fdvfjtget9y95zmurmwzjewuqfdo 221036 221035 2026-06-11T20:02:43Z Muskan1903 2644 221036 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q140165464 |Title=ਸੁਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਗੁਰ |Language=pa |Volume= |Author=ਜੌਹਨ ਲਬੌਕ, ੧ ਬੈਰਨ ਐਵਬਰੀ |Translator=ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ |Address=ਤਰਨ ਤਾਰਨ |Year=1912 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1to68="" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} g3f9fkigkpc1nfop22zbp4rcsanskye 221037 221036 2026-06-11T20:03:55Z Muskan1903 2644 221037 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q140165464 |Title=Sukhi jeevan de gur |Language=pa |Volume= |Author=ਜੌਹਨ ਲਬੌਕ, ੧ ਬੈਰਨ ਐਵਬਰੀ |Translator=ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ |Address=ਤਰਨ ਤਾਰਨ |Year=1912 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1to68="" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} 03hm4aya9sgvh45ajedfeofjae3jbr2 221038 221037 2026-06-11T20:07:08Z Muskan1903 2644 221038 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q140165464 |Title=Sukhi Jeevan De Gur |Language=pa |Volume= |Author=ਜੌਹਨ ਲਬੌਕ, ੧ ਬੈਰਨ ਐਵਬਰੀ |Translator=ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ |Address=ਤਰਨ ਤਾਰਨ |Year=1912 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1to68="" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} jpwx1s1wqs5bt4s5memfcbkoa87b7db 221039 221038 2026-06-11T20:50:04Z Muskan1903 2644 Muskan1903 ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਇੰਡੈਕਸ:ਸੁਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਗੁਰ.pdf]] ਨੂੰ [[ਇੰਡੈਕਸ:Sukhi Jeevan De Gur.pdf]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Matching filename on Commons 221038 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q140165464 |Title=Sukhi Jeevan De Gur |Language=pa |Volume= |Author=ਜੌਹਨ ਲਬੌਕ, ੧ ਬੈਰਨ ਐਵਬਰੀ |Translator=ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ |Address=ਤਰਨ ਤਾਰਨ |Year=1912 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1to68="" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} jpwx1s1wqs5bt4s5memfcbkoa87b7db 221076 221039 2026-06-12T08:30:29Z Muskan1903 2644 221076 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q140165464 |Title=Sukhi Jeevan De Gur |Language=pa |Volume= |Author=ਜੌਹਨ ਲਬੌਕ, ੧ ਬੈਰਨ ਐਵਬਰੀ |Translator=ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ |Address=ਤਰਨ ਤਾਰਨ |Year=1912 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ" 3="1" 67="ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ" 68="ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ"/> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} 7bpz3wyxcli2q84phg2odtj8kdu8zpp 252 72914 221040 2026-06-11T20:50:04Z Muskan1903 2644 Muskan1903 ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਇੰਡੈਕਸ:ਸੁਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਗੁਰ.pdf]] ਨੂੰ [[ਇੰਡੈਕਸ:Sukhi Jeevan De Gur.pdf]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Matching filename on Commons 221040 proofread-index text/x-wiki #REDIRECT [[ਇੰਡੈਕਸ:Sukhi Jeevan De Gur.pdf]] dc3bo1k725f9mt4o27lmb5gy9ba93bf 250 72915 221041 2026-06-12T00:18:46Z Taranpreet Goswami 2106 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਦਰਖਾਸਤ ਪਕੜ ਕੇ ‘ਠੀਕ ਹੈ” ਕਹਿ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਬੜਾ ਗੁੱਸਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੰਦਾ ਸੋਚਦਾ ਹੈ “ਯਾਰ ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਦੋ-ਚਾਰ ਸਕਿੰਟਾਂ ਦੇ ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਧੱਕੇ ਖਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ?" ਦਰਅਸਲ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221041 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Taranpreet Goswami" /></noinclude>ਦਰਖਾਸਤ ਪਕੜ ਕੇ ‘ਠੀਕ ਹੈ” ਕਹਿ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਬੜਾ ਗੁੱਸਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੰਦਾ ਸੋਚਦਾ ਹੈ “ਯਾਰ ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਦੋ-ਚਾਰ ਸਕਿੰਟਾਂ ਦੇ ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਧੱਕੇ ਖਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ?" ਦਰਅਸਲ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਹੁਣ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਨੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਜਾਂ, ਅਖਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਟੀ.ਵੀ. ਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਅੰਗਹੀਣ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਲੇਖ ਜਾਂ ਖਬਰ ਜਰੂਰ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ ਇਸ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਕੋਈ ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ ਜਾਂ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣੀ ਹੋਵੇ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖ ਕੇ ਤੁੱਛ ਜਿਹਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਆਮ ਤੰਦਰੁਸਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਗਿਲਾ ਵੀ ਗਲਤ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਹੀਣਤਾ ਦਾ ਆਰਜ਼ੀ ਜਾਂ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੋ ਕੋਈ ਤਜਰਬਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਮੈਂ ਕੋਟਿ ਕੋਟਿ ਧੰਨਵਾਦੀ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚੋਂ ਪੋਲੀਓ ਵਰਗੀ ਨਾਮੁਰਾਦ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਜੜੋਂ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਬੀੜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਜਿਆਦਾਤਰ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਨੂੰ ਡਿਸਏਬਿਲਟੀ ਐਕਟ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸਬੰਧਤ ਮਹਿਕਮਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਤਾਂ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹੀ ਹਨ ਕਿ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਐਕਟ ਬਾਰੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੀ ਬਣੀ ਰਹੇ। ਯਾਰ ਇਹ ਤਾਂ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਲਈ ਇਕ ਗ੍ਰੰਥ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਭੀ ਲਗਾ ਕੇ ਮੋਤੀ ਕੱਢ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਵੇਂ ਹੀ ਐਕਟ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਮਰਜ਼ੀ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਲੈ ਲੜੇ, ਹਰੇਕ ਅਨੁਸਾਰ ਸਹੂਲਤਾਂ ਲੈਣ ਲਈ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਚਿਰ ਤੋਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਹੱਦ ਆਮ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਦੋ ਸਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਡਿਸਏਬਿਲਟੀ ਐਕਟ 1995 ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਦੀਆਂ 7 ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਲਾਭ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਬਣਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਅੰਗਹੀਣ ਕਈ ਸਾਲ ਸੁੱਤੇ ਹੀ ਰਹੇ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦੀ ਜ਼ੁਰਅਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਉਪਰ ਦਰਸਾਏ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਸਾਥੀ ਸ੍ਰ. ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਸਾਲ 2010 , 40<noinclude>{{rh||40}}</noinclude> rwz1hj1ykurw1obc9epvk8mulfcfut6 221081 221041 2026-06-12T11:09:10Z Jalseerat Aman 2446 221081 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Taranpreet Goswami" /></noinclude> ਦਰਖਾਸਤ ਪਕੜ ਕੇ 'ਠੀਕ ਹੈ' ਕਹਿ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਬੜਾ ਗੁੱਸਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੰਦਾ ਸੋਚਦਾ ਹੈ "ਯਾਰ ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਦੋ-ਚਾਰ ਸਕਿੰਟਾਂ ਦੇ ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਧੱਕੇ ਖਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ?" {{gap}}ਦਰਅਸਲ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਹੁਣ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਨੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਹਾਂ, ਅਖਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਟੀ.