ਵਿਕੀਸਰੋਤ pawikisource https://pa.wikisource.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਲੇਖਕ ਲੇਖਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਪੋਰਟਲ ਪੋਰਟਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਲਿਖਤ ਲਿਖਤ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਆਡੀਓਬੁਕ ਆਡੀਓਬੁਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਅਨੁਵਾਦ ਅਨੁਵਾਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਪੰਨਾ ਪੰਨਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਇੰਡੈਕਸ ਇੰਡੈਕਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk 252 6097 234343 193778 2026-09-10T12:52:52Z Kuldeepburjbhalaike 1640 234343 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q110567916 |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=ਮੈਸਰਜ਼ ਅਤਰ ਚੰਦ ਕਪੂਰ ਐਂਡ ਸੰਜ਼ |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=7 |Progress=C |Transclusion=held |Validation_date= |Pages=<pagelist 1to4=- 5='ਛੋਟਾ ਕਵਰ' 6=- 7='ਕਵਰ' 8='ਕੋਲੋਫੋਨ' 9='ਸਮਰਪਣ' 10=- 11='ਤਤਕਰਾ' 12=- 13to16='ਮੁੱਖ-ਬੰਧ' 17=1 293to296=- /> |Volumes= |Remarks={{ਪੰਨਾ:ਖੁਲ੍ਹੇ ਲੇਖ.pdf/11}} |Width= |Header={{rh||( {{{pagenum}}} )|}} |Footer= |tmplver= }} d9ryu9w8yk4h8pxohw1jatbvwy54v3k 252 31239 234406 219426 2026-09-11T07:50:06Z Kuldeepburjbhalaike 1640 234406 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title=[[ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਕਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] |Language=pa |Volume= |Author=[[ਲੇਖਕ:ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year=1895 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1to4="-" 5="ਤਸਵੀਰ" 6to22="-" 33="1" 23to32="ਤਤਕਰਾ" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header={{rh||( {{{pagenum}}} )}} |Header_even= |Header_odd= |Footer= |Footer_even= |Footer_odd= |tmplver= }} hnm3ro6p8bfzkdkk06cer6wcgzanrv1 252 32948 234339 137693 2026-09-10T12:43:31Z Kuldeepburjbhalaike 1640 234339 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q141408559 |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=5 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1to4="-" 5="ਕਵਰ" 6="ਕੋਲੋਫੋਨ" 7="1" 185to188="-" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} 7pt98xyw3e6qg4ncrr3q3c28g2i997j 250 32960 234380 84504 2026-09-10T15:34:45Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 234380 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{center|<poem>{{xxx-larger|'''“ਸ਼ਰਫ਼” ਜੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ'''}} ਅਤੇ {{xxx-larger|'''ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਪੜਤਾਲ'''}} ਵਲੋ:-ਸੀ ਮਾਨ ਡਾ: ਮੋਹਣ ਸਿੰਘ ਐਮ. ਏ., ਪੀ. ਐਚ. ਡੀ. ਡੀ. ਲਿੱਟ, ਓਰੀਐਂਟਲ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ।</poem>}} {{gap}} ‘ਸ਼ਰਫ ਤਖ਼ਲਸ ਹੈ, ਆਪ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਫ਼ੀਰੋਜ਼ ਦੀਨ ਹੈ । ਅਜ ਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਆਪ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕੋ ਹੀ ਸ਼ਰਫ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਸ਼ੇਖ਼ ਜਾਂ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ਰਫ਼ । ਬੁ ਅਲੀ ਕਲੰਦਰ ਪਾਨੀਪਤੀ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ਰਫ਼ ਸੀ । ਪਰ ਮੇਰੇ ਕਿਆਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਉਨਾਂ ਕਾਹਨੂੰ ਕੀਤੀ ਹੋਣੀ ਹੈ ! ਸ਼ੇਖ਼ ਸ਼ਫ਼ਰ ਜੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੋਏ ਹਨ । ਸ਼ਰਫ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਖ਼ਾਨ ਵੀਰ ਖ਼ਾਨ ਜੀ ਹੈ । ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਸਾਯਾ ਆਪ ਦੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਆਪ ਦੇ ਲੜਕਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਉਠ ਗਿਆ । ਆਪ ਦੀ ਉਮਰ ਹੁਣ ੩੬ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਹੈ । ਏਸ ਹਿਸਾਬ ਆਪ ਦਾ ਜਨਮ ੧੮੯੮ ਈ: ਦੇ ਲਗ ਭਗ ਹੋਇਆ । ਆਪ ਦਾ ਰੰਗ ਸਾਂਵਲਾ, ਕੱਦ ਦਰਮਿਆਨਾ ਹੈ । ਆਪ ਦੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਜਿਹਾ ਕੁ ਤਸਵੀਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ ਕਮੀਜ਼ ਸਲਵਾਰ ਆਮ ਲਹੌਰੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਹੈ । ਆਪ ਦਾ ਜਨਮ ਖਾਸ ਲਹੌਰ, ਨਾਨਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ । ਆਪ ਦੀ ਆਯੂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਛੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਰਸ ਲੈਂਦਿਆਂ ਲੰਘੇ । ਫੇਰ ਆਪ ਲਹੌਰ ਆਏ ਨੇ ਕੇਵਲ ਦੂਸਰੀ ਜਮਾਤ ਤਕ ਹੀ ਮਦਰੱਸਾ ਪੜ੍ਹਿਆ । ਅੱਜ ਕੋਲ ਆਪ ਨੇ ਕੇਵਲ ਸਾਹਿੱਤ-ਸੇਵਾ {{nop}}<noinclude>{{right|੧}}</noinclude> hy53i4b4dmj3lm15nv3w7h2tyhqdct0 234398 234380 2026-09-11T05:54:25Z Harchand Bhinder 2624 234398 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{center|<poem>{{xxx-larger|'''“ਸ਼ਰਫ਼” ਜੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ'''}} ਅਤੇ {{xxx-larger|'''ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਪੜਤਾਲ'''}} ਵਲੋ:-ਸੀ ਮਾਨ ਡਾ: ਮੋਹਣ ਸਿੰਘ ਐਮ. ਏ., ਪੀ. ਐਚ. ਡੀ. ਡੀ. ਲਿੱਟ, ਓਰੀਐਂਟਲ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ।</poem>}} {{gap}} ‘ਸ਼ਰਫ ਤਖ਼ਲਸ ਹੈ, ਆਪ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਫ਼ੀਰੋਜ਼ ਦੀਨ ਹੈ । ਅਜ ਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਆਪ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕੋ ਹੀ ਸ਼ਰਫ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਸ਼ੇਖ਼ ਜਾਂ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ਰਫ਼ । ਬੁ ਅਲੀ ਕਲੰਦਰ ਪਾਨੀਪਤੀ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ਰਫ਼ ਸੀ । ਪਰ ਮੇਰੇ ਕਿਆਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਉਨਾਂ ਕਾਹਨੂੰ ਕੀਤੀ ਹੋਣੀ ਹੈ ! ਸ਼ੇਖ਼ ਸ਼ਫ਼ਰ ਜੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੋਏ ਹਨ । ਸ਼ਰਫ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਖ਼ਾਨ ਵੀਰ ਖ਼ਾਨ ਜੀ ਹੈ । ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਸਾਯਾ ਆਪ ਦੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਆਪ ਦੇ ਲੜਕਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਉਠ ਗਿਆ । ਆਪ ਦੀ ਉਮਰ ਹੁਣ ੩੬ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਹੈ । ਏਸ ਹਿਸਾਬ ਆਪ ਦਾ ਜਨਮ ੧੮੯੮ ਈ: ਦੇ ਲਗ ਭਗ ਹੋਇਆ । ਆਪ ਦਾ ਰੰਗ ਸਾਂਵਲਾ, ਕੱਦ ਦਰਮਿਆਨਾ ਹੈ । ਆਪ ਦੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਜਿਹਾ ਕੁ ਤਸਵੀਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ ਕਮੀਜ਼ ਸਲਵਾਰ ਆਮ ਲਹੌਰੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਹੈ । ਆਪ ਦਾ ਜਨਮ ਖਾਸ ਲਹੌਰ, ਨਾਨਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ । ਆਪ ਦੀ ਆਯੂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਛੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਰਸ ਲੈਂਦਿਆਂ ਲੰਘੇ । ਫੇਰ ਆਪ ਲਹੌਰ ਆਏ ਨੇ ਕੇਵਲ ਦੂਸਰੀ ਜਮਾਤ ਤਕ ਹੀ ਮਦਰੱਸਾ ਪੜ੍ਹਿਆ । ਅੱਜ ਕੋਲ ਆਪ ਨੇ ਕੇਵਲ ਸਾਹਿੱਤ-ਸੇਵਾ {{nop}}<noinclude>{{right|੧.}}</noinclude> phbzmnvjouor29nk9s6kj5u0ryoyono 250 32961 234407 84505 2026-09-11T07:54:13Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 234407 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਤਾਂ ਹੀ ਭਾਰ ਚੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਕਾ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਹਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ । ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਆ ਜਾਏ ਉਸ ਉਤੇ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ।</br> {{center|{{x-larger|ਰਚਨਾਵਾਂ}}}} ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਨੂੰ ੧੯੧੧ ਜਾਂ ੧੯੧੨ ਸੰਨ ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਨਜ਼ਮ ਲਿਖੀ । ਏਸ ਪੁਸਤਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਦੀਆ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਨਜ਼ਮੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਛਪ ਚੁਕੀਆਂ ਹਨ:-</br> ਗੁਰਮੁਖੀ:-</br> {{center|<poem>ਦੱਖਾਂ ਦੇ ਕੀਰਨੇ ਲਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਲੀਆਂ ਹੀਰ ਸਿਆਲ (ਨਾਟਕ, ਗਦਯ ਪਦਯ ਸਮਿੱਲਤ)</poem>}} {| {{ts|wa|ma}} | width=11%overfloat right|ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਸ਼ਹੀਦ<br>ਦੈਵੀ ਗੁਣ ਦਾਤਾਰ<br>ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਫਲ<br>ਨੂਰੀ ਦਰਸ਼ਨ | width=80% rowspan=4| {{brace2|5|r}}ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸੰਬੰਧੀ |} ਉਰਦੂ:-</br> ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਲੀਆਂ ਇਸ਼ਕ ਦੀਆਂ ਛਮਕਾਂ ਦਿਲ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਟੀਸਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਹੁਲਾਰੇ (ਗੀਤ) ਸੀਹਰਫੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਰਿਸ਼ਮਾਂ ਲਾਡਲਾ ਪੁੱਤਰ {{nop}}<noinclude></noinclude> t92ldoh1uy4hze7fcvio50ohofocf32 234409 234407 2026-09-11T07:55:47Z Harchand Bhinder 2624 234409 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਤਾਂ ਹੀ ਭਾਰ ਚੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਕਾ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਹਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ । ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਆ ਜਾਏ ਉਸ ਉਤੇ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ।</br> {{center|{{x-larger|ਰਚਨਾਵਾਂ}}}} ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਨੂੰ ੧੯੧੧ ਜਾਂ ੧੯੧੨ ਸੰਨ ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਨਜ਼ਮ ਲਿਖੀ । ਏਸ ਪੁਸਤਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਦੀਆ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਨਜ਼ਮੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਛਪ ਚੁਕੀਆਂ ਹਨ:-</br> ਗੁਰਮੁਖੀ:-</br> {{center|<poem>ਦੱਖਾਂ ਦੇ ਕੀਰਨੇ ਲਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਲੀਆਂ ਹੀਰ ਸਿਆਲ (ਨਾਟਕ, ਗਦਯ ਪਦਯ ਸਮਿੱਲਤ)</poem>}} {| {{ts|wa|ma}} | width=11%|ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਸ਼ਹੀਦ<br>ਦੈਵੀ ਗੁਣ ਦਾਤਾਰ<br>ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਫਲ<br>ਨੂਰੀ ਦਰਸ਼ਨ | width=80% rowspan=4| {{brace2|5|r}}ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸੰਬੰਧੀ |} ਉਰਦੂ:-</br> ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਲੀਆਂ ਇਸ਼ਕ ਦੀਆਂ ਛਮਕਾਂ ਦਿਲ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਟੀਸਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਹੁਲਾਰੇ (ਗੀਤ) ਸੀਹਰਫੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਰਿਸ਼ਮਾਂ ਲਾਡਲਾ ਪੁੱਤਰ {{nop}}<noinclude></noinclude> gphox2goukt1a4tmxev6j3kgpef6nd9 234410 234409 2026-09-11T07:56:35Z Harchand Bhinder 2624 234410 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਤਾਂ ਹੀ ਭਾਰ ਚੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਕਾ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਹਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ । ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਆ ਜਾਏ ਉਸ ਉਤੇ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ।</br> {{center|{{x-larger|ਰਚਨਾਵਾਂ}}}} ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਨੂੰ ੧੯੧੧ ਜਾਂ ੧੯੧੨ ਸੰਨ ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਨਜ਼ਮ ਲਿਖੀ । ਏਸ ਪੁਸਤਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਦੀਆ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਨਜ਼ਮੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਛਪ ਚੁਕੀਆਂ ਹਨ:-</br> ਗੁਰਮੁਖੀ:-</br> {{center|<poem>ਦੱਖਾਂ ਦੇ ਕੀਰਨੇ ਲਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਲੀਆਂ ਹੀਰ ਸਿਆਲ (ਨਾਟਕ, ਗਦਯ ਪਦਯ ਸਮਿੱਲਤ)</poem>}} {| {{ts|wa|ma}} | width=20%|ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਸ਼ਹੀਦ<br>ਦੈਵੀ ਗੁਣ ਦਾਤਾਰ<br>ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਫਲ<br>ਨੂਰੀ ਦਰਸ਼ਨ | width=80% rowspan=4| {{brace2|5|r}}ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸੰਬੰਧੀ |} ਉਰਦੂ:-</br> ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਲੀਆਂ ਇਸ਼ਕ ਦੀਆਂ ਛਮਕਾਂ ਦਿਲ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਟੀਸਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਹੁਲਾਰੇ (ਗੀਤ) ਸੀਹਰਫੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਰਿਸ਼ਮਾਂ ਲਾਡਲਾ ਪੁੱਤਰ {{nop}}<noinclude></noinclude> 7ek98mo2tfp2dfpty23kssbhfyxdnw5 234411 234410 2026-09-11T07:58:00Z Harchand Bhinder 2624 234411 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਤਾਂ ਹੀ ਭਾਰ ਚੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਕਾ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਹਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ । ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਆ ਜਾਏ ਉਸ ਉਤੇ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ।</br> {{center|{{x-larger|ਰਚਨਾਵਾਂ}}}} ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਨੂੰ ੧੯੧੧ ਜਾਂ ੧੯੧੨ ਸੰਨ ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਨਜ਼ਮ ਲਿਖੀ । ਏਸ ਪੁਸਤਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਦੀਆ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਨਜ਼ਮੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਛਪ ਚੁਕੀਆਂ ਹਨ:-</br> ਗੁਰਮੁਖੀ:-</br> {{center|<poem>ਦੱਖਾਂ ਦੇ ਕੀਰਨੇ ਲਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਲੀਆਂ {{gap}}ਹੀਰ ਸਿਆਲ (ਨਾਟਕ, ਗਦਯ ਪਦਯ ਸਮਿੱਲਤ)</poem>}} {| {{ts|wa|ma}} | width=20%right|ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਸ਼ਹੀਦ<br>ਦੈਵੀ ਗੁਣ ਦਾਤਾਰ<br>ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਫਲ<br>ਨੂਰੀ ਦਰਸ਼ਨ | width=80% rowspan=4| {{brace2|5|r}}ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸੰਬੰਧੀ |} ਉਰਦੂ:-</br> ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਲੀਆਂ ਇਸ਼ਕ ਦੀਆਂ ਛਮਕਾਂ ਦਿਲ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਟੀਸਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਹੁਲਾਰੇ (ਗੀਤ) ਸੀਹਰਫੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਰਿਸ਼ਮਾਂ ਲਾਡਲਾ ਪੁੱਤਰ {{nop}}<noinclude></noinclude> pmfyhgwk93mm600y1fuv479qahtotal 234412 234411 2026-09-11T08:04:45Z Harchand Bhinder 2624 234412 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਤਾਂ ਹੀ ਭਾਰ ਚੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਕਾ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਹਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ । ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਆ ਜਾਏ ਉਸ ਉਤੇ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ।</br> {{center|{{x-larger|ਰਚਨਾਵਾਂ}}}} ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਨੂੰ ੧੯੧੧ ਜਾਂ ੧੯੧੨ ਸੰਨ ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਨਜ਼ਮ ਲਿਖੀ । ਏਸ ਪੁਸਤਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਦੀਆ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਨਜ਼ਮੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਛਪ ਚੁਕੀਆਂ ਹਨ:-</br> ਗੁਰਮੁਖੀ:-</br> ਦੱਖਾਂ ਦੇ ਕੀਰਨੇ </br> ਲਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ </br> ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਲੀਆਂ </br> ਹੀਰ ਸਿਆਲ (ਨਾਟਕ, ਗਦਯ ਪਦਯ ਸਮਿੱਲਤ)</br> {| {{ts|wa|ma}} | width=20%right|ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਸ਼ਹੀਦ<br>ਦੈਵੀ ਗੁਣ ਦਾਤਾਰ<br>ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਫਲ<br>ਨੂਰੀ ਦਰਸ਼ਨ | width=80% rowspan=4| {{brace2|5|r}}ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸੰਬੰਧੀ |} ਉਰਦੂ:-</br> ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਲੀਆਂ </br> ਇਸ਼ਕ ਦੀਆਂ ਛਮਕਾਂ</br> ਦਿਲ ਦੇ ਟੁਕੜੇ </br> ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਟੀਸਾਂ </br> ਪ੍ਰੇਮ ਹੁਲਾਰੇ (ਗੀਤ)</br> ਸੀਹਰਫੀ ਮਜ਼ਦੂਰ </br> ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਰਿਸ਼ਮਾਂ </br> ਲਾਡਲਾ ਪੁੱਤਰ</br> {{nop}}<noinclude></noinclude> dauco739otwakv6xac2e25cw4lhbmnm 234413 234412 2026-09-11T08:07:44Z Harchand Bhinder 2624 234413 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਤਾਂ ਹੀ ਭਾਰ ਚੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਕਾ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਹਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ । ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਆ ਜਾਏ ਉਸ ਉਤੇ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ।</br> {{center|{{x-larger|ਰਚਨਾਵਾਂ}}}} ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਨੂੰ ੧੯੧੧ ਜਾਂ ੧੯੧੨ ਸੰਨ ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਨਜ਼ਮ ਲਿਖੀ । ਏਸ ਪੁਸਤਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਦੀਆ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਨਜ਼ਮੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਛਪ ਚੁਕੀਆਂ ਹਨ:-</br> ਗੁਰਮੁਖੀ:-</br> ਦੱਖਾਂ ਦੇ ਕੀਰਨੇ </br> ਲਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ </br> ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਲੀਆਂ </br> ਹੀਰ ਸਿਆਲ (ਨਾਟਕ, ਗਦਯ ਪਦਯ ਸਮਿੱਲਤ)</br> {| {{ts|wa|ma}} | width=20%right|ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਸ਼ਹੀਦ<br>ਦੈਵੀ ਗੁਣ ਦਾਤਾਰ<br>ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਫਲ<br>ਨੂਰੀ ਦਰਸ਼ਨ | width=80% rowspan=4| {{brace2|5|r}}ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸੰਬੰਧੀ |} ਉਰਦੂ:-</br> ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਲੀਆਂ </br> ਇਸ਼ਕ ਦੀਆਂ ਛਮਕਾਂ</br> ਦਿਲ ਦੇ ਟੁਕੜੇ </br> ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਟੀਸਾਂ </br> ਪ੍ਰੇਮ ਹੁਲਾਰੇ (ਗੀਤ)</br> ਸੀਹਰਫੀ ਮਜ਼ਦੂਰ </br> ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਰਿਸ਼ਮਾਂ </br> ਲਾਡਲਾ ਪੁੱਤਰ</br> {{nop}}<noinclude>{{left|੨.}}</noinclude> 3kcui8zaprz3idtdcxkiufoolivao4e 234414 234413 2026-09-11T08:09:56Z Harchand Bhinder 2624 234414 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਤਾਂ ਹੀ ਭਾਰ ਚੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਕਾ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਹਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ । ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਆ ਜਾਏ ਉਸ ਉਤੇ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ।</br> {{center|{{xx-larger|'''ਰਚਨਾਵਾਂ'''}}}} ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਨੂੰ ੧੯੧੧ ਜਾਂ ੧੯੧੨ ਸੰਨ ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਨਜ਼ਮ ਲਿਖੀ । ਏਸ ਪੁਸਤਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਦੀਆ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਨਜ਼ਮੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਛਪ ਚੁਕੀਆਂ ਹਨ:-</br> ਗੁਰਮੁਖੀ:-</br> ਦੱਖਾਂ ਦੇ ਕੀਰਨੇ </br> ਲਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ </br> ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਲੀਆਂ </br> ਹੀਰ ਸਿਆਲ (ਨਾਟਕ, ਗਦਯ ਪਦਯ ਸਮਿੱਲਤ)</br> {| {{ts|wa|ma}} | width=20%right|ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਸ਼ਹੀਦ<br>ਦੈਵੀ ਗੁਣ ਦਾਤਾਰ<br>ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਫਲ<br>ਨੂਰੀ ਦਰਸ਼ਨ | width=80% rowspan=4| {{brace2|5|r}}ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸੰਬੰਧੀ |} ਉਰਦੂ:-</br> ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਲੀਆਂ </br> ਇਸ਼ਕ ਦੀਆਂ ਛਮਕਾਂ</br> ਦਿਲ ਦੇ ਟੁਕੜੇ </br> ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਟੀਸਾਂ </br> ਪ੍ਰੇਮ ਹੁਲਾਰੇ (ਗੀਤ)</br> ਸੀਹਰਫੀ ਮਜ਼ਦੂਰ </br> ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਰਿਸ਼ਮਾਂ </br> ਲਾਡਲਾ ਪੁੱਤਰ</br> {{nop}}<noinclude>{{left|੨.}}</noinclude> aysfjd67qluoirw3qbezjeegh3zajnt 250 32962 234381 84506 2026-09-10T15:42:16Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 234381 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}"ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਲੀਆਂ’’ ਬੁਧੀਮਾਨੀ ਦੇ ਕੋਰਸ ਵਿਚ ਹੈ । ਏਸੇ ਉੱਤੇ ਆਪ ਨੂੰ ੭੫੦) ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ ਸੀ ਟੈਕਸਟ ਬੁਕ ਕਮੇਟੀ ਪੰਜਾਬ ਲਾਹੌਰ ਵਲੋਂਂ । ਆਪ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਫੁਟਕਲ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰ ਮੌਜੀ, ਹੰਸ, ਰਣਜੀਤ ਨਗਾਰਾ, ਫਲਵਾੜੀ ਆਦਿ ਰਿਸਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਮਿਲਣਗੀਆਂ, ਉਹ ਜਿਹੜੀਆਂ ਅਜੇ ਕਿਤਾਬੀ ਅਕਾਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਗਈਆਂ । ਆਪ ਦੀ ਰਚਨਾਂ ‘ਸ਼ਰਫ-ਨਿਸ਼ਾਨੀਂ ਵੀ , ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਆਪ ਦੀ ਆਯੂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪੇਮ, ਮਨ-ਤੰਗ ਆਦਿ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਹੇਠ ਸ਼ਸ਼ੋਭਤ ਹਨ ।</br> {{center|{{xx-larger|ਏਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ਯ}}}} {{gap}}ਜਿਹਾ ਕੁ ਪਾਠਕ , ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਏਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ਯ ਦਸਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੀ ਉਸਤਤੀ ਹੈ । ਉਸਤਤੀ ਵੀ ਉਹ ਜਿਹੜੀ ਇਤਿਹਾਸ-ਸਮਿੱਲਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਤੱਕੜੀ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ ਤੁਲਦੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਨਿਸਬਤ ਅਤੇ ਉਪਯੋਗਤਾ ਦਾ ਗੁਣ ਉਪਸਥਿਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਹੜੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਅਨੂਯਾਯੀਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ਲਾਘਾ ਦਾ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵਸਲ ਕਰ ਸਕੇ । ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਉਸਤਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਆਪ ਕੱਲੇ ਹੀ ਨਿੱਤਰੇ ਹਨ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਪੰਜਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦਿਆਂ ' ਭੱਟਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੱਜਣ ਵੀ ਸੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਿਆਂ ਕਵੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਵੀ ਦਾ ਹੋਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ । ਭਾਈ ਮਰਦਾਨੇ ਜੀ ਦੀ ਕੋਈ ਗਰ ਉਸਤਤੀ ਸਾਡੇ ਤੀਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੀ । {{nop}}<noinclude></noinclude> 2oedrvsbod5xh8xvwt279ln4u3atksw 234382 234381 2026-09-10T15:43:51Z Harchand Bhinder 2624 234382 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}"ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਲੀਆਂ’’ ਬੁਧੀਮਾਨੀ ਦੇ ਕੋਰਸ ਵਿਚ ਹੈ । ਏਸੇ ਉੱਤੇ ਆਪ ਨੂੰ ੭੫੦) ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ ਸੀ ਟੈਕਸਟ ਬੁਕ ਕਮੇਟੀ ਪੰਜਾਬ ਲਾਹੌਰ ਵਲੋਂਂ । ਆਪ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਫੁਟਕਲ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰ ਮੌਜੀ, ਹੰਸ, ਰਣਜੀਤ ਨਗਾਰਾ, ਫਲਵਾੜੀ ਆਦਿ ਰਿਸਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਮਿਲਣਗੀਆਂ, ਉਹ ਜਿਹੜੀਆਂ ਅਜੇ ਕਿਤਾਬੀ ਅਕਾਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਗਈਆਂ । ਆਪ ਦੀ ਰਚਨਾਂ ‘ਸ਼ਰਫ-ਨਿਸ਼ਾਨੀਂ ਵੀ , ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਆਪ ਦੀ ਆਯੂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪੇਮ, ਮਨ-ਤੰਗ ਆਦਿ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਹੇਠ ਸ਼ਸ਼ੋਭਤ ਹਨ ।</br> {{center|{{xx-larger|ਏਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ਯ}}}} {{gap}}ਜਿਹਾ ਕੁ ਪਾਠਕ , ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਏਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ਯ ਦਸਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੀ ਉਸਤਤੀ ਹੈ । ਉਸਤਤੀ ਵੀ ਉਹ ਜਿਹੜੀ ਇਤਿਹਾਸ-ਸਮਿੱਲਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਤੱਕੜੀ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ ਤੁਲਦੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਨਿਸਬਤ ਅਤੇ ਉਪਯੋਗਤਾ ਦਾ ਗੁਣ ਉਪਸਥਿਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਹੜੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਅਨੂਯਾਯੀਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ਲਾਘਾ ਦਾ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵਸਲ ਕਰ ਸਕੇ । ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਉਸਤਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਆਪ ਕੱਲੇ ਹੀ ਨਿੱਤਰੇ ਹਨ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਪੰਜਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦਿਆਂ ' ਭੱਟਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੱਜਣ ਵੀ ਸੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਿਆਂ ਕਵੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਵੀ ਦਾ ਹੋਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ । ਭਾਈ ਮਰਦਾਨੇ ਜੀ ਦੀ ਕੋਈ ਗਰ ਉਸਤਤੀ ਸਾਡੇ ਤੀਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੀ । {{nop}}<noinclude>{{right|੩}}</noinclude> tpcwqhn0feu404pjz33btmcargphjvi 234399 234382 2026-09-11T05:55:41Z Harchand Bhinder 2624 234399 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}"ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਲੀਆਂ’’ ਬੁਧੀਮਾਨੀ ਦੇ ਕੋਰਸ ਵਿਚ ਹੈ । ਏਸੇ ਉੱਤੇ ਆਪ ਨੂੰ ੭੫੦) ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ ਸੀ ਟੈਕਸਟ ਬੁਕ ਕਮੇਟੀ ਪੰਜਾਬ ਲਾਹੌਰ ਵਲੋਂਂ । ਆਪ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਫੁਟਕਲ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰ ਮੌਜੀ, ਹੰਸ, ਰਣਜੀਤ ਨਗਾਰਾ, ਫਲਵਾੜੀ ਆਦਿ ਰਿਸਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਮਿਲਣਗੀਆਂ, ਉਹ ਜਿਹੜੀਆਂ ਅਜੇ ਕਿਤਾਬੀ ਅਕਾਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਗਈਆਂ । ਆਪ ਦੀ ਰਚਨਾਂ ‘ਸ਼ਰਫ-ਨਿਸ਼ਾਨੀਂ ਵੀ , ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਆਪ ਦੀ ਆਯੂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪੇਮ, ਮਨ-ਤੰਗ ਆਦਿ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਹੇਠ ਸ਼ਸ਼ੋਭਤ ਹਨ ।</br> {{center|{{xx-larger|ਏਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ਯ}}}} {{gap}}ਜਿਹਾ ਕੁ ਪਾਠਕ , ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਏਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ਯ ਦਸਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੀ ਉਸਤਤੀ ਹੈ । ਉਸਤਤੀ ਵੀ ਉਹ ਜਿਹੜੀ ਇਤਿਹਾਸ-ਸਮਿੱਲਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਤੱਕੜੀ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ ਤੁਲਦੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਨਿਸਬਤ ਅਤੇ ਉਪਯੋਗਤਾ ਦਾ ਗੁਣ ਉਪਸਥਿਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਹੜੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਅਨੂਯਾਯੀਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ਲਾਘਾ ਦਾ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵਸਲ ਕਰ ਸਕੇ । ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਉਸਤਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਆਪ ਕੱਲੇ ਹੀ ਨਿੱਤਰੇ ਹਨ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਪੰਜਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦਿਆਂ ' ਭੱਟਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੱਜਣ ਵੀ ਸੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਿਆਂ ਕਵੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਵੀ ਦਾ ਹੋਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ । ਭਾਈ ਮਰਦਾਨੇ ਜੀ ਦੀ ਕੋਈ ਗਰ ਉਸਤਤੀ ਸਾਡੇ ਤੀਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੀ । {{nop}}<noinclude>{{right|੩.}}</noinclude> k7ujnjc9xaoiqy24f3t47otyshtqdi6 250 32963 234385 84507 2026-09-10T15:51:06Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 234385 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''ਗੁਰ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਦੀਦਾਰੇ'''}}}} {{gap}}ਸ਼ਰਫ਼ ਜੀ ਸੱਚੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਨ । ਆਪ ਨੇ ਹਣ ਤੀਕ ਕਈ ਨਜ਼ਮਾਂ ਇਸਲਾਮੀ ਰੰਗ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਪੈਗੰਬਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਸਬੰਧੀ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਕਿਧਰੇ ਭੁਲ ਕੇ ਵੀ ਅਜਾਈ ਪਕਸ਼ਪਾਤ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦਿਤਾ | ਜਿਸ ਦਾ ਪਰਿਣਾਮ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜਦ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦੀਆਂ ਝਾਕੀਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੁਰ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਦੇ ਮਾਣ ਸਨ, ਆਪ ਨੇ ਵੇਖੀਆਂ ਤਾਂ ਸਹਿਜ ਸਭਾ ਦਾ ਦਿਲ ਇਨਾਂ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੀ ਵਾਰਤਾ, ਸਹਿਨਸੀਲਤਾ ਅਤੇ ਉਦਾਰਤਾ ਤੇ ਆਦਰਸ਼ਤਾ ਦੀ ਦਾਦ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਨੂੰ ਗੁਰ-ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਉਪਮਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਹਰਕਤ ਦਿੱਤੀ ।</br> {{gap}}ਚੁਮਾਲਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਵਿਚ ‘ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਤੇ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਜ਼’ ਦੇ ਵਿਸ਼ਯ ਉਤੇ ਇਕ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖ ਕੇ ਪੜ੍ਹੀ, ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੇ ਸੁਣੀ ਅਤੇ ਦਿਲ ਖੋਲ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਸ਼ਾ ਕੀਤੀ । ਸਿੱਖ ਜਨਤਾ ਲਈ ਇਕ ਨਵਾਂ ਕਾਵਯ-ਰਸ ਫੁੱਲ ਖਿੜਿਆ । ਆਪ ਦੀ ਇਸ ਸਿੱਖੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਮ ਦੇ ਕਈ ਮਿਸਰੇ ਅਜੇ ਤੀਕ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਖੇਡਦੇ ਚਲੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਦ ਫਿਰ ਕੀ ਸੀ, ਕਵੀ ਤੇ ਸ੍ਰੋਤਾ ਗਣ, ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰ ਸਿੱਖੀ ਸ਼ਾਨ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਨਸ਼ਾ ਚੜਾਈ ਰਖਿਆ ਕਿ ਸ਼ਰਫ ਜੀ ਦੀ ਕਲਮ ਦੇ ਘੋੜੇ ਨੇ ਨਵੀਂ ਤੋਂ ਨਵੀਂ ਫ਼ਤਹ ਪਾਣੀ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਆਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਕਾਵਯ-ਫਲਵਾੜੀ ਦੇ ਭੰਵਰੇ ਬਣ ਕੇ ਨਵੇਂ ਤੋਂ ਨਵਾਂ ਰਸ ਚੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਉਸ ਨਿੱਕੇ ਜਹੇ ਅੰਕੁਰ ਦਾ ਏਡਾ ਵਿਸਮਾਦ-ਉਪਜਾਊ ਆਕਾਰ ਹੈ । {{nop}}<noinclude></noinclude> hral4z214ltiwqzdn1hz8037jqzst8t 234387 234385 2026-09-10T15:52:16Z Harchand Bhinder 2624 234387 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''ਗੁਰ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਦੀਦਾਰੇ'''}}}} {{gap}}ਸ਼ਰਫ਼ ਜੀ ਸੱਚੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਨ । ਆਪ ਨੇ ਹਣ ਤੀਕ ਕਈ ਨਜ਼ਮਾਂ ਇਸਲਾਮੀ ਰੰਗ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਪੈਗੰਬਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਸਬੰਧੀ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਕਿਧਰੇ ਭੁਲ ਕੇ ਵੀ ਅਜਾਈ ਪਕਸ਼ਪਾਤ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦਿਤਾ | ਜਿਸ ਦਾ ਪਰਿਣਾਮ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜਦ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦੀਆਂ ਝਾਕੀਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੁਰ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਦੇ ਮਾਣ ਸਨ, ਆਪ ਨੇ ਵੇਖੀਆਂ ਤਾਂ ਸਹਿਜ ਸਭਾ ਦਾ ਦਿਲ ਇਨਾਂ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੀ ਵਾਰਤਾ, ਸਹਿਨਸੀਲਤਾ ਅਤੇ ਉਦਾਰਤਾ ਤੇ ਆਦਰਸ਼ਤਾ ਦੀ ਦਾਦ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਨੂੰ ਗੁਰ-ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਉਪਮਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਹਰਕਤ ਦਿੱਤੀ ।</br> {{gap}}ਚੁਮਾਲਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਵਿਚ ‘ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਤੇ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਜ਼’ ਦੇ ਵਿਸ਼ਯ ਉਤੇ ਇਕ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖ ਕੇ ਪੜ੍ਹੀ, ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੇ ਸੁਣੀ ਅਤੇ ਦਿਲ ਖੋਲ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਸ਼ਾ ਕੀਤੀ । ਸਿੱਖ ਜਨਤਾ ਲਈ ਇਕ ਨਵਾਂ ਕਾਵਯ-ਰਸ ਫੁੱਲ ਖਿੜਿਆ । ਆਪ ਦੀ ਇਸ ਸਿੱਖੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਮ ਦੇ ਕਈ ਮਿਸਰੇ ਅਜੇ ਤੀਕ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਖੇਡਦੇ ਚਲੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਦ ਫਿਰ ਕੀ ਸੀ, ਕਵੀ ਤੇ ਸ੍ਰੋਤਾ ਗਣ, ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰ ਸਿੱਖੀ ਸ਼ਾਨ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਨਸ਼ਾ ਚੜਾਈ ਰਖਿਆ ਕਿ ਸ਼ਰਫ ਜੀ ਦੀ ਕਲਮ ਦੇ ਘੋੜੇ ਨੇ ਨਵੀਂ ਤੋਂ ਨਵੀਂ ਫ਼ਤਹ ਪਾਣੀ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਆਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਕਾਵਯ-ਫਲਵਾੜੀ ਦੇ ਭੰਵਰੇ ਬਣ ਕੇ ਨਵੇਂ ਤੋਂ ਨਵਾਂ ਰਸ ਚੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਉਸ ਨਿੱਕੇ ਜਹੇ ਅੰਕੁਰ ਦਾ ਏਡਾ ਵਿਸਮਾਦ-ਉਪਜਾਊ ਆਕਾਰ ਹੈ । {{nop}}<noinclude>{{left|੪}}</noinclude> swmkmrxjqchqq6o61sqhoy5wxtqbttt 234400 234387 2026-09-11T05:56:18Z Harchand Bhinder 2624 234400 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''ਗੁਰ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਦੀਦਾਰੇ'''}}}} {{gap}}ਸ਼ਰਫ਼ ਜੀ ਸੱਚੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਨ । ਆਪ ਨੇ ਹਣ ਤੀਕ ਕਈ ਨਜ਼ਮਾਂ ਇਸਲਾਮੀ ਰੰਗ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਪੈਗੰਬਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਸਬੰਧੀ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਕਿਧਰੇ ਭੁਲ ਕੇ ਵੀ ਅਜਾਈ ਪਕਸ਼ਪਾਤ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦਿਤਾ | ਜਿਸ ਦਾ ਪਰਿਣਾਮ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜਦ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦੀਆਂ ਝਾਕੀਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੁਰ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਦੇ ਮਾਣ ਸਨ, ਆਪ ਨੇ ਵੇਖੀਆਂ ਤਾਂ ਸਹਿਜ ਸਭਾ ਦਾ ਦਿਲ ਇਨਾਂ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੀ ਵਾਰਤਾ, ਸਹਿਨਸੀਲਤਾ ਅਤੇ ਉਦਾਰਤਾ ਤੇ ਆਦਰਸ਼ਤਾ ਦੀ ਦਾਦ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਨੂੰ ਗੁਰ-ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਉਪਮਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਹਰਕਤ ਦਿੱਤੀ ।</br> {{gap}}ਚੁਮਾਲਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਵਿਚ ‘ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਤੇ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਜ਼’ ਦੇ ਵਿਸ਼ਯ ਉਤੇ ਇਕ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖ ਕੇ ਪੜ੍ਹੀ, ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੇ ਸੁਣੀ ਅਤੇ ਦਿਲ ਖੋਲ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਸ਼ਾ ਕੀਤੀ । ਸਿੱਖ ਜਨਤਾ ਲਈ ਇਕ ਨਵਾਂ ਕਾਵਯ-ਰਸ ਫੁੱਲ ਖਿੜਿਆ । ਆਪ ਦੀ ਇਸ ਸਿੱਖੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਮ ਦੇ ਕਈ ਮਿਸਰੇ ਅਜੇ ਤੀਕ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਖੇਡਦੇ ਚਲੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਦ ਫਿਰ ਕੀ ਸੀ, ਕਵੀ ਤੇ ਸ੍ਰੋਤਾ ਗਣ, ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰ ਸਿੱਖੀ ਸ਼ਾਨ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਨਸ਼ਾ ਚੜਾਈ ਰਖਿਆ ਕਿ ਸ਼ਰਫ ਜੀ ਦੀ ਕਲਮ ਦੇ ਘੋੜੇ ਨੇ ਨਵੀਂ ਤੋਂ ਨਵੀਂ ਫ਼ਤਹ ਪਾਣੀ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਆਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਕਾਵਯ-ਫਲਵਾੜੀ ਦੇ ਭੰਵਰੇ ਬਣ ਕੇ ਨਵੇਂ ਤੋਂ ਨਵਾਂ ਰਸ ਚੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਉਸ ਨਿੱਕੇ ਜਹੇ ਅੰਕੁਰ ਦਾ ਏਡਾ ਵਿਸਮਾਦ-ਉਪਜਾਊ ਆਕਾਰ ਹੈ । {{nop}}<noinclude>{{left|੪.}}</noinclude> 2av0yj79zbkzub0hwyog71dw2kz4cxt 250 32964 234388 84508 2026-09-10T16:02:28Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 234388 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈ'''}}}} {{gap}}ਇਹ ਗੁਲਦਸਤਾ ਆਪ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ੧੪, ੧੫ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖੀ-ਪ੍ਰੇਮ ਹਿਲੋਰਿਆਂ ਦਾ ਚੋਣਵਾਂ ਚਿੱਤ੍ਰ ਹੈ । ਜਿਹਾ ਕੁ ਸ਼ਹਿਰਦਯ ਪਾਠਕ ਆਪ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਰਚਨਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈ ਕਈ ਅੰਗ ਰਖਦੀ ਹੈ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਇਕ ਉਮਰ ਦੀ ਕਮਾਈ, ਇਕ ਲਿਵਲੀਨਤਾ ਦਾ ਵਿਕਸਿਤ ਜਲਵਾ ਅਤੇ ਇਕ ਠੁਮਰੀ ਦਾ ਅਨਤੁੱਟ ਉਤਾਰ ਚੜਾਓ । ਖਿਆਲਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਜਲੀਆਂ ਚਮਕਦੀਆਂ, ਮੋਂਹਦੀਆਂ ਤੇ ਕੋਂਹਦੀਆਂ ਤਾਂ ਪਲ ਵਿਚ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ਹੂਰ ਪਿਛੇ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਸਮਾ, ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਚਾਤ, ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਟਕਰਾ, ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਸੈਲ ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਭਾਰ-ਸਹਿਣ ਹੈ ਉਹ ਉਹੀ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਜਿਗਰ ਤਪਾ ਕੇ ਉਦਗਾਰ ਰੂਪੀ ਸੋਨਾ ਸਾਫ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ । ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਕੱਲ ਦੇ ਸਾਵਣੀ-ਡੰਡ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਦੋ ਮਿੰਟ ਵਿਚ ਉਪਜਾਈ ਟੈਂ ਟੈਂ ਸੁਣ ਕੇ ਅਕਸਰ ਇਕਬਾਲ ਜੀ ਦੀ ਝਾੜ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਹੁਤਾ ਚਹਿਕਦੀ ਬੁਲਬਲ ਨੂੰ ਪਾਈ ਸੀ ਆਪਣੇ ਏਸ ਸ਼ੇਅਰ ਦੁਆਰਾ:-</br> {{center|<poem>ਨਾਲਾ ਹੋ ਬੁਲਬਲੇ ਸ਼ੋਰੀਦਾ ਤੇਰਾ ਖ਼ਾਮ ਅਭੀ । ਅਪਨੇ ਸੀਨੇ ਮੇਂ ਇਸੇ ਔਰ ਜ਼ਰਾ ਥਾਮ ਅਭੀ ।</poem>}} {{gap}}ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਪਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਰਫ ਜੀ ਚੋਖਾ ਚਿਰ ਸਿਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਵਾਧਯਾਯ ਤੋਂ ਲਾਂਭੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੇ ਸੀਨੇ ਅੰਦਰ ਚੰਗਾ ਚਿਰ ਸ਼ਰਧਾ ਦੀ ਭੱਠੀ ਵਿਚ ਤਾਅ ਕੇ ਪੱਕਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ । ਕੋਈ ਖ਼ਾਮੀ ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ । ਤਾਹੀਓਂ ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਤੀਕ ਪੁਚਾ ਦੇਣ ਵਿਚ ਇਤਨੇ ਸਫਲ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਮਾਨੋ ਤੱਤ ਕੱਢ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿਤਾ ਹੈ । ਇਹ ਹੀ {{nop}}<noinclude>{{right|੫ }}</noinclude> gs3yc26r6kpv40aqrtqt5a66yx0yeu9 234401 234388 2026-09-11T05:57:10Z Harchand Bhinder 2624 234401 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈ'''}}}} {{gap}}ਇਹ ਗੁਲਦਸਤਾ ਆਪ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ੧੪, ੧੫ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖੀ-ਪ੍ਰੇਮ ਹਿਲੋਰਿਆਂ ਦਾ ਚੋਣਵਾਂ ਚਿੱਤ੍ਰ ਹੈ । ਜਿਹਾ ਕੁ ਸ਼ਹਿਰਦਯ ਪਾਠਕ ਆਪ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਰਚਨਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈ ਕਈ ਅੰਗ ਰਖਦੀ ਹੈ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਇਕ ਉਮਰ ਦੀ ਕਮਾਈ, ਇਕ ਲਿਵਲੀਨਤਾ ਦਾ ਵਿਕਸਿਤ ਜਲਵਾ ਅਤੇ ਇਕ ਠੁਮਰੀ ਦਾ ਅਨਤੁੱਟ ਉਤਾਰ ਚੜਾਓ । ਖਿਆਲਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਜਲੀਆਂ ਚਮਕਦੀਆਂ, ਮੋਂਹਦੀਆਂ ਤੇ ਕੋਂਹਦੀਆਂ ਤਾਂ ਪਲ ਵਿਚ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ਹੂਰ ਪਿਛੇ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਸਮਾ, ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵਿਚਾਤ, ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਟਕਰਾ, ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਸੈਲ ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਭਾਰ-ਸਹਿਣ ਹੈ ਉਹ ਉਹੀ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਜਿਗਰ ਤਪਾ ਕੇ ਉਦਗਾਰ ਰੂਪੀ ਸੋਨਾ ਸਾਫ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ । ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਕੱਲ ਦੇ ਸਾਵਣੀ-ਡੰਡ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਦੋ ਮਿੰਟ ਵਿਚ ਉਪਜਾਈ ਟੈਂ ਟੈਂ ਸੁਣ ਕੇ ਅਕਸਰ ਇਕਬਾਲ ਜੀ ਦੀ ਝਾੜ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਹੁਤਾ ਚਹਿਕਦੀ ਬੁਲਬਲ ਨੂੰ ਪਾਈ ਸੀ ਆਪਣੇ ਏਸ ਸ਼ੇਅਰ ਦੁਆਰਾ:-</br> {{center|<poem>ਨਾਲਾ ਹੋ ਬੁਲਬਲੇ ਸ਼ੋਰੀਦਾ ਤੇਰਾ ਖ਼ਾਮ ਅਭੀ । ਅਪਨੇ ਸੀਨੇ ਮੇਂ ਇਸੇ ਔਰ ਜ਼ਰਾ ਥਾਮ ਅਭੀ ।</poem>}} {{gap}}ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਪਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਰਫ ਜੀ ਚੋਖਾ ਚਿਰ ਸਿਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਵਾਧਯਾਯ ਤੋਂ ਲਾਂਭੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੇ ਸੀਨੇ ਅੰਦਰ ਚੰਗਾ ਚਿਰ ਸ਼ਰਧਾ ਦੀ ਭੱਠੀ ਵਿਚ ਤਾਅ ਕੇ ਪੱਕਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ । ਕੋਈ ਖ਼ਾਮੀ ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ । ਤਾਹੀਓਂ ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਤੀਕ ਪੁਚਾ ਦੇਣ ਵਿਚ ਇਤਨੇ ਸਫਲ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਮਾਨੋ ਤੱਤ ਕੱਢ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿਤਾ ਹੈ । ਇਹ ਹੀ {{nop}}<noinclude>{{right|੫.}}</noinclude> 10iclyabuzs409khe04j6wlol2bcbc5 250 32965 234396 84509 2026-09-11T05:48:39Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 234396 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਨਹੀਂਂ, ਦੂਜਾ ਅੰਗ ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈ ਦਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਤੱਤ ਸੋਹਣੇ, ਰਾਗੀਣ, ਮਧੁਰ ਤੇ ਲਲਿੱਤ ਵਾਲੇ ਸਰੂਪ ਫਿਰ ਆਪ ਨੇ ਦਰਸਾਯਾ ਹੈ । ਅੱਡ ਅੱਡ ਬਹਿਰਾਂ ਦਰਜਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਜ਼ੀਏ ਦੀ ਬਹਾਰ ਚਿਤ ਨੂੰ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।</br> {{center|{{xx-larger|'''ਚੋਣਵੇਂ ਸ਼ੇਅਰ'''}}}} {{gap}}ਓਂ ਤਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸ਼ਿੰਗਾਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਕਈਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਬਾਜ਼ੇ ਬਾਜ਼ੇ ਸ਼ੇਅਰ ਤਾਂ ਬਸ ਘਾਇਲ ਹੀ ਕਰ ਛਡਦੇ ਹਨ । ਸ਼ੇਅਰ ਕਾਹਦੇ ਹਨ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਸਿਦਕ ਦੀਆਂ ਬਿਜਲੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਉਪਮਾਂ ਤੇ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕਟਾਰਾਂ ਹਨ ਤੇ ਭਾਵ ਤੇ ਰਸ ਤੇ ਉਦਗਾਰ ਦੀਆਂ ਦੁਨਾਲੀਆਂ । ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਸੇਵਾ ਵਿਚ, ਹਮੀਲੀ ਵਿਚ, ਸਬਰ ਵਿਚ, ਡੂੰਘਿਆਈ ਵਿਚ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਖੁਲ੍ਹ ਵਿਚ ਛਪੀ ਚਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਗੁਝਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਰਫ਼ ਜੀ ਨੇ ਖੂਬ ਸਮਝਿਆ ਹੈ । ਇਹੋ ਜਹੀ ਸਿੱਖੀ ਸੂਫ਼ੀ ਮਤ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜਹੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰ ਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਖੂਬ ਪਛਾਣ ਕੇ ਅਜੇਹੇ ਬਚਨ ਮੁਖੋਂ ਕਢਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਕ ਸੱਚਾ ਸਿੱਖ ਹੀ ਉਤਪਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ।</br> ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ:</br> {{center|<poem>ਵਾਹਰ ਬਾਹਰ ਕਰਦਾ ਮੈਂ ਮੰਜੇ ਉੱਤੋਂ ਡਿਗ ਪਵਾਂ, {{gap}}ਦੇਂਦਾ ਨਹੀਂ ਜਵਾਬ ਕੋਈ ਮੇਰੀਆਂ ਪੁਕਾਰਾਂ ਦਾ । ਸੱਟ ਉੱਤੇ ਸੱਟ ਵੱਜੇ ਡਰ ਨਾਲ ਪੜਕਦਾ ਏ, {{gap}}ਦਿਲ ਮੇਰਾ ਬਣ ਗਿਆ ਅੱਡਾ ਠਠਿਆਰਾਂ ਦਾ ।</poem>}} {{right|[ਸਫਾ ੭੦}} {{nop}}<noinclude>{{left|੬}}</noinclude> fb5o6nneunnqyo4ucpnv9uzk44ke6bs 234397 234396 2026-09-11T05:50:35Z Harchand Bhinder 2624 234397 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਨਹੀਂਂ, ਦੂਜਾ ਅੰਗ ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈ ਦਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਤੱਤ ਸੋਹਣੇ, ਰਾਗੀਣ, ਮਧੁਰ ਤੇ ਲਲਿੱਤ ਵਾਲੇ ਸਰੂਪ ਫਿਰ ਆਪ ਨੇ ਦਰਸਾਯਾ ਹੈ । ਅੱਡ ਅੱਡ ਬਹਿਰਾਂ ਦਰਜਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਜ਼ੀਏ ਦੀ ਬਹਾਰ ਚਿਤ ਨੂੰ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।</br> {{center|{{xx-larger|'''ਚੋਣਵੇਂ ਸ਼ੇਅਰ'''}}}} {{gap}}ਓਂ ਤਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸ਼ਿੰਗਾਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਕਈਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਬਾਜ਼ੇ ਬਾਜ਼ੇ ਸ਼ੇਅਰ ਤਾਂ ਬਸ ਘਾਇਲ ਹੀ ਕਰ ਛਡਦੇ ਹਨ । ਸ਼ੇਅਰ ਕਾਹਦੇ ਹਨ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਸਿਦਕ ਦੀਆਂ ਬਿਜਲੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਉਪਮਾਂ ਤੇ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕਟਾਰਾਂ ਹਨ ਤੇ ਭਾਵ ਤੇ ਰਸ ਤੇ ਉਦਗਾਰ ਦੀਆਂ ਦੁਨਾਲੀਆਂ । ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਸੇਵਾ ਵਿਚ, ਹਮੀਲੀ ਵਿਚ, ਸਬਰ ਵਿਚ, ਡੂੰਘਿਆਈ ਵਿਚ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਖੁਲ੍ਹ ਵਿਚ ਛਪੀ ਚਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਗੁਝਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਰਫ਼ ਜੀ ਨੇ ਖੂਬ ਸਮਝਿਆ ਹੈ । ਇਹੋ ਜਹੀ ਸਿੱਖੀ ਸੂਫ਼ੀ ਮਤ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜਹੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰ ਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਖੂਬ ਪਛਾਣ ਕੇ ਅਜੇਹੇ ਬਚਨ ਮੁਖੋਂ ਕਢਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਕ ਸੱਚਾ ਸਿੱਖ ਹੀ ਉਤਪਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ।</br> {{dhr|1em}} {{gap}}ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ:</br> {{center|<poem>ਵਾਹਰ ਬਾਹਰ ਕਰਦਾ ਮੈਂ ਮੰਜੇ ਉੱਤੋਂ ਡਿਗ ਪਵਾਂ, {{gap}}ਦੇਂਦਾ ਨਹੀਂ ਜਵਾਬ ਕੋਈ ਮੇਰੀਆਂ ਪੁਕਾਰਾਂ ਦਾ । ਸੱਟ ਉੱਤੇ ਸੱਟ ਵੱਜੇ ਡਰ ਨਾਲ ਪੜਕਦਾ ਏ, {{gap}}ਦਿਲ ਮੇਰਾ ਬਣ ਗਿਆ ਅੱਡਾ ਠਠਿਆਰਾਂ ਦਾ ।</poem>}} {{right|[ਸਫਾ ੭੦}} {{nop}}<noinclude>{{left|੬}}</noinclude> h97cdxx53ht4048uxbtw8geg0txl5nn 234402 234397 2026-09-11T05:57:59Z Harchand Bhinder 2624 234402 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਨਹੀਂਂ, ਦੂਜਾ ਅੰਗ ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈ ਦਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਤੱਤ ਸੋਹਣੇ, ਰਾਗੀਣ, ਮਧੁਰ ਤੇ ਲਲਿੱਤ ਵਾਲੇ ਸਰੂਪ ਫਿਰ ਆਪ ਨੇ ਦਰਸਾਯਾ ਹੈ । ਅੱਡ ਅੱਡ ਬਹਿਰਾਂ ਦਰਜਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਜ਼ੀਏ ਦੀ ਬਹਾਰ ਚਿਤ ਨੂੰ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।</br> {{center|{{xx-larger|'''ਚੋਣਵੇਂ ਸ਼ੇਅਰ'''}}}} {{gap}}ਓਂ ਤਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸ਼ਿੰਗਾਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਕਈਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਬਾਜ਼ੇ ਬਾਜ਼ੇ ਸ਼ੇਅਰ ਤਾਂ ਬਸ ਘਾਇਲ ਹੀ ਕਰ ਛਡਦੇ ਹਨ । ਸ਼ੇਅਰ ਕਾਹਦੇ ਹਨ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਸਿਦਕ ਦੀਆਂ ਬਿਜਲੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਉਪਮਾਂ ਤੇ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕਟਾਰਾਂ ਹਨ ਤੇ ਭਾਵ ਤੇ ਰਸ ਤੇ ਉਦਗਾਰ ਦੀਆਂ ਦੁਨਾਲੀਆਂ । ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਸੇਵਾ ਵਿਚ, ਹਮੀਲੀ ਵਿਚ, ਸਬਰ ਵਿਚ, ਡੂੰਘਿਆਈ ਵਿਚ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਖੁਲ੍ਹ ਵਿਚ ਛਪੀ ਚਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਗੁਝਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਰਫ਼ ਜੀ ਨੇ ਖੂਬ ਸਮਝਿਆ ਹੈ । ਇਹੋ ਜਹੀ ਸਿੱਖੀ ਸੂਫ਼ੀ ਮਤ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜਹੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰ ਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਖੂਬ ਪਛਾਣ ਕੇ ਅਜੇਹੇ ਬਚਨ ਮੁਖੋਂ ਕਢਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਕ ਸੱਚਾ ਸਿੱਖ ਹੀ ਉਤਪਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ।</br> {{dhr|1em}} {{gap}}ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ:</br> {{center|<poem>ਵਾਹਰ ਬਾਹਰ ਕਰਦਾ ਮੈਂ ਮੰਜੇ ਉੱਤੋਂ ਡਿਗ ਪਵਾਂ, {{gap}}ਦੇਂਦਾ ਨਹੀਂ ਜਵਾਬ ਕੋਈ ਮੇਰੀਆਂ ਪੁਕਾਰਾਂ ਦਾ । ਸੱਟ ਉੱਤੇ ਸੱਟ ਵੱਜੇ ਡਰ ਨਾਲ ਪੜਕਦਾ ਏ, {{gap}}ਦਿਲ ਮੇਰਾ ਬਣ ਗਿਆ ਅੱਡਾ ਠਠਿਆਰਾਂ ਦਾ ।</poem>}} {{right|[ਸਫਾ ੭੦}} {{nop}}<noinclude>{{left|੬.}}</noinclude> k41ijglbip6xiiqyjj3h9n5cuyu2qiw 250 32966 234403 84510 2026-09-11T06:32:58Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 234403 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Block center|<poem>'''ਸੂਫ਼ੀ ਮਤ''':- ਹਰ ਹਰ ਰੰਗ ਵਿਚ ਅੱਲਾ ਵਾਲੇ ਵੱਸਦੇ ਨੀ, {{gap}}ਮਜ਼ਬ ਕੋਈ ਹੁੰਦਾ ਨਹੀਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਉਤਾਰਾਂ ਦਾ। ਇਹ ਉਹ ਅਥਾਹ ਨਦੀ ਭਗਤੀ ਦੀ ਜਾਣ ਬੱਚਾ, {{gap}}ਜਿਥੇ ਬੇੜਾ ਡਬਦਾ ਸਿਕੰਦਰੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ । ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਦੀ ਝੋਲੀ ’ਚ ਫਕੀਰੀ ਪਈ ਖੇਡਦੀ ਊ, {{gap}}ਤੂੰ ਕੀ ਜਾਣੇ ਭੇਤ ਭਲਾ ਰਬੀ ਅਲੋਕਾਰਾਂ ਦਾ ? ਤਪਸਿਆ ਦੀ ਤੇਗ ਨਾਲ ਕਿਤੇ ਆਪਾ ਮਾਰਦਾ ਈ, {{gap}}ਕਿਤੇ ਮੰਹ ਭੰਨਦਾ ਈ ਤੇਰੇ ਬਲਕਾਰਾਂ ਦਾ ।