ਵਿਕੀਸਰੋਤ pawikisource https://pa.wikisource.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਲੇਖਕ ਲੇਖਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਪੋਰਟਲ ਪੋਰਟਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਲਿਖਤ ਲਿਖਤ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਆਡੀਓਬੁਕ ਆਡੀਓਬੁਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਅਨੁਵਾਦ ਅਨੁਵਾਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਪੰਨਾ ਪੰਨਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਇੰਡੈਕਸ ਇੰਡੈਕਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk 252 1893 221581 114780 2026-06-16T13:50:11Z Taranpreet Goswami 2106 221581 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="ਕੋਲੋਫੋਨ" 3="1" 63to64="ਕੋਲੋਫੋਨ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} pqrio5vrezz42a7zodt6qotsz4hdpfk 252 1961 221580 114779 2026-06-16T13:48:14Z Taranpreet Goswami 2106 221580 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2to3="-" 4to5="ਕੋਲੋਫੋਨ" 5="ਤਸਵੀਰ" 6="1" 8="ਤਸਵੀਰ" 9="3" 15="ਤਸਵੀਰ" 16="9" 26="ਤਸਵੀਰ" 27="19" 37="ਤਸਵੀਰ" 38="29" 48="ਤਸਵੀਰ" 49="39" 51="ਤਸਵੀਰ" 52="41" 100to101="ਕੋਲੋਫੋਨ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} sfscex65ud37645h4btwl3i5em3u5pk 252 1962 221575 114774 2026-06-16T13:12:39Z Taranpreet Goswami 2106 221575 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="ਤਤਕਰਾ" 3="1" 61to62="ਕੋਲੋਫੋਨ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} 2axxod0ojcs0zk27h0nfawl4u7v8x0h 252 1964 221572 114771 2026-06-16T12:59:59Z Taranpreet Goswami 2106 221572 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="ਤਤਕਰਾ" 3="1" 59to60="ਕੋਲੋਫੋਨ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} dsgbqz5cjh317r933ye5ntx4ezskd6m 252 2310 221582 114781 2026-06-16T13:52:56Z Taranpreet Goswami 2106 221582 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="ਕੋਲੋਫੋਨ" 3="1" 54to56="ਕੋਲੋਫੋਨ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} ay7ddua9dj2k795y1s9tg0a58ag4oq8 252 2790 221583 114782 2026-06-16T13:55:44Z Taranpreet Goswami 2106 221583 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="ਕੋਲੋਫੋਨ" 3="1" 47to48="ਕੋਲੋਫੋਨ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} lwvbcc91c4qy67vl0bdce8feh36tofm 252 2791 221576 114775 2026-06-16T13:25:18Z Taranpreet Goswami 2106 221576 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="ਤਤਕਰਾ" 3="1" 53to54="ਕੋਲੋਫੋਨ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} 0md7mdbly6fh65dyu03cz6mg7jveycm 252 2797 221579 114778 2026-06-16T13:35:07Z Taranpreet Goswami 2106 221579 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="1" 36to37="ਕੋਲੋਫੋਨ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} l6icbkg8cx2bn1uegsgqwl6ydcvub0o 250 2902 221602 221423 2026-06-16T16:36:59Z Awalnoor Singh 2643 221602 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Awalnoor Singh" /></noinclude>ਲਗਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਯ ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ਼ ਸੀ। ਆਰੀਆਂ ਦੇ ਹਿੰਦ- ਆਗਮਨ ਤੋਂ ਢੇਰ ਚਿਰ ਮਗਰੋਂ ਬੰਸਰੀ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੀ ਰਹੀ। ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਕਾਨ੍ਹ ਦੀ ਖਿਚ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਣ ਉਸ ਦੀ ਸੁਰੀਲੀ ਬੰਸਰੀ ਸੀ। ਯੂਨਾਨੀ ਮਿਥਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜ਼ਰੂਰ ਆਰਫੀਅਸ (Orpheus) ਜਹੇ ਰਾਗੀ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਆਚਾਰੀਯ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਿਥਿਹਾਸ ਲਿਖੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਵਿਚ ਆਰਫੀਅਸ ' ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਰਾਗੀ ਤੇ ਸਾਜ਼ੀਦੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ' ਤੇ ਸਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਪੰਛੀ ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਆ ਉੱਤਰਦੇ ਹਨ । ਅਜ ਵੀ ਕਈਆਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਬੰਸਰੀ, ਫਲੂਟ ਜਹੇ ਕਈ ਸੰਦ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਨਤਕ ਪਿੜਾਂ ਬੜੀ ਪੁੱਛ ਹੈ। ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਫੂਕ ਮਾਰ ਕੇ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੰਦ ਬੰਸਰੀ, ਵੰਝਲੀ, ਲਗੋਜਾ, ਕਲਾਰਨਟ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ । ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਥਪਥਪਾਹਟ ਨੇ ਕਿਸੇ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ' ਤੇ ਕੱਸੀ ਹੋਈ ਖੱਲ ਉੱਪਰ ਥਾਂ ਬਣਾਈ ਤੇ ਇਥੋਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿਚ ਢੋਲ ਡੱਫਾਂ, ਮਰਦੰਗ, ਜੋੜੀ, ਤੰਬੂਰਾ ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਸੰਦ ਨਿਕਲੇ—ਢੋਲ ਤਾਂ ਪ੍ਰਬੀਨਤਾ ਮਗਰੋਂ ਸੁਨੇਹੇ - ਪੁਚਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸੰਦ, ਦੁਤਾਰਾ, ਸਾਰੰਗੀ, ਸਿਤਾਰ, ਤਾਣ ਪੂਰਾ, ਵਾਇਲਨ ਅਤੇ ਬੈਂਜੋ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਏ। ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਸਮਾਂ ਬੀਤਦਾ ਗਇਆ, ਹਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ, ਉਨਤੀ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਗੀਤਕ ਸੰਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣੇ ਸੰਦਾਂ ਵਿਚ ਗੁਣਾਤਮਿਕ ਵਾਧਾ ਰਿਹਾ। ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸੰਦ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤੌਫੀਕ ਅਤੇ ਸਿਖਿਆ ਲਈ ਉਚੇਰੇ ਅਤੇ ਔਖੇ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੰਗੀਤਕ ਸੰਦ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉੱਕਾ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ । ਭਾਵੇਂ ਨਵੇਂ ਤੇ ਮਹਿੰਗੇ ਸੰਦਾਂ ਵਿਚ ਬਸੰਰੀ ਦੀ ਉਹ ਕਦਰ ਨਾ ਰਹੀ ਪਰ ਸਸਤੀ ਰਹਿਣੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਸਸਤਾ ਸੰਦ ਅਜੇ ਵੀ ਪਿਆਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਪਹਾੜੀ ਲੋਕ ਅਜੇ ਵੀ ਬੰਸਰੀ ਦੇ ਸ਼ੌਕੀਨ ਹਨ । ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਬੰਸਰੀ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਪਿਆਰ । ਝਣਾ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਵੰਝਲੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਅਜ ਵੀ ਪੇਂਡੂ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਲਗਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਵੰਝਲੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜੇ (ਲਗੋਜੇ) ਕੀਲ ਕੇ ਰਖ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਗਾਉਣ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੁਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਝੂਮ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪਿੜ ਵਿਚ ਹਾਲ ਹਾਲ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੁਢਲੇ ਮਾਨਵ-ਸਮਾਜ ਦਾ ਨ੍ਰਿਤ ਆਰਾਮ, ਮਨੋਰੰਜਨ, ਨਵੇਂ ਕੰਮ ਜਾਂ ਲੜਾਈ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੀ ਵਸੀਲਾ ਸੀ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮਨੁਖ ਨੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਤਾਰੇ, ਬਦਲ, ਬਿਜਲੀ, ਸੱਪ ਅਤੇ ਰੁਖਾਂ ਆਦਿਕ ਦੇ ਲਾਭ ਤੇ ਹਾਨੀ ਦੇ ਅਸਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ {{right|3}}<noinclude></noinclude> hg0hhbgbx03745k93enfato460noi8s 250 2904 221603 221425 2026-06-16T16:37:40Z Awalnoor Singh 2643 221603 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Awalnoor Singh" /></noinclude>ਇਸੇ ਲਈ ਇਸ ਕਾਲ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਰਾਗ, ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਨ੍ਰਿਤ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਕੀਤੀ । ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀ ਪਕੜ ਸਮਾਜਿਕ ਰਗਾਂ ਤੇ ਪੀਡੀ ਤੇ ਕਸਵੀਂ ਹੁੰਦੀ ਗਈ ਤਿਉਂ ਤਿਉਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਵਿਚੋਂ ਤੌਫੀਕ ਤੇ ਵਿਹਲ ਘਟਣ ਲਗੀ । ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹਰ ਸਾਮਾਜਿਕ ਕੰਮ ਉਪਰ ਇਕ ਵਖਰਾ ਪੇਸ਼ਾ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਲਗਾ। ਪੇਸ਼ੇ ਨੇ ਰਾਗ, ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਨ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵੀਣਤਾ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਵੀ ਦਿਤਾ । ਇਸੇ ਕਾਰਣ ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਰਾਗ, ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਨ੍ਰਿਤ ਨੇ ਸਾਮੂਹਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਨਤੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਕਲਾਵਾ ਨਿਖੜੇ ਤੇ ਸ੍ਵਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਕਸਿਤ ਵੀ ਹੋਈਆਂ । ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਰਾਗ, ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਨ੍ਰਿਤ ਦੀ ਸਾਮਾਜਿਕ ਮਹਤਤਾ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿਚ ਅਫਲਾਤੂਨ, ਅਰਸਤੂ, ਕੇਸਟੋਫੋਨ (ਯੂਨਾਨ) ਮੌ-ਤੀ (ਚੀਨ) ਮਤੰਗ ਤੇ ਭਰਤ (;ਭਾਰਤ) ਜਹੇ ਵਿਚਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਜਾਣੂ ਕਰਾਇਆ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸਾਜ਼ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਦਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਵਿਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ । ਇਹ ਨਵੇਂ ਸੰਦ ਬਨਾਵਟ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਸੂਖਮ, ਅਸਰ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਕੋਮਲ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਨੂੰ ਟੁੰਬਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਵਜਾਉਣ-ਵਰਤਣ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਬੀਨਤਾ ਮੰਗਦੇ ਸਨ । ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਹੋਈ । ਕੱਚੇ ਤੇ ਪੱਕੇ ਰਾਗ ਜਾਂ ਰਾਗ ਤੇ ਰਾਗਣੀਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਤੇ ਨਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸੁਨਣ ਵਿਚ ਆਉਣ ਲਗੇ । ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਏ ਟੁੰਬਣ-ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਦੇ ਭਾਵ-ਵਾਚਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮਨੁਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਤੇ ਨਾਂਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੇਖਣ ਦਾ ਸਾਮਾਜਿਕ ਯਤਨ ਸੀ । ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਨ੍ਰਿਤਕਾਰੀ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਹਰ ਰੂਪ ਦੇ ਨਿਯਮ ਬੰਨ੍ਹੇ ਗਏ । ਅਜ ਦੇ ਚੌਹਾ ਭਰਤੀ ਤਾਂ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਵੀ ਇਸੇ ਯੁਗ ਵਿਚ ਉਲੀਕੀ ਗਈ । ਸਾਮੰਤਵਾਦ ਨੇ, ਜਿਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦੀ, ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਕਰ ਕੇ ਉਕਤੀ ਕੀਤੀ ਉਥੇ ਉਸ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਮਨੋਰਥ ਖਤਮ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਝੋਲੀ ਵਿਚ ਪਾਲਿਆ ਤੇ ਭੋਗ-ਬਿਲਾਸ ਦਾ ਵਸੀਲਾ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਇਹੀ ਕਾਰਣ ਸੀ ਕਿ ਕਵੀ ਹੁਣ ਭੱਟ ਤੇ ਨਕੀਬ ਬਣ ਗਏ ਜਿਹੜੇ ਜੰਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਖੂੰਨ ਗਰਮਾਉਂਦੇ ਤੇ ਅਮਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਰਾਜੇ ਤੇ ਉਸਦੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਗੁਣ ਗਾਉਂਦੇ ਤੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਸਮੇਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਜਾਹੋ-ਜਲਾਲ ਸਬੰਧੀ ਸੰਘ ਪਾੜ ਪਾੜ ਕੇ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਧੌਣਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸਲਾਮਤ ਅਗੇ ਝੁਕਾ ਦੇਂਦੇ । ਇਹ ਸਭ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਹੀ ਬਦਰਾਹ ਤੇ ਬਦ ਰੰਗ ਰੂਪ ਸਨ । ਨਿਰੋਲ ਕਵੀ ਵੀ ਇਨਾਮਾਂ ਤੇ ਖਿਲਤਾਂ ਲਈ ਤ-ਕਵਿਤਾ ਰਾਹੀਂ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਕੁਕੜ-ਭੇੜ ਕਰਕੇ ਰਾਣਿਆਂ ਦਾ ਮਨ-ਪ੍ਰਚਾਵਾ ਬਣਦੇ । ਸਾਂਝਾ ਰਾਗ ਤੇ ਗੀਤ ਹੁਣ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵਿਹਲ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਥੋੜ ਕਾਰਣ {{right|5}}<noinclude></noinclude> kiowcm632wvgs17p9bql2u8f075msz9 250 2906 221604 221556 2026-06-16T16:38:59Z Awalnoor Singh 2643 221604 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Awalnoor Singh" /></noinclude>ਵਜਾਉਣਾ (ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ਼) ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ, ਤਿੰਨੇ ਰਾਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ । (+) ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਨ੍ਰਿਤ ਵੀ ਕਦੇ ਰਾਗ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜ ਹਿਸਾ ਸੀ । ਰਾਗ ਕਿਉਂਕਿ ਮੂੰਹ ਅੰਦਰਲੇ ਵਖ ਵਖ ਹਿਸਿਆਂ ਦੇ ਜੋੜਨ, ਖੋਹਲਣ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰਲੀ ਵਾਯੂ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਨੀਵੀਂਆਂ ਉਚੀਆਂ ਦਾ ਫਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਫਰਕ ਉਪਰ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆ ਜਾਂ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਆਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸ਼ਾਮ ਵੇਦ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਤ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੱਤ ਤਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤਾਂ ਹੀ ਸੁਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੂਸ਼ਟ ਸਭ ਤੋਂ ਉਚੀ ਸੁਰ ਸੀ। ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਰਾਗ ਦੀ ਮਹਤਤਾ ਵਧਦੀ ਗਈ, ਨਾਲ ਨਾਲ ਹਰ ਪੱਖ ਦੇ ਰਾਗ ਸਬੰਧੀ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਵੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਰਾਗ ਸਬੰਧੀ ਇਕ ਨਿਯਮਬਧ ਉਪ-ਵੇਦ; ਗੰਧਰਵ ਵੇਦ, ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਜ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਾਮ ਵੇਦ ਵਿਚ ਦਿਤੀਆਂ ਸੱਤਾਂ ਹੀ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਅਜ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ-ਵਿਦਿਆ ਉਪਰ ਛਾਪ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਦੀਆਂ ਸੁਰਾਂ ਵੀ ਸੱਤ ਹਨ : ਸਾ ਰੇ ਗਾ ਮਾ ਪਾ ਧਾ ਨੀ ਆਦਿਕ । ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਅਚਾਰੀਆ ਕੋਹਲ, ਦੱਤਿਲ, ਯਸ਼ਿਟਕ, ਭਰਤ ਤੇ ਮਤੰਗ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਭਰਤ ਤੇ ਮਤੰਗ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਵਾਨੀਯ ਨੇ ਅਤੇ ਸੁਰਖਿਅਤ ਵੀ। ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਨਾਂ; ਇਲਾਕਿਆਂ, ਕੌਮਾਂ, ਰੁਤਾਂ ਪੰਛੀਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ, ਰਾਗੀਆਂ- ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਹਾਉਂਦੇ ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਕਈ ਜਾਤੀਆਂ ਬਾਹਰੋਂ ਆ ਆ ਕੇ ਵਸਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ । ਬਿਲਕੁਲ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ, ਕਈ ਨਵੇਂ ਰਾਗ ਤੇ ਧੂਣੀਆਂ ਲਿਆਈਆਂ ਜਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਉਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤਰਜ਼ਾਂ ਦਾ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਹੋਇਆ ਤੇ ਨਵੇਂ ਰਾਗਾਂ ਤਰਜ਼ਾਂ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਹੋਵੇ । ਇਸੇ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੌਮਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉਪਰ ਸਾਨੂੰ ਮਾਲਵ (ਮੱਲ ਇਕ ਕਬੀਲਾ ਸੀ), ਆਭੀਰੀ (ਅਜ ਕਲ ਦੇ ਅਹੀਰਾਂ ਦਾ), ਸਿੰਧਵੀ ਤੇ ਸੋਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਗ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਰਾਗ ਤਾਂ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਜੇਤੂ ਕੌਮਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਕ, ਸਰੂਸ਼ਕ ਟੋਡੀ ਤੇ ਪਲਿੰਦ ਆਦਿ । ਫੁੱਲਾਂ ਜਹੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਖੜੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਜਦ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਉੱਪਰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਰਖੇ ਜਾਣ। ਇਸੇ ਲਾਇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਉਪਰ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਰਖੇ ਗਏ ਜਿਵੇਂ ਕਮਦਾ, ਮਾਲਤਾ, ਤੇ ਕੁਸਮ ਆਦਿ। ਇੰਜੇ ਹੀ ਰੁੱਤਾਂ ਤੇ ਉਤਸਵਾਂ ਪੁਰਬਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਪਰ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਪ੍ਰਚਲਤ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਘ, ਬਸੰਤ, ਹਿੰਡੋਲ । ਮਨੁਖ ਮੁਢਲੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਕਈ ਮਧੁਰ-ਕੰਠ ਪੰਛੀਆਂ <references/>(+) ਗੀਤੰ, ਵਾਦਯੰ ਤਥਾ ਨਿਤਯੰ, ਤ੍ਯ ਸੰਗੀਤ ਸਮੁ ਤੇ ।” {{right|7}}<noinclude></noinclude> mogxdwgakqm11fw65co4yqcthn76vnt 250 2908 221605 221558 2026-06-16T16:39:33Z Awalnoor Singh 2643 221605 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Awalnoor Singh" /></noinclude>ਰਾਗ ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਨ੍ਰਿਤ ਨੂੰ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ-ਸੁੰਨੀ-ਮਤ ਦੇ ਕੱਟਰਪਣ ਵੇਲੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਵਰਜਿਤ ਕਰ ਦਿਤਾ ਸੀ । ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਰਾਗ ਦੀ ਅਰਥੀ ਲਿਜਾ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਅੰਗ ਉਪਰ ਫਬਤੀ ਕੱਸੀ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਕਬਰ ਵਿਚ ਦਬਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਸਾਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਚੱਕੀ ਪੁੱਠੀ ਨਾ ਚਲ ਸਕੀ ਤੇ ਥੋੜੇ ਸਾਲਾਂ ਪਿਛੋਂ, ਇਥੇ ਕੁਲ ਵਿਚ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਫਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਜੜਦੇ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰ ਦੀਆਂ ਮਹਿਫਲਾਂ ਇਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਰਾਗ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਗਰਮਾ ਦਿਤੀਆਂ । ਜੀਵਨ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪੱਖ ਵਿਚ ਰਾਗ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਹੁਣ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਅਵਤਾਰ ਤੇ ਈਸ਼ਰ -ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ । ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਧਰਮ ਵਿਚ ਫੇਰ ਪਵਿਤ੍ਰ, ਕੋਮਲ ਤੇ ਹੁਨਰਮੰਦ ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਉਭਾਰ ਆਇਆ । ਇਹ ਭਗਤ ਦੇਸੀ ਰਾਗਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਦੁਤਾਰੇ ਘੁੰਗਰੂ, ਖੜਤਾਲਾਂ (ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਵਿਚ ਮੰਜੀਰੇ) ਜਹੇ ਜਨਤਕ ਸੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸੁਰਤਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਸਗੋਂ ਧਰਮ ਤੇ ਰੱਬ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਵਿਚ ਭਿੱਜੀ ਸਰੋਦੀ ਕਵਿਤਾ ਗਾਉਂਦੇ ਗਾਉਂਦੇ ਬਾਵਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਨੱਚ ਉੱਠਦੇ ਸਨ । ਇੰਜ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਇਕ ਸਮੇਂ ਦੇਸੀ ਰਾਗ, ਸਾਦਾ ਤੇ ਸਸਤੇ ਪਰ ਟੁੰਬਵੇਂ ਸੰਗੀਤ, ਉਚੀ ਸੁਚੀ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਖੁਦ-ਮਸਤੀ ਦਾ “ਥਾਨ-ਸੁਹਾਵਾ” ਬਣ ਗਈ । ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਨੇ ਰਾਗ ਦੀ ਸਾਮਾਜਿਕ ਮਹਤਤਾ ਅਤੇ ਮਾਨਵ-ਮਨ ਉਪਰ ਇਸ ਦੇ ਅਸਰ ਨੂੰ ਖੂਬ ਪਛਾਣਿਆ । ਇਸੇ ਲਈ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਤੇ ਗੁਰਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਗਾਉਣ ਨੂੰ ਹੀ ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਥਾਂ ਮਿਲ ਗਈ । ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਦੌਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਮਰਦਾਨੇ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰ ਲਈ । ਫਿਰੰਦੇ ਨੂੰ ਲਭ ਕੇ ਰਬਾਬ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਅਤੇ ਜਿਥੇ ਮੁਨਾਸਿਬ ਸਮਝਿਆ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਰਾਗਾਤਮਿਕਤਾ ਵਿਚ ਗੁੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਰਬਾਬ ਦੀ ਗੁਣ-ਗੁਣ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਥਾਂ ਦਿਵਾਈ । ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਬਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਗਾਉਂਦੇ ਜਾਂ ਸਾਰੰਗੀ ਉਪਰ ਢਾਡੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਜੈਮਲ ਪੱਤੇ ਦੀ ਵਾਰ ਗਾਉਂਦੇ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਬਾਬ ਮਨੁਖਾਂ ਵਾਂਗ ਗਲਾਂ ਕਰਦਾ ਹੀ ਭਾਸਿਆ ਹੋਵੇਗਾ । ਗੁਰੂ ਕਾਲ ਵਿਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਰਾਗ-ਮੰਗੀਤ ਮਰਦਾਨੇ ਦੀ ਜੱਦ ਵਿਚ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਹੋ ਗਇਆ ਅਤੇ ਸੱਤੇ ਬਲਵੰਡ ਦੀ ਆਕਤ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਟਟ ਕੇ, ਜੱਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸਿਖ ਜਨਤਾ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਕਤਾਵਾਂ, ਸਾਧ-ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਆ ਗਇਆ। {{right|੯}}<noinclude></noinclude> b3xeqdnsju8605pd85gy57bhyqgeyfi 250 2909 221606 221559 2026-06-16T16:41:18Z Awalnoor Singh 2643 221606 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Awalnoor Singh" />ਐਮ. ਐਮ. ਸਿੰਘ- {{xxxx-larger|{{center|ਕਵੀ ਚਾਤਿਕ-ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ}}}}</noinclude>ਕਵੀ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਪਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਮਾਜ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਬੇਗਿਣਤ ਔਗਣਾਂ ਨੂੰ ਲੁਕਾਈ ਬੈਠਾ ਸੀ । ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਦਿਲ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਸੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਹਿਰਦਾ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਰਹਿਆ ਹੈ । ਉਪਨਿਆਸਕਾਰ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਉਪਨਿਆਸਾਂ ਵਿਚ ਸਾਮਾਜਿਕ ਔਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪਾਜ ਉਘਾੜਿਆ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਵੀ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਅਨਪੜ੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਜਹਾਲਤ ਵੇਖੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਠੇਕੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁਰਾਹੇ ਪਏ ਦੇਖਿਆ, ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਤੇ ਏਕੇ ਦੀ ਘਾਟ ਮਹਿਸੀ, ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਮਰਦ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਲਤੜੀਂਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ, ਉੱਚੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ 'ਅਛੂਤ’ ‘ਅਛੂਤ ਕਹਿੰਦੇ ਸੁਣਿਆ, ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਅਤਿ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਵੇਖੀ ਅਤੇ ਉਹਦੀ ਕਲਮ ਫੜਕ ਉੱਠੀ-ਇਹਨਾਂ ਔਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਲਈ । ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਨੇ ਥਾਂ ਥਾਂ ਧੋਖੇ-ਬਾਜ਼ੀ ਵੇਖੀ, ਮਤਲਬ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਵੇਖੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਭੋਲੇ ਚਿਹਰੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕਾਲੇ ਸੀਨੇ ਵੀ ਦੇਖੇ, ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਅਯਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਚਤੁਰਾਈ ਤੇ ਵੀ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਦੀ ਸੂਝਵਾਨ ਨਜ਼ਰ ਪਈ, ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਜਨਤਾ ਦੇ ਖੀਸੇ ਖਾਲੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ । ਉਸ ਕੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ? ਮੰਦਿਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਲੁਟ ਦਾ ਘਰ ਬਣ ਚੁਕੇ ਸਨ, ਮੰਦਿਰਾਂ ਦੇ ਲੁਟੇਰੇ ਪੁਜਾਰੀ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਕੇ ਸਨ, ਪਰ ਦਿਲ ਦੀ ਸਫਾਈ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਧਰੇ ਨਾ ਦਿੱਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਦੀ ਕਲਮ ਨੇ “ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਾਜਣ ਵਾਲੇ ਸਾਈਂ' ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਤੇਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਮੈਂ - {{center|ਹਰ ਥਾਂ ਦੇਖੀ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ੀ, ਖੋਟੀ ਧਾਤ ਮੁਲੱਮਾ ਸਾਜ਼ੀ ...... ਚਿਹਰੇ ਭੋਲੇ ਭਾਲੇ ਦੋਖੇ, ਸੀਨੇ ਕਾਲੇ ਕਾਲੇ ਦੇਖੇ ।}} 10<noinclude></noinclude> jto401fdufng66czu1a3bc71ica2zyz 250 2910 221607 221562 2026-06-16T16:43:15Z Awalnoor Singh 2643 221607 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Awalnoor Singh" /></noinclude> {{center|ਮਤਲਬ ਦੀ ਅਸ਼ਨਾਈ ਦੇਖੀ, ਬਾਹਰੋਂ ਖੂਬ ਸਫਾਈ ਦੇਖੀ।...... ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਅਯਾਰੀ ਦੇਖੀ, ਪੂਰੀ ਜ਼ਾਹਰਦਾਰੀ ਦੇਖੀ । ਲੀਡਰ ਹਉਕੇ ਭਰਦੇ ਦੇਖੇ, ਖੀਸੇ ਖਾਲੀ ਕਰਦੇ ਦੇਖੇ ਮੰਦਰ ਦੇਖੇ ਡੇਰੇ ਦੇਖੇ, ਗੱਦੀਦਾਰ ਲੁਟੇਰੇ ਦੇਖੇ । ਨਾ ਡਿੱਠੀ ਪਰ ਦਿਲੀ ਸਫਾਈ ਅੰਦਰ ਬਾਹਰ ਦੀ ਇਕਤਾਈ। }} (ਕੇਸਰ ਕਿਆਰੀ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਵੇਖ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਦਿਲ ਦੀ ਸਫਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਵਿਚ ਦੇ ਪਏ ਪਾੜ ਨੂੰ ਮੇਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਕੇ ਏਕੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਉਹ ਮਨੁਖਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਇਸਤ੍ਰੀ ਜਾਤੀ ਨੂੰ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇਣੀ ਲੋਚਦਾ ਸੀ, ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਖੜਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅਛੂਤ-ਸੁਧਾਰ ਦਾ ਹਾਮੀ ਸੀ । ਅਖੌਤੀ ਧਰਮ ਵਿਚ ਬਣੀ ਸੰਤ-ਜਮਾਤ ਦਾ ਪੋਲ ਖੋਲਣ ਲਗਿਆਂ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਨੇ ਕਮਾਲ ਕਰ ਵਿਖਾਇਆ ਹੈ । ਇਹ ਸੰਤ ਜਮਾਤ ਉਹ ਜਮਾਤ ਹੈ ਜੋ ਮਜ੍ਹਬ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੁਟਦੀ ਅਤੇ ਉਸ ਲੁਟ ਦੇ ਧਨ ਨਾਲ ਐਸ਼-ਇਸ਼ਰਤ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ, ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੇ ਲਿਬਾਸ ਪਾਂਦੀ ਹੈ -- {{center|ਪੂਜ ਗੁਸਾਈਂ ਬਾਬਾ ਸੰਤ, ਸਤਿਗੁਰ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਮਹੰਤ । ਕੁਝ ਫਿਰਕੂ ਕੁਝ ਗਦੀਦਾਰ, ਛੜੇ ਛਾਂਟ ਕੁਝ ਸਣ ਪਰਵਾਰ । ਭਾਂਤ ਭਾਂਤ ਦੇ ਪਹਿਨ ਲਿਬਾਸ, ਉਪਜ ਪਈ ਇਕ ਸੰਤ-ਕਲਾਸ । ਪ੍ਰਮੇਸ਼ਰ ਦੇ ਸੋਲ ਏਜੰਟ, ਮਜ਼ਬ ਨੂੰ ਰਖ ਲੈਣ ਸਟੰਟ । ਲੰਮਾ ਚੋਗਾ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ, ਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਫਿਰਨਾ ਮਾਲ । ਮਠ ਮੰਦਰ ਦੇਹੁਰਾ ਗੁਰਧਾਮ, ਜੋ ਚਾਹਿਆਂ ਰਖ ਲੈਣਾ ਨਾਮ । ਕਿਸੇ ਬੜੇ ਤੋਂ ਨੀਂਹ ਰਖਵਾ ਦੇਣੀ ਕਿਤੇ ਉਸਾਰੀ ਲਾ ।}} (ਨਵਾਂ ਜਹਾਨ) ਇਥੇ ਹੀ ਬਸ ਨਹੀਂ, ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸੰਤ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਠਾ-ਦੁਆਰੇ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ । ਹੱਥ ਵਿਚ ਮਾਲਾ ਤੇ ਕੱਛ ਵਿਚ ਛੁਰੀ ਰਖਦੇ ਹਨ । ਮੂਹ ਵਿਚ ਮੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਜ ਉਹ ਪੂਜਾ ਦਾ ਢੋਂਗ ਰਚਾ ਕੇ ਰੋਟੀ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਇਉਂ ਕਹੋ ਕਿ 'ਰੋਟੀਆਂ ਕਾਰਨ ਹੀ ਉਹ ‘ਤਾਲ ਪੂਰਦੇ ਹਨ - {{center|ਨਾ ਕੋਈ ਠਾਕੁਰ ਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਪੂਜਕ, ਸਭ ਰੋਟੀ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ । ਚਿੱਟੀਆਂ ਪਗਾਂ ਤੇ ਦੂਹਰੇ ਟਿਕੇ, ਅੰਦਰੋਂ ਹਿਰਦੇ ਕਾਲੇ ।