ਵੀ. ਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਅੰਗਹੀਣ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਲੇਖ ਜਾਂ ਖਬਰ ਜਰੂਰ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ ਇਸ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਕੋਈ ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ ਜਾਂ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣੀ ਹੋਵੇ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖ ਕੇ ਤੁੱਛ ਜਿਹਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਆਮ ਤੰਦਰੁਸਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਗਿਲਾ ਵੀ ਗਲਤ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਹੀਣਤਾ ਦਾ ਆਰਜ਼ੀ ਜਾਂ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੋਈ ਤਜਰਬਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਮੈਂ ਕੋਟਿ ਕੋਟਿ ਧੰਨਵਾਦੀ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚੋਂ ਪੋਲੀਓ ਵਰਗੀ ਨਾਮੁਰਾਦ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਜੜੋਂ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਬੀੜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। {{gap}}ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਨੂੰ ਡਿਸਏਬਿਲਟੀ ਐਕਟ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸਬੰਧਤ ਮਹਿਕਮਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਤਾਂ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹੀ ਹਨ ਕਿ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਐਕਟ ਬਾਰੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੀ ਬਣੀ ਰਹੇ। ਯਾਰ ਇਹ ਤਾਂ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਲਈ ਇਕ ਗ੍ਰੰਥ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਭੀ ਲਗਾ ਕੇ ਮੋਤੀ ਕੱਢ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਵੇਂ ਹੀ ਐਕਟ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਮਰਜ਼ੀ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਲੈ ਲੜੇ, ਹਰੇਕ ਅਨੁਸਾਰ ਸਹੂਲਤਾਂ ਲੈਣ ਲਈ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਚਿਰ ਤੋਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਹੱਦ ਆਮ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਦੋ ਸਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਡਿਸਏਬਿਲਟੀ ਐਕਟ 1995 ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਦੀਆਂ 7 ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਲਾਭ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਬਣਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਅੰਗਹੀਣ ਕਈ ਸਾਲ ਸੁੱਤੇ ਹੀ ਰਹੇ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦੀ ਜ਼ੁਰਅਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਉਪਰ ਦਰਸਾਏ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਸਾਥੀ ਸ੍ਰ. ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਸਾਲ 2010 , 40<noinclude>{{rh||40}}</noinclude> 1z2h22t028lymnb4g0m0bigok7b5jlo 250 72916 221042 2026-06-12T00:37:32Z Charan Gill 36 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "{{center|{{larger|'''ਸਫ਼ਲਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ: ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ'''}}}} {{gap}} ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿਹਨਤ ਲਗਨ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਹੌਸਲੇ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੁਣ ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਬੁਲੰ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221042 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Charan Gill" /></noinclude>{{center|{{larger|'''ਸਫ਼ਲਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ: ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ'''}}}} {{gap}} ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿਹਨਤ ਲਗਨ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਹੌਸਲੇ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੁਣ ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਬੁਲੰਦੀਆਂ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ, ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਨਾਲ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 1991 ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਇਮਤਿਹਾਨ ਰਾਹੀਂ ਕਲਰਕ ਭਰਤੀ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਲਗਨ ਦਿਰੜ੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਜਦੋਜਹਿਦ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ ਪੀ. ਸੀ. ਐਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵਧੀਕ ਸਕੱਤਰ ਸਕੂਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਵਿਭਾਗ ਤੇ ਸਕੱਤਰ ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ ਹੈ। ਉਹ ਕੰਮ ਦਾ ਕਰਿੰਦਾ ਹੈ ਆਪਣੇ ਫਰਜ ਤਨਦੇਹੀ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਜਿਸ ਵੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਵੀ ਅਹੁਦੇ ‘ਤੇ ਰਿਹਾ ਬਾਖੂਬੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਡਿਊਟੀ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਕਰਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜ਼ਿੰਮੇਵਰੀ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸਨੇ ਵਧੀਕ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਪਰੈਸ ਸਕੱਤਰ ਟੂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਔਖਾ ਅਤੇ ਵੇਲੇ ਕੁਵੇਲ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਦੀਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਸਗੋਂ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਮਾਰਚ 1995 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਚੋਣ ਪੰਜਾਬ ਸਿਵਲ ਸਕੱਤਰੇਤ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਨੌਕਰੀ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਨੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੇ<noinclude> {{center|ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੀਰੋ/ 99}}</noinclude> 0clqcjczrmn3lr5dbipmt705z4kiw8t 250 72917 221043 2026-06-12T00:38:42Z Charan Gill 36 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਕੰਡਿਆਂ ਦੀ ਸੋਜ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਤ ਬਰਾਤੇ ਡਿਊਟੀ ਦੇਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਹਰ ਵਕਤ ਅਜਿਹੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖ਼ੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਸਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221043 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Charan Gill" /></noinclude>ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਕੰਡਿਆਂ ਦੀ ਸੋਜ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਤ ਬਰਾਤੇ ਡਿਊਟੀ ਦੇਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਹਰ ਵਕਤ ਅਜਿਹੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖ਼ੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਸਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੇ ਸਕੱਤਰਾਂ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਕੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਹਰ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਦੀ ਪਰਸੰਸਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ 2016 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਚੋਣ ਪੰਜਾਬ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਬਤੌਰ ਡਿਪਟੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਕੱਤਰ ਦੇ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਏ। ਅਪ੍ਰੈਲ 2022 ਵਿੱਚ ਉਹ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਡੈਪੂਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਥੇ ਉਹ ਜਾਇੰਟ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਅਤੇ ਸਕੱਤਰ ਮਿਊਂਸਪਲ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਅਪਰੈਲ 2025 ਤੱਕ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। {{gap}}ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਮਾਰਚ 1970 ਨੂੰ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਦੇ ਘਰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਮਾਤਾ ਤੇਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਪਟਿਆਲਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਰਾਜਪੁਰਾ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਸੰਜਰਪੁਰ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪੜ੍ਹਿਆ ਲਿਖਿਆ ਪਰਿਵਾਰ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਪਿੰਡ ਸੰਜਰਪੁਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗਰੈਜੂਏਟ ਹਨ। ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹਾਇਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਤੱਕ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਬੀ.ਏ. ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਤੇ ਐਮ. ਏ. ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀ।<noinclude> {{center|ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੀਰੇ / 100}}</noinclude> f4t5hmmvgxtft88wokr3lw8av7i6jar 250 72918 221044 2026-06-12T00:40:05Z Charan Gill 36 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "{{center|{{larger|'''ਆਪਣਾ ਕੈਰੀਅਰ ਆਪ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ: ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਖੀਵਾ'''}}}} {{gap}}ਮਿਹਨਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੰਗ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਨਸਾਨ ਵਿੱਚ ਲਗਨ, ਮਿਹਨਤੀ ਰੁਚੀ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵੱਧਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ ਹੋਵੇ। ਅਜਿਹਾ ਹ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221044 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Charan Gill" /></noinclude>{{center|{{larger|'''ਆਪਣਾ ਕੈਰੀਅਰ ਆਪ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ: ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਖੀਵਾ'''}}}} {{gap}}ਮਿਹਨਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੰਗ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਨਸਾਨ ਵਿੱਚ ਲਗਨ, ਮਿਹਨਤੀ ਰੁਚੀ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵੱਧਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ ਹੋਵੇ। ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇਨਸਾਨ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਖੀਵਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਆਈਆਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸ ਨੇ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੈਰੀਅਰ ਆਪ ਬਣਾਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਭਰਪੂਰ ਸੰਘਰਸ਼ਮਈ ਸੀ। ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਪਰਵਾਰ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਵਾਉਣਾ, ਮੱਝਾਂ ਚਾਰਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀ ਵੇਚਣ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਬਖ਼ੂਬੀ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜ਼ਾਰੀ ਰੱਖੀ। ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 2009 ਤੋਂ 2012 ਤੱਕ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਰਾਜ ਲੋਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਬਤੌਰ ਰੀਜਨਲ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਪੁਰ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾਏ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਬਠਿੰਡਾ ਵਿਖੇ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ 2012 ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਤੌਰ ਮੈਂਬਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਖ਼ਪਤਕਾਰ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਨਿਵਾਰਨ ਫ਼ੋਰਮ ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਪੁਰ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਅਹੁਦੇ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ 2015 ਤੱਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਫਰੀਦਕੋਟ ਵਿਖੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਨਿਵਾਰਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੀਡੀਏਸ਼ਨ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਪੁਲਿਸ ਵੁਮੈਨ ਸੈਲ ਫਰੀਦਕੋਟ ਦਾ ਕੌਂਸਲਰ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਪੋਸਟ’ ਦਾ ਕੰਟਰੀਬਿਊਟਰ ਸੰਪਾਦਕ ਵੀ ਹੈ। ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਵਿੰਨੀਪੈਗ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ‘ਆਪਣਾ ਰੇਡੀਓ/ਟੀਵੀ' ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਮੈਨੇਜਰ ਵੀ<noinclude>{{center|ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੀਰੇ/101}}</noinclude> 9dnwrkv2cjza27ieknk3ttez8mju9r3 250 72919 221045 2026-06-12T00:42:01Z Charan Gill 36 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਹੈ। ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਖੀਵਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਲਈ ਲੇਖ ਵੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ।ਉੱਘਾ ਕਾਲਮ ਨਵੀਸ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਾਲਮ ਨਵੀਸ ਮੰਚ ਫਗਵਾੜਾ ਦਾ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਬਤੌਰ ਤਹਿਸੀਲ ਪਬਲਿਸਿਟੀ ਆਰਗੇਨਾ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221045 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Charan Gill" /></noinclude>ਹੈ। ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਖੀਵਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਲਈ ਲੇਖ ਵੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ।ਉੱਘਾ ਕਾਲਮ ਨਵੀਸ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਾਲਮ ਨਵੀਸ ਮੰਚ ਫਗਵਾੜਾ ਦਾ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਬਤੌਰ ਤਹਿਸੀਲ ਪਬਲਿਸਿਟੀ ਆਰਗੇਨਾਈਜਰ, ਸਹਾਇਕ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ੋਖ਼ਮ ਵਾਲੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਸੰਜੀਦਗੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਤਿ ਗੰਭੀਰ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਨਾਲ ਨਿਭਾਏ। ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦਰਸ਼ਨਾ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਆਏ ਅਤਿ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਟ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰਕੇ ਪੁਖ਼ਤਾ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਤਖ਼ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ, ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬਾਖੂਬੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ 7 ਅਪ੍ਰੈਲ 1992 ਤੋਂ 31 ਜੁਲਾਈ 2008 ਤੱਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਫਰੀਦਕੋਟ, ਬਠਿੰਡਾ, ਮਾਨਸਾ, ਮੋਗਾ, ਮੁਕਤਸਰ, ਸ੍ਰੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਬਠਿੰਡਾ, ਤਰਨਤਾਰਨ, ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾਏ। {{gap}}ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਖੀਵਾ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿਤਾ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਬਲਵੰਤ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ 2 ਜੁਲਾਈ 1950 ਨੂੰ ਫਰੀਦਕੋਟ ਤਹਿਸੀਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਪੰਜ ਗਰਾਈਂ ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਇਹ ਪਿੰਡ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਤੋਂ ਦਸਵੀ ਤੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਪੰਜ ਗਰਾਈਂ ਕਲਾਂ ਤੋਂ 1966 ਤੱਕ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕਾਲਜ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਰੋਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੋਗਾ ਤੋਂ 1972 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 8 ਅਗਸਤ 1973 ਨੂੰ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤਹਿਸੀਲ ਪਬਲਿਸਿਟੀ ਅਰਗੇਨਈਜ਼ਰ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੋਸਟਿੰਗ ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ੀਰੋਜਪੁਰ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੂਨ 1975 ਵਿੱਚ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਅਤੇ ਮਈ 1978 ਵਿੱਚ ਮੋਗਾ ਵਿਖੇ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਏ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਧੀਨ ਸੇਵਾਵਾਂ ਬੋਰਡ ਰਾਹੀਂ ਸਹਾਇਕ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਚੋਣ 2 ਮਈ 1977 ਨੂੰ ਹੋ ਗਈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਤਕਨੀਕੀ ਕਾਰਨਾ ਕਰਕੇ ਨਿਯੁਕਤੀ ਲਟਕ ਗਈ। 11 ਜੂਨ 1979 ਨੂੰ ਸਹਾਇਕ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਮੋਗਾ ਜਾਇਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਜੂਨ 1979 ਤੋਂ 1990 ਤੱਕ ਮੋਗਾ ਤੇ ਮਈ 1990 ਤੋਂ ਅਪ੍ਰੈਲ 1992 ਤੱਕ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਵਿਖੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾਏ। 1992 ਵਿੱਚ ਫਰੀਦਕੋਟ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ। 