</poem>}} {{right|[ਸਫਾ ੭੧}} {{gap}}ਕਵਿਤਾ ਨਾਮ ਹੈ ਰਸ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ, ਰਸ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ ਉਹ ਰਸ ਤਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ ਉਪਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀਆਂ ਅੱਡ ਅੱਡ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿਚ ਏਕਤਾ ਤੇ ਸੰਬੰਧ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦਰਸਾਵੇ । ਨਾਲੇ ਜੇਕਰ ਕਵੀ ਦੀ ਸੱਚੀ ਆਤਮਾ ਓਸ ਰਾਗ ਵਰਗਾ ਰਾਗ ਜਿਹੜਾ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉੱਠ ਰਹਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਹੜਾ ਉਪਮਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਕਰ ਕੇ ਸਾਰੇ ਚੰਨ ਤਾਰੇ ਰਬ ਦੀ ਦਰਗਾਹੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਭੇਜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਹਾਂ ਓਹਨਾਂ ਰਾਗਾਂ ਵਰਗਾ ਰਾਗ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਜਾਗ੍ਰਣ ਕਰ ਵਿਖਾਵੇ । ਉਹ ਰਾਗ ਕਿਵੇਂ ਹਥ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ ? ਜੇਕਰ ਕਵੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਅੱਛੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੇ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸੋਹਣੇ, ਸਜਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਤੇ ਸਲੀਕੇ ਨਾਲ ਬੰਨੇ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਬਹਿਰਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰੋ । ਸ਼ਰਫ਼ ਜੀ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਉਰਦੂ ਨਾਲ ਵੀ ਚੰਗਾ ਸੰਬੰਧ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਠੇਠ ਪੰਜਾਬੀ ਉਰਦੂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਤਗੜੀ ਮਧੁਰਤਾ ਤੇ ਰਾਗੀਣਤਾ ਭਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ । ਜ਼ਰਾ ਕੰਨ ਲਾ ਕੇ ਹੇਠਲੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਦਾ ਰਾਗ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿਰੋਲ ਕਵਿਤੱਵ ਦਾ ਸਵਾਦ ਲਵੋ:- {{nop}}<noinclude>{{right|੭.}}</noinclude> dio7dzjiuu0zeumuffs9xu805c1lgwp 250 32967 234404 84511 2026-09-11T06:50:10Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 234404 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude> {{Block center|<poem>ਭੁਲੇ ਹੋਏ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ “ਸ਼ਰਫ਼’ ਰਾਹੇ ਪਾਉਣ ਲਈ, ਸ੍ਵਰਗ ਦੀ ਡੰਡੀ ਤਲਵੰਡੀ ਉਹੋ ਆਇਆ ਨੂਰ । (ਸਫਾ ੩) ਜਿਧਰ ਵੱਗ ਗਈ ਸੁੰਦਰ ਨਿਗਾਹ ਤੇਰੀ, ਲੱਖਾਂ ਉਜੜੇ ਖੇਤ ਸਨ ਹਰੇ ਹੋਏ। (ਸਫਾ ੫) ਹਿੰਦ ਮੁਸਲਿਮ ਦੇ ਸਾਂਝਿਆ ਰਾਂਝਿਆ ਵੇ, ਸੰਗਤ ਬਾਵਰੀ ਹੋਈ ਏ ਹੀਰ ਤੇਰੀ। (ਸਫਾ ੫) ਰਖੇ ਰੁਤਬਾ ਹੁਮਾ ਦਾ ਛਾਂ ਓਹਦੀ, ਜੇਹੜੀ ਕੰਧ ਤੇ ਹੋਵੇ ਤਸਵੀਰ ਤੇਰੀ। (ਸਫਾ ੬) ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਆਪ ਲਪੇਟ ਕੇ ਲਿਟਾਂ ਅੰਦਰ, ਹਥੀਂ ਆਪਣੀ ਨਾਗ ਦੀ ਥਾਂ ਕੀਤੀ । ਤੈਨੂੰ ਸੱਤਿਆਂ ਆਈ ਜੇ ਧੁੱ੫ ਕਿਧਰੇ, ਸਿਰ ਤੇ ਆਣ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਛਾਂ ਕੀਤੀ । (ਸਫਾ ੭) ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੀਨੇ ਦੇ ਨਾਲ ਲਾਈ, ਤੇਰੀ ਗੋਦੜੀ ਦੀ ਪਾਟੀ ਲੀਰ ਚੁਮ ਚੁਮ । ਤਾਜ ਕਲਗੀਆਂ ਸਿਰਾਂ ਤੇ ਰਖ ਦਿਤੇ, ਮਥੇ ਉਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਭ ਤਕਦੀਰ ਚੁਮ ਚੁਮ । (ਸਫਾ ੧੧) ਪੰਚਮ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਇਹ; 'ਸ਼ਰਫ' ਜਿਨਾਂ, ਸੋਮੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਗਾਏ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ । (ਸਫਾ ੪੧) ਸਚ ਸਬਰ ਦਾ ਖੰਡਾ ਲੈਕੇ ਜਿਤ ਜ਼ੁਲਮ ਤੇ ਪਾਈ। (ਸਫਾ ੪੯) ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਤੇ ਇਉਂ ਲਿਖਦੇ ਨੇ:- {{gap}}{{gap}}ਵਿਚ ਫਕੀਰਾਂ ਗੁਰੁ ਕਹਾਵੇ । {{gap}}{{gap}}ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦਾ ਤਾਜ ਸੁਹਾਵੇ । (ਸਫਾ ੫੭) ਆਵਾਗੌਣੀ ਜੇਹਲ ਵਿਚੋਂ ‘ਸ਼ਰਫ’ ਓਹੋ ਪਾਰ ਹੋਏ, ਪੱਲਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਫੜ ਲੀਤਾ ਰਬੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦਾ। (ਸਫਾ ੭੩)</poem>}}<noinclude>{{left| ੮.}}</noinclude> mpc8ljzimbiklfi9qwc2ls12d0o4i8x 250 32968 234421 84512 2026-09-11T11:21:24Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 234421 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Block center|<poem>{{Right|‘ਸ਼ਰਫ਼’ਓਹੋ ਹੀ ਰੂਹ ਨੂਰਾਨੀ, ਵਿਚ ਅਨੰਦ ਪਰ ਆਯਾ। ਚੋਲਾ ਪਾ ਕੁਰਬਾਨੀ ਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਿੰਦ ਬਚਾਯਾ । {{overfloat right|(ਸਫਾ ੧੦੯)|depth=5em}} ਕਿਤੇ ਘਾਟ ਨਗੀਨੇ ਬਣਾ ਦਿਤੇ, ਕਿਤੇ ਬੰਦੇ ਬਹਾਦਰ ਬਣਾ ਗਿਓਂ। {{overfloat right|(ਸਫਾ ੧੩੧)|depth=5em}} ਕਹਿੰਦੀ ਸੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਕੋਲੋਂ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਮਹੱਲ ਵਿਚ, ਜਗ੍ਹਾ ਇੱਟਾਂ ਰੋੜਿਆਂ ਦੀ ਲਾਲਾਂ ਨੂੰ ਚਿਣਾਯਾ ਜਾਵੇ। ਆਂਹਦੀ ਸੀ ਗੁਰਿਆਈ ਕੋਲੋਂ ਇਹ ਵੀ ਜੇਕਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਹੰਝੂ ਅੱਖੀਆਂ ਚੋਂ ਇਕ ਨ ਡੁਲਾਯਾ ਜਾਵੇ। {{overfloat right|(ਸਫਾ੧੬੨)|depth=5em}} ਮਰ ਕੇ ਵੀ ਓਸ ਨੂੰ ਸਵਾਦ ਕਦੀ ਭੁਲਣਾ ਨਹੀਂ, ਮਿਠੇ ਮਿਠੇ ਫਲਾਂ ਵਾਲੇ ਜਿਨੂੰ ਤੂੰ ਖਵਾਏ ਤੀਰ । {{overfloat right|(ਸਫਾ ੧੪੭)|depth=5em}} ਗੋਰਾ ਗੋਰਾ ਮੁਖ ਜਿਨੂੰ ਤੇਗ਼ ਦਾ ਵਿਖਾਲ ਦਿੱਤਾ, ਓਸੇ ਦਾ ਕਲੇਜਾ ਆਂਦਾ' ਨਾਲੇ ਹੀ ਉਧਾਲ ਕੇ। {{overfloat right|(ਸਫਾ ੧੩੮)|depth=5em}} ਭਗਤੀ ਦੇ ਵਿਚ ਜੀਊਂਦੇ ਮਰਨਾ, ਦਿਲ ਮੋਇਆਂ ਦੇ ਜ਼ਿੰਦਾ ਕਰਨਾ । ਦੌਲਤ ਰਬ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਕਰੀ ਕੱਠੀ, ਜੇੜ੍ਹੀ ਅਗ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਕੰਮ ਆਵਨੀ ਏਂ । ‘ਸ਼ਰਫ’ ਰਹਿਣਗੇ ਭਰੇ ਭੰਡਾਰ ਏਥੇ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਇਕ ਸੁਈ ਨ ਜਾਵਨੀ ਏਂ । {{overfloat right|(ਸਫਾ ੧੭)|depth=5em}} ਲੈ ਕੇ ਸੀਸ ਭੀ ਹੋਵੇ ਜੇ ਯਾਰ ਰਾਜ਼ੀ, ਤਾਂ ਭੀ ਖੱਟੀਏ ਏਸ ਵਿਹਾਰ ਅੰਦਰ ।{{overfloat right|(ਸਫਾ ੪੦)|depth=5em}} ਆਸ਼ਕ ਆਹ ਭੀ ਮੂੰਹੋਂ ਉਭਾਸਰੇ ਨਾ, ਹੋ ਕੇ ਰਾਜ਼ੀ ਰਜ਼ਾ ਤੇ ਬਹਿ ਜਾਵੇ। ਮੰਜ਼ਲ ਪ੍ਰੈਮ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਏ ਕਠਨ ਡਾਢੀ, ਕਰ ਕੇ ‘ਸੀ” ਅਧਵਾਟੇ ਨ ਰਹਿ ਜਾਵੇ । {{overfloat right|(ਸਫਾ ੪੦)}}|depth=5em}} </poem>}}<noinclude></noinclude> ob0zni55wsnxx24ttkz2c4sthi34bes 234422 234421 2026-09-11T11:37:34Z Harchand Bhinder 2624 234422 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Block center|<poem>{{Right|‘ਸ਼ਰਫ਼’ਓਹੋ ਹੀ ਰੂਹ ਨੂਰਾਨੀ, ਵਿਚ ਅਨੰਦ ਪਰ ਆਯਾ। ਚੋਲਾ ਪਾ ਕੁਰਬਾਨੀ ਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਿੰਦ ਬਚਾਯਾ । {{overfloat right|(ਸਫਾ ੧੦੯)|depth=5em}} ਕਿਤੇ ਘਾਟ ਨਗੀਨੇ ਬਣਾ ਦਿਤੇ, ਕਿਤੇ ਬੰਦੇ ਬਹਾਦਰ ਬਣਾ ਗਿਓਂ। {{overfloat right|(ਸਫਾ ੧੩੧)|depth=5em}} ਕਹਿੰਦੀ ਸੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਕੋਲੋਂ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਮਹੱਲ ਵਿਚ, ਜਗ੍ਹਾ ਇੱਟਾਂ ਰੋੜਿਆਂ ਦੀ ਲਾਲਾਂ ਨੂੰ ਚਿਣਾਯਾ ਜਾਵੇ। ਆਂਹਦੀ ਸੀ ਗੁਰਿਆਈ ਕੋਲੋਂ ਇਹ ਵੀ ਜੇਕਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਹੰਝੂ ਅੱਖੀਆਂ ਚੋਂ ਇਕ ਨ ਡੁਲਾਯਾ ਜਾਵੇ। {{overfloat right|(ਸਫਾ੧੬੨)|depth=5em}} ਮਰ ਕੇ ਵੀ ਓਸ ਨੂੰ ਸਵਾਦ ਕਦੀ ਭੁਲਣਾ ਨਹੀਂ, ਮਿਠੇ ਮਿਠੇ ਫਲਾਂ ਵਾਲੇ ਜਿਨੂੰ ਤੂੰ ਖਵਾਏ ਤੀਰ । {{overfloat right|(ਸਫਾ ੧੪੭)|depth=5em}} ਗੋਰਾ ਗੋਰਾ ਮੁਖ ਜਿਨੂੰ ਤੇਗ਼ ਦਾ ਵਿਖਾਲ ਦਿੱਤਾ, ਓਸੇ ਦਾ ਕਲੇਜਾ ਆਂਦਾ' ਨਾਲੇ ਹੀ ਉਧਾਲ ਕੇ। {{overfloat right|(ਸਫਾ ੧੩੮)|depth=5em}} ਭਗਤੀ ਦੇ ਵਿਚ ਜੀਊਂਦੇ ਮਰਨਾ, ਦਿਲ ਮੋਇਆਂ ਦੇ ਜ਼ਿੰਦਾ ਕਰਨਾ । ਦੌਲਤ ਰਬ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਕਰੀ ਕੱਠੀ, ਜੇੜ੍ਹੀ ਅਗ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਕੰਮ ਆਵਨੀ ਏਂ । ‘ਸ਼ਰਫ’ ਰਹਿਣਗੇ ਭਰੇ ਭੰਡਾਰ ਏਥੇ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਇਕ ਸੁਈ ਨ ਜਾਵਨੀ ਏਂ । {{overfloat right|(ਸਫਾ ੧੭)|depth=5em}} ਲੈ ਕੇ ਸੀਸ ਭੀ ਹੋਵੇ ਜੇ ਯਾਰ ਰਾਜ਼ੀ, ਤਾਂ ਭੀ ਖੱਟੀਏ ਏਸ ਵਿਹਾਰ ਅੰਦਰ ।{{overfloat right|(ਸਫਾ ੪੦)|depth=5em}} ਆਸ਼ਕ ਆਹ ਭੀ ਮੂੰਹੋਂ ਉਭਾਸਰੇ ਨਾ, ਹੋ ਕੇ ਰਾਜ਼ੀ ਰਜ਼ਾ ਤੇ ਬਹਿ ਜਾਵੇ। ਮੰਜ਼ਲ ਪ੍ਰੈਮ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਏ ਕਠਨ ਡਾਢੀ, ਕਰ ਕੇ ‘ਸੀ” ਅਧਵਾਟੇ ਨ ਰਹਿ ਜਾਵੇ ।{{overfloat right|(ਸਫਾ ੪੦)|depth=5em}} }} </poem>}}<noinclude>{{right|੯.}}</noinclude> qtdwhbwoc0ztsl5z4pc8t8zrnf4p2iq 252 32999 234337 234328 2026-09-10T12:37:09Z Kuldeepburjbhalaike 1640 234337 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q141408527 |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=5 |Progress=V |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1to4=- 5=ਕਵਰ 6=ਭੇਟਾ 7='ਜਾਣ-ਪਛਾਣ' 8=ਸ 9=ਹ 10=ਕ 11=ਖ 12=ਗ 13=ਘ 14=ਙ 15=ਚ 16=ਛ 17to20=ਤਤਕਰਾ 21=1 325to328=- /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= |tmplver= }} igzzpx1vnpj79oadiatl5humz2j2jpz 8 57630 234405 201831 2026-09-11T07:48:37Z Kuldeepburjbhalaike 1640 234405 json application/json { "wikidata_item": { "type": "wikibase-itemid", "size": 1, "default": "", "label": "ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਆਈਡੀ", "header": true, "data": "wikibase-itemid" }, "Title": { "type": "page", "size": 1, "default": "", "label": "ਸਿਰਲੇਖ", "header": true, "data": "title", "help": "ਕੰਮ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ। ਸਿਖਰ-ਪੱਧਰ ਦੇ ਮੇਨਸਪੇਸ ਪੰਨੇ ਨਾਲ ਲਿੰਕ ਕਰੋ (ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਇੱਕ ਉਪ-ਭਾਗ ਹੈ)" }, "Language": { "type": "langcode", "size": 1, "default": "pa", "label": "ਭਾਸ਼ਾ", "header": true, "data": "language", "help": "ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਕਾਮਿਆਂ ਨਾਲ ਵੱਖ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਲਈ ISO 639 ਕੋਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੋ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ pa ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਮ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ en, fr, de, it, la ਹਨ। ਮੱਧ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ enm ਹੈ, ਪੁਰਾਣੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ang ਹੈ, ਕਲਾਸੀਕਲ ਯੂਨਾਨੀ grc ਹੈ" }, "Volume": { "type": "string", "size": 1, "default": "", "label": "ਜਿਲਦ", "header": false, "help": "ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਭਾਗ ਜੇਕਰ ਇਹ ਇੱਕ ਲੜੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਮੇਨਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਵਾਲੀਅਮ ਨਾਲ ਲਿੰਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" }, "Author": { "type": "page", "size": 1, "default": "", "label": "ਲੇਖਕ", "header": true, "data": "author", "delimiter": ";", "help": "" }, "Translator": { "type": "page", "size": 1, "default": "", "label": "ਅਨੁਵਾਦਕ", "header": true, "data": "translator", "delimiter": ";", "help": "" }, "Editor": { "type": "string", "size": 1, "default": "", "label": "ਸੰਪਾਦਕ", "header": true, "data": "editor", "delimiter": ";", "help": "" }, "Illustrator": { "type": "page", "size": 1, "default": "", "label": "ਚਿੱਤਰਕਾਰ", "header": false, "data": "illustrator", "delimiter": ";", "help": "" }, "School": { "type": "string", "size": 1, "default": "", "label": "ਸਕੂਲ", "header": false, "data": "school", "help": "" }, "Publisher": { "type": "string", "size": 1, "default": "", "label": "ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ", "header": true, "data": "publisher", "help": "ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ", "delimiter": [ ";", "asn" ] }, "Address": { "type": "string", "size": 1, "default": "", "label": "ਟਿਕਾਣਾ", "header": true, "data": "place", "delimiter": ";", "help": "ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ।" }, "Year": { "type": "string", "size": 1, "default": "", "label": "ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦਾ ਸਾਲ", "header": true, "data": "year", "help": "ਇਸ ਸੰਸਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦਾ ਸਾਲ (ਕੰਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਕਰਣ ਨਹੀਂ)" }, "Key": { "type": "string", "size": 1, "default": "", "label": "Sort key", "header": false, "help": "" }, "ISBN": { "type": "isbn", "size": 1, "default": "", "label": "ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ", "header": false, "data": "identifier", "help": "" }, "OCLC": { "type": "oclc", "size": 1, "default": "", "label": "OCLC", "header": false, "data": "identifier", "help": "" }, "LCCN": { "type": "lccn", "size": 1, "default": "", "label": "LCCN", "header": false, "data": "identifier", "help": "" }, "BNF_ARK": { "type": "ark", "size": 1, "default": "", "label": "ARK from BNF", "header": false, "data": "identifier", "naan": 