}} {{right|11}}<noinclude></noinclude> bhd1zlzfnzkaj9k4ro30boqubwxrsju 250 2911 221593 14124 2026-06-16T15:41:30Z Awalnoor Singh 2643 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ 221593 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Awalnoor Singh" /></noinclude>ਹੱਥ ਵਿਚ ਮਾਲਾ ਤੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਮੰਤਰ, ਕਛ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ ਕਟਾਰੀ। ਅੰਦਰੋਂ ਅੰਦਰੀ ਚੋਰੀ ਛਿਪੀ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਰਾਂ ਤੇ ਠੱਗਾਂ ਨਾਲੋਂ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਨੂੰ ਜੇਬ ਕਤਰੇ ਹੀ ਚੰਗੇ ਲਗਦੇ ਹਨ :- <center>“ਐਸੇ ਠੱਗਾਂ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗੇ, ਖੀਸੇ ਕਤਰਨ ਵਾਲੇ । ( ਨਵਾਂ ਜਹਾਨ ) ਧਰਮ ਦੇ ਠੇਕੇਦਾਰ ਮੁਲਾਂ ਤੇ ਪਿੰਡਤ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭਾਂ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਖੇੜੀ ਰਖਦੇ ਹਨ । ਲੈਕਚਰ ਦੇਣ ਲਗਿਆਂ ਤਾਂ ਉਹ ਪਛਾਣੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਪਰ ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਪਾਸੋਂ ਚੰਦਾ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਐਸ਼-ਪ੍ਰਸਤੀ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀਆਂ ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਪੀਂਦੇ ਹਨ :- ਮੁਲਾਂ ਮਿਸ਼ਰ ਨਿਖੇੜੀ ਰਖਦੇ, ਆਲ ਗੁਝੀਆਂ ਅੱਗਾਂ <center>ਲੈਕਚਰ ਕਰਦਿਆਂ ਜਾਣ ਨਾ ਡਿਠੇ, (ਜਦ) ਤੋਂ ਉਗਾਲਣ ਝੱਗਾਂ । ਲੈ ਚੰਦਾ ਜਦ ਠੇਕੇ ਅਪੜੇ (ਤਦ) ਸੂਰਤ ਬਦਲੀ ਠੱਗਾਂ । ਇਕ ਬੋਤਲ ਇਕੋ ਨੂਠੀ, (ਅਤੇ) ਵਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪੱਗਾਂ ।</center> ( ਕੇਸਰ-ਕਿਆਰੀ ) ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਠੀਕ ਨਵੇਂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਭੰਡਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਤੇ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਦਾ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ । ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮੰਤਰ ਪੜਨ ਅਤੇ ਸਰਾਪ ਦੇਣ ਵਿਚ ਉਹਦਾ ਯਕੀਨ ਹੈ । ਨਹੀਂ ਤੇ ਕਿਉਂ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੇਲੇ ਦਾ ਹੁਣ ਦੇ ਵੇਲੇ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਕੇ ਦਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਸੀ । ਉਹ ਸਰਾਪ ਦੇ ਸਕਦੇ ਸਨ । ਮੰਤਰ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਉਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਬਦਲ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਜਿਵੇ :- <center>ਦੇਵਤਿਆਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਵਰ ਸਰਾਪ ਸਨ ਚਲਦੇ । ਚੁਲੀ ਭਰਕੇ ਮੰਤਰ ਪੜਿਆ ਨਕਸ਼ੇ ਰਹੇ ਬਦਲਦੇ ।</center> ਹਾਂ ਇਹ ਗਲ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਕਲਜੁਗ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਪਸਰੇ ਹੋਏ ਵਹਿਮਾਂ ਦਾ ਪਾਜ ਉਘੇੜ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕਰ ਵਿਖਾਇਆ ਹੈ ਪਰ ਕਈ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ੀ ਅਜੇ ਵੀ ਬਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਆਂਦੇ :- <center><center>“ਕਲਜੁਗ ਨੇ ਸਭ ਕਥਾ ਕਹਾਣੀ, ਨੰਗੀ ਕਰ ਦਿਖਲਾਈ। ਪਰ ਮੂਰਖ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ, ਹਾਲੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟਲਦੇ ।</center> ( ਨਵਾਂ ਜਹਾਨ )<noinclude></noinclude> 4g0p4js6fu1ynbqxo1c578r6zgewkzw 221594 221593 2026-06-16T15:44:32Z Awalnoor Singh 2643 /* ਸੋਧਣਾ */ 221594 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Awalnoor Singh" /></noinclude>ਹੱਥ ਵਿਚ ਮਾਲਾ ਤੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਮੰਤਰ, ਕਛ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ ਕਟਾਰੀ। ਅੰਦਰੋਂ ਅੰਦਰੀ ਚੋਰੀ ਛਿਪੀ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਰਾਂ ਤੇ ਠੱਗਾਂ ਨਾਲੋਂ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਨੂੰ ਜੇਬ ਕਤਰੇ ਹੀ ਚੰਗੇ ਲਗਦੇ ਹਨ :- {{center|“ਐਸੇ ਠੱਗਾਂ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗੇ, ਖੀਸੇ ਕਤਰਨ ਵਾਲੇ ।}} ( ਨਵਾਂ ਜਹਾਨ ) ਧਰਮ ਦੇ ਠੇਕੇਦਾਰ ਮੁਲਾਂ ਤੇ ਪਿੰਡਤ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭਾਂ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਖੇੜੀ ਰਖਦੇ ਹਨ । ਲੈਕਚਰ ਦੇਣ ਲਗਿਆਂ ਤਾਂ ਉਹ ਪਛਾਣੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਪਰ ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਪਾਸੋਂ ਚੰਦਾ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਐਸ਼-ਪ੍ਰਸਤੀ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀਆਂ ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਪੀਂਦੇ ਹਨ :- ਮੁਲਾਂ ਮਿਸ਼ਰ ਨਿਖੇੜੀ ਰਖਦੇ, ਆਲ ਗੁਝੀਆਂ ਅੱਗਾਂ {{center|ਲੈਕਚਰ ਕਰਦਿਆਂ ਜਾਣ ਨਾ ਡਿਠੇ, (ਜਦ) ਤੋਂ ਉਗਾਲਣ ਝੱਗਾਂ । ਲੈ ਚੰਦਾ ਜਦ ਠੇਕੇ ਅਪੜੇ (ਤਦ) ਸੂਰਤ ਬਦਲੀ ਠੱਗਾਂ । ਇਕ ਬੋਤਲ ਇਕੋ ਨੂਠੀ, (ਅਤੇ) ਵਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪੱਗਾਂ ।}} ( ਕੇਸਰ-ਕਿਆਰੀ ) ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਠੀਕ ਨਵੇਂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਭੰਡਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਤੇ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਦਾ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ । ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮੰਤਰ ਪੜਨ ਅਤੇ ਸਰਾਪ ਦੇਣ ਵਿਚ ਉਹਦਾ ਯਕੀਨ ਹੈ । ਨਹੀਂ ਤੇ ਕਿਉਂ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੇਲੇ ਦਾ ਹੁਣ ਦੇ ਵੇਲੇ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਕੇ ਦਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਸੀ । ਉਹ ਸਰਾਪ ਦੇ ਸਕਦੇ ਸਨ । ਮੰਤਰ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਉਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਬਦਲ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਜਿਵੇ :- {{center|ਦੇਵਤਿਆਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਵਰ ਸਰਾਪ ਸਨ ਚਲਦੇ । ਚੁਲੀ ਭਰਕੇ ਮੰਤਰ ਪੜਿਆ ਨਕਸ਼ੇ ਰਹੇ ਬਦਲਦੇ ।}} ਹਾਂ ਇਹ ਗਲ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਕਲਜੁਗ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਪਸਰੇ ਹੋਏ ਵਹਿਮਾਂ ਦਾ ਪਾਜ ਉਘੇੜ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕਰ ਵਿਖਾਇਆ ਹੈ ਪਰ ਕਈ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ੀ ਅਜੇ ਵੀ ਬਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਆਂਦੇ :- {{center|“ਕਲਜੁਗ ਨੇ ਸਭ ਕਥਾ ਕਹਾਣੀ, ਨੰਗੀ ਕਰ ਦਿਖਲਾਈ। ਪਰ ਮੂਰਖ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ, ਹਾਲੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟਲਦੇ ।}} ( ਨਵਾਂ ਜਹਾਨ ) 12<noinclude></noinclude> bjx9ctnwx229kqycaccc5suyi1jl2cr 250 2912 221596 14125 2026-06-16T15:50:36Z Awalnoor Singh 2643 /* ਸੋਧਣਾ */ 221596 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Awalnoor Singh" /></noinclude>ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਲੋਕ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ੀ ਹਨ ਪਰ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਇਸ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਇਹ ਨਾ ਸਮਝ ਕਿ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਲੋਕ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਣੇ ਸਗੋਂ ਹੁਣ ਤਾਂ :- {{center|“ਦੁਨੀਆਂ ਹੁੰਦੀ ਜਾਇ ਸਿਆਣੀ !”}} ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨਵੇਂ ਜਗਤ ਵਿਚ ਤੇਰੀ ਦਾਲ ਨਹੀਂ ਗਲਣੀ :- {{center|“ਤੂੰ ਜਾਤਾ ਅੰਨੇ ਵਿਸਵਾਸ਼ੀ ਮੁਕਣੇ ਨਹੀਂ ਮੁਕਾਇਆ । ਪਰ ਇਸ ਨਵੇਂ ਜਗਤ ਵਿਚ ਤੇਰੀ ਜਾਦੂਗਰੀ ਨਾ ਚਲੇ ।”}} {{Float right|( ਨਵਾਂ ਜਹਾਨ )}} ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਦੀ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਣਾ ਉਹਦੀ ‘ਦਿਲੀ ਵਲਵਲੇ' ਨਾਮੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਇਕ ਸੱਤਰ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਫ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ :- {{center|ਰਬ ਦੇ ਚਾਲਾਕ ਏਜੰਟਾਂ ਨੂੰ, ਨਿਤ ਨੰਗਾ ਕਰਦਾ ਆਇਆ ਹਾਂ ।”}} ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੀ ਵਖੇਵੇਂ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਲਾਂਭੇ ਰਖ ਉਹ ਇਕ ਇਨਸਾਨ ਸ਼ੈਤਾਨ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਿਆ । ਉਹਦੀ ਦਿਲੀ ਇਛਿਆ ਸੀ ਕਿ :- {{center|ਹਿੰਦੂ ਮੋਮਨ ਸਿਖ ਈਸਾਈ ਸਾਰੇ ਜਾਪਣ ਭਾਈ ਭਾਈ । ਦਸਤਕਾਰ, ਕਿਰਤੀ ਕਿਰਸਾਣ, ਸਾਂਝੀ ਰੋਟੀ ਵੰਡ ਕੇ ਖਾਣ । ਭੁਖ, ਨੰਗ, ਚਿੰਤਾ, ਬੇਕਾਰੀ, ਹਟ ਜਾਏ ਧੜਕੇ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ । ਘੁਲ ਮਿਲ ਜਾਵਣ ਧਰਮ ਈਮਾਨ, ਸਚਮੁਚ ਦਾ ਇਨਸਾਨ ਸ਼ਤਾਨ ।}} ਮੰਦਿਰਾਂ ਤੇ ਮਸੀਤਾਂ ਨੂੰ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਇਕ ਮਿਕ ਹੋਇਆ ਵੇਖਣਾ ਲੋਚਦਾ ਸੀ :- {{center|"ਸਾਂਝੇ ਹੋਣ ਮਸੀਤਾਂ ਮੰਦਰ, ਵਸੇ ਰਬ ਦਿਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ।"}} ਚਾਤ੍ਰਿਕ ‘ਸਧੱਰਾਂ ਵਿਚ ਪੁਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੇ ਮੇਰੇ ਸਾਈਂ । ਉਹ ਦਿਨ ਮੇਰੇ ਭਾਰਤ ਤੇ ਕਦ ਆਣਗੇ ਜਦ :-- {{center|“ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿਚ ਦੀ ਲੰਘੇਗਾ ਰਾਹ ਮਸਜਦ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਲੇ ਦਾ |"}} ਅਖੌਤੀ ਮਜ਼ਬ ਦੇ ਢਹਿੰਦੇ ਗੜ੍ਹ ਦਾ ਕਿੰਨਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਬਿਆਨ ਹੈ:- {{center|ਮਜ਼ਬ ਦਾ ਗੜ ਢਹਿੰਦਾ ਜਾਵੇ, ਥਾਂ ਥਾਂ ਪੈਂਦੇ ਜਾਣ ਮੁਘਾਰੇ । ਥੋਬੇ ਲਾ ਲਾ ਲਿਬੀ ਪੋਚੀ, ਜਾਣ ਭਗਤ ਜਨ ਰਲ ਕੇ ਸਾਰੇ । ਲਟਕ ਰਹੀ ਹੈ ਤਾਰ ਦਮਾਂ ਦੀ, ਧਨ ਦੌਲਤ ਦਾ ਫੜੀ ਸਹਾਰਾ । ਘੜੀਆਂ ਦਾ ਮਹਿਮਾਨ ਬਿਰਛ, ਹਟਕੋਰੇ ਖਾਵੇ ਨਦੀ ਕਿਨਾਰੇ ।}} {{right|੧੩}}<noinclude></noinclude> l0ujubx8xxnq4ykuaa5f4o8hlbzknm8 250 2913 221597 14126 2026-06-16T16:08:45Z Awalnoor Singh 2643 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ 221597 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Awalnoor Singh" /></noinclude>ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਧਰਮ ਦੇ ਠੇਕੇਦਾਰ ਦੀ ਠੇਕੇਦਾਰੀ ਵੀ ਘਾਟੇ ਵਿਚ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ । ਅਜਿਹੇ ਠੇਕੇਦਾਰ ਦਾ ਡਰ-ਭਉ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਡ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਖੀਰ ਪੂੜੀਆਂ ਅਤੇ ਹਲਵੇ ਮੰਡਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਘਾਟਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ:- {{center|ਭੋਲੇ ਸਜਣਾਂ ਸਮੇਂ ਬਦਲ ਗਏ, ਮੁਕ ਗਿਆ ਦੌਰ ਜਹਾਲਤ ਵਾਲਾ। ਆ ਗਏ ਸੋਚਾਂ ਖੋਜਾਂ ਵਾਲੇ, ਤਪ ਬਲ ਤੇਰਾ ਖੀਣ ਹੋ ਗਿਆ । ਡਰ ਭਉ ਸਾਰਾ ਲਹਿੰਦਾ ਜਾਵੇ । ਸਾਰੇ ਤੇਰੇ ਉਡਦੇ ਜਾਂਦੇ, ਖੀਰ ਪੂੜੀਆਂ ਹਲਵੇ ਮੰਡੇ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮੁਕਦੇ ਜਾਂਦੇ, ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਜਜਮਾਨ ।}} ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਧਰਮ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਾੜੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਵੀ ਸੁਧਾਰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ । ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਗਰੀਬ ਦੀ ਗਰੀਬੀ ਦੇਖਦਾ ਹੈ । ਇਕ ਗਰੀਬ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਦਾ ਪਰਬ ਮਨਾਣ ਵੇਲੇ ਉਹਦੇ ਅਗੇ ਤਰਲੇ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਭੁੱਖ ਨੰਗ ਦਸਦਾ ਹੈ । ਇਕ ਗਰੀਬ ਦੀ ਆਰਥਕ ਤੰਗੀ, ਦਸ ਕੇ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਭੁੱਖ ਨੰਗ ਵਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਗਰੀਬ ਤਰਲੇ ਲੈ ਰਹਿਆ ਹੈ:- {{center|“ਕੋਈ ਨੰਗਾ ਅਧ-ਕੱਜਿਆ ਕੋਈ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਪਜਾਮੀ ਪਾਟੀ ਹੋਈ । ਉਤੋਂ ਨੱਸਾ ਆਵੇ ਸਿਆਲ, ਬਾਬਾ ਮੇਰੇ ਠਰਕਣ ਨਿਕੇ ੨ ਬਾਲ । ਪਲੇ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਖਿਚਵੀਂ ਮਰੀ, ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਾ ਹੋਵੇ ਪੂਰੀ । ਅਤੇ ਦਾਣਿਆਂ ਦਾ ਪੈ ਗਿਆ ਕਾਲ, ਬਾਬਾ ਮੇਰੇ ਠਰਕਣ ਨਿਕੇ ੨ ਬਾਲ ।"}} (ਨਵਾਂ ਜਹਾਨ) ਅਜਿਹੀ ਗਰੀਬੀ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਕਵੀ ਦਾ ਦਿਲ ਰੋਹ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਐਨ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਵੇਲੇ ਦਾ ਕਤਲਾਮ ਵੇਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਦਿਲ ਰੋਹ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਬ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰ ਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ- 'ਏਤੀ ਮਾਰ ਪਈ ਕੁਰਲਾਣੇ ਤੈਂ ਕੀ ਦਰਦ ਨਾ ਆਇਆ' ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਾੜੀ ਆਰਥਿਕ ਦਸ਼ਾ ਵੇਖਕੇ ਰੋਹ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਅਤੇ “ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੇ ਭਗਵਾਨ ! ਤੂੰ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲੋਂ ਲੰਗਰ, ਭੋਗ, ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਲੈ ਲੈ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਭੁਖਿਆਂ ਨੰਗਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਕਦੀ ਚੇਤਾ ਆਇਆ ? ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਠੇਕੇਦਾਰਾਂ ਪਾਸੋਂ ਜੋ ਖਲਕਤ ਦਾ ਧਨ ਲੁੱਟ ਰਹੇ ਹਨ ਕਦੀ ਕੋਈ ਲੇਖਾ ਲਿਐ:- {{center|“ਲੰਗਰ, ਭਗ, ਨਿਆਜ਼ ਚੜਾਵੇ ਲੈ ਲੈ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹੋ । ਪਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਖਿਆਂ ਨੰਗਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਚੇਤਾ ਆਇਆ ਜੇ ?}} {{left|੧੪}}<noinclude></noinclude> j2sv6yrg582vmxskex6044v0ehyosci 221598 221597 2026-06-16T16:09:04Z Awalnoor Singh 2643 /* ਸੋਧਣਾ */ 221598 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Awalnoor Singh" /></noinclude>ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਧਰਮ ਦੇ ਠੇਕੇਦਾਰ ਦੀ ਠੇਕੇਦਾਰੀ ਵੀ ਘਾਟੇ ਵਿਚ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ । ਅਜਿਹੇ ਠੇਕੇਦਾਰ ਦਾ ਡਰ-ਭਉ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਡ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਖੀਰ ਪੂੜੀਆਂ ਅਤੇ ਹਲਵੇ ਮੰਡਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਘਾਟਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ:- {{center|ਭੋਲੇ ਸਜਣਾਂ ਸਮੇਂ ਬਦਲ ਗਏ, ਮੁਕ ਗਿਆ ਦੌਰ ਜਹਾਲਤ ਵਾਲਾ। ਆ ਗਏ ਸੋਚਾਂ ਖੋਜਾਂ ਵਾਲੇ, ਤਪ ਬਲ ਤੇਰਾ ਖੀਣ ਹੋ ਗਿਆ । ਡਰ ਭਉ ਸਾਰਾ ਲਹਿੰਦਾ ਜਾਵੇ । ਸਾਰੇ ਤੇਰੇ ਉਡਦੇ ਜਾਂਦੇ, ਖੀਰ ਪੂੜੀਆਂ ਹਲਵੇ ਮੰਡੇ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮੁਕਦੇ ਜਾਂਦੇ, ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਜਜਮਾਨ ।}} ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਧਰਮ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਾੜੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਵੀ ਸੁਧਾਰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ । ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਗਰੀਬ ਦੀ ਗਰੀਬੀ ਦੇਖਦਾ ਹੈ । ਇਕ ਗਰੀਬ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਦਾ ਪਰਬ ਮਨਾਣ ਵੇਲੇ ਉਹਦੇ ਅਗੇ ਤਰਲੇ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਭੁੱਖ ਨੰਗ ਦਸਦਾ ਹੈ । ਇਕ ਗਰੀਬ ਦੀ ਆਰਥਕ ਤੰਗੀ, ਦਸ ਕੇ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਭੁੱਖ ਨੰਗ ਵਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਗਰੀਬ ਤਰਲੇ ਲੈ ਰਹਿਆ ਹੈ:- {{center|“ਕੋਈ ਨੰਗਾ ਅਧ-ਕੱਜਿਆ ਕੋਈ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਪਜਾਮੀ ਪਾਟੀ ਹੋਈ । ਉਤੋਂ ਨੱਸਾ ਆਵੇ ਸਿਆਲ, ਬਾਬਾ ਮੇਰੇ ਠਰਕਣ ਨਿਕੇ ੨ ਬਾਲ । ਪਲੇ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਖਿਚਵੀਂ ਮਰੀ, ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਾ ਹੋਵੇ ਪੂਰੀ । ਅਤੇ ਦਾਣਿਆਂ ਦਾ ਪੈ ਗਿਆ ਕਾਲ, ਬਾਬਾ ਮੇਰੇ ਠਰਕਣ ਨਿਕੇ ੨ ਬਾਲ ।"}} (ਨਵਾਂ ਜਹਾਨ) ਅਜਿਹੀ ਗਰੀਬੀ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਕਵੀ ਦਾ ਦਿਲ ਰੋਹ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਐਨ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਵੇਲੇ ਦਾ ਕਤਲਾਮ ਵੇਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਦਿਲ ਰੋਹ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਬ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰ ਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ- 'ਏਤੀ ਮਾਰ ਪਈ ਕੁਰਲਾਣੇ ਤੈਂ ਕੀ ਦਰਦ ਨਾ ਆਇਆ' ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਾੜੀ ਆਰਥਿਕ ਦਸ਼ਾ ਵੇਖਕੇ ਰੋਹ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਅਤੇ “ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੇ ਭਗਵਾਨ ! ਤੂੰ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲੋਂ ਲੰਗਰ, ਭੋਗ, ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਲੈ ਲੈ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਭੁਖਿਆਂ ਨੰਗਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਕਦੀ ਚੇਤਾ ਆਇਆ ? ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਠੇਕੇਦਾਰਾਂ ਪਾਸੋਂ ਜੋ ਖਲਕਤ ਦਾ ਧਨ ਲੁੱਟ ਰਹੇ ਹਨ ਕਦੀ ਕੋਈ ਲੇਖਾ ਲਿਐ:- {{center|“ਲੰਗਰ, ਭਗ, ਨਿਆਜ਼ ਚੜਾਵੇ ਲੈ ਲੈ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹੋ । ਪਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਖਿਆਂ ਨੰਗਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਚੇਤਾ ਆਇਆ ਜੇ ?}} {{left|੧੪}}<noinclude></noinclude> 5hmamhf6lxtfzumy0g22lttp10a8icz 250 2914 221600 14127 2026-06-16T16:24:54Z Awalnoor Singh 2643 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ 221600 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Awalnoor Singh" /></noinclude>{{center|ਪਾ ਪੈਸਾ ਖਲਕਤ ਦਾ ਖੋਹ ਖੋਹ ਅੰਦਰ ਪਾਈ ਜਾਂਦੇ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਠੇਕੇਦਾਰਾਂ ਪਾਸੋਂ ਲੇਖਾ ਵੀ ਮੰਗਵਾਇਆ ਜੇ ?}} ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਅਮੀਰ ਲੋਕ ਪੈਸੇ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਐਸ਼ਾਂ ਕਰਦੇ, ਨੰਗੇ ਨਾਚ ਤਕ ਕਰਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਚਰਣ ਖੀਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਪੈਸੇ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹੀ ਅਮੀਰ ਇਸਤ੍ਰੀ ਤੋਂ ਬੁਰੇ ਕੰਮ ਕਰਵਾ ਰਿਹਾ ਹੈ:- {{center|“ਇਕ ਨੇ ਨੰਗਾ ਨਾਚ ਕਰਾਇਆ, ਇਕ ਨੇ ਬੁਰਕਾ ਪਾਇਆ, ਇਹ ਭੀ ਔਰਤ ਉਹ ਭੀ ਔਰਤ, ਕਿਸ ਨੇ ਫਰਕ ਬਣਾਇਆ ? ਚਾਲਾਕੀ ਖੁਦਗਰਜ਼ ਮਰਦ ਦੀ ਹਸਕੇ ਅਗੋਂ ਬੋਲੀ, ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਖਰੀਦ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਅੰਦਰ ਨਾਚ ਨਚਾਇਆ ।’’}} (ਨਵਾਂ ਜਹਾਨ) ਸੋ ਮਨੁਖ ਦੇ ਕੋਲ ਫਾਲਤ ਪੈਸੇ ਨੇ ਇਸੜੀ ਇਸਤੀ ਵਿਚ ਫਰਕ ਲੈ ਆਂਦਾ। ਇਕ ਇਸਤ੍ਰੀ ਤਾਂ ਬੁਰਕੇ ਤੋਂ ਬਾਦ ਮੂੰਹ ਤਕ ਨਹੀਂ ਕਢਦੀ ਅਤੇ ਅਮੀਰਜ਼ਾਦਿਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਨੰਗਾ ਨਾਚ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਪੈਸੇ ਦੀ ਕਾਣੀ ਵੰਡ ਵਿਚ ਸਮਾਨਤਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਸਰਮਾਏਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਪੱਧਰ ਤੇ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਮਾਏਦਾਰ ਆਪਣੇ ਆਚਰਣ-ਹੀਣ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨਾਲ “ਛਾਪ ਤੇ ਨਗੀਨੇ' ਵਾਂਗ ਇਕ ਮਿਕ ਹੋ ਜਾਵੇ । ਉਹ ਤਰਲੇ ਲੈਂਦਾ ਸਾਂ ਤੋਂ ਪੁਛ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦਿਨ ਭਾਰਤ ਤੇ ਕਦ ਆਉਣਗੇ ਜਦ ਕਿ:- {{center|“ਸਰਮਾਏਦਾਰ ਤੇ ਕਿਰਤੀ ਦਾ ਜੁਗ ਹੋਸੀ ਛਾਪ ਨਗੀਨੇ ਦਾ ।''}} (ਕੇਸਰ ਕਿਆਰੀ) ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਨੂੰ ਪੇਂਡੂ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸੀ । ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਮੁਕੱਦਮੇ-ਬਾਜ਼ੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੜਾਈ ਝਗੜੇ, ਸ਼ਰਾਬ-ਖੋਰੀ ਅਤੇ ਜਹਾਲਤ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਹ ਦੀ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ । ਇਹਨਾਂ ਘਾਟਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪੇਂਡੂ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਪੇਂਡੂ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸੁੱਝਾ ਵੀ ਦੇਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ :- {{center|“ਇਕ ਇਲਮ ਦੀ ਊਣ ਹੈ, ਮੁੰਡੇ ਪੜ੍ਹਨੇ ਪਾਇ। ਦੂਜਾ ਝਸ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ, ਇਸ . ਤੋਂ ਜਾਨ ਛੁਡਾਇ। ਤੀਜਾ ਐਬ ਕੁਪੱਤ ਦਾ, ਖਹਿ ਖਹਿ ਮਰੋ ਭਰਾਇ। ਫੇਰ ਮੁਕੱਦਮੇ ਲੜਦਿਆਂ ਝੁੱਗਾਂ ਉਜੜ ਜਾਇ।}} {{right|੧੫}}<noinclude></noinclude> 9qjns4pe0v1ie7bgac50m0he64ig905 221601 221600 2026-06-16T16:25:09Z Awalnoor Singh 2643 /* ਸੋਧਣਾ */ 221601 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Awalnoor Singh" /></noinclude>{{center|ਪਾ ਪੈਸਾ ਖਲਕਤ ਦਾ ਖੋਹ ਖੋਹ ਅੰਦਰ ਪਾਈ ਜਾਂਦੇ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਠੇਕੇਦਾਰਾਂ ਪਾਸੋਂ ਲੇਖਾ ਵੀ ਮੰਗਵਾਇਆ ਜੇ ?}} ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਅਮੀਰ ਲੋਕ ਪੈਸੇ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਐਸ਼ਾਂ ਕਰਦੇ, ਨੰਗੇ ਨਾਚ ਤਕ ਕਰਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਚਰਣ ਖੀਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਪੈਸੇ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹੀ ਅਮੀਰ ਇਸਤ੍ਰੀ ਤੋਂ ਬੁਰੇ ਕੰਮ ਕਰਵਾ ਰਿਹਾ ਹੈ:- {{center|“ਇਕ ਨੇ ਨੰਗਾ ਨਾਚ ਕਰਾਇਆ, ਇਕ ਨੇ ਬੁਰਕਾ ਪਾਇਆ, ਇਹ ਭੀ ਔਰਤ ਉਹ ਭੀ ਔਰਤ, ਕਿਸ ਨੇ ਫਰਕ ਬਣਾਇਆ ? ਚਾਲਾਕੀ ਖੁਦਗਰਜ਼ ਮਰਦ ਦੀ ਹਸਕੇ ਅਗੋਂ ਬੋਲੀ, ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਖਰੀਦ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਅੰਦਰ ਨਾਚ ਨਚਾਇਆ ।’’}} (ਨਵਾਂ ਜਹਾਨ) ਸੋ ਮਨੁਖ ਦੇ ਕੋਲ ਫਾਲਤ ਪੈਸੇ ਨੇ ਇਸੜੀ ਇਸਤੀ ਵਿਚ ਫਰਕ ਲੈ ਆਂਦਾ। ਇਕ ਇਸਤ੍ਰੀ ਤਾਂ ਬੁਰਕੇ ਤੋਂ ਬਾਦ ਮੂੰਹ ਤਕ ਨਹੀਂ ਕਢਦੀ ਅਤੇ ਅਮੀਰਜ਼ਾਦਿਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਨੰਗਾ ਨਾਚ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਪੈਸੇ ਦੀ ਕਾਣੀ ਵੰਡ ਵਿਚ ਸਮਾਨਤਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਸਰਮਾਏਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਪੱਧਰ ਤੇ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਮਾਏਦਾਰ ਆਪਣੇ ਆਚਰਣ-ਹੀਣ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨਾਲ “ਛਾਪ ਤੇ ਨਗੀਨੇ' ਵਾਂਗ ਇਕ ਮਿਕ ਹੋ ਜਾਵੇ । ਉਹ ਤਰਲੇ ਲੈਂਦਾ ਸਾਂ ਤੋਂ ਪੁਛ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦਿਨ ਭਾਰਤ ਤੇ ਕਦ ਆਉਣਗੇ ਜਦ ਕਿ:- {{center|“ਸਰਮਾਏਦਾਰ ਤੇ ਕਿਰਤੀ ਦਾ ਜੁਗ ਹੋਸੀ ਛਾਪ ਨਗੀਨੇ ਦਾ ।''}} (ਕੇਸਰ ਕਿਆਰੀ) ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਨੂੰ ਪੇਂਡੂ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸੀ । ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਮੁਕੱਦਮੇ-ਬਾਜ਼ੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੜਾਈ ਝਗੜੇ, ਸ਼ਰਾਬ-ਖੋਰੀ ਅਤੇ ਜਹਾਲਤ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਾਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਹ ਦੀ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ । ਇਹਨਾਂ ਘਾਟਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪੇਂਡੂ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਪੇਂਡੂ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸੁੱਝਾ ਵੀ ਦੇਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ :- {{center|“ਇਕ ਇਲਮ ਦੀ ਊਣ ਹੈ, ਮੁੰਡੇ ਪੜ੍ਹਨੇ ਪਾਇ। ਦੂਜਾ ਝਸ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ, ਇਸ . ਤੋਂ ਜਾਨ ਛੁਡਾਇ। ਤੀਜਾ ਐਬ ਕੁਪੱਤ ਦਾ, ਖਹਿ ਖਹਿ ਮਰੋ ਭਰਾਇ। ਫੇਰ ਮੁਕੱਦਮੇ ਲੜਦਿਆਂ ਝੁੱਗਾਂ ਉਜੜ ਜਾਇ।}} {{right|੧੫}}<noinclude></noinclude> 7xv78qejsc0ij6q40ntjvshn2mfkttr 250 2915 221608 14128 2026-06-16T16:49:02Z Awalnoor Singh 2643 /* ਸੋਧਣਾ */ 221608 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Awalnoor Singh" /></noinclude>{{center|ਪੰਜਵਾਂ ਚਸਕਾ ਕਰਜ਼ ਦਾ ਹਾਹਣ ਛੱਡੇ ਤੋਂ ਖਾਇ । ਪੰਜੇ ਭੈੜੀਆਂ ਵਾਦੀਆਂ ਬਰਕਤ ਦੇਣ ਉਡਾਇ। ਜੇ ਪੰਜਾਂ ਦੇ ਪੰਜਿਉਂ ਪਾ ਜਾਵੇ ਛੁਟਕਾਰ । ਫੇਰ ਜੇ ਪੂਰੀ ਨਾ ਪਵੇ ਤਾਂ ਚਾਤਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ।}} ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਉਤਾਂਹ ਚੁਕਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਉਸ ਨੂੰ ਹੱਲਾ-ਸ਼ੇਰੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਧਰੀ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰਾਂ ਆਦਿ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਲੱਕ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦਾ ਹੈ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਉਹ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਆਸਰੇ ਨਾ ਰਹੁ ਤੇਰਾ ਬੋਲੀ ਜਾਂ ਹਮਦਰਦ ਕੋਟੀ ਨਹੀਂ । ਉਂਜ ਰਾਜੇ ਕੀ ਤੇ ਭੇਖਾਰੀ ਕੀ ਸਭ ਤੇਰੀ ਖੈਰ ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਪਰੋ ਉਪਰੋਂ ਅਤੇ ਵਿਚੋਂ ਤੇਰੀਆਂ ਹੀ ਬੋਟੀਆਂ ਖਾਣ ਲਈ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਦੰਦ ਵਧਾਏ ਹੋਏ ਹਨ । ਇਸ ਲਈ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤੇ ਇਤਬਾਰ ਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੈਰਾ ਤੇ ਖਲੋ ਜਾ :- {{center|"ਘਾਲ ਤਾਂ ਹੈ ਪੂਰੇ ਸੋਲਾਂ ਆਨਿਆਂ ਦੀ ਤੇਰੀ ਪਰ ਫੁਟ ਗਿਆ ਲੇਖਾਂ ਉਤੇ ਤੇਰਾ ਅਖਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਊਂ । ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਭੇਖਾਰੀ ਤੀਕ ਖੈਰ ਮੰਗਦੇ ਨੇ । ਵਿਚੋਂ ਪਰ ਸਹੀਂ ਪੁਛੇ ਕੋਈ ਤੇਰਾ ਯਾਰ ਨਹੀਂ ਤੂੰ । ਤੇਰੀਆਂ ਹੀ ਬੋਟੀਆਂ ਤੇ ਦੰਦ ਹੈਨੀ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ, ਕੋਈ ਤਰਸ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਤੇਰੇ ਤੇ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੂੰ । ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੈਰੀਂ ਜਦੋਂ ਉਠ ਸਕੇ ਉਠ ਬਹੀਂ। ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਯਾਰ ਉਤੇ ਸਾਨੂੰ ਇਤਬਾਰ ਨਹੀਂ ਤੂੰ । }} (ਕੇਸਰ ਕਿਆਰੀ) ਇਕ ਸੁਧਾਰਕ ਦਿਲ ਰਖਣ ਕਰਕੇ ਕਵੀ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਉਤੇ ਭਾਰਤੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੀ ਦੁਰਗਤੀ ਨੇ ਵੀ ਭਾਰੀ ਸੱਟ ਮਾਰੀ । ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਉਸ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਚਾਹਨਾ ਰਖਦਾ ਸੀ ਜੋ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਮਨੁਖ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਲਤਾੜੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਵਿਚ ਮਨੂੰ ਵਰਗਿਆਂ ਸਿਆਣਿਆਂ ਨੇ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ । ਅਜਿਹੀ ਨਾਰੀ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਦੀਆਂ ਸਧਰਾਂ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਨੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਰਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਂਈ ਨੂੰ ਪੁਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦਿਨ ਕਦ ਆਉਣਗੇ ਜਦ;- {{center| "ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਜਚ ਜਾਏਗਾ, ਮੁਲ ਧੁਰ ਦੀ ਸਾਥਣ ਨਾਰੀ ਦਾ । ਸੰਗਲ ਟੁਟ ਜਾਊ ਗੁਲਾਮੀ ਦਾ, ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰੀ ਦਾ ।}} (ਬਾਕੀ ਦੇਖੋ ਸਫਾ ੪੯) ੧੬<noinclude></noinclude> tj6401cpk9ewyd9k5weq47q6nq80ji8 250 2916 221609 54856 2026-06-16T16:56:37Z Awalnoor Singh 2643 221609 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Karamjit Singh Gathwala" />[[ਲੇਖਕ:ਜੁਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀ-|ਜੁਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀ-]] {{xxxx-larger|{{center|ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਾਟ-ਕਲਾ}}}}</noinclude>ਸਾਡੀ ਵਰਤਮਾਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਵਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਉਤੇ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਾਟ-ਕਲਾ ਕੁਝ ਇਸ ਭਾਂਤ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਅਧਿਕਤਰ ਆਲੋਚਕ ਉਸ ਦੀ ਯੋਗ ਸਮਾਲੋਚਨਾ ਲਈ ਅੱਵਲ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨਿਆਇ-ਅਨੁਕੂਲ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਕਰਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਜੇ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਉਸ ਦੀ ਰੰਗ-ਮੰਚੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੇ ਪਰਛਾਵਿਆਂ ਤੋਂ ਪੂਰਣ ਭਾਂਤ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਰੰਗ-ਮੰਚੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸੰਤੋਖ-ਜਨਕ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇਣ ਵਿਚ ਅਸਮਰਥ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨੰਦੇ ਦੀ ਯਥਾਰਥਮੁਖੀ ਤੇ ਮੰਚ-ਅਨੁਕੂਲ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕੇ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਔਕੜਾਂ 'ਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਰੰਗ-ਮੰਚੀ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸੁਰਜੀਤ ਰੱਖ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਨੂੰ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਉਸ ਪ੍ਰਗਤੀ-ਪੰਧ ਪਰ ਤੋਰਿਆ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਭਾਵ ਵਿਚ, ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋਣ ਲਈ ਕੁਝ ਇਉਂ ਹੀ ਤਰਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਦੈਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਪੱਥਰ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ ਬੁੱਤ ਕਿਸੇ ਬੁਤ-ਤਰਾਸ਼ ਦੀ ਕਲਾ-ਛੋਹ ਦ੍ਵਾਰਾ ਸਾਕਾਰ ਹੋਣ ਲਈ ਲੋਚਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ । ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਬਾਲਪਨ ਦੀ ਚੇਤੰਨ ਪਾਲਣਾ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਯੋਗ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਾਹਿੱਤਕ ਸੂਰਮਗਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ । ਪਰੰਤੂ ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਇਕ ਵਿਆਪਕ ਪਸਾਰ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਡੂੰਘੀਆਂ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਜਾਰੀ ਹਨ, ਤਾਂ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰੰਗ-ਮੰਚੀ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿਕਾਸਗਤੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹਿੱਤ ਅਤੀ ਅਵਸ਼ਕ ਹੈ । ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੀਣ ਨਾਟ-ਕਲਾ ਆਲੋਚਕ Allaedyce Nieoll ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ The world Drama ਵਿਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ :- {{center|"Dramatic power is likely to be inhibited during any lengthy period when a single theatrical form endures comparatively unaltered".}} {{right|16}}<noinclude></noinclude> rld9y78dhncu21fc7ie3gq2j2jhydke 221610 221609 2026-06-16T16:59:48Z Awalnoor Singh 2643 221610 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Karamjit Singh Gathwala" />[[ਲੇਖਕ:ਜੁਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀ-|ਜੁਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀ-]] {{xxxx-larger|{{center|ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਾਟ-ਕਲਾ}}}}</noinclude>ਸਾਡੀ ਵਰਤਮਾਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਵਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਉਤੇ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਾਟ-ਕਲਾ ਕੁਝ ਇਸ ਭਾਂਤ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਅਧਿਕਤਰ ਆਲੋਚਕ ਉਸ ਦੀ ਯੋਗ ਸਮਾਲੋਚਨਾ ਲਈ ਅੱਵਲ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨਿਆਇ-ਅਨੁਕੂਲ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਕਰਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਜੇ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਉਸ ਦੀ ਰੰਗ-ਮੰਚੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੇ ਪਰਛਾਵਿਆਂ ਤੋਂ ਪੂਰਣ ਭਾਂਤ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਰੰਗ-ਮੰਚੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸੰਤੋਖ-ਜਨਕ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇਣ ਵਿਚ ਅਸਮਰਥ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨੰਦੇ ਦੀ ਯਥਾਰਥਮੁਖੀ ਤੇ ਮੰਚ-ਅਨੁਕੂਲ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕੇ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਔਕੜਾਂ 'ਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਰੰਗ-ਮੰਚੀ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸੁਰਜੀਤ ਰੱਖ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਨੂੰ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਉਸ ਪ੍ਰਗਤੀ-ਪੰਧ ਪਰ ਤੋਰਿਆ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਭਾਵ ਵਿਚ, ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋਣ ਲਈ ਕੁਝ ਇਉਂ ਹੀ ਤਰਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਦੈਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਪੱਥਰ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ ਬੁੱਤ ਕਿਸੇ ਬੁਤ-ਤਰਾਸ਼ ਦੀ ਕਲਾ-ਛੋਹ ਦ੍ਵਾਰਾ ਸਾਕਾਰ ਹੋਣ ਲਈ ਲੋਚਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ । ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਬਾਲਪਨ ਦੀ ਚੇਤੰਨ ਪਾਲਣਾ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਯੋਗ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਾਹਿੱਤਕ ਸੂਰਮਗਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ । ਪਰੰਤੂ ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਇਕ ਵਿਆਪਕ ਪਸਾਰ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਡੂੰਘੀਆਂ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਜਾਰੀ ਹਨ, ਤਾਂ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰੰਗ-ਮੰਚੀ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿਕਾਸਗਤੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹਿੱਤ ਅਤੀ ਅਵਸ਼ਕ ਹੈ । ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੀਣ ਨਾਟ-ਕਲਾ ਆਲੋਚਕ Allaedyce Nieoll ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ The world Drama ਵਿਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ :- {{center|"Dramatic power is likely to be inhibited during any lengthy period when a single theatrical form endures comparatively unaltered".}} {{right|17}}<noinclude></noinclude> 4yg9djk5mw6om21w5j6rvku132wtf36 250 2918 221637 14131 2026-06-17T06:41:22Z Awalnoor Singh 2643 /* ਸੋਧਣਾ */ 221637 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Awalnoor Singh" /></noinclude>ਜਟਿਲ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿਚ ਉਸਾਰੀ ਵਲ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਉਂ ਇਸ ਦਾ ਸਿਖਰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਅਥਵਾ ਨਿਰਣਯਤਮਕ ਟੱਕਰ ਵਿਚ ਰੂਪਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਕਾਂਗੀ ਦੇ ਇਕਾਗਰ ਚਿਤਰ ਵਿਚ ਉਕਤ ਜਟਿਲਤਾ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਭਾਵ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ । ਇਕਾਂਗੀ ਵਿਚ ਨਾਟਕੀ ਰਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਰਹੱਸ ਵਿਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਇਕਾਂਗੀ ਦਾ ਸਿਖਰ ਰਹੱਸ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਰੂਪਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਉਂ ਇਕਾਂਗੀ ਵਿਚ ਇਕਹਿਰੇ ਘਟਨਾ-ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੰਬਾਦਿਕ ਗਤੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਸੰਪੂਰਣ ਨਾਟਕ ਦੇ ਯੋਗ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਕਾਂਗੀ ਤੇ ਸੰਪੂਰਣ ਨਾਟਕ ਦੀ ਇਸ ਭਾਂਤ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉਤੇ ਅਸੀਂ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਚਿਤਰ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਇਕ ਇਕਾਂਗੀ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲੋਂ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਦੁਰਗਮ ਹੈ; ਤੇ ਇਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਨ ਅਨੁਭਵੀ ਪੁਰਸ਼ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਜੀਵਨ ਵੇ ਇਕਾਗਰ ਪੱਖ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਲਾਕਾਰ ਇਕ ਸੀਮਤ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਸੱਤਾ ਦੇ ਕੇਂਦ ਨੂੰ ਯੋਗ ਦਾਰਾ ਹੀ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਕਿ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਚਿਤਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਦੀਰਘ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ । ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਕੋਚ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੰਪੂਰਣ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਦੀਰਘ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਤੋਟ ਦੇ ਪਰਮਾਣ ਆਮ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਇਕਾਂਗੀਆਂ ਦੇ ਖੰਡ-ਚਿਤਰਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਅਨੁਭਵੀ ਤੌਰ ਪੁਰ ਪੂਰਾ ਉਤਰਨ ਕਾਰਣ ਵਧੇਰੇ ਕਰ ਕੇ ਸਫਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ । ਸਾਡੇ ਇਸ ਨਿਰਣੇ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਇਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇਕਾਂਗੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਆਮ ਕਰਕੇ ਓਦੋਂ ਹੀ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਈ ਵੇਰ ਇਕਾਂਗੀ ਦੇ ਇਕਹਿਰੇ ਤੇ ਇਕਾਗਰ ਚਿਤਰ ਵਿਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਚਿਤਰ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਨਿਤਾਰਣ ਦਾ ਪ੍ਰਯਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਜੀਵਨ-ਗਤੀ ਦੇ ਅੰਤਰੀਵ ਨਿਆਇ ਤੋਂ ਅਗਿਆਤ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੰਪੂਣ ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਤੱਤ-ਵਸਤ ਯੋਗ ਤ ਗਤਿਸ਼ਾਲੀ ਕਲਾਤਮਕ ਪਾਤਰ ਉਸਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਸਾਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ | ਅਰਥਾਤ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਤੋਟ ਕਾਰਣ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਾਤਰ-ਸੰਕਲਪ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਸਾਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਉਸਦਾ ਤੱਤ-ਵਸਤੂ ਜੀਵਨ-ਗਤੀ ਦੇ ਸੰਬਾਦਿਕ ਨਿਆਇ ਨਾਲ ਯੋਗ ਇਕਸੁਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ । ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ 'ਅਨਜੋੜ' ਵਿਚ ਰਾਜਿੰਦਰ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹਸਤੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਪਦਾਰਥਕ ਤੇ ਭਾਵਕ ਸੰਕਟ ਰਾਜਿੰਦਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਮੰਦਹਾਲੀ ਦਾ ਪਰਿਣਾਮ ਹੈ । ਆਰਥਿਕ ਮੰਦਹਾਲੀ ਦੇ ਫਲ ਸਰੂਪ ਹੀ ਬਾਜਿੰਦਰ ਨਸੀਬੋ ਵਰਗੀ ਅਨਪੜ੍ਹ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਨਰੜ ਦਿੱਤਾ ਗਇਆ, {{right|੧੯}}<noinclude></noinclude> 9sx8lhuwswb0lwobpou0dzc3iz1yvy6 250 2919 221640 14132 2026-06-17T06:47:23Z Awalnoor Singh 2643 /* ਸੋਧਣਾ */ 221640 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Awalnoor Singh" /></noinclude>ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਆਦਰਸ਼ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਸਾਥਣ ਨਹੀਂ। ਸਾਹਿੱਤ ਦੀ ਮੰਡੀ ਦੇ ਠੇਕੇਦਾਰ ਐਡੀਟਰ ਦਾ ਆਰਥਕ ਭਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਰਾਜਿੰਦਰ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਵੱਲਤ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਦ-ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਤਿਕਰਮ ਵਜੋਂ ਰਾਜਿੰਦਰ ‘ਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ, ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਤੇ ਬਾਲਗਾਂ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਵਿਦਿਆ ਦੇਣ ਦੀ ਸਕੀਮ ਵਿਚ ਹੁਲਾਸ ਦਾ ਸਾਧਨ ਲੱਭਦਾ ਹੈ । ਮਹਿਬੂਬ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਦਾ ਹੋਇਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਮੰਗੇਤਰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਮਜ਼ਹਬ ਪਾਲਿਟਿਕਸ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ | ਪਰੰਤੂ ਰਾਜਿੰਦਰ ਦੇ ਇਸ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਦਾ ਉਸ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਕੀ ਯੋਗ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਦ ਦੀ ਮੂਲ ਜੜ ਹੈ, ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਕੋਈ ਗਤੀ-ਭਾਵੀ ਉੱਤਰ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਉਪਨਿਆਸ ਵਿਚ ਅਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ । ਨਸੀਬ ਦੀ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਦੁਖਾਂਤਕ ਅਹਿਸਾਸ ਵਿਚ ਰਾਜਿੰਦਰ ਦੀ ਕਰਮ-ਹੀਣਤਾ ਉਸ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਦਾ ਅੰਤਰ-ਵਿਰੋਧ ਬਣਦੀ ਹੈ । ਜੀਵਨ ਗਤੀ ਦੇ ਨਿਆਏ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੇ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਸੀਹਾ ਬਣਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਰਾਜਿੰਦਰ ਦਾ ਦੁਖਾਂਤਕ ਅਹਿਸਾਸ ਅਵਸ਼ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਵਿਚ ਇਕ ਕਰਮ-ਸ਼ੀਲ ਵਿਦ੍ਰੋਹ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਭਰਦਾ। ਡਾਕਟਰ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਅਨਜੋੜ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਆਰਥਿਕ ਪਰਕਰਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਪਸੰਦ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ । ਇਉਂ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦਾ 'ਅਨਜੋੜ' ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਸਾਮਾਜਿਕ ਕਾਰਣਾਂ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਤੇ ਦੁਅੰਦਾਤਮਕਤਾ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵਿਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਅਸਲ ਵਿਚ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮਾਤਰ-ਸੰਕਲਪ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਰਾਜਿਦਰ ਦਾ ਦੁਖਾਂਤ ਉਸ ਦੀ ਅਤੀ ਉਪਭਾਵਕ ਮਾਨਸਕਤਾ ਤੇ ਨਿੱਜੀ ਕਰਮਹੀਣਤਾ ਦਾ ਹੀ ਟੂਣਾਂ ਜਿਹਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ । ਐਡੀਟਰ ਦੇ ਦੰਭ-ਪਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਜੋਂ ਜਾਗੀ ਘਿਰਣਾ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਸਾਮਾਜਿਕ ਉਬਾਲ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਇਸ ਸਾਮਾਜਿਕ ਉਬਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਰਾਜਿੰਦਰ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਵਿਚ ਯੋਗ ਭਾਂਤ ਸੰਕਲਪਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। "ਖੇਡਣ ਦੇ ਦਿਨ ਚਾਰ" ਸੰਪੂਰਣ ਨਾਟਕ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਇਕ ਸਫ਼ਲ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਸੁਖਾਂਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰੀ ਆਚਾਰ ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਬਣਾਉਟੀ ਅੰਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਨਾਟਕੀ ਮਸ਼ਕਰੀ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਨਵ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਪਸਾਰ ਹਿੱਤ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ । ਪ੍ਰੰਤੂ ਜੇ ਗਹੁ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਰੂਪ ਤੇ ਵਸਤੂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਜੋਂ ਇਸ ਨਾਟਕ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੁਅੰਦਾਤਮਕ ਜਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਦੁਖੀ ਹੈ । ਅਰਥਾਤ ਇਹ ਨਾਟਕ ਸੰਪੂਰਣ ਨਾਟਕ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇਕ ਇਕਾਂਗੀ ਚਿਤ੍ਰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਚੰਨੋ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਚਰਿਤ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਪੇਂਡੂ ਤੇ ੨੦<noinclude></noinclude> olk1w715nsz9qgp77ab3aqvoi1ruvoo 250 2920 221644 14133 2026-06-17T06:51:18Z Awalnoor Singh 2643 /* ਸੋਧਣਾ */ 221644 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Awalnoor Singh" /></noinclude>ਸ਼ਹਿਰੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤਤ-ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਭਰਪੂਰ ਅਥਵਾ ਗਤੀ-ਸ਼ੀਲ ਸੰਜੋਗ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਕ ਸੰਕੇਤਕ ਤੇ ਸੰਕੁਚਿਤ ਸੰਜੋਗ ਵਿਚੋਂ ਸਾਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਲਛਣ ਸੰਪੂਰਣ ਨਾਟਕ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਕਾਂਗੀ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਕਾਫ਼ੀ ਸਫ਼ਲ ਹੈ । 'ਦੋਸ਼' ਵਿਚ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਨਾਟਕ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਨਿਰੂਪਣ ਹਿੱਤ ਤੇਜਵੰਤ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਟੇਕ ਲੈ ਕੇ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਨਾਟਕੀਅਤਾ ਤੇ ਰੂਪਕ ਸੰਜਮ ਦਾ ਗੁਣ ਤਾਂ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਉਂ ਪਾਤਰ-ਉਸਾਰੀ ਵਿਚ ਉਹ ਇਕ ਦੁਖਾਂਤਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਸੂਝ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਉਸ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿਚ ਬਣਾਵਟ ਦੇ ਧੱਬੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਜਦੋਂ ਤੇਜਵੰਤ ਦੀ ਮੰਗੇਤਰ ਉਸ ਸਾਹਵੇਂ ਇਹ ਗਿਲਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੀ ਬੁਰਾਈ ਬਦਲੇ ਦੂਸਰੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨਿਰਾਦਰ ਦੀ ਪਾਤਰ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੇਜਵੰਤ ਦਾ ਉੱਤਰ ਵੇਖੋ :- {{center|"ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਕੇ ਮੇਰਾ ਨਿਰਾਦਰ ਤੇ ਮੇਰੇ ਅਹਿਸਾਸਾਂ ਦਾ ਖੂਨ ਕੀਤਾ ਏ । ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਮੁਆਫ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ । ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਾਰੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਜਾਤੀ ਹੀ ਘਣਾ ਯੋਗ ਬਣ ਗਈ ਏ । ਬੰਦਾ ਹਰ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ । --- -- ਪਿਆਰ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕੋਮਲ ਦਿਲ ਵਾਲਾ ਏ । ਦਿਲ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸੱਟ ਵੱਜੇ ਤਾਂ ਪਿਆਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ।"}} ਤੇਜਵੰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਦਾ ਬੌਧਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ । ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਵ-ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਭਾਵ-ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਨਿਆਏ ਬਾਰੇ ਬੋਧਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁਚੇਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ । ਬੌਧਿਕ ਸੁਚੇਤਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਜਵੱਲਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਭਾਵ-ਅਵਸਥਾ ਖੰਡਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਫਿਰ ਭਾਵ-ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਅੰਤਰੀਵ ਨਿਆਇ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭਾਵ- ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਜਾਂ ਅਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਣ ਦੀ ਗਤੀ ਭਾਵੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ । ਤੇਜਵੰਤ ਦੀ ਪਾਤਰ ਉਸਾਰੀ ਸਰਾਸਰ ਇਸ ਮਨੋ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਿਯਮ ਦੇ ਤਿਕੂਲ ਹੈ । ਅਵਲ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਖਾਂਤਕ ਭਾਵ-ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਤਬੀਰਗਤੀ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਮਨੋਭਾਵਾਂ ਦਾ ਬੰਧਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ । ਅਤੇ ਜੇ ਫਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ {{right|21}}<noinclude></noinclude> 01wp3as4gaay96xuegifh4i4d0bai41 250 2921 221649 14134 2026-06-17T06:57:28Z Awalnoor Singh 2643 /* ਸੋਧਣਾ */ 221649 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Awalnoor Singh" /></noinclude>ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਰਿੰਦਰ ਦੀ ਦੁਖਾਂਤਕ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਪਰਕਰਣ ਵਿਚ ਆਪਣ ਸਲੂਕ ਦੀ ਅਯੋਗਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ । ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਉਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਕਿ ਨਾਟਕ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਰਹੱਸ ਇਸ ਅਸੰਭਾਵਨਾ ਵਿਚ ਹੀ ਸਥਿਤ ਸੀ । ਇਉਂ ਹੀ ਨਾਟਕ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਅੰਕ ਵਿਚ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਕਨਸੋਅ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅਨੰਦ ਵਿਚ ਖੀਵੀ ਹੋਈ ਲਾਜੋ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਦਸ਼ਾ ਦਾ ਬਾਹਰ ਮੁਖੀ ਬੌਧਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਤੀ ਉਪਕਲਾਤਮਕ ਹੈ । ਨਾਟਕ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਵੀ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਜ਼ਿਦਗੀ ਦੀ ਗਤੀ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੀ ਮਨੋ-ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਅਧਿਕ ਮਹੱਤਵ ਡਾਕਟਰ ਦੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਦੁਆਰਾ ਕਰਤਾਰੋ ਦੀ ਮੌਤ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਦਾ ਰਹੱਸ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਉਂ ਨਾਟਕ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੱਤ-ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਤੇਜਵੰਤ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਉਲਝਣ ਸੁਲਝਾਉਣ ਦੇ ਸੰਕੁਚਿਤ ਮੰਤਵ ਵਿਚ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ । ਉਪਰੰਤ ਡਾਕਟਰ ਦਾ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਚ ਹੁਲਾਸ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਨਾਲ ਦੁਖਾਂਤ ਦੀ ਤੀਬਰਗਤ ਵਿਚ ਤੋਟ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ । ਸਾਡੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿਚ ਜੇ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਤੇਜਵੰਤ ਲਈ ਇਸ ਦੂਹਰੇ ਦੁਖਾਂਤ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਨੂੰ ਗੁੰਝਲ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦੇਂਦਾ ਤਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਸਾਰਥਕ ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ ਬਣ ਸਕਦਾ ਸੀ । “ਤੇਰਾ ਘਰ ਸੋ ਮੇਰਾ ਘਰ" ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਉਸ ਬੌਧਿਕ ਨਿਰਬਲਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਫ਼ਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ, ਸਮੁੱਚਾ ਦੇਸ਼ ਸ਼ੈਤਾਨ ਸ਼ਹਿਰੀਏ ਦੇ ਬਣਾਉਟੀ ਚਰਿਤਰ ਵਿਚ ਸਾਕਾਰ ਸਾਮਰਾਜੀ ਫ਼ਰੰਗੀਆਂ, ਜਗੀਰਦਾਰਾਂ ਤੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰਾਂ ਦੀ ਕੁਟਲਨੀਤੀ ਉੱਤੇ ਥੱਪ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਤ ਏਕਤਾ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਦੀ ਮਨ-ਇੱਛਤ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾ ਹਿੱਤ ਸ਼ਹਿਰੀਏ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਨੁਭਵ ਵਿਚ ਉਕਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਭਾਵੀ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਮੂਲੋਂ ਹੀ ਤਿਆਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜਨਕਲਿਆਣ ਦਾ ਤਰਕ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਕਤ ਭਾਂਤ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਪਾਤਰ-ਸੰਕਲਪ ਦਾਰਾ ਬਾਹਰੋਂ ਨਹੀਂ ਠੋਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ । "ਰੱਤਾ ਸਾਲੂ" ਅਧੋਗਤੀਸ਼ੀਲ ਬਿਸਵੇਦਾਰ ਅਥਵਾ ਜਗੀਰਦਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਘਾਤਕ ਭਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵਿਰੁਧ ਚੇਤੰਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ-ਸੰਗਰਾਮ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਕਿੰਤੁ ਜਨਕ ਨਹੀਂ । ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਰ ਧੀਮਾਨ ਦਰਸ਼ਕ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਪੇਰਣਾ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸ਼ਕਤੀ ਜੀਵਨ-ਗਤੀ ਦੇ ਅਨੁਭਵੀ ਨਿਰੀਖਣ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਘਟ ਤੇ ਉਪਭਾਵਕ ਤੇ ਉਪਬੋਧਿਕ ਪਾਤਰ-ਉਸਾਰੀ ਉੱਤੇ ਵਧੇਰੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ । ਸੂਝਵਾਨ ਪੁਰਖ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ੨੨<noinclude></noinclude> 4ug6vh5cfcdv6e1lsb1kz5itvzcu24n 250 2922 221652 14135 2026-06-17T07:01:18Z Awalnoor Singh 2643 /* ਸੋਧਣਾ */ 221652 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Awalnoor Singh" /></noinclude>ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਗੁਨਾਹ ਭਾਵੇਂ ਵਰਤਮਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਗੁਨਾਹ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ : ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿਚ ਗੁਨਾਹ ਦੀ ਛਲਾਵੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਪੂਰਣਤਾ ਦਾ ਸਾਹਨ ਸਮਝ ਬਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਉਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ । ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਅਪੂਰਣਤਾ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਜਵੱਲਤ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਸੋ ਜਿਦਗੀ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਇਸ ਭਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਅਨੁਚਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਘਿਣਾ ਦੀ ਰੁਚੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਬਿਸਵੇਦਾਰ ਦੀ ਪਾਤਰ ਉਸਾਰੀ ਵਿਚ ਇਸ ਮਹੱਤਵ-ਪੂਰਣ ਜੀਵਨ-ਰਹੱਸ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਿਸਵੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਤੇ ਜੋਗੇ ਦੇ ਕਤਲ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਬਿਸਵੇਦਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਪੂਰਣ ਭਾਂਤ ਚੇਤੰਨ ਪ੍ਰਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਇਕ ਸਾਧਾਰਣ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤਕ ਬਿਸਵੇਦਾਰ ਸਵੇਂ ਨਿਰੀਖਣ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਵਿਚਰਦਾ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨੂੰ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ । ਜੋਗੇ ਦੇ ਕਤਲ ਉਪਰੰਤ ਬਿਸਵੇਦਾਰ ਤੇ ਥਾਣੇਦਾਰ ਦੇ ਕਹਿ ਕਹੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਿਲਮੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਦਾ ਭਾਵ-ਨਾਟਕੀ ਅਨੁਕਰਣ ਹਨ । ਉਪਭਾਵਕਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਕਾਰਣ ਨਾਟਕ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਨ ਤਾਂ ਜੋਗੇ ਦੀ ਮਾਂ ਵਲੋਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦੀ ਦਿਤਾ ਗਰਕੀ ਦੇ ਪਾਵਲ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਵਾਂਗ ਸਾਰਥਕ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਨ ਹੀ ਸਵੇਰ ਦੀ ਲਾਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ-ਸੁਨੇਹੇ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੁਪਨਮਈ , ਆਸ਼ਾਵਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਘਟਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿਚ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਉਕਤ ਭਾਂਤ ਦਾ ਉਪਭਾਵਕ ਪਾਤਰ-ਸੰਕਲਪ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਜੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕਤਾ ਤੋਂ ਅੱਡ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨੋਭਾਵੀ ਵਿਚਾਰ-ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪਰਕਰਣ ਵਿਚ ਸਾਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ੀਲ ਕਾਲ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਔਗੁਣ ਹੈ । ਰਾਜਾ ਪੋਰਸ ਦੇ ਤੀਜੇ ਐਕਟ ਵਿਚ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਨਾਲ ਨਾਟਕੀ ਨਿਆਂ ਕਰਨ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਵਜੋਂ ਸਿਕੰਦਰ ਦੀ ਚ੍ਰਿਤਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਕੁਝ ਇਸ ਭਾਂਤ ਆਦਰਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਕੰਦਰ ਦੇਸ਼ ਹੀ ਅੰਭੀ ਨੂੰ ਪਰਜਾ ਦੇ ਭਲੇ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਨਸੀਹਤਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ ਕਿ ਇਕ ਆਕਰਮਣਕਾਰੀ ਕੋਲੋਂ ਅਧੀਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਇਸ ਭਾਂਤ ਦੀ ਮਹਾਂ-ਹਿਤਕਾਰੀ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਕਿਵੇਂ ਆਸ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ । ਨਾਟਕ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਅੰਡੀ ਦਾ {{right|23 }}<noinclude></noinclude> rp3ykdv46ss73veobusvss5bvfnlqkt 250 2923 221654 14136 2026-06-17T07:06:23Z Awalnoor Singh 2643 /* ਸੋਧਣਾ */ 221654 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Awalnoor Singh" /></noinclude>ਪਛਤਾਵੇ ਵਜੋਂ, ਪਰਸ ਪ੍ਰਤੀ ਆਦਰ-ਭਾਵ, ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਰਾਜਪਾਲ ਹੱਥੋਂ ਅਭੀ ਦਾ ਕਤਲ, ਪੋਰਸ ਹਥੋਂ ਰਾਜਪਾਲ ਦਾ ਕਤਲ, ਪੋਰਸ ਤੇ ਸਾਨਮਤੀ ਦਾ ਚੰਦਰ ਗੁਪਤ ਹਥੋਂ ਕਤਲ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦਾ ਉਪਭਾਵਕ ਪ੍ਰਗਟਾ ਆਦਿ ਇਕ ਮਕਾਨਲੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਨਹੀਂ ਉਠਦੇ, ਤੇ ਇਉਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਚਿਤਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਵਿਚ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਅਸਮਰਥਾ ਦਾ ਪਰਮਾਣ ਦੇਂਦੇ ਹਨ । 