7 ਅਪ੍ਰੈਲ 1992 ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਹੋਣ<noinclude>{{center|ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੀਰੇ/ 102 }}</noinclude> bav7o1e56mcw4cvu2dcrsjd5fg2pxf2 250 72920 221046 2026-06-12T00:42:56Z Charan Gill 36 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਉਪਰੰਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਨਿਯੁਕਤੀ ਹੋਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਾਲਾਤ ਅਣਸੁਖਾਵੇਂ ਸਨ। ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਖੀਵਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਅਧਿਆਪਕਾ ਕਰਤਾਰ ਕੌਰ ਪੁਤਰੀ ਬਾਬੂ ਸਿੰਘ ਨਾਲ 24 ਨਵੰਬਰ 1974 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਲੜਕੇ ਗੁਰਵਿੰਦਰ ਸ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221046 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Charan Gill" /></noinclude>ਉਪਰੰਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਨਿਯੁਕਤੀ ਹੋਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਾਲਾਤ ਅਣਸੁਖਾਵੇਂ ਸਨ। ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਖੀਵਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਅਧਿਆਪਕਾ ਕਰਤਾਰ ਕੌਰ ਪੁਤਰੀ ਬਾਬੂ ਸਿੰਘ ਨਾਲ 24 ਨਵੰਬਰ 1974 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਲੜਕੇ ਗੁਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖੀਵਾ ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਲੜਕਾ ਬਰਿੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖੀਵਾ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। ਗਿਅਨ ਸਿੰਘ ਖੀਵਾ ਨੇ ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਸੈਰ ਸਪਾਟਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ 31 ਜੁਲਾਈ 2008 ਨੂੰ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚੋਂ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਹਨ।<noinclude>{{center|ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੀਰੇ/ 103}}</noinclude> 7y03ezkvm8b39m7wbb4lk8a0p145god 250 72921 221049 2026-06-12T03:48:45Z Taranpreet Goswami 2106 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਅਣਥੱਕ, ਇਮਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤੀ ਇਨਸਾਨ: ਜੀ. ਆਰ. ਕੁਮਰਾ {{gap}}ਮਿਹਨਤ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਲਗਨ ਨਾਲ ਔਖੀਆਂ ਮੰਜ਼ਲਾਂ ਵੀ ਸਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਦੁਸ਼ਾਵਰੀਆ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221049 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Taranpreet Goswami" /></noinclude>ਅਣਥੱਕ, ਇਮਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤੀ ਇਨਸਾਨ: ਜੀ. ਆਰ. ਕੁਮਰਾ {{gap}}ਮਿਹਨਤ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਲਗਨ ਨਾਲ ਔਖੀਆਂ ਮੰਜ਼ਲਾਂ ਵੀ ਸਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਦੁਸ਼ਾਵਰੀਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਨਿਸਚਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਉਪਰ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜੀ.ਆਰ.ਕੁਮਰਾ (ਗੰਗੂ ਰਾਮ ਕੁਮਰਾ) ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਅਣਗਿਣਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋਇਆ ਹੈ।ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿਤਾ ਤੀਰਥ ਦਾਸ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਮੰਗਲੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ 22 ਜਨਵਰੀ 1945 ਨੂੰ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਪਿੰਡ ਟਿੱਬੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। 1947 ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਘਰ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਰਕਸ਼ੇਤਰ ਆ ਗਏ। ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਡਾਵਾਂਡੋਲ ਹੋ ਗਈ ਰੋਜ਼ੀ ਤੇ ਰੋਟੀ ਦੇ ਲਾਲੇ ਪੈ ਗਏ। ਕੰਮ ਕਾਰ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਸੀ ਪਠਾਣਾ ਅਤੇ ਸਮਾਣਾ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਭਵਾਨੀਗੜ੍ਹ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਭਵਾਨੀਗੜ੍ਹ ਨੇੜੇ ਆਲੋਬਰਖ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੂਨ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਕਰ ਲਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 5 ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸੀ। ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਵੱਡੇ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਇਕ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਹੀ ਪੜ੍ਹਾ ਸਕੇ। ਜੀ.ਆਰ.ਕੁਮਰਾ ਨੇ ਦਸਵੀਂ ਤੱਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਭਵਾਨੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ 1962 ਵਿੱਚ ਦਸਵੀਂ ਪਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਟਿਆਲਾ ਆ ਕੇ ਟਾਈਪ ਸਿੱਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। 1964 ਵਿੱਚ ਜੀ.ਆਰ.ਕੁਮਰਾ ਦੀ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ<noinclude> {{center|ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੀਰੋ/ 104}}</noinclude> nd815w3bcs3wio1x7qd85iduogqwibz 250 72922 221050 2026-06-12T03:49:38Z Taranpreet Goswami 2106 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਟਾਈਪਿਸਟ-ਕਮ ਕਲਰਕ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਜਲੰਧਰ ਵਿਖੇ ਲੱਗ ਗਈ। 1968 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਬਦਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਅਧਿਕਾ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221050 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Taranpreet Goswami" /></noinclude>ਟਾਈਪਿਸਟ-ਕਮ ਕਲਰਕ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਜਲੰਧਰ ਵਿਖੇ ਲੱਗ ਗਈ। 1968 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਬਦਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਨੇ 1969 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਐਡਹਾਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਟੈਨੋ ਟਾਈਪਿਸਟ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਾਮ ਨੂੰ ਦੋ ਘੰਟੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਟਾਈਪ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। 1976 ਵਿੱਚ ਸਰਵਿਸ ਸਿਲੈਕਸ਼ਨ ਬੋਰਡ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰੈਗੂਲਰ ਸਟੈਨੋ ਟਾਈਪਿਸਟ ਚੁਣਿਆਂ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ 39 ਸਾਲ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਬਾਖੂਬੀ ਨਿਭਾਏ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਪਾਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਤਰੱਕੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਅਖ਼ੀਰ 2003 ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਟੈਨੋ ਟਾਈਪਿਸਟ ਦੀ ਅਸਾਮੀ ਤੋਂ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। {{gap}}ਜੀ.ਆਰ, ਕੁਮਰਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਦੌਰਾਨ ਲਗਪਗ 35 ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਹਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਕਾਨਫੀਡੈਂਸ਼ਲ ਰਿਪੋਰਟ ਸਰਵੋਤਮ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਦੌਰਾਨ ਕਦੀਂ ਵੀ ਵੇਲੇ ਕੁਵੇਲੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਨੂੰ ਵੀ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਨਾਂਹ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਦੀ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਵਿੱਚ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਤਾਂ ਇੰਟਰਨੈਟ ਦਾ ਜ਼ਮਾਨਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਜੀ.ਆਰ.ਕੁਮਰਾ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਦੋਂ ਖਬਰਾਂ ਟਾਈਪ ਮਸ਼ੀਨ ‘ਤੇ ਟਾਈਪ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਕੁਮਰਾ ਸਾਰੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਅਤੇ ਦਫ਼ਤਰੀ ਕੰਮ ਟਾਈਪ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰਾਂ ਅਤੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਜੀ.ਆਰ,ਕੁਮਰਾ ਲਗਪਗ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਖ਼ਬਰਾਂ ਤੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਲੈ ਕੇ ਜਲੰਧਰ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਉਥੇ ਸਾਰੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦੂਰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਪਟਿਆਲਾ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਸਵੇਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸੁੱਟਣ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਤਨਖ਼ਾਹ ਨਾਲ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸਵੇਰੇ ਦਫ਼ਤਰ ਆਉਣਾ ਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਫਿਰ ਜਲੰਧਰ ਲਈ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਜੀ.ਆਰ.