12148, "help": "" }, "ARC": { "type": "arc", "size": 1, "default": "", "label": "National Archives identifier", "header": false, "data": "identifier", "help": "" }, "DOI": { "type": "doi", "size": 1, "default": "", "label": "DOI", "header": false, "data": "identifier", "help": "Digital Object Identifier" }, "Source": { "type": "string", "size": 1, "default": "", "label": "ਸਕੈਨ", "header": false, "help": "", "values": { "_empty_": "ਹੋਰ", "djvu": "djvu", "pdf": "pdf", "jpg": "jpg", "png": "png", "gif": "gif", "tif": "tif", "ogg": "ogg", "ogv": "ogv", "webm": "webm" } }, "Image": { "type": "string", "size": 1, "default": "1", "label": "ਕਵਰ ਤਸਵੀਰ", "header": false, "help": "ਇਸ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਚਿੱਤਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਣ ਲਈ ਪੰਨੇ ਦੀ ਸੰਖਿਆ" }, "Progress": { "type": "string", "size": 1, "default": "X", "label": "ਪ੍ਰਗਤੀ", "header": false, "values": { "T": "Done (all validated)", "V": "To be validated", "C": "To be proofread", "MS": "Ready for Match \u0026 Split", "OCR": "Source file needs an OCR text layer", "L": "Source file is incorrect (missing pages, unordered pages, etc)", "X": "Pagelist needed (to verify file is complete and correct before commencing proofreading)" }, "data": "progress", "help": "ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਪਰੂਫ਼ਰੀਡਿੰਗ ਸਥਿਤੀ (ਇਹ ਪੰਨੇ ਦੇ ਨੇਮਸਪੇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ)", "js": true }, "Transclusion": { "type": "string", "size": 1, "default": "no", "label": "ਸੰਯੋਜਨ ਸਥਿਤੀ", "header": false, "values": { "no": "Not yet transcluded", "check": "Needs checking and/or fixing", "yes": "Fully transcluded", "notadv": "Advertising not transcluded", "notimg": "Images not fully transcluded", "held": "Transclusion on hold - explain on talk page" }, "js": true }, "Validation_date": { "type": "string", "size": 1, "label": "ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਦੀ ਮਿਤੀ", "header": false, "help": "The date of final validation of this book, in the form \"January 2020\"" }, "Pages": { "type": "string/line", "size": 15, "default": "\u003Cpagelist /\u003E", "label": "ਸਫ਼ੇ", "header": false, "help": "", "data": "pagelist" }, "Volumes": { "type": "string/line", "size": 5, "default": "", "label": "", "header": false, "help": "" }, "Remarks": { "type": "string/line", "size": 15, "default": "", "label": "Table of Contents", "header": true, "help": "" }, "Width": { "type": "number", "size": 1, "default": "", "label": "Scan resolution in edit mode", "header": false, "help": "" }, "Header": { "type": "string", "size": 1, "default": "", "label": "Header", "header": true }, "Header_even": { "type": "string", "size": 1, "default": "", "label": "Even Page Header", "header": true }, "Header_odd": { "type": "string", "size": 1, "default": "", "label": "Odd Page Header", "header": true }, "Footer": { "type": "string", "size": 1, "default": "", "label": "Footer", "header": true }, "Footer_even": { "type": "string", "size": 1, "default": "", "label": "Even Page Footer", "header": true }, "Footer_odd": { "type": "string", "size": 1, "default": "", "label": "Odd Page Footer", "header": true }, "displayed_from": { "type": "string", "size": 1, "default": "", "hidden": true, "header": true }, "displayed_to": { "type": "string", "size": 1, "default": "", "hidden": true, "header": true }, "sectionnotes": { "type": "string/line", "size": 3, "default": "", "hidden": true, "header": true }, "wikidata": { "type": "wikibase-itemid", "size": 1, "default": "", "label": "ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਆਈਡੀ", "help": "ਵਿਕੀਡਾਟਾ 'ਤੇ ਐਡੀਸ਼ਨ ਇਕਾਈ ਦੀ ID ਇਸ ਫ਼ਾਈਲ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ", "header": true, "data": "wikibase-itemid", "hidden": true }, "wikipedia": { "type": "string", "hidden": true, "header": true }, "commons": { "type": "string", "hidden": true, "header": true }, "commonscat": { "type": "string", "hidden": true, "header": true }, "wikiquote": { "type": "string", "hidden": true, "header": true }, "wikinews": { "type": "string", "hidden": true, "header": true }, "wiktionary": { "type": "string", "hidden": true, "header": true }, "wikibooks": { "type": "string", "hidden": true, "header": true }, "wikiversity": { "type": "string", "hidden": true, "header": true }, "wikispecies": { "type": "string", "hidden": true, "header": true }, "meta": { "type": "string", "hidden": true, "header": true }, "portal": { "type": "string", "hidden": true, "header": true }, "tmplver": { "type": "string", "label": "Template version", "header": false, "help": "Technical switch used for migration. Do not use." } } mpj8fzdh4yjmswsj2l9h8ul08o5irq1 250 59114 234392 213625 2026-09-11T03:33:40Z Ashwinder sangrur 2332 /* ਸੋਧਣਾ */ 234392 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Ashwinder sangrur" />{{center|(੫੮)}}</noinclude>ਬਾਰ ਦੇਵੈ ਦਮਾਮੰ॥ ਸਬੈ ਰਾਤ੍ਰ ਬੀਤੀ ਉਦਿਯੋ ਦਿਉ ਸਰਾਣੰ॥ ਚਲੇ ਬੀਰ ਚਾਲਾਕ ਖੱਗੰ ਖਿਲਾਣੰ॥ ੨੧॥ ਭਜਿਓ ਅਲਫਖਾਂਨੰ ਨਖਾਂਨਾ ਸੰਭਾਰਿਓ॥ ਭਜੇ ਔਰ ਬੀਰੰ ਨ ਧੀਰੰ ਬਿਚਾਰਿਓ॥ ਨਦੀ ਪੈ ਦਿਨੰ ਅਸਟ ਕੀ ਨੇਮ ਕਾਮੰ॥ ਭਲੀ ਭਾਂਤਿ ਦੇਖੇ ਸਬੈ ਰਾਜ ਧਾਮੰ॥ ੨॥ ਚੌਪਈ॥ ਜੋ ਇਤ ਹਮ ਹੋਇ ਬਿਦਾ ਘਰ ਆਏ॥ ਸੁਲਹਨ ਮਿਤਵੈ ਉਤਹਿ ਸਿਧਾਏ॥ ਸੰਧ ਇਨੈ ਉਨ ਕੈ ਸੰਗ ਕਈ॥ ਹੇਤ ਕਥਾ ਪੂਰਨ ਇਤ ਭਈ॥ ੨੩॥ ਦੋਹਰਾ॥ ਆਲ ਸੂੰਨ ਕਹ ਮਾਰਕੈ ਇਹ ਦਿਸ ਕੀਯੋ ਪਯਾਨ॥ ਭਾਂਤਿ ਅਨੇਕਨ ਕੇ ਕਰੇ ਪੁਰ ਅਨੰਦ ਸੁਖੁ ਆਂਨ॥ ੨੪॥ ਇਤਿ ਸ੍ਰੀਬਚਿਤ੍ਰਨਾਟਕ ਗ੍ਰੰਥੇ ਨਦੌਨ ਜੁਧ ਬਰਨਨੰ ਨਾਮੁ ਨੌਮੋਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤੰ ਮਸਤਸੁਭਮਸਤ॥ ੯॥ {{center|ਅਫਜੂ॥ ੩੪੪॥ ਚੌਪਈ॥}} ਬਹੁਤ ਬਰਖ ਇਹ ਭਾਂਤ ਬਤਾਏ॥ ਚੁਨਿ ਚਨਿ ਚੋਰ ਸਬੈ ਗਹਿ ਘਾਏ॥ ਕੇਤਕ ਭਾਜ ਸਹਿਰ ਤੇ ਗਏ॥ ਭੁਖ ਮਰਤ ਫਿਰ ਆਵਤ ਭਏ॥੧॥ ਤਬ ਲੌ ਖਾਂਨਦਿਲਵਰ ਆਏ॥ ਪੂਤ ਅਪਨ ਹਮ ਓਰ ਪਠਾਏ॥ ਦ੍ਵੈਕ ਘਰੀ ਬੀਤੀ ਨਿਸ ਜਬੈ। ਚੜਤ ਕਰੀ ਖਾਂਨ ਨ ਮਿਲਤ ਤਬੈ॥ ੨॥ ਜਬ ਦਲ ਪਾਰ ਨਦੀ ਕੇ ਆਯੋਂ ॥ ਆਨ ਆਲ ਮੈ ਹਮੈ ਜਗਾਯੋ॥ ਸੋਰ ਪਰਾ ਸਭ ਹੀ ਨਰ ਜਾਗੇ॥ ਗਹਿ ਗਹਿ ਸਸਤ੍ਰ ਬੀਰ ਰਿਸਪਾਗੇ॥ ੩॥ ਛੂਟਨ ਲਗੀ ਤੁਫੰਗੈ ਤਬਹੀ॥ ਗਹਿ ਗਹਿ ਸਸਤ੍ਰ ਰਿਸਾਨੇ ਸਬਹੀ॥ ਕ੍ਰੂਰ ਭਾਂਤ ਤਿਨ ਕਰੀ ਪੁਕਾਰਾ॥ ਸੋਰ ਸੁਨਾ ਸਰਤਾ ਕੇ ਪਾਰਾ॥ ਭੁਜੰਗਪ੍ਰਯਾਤਛੰਦ ਛੰਦ॥ ਬਜੀ ਭੈਰ ਭੁੰਕਾਰ ਧੁੰਕੇ ਨਗਾਰੈ॥ ਮਹਾਂਬੀਰ ਬਾਨੈ ਤਬੰਕੇ ਬਕਾਰੇ॥ ਭਏ ਬਾਹ ਆਘ ਤਨੱਚੇ ਮਰਾਲੰ॥ ਕ੍ਰਿਪਾ ਸਿੰਧ ਕਾਲੀ ਗਰਜੀ ਕਰਾਲੰ॥ ੫॥ਨਦੀਯੰ ਲਖਿਓ ਕਾਲਰਾਤ੍ਰ ਸਮਾਨੰ॥ ਕਰੇ ਸੂਰਮਾ ਸੀਤ ਪਿੰਗੰ ਪ੍ਰਮਾਨੰ॥ ਇਤੇ ਬੀਰ ਗੱਜੇ ਭਏ ਨਾਦ ਭਾਰੇ॥ ਭਜੇ ਖਾਨ ਖੂਨੀ ਬਿਨਾ ਸਸਤ੍ਰ ਝਾਰੇ॥ ੬॥ ਨਿਰਾਜਛੰਦ॥ ਨਿਲੱਜ ਖਾਂਨ ਭੱਜਿਯੋ॥ ਕਿਨੀ ਨ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਸੱਜਿਯੋ॥ ਸੁਤਿਆਗ ਖੇਤ ਕੱਚਲੇ॥ ਸੁਬੀਰ ਬੀਰ ਹਾਂਭਲੇ॥ ੭॥ ਚਲੇ ਤੁਰੇ ਤੁਰਾਇਕੈ॥ ਸਕੈ ਨ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਉਠਾਇਕੈ॥ ਨ ਲੈ ਹਥਿਆਰ ਗੱਜਹੀ॥ ਨਿਹਾਰਿ ਨਾਰਿ ਲੱਜਹੀ॥ ੮॥ਦੋਹਰਾ॥ ਬਰਵਾ ਗਾਉਂ ਉਜਾਰ ਕੈ ਕਰੇ ਮੁਕਾਮ ਭਲਾਨ॥ ਪ੍ਰਭ ਬਲ ਹਮੈ ਨ ਛੁਇ ਸਕੈ ਭਾਜਤ ਭਏ ਨਿਦਾਨ॥ ੯॥ ਤਵ ਬਲ ਈਹਾਂ ਨ ਪੁਰ ਸਕੈ ਬਰਵਾਹ ਨਾਹਿ ਰਿਸਾਇ॥ ਸਾਲਿਨ ਰਸ ਜਿਮ ਬਾਨੀਓ ਰੋਰਨ ਖਾਤ ਬਨਾਇ॥<noinclude></noinclude> hu9vmc87zxixfhtlx4ap064hpf1izet 250 59115 234393 213626 2026-09-11T04:10:47Z Ashwinder sangrur 2332 /* ਸੋਧਣਾ */ 234393 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Ashwinder sangrur" />{{center|(੫੯)}}</noinclude>੧੭॥ ਇਤਿ ਸ੍ਰੀ ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ ਗ੍ਰੰਥੇ ਖਾਨ ਜਾਦੇ ਕੋ ਆਗਮਨ ਤ੍ਰਾਸ ਤਉ ਉਠਿ ਜੈਬੋ ਬਰਨਨੰ ਨਾਮੁ ਦਸਮੇਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤੰ ਮਸਤੁਸਭਮਸਤੁ {{center|{{center|ਅਫਜੂ॥ ੩੫੪॥ ਹੁਸੈਨੀ ਜੁਧ ਕਥਨੰ॥ }}ਨੰ॥ ॥੧੦॥ ਭੁਜੰਗਪ੍ਰਯਾਤਛੰਦ॥ ਗਯੋ ਖਾਨ ਜਾਦਾ ਪਿਤਾ ਪਾਸੰ ਭਜੰ॥ ਸ ਕੈੰ ਜ੍ਵਾਬ ਦੈ ਨਾ ਹਨੇ ਸੂਰ ਲੱਜੰ॥ ਤਹ ਠੋਕ ਬਾਹਾ ਹੁਸੈਨੀ ਗਰਜਿਯੰ॥ ਸਬੈ ਸੂਰ ਲੈਕੈ ਸਿਲਾ ਸਾਜ ਸੱਜਿਯੰ॥ ੧॥ ਕਰਯੋ ਜੋਰ ਸੈਨੰ ਹੁਸੈਨੀ ਪਯਾਨੰ॥ ਕੂਟਿ ਕੈ ਲੁਟ ਲੀਨੋ ਅਵਾਨੰ॥ ਪੁਨਰ ਡਢਵਾਲੰ ਕੀਓ ਜੀਤ ਜੇਰੰ॥ ਕਰ ਬੰਦ ਕੋ ਰਾਜਪੁਤ੍ਰਾਨ ਚੇਰੰ॥ ੨॥ ਪੁਨਰਿ ਦੂਨਿ ਕੋ ਲੂਟ ਲੀਨੋ ਸੁਧਾਰੰ॥ ਕੋਈ ਸਾਮੁ ਹ੍ਵੈ ਸਕਿਓ ਨ ਗਵਾਰੰ॥ ਲਯੋ ਛੀਨ ਅੰਨੰ ਦਲੰ ਬਾਟ ਦੀਯੰ॥ ਮਹਾਂਮੂੜਯੰ ਕੁਤਸਤੰ ਕਾਜ ਕੀਯੰ॥ ੩॥ ਦੋਹਰਾ॥ ਕਿਤਕ ਦਿਵਸ ਬੀਤਤ ਭਏ ਕਰਤ ਉਸੈ ਉਤਪਾਤ॥ ਗੁਆਲੇਰੀਅਨ ਕੀ ਪਰ ਤਭੀ ਆਨ ਮਿਲਨ ਕੀ ਬਾਤ॥ ੪॥ ਜੋ ਦਿਨ ਦ੍ਵੈਕਨਵੇ ਮਿਲਤ ਤਬ ਆਵਤ ਅਰ ਰਾਇ॥ ਕਾਲ ਤਿਨੂ ਕੈ ਘਰ ਬਿਖੈ ਡਾਰ ਕਲਹ ਬਨਾਇ॥ ੫॥ ਚੌਪਈ॥ ਗੁਆਲੇਰੀਆ ਮਿਲਨ ਕਹੁ ਆਏ॥ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਭੀ ਸੰਘ ਸਿਧਾਏ॥ ਚਤੁਰਥ ਆਨ ਮਿਲਤ ਭਏ ਜਾਮੰ॥ ਫੂਟ ਗਈ ਲਖ ਨਜਰ ਗੁਲਾਮੰ॥ ੬॥ ਦੋਹਰਾ॥ ਜੈਸੇ ਰਵਿ ਕੇ ਤੇਜ ਤੇ ਰੇਤ ਅਧਿਕ ਤਪਤਾਇ॥ ਰਵਿ ਬਲ ਛੁਦ੍ਰ ਨ ਜਾਨਈ ਆਪ ਨਹੀ ਗੁਰਬਾਇ॥ ੭॥ ਚੌਪਈ॥ ਤੈਸੇ ਹੀ ਫੂਲ ਗੁਲਾਮ ਜਾਤ ਭਯੋ॥ ਤਿਨੈ ਦ੍ਰਿਸਟਿ ਤਰੇ ਆਨਤ ਭਯੋ॥ ਕਹਲੂਰੀਆ ਕਟੋਚ ਸੰਗ ਲੈਹਿ॥ ਜਾ ਆਨਨੁ ਮੋ ਸਰਮਹਿ ਮਹਿ॥ ੮॥ ਤਿਨ ਜੋਧਨ ਆਨੋ ਥੋ ਸਾਥਾ॥ ਤੇ ਦੇ ਰਹੇ ਹੁਸੈਨੀ ਹਾਥਾ॥ ਦੇਤ ਲੇ ਆਪਨ ਕਰੁ ਰਾਨੇ॥ ਤੇ ਧਨ ਲੈ ਨਿਜ ਧਾਮੁ ਸਿਧਾਨੇ॥ ੯॥ ਚੇਰੇ ਤਬੈ ਤੇਜ ਤਨ ਤਯੋ॥ ਭਲਾ ਬੁਰਾ ਕਛੁ ਲਖਤ ਨ ਭਯੋ॥ ਛੰਦ ਬੰਦ ਨਹਿ ਨੈਕੁ ਬਿਚਾਰਾ॥ ਜਾਤ ਭਯੋ ਦੇ ਤਬਹਿ ਨਗਾਰਾ॥ ੧੦॥ ਦਾਵ ਘਾਵ ਤਿਨ ਨੈਕੁ ਨ ਕਰਾ॥ ਸਿੰਘ ਹਿਘੇਰਿ ਸਸਾ ਕਹੁ ਡਰਾ॥ ਪੰਦ੍ਰਹ ਪਹਰ ਗਿਰਦ ਤਿਹ ਕੀਓ॥ ਖਾਂਨ ਪਾਨ ਤਿਨ ਜਾਂਨ ਨ ਦੀਓ॥ ੧੧॥ ਖਾਂਨ ਪਾਨ ਬਿਨੁ ਸੂਰ ਰਿਸਾਏ॥ ਸਾਂਮ ਕਰਨ ਹਿਤ ਦੂਤ ਪਠਾਏ॥ ਦਾਸ ਨਿਰਖ ਸੰਗ ਸੈਨ ਪਠਾਂਨੀ॥ ਫੂਲ ਗਯੋ ਤਿਨ ਕੀਨੀ ਮਾਨੀ॥ ੧੨॥ ਦਸ ਸਹੰਸਰ ਅਬ ਹੀ ਕੈ ਦੈਹੂੰ॥ ਨਾਤਰ ਮੀਚ ਮੂੰਡ ਪਰ ਲੈਹੂੰ॥ ਸਿੰਘ ਸੰਗਤੀਆਂ ਤਹਾਂ ਪਠਾਏ॥ ਗੋਪਾਲੈ ਸੁ ਧਰਮ ਦੇ ਲਿਆਏ॥ ੧੩॥ ਤਿਨ ਕੇ ਸੰਗ ਨ ਉਨਕੀ ਬਨੀ॥ ਤਬ<noinclude></noinclude> cdr0hggdmssx7xanh6o96nc98vx7bex 250 67926 234348 200721 2026-09-10T12:59:16Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 234348 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ। ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude> ਢਿਡ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਕੇ ਦੇਖੀ ਜਾਏ| ਸਭ ਅੱਛਾ ਦੀ ਮੋਹਰ ਵਾਲ਼ੀ ਪਰਚੀ ਦੇਈ ਜਾਏ| ਅੱਗੇ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਵਾਲ਼ੇ ਅਪਣਾ ਅੱਡਾ ਜਮਾਈ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਉਹ ਪਾਸਪੋਰਟਾਂ 'ਤੇ ਮੋਹਰ ਲਾਈ ਜਾਣ ਤੇ ਕਾਰਡ-ਜਿਹਾ ਫੜਾਈ ਜਾਣ TOLAND ਧਰਤੀ ਉਪਰ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੋ| ਅਸੀਂ ਅਪਣਾ ਸਾਮਾਨ ਚੁਕ ਕੇ ਪੌੜੀ ਥਾਣੀਂ ਉਤਰ ਕੇ ਬੇੜੀ ਵਿਚ ਬੈਠ ਗਏ ਤੇ ਕਸਟਮ ਸ਼ੈੱਡ ਵਿਚ ਪੁਜ ਗਏ। ਸਾਮਾਨ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ| ਕਲਰਕ ਨੇ ਚਾਕ ਨਾਲ਼ ਦਸਖਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ | ਅਸੀਂ ਅਣਜਾਣ ਸੀ। ਸਾਨੂੰ ਰਸਤੇ ਪਾਉਣ ਵਾਲ਼ਾ ਕੋਈ ਨਾ ਮਿਲੇ| ਆਖ਼ਰ ਮੋਰਿੰਡੇ ਦਾ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਕੁਸ਼ਨਮੇਕਰ ਮਿਲ਼ ਪਿਆ| ਸਾਨੂੰ ਕਿਹਾ ਆਪਾਂ ਮੋਟਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ| ਅਸੀਂ ਕਲਿੰਡਨੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਪੁਜ ਗਏ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਢੰਗ ਦਾ ਲਕੜੀ ਦਾ 1898 ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਗੱਡੀ ਵਲ਼-ਵਲੇਵੇਂ ਖਾਂਦੀ ਆਖ਼ਰ ਨੈਰੋਬੀ ਛੱਤੇ ਹੋਏ ਸਟੇਸ਼ਨ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਏਥੋਂ ਦੇ ਵੀ ਅਸੀਂ ਅਣਜਾਣੂ ਸੀ। ਕੋਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਭੋਰੇ ਵੱਲ ਦਾ ਗੱਡੀਆਂ 'ਤੇ ਭਾਰ ਢੋਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਹਨੂੰ ਸਾਮਾਨ ਚੁਕਾਇਆ ਤੇ ਪਤਾ ਦਸ ਕੇ ਉਹਦੇ ਨਾਲ਼ ਤੁਰ ਪਏ। ਇਹਨੇ ਸਾਨੂੰ ਤੋੜ ਦੁਆਬਾ ਟੇਲਰਿੰਗ ਹਾਊਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਜਾ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ | {{gap}}ਦੁੱਖਾਂ ਤੇ ਫ਼ਿਕਰਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਨਾਲ਼ ਲੈ ਕੇ ਗਏ ਸੀ| ਸਾਡੇ ਵਾਲ਼ੇ ਜਹਾਜ਼ ਹੀ ਡਾਕ ਜਾਣੀ ਸੀ। ਓਦੋਂ ਹਵਾਈ ਡਾਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਲੂ ਹੋਈ। ਦੁਪਹਰੇ ਦੋ ਵਜੇ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਤੇ ਉੱਤੇ ਚਿੱਠੀ ਮਿਲ਼ ਗਈ ਕਿ ਜਿਸ ਦਿਨ ਤੁਸੀਂ ਗਏ ਹੋ, ਓਸੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਮਾਮੇ ਹੋਰੀਂ (ਗੌਂਦਾ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ ਪਿੰਡ ਸ਼ੰਕਰ) ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਮੇਰੇ ਉਸਤਾਦ ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਾਮਾ ਜੀ ਸਨ। ਚਿੱਠੀ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਯਤੀਮ ਹੋ ਗਿਆ।... ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਮਗਰੋਂ ਮੈਂ ਰੇਲਵੇ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਕੰਮ 'ਤੇ ਲਗ ਗਿਆ।<noinclude>{{center|13}}</noinclude> 97jqwycplndywogxq7qw4jmjp4tva9h 250 67927 234350 233636 2026-09-10T13:04:26Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 234350 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{center|<poem>{{xx-larger|2}} {{dhr|12em}} {{x-larger|ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਸਾਕਾ}}</poem>}}<noinclude></noinclude> 9bbu3vaa90w2cyoya2uoweenmunvt2i 250 67928 234351 233410 2026-09-10T13:06:10Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 234351 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>{{c|ਨਦੀਆ ਵਾਹ ਵਿਛੁੰਨਿਆ ਮੇਲਾ ਸੰਜੋਗੀ ਰਾਮ}} {{c|-ਆਸਾ ਮਹਲਾ ੧}} ਹੱਥੀਂ-ਵਾਹੀਆਂ ਦੋ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮੇਰਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਕ ਤਾਂ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਥ ਮਾਗੋ ਦੀ ਬਣਾਈ ਫ਼ੇਅਰਵੈੱਲ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਹੈ, ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਸ਼ੇਰਗਿਲ ਦੇ ਭਾਣਜੇ ਵਿਵਾਨ ਸੁੰਦਰਮ ਦੀ ਦ' ਸ਼ੇਰਗਿਲ ਫ਼ੈਮਿਲੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦਾ ਇਸ ਸਦੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ਼ ਨੇੜੇ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਫ਼ੇਅਰਵੈੱਲ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।</br> {{gap}}ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਗੁੱਜਰਖ਼ਾਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਵੱਡੀ ਜੰਗ ਦਾ ਵੇਲਾ ਹੈ ਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਲਾਮ 'ਤੇ ਚੱਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪਿਆ ਚਿਬ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੋਕਗੀਤ ਭਰੇ ਪਏ ਹਨ। ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਮੈਂ ਜਦ ਪਹਲਾਂ ਪਟਿਆਲ਼ੇ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਵਿਚ 1968 ਵਿਚ ਦੇਖੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਈਆਂ ਸਨ। ਏਨੇ ਸਾਲਾਂ ਮਗਰੋਂ ਮੈਂ ਇਹਦੀ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਦਿਲ ਦਾ ਭਾਰ ਹੌਲ਼ਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਹਾਂ।</br> {{gap}}ਜਿਹਲਮ ਤੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਦੇ ਵਿਚਾਲ਼ੇ ਵਸੇ ਕਸਬੇ ਗੁੱਜਰਖ਼ਾਨ ਦੇ ਜੰਮਪਲ਼ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਥ ਮਾਗੋ (ਜਨਮ 1922) ਨੇ ਇਹ ਤਸਵੀਰ 1945 ਵਿਚ ਬਣਾਈ ਸੀ, ਜਦ ਇਹ ਬੰਬਈ ਦੇ ਸੁਰ ਜੇ.ਜੇ. ਆਰਟ ਸਕੂਲ 'ਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਪੁਰਾਣੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਮਿਨੀਏਚਰ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ; ਮੋਟੀਆਂ ਛੂਹਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਤੇਲ-ਰੰਗਾਂ 'ਚ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵੱਡੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ 3 x 4 ਫ਼ੁਟ। ਪਹਲੀਆਂ ਵਿਚ ਚਿਤੇਰੇ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਕਾਮ ਤੇ ਮਿਥਹਾਸ ਚਿਤਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਥ ਨੇ ਇਸ ਤਸਵੀਰ ਵਿਚ ਰਵਾਇਤ ਤੋੜਕੇ ਸਮਾਜੀ ਤਵਾਰੀਖ਼ ਨੂੰ ਪਹਲੀ ਵਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।</br> {{gap}}ਫ਼ਲਸਫ਼ੀ ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਤ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਸਵੀਰ ਦਾ ਨਾਂ ਜਾਂ ਤਰਸ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਰੱਖੀਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਉਹਨੂੰ ਉਚਿਆਣ ਲਈ, ਮਨਤਕ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ। ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਏਨੀ ਮੂੰਹੋਂ ਬੋਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹਦਾ ਨਾਂ ਚਿਤੇਰੇ ਨੇ ਨਾ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੈਣਾ। ਪਰ {{nop}}<noinclude>{{rh||17|}}</noinclude> 4lyuulfsj6gbeqn8mxrclfu7ko5xj1w 250 67929 234352 233612 2026-09-10T13:06:49Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 234352 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>ਸ਼ਾਇਦ ਤਰਸ ਘਟ ਜਾਗਣਾ ਸੀ।</br> {{gap}}ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਪਹਲੀ ਵਾਰ ਦੇਖੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਦੋ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਬੁਲਾ ਰਿਹਾ ਮੁੰਡਾ ਮੈਨੂੰ ਅਪਣਾ-ਆਪ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਥ ਦਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਮੁੰਡਾ ਅਪਣਾ-ਆਪ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਤੇ ਚੌਥੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਗੁੱਜਰਖ਼ਾਨ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਐਸੇ ਸਾਕੇ ਆਮ ਵਾਪਰਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਹਰ ਦਰਸ਼ਕ ਨੂੰ ਇਸ ਮੁੰਡੇ ਨਾਲ਼ ਇਹ ਸਾਂਝ ਮਹਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ। ਮਰਦ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਤੋਂ ਇਹ ਮੁੰਡਾ ਕੇਂਦਰੀ ਬਿੰਦੂ ਹੈ ਤੇ ਔਰਤ ਦਰਸ਼ਕ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜੀ ਦੀ ਭੈਣ ਨਾਲ਼ ਸਾਂਝ ਮਹਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੋਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਇਕੱਲਿਆਂ ਰਹ ਜਾਣਾ ਹੈ; ਫ਼ੌਜੀ ਨੇ ਵਿਛੋੜਾ ਦੇ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਕੀ ਵੱਡੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੱਚੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ੋਂ ਵੀ ਵਧ ਦੁੱਖ ਝੱਲਦੇ ਹਨ? ਉਹ ਵਿਛੋੜਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦੇ। ਉਹ ਬੇਜ਼ਬਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਿਹੜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਲੀ ਮੱਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਏ-ਗਏ ਨੂੰ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਬੁਲਾਈਦੀ ਹੈ; ਐਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੋ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ। ਬੱਚੇ ਵਾਸਤੇ ਸਾਸ੍ਰੀਕਾਲ ਬੁਲਾਉਣੀ ਕੋਈ ਸੌਖੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪਰ ਜੇ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਉਹਦਾ ਬਹੁਤ ਸਕਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹਦੇ ਦਿਲ ਦਾ ਤੇ ਝੂਠੇ ਪੈਂਦੇ ਕਰ-ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਹਾਲ ਪੁੱਛਿਆਂ ਵੀ ਨਾ ਜਾਣੀਏ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਮੈਨੂੰ ਜਦ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਸਾਸ੍ਰੀਕਾਲ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਸੀ - ਜਾਓ, ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ਼ ਨਹੀਂ ਬੋਲਣਾ। ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕਿਉਂ ਚੱਲੇ ਹੋ? ਮੇਰਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੈ? ਤੇ ਜਦ ਉਹ ਪਰਦੇਸੋਂ ਆਏ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਾਸ੍ਰੀਕਾਲ ਬੁਲਾਈ ਦੋ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਜਿਹਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ - ਤੁਸੀਂ ਆ ਗਏ! ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। - ਗਰਮੀਆਂ 'ਚ ਕੋਠੇ 'ਤੇ ਸੌਣ ਲੱਗਿਆਂ ਮਾਂ ਪੂਰਬ ਵਲ ਤਾਰਿਆਂ ਵਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਕੇ ਮੈਥੋਂ ਅਖਵਾਉਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ - ਭਾਪਾ ਜੀ, ਆ ਜਾਓ...। ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਮਿਤਰ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਮਖੌਲ ਨਾਲ਼ 'ਛੋਟੀ ਸਾਸ੍ਰੀਕਾਲ' ਆਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵੱਡੀ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਆਖੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੈਥੋਂ ਕੁਛ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬੋਲਿਆ {{nop}}<noinclude>{{center|18}}</noinclude> 7kdxacuvu7cwhnmds2ok4lhuoa9qsly 250 67934 234353 233641 2026-09-10T13:09:15Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 234353 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>ਗਿਆ। '''ਫ਼ੇਅਰਵੈੱਲ''' ਤਸਵੀਰ ਲਾਮ 'ਤੇ ਚੱਲੇ ਫ਼ੌਜੀ ਦੀ ਹੀ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਪਰਦੇਸੀਂ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਗਏ ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ। ਇਹ ਅਟੱਲ ਹੋਣੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ। ਇਹ ਜਗ ਰੇਲ ਦਾ ਟੇਸ਼ਣ ਹੈ ਤੇ ਗੱਡੀ ਮੌਤ ਦਾ ਵਾਹਨ।</br> {{gap}}ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਅਪਣੇ ਬੁੱਢੇ ਪਿਉ ਦੇ ਪੈਰੀਂ ਹੱਥ ਲਾ ਕੇ ਹਟਿਆ ਹੀ ਹੈ। ਪਿਉ ਤੇ ਮਾਂ ਦਾ ਅਸੀਸ ਵਾਲ਼ਾ ਹੱਥ ਹਾਲੇ ਵੀ ਹਵਾ 'ਚ ਅਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਹੁਣ ਪੁਤ ਮਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਾਂ ਪਹਲਾਂ ਵੀ ਇਸ ਪਲ ਨੂੰ ਚਿਤਵਦੀ ਕਈ ਵਾਰ ਰੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਹੁਣ ਦਾ ਪਲ ਤਾਂ ਕਹਰ ਦਾ ਪਲ ਹੈ। ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਦੇਖ ਮਿੱਟੀ ਵਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੋਚ ਕੁਝ ਹੋਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹਦੀ ਭੈਣ ਅਪਣੀ ਭਾਬੀ ਨੂੰ ਹੌਂਸਲਾ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹਦੇ ਕਰ-ਪੈਰ ਜਵਾਬ ਦੇ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਥਾਏਂ ਬੈਠੀ ਹੈ ਮੱਥਾ ਫੜੀ। ਕੈਸਾ ਬੰਧੇਜ ਹੈ ਕਿ ਜਣੇ ਨੇ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆਂ ਅਪਣੀ ਤੀਵੀਂ ਨੂੰ ਅੰਗ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਾ ਸਕਣਾ।</br> {{center|ਕੋਲ਼ ਖੜੋਤੀ ਦੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਚੀਨ ਦੀ ਗੱਡੀ}} {{c|...}} {{Block center|<poem>ਟੇਸ਼ਣ 'ਤੇ ਜਲ਼ ਬੱਤੀਏ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ਮਾਹੀ ਖੜਿਆ ਉਵੇਂ ਵਾਪਸ ਕਰ ਗੱਡੀਏ </poem>}} {{gap}}ਬਲ਼ਦੀ ਬੱਤੀ, ਉੱਚਾ ਪੁਲ਼ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ਼ ਭਰੇ ਘੜਿਆਂ ਦਾ ਛੱਤੜਾ ਗੁਜਰਖ਼ਾਨ ਰੇਲ ਟੇਸ਼ਣ 'ਤੇ ਹੁੰਦਾ-ਹੁੰਦਾ ਸੀ; ਪਰ ਪਿਛੋਕੜ ਦੀ ਕਿਲੇ ਵਰਗੀ ਕੰਧ ਤੇ ਦਰਵੱਜੇ ਖ਼ਿਆਲੀ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਿ ਤਸਵੀਰ ਦਾ ਭਾਵ ਹੋਰ ਉਘੜ ਆਵੇ। ਅਸਤ ਹੋ ਰਹੇ ਸੂਰਜ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਹੋਰ ਉਦਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਛੇਤੀ ਹੀ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ 'ਨੇਰ੍ਹਾ ਛਾ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਲੰਬੀ ਰਾਤ ਪੈ ਜਾਏਗੀ। ਮੌਜੂਦ ਦਾ ਵੇਲਾ ਬੜੀ ਦੇਰ ਲਈ ਮਨਫ਼ੀ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਲੰਘ ਗਏ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਵੇਲੇ ਦੇ ਦੋ ਕੱਸੇ ਹੋਏ ਸਿਰੇ ਰਹ ਜਾਣੇ ਹਨ। ਯਾਦ ਤੇ ਉੱਮੀਦ। ਏਸ ਰੱਸਾਕਸ਼ੀ 'ਚ ਕੋਈ ਨਹੀਂ {{nop}}<noinclude>{{rh||19}}</noinclude> pyesj6ygs5lao6humiaikjttn8i1ffq 250 67994 234354 201171 2026-09-10T13:22:54Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 234354 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>{{center|{{smaller|ਤੇਰੇ ਨਾਲ਼ ਕੀ ਤਲੰਗਿਆ ਜਾਣਾ, ਛੱਡ ਗਿਉਂ ਟੇਸ਼ਣ ' ਤੇ...}}}} {{dhr|2em}} {{gap}}ਫ਼ਰੰਗੀ ਜਿਵੇਂ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ' ਚ ਹੀ ਬੈਠ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਲੋਕ ਤੇ ਬਾਲਮਨ ਵਿਚ ਰੇਲਗੱਡੀ ਦਾ ਕੋਈ ਅਨੋਖਾ ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਫ਼ਨਿਆਂ ਦੀ ਵਾਹਨ ਹੈ। ਪਿਛਲੀ ਸਦੀ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ‘ਜਨਾਬ ਨੂਰ' ਨੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ 'ਤੇ ਰੇਲਗੱਡੀ ਵਾਹੀ ਸੀ।</br> {{gap}}ਇਹ ਖਿਡੌਣੇ ਵਰਗੀ ਗੱਡੀ ਕਿਤੇ ਜਾਣੀ ਨਹੀਂ। ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿਚ ਰੇਲਗੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਖ਼ਾਸਕਰ ਬੰਗਾਲੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਸ਼ਹਰ ਨਾਲ਼, ਗ਼ੁਰਬਤ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ਼ ਮੇਲਣ ਵਾਲ਼ੀ ਸੰਗਯਾ ਤੇ ਕਿਰਿਆ ਹੈ| ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਵਾਲ਼ੀ ਗੱਡੀ ਘਰ ਨੂੰ ਮੋਰਚੇ ਨਾਲ਼ ਜੋੜਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹਦੀ ਵਾਪਸੀ ਯਕੀਨੀ ਨਹੀਂ। ਇਹਦਾ ਸਫ਼ਰ ਇਕਤਰਫ਼ਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ 1947 ਵਿਚ ਇਸ ਗੱਡੀ ਨੇ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਇਕ ਹੋਰ ਸਫ਼ਰ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਓਦੋਂ ਇਸ ਟੇਸ਼ਣ ' ਤੇ ਕੋਈ ਤੋਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ; ਸਭਨਾਂ ਨੇ ਤੁਰ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਜਿਹਲਮ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਸਤੀਸ਼ ਗੁਜਰਾਲ ਬਣਾਏਗਾ।