'ਕਮਲਾ' ਕੁਮਾਰੀ ਵਿਚ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰੁਮਾਂਸਕ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਦਾ ਸਰੋਤ ਇਸ ਤਅੱਸਬ ਵਿਚ ਹੈ ਕਿ ਕਮਲਾ ਇਕ ਗ਼ਰੀਬ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਲੜਕੀ ਹੈ :- "ਕਿਥੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਤੇ ਕਿਥੇ ਚੂਹੜੀ ਚਵਲ. " ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਇਸ ਭਾਂਤ ਦਾ ਰੁਮਾਂਸਕ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਜਿਸ ਦੇ ਸਰੋਤ ਤੇ ਪੂਰਤੀ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਪ੍ਰਕਰਣ ਅਸਵਸਥ ਬਿਰਤੀ ਤੇ ਗਤੀਰਹਿਤ ਚੇਸ਼ਟਾ ਪੁਰ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਜੀਵਨ-ਗਤੀ ਦੇ ਨਿਆਈ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰ ਨਹੀਂ । “ਦੂਰ ਦੁਰਾਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ" ਵਿਚ ਮਨਮੋਹਣ ਤੇ ਜਸੋਧਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰਵਾਦ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਆਦਰਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਬੜੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਮਾਣ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗਤੀਭਾਵੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇਕ ਬਾਕਾਇਦਾ ਤੇ ਸੰਘਣੇ ਸੰਘਰਸ ਦੁਆਰਾ ਸਾਕਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਨਿਰੋਲ ਵਾਰਤਾਲਾਪੀ ਸੂਚਨਾ ਦੁਆਰਾ ਸਾਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਨਾਟਕ ਦਾ ਪਾਤਰ ਸੂਬੇਦਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਖਾਂਦੇ ਪੀਂਦੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨ ਕਰਨਗੇ ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ ? ਵਰਿਆਮ ਵੀ ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਰਗੀ ਰੁਚੀ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ । ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨਮੋਹਣ ਕੋਈ ਭੁਖਾ ਨੰਗਾ ਹੈ ਜੋ ਪੇਂਡੂ ਜਨਤਾ ਨਾਲ ਛਲ ਵਲ ਕਰੇਗਾ । ਭੁਖਿਆਂ ਨੰਗਿਆਂ ਦੇ ਆਚਰਣ ਪ੍ਰਤੀ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਯੋਗਾਰਥੀ ਕਾਲ ਦਾ ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਪਰਿਣਾਮ-ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਅਲਪਸਾਰਥਕ ਹੈ, ਇਹ ਗੱਲ ਸ਼ਾਇਦ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਹੈ । ਇਕਾਂਗੀ ਵਿਚੋਂ 'ਸਾਂਝੀ ਰਾਜ', ‘ਸਰਬਤ ਦਾ ਭਲਾ'; 'ਮਾਤਭਾਸ਼ਾ' ਤੇ ‘ਚਿੜੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ' ਆਦਿ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀਵਨ ਦੇ ਖੰਡ-ਚਿਤਰਨ ਵਿਰ ਵੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਗਤੀ ਨੂੰ ਨਿਤਾਰਣ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ । 'ਸਾਂਝਾ ਰਾਜ' ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰੰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਤੇ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਤ-ਮਹੱਤਵ ਉਸ ਦੀ ਸਰਬ-ਹਿਤਕਾਰੀ ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੇ ਮਨੋ-ਵਿਗਿਆਨਕਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਕਰਣ ੨੪<noinclude></noinclude> ionv3gtwdavj4q7svvmp44k2hf9xpsk 250 2924 221656 14137 2026-06-17T07:11:45Z Awalnoor Singh 2643 /* ਸੋਧਣਾ */ 221656 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Awalnoor Singh" /></noinclude>ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਨਾਟਕ ਦਾ ਆਰੰਭਕ ਤੇ ਅੰਤਿਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਖੰਡ-ਚਿਤ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦਾ ਇਲਹਾਮੀ ਜਹਿਆ ਚੜ੍ਹ : ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਹੈ, ਇਕ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਨਾਟਕੀਅਤਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ । ਪਰੰਤੂ ਜਦੋਂ ਨਾਟਕ-ਕਾਰ ਇਸ ਖੰਡਚਿਤ੍ਰ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਸੁਪਨ-ਝਾਕੀਆਂ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਪਿਛੋਕੜ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਯਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿਚ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਬ੍ਰਤੀ ਵਿਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਅਰਥਾਤ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਚਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸਾਂਭ ਸਕਣ ਦੀ ਅਸਮਰਥਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਚਿੜੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਵਿਚ ਉਹ ਅਮੀਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਰਗ ਤੇ ਉੱਪਰਲੀ ਸਰਕਾਰੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਉੱਤੇ ਨਾਟਕੀ ਵਿਅੰਗ ਕਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵਿਅੰਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚੋਂ ਘਟ ਤੇ ਉਸ ਵਿਕਤੀ ਵਿਚੋਂ ਵਧੇਰੇ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾਟਕ-ਕਾਰ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਣਾਉਟੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿਚ ਮਨੋਭਾਵੀ ਵਿਚਾਰ-ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ । "ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ" ਵਿਚ ਵਰਤਮਾਨ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪਕ ਦੁਖਾਂਤਕ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸ਼ੇਣੀ-ਗਤ ਕਾਰਣਾਂ ਦੇ ਗਤੀ-ਸ਼ੀਲ ਚਿਤ ਲਈ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਨਿਰੋਲ ਲੈਕਚਰਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ । ਸਰਕਾਰ-ਪੂਜ , ਸੂਬੇਦਾਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦਿਲਜੀਤ ਦੀ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਕੈਦ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਤਾਂ ਅਮਨ-ਲਹਿਰ ਦਾ ਹਮਦਰਦ ਨਾ ਬਣ ਸਕਿਆ, ਪਰ ਗੁਰਦੀਪ ਦੇ ਲੈਕਚਰ ਉਸ ਦੀ ਇਸ · ਹਮਦਰਦੀ ਨੂੰ ਉਤੇਜਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ !, ਜੀਵਨ-ਗਤੀ ਦੇ ਗਿਆਨ-ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿਚ ਇਸ ਭਾਂਤ ਦਾ ਮਾਨਸਿਕ ਪਰਿਵਤਨ ਇਕ ਤਰਲ ਜਿਹੇ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਉੱਪਰ : ਨਹੀਂ ਉੱਠਦਾ। "ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ" ਵਿਚ ਵੀ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਸਾਡੇ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਰਬਮੁਖੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਥੇ ਵੀ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਮਾਤ-ਬੋਲੀ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਗੋਚਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਅਸ਼ਮਰਥ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਾਤ-ਬੋਲੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਦਾਰਥਕ ਹਿੱਤਾਂ ਦੇ ਗਰੀ-ਰੋਧ ਦਾ ਡਰਾਵਾ ਦੇ ਕੇ ਮਾਤ-ਬੋਲੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ । "ਵਰ ਦੀ ਲੋੜ" ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਝਾਕੀ ਨਾਲੋਂ ਦੂਸਰੀ ਵਿਅੰਗ-ਸੂਚਕ ਝਾਕੀ ਅਧਿਕ ਕਲਾਤਮਕ ਹੈ । ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਝਾਕੀ ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਦੀ ਇਕ ਵਿਆਪਕ ਸਮੱਸਿਆ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਗੋਚਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਦੂਸਰੀ ਝਾਕੀ ਵਿਚ ਇਕ ਇਕਾਗਰ ਘਟਨਾ ਦੇ ਰਹੱਸ ਦੇ ਵਿਅਗ-ਮਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਸੰਕੇਤਕ ਟੋਹ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਇਹ ਦੁਸਰੀ {{right|રપ }}<noinclude></noinclude> bwy5fx3qkdwqg416tslbrbv2ze1hr3g 252 3557 221573 114772 2026-06-16T13:02:48Z Taranpreet Goswami 2106 221573 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="ਕੋਲੋਫੋਨ" 3="1" 53to54="ਕੋਲੋਫੋਨ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} 59toiwxmkseuo850d2c7qi6goa4ae2b 252 3560 221574 114773 2026-06-16T13:05:54Z Taranpreet Goswami 2106 missing page 12,13 221574 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=L |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} hug48w6r5xr5otb03cxfilebv4lq2q5 252 3561 221620 114783 2026-06-17T01:39:59Z Taranpreet Goswami 2106 221620 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="ਕੋਲੋਫੋਨ" 3="1" 52to54="ਕੋਲੋਫੋਨ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} b9bwn423qzyo9ct5tj1147i8ofljf5d 252 3562 221577 114776 2026-06-16T13:27:41Z Taranpreet Goswami 2106 221577 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="ਕੋਲੋਫੋਨ" 3="1" 47to48="ਕੋਲੋਫੋਨ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} lwvbcc91c4qy67vl0bdce8feh36tofm 252 3565 221578 114777 2026-06-16T13:31:13Z Taranpreet Goswami 2106 221578 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="ਕੋਲੋਫੋਨ" 3="1" 52to54="ਕੋਲੋਫੋਨ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} b9bwn423qzyo9ct5tj1147i8ofljf5d 252 3571 221621 114784 2026-06-17T01:41:17Z Taranpreet Goswami 2106 221621 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="1" 36to37="ਕੋਲੋਫੋਨ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} l6icbkg8cx2bn1uegsgqwl6ydcvub0o 252 5377 221626 114785 2026-06-17T01:51:52Z Taranpreet Goswami 2106 missing page 54,55 221626 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} dtevd36bl234pct7ygymb28l3esyjzm 221627 221626 2026-06-17T01:52:05Z Taranpreet Goswami 2106 221627 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=L |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} hug48w6r5xr5otb03cxfilebv4lq2q5 252 5721 221618 20390 2026-06-17T01:36:54Z Taranpreet Goswami 2106 unordered page : 2,3 221618 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=L |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} hug48w6r5xr5otb03cxfilebv4lq2q5 252 13557 221623 43658 2026-06-17T01:46:45Z Taranpreet Goswami 2106 221623 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title=Alochana Magazine October, November and December 1987 |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="ਕੋਲੋਫੋਨ" 3="ਓ" 4="ਅ" 5="1" 144to146="ਕੋਲੋਫੋਨ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} ebnj4uyak2ige1rts8n4p54phxpnoe6 252 13559 221619 218664 2026-06-17T01:37:49Z Taranpreet Goswami 2106 221619 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title=Alochana Magazine April, May, June 1982 |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2to4="ਤਤਕਰਾ" 5="1" 133="ਤਤਕਰਾ" 134="ਕੋਲੋਫੋਨ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} g2qk4mievwh8hvyit2a4g5874beakx3 250 31381 221655 80289 2026-06-17T07:09:28Z Harchand Bhinder 2624 221655 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਗੁਲਾਬ" /></noinclude>{{center|{{xxxx-larger|ਸ੍ਰ: ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ}}}} {{center|{{xxx-larger|ਪਿਛਲੇ}}}} {{center|{{xxxx-larger|ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ}}}} {{Block center|<poem>{{gap}}ਸ੍ਵਤੰਤ੍ਰਤਾ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਜਨਤਾ ਨੇ ਗੁਲਾਮੀ, ਮਾੜੀ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹੀਅਤ ਅਤੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਘੋਲ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਫਤਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਨ ਤੇ ਮਾਲ ਦੀ ਭਾਰੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣੀ ਪਈ ਹੈ। ਫਰਾਂਸ ਰੂਸ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਲਹੂ ਵਿਚ ਨ੍ਹਾਉਣਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਚਾਲੀ ਸਾਲ ਕਠਣ ਘੋਲ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਅਜ ਚੀਨ ਦੀ ਜਨਤਾ ਨੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ, ਧੱਕੜਸ਼ਾਹੀ, ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹੀਅਤ ਤੋਂ ਮਸਾਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਕੋਰੀਆ ਦੀ ਜਨਤਾ ਸਚੀ ਸ੍ਵਤੰਤ੍ਰਤਾ ਵਾਸਤੇ ਲਾਲਚੀ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਨਾਲ ਜਾਨ ਤੋੜਕੇ ਲੜ ਰਹੀ ਹੈ। {{gap}}ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਹਿੰਦੀਆਂ ਨੇ ਸੰਨ ੧੮੫੭ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਬਗ਼ਾਵਤ ਫੇਹਲ ਹੋ ਗਈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਿੰਦੀ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਕੁਰ- ਬਾਨ ਕਰ ਗਏ। ਉਸਦੇ ਫੇਹਲ ਹੋਣ ਦੇ ਕੁਝ ਕੁ ਕਾਰਨ </poem>}}<noinclude></noinclude> ik5ajxmtoffv7f49yiy90ph31dp1y8v 250 35297 221658 220489 2026-06-17T07:21:50Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 221658 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /> {{center|ਸਭਯਤਾ ਦਾ ਵਕਾਸ਼}} {{right|੩੩}}{{right|}}</noinclude>{{Block center|<poem>ਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮਾਸ ਨੂੰ ਸਾਂਭਕੇ ਰਖਣ ਦੀ ਖਾਸ ਲੋੜ ਸੀ । ਤਜਰਬੇ ਨੇ ਉਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਗਰਮ ਮਸਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਸ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤਕ ਬਿਨਾਂ ਖਰਾਬ ਹੋਇਆਂ , ਰਖ ਸਕੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਗਰਮ ਮਸਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸਾਰੇ ਯੂਰਪੀਨ ਲੋਕ ਇਧਰ ਨੂੰ ਧਾਉਂਦੇ ਸਨ। {{gap}}ਪੰਦਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਧ (੧੪੫o) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਧ (੧੭੬੩) ਤੱਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਤਜਾ- ਰਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ( Comminercial Revolution ) ਕਰਕੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਸਦੀਆਂ ਵਿਚ ਯੁਰਪੀਨ ਕੌਮਾਂ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੀ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇਨਾਂ ਆਪਣੇ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਪਾਨੀ, ਪੁਰਤਗੀਜ਼, ਫਰਾਂਸੀਸੀ, ਅੰਗੇਜ਼ ਤੇ ਡੱਚ ਆਦਿ ਕੌਮਾਂ ਨੇ ਆਪੋ ਆਪਣੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਦੂਰ ਦੁਰਾਡੇ ਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਈਆਂ । ਕੋਲੰਬਸ ਜਦ ੧੪੯੨ ਵਿਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਰਸਤਾ ਢੰਡਣ ਤੁਰਿਆ ਤਾਂ ਵਿਚਾਰੇ ਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪੈਰ ਹੇਠ ਸ਼ਹਿਆਂ ਆ ਜਾਵੇਗਾ (ਅਥਵਾ ਉਹ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆਂ ਲਭ ਲਏਗਾ । ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਭੋਲੇ ਕੋਲੰਬਸ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਪੈਰ ਹੇਠ ਸਹਿਆ ਰੜਕਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਹੋਰ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆਂ ਭਾਲ ਲਈ ਹੈ, ਵਿਚਾਰਾ </poem>}}<noinclude></noinclude> 5xawpvzuv8fzbqhihmk13g6gpzmnylk 250 35850 221659 146786 2026-06-17T07:23:10Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 221659 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{rh||ਸਦਾਚਾਰ|੬੧}} ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ । ਸਮੁਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਸੀਂ ਇਹ ਕਹਿਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੀ ਬਹੁ ਗਿਣਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਸਬੰਧੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੈ। {{gap}}ਪੱਛਮੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਇਸ ਕਦਰ ਕੱਟ ਕੁੱਟਕੇ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਲ ਚਲਨ ਦਾ ਖਾਸ ਹਿਸਾ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਪਾਣੀ ਮਾਤਰ ( ਮੁੰਡਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕੁੜੀ ) ਜਦ ਸ਼ਰਤ ਫੜਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਬੀਅਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਇਸ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਰਖਿਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖਿਆਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿਚ ਨ ਰਖਿਆ ਜਾਵੇ । ਉਸ ਦੀ ਦਿਲੀ ਚਾਹ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਮੀਰ ਦੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸੋਈ ਕਰੇ ਜੋਈ ਮਨ ਭਾਵੇ । {{gap}}ਇਸ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਆਦਮੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨ ਹੋਵੇ, ਅਰਥਾਤ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪਾਸੋਂ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਨ ਤਕਣਾ ਪਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਜਦ ਪੱਛਮੀ ਲੜਕੇ ਲੜਕੀਆਂ ਜਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਪਿਆਂ ਤੇ ਭਾਰ ਬਨਾਉਣਾ ਆਪਣੇ ਆਦਮੀ ਜਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀ ਪੁਣੇ ਦੀ ਹਤਕ ਸਮਝਦੇ ਹਨ । ਕਿਸੇ ਨ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਭਾਰ ਆਪ ਚੁਕਣ ਦੀ ਸਬੀਲ ਬਨਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵਿਚ ਦਖਲ ਦੇਣ ਦਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹਕ<noinclude></noinclude> rp8q935cgloj279k2f20oovtk9osjzi 252 43685 221628 110228 2026-06-17T01:59:13Z Taranpreet Goswami 2106 221628 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title=ਆਲੋਚਨਾ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਅਕਤੂਬਰ, ਨਵੰਬਰ ਅਤੇ ਦਸੰਬਰ 1985 |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor=ਡਾ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year=1985 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="ਕੋਲੋਫੋਨ" 3to5="ਸੰਪਾਦਕੀ" 6="ਤਤਕਰਾ" 7="1" 30to31="-" 32="24" 159to160="ਕੋਲੋਫੋਨ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} bwqf0ngr5ggi9luqe7aef8oam27ghzp 252 43690 221622 110233 2026-06-17T01:43:54Z Taranpreet Goswami 2106 221622 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title=ਆਲੋਚਨਾ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਅਕਤੂਬਰ 1981 - ਮਾਰਚ 1982 |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor=ਡਾ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year=1982 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2to4="ਕੋਲੋਫੋਨ" 5="1" 152to154="ਕੋਲੋਫੋਨ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} n44sdfq5lp5d5ux8qmh4amppik4e3ce 250 51383 221611 135453 2026-06-16T18:59:52Z Rajdeep ghuman 714 221611 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Dugal harpreet" /></noinclude>ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਰਹਿ ਕੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। ਛੇ-ਛੇ ਸਾਲ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਸੀਨੀਅਰ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਚਾਰ ਸਾਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ ਨੂੰ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਫਾਊਡੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਜਨਰਲ ਵੀ ਲੱਗੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲੇ ਦੀ ਰੂਹੇ-ਰਵਾਂ ਸਵਰਗੀ ਜਗਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੱਸੋਵਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਿਵਾਉਣ ਵਿਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਉਲੇਖਨੀਯ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚੋਂ ਉਹ 2013 ਵਿਚ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਬਠਿੰਡਾ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਗੁਰੂ ਕਾਸ਼ੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ (ਯੋਜਨਾ ਤੇ ਵਿਕਾਸ) ਵਜੋਂ ਇਕ ਸਾਲ ਲੱਗੇ ਰਹੇ। {{gap}}ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ 13 ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਾਵਿ-ਪੁਸਤਕ 'ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਹੈ' 1978 ਵਿਚ ਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ‘ਹਰ ਧੁਖਦਾ ਪਿੰਡ ਮੇਰਾ ਹੈ`, ਬੋਲ ਮਿੱਟੀ ਦਿਆ ਬਾਵਿਆ, 'ਅਗਨ ਕਥਾ', 'ਧਰਤੀ ਨਾਦ', 'ਖੈਰ ਪੰਜਾਂ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ', 'ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਝਾਂਜਰ’, ‘ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ’, ‘ਮੋਰਪੰਖ’, ‘ਮਨ ਤੰਦੂਰ', ‘ਗੁਲਨਾਰ’, ‘ਮਿਰਗਾਵਲੀ’ ਤੇ ‘ਰਾਵੀ' ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ‘ਰਾਵੀ' ਗਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 2017 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਪੁਸਤਕਾਂ ‘ਸੁਰਖ਼ ਸਮੁੰਦਰ', 'ਦੋ ਹਰਫ਼ ਰਸੀਦੀ', 'ਮਨ ਦੇ ਬੂਹੇ ਬਾਰੀਆਂ', ‘ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ' ਤੇ 'ਪਿੱਪਲ ਪੱਤੀਆਂ' ਵੀ ਸੰਪਾਦਿਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਤੇਜ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੰਧੂ ਦੀ ਫ਼ੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਵਾਲੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਕੈਮਰੇ ਦੀ ਅੱਖ ਬੋਲਦੀ' ਲਈ ਇਬਾਰਤਾਂ ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ ਹੁਰਾਂ ਨੇ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਹ ਗੀਤਕਾਰ, ਕਵੀ ਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲਕਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਤੇ ਤਿੱਖਾ ਵਿਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ, ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਗਰੂਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ 1992, 'ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਐਵਾਰਡ, 1979, ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ ਐਵਾਰਡ 1998, ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਅਵਾਰਡ, ਗਿਆਨੀ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਵਾਰਡ ਤੇ ਐਸ.ਐਸ. ਮੀਸ਼ਾ ਐਵਾਰਡ 2002, ਪ੍ਰਿੰ: ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ਟੋਰੰਟੋ (ਕੈਨੇਡਾ) ਤੇ ਸਫ਼ਦਰ ਹਾਸ਼ਮੀ ਲਿਟਰੇਰੀ ਐਵਾਰਡ 2003, ਬਲਵਿੰਦਰ ਰਿਸ਼ੀ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਗ਼ਜ਼ਲ ਐਵਾਰਡ ਤੇ ਸੁਰਜੀਤ ਰਾਮਪੁਰੀ ਐਵਾਰਡ 2005 ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਪੁਰਸਕਾਰ 2013 ਆਦਿ ਵਿਭਿੰਨ ਮਿਆਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਮਾਨ ਸਨਮਾਨ ਗੁਰਭਜਨ<noinclude>{{center|ਸੰਧੂਰਦਾਨੀ /10}}</noinclude> om3glh4pdadn8ch7hs70bf7444cxojg 221612 221611 2026-06-16T19:07:19Z Rajdeep ghuman 714 /* ਤਸਦੀਕ */ 221612 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Rajdeep ghuman" /></noinclude>ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਰਹਿ ਕੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। ਛੇ-ਛੇ ਸਾਲ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਸੀਨੀਅਰ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਚਾਰ ਸਾਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ ਨੂੰ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਫਾਊਡੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਜਨਰਲ ਵੀ ਲੱਗੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲੇ ਦੀ ਰੂਹੇ-ਰਵਾਂ ਸਵਰਗੀ ਜਗਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੱਸੋਵਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਿਵਾਉਣ ਵਿਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਉਲੇਖਨੀਯ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚੋਂ ਉਹ 2013 ਵਿਚ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਬਠਿੰਡਾ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਗੁਰੂ ਕਾਸ਼ੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ (ਯੋਜਨਾ ਤੇ ਵਿਕਾਸ) ਵਜੋਂ ਇਕ ਸਾਲ ਲੱਗੇ ਰਹੇ। {{gap}}ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ 13 ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਾਵਿ-ਪੁਸਤਕ 'ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਹੈ' 1978 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ‘ਹਰ ਧੁਖਦਾ ਪਿੰਡ ਮੇਰਾ ਹੈ', ਬੋਲ ਮਿੱਟੀ ਦਿਆ ਬਾਵਿਆ', 'ਅਗਨ ਕਥਾ', 'ਧਰਤੀ ਨਾਦ', 'ਖ਼ੈਰ ਪੰਜਾਂ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ', 'ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਝਾਂਜਰ’, ‘ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ’, ‘ਮੋਰਪੰਖ’, ‘ਮਨ ਤੰਦੂਰ', ‘ਗੁਲਨਾਰ’, ‘ਮਿਰਗਾਵਲੀ’ ਤੇ 'ਰਾਵੀ' ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ‘ਰਾਵੀ' ਗਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 2017 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਪੁਸਤਕਾਂ ‘ਸੁਰਖ਼ ਸਮੁੰਦਰ', 'ਦੋ ਹਰਫ਼ ਰਸੀਦੀ', 'ਮਨ ਦੇ ਬੂਹੇ ਬਾਰੀਆਂ', ‘ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ' ਤੇ 'ਪਿੱਪਲ ਪੱਤੀਆਂ' ਵੀ ਸੰਪਾਦਿਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਤੇਜ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੰਧੂ ਦੀ ਫ਼ੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਵਾਲੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਕੈਮਰੇ ਦੀ ਅੱਖ ਬੋਲਦੀ' ਲਈ ਇਬਾਰਤਾਂ ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ ਹੁਰਾਂ ਨੇ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਹ ਗੀਤਕਾਰ, ਕਵੀ ਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲਕਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਤੇ ਤਿੱਖਾ ਵਿਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ, ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਗਰੂਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ 1992, 'ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਐਵਾਰਡ, 1979, ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ ਐਵਾਰਡ 1998, ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਅਵਾਰਡ, ਗਿਆਨੀ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਵਾਰਡ ਤੇ ਐਸ.ਐਸ. ਮੀਸ਼ਾ ਐਵਾਰਡ 2002, ਪ੍ਰਿੰ: ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ਟੋਰੰਟੋ (ਕੈਨੇਡਾ) ਤੇ ਸਫ਼ਦਰ ਹਾਸ਼ਮੀ ਲਿਟਰੇਰੀ ਐਵਾਰਡ 2003, ਬਲਵਿੰਦਰ ਰਿਸ਼ੀ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਗ਼ਜ਼ਲ ਐਵਾਰਡ ਤੇ ਸੁਰਜੀਤ ਰਾਮਪੁਰੀ ਐਵਾਰਡ 2005 ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਪੁਰਸਕਾਰ 2013 ਆਦਿ ਵਿਭਿੰਨ ਮਿਆਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਮਾਨ ਸਨਮਾਨ ਗੁਰਭਜਨ<noinclude>{{center|ਸੰਧੂਰਦਾਨੀ/ 10}}</noinclude> ibf021qpbi36dwxhiter2fnw37ba8h0 250 51384 221613 135448 2026-06-16T19:15:50Z Rajdeep ghuman 714 /* ਤਸਦੀਕ */ 221613 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Rajdeep ghuman" /></noinclude>ਗਿੱਲ ਦੀ ਹਰਮਨਪਿਆਰਤਾ ਦੇ ਲਖਾਇਕ ਹਨ। {{gap}}ਖੇਡ ਜਗਤ ਨਾਲ ਲੰਬਾ ਅਰਸਾ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਲੰਬੀ ਫ਼ਰਹਿਸਤ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਅਤੇ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ 2016 ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿੱਤ ਅਕਾਡਮੀ ਦੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਵੀ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਪੰਜਾਬ ਤੱਕ ਹੀ ਮਹਦੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਖੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਪੂਨਾ ਵਿਖੇ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਵ ਸੰਮੇਲਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿੱਤ ਅਕਾਡਮੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੁੰਦਿਆਂ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿਖੇ ਗੁਰਦੇਵ ਰਾਬਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੀਆਂ ਸਮੁੱਚੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ 12 ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਸੈੱਟ ਛਪਵਾ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਿਕੇਤਨ ਵਿਖੇ ਲੋਕ ਅਰਪਨ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਅਤੇ ਸਰੀ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਖੇ ਸੁੱਖੀ ਬਾਠ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਭਵਨ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੈਨੇਡਾ, ਅਮਰੀਕਾ, ਇੰਗਲੈਂਡ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੇ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਦੌਰੇ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਦੇਸ਼ੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਟੀ.ਵੀ. ਚੈਨਲਾਂ ਤੇ ਪੰਜਾਬ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੇ ਝੰਡਾ ਬਰਦਾਰ ਵਜੋਂ ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। {{gap}}ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ ਦੇ ਰੁਬਾਈ ਸਗ੍ਰਹਿ "ਸੰਧੂਰਦਾਨੀ" ਵਿਚ ‘ਸੂਰਜ’, ‘ਫੁੱਲ' ਚਿਹਨ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਕੁੱਲ ਬਨਸਪਤੀ ਤੇ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਧੁਰਾ ਹੈ, ਫੁੱਲ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਤੇ ਕੋਮਲਭਾਵੀ ਇਜ਼ਹਾਰ ਹਨ। ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ ਦੀ "ਸੰਧੂਰਦਾਨੀ" ਵਿਚ ਇਹ ਰੰਗ ਆਪਸ ਵਿਚ ਘੁਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੰਧੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੀ ਹਰ ਪੰਕਤੀ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਲੋਅ ਨਾਲ ਜਗਮਗਾਉਂਦੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਹਮਸਫ਼ਰ ਹੁੰਦੀ ਫੁੱਲਾਂ ਜਿਹੇ ਕੋਮਲ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸਲਾਮਤੀ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਇਰੀ ਸਾਡੇ ਸਨਮੁਖ ਕਈ ਸਵਾਲੀਆ ਨਿਸ਼ਾਨ ਖੜੇ ਕਰਦੀ ਤੇ ਸਾਰਥਕ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਕਾਵਿ-ਕਥਨ ਨੂੰ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: {{left|<poem>ਥੋੜ੍ਹ-ਜਮੀਨੇ ਜੱਟ ਦਾ ਪੁੱਤ ਸਾਂ, ਇੱਕੋ ਨਸ਼ਾ ਉਡਾਈ ਫਿਰਦਾ। ਸ਼ਬਦ ਸਲਾਮਤ ਰੱਖਣ ਖ਼ਾਤਰ, ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਦਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਚਿਰ ਦਾ। ਹੋਰ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲੋੜ ਨਾ ਕੋਈ, ਮੇਰੇ ਪੱਲੇ ਕਿੰਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਬਣਦੇ ਆਪੇ, ਲੋਕ ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਚੌਗਿਰਦਾ</poem>|3em}}{{nop}}<noinclude>{{center|ਸੰਧੂਰਦਾਨੀ/ 11}}</noinclude> kw3n2v1heqrtb71xs7xc0z3espojgbv 250 51385 221614 135443 2026-06-16T19:24:00Z Rajdeep ghuman 714 /* ਤਸਦੀਕ */ 221614 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Rajdeep ghuman" /></noinclude>{{gap}}ਉਹਦੇ ਰਾਹਾਂ ਵਿਚਲੇ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਤੇ ਉਸਦਾ ਚੌਗਿਰਦਾ ਲੋਕ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਵੇਲੇ ਸੋਫ਼ੀ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਹ ਸ਼ਰਾਬੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਇਰੀ ਨਾਲ ਸਰੂਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ ਵਿਭਿੰਨ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਰੋਦੀ ਕਵੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹ ਇਕ ਗੀਤਕਾਰ ਹੈ; ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਰੁਬਾਈਆਂ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਤੀਧੁਨੀ ਗੂੰਜਦੀ ਸੁਣਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਰੁਬਾਈਆਂ ਵਿਚ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਦੀ ਲੈਅਮਈ ਪੈੜਚਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। {{left|<poem>ਉੱਡ ਉੱਡ ਚਿੜੀਏ ਨੀ, ਤੂੰ ਬਹਿ ਗਈ ਟਾਹਣੀ ਅੰਬਰ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਸਭ ਤੇਰੇ ਹਾਣੀ। ਖੰਭਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰਤ ਜਗਾ ਤੇ ਫੁਰਤੀ ਫੜ ਲੈ, ਬੈਠੀ ਤਾਂ ਬਣ ਜਾਣਾ, ਤੇਰੇ ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਪਾਣੀ।</poem>|3em}} {{gap}}ਉਸ ਦਾ ਠੇਠ ਪੰਜਾਬੀ ਲਹਿਜ਼ਾ ਉਸ ਦੀ ਕਾਵਿਕ ਰਵਾਨੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਵੇਗਮਈ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀਆਂ ਰੁਬਾਈਆਂ ਵਿਚ ਵਿਭਿੰਨ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਕੋਲਾਜ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੌਜੂਦਾ ਦੌਰ ਦੇ ਹਰ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰੁਬਾਈਆਂ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਘੋਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖੋ ਕਿਸ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਬਿਆਨਿਆ ਹੈ: {{left|<poem>ਮੇਰਾ ਹੈ ਵਡੇਰਾ ਇਹ ਜੋ ਗੱਡੇ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੈ। ਖੇਤਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਹੋ ਕੇ, ਬੜਾ ਅਵਾਜ਼ਾਰ ਹੈ। ਦਾਣਿਆਂ ਦੀ ਮੰਡੀ ਹੁਣ ਟੱਬਰ ਨਾ ਪਾਲਦੀ, ਕਰਜ਼ੇ ਦੀ ਪੰਡ ਵੱਡੀ ਸਿਰ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੈ।</poem>|3em}} {{gap}}ਇਹਨਾਂ ਚਾਰ ਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਕਵੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਿਰਸਾਣੀ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਰਜ਼ਈ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਉਜਾਗਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। {{gap}}ਔਰਤ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੌਂਦਰਯ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਆਦਰਯੋਗ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਧੀਆਂ-ਧਿਆਣੀਆਂ ਲਈ ‘ਹਾਅ ਦਾ ਨਾਅਰਾ' ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਰੁੱਖਾਂ, ਕੁੱਖਾਂ ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ-ਸੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਆਸਵੰਤ ਹੋ ਕੇ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਨੇਰਿਆਂ ਵਿਚ ਜੁਗਨੂੰ ਟਿਮਟਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦਿਖਾ ਕੇ ਚਾਨਣ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਤੇ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਪ੍ਰਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੇਣਦਾਰ ਵਾਂਗ ਨਿਮਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨਾਂ ਮਾਂਵਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਦੁੱਖ ਇਸ ਰੁਬਾਈ ਵਿਚੋਂ ਝਲਕਦਾ ਵੇਖੋ: {{left|<poem>ਜੰਮਣਹਾਰੀ ਵਾਂਗਰਾਂ ਧਰਤੀ ਮਾਂ ਦਾ ਹਾਲ</poem>|3em}}{{nop}}<noinclude>{{center|ਸੰਧੂਰਦਾਨੀ/ 12}}</noinclude> lzdpvu35kpwaqy26v96jx7weyktd28l 250 51386 221615 135437 2026-06-16T19:34:02Z Rajdeep ghuman 714 /* ਤਸਦੀਕ */ 221615 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Rajdeep ghuman" /></noinclude>{{left|<poem>ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਇਸ ਤੋਂ ਮੰਦੜਾ ਹਾਲ ਤਿੰਨੇ ਬਹਿ ਕੇ ਝੁਰਦੀਆਂ ਸ਼ਾਮ ਢਲੇ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਪੁੱਤ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦੇ ਆਕੇ ਸਾਡਾ ਹਾਲ।</poem>|3em}} {{gap}}ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਹੋਰ ਰੁਬਾਈ ਵਿਚ ਉਹ ਸਾਹਾਂ ਜਿਹੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ, ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਜਨਣਹਾਰੀ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਰੱਖਣ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਿਮਨ ਰੁਬਾਈ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ, ਜ਼ੁਬਾਨ ਅਤੇ ਜੰਮਣਹਾਰੀ ਜਣਨੀ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰਨ ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਬਿਆਨਿਆ ਹੈ: {{left|<poem>ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵੀ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਘਰ ਵਿਚ ਲਾਈ ਜੇ ਗ਼ੁਲਾਬ ਦੀ ਕਿਆਰੀ ਹੈ। ਏਸ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਕਰੂ ਕੌਣ ਹੁਣ ਮਾਲਕੋ! ਧਰਤੀ, ਜ਼ਬਾਨ, ਤੁਸੀਂ ਜਣਨੀ ਵਿਸਾਰੀ ਹੈ।</poem>|3em}} {{gap}}ਪੰਜਾਬ, ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੀਆਂ ਕਸਕਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸੇ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਹੂਕ ਸਮੇਤ ਉਸਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚੋਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਰੀਝਾਂ ਦੀ ਫੁਲਕਾਰੀ 'ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਲਾਮਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਉਸ ਕੋਲ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ: {{left|<poem>ਏਨੇ ਸਾਰੇ ਫੁੱਲ ਮੇਰੀ ਝੋਲੀ ਪਰਮਾਤਮਾ। ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕਰੇ ਤੇਰਾ ਮੇਰੀ ਆਤਮਾ। ਇੱਕ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਮੈਂ ਤਾਂ ਵੰਡ ਦੇਵਾਂ ਸਭ ਨੂੰ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਕਰਨਾ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ।</poem>|3em}} {{gap}}ਸਿਆਸਤ ਦੀ ਕੂਟਨੀਤੀ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿੱਖੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਪਕੇਰੀ ਸਾਂਝ ਦਾ ਮੁਦੱਈ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿਭਿੰਨ ਸੋਮਿਆਂ ਤੋਂ 'ਸੂਰਜ ਦੀ ਸੰਧੁਰਦਾਨੀ' ਵਿਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ‘ਵਾਰ’ ਜਿਹਾ ਬੀਰ-ਰੰਗ ਇਸ ਰੁਬਾਈ ਦੇ ਤੇਵਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਰੂਪਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: {{left|<poem>ਚੜ੍ਹਿਆ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਹੱਥ ਖੰਡਾ ਫੜ ਕੇ। ਆਹੂ ਲਾਹੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ। ਸੀਸ ਤਲੀ 'ਤੇ ਧਰ ਲਿਆ ਯੋਧੇ ਬਲਕਾਰੀ,</poem>|3em}}{{nop}}<noinclude>{{center|ਸੰਧੂਰਦਾਨੀ/ 13}}</noinclude> hy6d8wj86wkojdpl357uecor44nilus 250 51387 221616 135429 2026-06-16T19:35:12Z Rajdeep ghuman 714 221616 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{gap}}ਲਿਸ਼ਕ ਰਹੀ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ ਸੀ ਜਿਉਂ ਬਿਜਲੀ ਕੜਕੇ। {{gap}}ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕੀ ਨੂੰ ਉਹ ਤਹਿ ਦਿਲੋਂ ਮਾਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਕੀਦਤ ਦੇ ਬੋਲ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਉਹ ਚਾਹੇ ਏਧਰਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹੋਣ ਜਾਂ ਓਧਰਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ। <poem>{{gap}}ਯਮਲਾ ਜੱਟ ਤੇ ਆਲਮ ਮਿਲ ਗਏ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ। {{gap}}ਸੁਰ ਸਹਿਜ਼ਾਦੇ, ਧਰਮੀ ਪੁੱਤਰ, ਮਿਲੇ ਸੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ। {{gap}}ਪੁੱਛਿਆ ਯਮਲੇ, ਦੱਸ ਲੋਹਾਰਾ, ਸਿਆਲਕੋਟ ਦਾ ਕਿੱਸਾ, {{gap}}ਆਲਮ ਅਗੋਂ ਹੱਸ ਕਿਹਾ, ਹੁਣ ਲਾਹ ਦੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਭਾਰ।</poem>|3em}} {{gap}}ਉਹ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਤੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੀਆਂ ਦੂਰੀਆਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਖ਼ੁਦਗਰਜ਼ੀ ਭਰੇ ਨੇਤਾਂਵਾਂ ਦੀ ਬਦ-ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੇ ਪਾਈਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੌਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਉਹ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਤਕ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਹਿਤ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫਿਟਕਾਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ: <poem>{{gap}}ਜਿਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵਿਸਰ ਜਾਂਦੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਲਿਖਾਰੀ {{gap}}ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਫਿਰ ਕੋਈ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮੁੱਢ ਆਰੀ। {{gap}}ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਬਖਸ਼ ਪ੍ਰੀਤੀ ਡੋਰਾਂ ਜੋੜਹਾਰੇ, {{gap}}ਭੁੱਲ ਭੁਲਾ ਗਏ ਪੁੱਤਰ ਧੀਆਂ, ਮੱਤ ਗਈ ਹੈ ਮਾਰੀ। {{gap}}ਆਪਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ-ਪੂਰਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ। ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਜੀਰਾਂਦ ਨੂੰ ਉਹ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।</poem>|3em}} {{gap}}"ਸੰਧੂਰਦਾਨੀ" ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਾਵਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਪਾਸਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ। ਕਵੀ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੇਵਲ ਸੁਖ਼ਨ-ਸੁਨੇਹੇ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਡੇ ਤੀਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਵੀ ਹੈ। ਉਹਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਫੁੱਲ ਸੰਖ ਵਜਾਉਂਦੇ ਨੇ। ਉਸਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਵਾਂਗ ਤੇ ਗੁਲਕੰਦ ਦੇ ਸਵਾਦ ਵਾਂਗ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਰਹਿੰਦੀ ਤੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਰਾ ਆਪਣੇ ਦਿਲਾਂ 'ਚ ਝਾਤੀ ਮਾਰ ਵੇਖੋ: <poem>{{gap}}ਵੇਖੋ,ਮਹਿਮਾਨ ਬਣ ਖਿੜੇ ਫੁੱਲ ਆਏ ਨੇ। {{gap}}ਸੁਪਨੇ ਹੁਸੀਨ ਵੀ ਇਹ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਨੇ। {{gap}}ਸੂਰਜੇ ਜਾਪਦੈ ਸੰਧੂਰਦਾਨੀ ਟੁੱਟ ਗਈ, </poem><noinclude>{{center|ਸੰਧੂਰਦਾਨੀ/ 14}}</noinclude> efodslgnln2cbq6jiqem7847h203jpq 221617 221616 2026-06-17T00:45:38Z Rajdeep ghuman 714 221617 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{left|<poem>ਲਿਸ਼ਕ ਰਹੀ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ ਸੀ ਜਿਉਂ ਬਿਜਲੀ ਕੜਕੇ।</poem>|3em}} {{gap}}ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕੀ ਨੂੰ ਉਹ ਤਹਿ ਦਿਲੋਂ ਮਾਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਕੀਦਤ ਦੇ ਬੋਲ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਉਹ ਚਾਹੇ ਏਧਰਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹੋਣ ਜਾਂ ਓਧਰਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ। {{left|<poem>ਯਮਲਾ ਜੱਟ ਤੇ ਆਲਮ ਮਿਲ ਗਏ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ। {{gap}}ਸੁਰ ਸਹਿਜ਼ਾਦੇ, ਧਰਮੀ ਪੁੱਤਰ, ਮਿਲੇ ਸੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ। {{gap}}ਪੁੱਛਿਆ ਯਮਲੇ, ਦੱਸ ਲੋਹਾਰਾ, ਸਿਆਲਕੋਟ ਦਾ ਕਿੱਸਾ, {{gap}}ਆਲਮ ਅਗੋਂ ਹੱਸ ਕਿਹਾ, ਹੁਣ ਲਾਹ ਦੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਭਾਰ।</poem>|3em}} {{gap}}ਉਹ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਤੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੀਆਂ ਦੂਰੀਆਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਖ਼ੁਦਗਰਜ਼ੀ ਭਰੇ ਨੇਤਾਂਵਾਂ ਦੀ ਬਦ-ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੇ ਪਾਈਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੌਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਉਹ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਤਕ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਹਿਤ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫਿਟਕਾਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ: {{left|<poem>ਜਿਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵਿਸਰ ਜਾਂਦੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਲਿਖਾਰੀ {{gap}}ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਫਿਰ ਕੋਈ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮੁੱਢ ਆਰੀ। {{gap}}ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਬਖਸ਼ ਪ੍ਰੀਤੀ ਡੋਰਾਂ ਜੋੜਹਾਰੇ, {{gap}}ਭੁੱਲ ਭੁਲਾ ਗਏ ਪੁੱਤਰ ਧੀਆਂ, ਮੱਤ ਗਈ ਹੈ ਮਾਰੀ। {{gap}}ਆਪਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ-ਪੂਰਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ। ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਜੀਰਾਂਦ ਨੂੰ ਉਹ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।</poem>|3em}} {{gap}}"ਸੰਧੂਰਦਾਨੀ" ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਾਵਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਪਾਸਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ। ਕਵੀ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੇਵਲ ਸੁਖ਼ਨ-ਸੁਨੇਹੇ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਡੇ ਤੀਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਵੀ ਹੈ। ਉਹਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਫੁੱਲ ਸੰਖ ਵਜਾਉਂਦੇ ਨੇ। ਉਸਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਵਾਂਗ ਤੇ ਗੁਲਕੰਦ ਦੇ ਸਵਾਦ ਵਾਂਗ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਰਹਿੰਦੀ ਤੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਰਾ ਆਪਣੇ ਦਿਲਾਂ 'ਚ ਝਾਤੀ ਮਾਰ ਵੇਖੋ: {{left|<poem>ਵੇਖੋ,ਮਹਿਮਾਨ ਬਣ ਖਿੜੇ ਫੁੱਲ ਆਏ ਨੇ। {{gap}}ਸੁਪਨੇ ਹੁਸੀਨ ਵੀ ਇਹ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਨੇ। {{gap}}ਸੂਰਜੇ ਜਾਪਦੈ ਸੰਧੂਰਦਾਨੀ ਟੁੱਟ ਗਈ, </poem><noinclude>{{center|ਸੰਧੂਰਦਾਨੀ/ 14}}</noinclude> lye6xsg8vog8ix8qojdshx9msgd64jv 221624 221617 2026-06-17T01:47:12Z Rajdeep ghuman 714 /* ਤਸਦੀਕ */ 221624 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Rajdeep ghuman" /></noinclude>{{left|<poem>ਲਿਸ਼ਕ ਰਹੀ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ ਸੀ ਜਿਉਂ ਬਿਜਲੀ ਕੜਕੇ।</poem>|3em}} {{gap}}ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕੀ ਨੂੰ ਉਹ ਤਹਿ ਦਿਲੋਂ ਮਾਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਕੀਦਤ ਦੇ ਬੋਲ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਉਹ ਚਾਹੇ ਏਧਰਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹੋਣ ਜਾਂ ਓਧਰਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ। {{left|<poem>ਯਮਲਾ ਜੱਟ ਤੇ ਆਲਮ ਮਿਲ ਗਏ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ। ਸੁਰ ਸਹਿਜ਼ਾਦੇ, ਧਰਮੀ ਪੁੱਤਰ, ਮਿਲੇ ਸੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ। ਪੁੱਛਿਆ ਯਮਲੇ, ਦੱਸ ਲੋਹਾਰਾ, ਸਿਆਲਕੋਟ ਦਾ ਕਿੱਸਾ, ਆਲਮ ਅਗੋਂ ਹੱਸ ਕਿਹਾ, ਹੁਣ ਲਾਹ ਦੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਭਾਰ।</poem>|3em}} {{gap}}ਉਹ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਤੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੀਆਂ ਦੂਰੀਆਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਖ਼ੁਦਗਰਜ਼ੀ ਭਰੇ ਨੇਤਾਂਵਾਂ ਦੀ ਬਦ-ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੇ ਪਾਈਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੌਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਉਹ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਤਕ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਹਿਤ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫਿਟਕਾਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ: {{left|<poem>ਜਿਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵਿਸਰ ਜਾਂਦੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਲਿਖਾਰੀ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਫਿਰ ਕੋਈ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮੁੱਢ ਆਰੀ। ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਬਖਸ਼ ਪ੍ਰੀਤੀ ਡੋਰਾਂ ਜੋੜਨਹਾਰੇ, ਭੁੱਲ ਭੁਲਾ ਗਏ ਪੁੱਤਰ ਧੀਆਂ, ਮੱਤ ਗਈ ਹੈ ਮਾਰੀ।</poem>|3em}} {{gap}}ਆਪਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ-ਪੂਰਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ। ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਜੀਰਾਂਦ ਨੂੰ ਉਹ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। {{gap}}"ਸੰਧੂਰਦਾਨੀ" ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਾਵਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਪਾਸਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ। ਕਵੀ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੇਵਲ ਸੁਖ਼ਨ-ਸੁਨੇਹੇ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਡੇ ਤੀਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਵੀ ਹੈ। ਉਹਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਫੁੱਲ ਸੰਖ ਵਜਾਉਂਦੇ ਨੇ। ਉਸਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਵਾਂਗ ਤੇ ਗੁਲਕੰਦ ਦੇ ਸਵਾਦ ਵਾਂਗ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਰਹਿੰਦੀ ਤੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਰਾ ਆਪਣੇ ਦਿਲਾਂ 'ਚ ਝਾਤੀ ਮਾਰ ਵੇਖੋ: {{left|<poem>ਵੇਖੋ,ਮਹਿਮਾਨ ਬਣ ਖਿੜੇ ਫੁੱਲ ਆਏ ਨੇ। ਸੁਪਨੇ ਹੁਸੀਨ ਵੀ ਇਹ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਨੇ। ਸੂਰਜੇ ਜਾਪਦੈ ਸੰਧੂਰਦਾਨੀ ਟੁੱਟ ਗਈ,</poem>|3em}}{{nop}}<noinclude>{{center|ਸੰਧੂਰਦਾਨੀ/ 14}}</noinclude> 60henry1l8klor4qxig11ojaccnrdjc 250 51388 221625 221547 2026-06-17T01:51:27Z Rajdeep ghuman 714 221625 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Dugal harpreet" /></noinclude>{{left|<poem>ਅੰਬਰਾਂ ਨੇ ਵੇਸ ਤਾਹੀਂ ਜੋਗੀਆ ਬਣਾਏ ਨੇ।</poem>|3em}} {{gap}}ਸੂਰਜ ਦੀ ਸੰਧੂਰਦਾਨੀ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਨਾਲ ਹੀ ਅੰਬਰ ਜੋਗੀ ਵੇਸ ਧਾਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਫਿਰ ਸ਼ਬਦ ਸਲਾਮਤ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸ ਸ਼ਾਇਰੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਵਿਕਾਸ-ਕ੍ਰਮ ਵਜੋਂ ਹੀ ਦੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਰੁਬਾਈ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਖ਼ਤਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ: {{left|<poem>ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨੈਣਾਂ 'ਚ ਕੁਝ ਪਲ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਹ। ਫੁੱਲ ਨਾ ਰਹੁ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਹੋ ਜਾਹ। ਮਹਿਕ ਦੇ ਦੇ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਰਸ਼ਾਰ ਕਰ ਦੇਹ, ਹਸਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮੇਟ ਕੇ ਗੁਲਕੰਦਹੋ ਜਾਹ।</poem>|3em}} {{gap}}ਉਮੀਦ ਹੈ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ਾਇਰੀ ਮਹਿਕ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਸ਼ਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸਬੱਬ ਬਣੇਗੀ। {{right|'''ਪਰਮਜੀਤ ਸੋਹਲ'''</br> 9463658706}}{{nop}}<noinclude>{{center|ਸੰਧੂਰਦਾਨੀ/ 15}}</noinclude> nkvof2sbli217zcb0oy4nd44ve40loh 221629 221625 2026-06-17T02:04:46Z Rajdeep ghuman 714 /* ਤਸਦੀਕ */ 221629 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Rajdeep ghuman" /></noinclude>{{left|<poem>ਅੰਬਰਾਂ ਨੇ ਵੇਸ ਤਾਹੀਂ ਜੋਗੀਆ ਬਣਾਏ ਨੇ।</poem>|3em}} {{gap}}ਸੂਰਜ ਦੀ ਸੰਧੂਰਦਾਨੀ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਨਾਲ ਹੀ ਅੰਬਰ ਜੋਗੀ ਵੇਸ ਧਾਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਫਿਰ ਸ਼ਬਦ ਸਲਾਮਤ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸ ਸ਼ਾਇਰੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਵਿਕਾਸ-ਕ੍ਰਮ ਵਜੋਂ ਹੀ ਦੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਰੁਬਾਈ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਖ਼ਤਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ: {{left|<poem>ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨੈਣਾਂ 'ਚ ਕੁਝ ਪਲ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਹ। ਫੁੱਲ ਨਾ ਰਹੁ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਹੋ ਜਾਹ। ਮਹਿਕ ਦੇ ਦੇ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਰਸ਼ਾਰ ਕਰ ਦੇਹ, ਹਸਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮੇਟ ਕੇ ਗੁਲਕੰਦਹੋ ਜਾਹ।</poem>|3em}} {{gap}}ਉਮੀਦ ਹੈ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ਾਇਰੀ ਮਹਿਕ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਸ਼ਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸਬੱਬ ਬਣੇਗੀ। {{right|'''ਪਰਮਜੀਤ ਸੋਹਲ'''</br> [tel://9463658706 9463658706]}}{{nop}}<noinclude>{{center|ਸੰਧੂਰਦਾਨੀ/ 15}}</noinclude> 7pak60uh79ht7mdpkx6d68i2hnuqtrj 252 61172 221599 172995 2026-06-16T16:20:22Z Satdeep Gill 13 221599 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title=ਭੁੱਖੀਆਂ ਰੂਹਾਂ |Language=pa |Volume= |Author=ਨੌਰੰਗ ਸਿੰਘ |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=ਮਾਡਰਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼ |Address= |Year=1941 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2to4="-" 5="ਟਾਈਟਲ" 6="ਕੋਲੋਫੋਨ" 7="ਸਮਰਪਣ" 8="ਕੋਲੋਫੋਨ" 9="ਤਤਕਰਾ" 10="-" 11="ੳ" 12="ਅ" 13="ੲ" 17="1" 14="-" 15="ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ" 16="-" 132="-" 134="-" 174="-" 175="159" 176="-" 184to186="-" 18="-" 26="-" 44="-" 46="-" 56="-" 58="-" 72="-" 74="-" 92="-" 104="-" 120="-" 146="-" 148="-" 162="-" 164="-" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer={{rh||{{{pagenum}}}|}} |tmplver= }} qjqtd9glvce1936jbznjajzkoo1nf78 250 72597 221631 219721 2026-06-17T04:05:58Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਸੋਧਣਾ */ 221631 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Marde Sehajpreet kaur" />{{center|( ੭੫ )}}</noinclude>ਦਰੋਗੇ ਨੂੰ ਨਿਸਚਾ ਹੋਗਿਆ ਕਿ ਹਰਦੀਨ ਉਸਦਾ ਸਚਾ ਸਾਥੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। {{gap}}ਇਕ ਦਿਨ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਹਰਦੀਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦਰੋਗਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਨਿਸਚਾ ਹੋਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਉਨਾਂ ਦਾ ਸਚਾ ਸਾਥੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ ਅਜ ਓਸਨੇ ਮੈਂਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਸਦਿਆ ਸੀ ਪਰ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਨਿਸਚਾ ਹੈ ਕਿ ਜਾਂਦਿਆ ਹੀ ਮੈਂ ਓਸਦੇ ਪੰਜ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਵਾਂਗਾ ਫੇਰ ਕਿਸੇ ਤਰਾਂ ਜਾਨ ਨਹੀਂ ਬਚੇਗੀ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਤਾਂ ਲੜਾਈ ਭੜਾਈ ਜੋ ਹੋਊ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਸੋ ਹੁਣ ਮੈਂ ਏਹੋ ਕੈਹਣ ਆਇਆ ਹਾਂ ਕਿ ਅੰਜ ਤੋਂ ਮੈਂ ਆਪਦੇ ਘਰ ਰਹਿਣਾ ਛਡ ਦੇਵਾਂਗਾ ਅਰ ਤਦ ਤਕ ਨਹੀਂ ਆਵਾਂਗਾ ਜਦ ਤਕ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਿਸਚਾ ਨ ਹੋਜਾਵੇ ਕਿ ਮੈਂ ਦਰੋਗੇ ਵਲੋਂ ਨਿਸਚਿੰਤ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵਾਂ। ਹੁਣ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਏ ਕਿ ਮੇਰੀ ਓਸਦੀ ਕਿਸਤਰਾਂ ਨਿਬੜ ਦੀ ਹੈ ਓਹ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਕੇ ਨਿਸਚਿੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮੈਂ ਓਸਨੂੰ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪੁਚਾਕੇ ਕਲੇਜਾ ਠੰਢਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਰਨ ਦਾ ਕੁਝ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸ ਗਲ ਦਾ ਬੜਾ ਸ਼ੌਕ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਜਾਣ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਆਪਦਾ ਸਹਾਇਕ ਏਥੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਰ ਦੁਸ਼ਟ ਦਰੋਗਾ ਆਪਨੂੰ ਫਸਾਉਣ ਵਿਚ ਕੌਈ ਕਸਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗਾ ਪਰ ਲਚਾਰੀ ਹੈ ਮੇਰੇ ਏਥੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਭੀ ਆਪਦਾ ਭਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਸਕਦਾ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਲੁਕ ਛਿਪ ਕੇ ਆਪ ਦੀ ਜਰੂਰ ਕੁਛ ਨਾ ਕੁਛ ਸਾਹਾਇਤਾ ਕਰਾਂਗਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਜਿਥੋਂ ਤਕ ਹੋਸਕੇ ਆਪਨੇ ਭੀ ਹੌਸ਼ਯਾਰੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ। {{gap}}ਮੈਂ-ਜੇ ਏਹੋ ਗੱਲ ਹੈ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਨਸਣ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਅਸੀ ਹੁਣ ਦਰੋਗੇ ਭੇਤ ਦੇ ਖੋਹਲਕੇ ਖੁਲ ਮਖੁਲਾ ਉਸਦਾ ਟਾਕਰਾ<noinclude></noinclude> iuxuzsn6m0hvw9rkicd7y4psuyxj6ir 250 72598 221632 219722 2026-06-17T04:12:38Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਸੋਧਣਾ */ 221632 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Marde Sehajpreet kaur" />{{center|( ੭੬ )}}</noinclude>ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। {{gap}}ਹਰਦੀਨ-ਇਸ ਵਿਚ ਕੁਛ ਲਾਭ ਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਕਿਓਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਪਾਸ ਦਰੋਗੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਪ੍ਰਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਰ ਨਾ ਉਸ ਵਰਗੀ ਤਾਕਤ ਹੈ। {{gap}}ਮੈਂ-ਕੀ ਅਸੀ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੇ? {{gap}}ਹਰਦੀਨ-ਨਹੀਂ, ਅਜੇਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਵਰਹਾ ਦੋ ਵਰ੍ਹੇ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹੈ ਓਹ ਭੀ ਨਾ ਰਹੇਗਾ ਅਰਥਾਤ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਹੀ ਓਹ ਭੀ ਮਾਰ ਦਿਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਆਪ ਨਾ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਤੇ ਨਾ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਦਰੋਗਾ ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਕੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਓਸਦੀ ਤਾਕਤ ਕੀ ਹੈ ਅਰ ਕੇਹੀ ਕਾਰੀਗਰੀ ਨਾਲ ਓਸਨੇ ਪੱਕਾ ਜਾਲ ਖਲੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਨ ਸਮਝਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਮੈਂ ਸਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਦਰੋਗੇ ਸਾਹਮਣੇ ਓਹ ਕੋਈ ਚੀਜ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਹਾਂ ਜੇ ਰਾਜਾ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਚਣ ਚੇਤ ਦਰੋਗੇ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਮਾਰ ਸੁਟਨ ਤਦ ਰਾਜਾ ਅਖਵਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅਜੇਹੀ ਦਸ਼ਾ ਵਿਚ ਮਾਯਾਰਾਣੀ ਓਨਾਂ ਨੂੰ ਜੀਊਂਦਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗੀ ਅਰ ਲੱਛਮੀ ਦੇਵੀ ਵਾਲਾ ਭੇਤ ਜਿਓਂ ਦਾ ਤਿਓਂ ਬੰਦ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ ਅਰ ਓਹਭੀ ਕਿਸੇ ਤਹਿਖਾਨੇ ਵਿਚ ਪਈ ਭੁਖੀ ਹੀ ਮਰ ਜਾਵੇਗੀ। {{gap}}ਏਸੇ ਤਰਾਂ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਤਕ ਮੇਰੀਆਂ ਤੇ ਹਰਦੀਨ ਦੀਆਂ ਗਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਰਹੀਆਂ ਓਹ ਮੇਰੀ ਹਰ ਇਕ ਗੱਲ ਦਾ ਉਤਰਦੇਂਦਾ ਸੀ ਛੇਕੜ ਓਹ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾ ਬੁਝਾਕੇ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਤੇ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।