ਕੁਮਰਾ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਕੁਮਰਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਲੜਕੇ ਸਨ, ਵੱਡਾ ਲੜਕਾ 1987 ਵਿੱਚ ਸਵਰਗਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੰਡਣ ਦਾ ਕੰਮ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮਾਤਾ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੜਕਾ ਲਲਿਤ ਕੁਮਾਰ ਬਿਜਲੀ ਬੋਰਡ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਨਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਕਚਹਿਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੀ.ਆਰ ਕੁਮਰਾ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਦੋਜਹਿਦ ਵਾਲੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸ ਨੇ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਹਾਰਿਆ ਸਗੋਂ ਖਿੜੇ ਮੱਥੇ ਹਰ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।<noinclude> {{center|ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੀਰੇ/ 105}}</noinclude> gqnx6aor6i2dy8pb66dguzzm01lrxbw 250 72923 221052 2026-06-12T03:51:07Z Taranpreet Goswami 2106 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਰੰਗ-ਮੰਚ ਅਤੇ ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸ਼ੈਦਾਈ: ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸਿੰਧਰਾ {{gap}}ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸਿੰਧਰਾ ਨੇ ਲਗਪਗ 50 ਇਕਾਂਗੀ, ਨਾਟਕ, ਨ੍ਰਿਤ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਲਿਖੇ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਖੁਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵੀ ਕੀਤੀ।..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221052 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Taranpreet Goswami" /></noinclude>ਰੰਗ-ਮੰਚ ਅਤੇ ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸ਼ੈਦਾਈ: ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸਿੰਧਰਾ {{gap}}ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸਿੰਧਰਾ ਨੇ ਲਗਪਗ 50 ਇਕਾਂਗੀ, ਨਾਟਕ, ਨ੍ਰਿਤ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਲਿਖੇ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਖੁਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਨਾਟਕ ਧਾਰਮਿਕ, ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਬਾਰੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸੋਧਰਾ ਨੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਟਕ ‘ਭਲੇ ਅਮਰਦਾਸ ਗੁਣ ਤੇਰੇ’ ਅਤੇ ‘ਗੱਲ ਸਮੇਂ ਦੀ ਦੀ ਪਟ ਕਥਾ ਲਿਖੀ। 1960 ਤੋਂ 67 ਤੱਕ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਲੋਕ ਗਾਇਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦੇ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦਿਹਾਤੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ 3 ਗੀਤ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ 1950 ਤੋਂ ਨਾਟਕ ਲਿਖਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਪਹਿਲਾ ਨਾਟਕ ‘ਆਨ’ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸਿੰਧਰਾ ਦੇ ਲਿਖੇ ਗੀਤ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਲਗਪਗ ਇਕ ਦਰਜਨ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਫੀਚਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਕੋਈ ਫ਼ਿਲਮ ਅਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸਿੰਧਰਾ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਗੀਤ ਸ਼ਾਮਲ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਗੀਤ ਗਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਮੀਤ ਬਾਵਾ ਨਾਲ ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਲਿਖੇ ਗੀਤ, ਗੁਰਮੀਤ ਬਾਵਾ, ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ, ਮੀਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ੋਤਮ, ਦਿਲਰਾਜ ਕੌਰ, ਮਹਿੰਦਰ ਕਪੂਰ, ਸਾਥੀ, ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ ਆਦਿ ਨੇ ਗਾਏ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਇਕ ਫ਼ਿਲਮਸਾਜ਼ ਅਦਾਰਾ ‘ਸਿੰਧਰਾ ਮੂਵੀਜ਼ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ, ਬੰਬੇ' ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸਕਰਿਪਟ ਵੀ ਲਿਖੀ। ਉਹ 1960-61 ਵਿੱਚ ਇਪਟਾ (ਇੰਡੀਅਨ ਪੀਪਲਜ਼ ਥੀਏਟਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ) ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਵੱਡੇ<noinclude>{{center|ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੀਰੇ/106}}</noinclude> 6np2ejxhn84hwb27jswewpkzc38yvd9 250 72924 221054 2026-06-12T03:52:33Z Taranpreet Goswami 2106 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ, ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ, ਮਨਮੋਹਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਮਹਿੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ ਸੇਖੋਂ, ਮਨੋਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀਪਕ, ਸਤਪਾਲ ਡਾਂਗ ਅਤੇ ਵਿਮਲਾ ਡਾਂਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਨ੍ਹ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221054 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Taranpreet Goswami" /></noinclude>ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ, ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ, ਮਨਮੋਹਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਮਹਿੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ ਸੇਖੋਂ, ਮਨੋਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀਪਕ, ਸਤਪਾਲ ਡਾਂਗ ਅਤੇ ਵਿਮਲਾ ਡਾਂਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਦੀ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਓਪਨ ਏਅਰ ਥੇਟਰ ਗਾਂਧੀ ਗਰਾਊਂਡ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ ਸਨ। 1962 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਸਿਧਰਾ ਨੂੰ ਤੱਤਕਾਲੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਨਾਲ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਆਪਣੀਆਂ ਨਾਟਕ ਮੰਡਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਸਰਹੱਦਾਂ ‘ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਨਾਟਕ ਕੀਤੇ। ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਨੇ 1962 ਵਿੱਚ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸਿੰਧਰਾ ਨੂੰ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਡਰਾਮਾ ਇਨਸਪੈਕਟਰ ਭਰਤੀ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਿਧਰਾ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਧਾਰਮਿਕ ਤਾਰੀਖੀ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਪੰਜ ਤਖ਼ਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਆਂ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮਾ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 1967 ਵਿੱਚ ਸਟੇਟ ਅਵਾਰਡ ਦੇ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਆ ਸੀ। ਹਕੂਮਤ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ‘ਲੋਕਯਾਨ ਲੋਕਗੀਤ ਐਵਾਰਡ 1990 ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1990-91 ਵਿੱਚ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸੋਧਰਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਵੱਲੋਂ ਡਾਕਟਰ ਅੰਬੇਦਕਰ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। {{gap}}ਉਸ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਗੀਤਕਾਰ ਚਮਨ ਲਾਲ ਛਾਬੜਾ ਉਰਫ਼ (ਸ਼ੂਗਲ) ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਧੀਰ (ਫ਼ੋਟੋ ਸਟੂਡੀਓ ਵਾਲਾ) ਤੇ ਹੰਸ ਰਾਜ ਵਾਇਰਲੈਸ ਉਰਫ਼ ਹੰਸ ਰਾਜ ਰਹਿਬਰ (ਸਾਇੰਸਦਾਨ) ਨਾਲ ਰਲਕੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1948 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਰੰਗ ਮੰਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸਿੰਧਰਾ ਗੋਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵਡੇਰੇ ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਤੇ ਰੋਜਨਾਮਚਾ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਸੋਧਰਾ ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਰਾਗ ਹੈ। ਰੰਗ-ਮੰਚ ਅਤੇ ਗੀਤ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸੋਧਰਾ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਜਦੋਂ 1951 ਵਿੱਚ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਜੁਬਲੀ ਹਸਪਤਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਪੈਥਾਲੋਜੀ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਗਈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ 1958 ਵਿੱਚ ਨਰਸਿੰਗ ਸਟਾਫ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੌਕ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ' ਬਣਾ ਲਈ। ਤਤਕਾਲੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸ੍ਰ. ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸਿੰਧਰਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬੀਬੀ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਸਪੁੱਤਰ ਡਾ.ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਹਰਿਆਣਾ, ਨਵਜੋਤ ਸਿੰਘ ਅਮਰੀਕਾ, ਤੇਜਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਬਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੋਵੇਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਸ ਰਹੇ ਹਨ। ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸਿੰਧਰਾ 1990 ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਤੇ ਨਾਟਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਸਨ। ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸਿੰਧਰਾ ਦਾ ਜਨਮ<noinclude>{{center|ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੀਰੇ/ 107}}</noinclude> mbi3whh94n3r2wzjpgx7u9h0g60bupd 250 72925 221055 2026-06-12T03:53:34Z Taranpreet Goswami 2106 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "1 ਜਨਵਰੀ 1932 ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਜੋਗਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਪਿਤਾ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮੁਹੱਲਾ ਡਗਲਸਪੁਰਾ, ਲਾਇਲਪੁਰ (ਹੁਣ ਫ਼ੈਸਲਾਬਾਦ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਨੌਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖਾਲਸਾ ਸਕੂਲ ਗੁਰ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221055 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Taranpreet Goswami" /></noinclude>1 ਜਨਵਰੀ 1932 ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਜੋਗਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਪਿਤਾ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮੁਹੱਲਾ ਡਗਲਸਪੁਰਾ, ਲਾਇਲਪੁਰ (ਹੁਣ ਫ਼ੈਸਲਾਬਾਦ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਨੌਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖਾਲਸਾ ਸਕੂਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕਪੁਰਾ ਲਾਇਲਪੁਰ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 1947 ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਲਹੌਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਨਵਾਂ ਕੋਟ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਰਿਫਿਊਜ਼ੀ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਲਗਪਗ ਇਕ ਸਾਲ ਅੰਧਰ ਓਧਰ ਧੱਕੇ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੱਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਸ ਗਏ। 1948 ਵਿੱਚ ਪੀ.ਬੀ.ਐਨ.ਸਕੂਲ ਵਿੱਚੋਂ ਦਸਵੀਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। 1949 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਐਫ਼.ਐਸ.ਸੀ.(ਸਾਇੰਸ ਗਰੁੱਪ) ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਉਹ 82 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 6 ਅਪ੍ਰੈਲ 2014 ਨੂੰ ਮੋਹਾਲੀ ਵਿਖੇ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਏ।<noinclude>ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੀਰੇ/ 108</noinclude> b3kqq662rkki7ic1ml209uz2n4oc4gw 221056 221055 2026-06-12T03:53:48Z Taranpreet Goswami 2106 221056 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Taranpreet Goswami" /></noinclude>1 ਜਨਵਰੀ 1932 ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਜੋਗਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਪਿਤਾ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮੁਹੱਲਾ ਡਗਲਸਪੁਰਾ, ਲਾਇਲਪੁਰ (ਹੁਣ ਫ਼ੈਸਲਾਬਾਦ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਨੌਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖਾਲਸਾ ਸਕੂਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕਪੁਰਾ ਲਾਇਲਪੁਰ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 1947 ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਲਹੌਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਨਵਾਂ ਕੋਟ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਰਿਫਿਊਜ਼ੀ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਲਗਪਗ ਇਕ ਸਾਲ ਅੰਧਰ ਓਧਰ ਧੱਕੇ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੱਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਸ ਗਏ। 1948 ਵਿੱਚ ਪੀ.ਬੀ.ਐਨ.ਸਕੂਲ ਵਿੱਚੋਂ ਦਸਵੀਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। 1949 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਐਫ਼.ਐਸ.ਸੀ.(ਸਾਇੰਸ ਗਰੁੱਪ) ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਉਹ 82 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 6 ਅਪ੍ਰੈਲ 2014 ਨੂੰ ਮੋਹਾਲੀ ਵਿਖੇ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਏ।<noinclude>{{center|ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੀਰੇ/ 108}}</noinclude> iyw6pvmd261cpi9zuzup44nrm7s4epv 250 72926 221057 2026-06-12T03:54:52Z Taranpreet Goswami 2106 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਦਾ ਜਰਨੈਲ: ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ {{gap}}ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਮਿਲੀ ਦਿਆਨਤਦਾਰੀ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਨਿਭਾਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਫਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੁਣੌ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221057 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Taranpreet Goswami" /></noinclude>ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਦਾ ਜਰਨੈਲ: ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ {{gap}}ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਮਿਲੀ ਦਿਆਨਤਦਾਰੀ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਨਿਭਾਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਫਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਉਹ ਖ਼ਰੇ ਉਤਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਪਾਲ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਸਾਹਿਬਾਨਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਨਿਭਾਏ। ਹਲੀਮੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤਿਵ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਰਹੀ। ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੰਮ ਦਾ ਕਰਿੰਦਾ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਆਈਆਂ, ਪ੍ਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਲਗਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਇਆ ਤੇ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸੇਵਾ ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਸਟੇਟ ਇਨਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਪਬਲਿਕ ਐਡਮਨਿਸਟਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਮੀਡੀਆ ਕਨਸਲਟੈਂਟ, ਆਰ.ਟੀ.ਆਈ. ਤੇ ਕਮਨੀਕੇਸ਼ਨਜ਼ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਦੇ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਤੇ ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਰੀਜਨਲ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਕਾਰਜਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਜਮਾ ਕੇ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਚਮਕਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਨਿਸਚਤ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਨਾਲ ਅਸੰਭਵ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਸੰਕਟ ਮੋਚਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ 34 ਸਾਲ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ ਨਿਭਾਏ। ਉਹ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੇ ਇਨਚਾਰਜ ਰਹੇ।<noinclude> {{center|ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੀਰੇ/ 109}}</noinclude> drygtfayqlhvlo13wuwfcergy8hojah 250 72927 221058 2026-06-12T03:55:56Z Taranpreet Goswami 2106 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "{{gap}}ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਰੋਪੜ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਗੋਸਲਾਂ ਵਿਖੇ ਇਕ ਸਾਧਾਰਨ ਦਿਹਾਤੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਚੰਦ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ 9 ਮਾਰਚ 1953 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਤੱਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਆਪਣੇ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221058 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Taranpreet Goswami" /></noinclude>{{gap}}ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਰੋਪੜ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਗੋਸਲਾਂ ਵਿਖੇ ਇਕ ਸਾਧਾਰਨ ਦਿਹਾਤੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਚੰਦ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ 9 ਮਾਰਚ 1953 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਤੱਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਗੋਸਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਗੁਆਂਢੀ ਪਿੰਡ ਸਿੰਘ ਭਗਵੰਤਪੁਰ ਦੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲੈ ਲਿਆ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤੀ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅੱਧ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਛੱਡਣੀ ਪਈ। ਸਕੂਲ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅਧਿਆਪਕ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਤਰਖੇੜੀ ਨੂੰ ਇਕ ਹੋਣਹਾਰ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦਾ ਸਕੂਲ ਛੱਡਣਾ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ।ਉਸ ਨੇ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਉਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਦੇਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲੈ ਲਈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਸਕੂਲ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਗ਼ਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੂਰ ਦੁਰਾਡੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਪੈਦਲ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ।ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਨਣ ਲਈ ਗਰਮ ਕਪੜੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਸਕੂਲ ਦੀ ਫ਼ੀਸ ਦੇਣ ਜੋਗੇ ਪੈਸੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਵਿੱਚ ਦਸਵੀਂ ਪਾਸ ਕਰ ਲਈ। ਫਿਰ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਤਰਖੇੜੀ ਨੇ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਰੋਪੜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀ ਮੈਡੀਕਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀ ਮੈਡੀਕਲ ਵਿੱਚੋਂ ਐਮ.ਬੀ.ਬੀ.ਐਸ. ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਲਈ ਮੈਰਿਟ ਬਣ ਗਈ, ਪ੍ਰੰਤ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਫਾਰਮੇਸੀ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਲਈ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਾਰਮੇਸੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਸਿਹਤ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਗਈ। ਡੇਢ ਸਾਲ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਲਈ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਏਥੇ 10 ਸਾਲ ਨੌਕਰੀ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟਲੀ ਬੀ.ਏ.ਅਤੇ ਐਮ.ਏ. ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ ਪਾਸ ਕੀਤੀਆਂ। ਫਿਰ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਡਿਪਲੋਮਾ ਮਾਸ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ ਇਨਸਟੀਚਿਊਟ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। 3 ਸਾਲ ਪੰਜਾਬ ਮੰਡੀ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਡੈਪੂਟੇਸ਼ਨ ‘ਤੇ ਰਹੇ। 6 ਜਨਵਰੀ 1982 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਰੰਗ ਲਿਆਈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪੌੜੀ ਦਰ ਪੌੜੀ 7 ਮਈ 1990 ਨੂੰ ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, 17 ਮਈ 1996 ਨੂੰ ਜਾਇੰਟ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ 16 ਜਨਵਰੀ 2009 ਨੂੰ ਵਧੀਕ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।ਉਹ 31 ਮਾਰਚ 2011 ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕੈਲਾਸ਼ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰੇ ਸਪੁੱਤਰੀਆਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।<noinclude> ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੀਰੇ/110</noinclude> 1xywbgrek9qmqs8sd726mrlcs87i6t1 221059 221058 2026-06-12T03:56:12Z Taranpreet Goswami 2106 221059 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Taranpreet Goswami" /></noinclude>{{gap}}ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਰੋਪੜ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਗੋਸਲਾਂ ਵਿਖੇ ਇਕ ਸਾਧਾਰਨ ਦਿਹਾਤੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਚੰਦ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ 9 ਮਾਰਚ 1953 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਤੱਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਗੋਸਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਗੁਆਂਢੀ ਪਿੰਡ ਸਿੰਘ ਭਗਵੰਤਪੁਰ ਦੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲੈ ਲਿਆ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤੀ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅੱਧ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਛੱਡਣੀ ਪਈ। ਸਕੂਲ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅਧਿਆਪਕ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਤਰਖੇੜੀ ਨੂੰ ਇਕ ਹੋਣਹਾਰ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦਾ ਸਕੂਲ ਛੱਡਣਾ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ।ਉਸ ਨੇ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਉਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਦੇਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲੈ ਲਈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਸਕੂਲ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਗ਼ਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੂਰ ਦੁਰਾਡੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਪੈਦਲ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ।ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਨਣ ਲਈ ਗਰਮ ਕਪੜੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਸਕੂਲ ਦੀ ਫ਼ੀਸ ਦੇਣ ਜੋਗੇ ਪੈਸੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਵਿੱਚ ਦਸਵੀਂ ਪਾਸ ਕਰ ਲਈ। ਫਿਰ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਤਰਖੇੜੀ ਨੇ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਰੋਪੜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀ ਮੈਡੀਕਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀ ਮੈਡੀਕਲ ਵਿੱਚੋਂ ਐਮ.ਬੀ.ਬੀ.ਐਸ. ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਲਈ ਮੈਰਿਟ ਬਣ ਗਈ, ਪ੍ਰੰਤ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਫਾਰਮੇਸੀ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਲਈ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਾਰਮੇਸੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਸਿਹਤ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਗਈ। ਡੇਢ ਸਾਲ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਲਈ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਏਥੇ 10 ਸਾਲ ਨੌਕਰੀ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟਲੀ ਬੀ.ਏ.ਅਤੇ ਐਮ.ਏ. ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ ਪਾਸ ਕੀਤੀਆਂ। ਫਿਰ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਡਿਪਲੋਮਾ ਮਾਸ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ ਇਨਸਟੀਚਿਊਟ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। 3 ਸਾਲ ਪੰਜਾਬ ਮੰਡੀ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਡੈਪੂਟੇਸ਼ਨ ‘ਤੇ ਰਹੇ। 6 ਜਨਵਰੀ 1982 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਰੰਗ ਲਿਆਈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪੌੜੀ ਦਰ ਪੌੜੀ 7 ਮਈ 1990 ਨੂੰ ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, 17 ਮਈ 1996 ਨੂੰ ਜਾਇੰਟ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ 16 ਜਨਵਰੀ 2009 ਨੂੰ ਵਧੀਕ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।ਉਹ 31 ਮਾਰਚ 2011 ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕੈਲਾਸ਼ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰੇ ਸਪੁੱਤਰੀਆਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।