<noinclude></noinclude> m53z2hgea1zwipxzyiohrdj7lwtn5wj 250 72599 221633 219723 2026-06-17T04:18:11Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਸੋਧਣਾ */ 221633 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Marde Sehajpreet kaur" />{{center|( ੭੭ )}}</noinclude>ਰਾਤ ਭਰ ਮੈਂਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆਈ ਅਰ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਮੈਂ ਸੋਚਾਂ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਵੇਰੇ ਮੂੰਹ ਹੱਥ ਧੋਕੇ ਮੈਂ ਦਰਬਾਰ ਕਪੜੇ ਪਾਕੇ ਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਵਲ ਤੁਰ ਪਿਆ ਜਦ ਮੈਂ ਚੌਂਕ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਾ ਤਾਂ ਦਰੋਗਾ ਸਾਹਿਬ ਮਿਲੇ ਜੋ ਦੀਵਾਨ ਖਾਨੇ ਵਲੋਂ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਦਰੋਗਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਰਵੱਯਾ ਕਰਨ ਦੇ ਪਿਛੋਂ ਮੈਂਨੂੰ ਕਿਹਾ ਆਪ ਦੀਵਾਨ ਖਾਨੇ ਵਲ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਤਾਂ ਖਾਸ ਬਾਗ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਆਪ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚਲੋ ਮੈਂ ਭੀ ਉ ਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆਂ ਹੈ ਕਿ ਰਾਤ ਦੇ ਓਹ ਕੁਝ ਬੀਮਾਰ ਹਨ। {{gap}}ਮੈਂ—(ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ) ਕਿਉਂ ਸੁਖ ਤਾਂ ਹੈ? {{gap}}ਦਰੋਗਾ—ਹਣੇ ਹੀ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਰਾਤ ਦੇ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਦਸਤ ਕੈਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਜੇ ਆਪ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੋਹਨ ਜੀ ਵੈਦ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਿਆਓ ਤਾਂ ਬੜੀ ਕਿਰਪਾ ਹੈ ਮੈਂ ਓਨਾਂ ਵਲ ਹੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। {{gap}}ਦਰੋਗੇ ਦੀ ਗਲ ਸੁਣਕੇ ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋਗਿਆ ਅਰ ਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬੀਮਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਹਾਲ ਸੁਣਕੇ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਬਹੁਤ ਹਛਾ ਕਹਿਕੇ ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ ਪੈਰੀ ਮੋਹਨ ਜੀ ਵੈਦ ਵਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। {{gap}}ਇਤਨਾ ਹਾਲ ਕਹਿ ਕੇ ਭਰਤ ਸਿੰਘ ਚੁਪ ਹੋ ਗਿਆ ਅਰ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜ ਵਲ ਦੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ-ਭਰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਹਾਲ ਭੀ ਦਰਬਾਰ ਆਮ ਵਿਚ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ। {{gap}}ਮਹਾਰਾਜ-ਬੇਸ਼ੱਕ! (ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ) ਤੁਹਾਡੀ ਕੀ<noinclude></noinclude> iz1z3t8gzinc1t5rrrcq8kpvqnrkdut 250 72600 221634 219724 2026-06-17T04:23:56Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਸੋਧਣਾ */ 221634 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਸਲਾਹ ਹੈ? {{gap}}ਗੋਪਾਲ—ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮੈਂ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਮੇਰੀ ਭੀ ਏਹੋ ਮਰਜ਼ੀ ਹੈ ਕਿ ਨਕਾਬ ਪੋਸ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਇਨਾਂ ਦਾ ਹਾਲ ਭੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਸੁਣਿਆਂ ਜਾਵ। {{gap}}ਸਭਨਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਹੋਣ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਛਾ ਕਲ ਦਰਬਾਰ ਆਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਰ ਕੈਦੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦੇ ਜਾਣ। {{gap}}ਦਿਨ ਪਹਿਰ ਭਰ ਤੋਂ ਕੁਛ ਘਟ ਬਾਕੀ ਸੀ ਜਦ ਸਭ ਲੋਕ ਉਠਕੇ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਟਿਕਾਣੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਕੌਰ ਆਨੰਦ ਸਿੰਘ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕਪੜੇ ਪਾਕੇ ਦੋਵੇਂ ਮਿਤ੍ਰ ਜੰਗਲ ਵਲ ਚਲੇ ਗਏ। {{center|{{x-larger|'''ਦਸਵਾਂ ਕਾਂਡ'''}}}} {{gap}}ਘੋੜੇ ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋਕੇ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈਕੇ ਕੌਰ ਆਨੰਦ ਸਿੰਘ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਫਿਰਦੇ ਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡਦੇ ੨ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਨਿਕਲ ਗਏ ਅਰ ਜਦ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਥੋੜਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਘਰ ਨੂੰ ਮੁੜੇ। {{gap}}ਅਸੀ ਪਿਛੇ ਲਿਖ ਆਏ ਹਾਂ ਕਿ ਮਹਲ ਦੇ ਉਪਰ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਬੈਠੀਆਂ ਕਿਸ਼ੋਰੀ, ਕਾਮਨੀ, ਕਮਲਨੀ ਆਦਿਕਾਂ ਨੇ ਆਨੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਨ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਘਰ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ ਅਰ ਇਹ ਭੀ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਦਸ ਬਾਰਾਂ ਆਦਮੀਆਂ ਨੇ ਬਨ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਕੇ ਦੋਹਾਂ ਤੇ ਤੀਰ ਚਲਾਏ ਅਰ<noinclude></noinclude> f1qcpm1annflnf3j88wbe6knjel79d3 250 72933 221595 221316 2026-06-16T15:45:38Z Jalseerat Aman 2446 /* ਸੋਧਣਾ */ 221595 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Jalseerat Aman" /></noinclude> ਵਿਚ (CWP No. 7233/2010) ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦੀ ਜ਼ੁਰਅਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਫੈਸਲਾ ਵੀ ਪੱਖ ਵਿਚ ਹੀ ਆਇਆ। ਆਉਣਾ ਹੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਐਕਟ ਅਨੁਸਾਰ ਤਾਂ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਤੰਦਰੁਸਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੌਕੇ, ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੁੱਦਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਅੰਗਹੀਣਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਬਰਾਬਰ ਮੌਕੇ, ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਢਾਹ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿਚ ਲੜਾਉਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਅੰਗਹੀਣ ਜਾਗੇ ਅਤੇ ਐਕਟ ਪ੍ਰਤੀ ਸੋਝੀ ਆਈ ਤਾਂ ਪਦ-ਉਨਤੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ 3% ਰਾਖਵਾਂਕਰਨ ਦਾ ਕੇਸ ਕੋਰਟ 'ਚ ਜਿੱਤ ਗਏ ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਡਿਸਏਬਿਲਟੀ ਐਕਟ 1996 ਵਿਚ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਇਹ 3% ਰਾਖਵਾਂਕਰਨ ਵੀ ਐਕਟ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਦੀ ਮਿਤੀ ਭਾਵ 1996 ਤੋਂ ਦੇਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਵੀ ਕੇਸ ਮਾਨਯੋਗ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਜ਼ੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਹੈ। {{gap}}ਇਥੇ ਸੋਧੇ ਹੋਏ ਰਾਈਟਸ ਆਫ਼ ਪਰਸਨਜ਼ ਵਿਦ ਡਿਸਏਬਿਲਟੀ ਐਕਟ 2016 ਦੇ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਧਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦੇਣਾ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਧਾਰਾਵਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਜਿਆਦਾਤਰ ਲਾਗੂ ਕਰਨੀਆਂ ਬਾਕੀ ਹਨ: {{center|Chapter-II}} {{center|'''{{larger|RIGHTS AND ENTITLEMENTS}}'''}} 3. (1) The appropriate Government shall ensure that the persons with disabilities enjoy the right to equality, life with dignity and respect for his or her integrity equally with others. (3) No person with disability shall be discriminated on the ground of disability, unless it is shown that the impugned act or omission is a proportionate means of achieving a legitimate aim. (4) No person shall be deprived of his or her personal liberty only on the ground of disability.<noinclude>{{rh||41}}</noinclude> ky9m54cseqdjk9760pcmfknnu4u0cyn 252 72968 221660 221418 2026-06-17T09:25:01Z Taranpreet Goswami 2106 221660 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q140198275 |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="-" 3="1" 156="ਕੋਲੋਫੋਨ" 157="-" 158="ਕੋਲੋਫੋਨ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} e5p1c4dq020dmhvs7alnco87sd52egy 252 72970 221661 221271 2026-06-17T09:33:00Z Taranpreet Goswami 2106 missing page 170,171 221661 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q140198304 |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year=1924 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=L |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} 1cjx02zyj5ltx3r9b1a73bbsyqxe3di 252 72972 221662 221274 2026-06-17T09:37:00Z Taranpreet Goswami 2106 221662 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q140198331 |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="ਕੋਲੋਫੋਨ" 3to6="ਤਤਕਰਾ" 7="9" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} 4wvst8xwcmt5jmprt83nmya10yovaf0 252 72973 221663 221275 2026-06-17T09:43:22Z Taranpreet Goswami 2106 221663 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q140198438 |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year=1927 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 8="ਕਵਰ" 9="ਸਮਰਪਣ" 10="3" 2="ਮੁਖਬੰਧ" 3="ਅ" 4="ੲ" 5="ਸ" 6="ਹ" 7="ਕ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} jukl92w2a29526o7jgrziekzi1abclr 252 72975 221630 221277 2026-06-17T02:24:27Z Taranpreet Goswami 2106 221630 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q140198670 |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year=1918 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1to4="-" 5="ਕਵਰ" 6="ਟਾਈਟਲ" 7="ਤਤਕਰਾ" 8="-" 9="ਤਸਵੀਰ" 10="-" 11="9" 275to278="-" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} dkhuewbloksxqvgvn2p9o52ktfevxt8 250 73068 221591 221501 2026-06-16T15:34:33Z Aman Arora PTL 1841 /* ਸੋਧਣਾ */ 221591 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aman Arora PTL" /></noinclude>{{center|<poem> ਹਸੂੰ, ਹਸੂੰ ਕਰਦਾ ਚੇਹਰਾ, ਨਿਖਰੇ ਹੋਏ ਅੰਗ, ਫਬਵੀਂ ਸਾੜ੍ਹੀ ਪਹਿਣੀ, ਮੁਸਕਰਾਂਉਂਦੀ ਹੋਈ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ</poem>}} ਸੁਮਿਤਰਾ-[ਉਸ਼ਾ ਆਉਂਦੀ ਤਕ ਕੇ] ਲਓ ਫਿਰ, ਜੇ ਓਹੀ ਚਾਹੀਦੀ ਜੇ, ਤਾਂ ਓਹ ਤੇ ਆ ਗਈ ਜੇ। ਨਿਰੰਜਨ—(ਹਸਦਾ ਹੋਇਆ ਉਠ ਕੇ) ਗੁਡ ਮਾਰਨਿੰਗ ਮਿਸ ਊਸ਼ਾ ਉਸ਼ਾ-ਗੁਡ-ਮਾਰਨਿੰਗ! ਸੁਮਿਤਰਾ—(ਮਖ਼ੌਲ ਨਾਲ) ਜੀ! ਸਾਡੀ ਵੀ ਗੁਡ-ਮੋਰਨੀ! ਉਸ਼ਾ ਜੀ! ਉਸ਼ਾ-(ਮੁਸਕਰਾਂਦੀ ਹੋਈ) ਬਹੁਤ ਹਛਾ! ਤੁਸੀ ਤੇ ਪਿਛੇ ਈ ਰਹਿ ਗਏ? ਸੁਮਿਤਰਾਂ-ਹਾਂ ਜੀ! ਸਾਨੂੰ ਹੁਣ ਕੌਣ ਪੁਛਦਾ ਏ? ਉਸ਼ਾ—(ਕੁਝ ਜਾਨਣ ਦੀ ਇਛਾ ਨਾਲ) ਕਿਉਂ? ਸੁਮਿਤਰਾ—ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀ ਉਸ਼ਾ ਜੀ ਨੂੰ ਵਧਾਈ ਦੇਣ ਲਈ ਬੈਠੇ ਹਾਂ। ਕੇਸ਼ਾ-[ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ] ਵਧਾਈ? ਸੁਮਿਤਰਾ—ਹਾਂ ਜੀ ਵਧਾਈ! ਨੀਂਗਰ-ਚੰਦ ਨਾਲ ਮਿਕਾਪ ਦੀ ਵਧਾਈ। {{Block center|<poem>ਉਸ਼ਾ ਸਮਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ਰਮਾਂਦੀ ਹੋਈ ਨਿਰੰਜਨ ਵਲ ਤਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਨੀਵੀਂਆਂ ਅਖਾਂ ਭਰੀ ਸ਼ਰਮਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਮੁਸਕਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ-ਉਸ਼ਾ ਨੀਵੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਕਰੀ ਕੁਰਸੀ ਤੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀ ਹੈ</poem>}} ਸੁਮਿਤਰਾਂ—[ਉਠਦੀ ਹੋਈ] ਲਓ ਫਿਰ ਸਾਨੂੰ ਭੁਲ ਨ ਜਾਣਾ। ਨਿਰੰਜਨ ਤੇ ਉਸ਼ਾ-[ਇਕਠੇ] ਕਿਉਂ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਥੇ ਚਲੇ ਹੋ? ਸੁਮਿਤਰਾ—(ਮਖ਼ੌਲ ਨਾਲ) ਜਿਥੇ ਸਾਡੀ ਲੋੜ ਏ। ਉਸ਼ਾ-ਤੇ ਇਥੇ ਨਹੀਂ?<noinclude></noinclude> j380w52jnpd1s417m13z0jwiux2q4u2 250 73079 221584 2026-06-16T14:04:05Z Kaur.gurmel 192 /* ਸੋਧਣਾ */ 221584 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਫਬਦਾ ਚੰਗ ਖਾਦ ਪਦ ਘਰ ਦਾ ਸਾਊ ਤੇ ਸੁਨਖਾ। ਸਕੂਲ ਦੀ ਹੈੱਡ ਟੀਚਰ ਨੂੰ ਇਹ ਜੋੜੀ ਚੰਗੀ ਲੱਗੀ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚੋਲਣ ਬਣ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਘਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਜੋੜ ਦਿੱਤੇ। ਅਤੇ ਝੱਟ ਮੰਗਣੀ ਤੇ ਪਟ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ। {{gap}}ਰੁਪਿੰਦਰ ਦਾ ਸਹੁਰਾ ਘਰ ਚੰਗਾ ਸੀ। ਅਤੇ ਬਲਵੰਤ ਕੌਰ ਖੁਸ਼ ਸੀ। ਇਹ ਬੋਝ ਲਾਹ ਕੇ ਸੁਰਖਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਟੱਬਰ ਹੁਣ ਪੋਤੇ-ਪੋਤੀਆਂ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਭਾਵੇਂ ਵੱਧ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਬਲਵੰਡ ਤੇ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਦੋਹਾਂ ਜੀਆਂ ਨੂੰ ਰੂਪੀ ਦੀ ਘਾਟ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖਟਕਦੀ ਸੀ। ਧੀ ਰੂਪੀ ਹੀ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਉ ਦਾ ਉਚੇਚਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਕੱਪੜਾ ਮੈਲਾ ਕਿਉਂ ਏ ? ਪਾਣੀ ਗਰਮ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ? ਰੋਟੀ, ਚਾਹ, ਦੁੱਧ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਸਗੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿਲਦੀ।ਰੂਪੀ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰ ਕੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੈਣੀ ਪੈਂਦੀ। ਰੁਪਿੰਦਰ ਦਾ ਮੱਤ ਸੀ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਅਤੇ ਛੋਟਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ। ਕਦੇ ਦੋਵੇਂ ਜੀ ਇਕੱਠੇ ਬਹਿੰਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਰੂਪੀ ਦੀਆਂ ਹੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰੀ ਜਾਂਦੇ। ਧੀ ਦੀ ਕੁੱਖ ਹਰੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਹ ਤਾਂਗਾ ਲੈ ਕੇ ਦੋਹੜਾ ਵੇਖਣ ਗਏ। {{gap}}ਫਿਰ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਪਿਛੋਂ ਬਲਵੰਤ ਕੌਰ ਭਰਿਆ ਮੇਲਾ ਛੱਡ ਗਈ। ਔਰਤ ਮਾਂ ! ਜਗਤ ਜਨਨੀ ਮਾਂ ! ਜਿੰਨੀ ਹਿੰਮਤੀ ਸਖਤ ਜਾਨ ਦੁੱਖ ਪੀੜਾਂ ਦਰਦ ਸਹਿਣ ਦਾ ਬਲ ਇਹਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਬਖਸ਼ਿਆ ਏ ਉਨੀ ਹੀ ਕੋਮਲਤਾ ਰਹਿਮ ਦਿਲ ਨਰਮ ਦਿਲ ਸਗੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਕੋਮਲ ਸੋਹਲ ਚਿੱਤ। ਪਰ ਬਲਵੰਤ ਕੌਰ ਨੂੰ ਘਰ ਵਿਚ ਪੈ ਰਹੇ ਕਲੇਸ਼ ਨੇ ਮਾਰ ਮੁਕਾਇਆ। {{gap}}ਬਲਵੰਤ ਕੌਰ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿੱਛੋਂ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਸੁੰਨਾ ਇਕੱਲਾ ਜਿਹਾ ਪੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਖੇਤ ਜਾਂ ਹਵੇਲੀ ਜੋਗਾ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਸ ਕੜੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰ ਕੇ ਬੱਤੀ ਤੋਂ ਬਤਾਲੀ ਘੁਮਾਂ ਜਮੀਨ ਕਰ ਲਈ ਸੀ, ਦੋ ਬੋਰ ਕਰਾਕੇ ਮੋਟਰਾਂ ਲਵਾ ਲਈਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਖੇਤ ਵਿਚ ਜਾਂ ਕੰਮ ਵਿਚ ਉਹਦੀ ਰਾਏ ਤੋ ਪੁੱਤਰ ਘੱਟ ਹੀ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਖੇਤੀ ਹੁਣ ਟਰੈਕਟਰ ਦੀ ਵਾਹ ਥੱਲੇ ਸੀ। ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਹੁਣ ਖੇਤ ਬੰਨੇ ਗੇੜਾ ਮਾਰਦਾ ਅਤੇ ਮੋਟਰ ਤੇ ਨਹਾ ਕੇ ਬੈਠਕ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ {{gap}}ਲੈਣ-ਦੇਣ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਹੱਥ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਜਾਂ ਉਸ ਆਪ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਰੋਟੀ, ਚਾਹ, ਦੁੱਧ ਉਹਨੂੰ ਹਵੇਲੀ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ<noinclude>{{rh||59}}</noinclude> 6y6ityym68y5lq2x9tbg6huvx2qmdsn 250 73080 221585 2026-06-16T14:11:03Z Kaur.gurmel 192 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਵੇਲ਼ਾ -ਕਵੇਲਾ ਹੋਣ ਲਗ ਪਿਆ ਸੀ। {{gap}}ਇਕ ਦਿਨ ਬੈਠਕ ਵਿਚ ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ ਲੰਮਾ ਪਿਆ ਸੀ ਕਿ ਬਾਹਰ ਹਵੇਲੀ ਵਿਚ ਉਹਨੂੰ ਚਾਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ। ਉਹ ਮੰਜੇ ਤੋਂ ਉਠ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆਇਆ।ਉਸ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਚਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਰੱਸੀ ਲੈ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221585 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਵੇਲ਼ਾ -ਕਵੇਲਾ ਹੋਣ ਲਗ ਪਿਆ ਸੀ। {{gap}}ਇਕ ਦਿਨ ਬੈਠਕ ਵਿਚ ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ ਲੰਮਾ ਪਿਆ ਸੀ ਕਿ ਬਾਹਰ ਹਵੇਲੀ ਵਿਚ ਉਹਨੂੰ ਚਾਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ। ਉਹ ਮੰਜੇ ਤੋਂ ਉਠ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆਇਆ।ਉਸ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਚਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਰੱਸੀ ਲੈ ਕੇ ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਚੌੜਾਈ ਮਿਣ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਤਖਤਪੋਸ਼ ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨ ਜਿਹੇ ਹਰਦਿੱਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੱਦਿਆ। {{gap}}ਹਰਦਿੱਤ ਅਤੇ ਛੋਟਾ ਗੁਰਤੇਜ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਆਏ ਤਾਂ ਉਸ ਪੁੱਛਿਆ, “ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਮਿਣਤੀ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਪੈ ਗਈ।” {{gap}}ਤਾਂ ਹਰਦਿੱਤ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਕੱਠਿਆਂ ਕੱਟਦੀ ਨਹੀਂ ਅਸਾਂ ਕੰਮ ਅੱਡੋ-ਅੱਡ ਕਰ ਲਿਆ ਏ।” {{gap}}ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਧੱਕਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਸੰਭਲਦੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪੁੱਤਰੋ, ਸੋਚ ਲਵੋ ! ਏਕੇ ਦਾ ਹਮਾਇਤੀ ਰੱਬ ਹੁੰਦਾ ਏ, ਏਕੇ ਵਿਚ ਸੌ ਬਰਕਤਾਂ ਨੇ, ਮੁੱਠੀ ਬੰਦ ਵਿਚ ਤਾਕਤ ਹੁੰਦੀ ਏ, 'ਕੱਲੀ- 'ਕੱਲੀ ਉਂਗਲੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਏ।” {{gap}}ਪਰ ਹਰਦਿੱਤ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਬਾਪੂ, ਅਸਾਂ ਜੋ ਕਰਨਾ ਸੀ ਕਰ ਲਿਆ ਏ। ਤੂੰ ਹੁਣ ਵਿਚ ਲੱਤ ਨਾ ਅੜਾ।" {{gap}}ਹਰਦਿੱਤ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲੇ ਬੋਲ ਉਹਨੂੰ ਇੰਝ ਲੱਗੇ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਘਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਓਪਰਾ ਹੋਵੇ। ਉਹਨੂੰ ਇੰਝ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਮੱਖਣ 'ਚੋਂ ਵਾਲ ਵਾਗੂੰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। {{gap}}ਹਰਦਿੱਤ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, “ਘਰ ਬਾਹਰ ਡੰਗਰ ਵੱਛਾ ਟਰੈਕਟਰ ਟਰਾਲੀ ਅਸਾਂ ਸਭ ਵੰਡ ਲਏ ਨੇ।ਬੱਸ ਆਹ ਹਵੇਲੀ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਏ। ਇਹ ਵੰਡ ਕੇ ਨਾ ਹੈ ਹੈ ਨਾ ਮੈਂ ਖੈ।ਕੰਮ ਆਪੋ ਆਪਣਾ।" ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਚਕਰਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਫਿਰ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕਿਵੇਂ-ਕਿਵੇਂ ਵੰਡ ਕੀਤੀ ਜੇ ?" ਹਰਦਿੱਤ ਹੀ ਬੋਲਿਆ, “ਮੈਂ ਤੇ ਗੁਰਦਿੱਤ ਇਕੱਠੇ, ਅਤੇ ਨਿੱਕੇ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ।” ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰਦਿੱਤ ਤੇ ਹਰਦਿੱਤ ਦੋਵੇਂ ਇਕੋ ਘਰ ਵਿਆਹੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਤੇ ਘਰ ਵਾਲੀਆਂ ਸਕੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿਆਹੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਘਰ ਵਾਲੀਆਂ 60<noinclude>{{rh||60}}</noinclude> 7ryqe39d3exq0oyqgc5we48ssvwnuv2 221586 221585 2026-06-16T14:13:29Z Kaur.gurmel 192 /* ਸੋਧਣਾ */ 221586 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਵੇਲ਼ਾ -ਕਵੇਲਾ ਹੋਣ ਲਗ ਪਿਆ ਸੀ। {{gap}}ਇਕ ਦਿਨ ਬੈਠਕ ਵਿਚ ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ ਲੰਮਾ ਪਿਆ ਸੀ ਕਿ ਬਾਹਰ ਹਵੇਲੀ ਵਿਚ ਉਹਨੂੰ ਚਾਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ। ਉਹ ਮੰਜੇ ਤੋਂ ਉਠ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆਇਆ।ਉਸ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਚਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਰੱਸੀ ਲੈ ਕੇ ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਚੌੜਾਈ ਮਿਣ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਤਖਤਪੋਸ਼ ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨ ਜਿਹੇ ਹਰਦਿੱਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੱਦਿਆ। {{gap}}ਹਰਦਿੱਤ ਅਤੇ ਛੋਟਾ ਗੁਰਤੇਜ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਆਏ ਤਾਂ ਉਸ ਪੁੱਛਿਆ, “ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਮਿਣਤੀ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਪੈ ਗਈ।” {{gap}}ਤਾਂ ਹਰਦਿੱਤ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਕੱਠਿਆਂ ਕੱਟਦੀ ਨਹੀਂ ਅਸਾਂ ਕੰਮ ਅੱਡੋ-ਅੱਡ ਕਰ ਲਿਆ ਏ।” {{gap}}ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਧੱਕਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਸੰਭਲਦੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪੁੱਤਰੋ, ਸੋਚ ਲਵੋ ! ਏਕੇ ਦਾ ਹਮਾਇਤੀ ਰੱਬ ਹੁੰਦਾ ਏ, ਏਕੇ ਵਿਚ ਸੌ ਬਰਕਤਾਂ ਨੇ, ਮੁੱਠੀ ਬੰਦ ਵਿਚ ਤਾਕਤ ਹੁੰਦੀ ਏ, 'ਕੱਲੀ- 'ਕੱਲੀ ਉਂਗਲੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਏ।” {{gap}}ਪਰ ਹਰਦਿੱਤ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਬਾਪੂ, ਅਸਾਂ ਜੋ ਕਰਨਾ ਸੀ ਕਰ ਲਿਆ ਏ। ਤੂੰ ਹੁਣ ਵਿਚ ਲੱਤ ਨਾ ਅੜਾ।" {{gap}}ਹਰਦਿੱਤ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲੇ ਬੋਲ ਉਹਨੂੰ ਇੰਝ ਲੱਗੇ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਘਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਓਪਰਾ ਹੋਵੇ। ਉਹਨੂੰ ਇੰਝ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਮੱਖਣ 'ਚੋਂ ਵਾਲ ਵਾਗੂੰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। {{gap}}ਹਰਦਿੱਤ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, “ਘਰ ਬਾਹਰ ਡੰਗਰ ਵੱਛਾ ਟਰੈਕਟਰ ਟਰਾਲੀ ਅਸਾਂ ਸਭ ਵੰਡ ਲਏ ਨੇ।ਬੱਸ ਆਹ ਹਵੇਲੀ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਏ। ਇਹ ਵੰਡ ਕੇ ਨਾ ਹੈ ਹੈ ਨਾ ਖੈ ਖੈ।ਕੰਮ ਆਪੋ ਆਪਣਾ।" {{gap}}ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਚਕਰਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਫਿਰ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕਿਵੇਂ-ਕਿਵੇਂ ਵੰਡ ਕੀਤੀ ਜੇ ?" ਹਰਦਿੱਤ ਹੀ ਬੋਲਿਆ, “ਮੈਂ ਤੇ ਗੁਰਦਿੱਤ ਇਕੱਠੇ, ਅਤੇ ਨਿੱਕੇ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ।” ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰਦਿੱਤ ਤੇ ਹਰਦਿੱਤ ਦੋਵੇਂ ਇਕੋ ਘਰ ਵਿਆਹੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਤੇ ਘਰ ਵਾਲੀਆਂ ਸਕੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿਆਹੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਘਰ ਵਾਲੀਆਂ<noinclude>{{rh||60}}</noinclude> igdawzeb06tdw5c9dstsups5ny03zhq 250 73081 221587 2026-06-16T14:16:03Z Kaur.gurmel 192 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਦੋਵੇਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਸਨ। {{gap}}ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਬੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਉਹ ਤਾਂ ਘਰੋਂ ਸਭ ਕੁੱਝ ਵੰਡ ਕੇ ਹਵੇਲੀ ਵੰਡਣ ਆਏ ਸਨ।ਉਸ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਠਰੰਮੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਪੁੱਤਰੋਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਸਹੁਰੇ ਸਾ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221587 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਦੋਵੇਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਸਨ। {{gap}}ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਬੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਉਹ ਤਾਂ ਘਰੋਂ ਸਭ ਕੁੱਝ ਵੰਡ ਕੇ ਹਵੇਲੀ ਵੰਡਣ ਆਏ ਸਨ।ਉਸ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਠਰੰਮੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਪੁੱਤਰੋਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਸਹੁਰੇ ਸਾਲੇ ਆਉਣਗੇ, ਆਪੋ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਭੈਣਾ ਕੋਲ ਰਹਿਣਗੇ ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਂਝੇ ਪਹੁਣੇ ਮਾਮੇ, ਮਾਮੀਆਂ, ਭੈਣ, ਭਣਜੇ ਕੀਹਦੇ ਘਰ ਜਾਣਗੇ ” ਹਰਦਿੱਤ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਬਾਪੂ, ਇਹ ਸਿਰਦਰਦੀ ਸਾਡੀ ਏ, ਤੇਰੀ ਨਹੀਂ। ਵਾਰੋ- ਵਾਰੀ ਉਧਰੋਂ-ਉਧਰੀ ਰਹਿਣਗੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਜਿਧਰ ਦਿਲ ਮੰਨੇਗਾ ਰਹਿ ਲੈਣਗੇ।” ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਖਿਆਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਕਿਧਰ ਧੱਕਿਆ ਜੇ ਹਰਦਿੱਤ ਹੀ ਜਵਾਬ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਕਿਹਾ, “ਬਾਪੂ, ਅਸਾਂ ਵੀਹ-ਵੀਹ ਘੁਮਾਂ ਜਮੀਨ ਵੰਡੀ ਏ. ਦੋ ਟੱਕ, ਦੋ ਘੁਮਾਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਛੱਡੀ ਏ, ਜਿਹਨੂੰ ਤੂੰ ਦੇਵੇਗਾ ਉਹ ਹੀ ਖਰਚ ਪੱਤੇ, ਰੋਟੀ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰੇਗਾ।” ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਹ ਸੂਤਿਆ ਗਿਆ।ਪੂਰੇ ਘਰ ਜਮੀਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹਵੇਲੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਵੇਂਹਦਿਆਂ ਵੇਂਹਦਿਆਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਮਿਣਤੀ-ਗਿਣਤੀ ਕਰ ਹਵੇਲੀ ਵੰਡ ਗੁਣੇ ਪਾ ਇਕ-ਇਕ ਪਾਸਾ ਮੱਲ ਕੇ ਸਾਂਭਿਆ। ਅੰਤ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰ-ਸਿਰ ਉੱਚੀ ਕੰਧ ਕੱਢੀ।ਉਹਦੀ ਰੀਝਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਡਿਉੜੀ ਦੀ ਪੱਕੀ ਡਾਟ ਤੋੜ ਦ ਵਿਹੜੇ ਬਣਾ ਦੋ ਗੇਟ ਲਾ ਲਏ। ਪਹਿਲਾਂ ਟਰੈਕਟਰ ਹਰਦਿੱਤ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਰੱਖ ਲਿਆ ਅਤੇ ਛੋਟਿਆਂ ਨੇ ਨਕਦ ਪੈਸੇ ਤਾਰ ਕੇ ਨਵਾਂ ਟਰੈਕਟਰ ਲੈ ਲਿਆ। ਪੇਖੈ ਅਮਾਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਿਹਨਤੀ ਅਤੇ ਕਿਰਸੀ ਕਿਸਾਨ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚਾਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਬੈਂਕ ਖਾਤੇ ਖੁਲਾਏ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਰ ਫਸਲ ਹਰ ਛਮਾਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਲੇਸ਼ ਟੁੱਟਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ ਅੱਡੋ-ਅੱਡ ਆਏ ਦਾਜ ਤੋਂ ਜੋ ਬਦਲਵੇਂ ਰੀਤਾਂ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਨਾਲ ਆਇਆ ਤੇ ਘਰ ਨੂੰ ਪਾੜ ਗਿਆ। ਗੁਰਦਿੱਤ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਦਾਜ ਵਿਚ ਸੂਤੀ ਪਲੰਘ ਪੀੜ੍ਹੀ, ਚਰਖਾ, ਮਧਾਣੀ, ਲੱਕੜ ਦੀ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਲੱਗੀ ਪੇਟੀ ਪਟਾਰੀ, ਦੋ ਮੱਝਾਂ ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਚਲਤ ਸੀ। ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਹਰਦਿੱਤ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੇ ਉਸੇ ਹੀ ਘਰੋਂ ਦੋ ਮੱਝਾਂ, ਅਨੁਵਾਰੀ ਪਲੰਘ, 61<noinclude>{{rh||61}}</noinclude> 5njalvaqvssvozvifo7tte7aeq6ovlx 221588 221587 2026-06-16T14:21:42Z Kaur.gurmel 192 221588 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਦੋਵੇਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਸਨ। {{gap}}ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਬੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਉਹ ਤਾਂ ਘਰੋਂ ਸਭ ਕੁੱਝ ਵੰਡ ਕੇ ਹਵੇਲੀ ਵੰਡਣ ਆਏ ਸਨ।ਉਸ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਠਰੰਮੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਪੁੱਤਰੋਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਸਹੁਰੇ ਸਾਲੇ ਆਉਣਗੇ, ਆਪੋ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਭੈਣਾ ਕੋਲ ਰਹਿਣਗੇ ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਂਝੇ ਪਹੁਣੇ ਮਾਮੇ, ਮਾਮੀਆਂ, ਭੈਣ, ਭਣੂਜੇ ਕੀਹਦੇ ਘਰ ਜਾਣਗੇ? ” {{gap}}ਹਰਦਿੱਤ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਬਾਪੂ, ਇਹ ਸਿਰਦਰਦੀ ਸਾਡੀ ਏ, ਤੇਰੀ ਨਹੀਂ। ਵਾਰੋ- ਵਾਰੀ ਉਧਰੋਂ-ਉਧਰੀ ਰਹਿਣਗੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਜਿਧਰ ਦਿਲ ਮੰਨੇਗਾ ਰਹਿ ਲੈਣਗੇ।” ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਖਿਆਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਕਿਧਰ ਧੱਕਿਆ ਜੇ?" ਹਰਦਿੱਤ ਹੀ ਜਵਾਬ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਕਿਹਾ, “ਬਾਪੂ, ਅਸਾਂ ਵੀਹ-ਵੀਹ ਘੁਮਾਂ ਜਮੀਨ ਵੰਡੀ ਏ. ਦੋ ਟੱਕ, ਦੋ ਘੁਮਾਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਛੱਡੀ ਏ, ਜਿਹਨੂੰ ਤੂੰ ਦੇਵੇਗਾ ਉਹ ਹੀ ਖਰਚ ਪੱਤੇ, ਰੋਟੀ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰੇਗਾ।” ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਹ ਸੂਤਿਆ ਗਿਆ।ਪੂਰੇ ਘਰ ਜਮੀਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹਵੇਲੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਵੇਂਹਦਿਆਂ ਵੇਂਹਦਿਆਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਮਿਣਤੀ-ਗਿਣਤੀ ਕਰ ਹਵੇਲੀ ਵੰਡ ਗੁਣੇ ਪਾ ਇਕ-ਇਕ ਪਾਸਾ ਮੱਲ ਕੇ ਸਾਂਭਿਆ। ਅੰਤ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰ-ਸਿਰ ਉੱਚੀ ਕੰਧ ਕੱਢੀ।ਉਹਦੀ ਰੀਝਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਡਿਉੜੀ ਦੀ ਪੱਕੀ ਡਾਟ ਤੋੜ ਦ ਵਿਹੜੇ ਬਣਾ ਦੋ ਗੇਟ ਲਾ ਲਏ। ਪਹਿਲਾਂ ਟਰੈਕਟਰ ਹਰਦਿੱਤ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਰੱਖ ਲਿਆ ਅਤੇ ਛੋਟਿਆਂ ਨੇ ਨਕਦ ਪੈਸੇ ਤਾਰ ਕੇ ਨਵਾਂ ਟਰੈਕਟਰ ਲੈ ਲਿਆ। ਪੇਖੈ ਅਮਾਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਿਹਨਤੀ ਅਤੇ ਕਿਰਸੀ ਕਿਸਾਨ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚਾਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਬੈਂਕ ਖਾਤੇ ਖੁਲਾਏ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਰ ਫਸਲ ਹਰ ਛਮਾਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਲੇਸ਼ ਟੁੱਟਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ ਅੱਡੋ-ਅੱਡ ਆਏ ਦਾਜ ਤੋਂ ਜੋ ਬਦਲਵੇਂ ਰੀਤਾਂ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਨਾਲ ਆਇਆ ਤੇ ਘਰ ਨੂੰ ਪਾੜ ਗਿਆ। ਗੁਰਦਿੱਤ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਦਾਜ ਵਿਚ ਸੂਤੀ ਪਲੰਘ ਪੀੜ੍ਹੀ, ਚਰਖਾ, ਮਧਾਣੀ, ਲੱਕੜ ਦੀ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਲੱਗੀ ਪੇਟੀ ਪਟਾਰੀ, ਦੋ ਮੱਝਾਂ ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਚਲਤ ਸੀ। ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਹਰਦਿੱਤ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੇ ਉਸੇ ਹੀ ਘਰੋਂ ਦੋ ਮੱਝਾਂ, ਅਨੁਵਾਰੀ ਪਲੰਘ, 61<noinclude>{{rh||61}}</noinclude> 5qbihtoy2i7jevrj6x2stolrh4lq5ua 221589 221588 2026-06-16T14:29:18Z Kaur.gurmel 192 /* ਸੋਧਣਾ */ 221589 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਦੋਵੇਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਸਨ। {{gap}}ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਬੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਉਹ ਤਾਂ ਘਰੋਂ ਸਭ ਕੁੱਝ ਵੰਡ ਕੇ ਹਵੇਲੀ ਵੰਡਣ ਆਏ ਸਨ।ਉਸ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਠਰੰਮੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਪੁੱਤਰੋਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਸਹੁਰੇ ਸਾਲੇ ਆਉਣਗੇ, ਆਪੋ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਭੈਣਾ ਕੋਲ ਰਹਿਣਗੇ ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਂਝੇ ਪਹੁਣੇ ਮਾਮੇ, ਮਾਮੀਆਂ, ਭੈਣ, ਭਣੂਜੇ ਕੀਹਦੇ ਘਰ ਜਾਣਗੇ? ” {{gap}}ਹਰਦਿੱਤ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਬਾਪੂ, ਇਹ ਸਿਰਦਰਦੀ ਸਾਡੀ ਏ, ਤੇਰੀ ਨਹੀਂ। ਵਾਰੋ- ਵਾਰੀ ਉਧਰੋਂ-ਉਧਰੀ ਰਹਿਣਗੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਜਿਧਰ ਦਿਲ ਮੰਨੇਗਾ ਰਹਿ ਲੈਣਗੇ।” ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਖਿਆਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਕਿਧਰ ਧੱਕਿਆ ਜੇ?" {{gap}}ਹਰਦਿੱਤ ਹੀ ਜਵਾਬ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਕਿਹਾ, “ਬਾਪੂ, ਅਸਾਂ ਵੀਹ-ਵੀਹ ਘੁਮਾਂ ਜਮੀਨ ਵੰਡੀ ਏ. ਦੋ ਟੱਕ, ਦੋ ਘੁਮਾਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਛੱਡੀ ਏ, ਜਿਹਨੂੰ ਤੂੰ ਦੇਵੇਗਾ ਉਹ ਹੀ ਖਰਚ ਪੱਤੇ, ਰੋਟੀ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰੇਗਾ।” {{gap}}ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਹ ਸੂਤਿਆ ਗਿਆ।ਪੂਰੇ ਘਰ ਜਮੀਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹਵੇਲੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਵੇਂਹਦਿਆਂ ਵੇਂਹਦਿਆਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਮਿਣਤੀ-ਗਿਣਤੀ ਕਰ ਹਵੇਲੀ ਵੰਡ ਗੁਣੇ ਪਾ ਇਕ-ਇਕ ਪਾਸਾ ਮੱਲ ਕੇ ਸਾਂਭਿਆ। ਅੰਤ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰ-ਸਿਰ ਉੱਚੀ ਕੰਧ ਕੱਢੀ।ਉਹਦੀ ਰੀਝਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਡਿਉੜੀ ਦੀ ਪੱਕੀ ਡਾਟ ਤੋੜ ਦੋ ਵਿਹੜੇ ਬਣਾ ਦੋ ਗੇਟ ਲਾ ਲਏ। {{gap}}ਪਹਿਲਾਂ ਟਰੈਕਟਰ ਹਰਦਿੱਤ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਰੱਖ ਲਿਆ ਅਤੇ ਛੋਟਿਆਂ ਨੇ ਨਕਦ ਪੈਸੇ ਤਾਰ ਕੇ ਨਵਾਂ ਟਰੈਕਟਰ ਲੈ ਲਿਆ। ਪੇਖੈ ਅਮਾਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਿਹਨਤੀ ਅਤੇ ਕਿਰਸੀ ਕਿਸਾਨ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚਾਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਬੈਂਕ ਖਾਤੇ ਖੁਲਾਏ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਰ ਫਸਲ ਹਰ ਛਮਾਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਲੇਸ਼ ਟੁੱਟਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ ਅੱਡੋ-ਅੱਡ ਆਏ ਦਾਜ ਤੋਂ ਜੋ ਬਦਲਵੇਂ ਰੀਤਾਂ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਨਾਲ ਆਇਆ ਤੇ ਘਰ ਨੂੰ ਪਾੜ ਗਿਆ। {{gap}}ਗੁਰਦਿੱਤ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਦਾਜ ਵਿਚ ਸੂਤੀ ਪਲੰਘ ਪੀੜ੍ਹਾ, ਚਰਖਾ, ਮਧਾਣੀ, ਲੱਕੜ ਦੀ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਲੱਗੀ ਪੇਟੀ ਪਟਾਰੀ, ਦੋ ਮੱਝਾਂ ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਚਲਤ ਸੀ। ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਹਰਦਿੱਤ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੇ ਉਸੇ ਹੀ ਘਰੋਂ ਦੋ ਮੱਝਾਂ, ਅਨਵਾਰੀ ਪਲੰਘ,<noinclude>{{rh||61}}</noinclude> 1oflt64qrh4199jq8deapncmi8l4gqq 250 73082 221590 2026-06-16T14:33:36Z Kaur.gurmel 192 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "DULT ਅਰਥਾ, ੮:੫੫੮੫੫,੧॥ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਮਧਾਣੀ: ਕੁਰਸੀਆਂ, ਟੇਬਲ ਬਿਸਤਰਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਕੰਬਲ ਅਤੇ ਸੁਰਿੰਦਰ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੇ ਹੋਰ ਬਦਲਾ ਆਇਆ। ਰੇਡਿਓ, ਗੰਦਰਿਜ ਦੀ ਪੇਟੀ, ਅਲਮਾਰੀ ਪ੍ਰੈਸ, ਬੈੱਡ, ਸੈੱਟ ਬਦਲਵੇਂ ਜਮਾਨੇ ਮੁਤ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221590 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>DULT ਅਰਥਾ, ੮:੫੫੮੫੫,੧॥ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਮਧਾਣੀ: ਕੁਰਸੀਆਂ, ਟੇਬਲ ਬਿਸਤਰਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਕੰਬਲ ਅਤੇ ਸੁਰਿੰਦਰ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੇ ਹੋਰ ਬਦਲਾ ਆਇਆ। ਰੇਡਿਓ, ਗੰਦਰਿਜ ਦੀ ਪੇਟੀ, ਅਲਮਾਰੀ ਪ੍ਰੈਸ, ਬੈੱਡ, ਸੈੱਟ ਬਦਲਵੇਂ ਜਮਾਨੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਕਪੜਾ ਲੱਤਾ ਫੁਲਕਾਰੀ ਦੀ ਥਾਂ ਜਾਰਜਟ ਦੇ ਤਿੱਲੇ ਮੜ੍ਹੇ ਕੱਪੜੇ। ਫਿਰ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਚੌਥੇ ਦੇ ਦਾਜ ਵਿਚ ਟੀ.ਵੀ., ਫਰਿਜ਼, ਸਕੂਟਰ ਕਾਊਚ, ਗਦੈਲੋ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਹੋਰ ਸਮਾਨ। ਫਿਰ ਨਵੇਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦਾ ਮੂੰਹ ਚਿੜਾਇਆ। ਚਰਖੇ ਦੀ ਘੂਕਰ ਦਾ ਰੇਡਿਓ, ਟੀ. ਵੀ. ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਨੇ ਸੰਘ ਘੁੱਟਿਆ। ਸੋਫੇ ਸੈਟਾਂ ਨੇ ਪਲੰਘ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਹੇਠੀ ਕੀਤੀ। ਕਾਂਸੀ ਤਾਂਬੇ ਅਤੇ ਪਿੱਤਲ ਪੜੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਚੀਨੀ ਦੀਆਂ ਪਲੇਟਾਂ ਅਤੇ ਸਟੀਲ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨੇ ਭੰਡਿਆ। ਕੁੱਕਰ ਨੇ ਸੀਟੀ ਮਾਰ ਸਗਲੇ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮਾਇਆ। {{gap}}ਉਹ ਚੰਗਿਆੜੀ ਜਿਹਨੂੰ ਬਲਵੰਤ ਕੌਰ ਦੱਬੀ ਆਉਂਦੀ ਉਹਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਭਾਂਬੜ ਬਣ ਮੱਚ ਪਈ। ਅਤੇ ਨਿੱਕਿਆਂ ਨੇ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰੀਝਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਘਰ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਕੰਧ ਤੋੜੀ ਤੇ ਬੂਹਾ ਛਿਪਦੇ ਵੱਲ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਕੱਢ ਲਿਆ। ਘਰ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ-ਛਿਪਦੇ ਦੋਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਗਲੀਆਂ ਸਨ। ਫਿਰ ਇਕ ਦਿਨ ਹਰਦਿੱਤ ਰੋਟੀ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਤੇ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਬਾਪੂ, ਅਸਾਂ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਏ ਕਿ ਤੇਰੇ ਲਈ ਛੱਡ ਦੋਵੇਂ ਕਿੱਲੇ ਇਕ-ਇਕ ਵਾਹ ਲਈਏ ਅਤੇ ਤੂੰ ਰੋਟੀ ਚਾਹ ਇਕ ਦਿਨ ਸਾਡੇ ਅਤੇ ਇਕ ਦਿਨ ਛੋਟਿਆਂ ਵਲੋਂ ਖਾ ਆਇਆ ਕਰੀਂ- ਵਾਰੋ-ਵਾਰੀ।ਬਾਕੀ ਕੱਪੜਾ ਲੱਤਾ, ਜੁੱਤੀ ਜੌੜਾ ਆਈ ਫਸਲ ਤੋਂ ਰਲ ਕੇ ਬਣਾ ਦਿਆਂ ਕਰਾਂਗੇ।” ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਹਰਦਿੱਤ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਸੁੰਨ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੂੰ ਨਾ ਹਾਂ, ਕੁੱਝ ਬਲ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਰੋਟੀ ਰੱਖ ਹਰਦਿੱਤ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਆਖ ਗਿਆ ਸੀ, “ਬਾਪੂ ਕੱਲ੍ਹ ਨਿੱਕਿਆਂ ਦੀ ਵਾਰੀ ਏ। ਦੋ ਟਾਈਮ ਉਧਰੋਂ ਖਾ ਆਈ ਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ।” ਪਰ ਲੱਧਾ ਸਿੰਘ ਹਰਦਿੱਤ ਦੀ ਲਿਆਂਦੀ ਰੋਟੀ ਖਾ ਨਾ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਸੋਚੀਂ ਪਿਆ ਪਾਸੇ ਭੰਨਦਾ ਰਿਹਾ। ਕੀ ਮੈਂ ਸਭ ਕੁੱਝ ਬਣਾ ਕੇ ਇਕ ਕੁੱਤੇ ਤੋਂ ਵੀ ਬੁਰਾ ਹਾਂ ਕਦੀ ਉਸ ਬੂਹੇ ਕਦੀ ਉਸ ਬੂਹੇ। ਉਸ ਹੋਕਾ ਭਰਿਆ। ਚੰਗਾ ਹੀ ਹੋਇਆ m 62<noinclude>{{rh||62}}</noinclude> i665iftg6m1zembrhznhk061fw8r1rc 250 73083 221592 2026-06-16T15:35:22Z Aman Arora PTL 1841 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "________________ ਸੁਮਿਤਰਾ— [ਜਾਂਦੀ ਹੋਈ ਉਸ਼ਾ ਨੂੰ ਚੂੰਢੀ ਢਢ ਕੇ] ਇਕ ਤੂੰ ਹੋਵੇ ਇਕ ਮੈਂ ਹੋਵਾਂ। ਉਸ਼ਾ ਤੇ ਨਰਿੰਜਨ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਲੋਂ ਅਖੀਆਂ ਵਿਚ ਅਖੀਆਂ ਪਾ ਕੇ ਤਕਦੇ ਨੇ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਪਿਆਰ-ਸੁਨੇਹੇ ਦੇਂਦੀਆਂ ਨੇ, ਕੁਝ ਚਿਰ ਚ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221592 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Aman Arora PTL" /></noinclude>________________ ਸੁਮਿਤਰਾ— [ਜਾਂਦੀ ਹੋਈ ਉਸ਼ਾ ਨੂੰ ਚੂੰਢੀ ਢਢ ਕੇ] ਇਕ ਤੂੰ ਹੋਵੇ ਇਕ ਮੈਂ ਹੋਵਾਂ। ਉਸ਼ਾ ਤੇ ਨਰਿੰਜਨ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਲੋਂ ਅਖੀਆਂ ਵਿਚ ਅਖੀਆਂ ਪਾ ਕੇ ਤਕਦੇ ਨੇ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਪਿਆਰ-ਸੁਨੇਹੇ ਦੇਂਦੀਆਂ ਨੇ, ਕੁਝ ਚਿਰ ਚੁਪ-ਚਾਪ ਇਹੀ ਹਾਲਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਿਰੰਜਨ—(ਮੁਸਕ਼ਾ ਕੇ) ਸਾਡੇ ਸੁਪਨੇ ਸਚੇ ਹੋਂਦੇ ਦਿਸਦੇ ਨੇ। ਉਸ਼ਾ-(ਚਾਅ ਨਾਲ) ਕੀ ਗਲ ਹੋਈ? ਨਿਰੰਜਨ-ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਦੋ ਚਾਰ ਗਲਾਂ ਹੀ ਪੁਛੀਆਂ ਸੁਮਿਤਰਾ ਭੈਣ ਨੂੰ ਈ ਕੁਝ ਦਸਿਆ ਏ। ਉਸ਼ਾ—ਪਰ...... ਨਿਰੰਜਨ—(ਗਲ ਟੋਕ ਕੇ) ਪਰ ਪੁਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਇਸ ਵੇਲੇ। ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਮਨਾਓ, ਉਸ਼ਾ ਜੀ, ਖ਼ੁਸ਼ੀ! ਉਸ਼ਾ-ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਕਹਿਣ ਲਗੀ ਸੀ ਕਿ ਤੁਸੀ ਮਰਦ ਬੜੇ ਕੋਰੇ ਹੁੰਦੇ ਓ, ਕਿਧਰੇ ਤੋਤਾ-ਚਸ਼ਮ ਨਾ...... ਨਿਰੰਜਨ—(ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਮਤਵਾਲਾ ਹੋਇਆ) ਇਸ ਸਜਰੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਬਾਸੀ ਗਲਾਂ ਨਾ ਕਰੋ, (ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ) ਜਦ ਦਿਲ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਏ ਦਿਲ ਸਜਨਾ! ਜਾਂਦਾ ਜਦ ਦਿਲ ਵਿਚ... ਕਲੇਜਾ ਹਿਲ ਸਜਨਾ! -! ਉਸ਼ਾ-ਬਹੁਤੇ ਮਸਤਾਨੇ ਨਾ ਬਣੋ, ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਦੀ ਗਲ ਕਰੋ। ਨਿਰੰਜਨ-ਮਤਲਬ ਦੀ ਗਲ ਕੀ? ਉਸ਼ਾ ਜੀ ਮੈਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਐਸਾ -੧੩-<noinclude></noinclude> r8fqs7p2bicpp3voee1cikjhnb4notu 250 73084 221635 2026-06-17T06:33:55Z Harchand Bhinder 2624 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਈ । {{gap}}ਇਸ ਤਰਾਂ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ । ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿਚ ‘ਪਾਇਨੀਅਰ' ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਇਕ ਤਕੜਾ ਪਰਚਾ ਸ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221635 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Harchand Bhinder" />{{left|੧੪}} {{center|ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਲਾ}}</noinclude>ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਈ । {{gap}}ਇਸ ਤਰਾਂ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ । ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿਚ ‘ਪਾਇਨੀਅਰ' ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਇਕ ਤਕੜਾ ਪਰਚਾ ਸੀ । ਉਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਪੰਡਿਤ ਅਜੁੱਧਿਆ ਨਾਥ ਨੇ ‘ਇੰਡੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ’ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਪੰਡਿਤ ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ‘ਇੰਡੀਪੈਨਡੈਂਟ’ ਚਲਾਇਆ। ਪੰਡਤ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਨੇ ਲੀਡਰ’ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੁਰਿੰਦਰ ਨਾਥ ਬੈਨਰਜੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਐਡੀਟਰ ਦੀ ਦੱਸ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਬੈਨਰਜੀ ਨੇ ਸੀਤਲਾ ਕਾਂਤ ਚੈਟਰਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਤਜਵੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਹ 'ਟਰੀਬਯੂਨ' ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਐਡੀਟਰ ਸਥਾਪਤ ਹੋਏ। ਮਦਰਾਸ ਤੋਂ ਅਖਬਾਰ ‘ਹਿੰਦੂ' ਤੇ ਬੰਬਈ ਤੋਂ ‘ਬਾਂਬੇ ਕਰਾਨੀਕਲ' ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ‘ਬਾਂਬੇ ਕਰਾਨੀਕਲ' ਦਾ ਐਡੀਟਰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਬੀ. ਜੀ, ਹਾਰਨੀਮੈਨ ਬਣਿਆ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਖਬਾਰਾਂ ਨੇ ਦੇਸ ਵਿਚ ਕੌਮੀ ਜਜ਼ਬਾ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬੜਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ। ਹਕੂਮਤ ਨਾਲ ਕਈ ਮੌਕਿਆਂ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਟੱਕਰ ਹੋਈ ਤੇ ਬਹੁਤ ਔਕੜਾਂ ਪੇਸ਼ ਆਈਆਂ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਨਤਾ ਦੇ ਪਿਆਰ ਤੇ ਆਦਰ ਦੀ ਟੇਕ ਪਰਾਪਤ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਪਰੀਖਿਆ ਵਿਚ ਇਹ ਸਫਲ ਰਹੇ । {{gap}}ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਦੇਸੀ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਛਪਣ ਲੱਗੇ । ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸੀਰਾਮਪੁਰ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਪਿਛਲੀ ਸਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਬੰਗਾਲੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਬੰਬਈ ਤੋਂ ‘ਬੰਬਈ ਸਮਾਚਾਰ' ਗੁਜਰਾਤੀ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ‘ਬਨਾਰਸ' ਅਖ਼ਬਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਬਨਾਰਸ ਤੋਂ ਸੰਨ ੧੮੪੫ ਵਿਚ ਨਿਕਲਿਆ । ਇਸ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਪਿਛੋਂ ਅਖਬਾਰ ‘ਸੁਧਾਰਕ’ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਆਗਰੇ ਤੋਂ ‘ਬੁਧਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਨਾਮੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਹਿੰਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿਧ ਲਿਖਾਰੀ ਮੁਨਸ਼ੀ ਸਦਾਸੁਖ ਲਾਲ ਸੀ । ਉਹ ਹਿੰਦੀ ਨੂੰ ਉਰਦੂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ । ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਲਿਖਣ ਢੰਗ ਵਧੇਰੇ ਪੰਡਿਤਾਨਾ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਰਤੇਂਦੂ ਬਾਬੂ ਹਰੀਸ਼ ਚੰਦਰ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ<noinclude></noinclude> 2yfqr5tv6zesfetacxr76h5d9h8njow 221636 221635 2026-06-17T06:34:21Z Harchand Bhinder 2624 221636 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Harchand Bhinder" />{{left|੧੪}} {{center|ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਲਾ}}</noinclude>{{Block center|<poem>ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਈ । {{gap}}ਇਸ ਤਰਾਂ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ । ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿਚ ‘ਪਾਇਨੀਅਰ' ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਇਕ ਤਕੜਾ ਪਰਚਾ ਸੀ । ਉਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਪੰਡਿਤ ਅਜੁੱਧਿਆ ਨਾਥ ਨੇ ‘ਇੰਡੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ’ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਪੰਡਿਤ ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ‘ਇੰਡੀਪੈਨਡੈਂਟ’ ਚਲਾਇਆ। ਪੰਡਤ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਨੇ ਲੀਡਰ’ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੁਰਿੰਦਰ ਨਾਥ ਬੈਨਰਜੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਐਡੀਟਰ ਦੀ ਦੱਸ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਬੈਨਰਜੀ ਨੇ ਸੀਤਲਾ ਕਾਂਤ ਚੈਟਰਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਤਜਵੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਹ 'ਟਰੀਬਯੂਨ' ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਐਡੀਟਰ ਸਥਾਪਤ ਹੋਏ। ਮਦਰਾਸ ਤੋਂ ਅਖਬਾਰ ‘ਹਿੰਦੂ' ਤੇ ਬੰਬਈ ਤੋਂ ‘ਬਾਂਬੇ ਕਰਾਨੀਕਲ' ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ‘ਬਾਂਬੇ ਕਰਾਨੀਕਲ' ਦਾ ਐਡੀਟਰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਬੀ. ਜੀ, ਹਾਰਨੀਮੈਨ ਬਣਿਆ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਖਬਾਰਾਂ ਨੇ ਦੇਸ ਵਿਚ ਕੌਮੀ ਜਜ਼ਬਾ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬੜਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ। ਹਕੂਮਤ ਨਾਲ ਕਈ ਮੌਕਿਆਂ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਟੱਕਰ ਹੋਈ ਤੇ ਬਹੁਤ ਔਕੜਾਂ ਪੇਸ਼ ਆਈਆਂ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਨਤਾ ਦੇ ਪਿਆਰ ਤੇ ਆਦਰ ਦੀ ਟੇਕ ਪਰਾਪਤ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਪਰੀਖਿਆ ਵਿਚ ਇਹ ਸਫਲ ਰਹੇ । {{gap}}ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਦੇਸੀ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਛਪਣ ਲੱਗੇ । ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸੀਰਾਮਪੁਰ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਪਿਛਲੀ ਸਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਬੰਗਾਲੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਬੰਬਈ ਤੋਂ ‘ਬੰਬਈ ਸਮਾਚਾਰ' ਗੁਜਰਾਤੀ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ‘ਬਨਾਰਸ' ਅਖ਼ਬਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਬਨਾਰਸ ਤੋਂ ਸੰਨ ੧੮੪੫ ਵਿਚ ਨਿਕਲਿਆ । ਇਸ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਪਿਛੋਂ ਅਖਬਾਰ ‘ਸੁਧਾਰਕ’ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਆਗਰੇ ਤੋਂ ‘ਬੁਧਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਨਾਮੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਹਿੰਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿਧ ਲਿਖਾਰੀ ਮੁਨਸ਼ੀ ਸਦਾਸੁਖ ਲਾਲ ਸੀ । ਉਹ ਹਿੰਦੀ ਨੂੰ ਉਰਦੂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ । ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਲਿਖਣ ਢੰਗ ਵਧੇਰੇ ਪੰਡਿਤਾਨਾ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਰਤੇਂਦੂ ਬਾਬੂ ਹਰੀਸ਼ ਚੰਦਰ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ </poem>}}<noinclude></noinclude> 9c9xvtnekje1sg6cpw4muk2il36h1ci 250 73085 221638 2026-06-17T06:45:55Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 221638 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{center|9}} {{Block center|<poem>ਸੰਨ ੧੮੭੮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਲੰਡਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਐਮ.ਡੀ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਫ਼ੌਜੀ ਟਰੇਨਿੰਗ ਲੈਣ ਲਈ ਮੈਨਿਟਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਥੋਂ ਦਾ ਨੀਅਤ ਕੋਰਸ ਵੀ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੰਜ ਨੰਬਰ ਗੋਰਾ ਪਲਟਨ ਦਾ ਡਾਕਟਰ ਨੀਅਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਰੀ ਪਲਟਨ ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਸੀ, ਏਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਅਜੇ ਮੈਂ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਹੀ ਸਾਂ ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਜਦ ਮੈਂ ਬੰਬਈ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਪਲ- ਟਨ ਦੱਰਾ ਖ਼ੈਬਰ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਨ ਨਾਲ ਕਾਬਲ ਦੇ ਲਾਗੇ ਚਾਗੇ ਹੀ ਮੋਰਚੇ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬੈਠੀ ਸੀ । ਮੈਂ ਜਿਉਂ ਤਿਉਂ ਕਰ ਕੇ ਸਣੇ ਕਈ ਕੁ ਹੋਰ ਫ਼ੌਜੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੇਰੇ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਵਲੈਤੋਂ ਆਏ ਸਨ, ਕੰਧਾਰ ਅੱਪੜ ਪਿਆ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ ਜਾਂਦਿਆਂ ਸਾਰ ਹੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਅਹੁਦੇ ਦਾ ਚਾਰਜ ਸਾਂਭ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਤਨਦਿਹੀ ਨਾਲ ਜੁੱਟ ਗਿਆ। ਉਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸੈਂਕੜੇ ਹੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਿਤਾਬ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ, </poem>}}<noinclude>{{rh| |-1- | }}</noinclude> ir60wlyynfhfl804vem5shd9k2vc7bc 221639 221638 2026-06-17T06:46:38Z Harchand Bhinder 2624 221639 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{center|੧}} {{Block center|<poem>ਸੰਨ ੧੮੭੮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਲੰਡਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਐਮ.ਡੀ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਫ਼ੌਜੀ ਟਰੇਨਿੰਗ ਲੈਣ ਲਈ ਮੈਨਿਟਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਥੋਂ ਦਾ ਨੀਅਤ ਕੋਰਸ ਵੀ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੰਜ ਨੰਬਰ ਗੋਰਾ ਪਲਟਨ ਦਾ ਡਾਕਟਰ ਨੀਅਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਰੀ ਪਲਟਨ ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਸੀ, ਏਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਅਜੇ ਮੈਂ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਹੀ ਸਾਂ ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਜਦ ਮੈਂ ਬੰਬਈ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਪਲ- ਟਨ ਦੱਰਾ ਖ਼ੈਬਰ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਨ ਨਾਲ ਕਾਬਲ ਦੇ ਲਾਗੇ ਚਾਗੇ ਹੀ ਮੋਰਚੇ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬੈਠੀ ਸੀ । ਮੈਂ ਜਿਉਂ ਤਿਉਂ ਕਰ ਕੇ ਸਣੇ ਕਈ ਕੁ ਹੋਰ ਫ਼ੌਜੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੇਰੇ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਵਲੈਤੋਂ ਆਏ ਸਨ, ਕੰਧਾਰ ਅੱਪੜ ਪਿਆ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ ਜਾਂਦਿਆਂ ਸਾਰ ਹੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਅਹੁਦੇ ਦਾ ਚਾਰਜ ਸਾਂਭ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਤਨਦਿਹੀ ਨਾਲ ਜੁੱਟ ਗਿਆ। ਉਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸੈਂਕੜੇ ਹੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਿਤਾਬ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ, </poem>}}<noinclude>{{rh| |-੧- | }}</noinclude> kq6axibqn195qk4xqx9gw1uujcam8wj 250 73086 221641 2026-06-17T06:48:20Z Harchand Bhinder 2624 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "{{Block center|<poem>ਪਰੰਤੂ ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਵਿਚ ਸਿਵਾਇ ਦੁਖ ਅਤੇ ਦਰਦ ਦੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਵੰਦ ਦੀ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਲਟਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਾਂ ਅਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਇਕ ਦਿਨ ਇਕ ਗੋਲੀ ਮੇਰੇ ਖੱਬੇ ਮੋਢ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221641 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Block center|<poem>ਪਰੰਤੂ ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਵਿਚ ਸਿਵਾਇ ਦੁਖ ਅਤੇ ਦਰਦ ਦੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਵੰਦ ਦੀ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਲਟਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਾਂ ਅਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਇਕ ਦਿਨ ਇਕ ਗੋਲੀ ਮੇਰੇ ਖੱਬੇ ਮੋਢੇ ਵਿਚ ਵੀ ਆ ਲੱਗੀ। ਗੋਲੀ ਕੀ ਲੱਗੀ ਮੇਰੇ ਮੋਢੇ ਦੀ ਹੱਡੀ ਹੱਡੀ ਚੂਰ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਕੇ ਉਥੇ ਹੀ ਢੇਰੀ ਹੋ ਗਿਆ । ਜੇ ਉਸ ਦਿਨ ਮੇਰਾ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਅਰ- ਦਲੀ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਹੀਲ ਕੇ ਮੈਂਨੂੰ ਅਧਮੋਏ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਥੱਕੇ ਹਾਰੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉਤੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮੇਰੇ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਨਾ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਤਾਂ ਕਸਾਈ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਦੀ ਕਰੜੀ ਕੈਦ ਵਿਚ ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੋੜੀ ਕਦੋਂ ਦਾ ਹੀ ਸੁੱਕ ਸੜ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ। {{gap}}ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਦਿਨ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਫੱਟੜ ਪਏ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਮੈਨੂੰ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਹੋਰ ਫੱਟੜ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਹਸ- ਪਤਾਲ ਵਿਚ ਪੁਚਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਕੁਝ ਤਾਂ ਚੰਗੇ ਦੁਆ ਦਾਰੂ ਕਰ ਕੇ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਵਾ ਬਦਲੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੇਰੇ ਜੁੱਸੇ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਜਾਨ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਉੱਠਣ ਬੈਠਣ ਜੋਗਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰੰਤੂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੇਰੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਏਸੇ ਮੌਕੇ ਦੀ ਤਾੜ ਵਿਚ ਸੀ, ਜਿਉਂ ਹੀ ਮੈਂ ਤੁਰਨ ਫਿਰਨ ਲੱਗਾ, ਮੈਨੂੰ ਮਿਆਦੀ ਬੁਖ਼ਾਰ ਨੇ ਆ ਦਬਾਇਆ – ਬੁਖ਼ਾਰ ਕੀ ਸੀ, ਬਸ ਇਕ ਲਮਕਦੀ ਮੌਤ ਸੀ - ਮਹੀਨਿਆਂ ਬੱਧੀ ਮੈਂ ਮੰਜੇ ਨਾਲ ਲੱਗਾ ਰਿਹਾ। ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਦਿਨੋਂ ਦਿਨ ਮੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਗਈ। ਏਥੋਂ ਤੋੜੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਬਚਣ ਦੀ ਆਸ ਉਮੈਦ ਬਾਕੀ ਨਾ ਰਹੀ, ਪਰ ਰੱਬ ਦੇ ਰੰਗ ਨਿਆਰੇ ਨੇ ! ਮੇਰੀ ਬੀਮਾਰੀ ਨੂੰ ਅਚਨਚੇਤ ਹੀ ਮੋੜਾ ਪੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਮੇਰਾ ਰੰਗ ਫਿਰ ਆਇਆ । ਇਕ ਅੰਧ ਮਹੀਨੇ ਮਗਰੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਸਰੇ ਹੋ ਪਿਆ ਅਤੇ ਤਦੋਂ </poem>}}<noinclude>{{rh| |-2- | }}</noinclude> rk908hmg6dtvawfk61q4j4im8r55u8k 221642 221641 2026-06-17T06:49:42Z Harchand Bhinder 2624 221642 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Block center|<poem>ਪਰੰਤੂ ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਵਿਚ ਸਿਵਾਇ ਦੁਖ ਅਤੇ ਦਰਦ ਦੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਵੰਦ ਦੀ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਲਟਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਾਂ ਅਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਇਕ ਦਿਨ ਇਕ ਗੋਲੀ ਮੇਰੇ ਖੱਬੇ ਮੋਢੇ ਵਿਚ ਵੀ ਆ ਲੱਗੀ। ਗੋਲੀ ਕੀ ਲੱਗੀ ਮੇਰੇ ਮੋਢੇ ਦੀ ਹੱਡੀ ਹੱਡੀ ਚੂਰ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਕੇ ਉਥੇ ਹੀ ਢੇਰੀ ਹੋ ਗਿਆ । ਜੇ ਉਸ ਦਿਨ ਮੇਰਾ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਅਰ- ਦਲੀ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਹੀਲ ਕੇ ਮੈਂਨੂੰ ਅਧਮੋਏ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਥੱਕੇ ਹਾਰੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉਤੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮੇਰੇ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਨਾ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਤਾਂ ਕਸਾਈ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਦੀ ਕਰੜੀ ਕੈਦ ਵਿਚ ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੋੜੀ ਕਦੋਂ ਦਾ ਹੀ ਸੁੱਕ ਸੜ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ। {{gap}}ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਦਿਨ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਫੱਟੜ ਪਏ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਮੈਨੂੰ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਹੋਰ ਫੱਟੜ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਹਸ- ਪਤਾਲ ਵਿਚ ਪੁਚਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਕੁਝ ਤਾਂ ਚੰਗੇ ਦੁਆ ਦਾਰੂ ਕਰ ਕੇ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਵਾ ਬਦਲੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੇਰੇ ਜੁੱਸੇ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਜਾਨ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਉੱਠਣ ਬੈਠਣ ਜੋਗਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰੰਤੂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੇਰੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਏਸੇ ਮੌਕੇ ਦੀ ਤਾੜ ਵਿਚ ਸੀ, ਜਿਉਂ ਹੀ ਮੈਂ ਤੁਰਨ ਫਿਰਨ ਲੱਗਾ, ਮੈਨੂੰ ਮਿਆਦੀ ਬੁਖ਼ਾਰ ਨੇ ਆ ਦਬਾਇਆ – ਬੁਖ਼ਾਰ ਕੀ ਸੀ, ਬਸ ਇਕ ਲਮਕਦੀ ਮੌਤ ਸੀ - ਮਹੀਨਿਆਂ ਬੱਧੀ ਮੈਂ ਮੰਜੇ ਨਾਲ ਲੱਗਾ ਰਿਹਾ। ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਦਿਨੋਂ ਦਿਨ ਮੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਗਈ। ਏਥੋਂ ਤੋੜੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਬਚਣ ਦੀ ਆਸ ਉਮੈਦ ਬਾਕੀ ਨਾ ਰਹੀ, ਪਰ ਰੱਬ ਦੇ ਰੰਗ ਨਿਆਰੇ ਨੇ ! ਮੇਰੀ ਬੀਮਾਰੀ ਨੂੰ ਅਚਨਚੇਤ ਹੀ ਮੋੜਾ ਪੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਮੇਰਾ ਰੰਗ ਫਿਰ ਆਇਆ । ਇਕ ਅੰਧ ਮਹੀਨੇ ਮਗਰੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਸਰੇ ਹੋ ਪਿਆ ਅਤੇ ਤਦੋਂ </poem>}}<noinclude>{{rh| |-੨- | }}</noinclude> 68wh2phzrpmrsmslhhdm7nb5zhu0kfy 221643 221642 2026-06-17T06:50:08Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 221643 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Block center|<poem>ਪਰੰਤੂ ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਵਿਚ ਸਿਵਾਇ ਦੁਖ ਅਤੇ ਦਰਦ ਦੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਵੰਦ ਦੀ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਲਟਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਾਂ ਅਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਇਕ ਦਿਨ ਇਕ ਗੋਲੀ ਮੇਰੇ ਖੱਬੇ ਮੋਢੇ ਵਿਚ ਵੀ ਆ ਲੱਗੀ। ਗੋਲੀ ਕੀ ਲੱਗੀ ਮੇਰੇ ਮੋਢੇ ਦੀ ਹੱਡੀ ਹੱਡੀ ਚੂਰ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਕੇ ਉਥੇ ਹੀ ਢੇਰੀ ਹੋ ਗਿਆ । ਜੇ ਉਸ ਦਿਨ ਮੇਰਾ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਅਰ- ਦਲੀ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਹੀਲ ਕੇ ਮੈਂਨੂੰ ਅਧਮੋਏ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਥੱਕੇ ਹਾਰੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉਤੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮੇਰੇ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਨਾ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਤਾਂ ਕਸਾਈ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਦੀ ਕਰੜੀ ਕੈਦ ਵਿਚ ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੋੜੀ ਕਦੋਂ ਦਾ ਹੀ ਸੁੱਕ ਸੜ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ। {{gap}}ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਦਿਨ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਫੱਟੜ ਪਏ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਮੈਨੂੰ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਹੋਰ ਫੱਟੜ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਹਸ- ਪਤਾਲ ਵਿਚ ਪੁਚਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਕੁਝ ਤਾਂ ਚੰਗੇ ਦੁਆ ਦਾਰੂ ਕਰ ਕੇ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਵਾ ਬਦਲੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੇਰੇ ਜੁੱਸੇ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਜਾਨ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਉੱਠਣ ਬੈਠਣ ਜੋਗਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰੰਤੂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੇਰੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਏਸੇ ਮੌਕੇ ਦੀ ਤਾੜ ਵਿਚ ਸੀ, ਜਿਉਂ ਹੀ ਮੈਂ ਤੁਰਨ ਫਿਰਨ ਲੱਗਾ, ਮੈਨੂੰ ਮਿਆਦੀ ਬੁਖ਼ਾਰ ਨੇ ਆ ਦਬਾਇਆ – ਬੁਖ਼ਾਰ ਕੀ ਸੀ, ਬਸ ਇਕ ਲਮਕਦੀ ਮੌਤ ਸੀ - ਮਹੀਨਿਆਂ ਬੱਧੀ ਮੈਂ ਮੰਜੇ ਨਾਲ ਲੱਗਾ ਰਿਹਾ। ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਦਿਨੋਂ ਦਿਨ ਮੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਗਈ। ਏਥੋਂ ਤੋੜੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਬਚਣ ਦੀ ਆਸ ਉਮੈਦ ਬਾਕੀ ਨਾ ਰਹੀ, ਪਰ ਰੱਬ ਦੇ ਰੰਗ ਨਿਆਰੇ ਨੇ ! ਮੇਰੀ ਬੀਮਾਰੀ ਨੂੰ ਅਚਨਚੇਤ ਹੀ ਮੋੜਾ ਪੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਮੇਰਾ ਰੰਗ ਫਿਰ ਆਇਆ । ਇਕ ਅੰਧ ਮਹੀਨੇ ਮਗਰੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਸਰੇ ਹੋ ਪਿਆ ਅਤੇ ਤਦੋਂ </poem>}}<noinclude>{{rh| |-੨- | }}</noinclude> 6xg9l0rdz8qipjdl2mwdbu04kwfl9gz 250 73087 221645 2026-06-17T06:52:19Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 221645 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਨੂੰ ਨੌਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਲੈ ਕੇ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। {{gap}}ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਸਾਕ ਸ਼ਰੀਕ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤਯਾਬੀ ਲਈ ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਪੜੋਸ ਜਾਣੋ ਤਾਂ ਅਸਮਰਥ ਹੀ ਸਾਂ, ਏਸ ਲਈ ਮੈਂ ਲੰਡਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਕ ਦਰਮਿਆਨੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਰਹਿਣ ਬਹਿਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਲਿਆ । ਮਹੀਨਾ ਕੁ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਥੇ ਜ਼ਰੂਰ ਰਿਹਾ ਪਰ ਹੋਟਲ ਦਾ ਖ਼ਰਚ ਕੁਝ ਇਤਨਾ ਸੀ ਜੋ ਮੇਰੀ ਥੋੜੀ ਜਿੰਨੀ ਆਮਦਨੀ ਉਹਦੇ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਸਸਤੀ ਜਿਹੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੀ ਢੂੰਡ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। {{gap}}ਨਵੇਂ ਮਕਾਨ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਅਜੇ ਦੋ ਕੁ ਦਿਨ ਹੀ ਹੋਏ ਸਨ ਜੋ ਇਕ ਦਿਨ ਇਕ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਇਕ ਦੁਕਾਨ ਉਤੇ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰਾ ਇਕ ਪੁਰਾਣਾ ਮੇਲੀ ਸਟੈਮਫ਼ੋਰਡ ਮਿਲ ਪਿਆ - ਸਟੈਮਫ਼ੋਰਡ ਅਤੇ ਮੈਂ ਭਾਵੇਂ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਇਕੱਠਿਆਂ ਹੀ ਪੜੇ ਸਾਂ ਪਰ ਉਦੋਂ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਮਿੜਾਚਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਹਦਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਚਨਚੇਤ ਮਿਲ ਜਾਣਾ ਬੜੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ । ਉਹਨੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖ ਕੇ ਬੜੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ । ਖ਼ਬਰ ਸਾਰ ਪੁੱਛ ਪਛਾਣ ਮਗਰੋਂ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰਾਂ ਦੀ ਰੋਟੀ ਇਕੱਠਿਆਂ ਹੀ ਖਾਣ ਲਈ ਰਜ਼ਾਮੰਦ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅਸੀ ਦੋਵੇਂ ਟਾਂਗੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਹੋਟਲ ਵਲ ਨੂੰ ਤੁਰ ਆਏ । {{gap}}“ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਬੀਮਾਰ ਰਹੇ ਹੋ ?'' ਮਿੱਤਰ ਵਾਟਸਨ, “ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਅਤਿ ਦੇ ਹੀ ਮਾਂਦੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹੋ। {{gap}}ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿੰਨੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਹੱਡ- ਬੀਤੀ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਖਤਮ ਹੋਈਆਂ<noinclude>{{rh| |-3- | }}</noinclude> nd0mutczncah0102upl0r77lgwid1tu 221646 221645 2026-06-17T06:52:37Z Harchand Bhinder 2624 221646 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Block center|<poem>ਨੂੰ ਨੌਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਲੈ ਕੇ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। {{gap}}ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਸਾਕ ਸ਼ਰੀਕ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤਯਾਬੀ ਲਈ ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਪੜੋਸ ਜਾਣੋ ਤਾਂ ਅਸਮਰਥ ਹੀ ਸਾਂ, ਏਸ ਲਈ ਮੈਂ ਲੰਡਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਕ ਦਰਮਿਆਨੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਰਹਿਣ ਬਹਿਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਲਿਆ । ਮਹੀਨਾ ਕੁ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਥੇ ਜ਼ਰੂਰ ਰਿਹਾ ਪਰ ਹੋਟਲ ਦਾ ਖ਼ਰਚ ਕੁਝ ਇਤਨਾ ਸੀ ਜੋ ਮੇਰੀ ਥੋੜੀ ਜਿੰਨੀ ਆਮਦਨੀ ਉਹਦੇ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਸਸਤੀ ਜਿਹੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੀ ਢੂੰਡ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। {{gap}}ਨਵੇਂ ਮਕਾਨ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਅਜੇ ਦੋ ਕੁ ਦਿਨ ਹੀ ਹੋਏ ਸਨ ਜੋ ਇਕ ਦਿਨ ਇਕ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਇਕ ਦੁਕਾਨ ਉਤੇ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰਾ ਇਕ ਪੁਰਾਣਾ ਮੇਲੀ ਸਟੈਮਫ਼ੋਰਡ ਮਿਲ ਪਿਆ - ਸਟੈਮਫ਼ੋਰਡ ਅਤੇ ਮੈਂ ਭਾਵੇਂ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਇਕੱਠਿਆਂ ਹੀ ਪੜੇ ਸਾਂ ਪਰ ਉਦੋਂ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਮਿੜਾਚਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਹਦਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਚਨਚੇਤ ਮਿਲ ਜਾਣਾ ਬੜੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ । ਉਹਨੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖ ਕੇ ਬੜੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ । ਖ਼ਬਰ ਸਾਰ ਪੁੱਛ ਪਛਾਣ ਮਗਰੋਂ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰਾਂ ਦੀ ਰੋਟੀ ਇਕੱਠਿਆਂ ਹੀ ਖਾਣ ਲਈ ਰਜ਼ਾਮੰਦ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅਸੀ ਦੋਵੇਂ ਟਾਂਗੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਹੋਟਲ ਵਲ ਨੂੰ ਤੁਰ ਆਏ । {{gap}}“ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਬੀਮਾਰ ਰਹੇ ਹੋ ?'' ਮਿੱਤਰ ਵਾਟਸਨ, “ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਅਤਿ ਦੇ ਹੀ ਮਾਂਦੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹੋ। {{gap}}ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿੰਨੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਹੱਡ- ਬੀਤੀ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਖਤਮ ਹੋਈਆਂ </poem>}}<noinclude>{{rh| |-3- | }}</noinclude> betk44ui0nemvhzrd78ncksy40e7x2c 221647 221646 2026-06-17T06:54:58Z Harchand Bhinder 2624 221647 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Block center|<poem>ਨੂੰ ਨੌਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਲੈ ਕੇ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। {{gap}}ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਸਾਕ ਸ਼ਰੀਕ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤਯਾਬੀ ਲਈ ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਪੜੋਸ ਜਾਣੋ ਤਾਂ ਅਸਮਰਥ ਹੀ ਸਾਂ, ਏਸ ਲਈ ਮੈਂ ਲੰਡਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਕ ਦਰਮਿਆਨੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਰਹਿਣ ਬਹਿਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਲਿਆ । ਮਹੀਨਾ ਕੁ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਥੇ ਜ਼ਰੂਰ ਰਿਹਾ ਪਰ ਹੋਟਲ ਦਾ ਖ਼ਰਚ ਕੁਝ ਇਤਨਾ ਸੀ ਜੋ ਮੇਰੀ ਥੋੜੀ ਜਿੰਨੀ ਆਮਦਨੀ ਉਹਦੇ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਸਸਤੀ ਜਿਹੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੀ ਢੂੰਡ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। {{gap}}ਨਵੇਂ ਮਕਾਨ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਅਜੇ ਦੋ ਕੁ ਦਿਨ ਹੀ ਹੋਏ ਸਨ ਜੋ ਇਕ ਦਿਨ ਇਕ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਇਕ ਦੁਕਾਨ ਉਤੇ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰਾ ਇਕ ਪੁਰਾਣਾ ਮੇਲੀ ਸਟੈਮਫ਼ੋਰਡ ਮਿਲ ਪਿਆ - ਸਟੈਮਫ਼ੋਰਡ ਅਤੇ ਮੈਂ ਭਾਵੇਂ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਇਕੱਠਿਆਂ ਹੀ ਪੜੇ ਸਾਂ ਪਰ ਉਦੋਂ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਮਿੜਾਚਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਹਦਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਚਨਚੇਤ ਮਿਲ ਜਾਣਾ ਬੜੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ । ਉਹਨੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖ ਕੇ ਬੜੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ । ਖ਼ਬਰ ਸਾਰ ਪੁੱਛ ਪਛਾਣ ਮਗਰੋਂ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰਾਂ ਦੀ ਰੋਟੀ ਇਕੱਠਿਆਂ ਹੀ ਖਾਣ ਲਈ ਰਜ਼ਾਮੰਦ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅਸੀ ਦੋਵੇਂ ਟਾਂਗੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਹੋਟਲ ਵਲ ਨੂੰ ਤੁਰ ਆਏ । {{gap}}“ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਬੀਮਾਰ ਰਹੇ ਹੋ ?'' ਮਿੱਤਰ ਵਾਟਸਨ, “ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਅਤਿ ਦੇ ਹੀ ਮਾਂਦੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹੋ।'' {{gap}}ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿੰਨੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਹੱਡ- ਬੀਤੀ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਖਤਮ ਹੋਈਆਂ </poem>}}<noinclude>{{rh| |-3- | }}</noinclude> flul09o9x4gr5hc5t7m3vhiwzdepuie 221648 221647 2026-06-17T06:56:05Z Harchand Bhinder 2624 221648 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Block center|<poem>ਨੂੰ ਨੌਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਲੈ ਕੇ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। {{gap}}ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਸਾਕ ਸ਼ਰੀਕ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤਯਾਬੀ ਲਈ ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਪੜੋਸ ਜਾਣੋ ਤਾਂ ਅਸਮਰਥ ਹੀ ਸਾਂ, ਏਸ ਲਈ ਮੈਂ ਲੰਡਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਕ ਦਰਮਿਆਨੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਰਹਿਣ ਬਹਿਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਲਿਆ । ਮਹੀਨਾ ਕੁ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਥੇ ਜ਼ਰੂਰ ਰਿਹਾ ਪਰ ਹੋਟਲ ਦਾ ਖ਼ਰਚ ਕੁਝ ਇਤਨਾ ਸੀ ਜੋ ਮੇਰੀ ਥੋੜੀ ਜਿੰਨੀ ਆਮਦਨੀ ਉਹਦੇ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਸਸਤੀ ਜਿਹੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੀ ਢੂੰਡ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। {{gap}}ਨਵੇਂ ਮਕਾਨ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਅਜੇ ਦੋ ਕੁ ਦਿਨ ਹੀ ਹੋਏ ਸਨ ਜੋ ਇਕ ਦਿਨ ਇਕ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਇਕ ਦੁਕਾਨ ਉਤੇ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰਾ ਇਕ ਪੁਰਾਣਾ ਮੇਲੀ ਸਟੈਮਫ਼ੋਰਡ ਮਿਲ ਪਿਆ - ਸਟੈਮਫ਼ੋਰਡ ਅਤੇ ਮੈਂ ਭਾਵੇਂ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਇਕੱਠਿਆਂ ਹੀ ਪੜੇ ਸਾਂ ਪਰ ਉਦੋਂ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਮਿੜਾਚਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਹਦਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਚਨਚੇਤ ਮਿਲ ਜਾਣਾ ਬੜੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ । ਉਹਨੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖ ਕੇ ਬੜੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ । ਖ਼ਬਰ ਸਾਰ ਪੁੱਛ ਪਛਾਣ ਮਗਰੋਂ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰਾਂ ਦੀ ਰੋਟੀ ਇਕੱਠਿਆਂ ਹੀ ਖਾਣ ਲਈ ਰਜ਼ਾਮੰਦ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅਸੀ ਦੋਵੇਂ ਟਾਂਗੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਹੋਟਲ ਵਲ ਨੂੰ ਤੁਰ ਆਏ । {{gap}}“ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਬੀਮਾਰ ਰਹੇ ਹੋ ?'' ਮਿੱਤਰ ਵਾਟਸਨ, “ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਅਤਿ ਦੇ ਹੀ ਮਾਂਦੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹੋ।'' {{gap}}ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿੰਨੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਹੱਡ- ਬੀਤੀ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਖਤਮ ਹੋਈਆਂ </poem>}}<noinclude>{{rh| |-3- | }}</noinclude> hnyslm1qauisstpnblzs5ahfrwt6liv 221650 221648 2026-06-17T06:57:59Z Harchand Bhinder 2624 221650 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Block center|<poem>ਨੂੰ ਨੌਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਲੈ ਕੇ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। {{gap}}ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਸਾਕ ਸ਼ਰੀਕ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤਯਾਬੀ ਲਈ ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਪੜੋਸ ਜਾਣੋ ਤਾਂ ਅਸਮਰਥ ਹੀ ਸਾਂ, ਏਸ ਲਈ ਮੈਂ ਲੰਡਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਕ ਦਰਮਿਆਨੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਰਹਿਣ ਬਹਿਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਲਿਆ । ਮਹੀਨਾ ਕੁ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਥੇ ਜ਼ਰੂਰ ਰਿਹਾ ਪਰ ਹੋਟਲ ਦਾ ਖ਼ਰਚ ਕੁਝ ਇਤਨਾ ਸੀ ਜੋ ਮੇਰੀ ਥੋੜੀ ਜਿੰਨੀ ਆਮਦਨੀ ਉਹਦੇ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਸਸਤੀ ਜਿਹੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੀ ਢੂੰਡ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। {{gap}}ਨਵੇਂ ਮਕਾਨ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਅਜੇ ਦੋ ਕੁ ਦਿਨ ਹੀ ਹੋਏ ਸਨ ਜੋ ਇਕ ਦਿਨ ਇਕ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਇਕ ਦੁਕਾਨ ਉਤੇ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰਾ ਇਕ ਪੁਰਾਣਾ ਮੇਲੀ ਸਟੈਮਫ਼ੋਰਡ ਮਿਲ ਪਿਆ - ਸਟੈਮਫ਼ੋਰਡ ਅਤੇ ਮੈਂ ਭਾਵੇਂ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਇਕੱਠਿਆਂ ਹੀ ਪੜੇ ਸਾਂ ਪਰ ਉਦੋਂ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਮਿੜਾਚਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਹਦਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਚਨਚੇਤ ਮਿਲ ਜਾਣਾ ਬੜੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ । ਉਹਨੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖ ਕੇ ਬੜੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ । ਖ਼ਬਰ ਸਾਰ ਪੁੱਛ ਪਛਾਣ ਮਗਰੋਂ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰਾਂ ਦੀ ਰੋਟੀ ਇਕੱਠਿਆਂ ਹੀ ਖਾਣ ਲਈ ਰਜ਼ਾਮੰਦ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅਸੀ ਦੋਵੇਂ ਟਾਂਗੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਹੋਟਲ ਵਲ ਨੂੰ ਤੁਰ ਆਏ । {{gap}}“ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਬੀਮਾਰ ਰਹੇ ਹੋ ?'' ''ਮਿੱਤਰ ਵਾਟਸਨ'', “ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਅਤਿ ਦੇ ਹੀ ਮਾਂਦੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹੋ।'' {{gap}}ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿੰਨੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਹੱਡ- ਬੀਤੀ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਖਤਮ ਹੋਈਆਂ </poem>}}<noinclude>{{rh| |-3- | }}</noinclude> hmie4zroz2b7no1mct702p5icluff1m 250 73088 221651 2026-06-17T07:00:55Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 221651 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Block center|<poem>ਸਾਡਾ ਟਾਂਗਾ ਵੀ ਹੋਟਲ ਤੇ ਅੱਪੜ ਗਿਆ । {{gap}}“ਓ ਹੋ, ਉਹਨੇ ਦਿਲੀ ਹਮਦਰਦੀ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕੀਤੀ, “ਫੇਰ ਤੁਸੀਂ ਅਜ ਕੱਲ੍ਹ ਕੀ ਕਰ ਰਹੋ ਹੋ ?'' {{gap}}ਅਜ ਕੱਲ੍ਹ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਮਕਾਨ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, 'ਪਰ ਕਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਕਿ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਮਕਾਨ ਕਿਸੇ ਵਾਜਬੀ ਕਰਾਏ ਤੇ ਮਿਲ ਵੀ ਸਕੇਗਾ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।” {{gap}}“ਤਾਂ ਕੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਜ ਕੱਲ ਮਕਾਨਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਉਚੇਚਾ ਹੀ ਲੋੜ ਪੈ ਗਈ ਹੈ। ਇਹੋ ਗਲ ਮੇਰੇ ਇਕ ਹੋਰ ਮਿੱਤਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅਜੇ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਕਹੀ ਸੀ।” {{gap}}“ਕਿਹੜੇ ਮਿੱਤਰ ਨੇ ??? ਉਹ ਹਸਪਤਾਲ ਦੀ ਕੈਮੀਕਲ ਲੈਬਾਰੇਟਰੀ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਕਿ ਜੇ ਉਹਨੂੰ ਇਕ ਭਲਾਮਾਣਸ ਸਾਥੀ-ਕਰਾਏਦਾਰ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹਨੇ ਇਕ ਬੜਾ ਹੀ ਮੁੰਦਰ ਮਕਾਨ ਢੂੰਡ ਰਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।” {{gap}}“ਵਾਹ ਵਾ, ਫੇਰ ਮੈਂ ਬੜੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਭਿਆਲੀ ਪਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ। {{gap}}ਸਟੇਮਫ਼ੋਰਡ ਨੇ ਮੇਰੀ ਉਪਰੋਕਤ ਗਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰੋਟੀ ਨਾਲੋਂ ਗਰਾਹੀ ਭੰਨਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਅਜੀਬ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਡਿੱਠਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, “ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਰਲਕ ਹੋਮਜ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ? ਮੇਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਹੈ ਤੁਸੀਂ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਵਧ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕੋਗੇ ।” {{gap}}“ਕਿਉਂ! ਕਿਹੜੀ ਗਲ ਵਜੋਂ ?” {{gap}}“ਗੱਲ ਤਾਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਰਤਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਤੇ ਦਾ ਆਦਮੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ </poem>}}<noinclude>{{rh| |-8- | }}</noinclude> f39vee6dorohoagn0298vlc282oh00l 250 73089 221653 2026-06-17T07:05:36Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 221653 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Block center|<poem>{{gap}}ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦੇ ਪੁਰਜੇ ਰਾਜਸੀ ਜਾਗਰਤਾ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਜਿੰਨਾ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਉਤਨੀ ਹੀ ਰਾਜਸੀ ਜਾਗਰਤਾ ਵਧਦੀ ਗਈ। ਗੇਂਦ ਨੂੰ ਸਟ ਲਾਇਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਪਰ ਨੂੰ ਉਛਲਦਾ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਸਕਾਰ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਜਿੰਨੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਕੇ ਜੇਹਲਾਂ ਵਿਚ ਭੇਜਦੀ ਰਹੀ, ਨੌ ਜੁਆਨਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀਆਂ ਦੇ 'ਤਖਤਿਆਂ ਉਤੇ ਖਲਿਹਾਰਨ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਉੱਨਾ ਹੀ ਬਹੁਤਾ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਨੌ-ਜਵਾਨ ਕਈ ਗੁਣਾਂ ਵਧ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ। {{gap}}ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਮੁਕ ਗਈ ੧੯੧੯ ਤੱਕ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਲੋਂ ਹਿੰਦ ਦੀਆਂ ਰਾਜਸੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਕਰੜੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਤੇ ਲੰਮੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਸ੍ਵਤੰਤ੍ਤਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਦਾ ਵਾਸਤੇ ਨਹੀਂ ਦਬਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ । ੧੯੧੯ ਵਿਚ ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ ਦਾ ਖੂਨੀ ਕਾਂਡ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿਸਦਾ ਪੂਰਾ ਹਾਲ ਏਸੇ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਅਗਲੇ ਕਾਂਡਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹੋਗੇ| ਉਸ ਹੱਤਿਆ ਕਾਂਡ ਨੇ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਲੰਬੂ ਲਾ ਦਿਤਾ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਤੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਨਸਲ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਇਕ ਤੂਫ਼ਾਨ ਉਠ ਪਿਆ । ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਬ੍ਰਤਾਨੀਆਂ ਦੌਰੇ ਵਾਸਤੇ ਹਿੰਦ ਆਇਆ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਨ ਲਹਿਰ ਚਲੀ। ਹੜਤਾਲਾਂ ਹੋਈਆਂ ਕਾਲੀਆਂ ਝੰਡੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਹ- ਜ਼ਾਦੇ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਚੋਰਾਚਾਰੀ ਵਿਚ ਗੋਲੀ</poem>}}<noinclude></noinclude> 7rp38rwskqxvt4oww5alvaoagtyibpl 250 73090 221657 2026-06-17T07:18:57Z Harchand Bhinder 2624 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਪਰਉਪਕਾਰ ਦਾ ਫਲ ੧੩ ਗਰੀਬ ਗੁੰਗਾ ਮੁੰਡਾ ਨਜਰ ਆਯਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਥੱਕ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਇਕਪੈਰ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸੱਟ ਵੀ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ । ਇਹ ਵੇਖਕੇ ਉਸ ਸਰਦਾਰਨੀ ਨੂੰ ਦਯਾ ਆਈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਉਸ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਸਬਾਬ ਦੇ ਗੱਡੇ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 221657 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਪਰਉਪਕਾਰ ਦਾ ਫਲ ੧੩ ਗਰੀਬ ਗੁੰਗਾ ਮੁੰਡਾ ਨਜਰ ਆਯਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਥੱਕ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਇਕਪੈਰ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸੱਟ ਵੀ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ । ਇਹ ਵੇਖਕੇ ਉਸ ਸਰਦਾਰਨੀ ਨੂੰ ਦਯਾ ਆਈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਉਸ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਸਬਾਬ ਦੇ ਗੱਡੇ ਤੇ ਬਿਠਾ ਲਿਆ॥ ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦ ਚਾਰ ਪੰਜ ਕੋਹ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਓਥੇ ਹੀ ਉਸ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਕੁਝ ਕੰਮ ਧੰਦੇ ਵੇਖਣ ਲਈ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਉਤਰ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਸਰਦਾਰਨੀ ਨੂੰ ਧੰਨਵਾਦ ਦੇਕੇ ਚਲਿਆ ਗਿਆ ॥ ਲਗਪਗ ਵੀਹ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਅਜੇਹਾ ਹੋਯਾ ਕਿ ਉਸ ਰਾਹ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਪਲਟਨ ਦਾ ਅਫ਼ਸਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।ਉਸਨੁੰ ਇਕ ਬੁੱਢੀ ਤੀਮੀ ਜੋ ਸੋਟੀ ਟੇਕ ੨ ਕੇ ਪਈ ਲੰਘਦੀ ਸੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। ਇਹ ਵੇਖਕੇ ਉਸ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਗੱਡੀ ਖੜੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਬੁੱਢੀ ਤੀਮੀਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਬਿਠਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਚਲਿਆ, ਤੇ ਜਿਸ ਜਗਾਉਸ ਬੁੱਢੀ ਤੀਮੀਂ ਨੇ ਉਤਰਨਾ ਸੀ ਓਥੋਂ ਤਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬਾਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ! ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਉਸ ਤੀਮੀਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ “ਅਜ ਕੋਈ ਵੀਹਕੁ ਵਰ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹੋਣਗੇ<noinclude></noinclude> jdtjzw0hmag0rnt68924oi34x2jjrt7