<noinclude> {{center|ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੀਰੇ/110}}</noinclude> rtluvk710x0sokp1dh60xphji4qqckc 250 72928 221060 2026-06-12T03:59:00Z Taranpreet Goswami 2106 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਫ਼ਰਜ਼ਸਨਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਫਤ ਦਾ ਮੁਜੱਸਮਾ: ਜਗਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ {{gap}}ਸਬਰ, ਸੰਤੋਖ, ਸੰਜਮਤਾ, ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਫਤ ਦਾ ਮੁਜੱਸਮਾ ਜਗਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਗਹਿਣਾ ਸੀ। ਜਗਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਬ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221060 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Taranpreet Goswami" /></noinclude>ਫ਼ਰਜ਼ਸਨਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਫਤ ਦਾ ਮੁਜੱਸਮਾ: ਜਗਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ {{gap}}ਸਬਰ, ਸੰਤੋਖ, ਸੰਜਮਤਾ, ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਫਤ ਦਾ ਮੁਜੱਸਮਾ ਜਗਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਗਹਿਣਾ ਸੀ। ਜਗਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਨੇ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 30 ਸਾਲ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਫ਼ਰਜ਼ਸਨਾਸ਼ੀ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਤਪੱਸਵੀ, ਅਣਥੱਕ ਮਿੱਠ ਬੋਲੜੇ ਦਰਵੇਸ਼ ਇਨਸਾਨ ਸਨ। ਸਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਕਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਚੰਨ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜਗਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਦਾ ਨਾਮ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰੂ ਤਾਰੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦਾ ਰਹੇਗਾ ਅਤੇ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪਨੀਰੀ ਲਈ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਤਿਹਤ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਲਈ ਇਕ ਬੋਹੜ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਘਣੀ ਛਾਂ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਦੀ ਵੀ ਉਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬੋਲਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਨਮਰਤਾ ਦੇ ਪੁੰਜ ਸਨ। {{gap}}ਕਾਲਜ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਦਾ ਚਸਕਾ ਲੱਗ ਗਿਆ।ਕਾਲਜ ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਦੀ ਲਗਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਮਿਲੀ। ਫਰੀਦਕੋਟ ਦੇ ਬਰਜਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਬੀ.ਏ.ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ 1958 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ ਹੀ ਇਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਪਛੜੇ ਇਲਾਕੇ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਦੀ ਚਿਣਗ ਪੈਦਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸਤਿੰਦਰਪਾਲ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ 1959 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਚਲੇ ਗਏ। ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਇਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। ਇਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਭਰ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਦੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਜੁਟੇ ਹੋਏ ਸਨ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮੁੱਖ<noinclude>{{center|ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੀਰੇ/111}}</noinclude> qjclw33br5mrzjs8i0hxeocj9ofh4iz 250 72929 221061 2026-06-12T04:00:09Z Taranpreet Goswami 2106 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਮੰਤਰੀ ਸ੍ਰ ਪਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। 1962 ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ‘ਫੀਲਡ ਪਬਲਿਸਿਟੀ ਸੁਪਰਵਾਈਜ਼ਰ' ਭਰਤੀ ਕਰ ਲਿਆ ਫਿਰ ਤਾਂ ਜਗਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਨੂੰ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221061 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Taranpreet Goswami" /></noinclude>ਮੰਤਰੀ ਸ੍ਰ ਪਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। 1962 ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ‘ਫੀਲਡ ਪਬਲਿਸਿਟੀ ਸੁਪਰਵਾਈਜ਼ਰ' ਭਰਤੀ ਕਰ ਲਿਆ ਫਿਰ ਤਾਂ ਜਗਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਵਿਖਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਰੰਗ ਲਿਆਈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ 1971 ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਠਿੰਡਾ, ਪਟਿਆਲਾ, ਕਪੂਰਥਲਾ, ਫੀਰੋਜਪੁਰ, ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ, ਜਲੰਧਰ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। ਬਠਿੰਡਾ ਵਿਖੇ 8 ਸਾਲ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਘਨਈਆ ਸੇਵਾ ਮਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੋਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ। {{gap}}ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਉਹ 1983 ਤੋਂ 1991 ਦਰਮਿਆਨ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਾਰਡਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ਕ ਸਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੜਬੜ ਵਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ ਬਿਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਜੀਦਗੀ, ਸਹਿਜਤਾ, ਕਾਬਲੀਅਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਅ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾਏ। ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਗੁਥਲੀ ਸਨ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਜਾਇੰਟ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦੀ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤਬਦੀਲੀ ਹੋ ਗਈ। ਨਵੰਬਰ 1992 ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ। ਸੇਵਾ ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਰੀਦਕੋਟ ਵਿਖੇ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਤਿੰਦਰਪਾਲ ਕੌਰ ਬਰਾੜ ਤੇ ਪਰਵਾਰ ਸਮੇਤ ਵੱਸ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਫਰੀਦਕੋਟ ਵਿਖੇ ਐਲਡਰਜ਼ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਹੜੀ ਲੋੜਬੰਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਸੋਸਾਇਟੀ ਨੇ ਖ਼ੂਨ ਦਾਨ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਜ਼ ਦੇ ਕੈਂਪ ਲਗਵਾਏ। 2300 ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਅਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਕਰਵਾਏ। ਇਹ ਸੋਸਾਇਟੀ ਅੱਜੇ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ ਲਾਇਬਰੇਰੀਆਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰਵਾਈਆਂ। ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ‘ਤੇ ਲੇਖ ਵੀ ਲਿਖਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਵੈ-ਇੱਛਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਸਨਮਾਨਤ ਵੀ ਕੀਤਾ। 2011 ਵਿੱਚ ਲਿਖਾਰੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਸਾਦਿਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫਰੀਦਕੋਟ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ। ਜਗਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਦਾ ਜਨਮ 30 ਨਵੰਬਰ 1931 ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਬਖ਼ਤਾਵਰ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਜੰਗੀਰ ਕੌਰ ਬਰਾੜ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਸਬਾ ਸਾਦਿਕ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਪਿੰਡ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 26 ਫ਼ਰਵਰੀ 2019 ਨੂੰ ਉਹ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਏ ਸਨ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਲੜਕੇ ਅਤੇ ਇਕ ਲੜਕੀ ਹੈ। ਵੱਡਾ ਲੜਕਾ ਪ੍ਰੀਤਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਨਅਤੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਜਨਰਲ ਮੈਨੇਜਰ ਹੈ। ਛੋਟਾ ਲੜਕਾ ਰੀਤ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਸੈਟਲ<noinclude> {{center|ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੀਰੇ/112}}</noinclude> ebpqame98fdhr6yhq40ni0kqns9j1h3 250 72930 221063 2026-06-12T04:01:56Z Taranpreet Goswami 2106 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੋਤਰਾ ਆਦਿਲ ਬਰਾੜ ਤਾਇਵਾਨ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਡਿਫੈਂਸ ਅਨੇਲਿਸਟ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੜਕੀ ਪਰਵੀਨ ਪਾਲ ਕੌਰ ਔਲਖ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ਨੂੰ ਵਿਆਹੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਬਿਜਲੀ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221063 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Taranpreet Goswami" /></noinclude>ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੋਤਰਾ ਆਦਿਲ ਬਰਾੜ ਤਾਇਵਾਨ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਡਿਫੈਂਸ ਅਨੇਲਿਸਟ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੜਕੀ ਪਰਵੀਨ ਪਾਲ ਕੌਰ ਔਲਖ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ਨੂੰ ਵਿਆਹੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਬਿਜਲੀ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਅੰਡਰ ਸਕੱਤਰ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਹਨ।<noinclude> {{center|ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੀਰੇ/113}}</noinclude> smyihz26pw5gvcs4k0gutfa3wkstf2v