</br> {{gap}}ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਤੇ ਦੋਹਵਾਂ ਜੰਗਾਂ 'ਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਇਸ ਸਦੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਦੁਖਾਂਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ ਜੰਗਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਦੁਖਾਂਤ ਹੈ; ਤਾਂਹੀਓਂ ਇਹਦਾ ਕੋਈ ਲੋਕਗੀਤ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ, ਸਿਰਫ਼ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਨਜ਼ਮਾਂ ਹੀ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਜੰਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ। {{nop}}<noinclude>{{rh||21}}</noinclude> kai0mmm9yg26sy4mcokibwdo6neeipx 250 67995 234355 234003 2026-09-10T13:23:43Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 234355 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>{{gap}}ਸਿਗਨਲ ਡਾਊਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਬੇਮੁੱਖ ਗਾਰਡ ਨੇ ਹਰੀ ਝੰਡੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤੇ ਸੀਟੀ ਮਾਰਨ ਲਈ ਸਾਹ ਭਰਿਆ ਹੈ। ਜੇਲਾਂ ਤੇ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਰੇਲਗਾਰਡ ਵਰਗੇ ਬੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਜੂਦ ਮੁਲਾਕਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ - ਹੁਣ ਬਸ ਵੀ ਕਰੋ। ਵੇਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। — ਜੇ ਇਹ ਨਜ਼ਾਰਾ ਕਿਸੇ ਫ਼ਿਲਮ 'ਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਡਰਾਮੇ ਵਿਚ, ਤਾਂ ਪਿਛਵਾੜੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੰਗੀਤ ਵੱਜੇ? ਸਾਕਾ ਵਰਤਣ ਵੇਲੇ ਸਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਵੱਜਦੇ ਹੁੰਦੇ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਰਫ਼ੀ ਮੁਹੰਮਦ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੰਜਣ ਨੇ ਹੁਣੇ ਚੀਕ ਮਾਰਨੀ ਹੈ। ਪਹੀਏ ਇਕ ਵਾਰੀ ਲੀਹ 'ਤੇ ਉਂਜ ਹੀ ਘੁੰਮ ਜਾਣਗੇ। ਦਿਲਾਂ ਦੀ ਧੜਕਣ ਖੁੰਝ ਜਾਏਗੀ। ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਲੀਹਾਂ 'ਤੇ ਧੜਵੈਲ ਪਹੀਆਂ ਦੇ ਘਿਸਰਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਿਕਲੇਗੀ। ਖੜਕਦੇ ਡੱਬੇ ਹੁਝਕੇ ਮਾਰਨਗੇ। ਨਾ ਚੱਲਣ ਦੀ ਜ਼ਿਦ ਕਰਨਗੇ। {{Block center|<poem>ਟੁੱਟ ਜਾਏਂ ਰੇਲਗੱਡੀਏ ਤੇਰਾ ਇੰਜਣ ਹੁਲਾਰੇ ਖਾਵੇ ਰੋਕੋ ਨੀ ਕੁੜੀਓ ਮੇਰਾ ਢੋਲ ਲਾਮ ਨੂੰ ਜਾਵੇ</poem>}} {{gap}}ਤਸਵੀਰ ਵਿਚ ਇਕੱਲੇ ਰਹ ਗਏ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦੁਆਲ਼ੇ ਆਭਾਮੰਡਲ ਨਹੀਂ, ਇੰਜਣ ਦੀ ਭਾਫ਼ ਦੇ ਛੱਲੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੱਲਿਆਂ ਨੇ ਹਰ ਸ਼ਕਲ ਸੰਗਲੀ 'ਚ ਪੁਰੋਈ ਹੋਈ ਹੈ; ਦੁਮੇਲ ਵੀ। ਜਿਵੇਂ ਕੈਲੰਡਰ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਤਾਰੀਖ਼ ਦੁਆਲ਼ੇ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਲਾਈਦੀ ਹੈ, ਇਵੇਂ ਤਸਵੀਰ ਵਿਚ ਟਾਈਮ ਤੇ ਸਪੇਸ ਨੂੰ ਸਿਮਰਤੀ ਨੇ ਬੰਨ੍ਹ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਿਮਰਤੀ ਦੀ ਇਹ ਕਾਰ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਉਲੰਘ ਸਕਦਾ।</br> {{gap}}ਮਰ ਰਹੇ ਬੰਦੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਕੀ ਕੁਝ ਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਯਮ ਇੰਜਣ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਫ਼ੌਜੀ ਨੂੰ ਲੈਣ ਆਏ ਹੋਣਗੇ। ਇਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੇ ਕੀ ਕੁਝ ਦੇਖਿਆ ਹੋਏਗਾ - ਮਾਂ ਦੇ {{nop}}<noinclude>{{rh||22}}</noinclude> rh96x5ddnaama2u20gwms0lj1ito4va 250 68024 234356 201340 2026-09-10T13:25:17Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 234356 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude> ਪੈਰ? ਪਿਉ ਦੀ ਬੰਗੀ ਕੰਬਦੀ ਦਾਹੜੀ? ਜਾਂ ਅਪਣੀ ਤੀਵੀਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਦੀ ਵਾਲ਼ੀ ?</br> {{gap}}ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ 'ਤੇ ਵੀ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਸਾਕਾ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ। ਬੰਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਗੱਡੀ ਦੀ ਲੀਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਹਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ | ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਵਿਚ ਲਹਰਾਂ ਤੇ ਲੀਹਾਂ ਖੜ੍ਹੇ ਰੁਖ਼ ਹੋ ਕੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ| ਓਥੇ ਦੁਮੇਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ| ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਮਿਲ਼ਦੇ ਨਹੀਂ ਕਦੇ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਰੇਲ ਦੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲ਼ਦੀਆਂ।</br> {{gap}}ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਮਿਲਾਪ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਟੱਬਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਅੱਜ ਪਹਲੀ ਵਾਰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪੋ ਵਿਚ ਕਿੰਨਾ ਪਿਆਰ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੇ ਦੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਮਿਲਾਪ ਪਹਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ। ਅੱਜ ਵਿਛੜ ਕੇ ਸਾਰੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ | {{nop}}<noinclude>{{rh||23}}</noinclude> nj62659ou5ac8fanl1vxupra1ggqtdf 250 68025 234357 201341 2026-09-10T13:26:09Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 234357 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude><noinclude>{{rh||25}}</noinclude> nci99vxol71u69z6cgvvcfi2hw020cx 250 68026 234358 233619 2026-09-10T13:26:19Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 234358 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{center|<poem>{{xx-larger|3}} {{dhr|6em}} {{x-larger|ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਮਾਲ਼ਾ}}</poem>}}<noinclude></noinclude> mga4ex229r4cyew4hcp90xbn38ylg0r 250 68027 234359 201348 2026-09-10T13:28:37Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 234359 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude> 1965 ਦੀ ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ (1928–1995) ਦੀ ਹੈ, ਜੀਹਦੇ ਨਾਲ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੁਸੀਂ ਹੁਣੇ ਪੜ੍ਹਨੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਲ਼ ਇਹਦਾ ਆਦਮੀ ਹੈ, ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਨਗਰ ਬਿਲਗੇ ਦਾ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਠਾਰੂ ਅਤੇ ਪਛਾੜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁਤ ਬਲਵਿੰਦਰ, ਜੋ ਫ਼ੋਟੋ ਖਿੱਚੇ ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ; ਹੁਣ ਇਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਰਹਿੰਦਾ ਕਾਮਯਾਬ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਹੈ ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਵੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ।</br> {{gap}}ਇਹ ਕੋਈ ਨਾਟਕੀ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਜੀਉੜਿਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦਰਜ ਹੈ; ਜਿਹਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਤਾਂ ਇਹੀ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੀ ਲਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।</br> {{gap}}ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਹਲੀ ਵਾਰੀ 1954 ਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਆਉਣ ਮਗਰੋਂ ਬਲਵਿੰਦਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਰੂਹਾਂ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਵਿਛੜੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਬੰਦੇ ਦਾ ਜੇਰਾ ਦੇਖੋ ਕਿ ਸੱਤਾਂ ਘਰਾਂ ਚ ਮਸਾਂ-ਮਸਾਂ ਹੋਏ ਪੁਤ ਨੂੰ ਏਨੇ ਸਾਲਾਂ ਮਗਰੋਂ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਤਸਵੀਰ ਵਿਚ ਚਿਹਰਿਆਂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਤਿਕੋਣ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਇਕ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੁੱਕਦੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਨੀਝ ਲਾ ਕੇ ਦੇਖੋ--ਇਹ ਤਿਕੋਣ ਤਿਕੋਣ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਦਾਇਰਾ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।</br> {{gap}}ਪੋਜ਼ ਕੀਤੀ ਇਸ ਫ਼ੋਟੋ ਵਿਚ ਉਚੇਚ ਤਾਂ ਹੈ ਹੀ-ਕਪੜਿਆਂ ਵਿਚ, ਬੈਠਣ ਖੜੋਣ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ, ਪਿਛਾੜੀ ਟੰਗੀ ਮੋਰਾਂ ਵਾਲ਼ੀ ਚੱਦਰ ਤੇ ਬੀਬੀ ਦੇ ਮੁਰਗ਼ਾਬੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਟ ਵਾਲ਼ੇ ਜੰਪਰ ਵਿਚ। ਪਰ ਬੀਬੀ ਸਤਵੰਤ ਨੇ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਖੁਲ੍ਹ ਲਈ ਹੋਈ ਹੈ – ਇਹਨੇ ਸ਼ਫ਼ੂਨ-ਕਰੇਪ ਦੀ ਚੁੰਨੀ ਨਾਲ਼ ਅਪਣਾ ਜੂੜੇ ਵਾਲ਼ਾ ਸਿਰ ਨਹੀਂ ਢਕਿਆ ਤੇ ਘੜੀ ਵਾਲ਼ੀ ਅਪਣੀ ਖੱਬੀ ਬਾਂਹ ਅਪਣੇ ਆਦਮੀ ਦੀ ਬਾਂਹ ਨਾਲ਼ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਇਸ ਖੁਲ੍ਹ ਦਾ ਇਕ ਕਾਰਣ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਫ਼ੋਟੋ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਖਿੱਚੀ ਸੀ, ਔਟੋਮੈਟਿਕ ਕੈਮਰੇ ਨਾਲ਼। ਬੀਬੀ ਫ਼ੋਟੋ ਵਿਚ ਅਪਣੀ ਉਮਰ ਨਾਲ਼ੋਂ ਕਿਤੇ ਛੋਟੀ ਲਗਦੀ ਹੈ।</br> {{gap}}ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜਦ ਮੈਂ ਫ਼ੋਟੋ ਖਿਚਾਵਾਂ, ਤਾਂ {{nop}}<noinclude>{{rh||27}}</noinclude> 9to4coex39vgxnzumngon65hczjt0eu 250 68028 234360 201352 2026-09-10T13:32:26Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 234360 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude> ਮਨ ਚ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਅਪਣੀ ਸੱਜਣੀ ਵਲ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਏਸ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਜੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਦੇ ਕਿਆਸ ਦੀ ਲੋੜ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਇਹ ਤਾਂ ਸੱਚੀਮੁੱਚੀ ਦੇ ਵਸਲ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ। ਪਰ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਇਸ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਭਵਿਖਬਾਣੀ ਹੈ-ਸਤ ਸਾਲਾਂ ਮਗਰੋਂ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੈੱਡਫ਼ਰਡ (ਇੰਗਲੈਂਡ) ਵਿਚ ਸੜਕ ਹਾਦਸੇ ਵਿਚ ਮੁੱਕ ਜਾਣਾ ਸੀ ਤੇ ਤੀਹ ਸਾਲਾਂ ਮਗਰੋਂ ਬੀਬੀ ਨੇ।</br> {{gap}}ਬੀਬੀ ਦੀਆਂ ਸਹਜ-ਭਾਅ ਕੀਤੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਸੋਚ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ਼ ਇਕਸੁਰ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਣ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕਾ ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇਸ ਇਕਸੁਰਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਹਾਕਵੀ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮਾਇਆ ਦੇਵੀ ਦੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।</br> {{gap}}''ਬੀਬੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਿੱਕੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਚੇਤਾ ਹੈ?''</br> {{gap}}ਕਿਧਰੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੀਏ ਤੇ ਕਿਧਰੋਂ ਖਤਮ ਕਰੀਏ, ਇਹ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਲਗਦੀ। ਭਰਾ ਬਰਮਾ 'ਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀਗੇ। ਮੈਂ ਛੋਟੀ ਸੀਗੀ। ਉਹ ਆਏ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਬਰਮਾ ਦੇ ਰੌਲ਼ੇ ਪੈਣ [ਦੂਜੀ ਜੰਗ 1989] ਤੋਂ ਚਾਰ ਕੁ ਸਾਲ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਆ ਮੇਰਾ ਜਨਮ 28 ਦਾ ਆ।</br> {{gap}}ਮੈਂ ਸੋਚਣਾ ਮੈਂ ਕੱਲੀ ਰਹ ਜਾਵਾਂ, ਜਦ ਕੋਈ ਵੀ ਨਾ ਦਿਸੇ, ਮੈਂ ਚਲੇ ਜਾਵਾਂ ਅਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਕੋਲ਼। ਜਦ ਮੈਂ ਕੱਲੀ ਰਹ ਜਾਵਾਂ, ਤੇ ਓਥੇ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਅਪਣੇ ਇਕੱਲਪੁਣੇ ਨੂੰ ਕਿੱਦਾਂ ਕੱਟਾਂ? ਤੇ ਫੇਰ ਮੈਂ ਲਭਦੀ-ਲਭਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਝ ਲਵਾਂ। ਫੇਰ ਮੈਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੋਵੇ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਲਭ ਪਏ ਆ।</br> {{gap}}ਤੇ ਫੇਰ ਜਦ ਉਹ ਆਏ, ਓਹੋ ਜਹੀ ਨੇਰ੍ਹੀ ਫੇਰ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਇਕਦਮ ਕਾਲ਼ੀਬੋਲ਼ੀ। ਤੰਦੂਰਾਂ ਚ ਰੋਟੀਆਂ ਲਾਉਂਦੀਆਂ ਸੀਗੀਆਂ।ਜਿਥੇ ਕੋਈ ਸੀਗਾ, ਓਥੇ ਈ ਬਹ ਗਿਆ, ਖੂਹ ਦੀ ਮੌਣ ਨੂੰ ਹੱਥ ਪਾ ਕੇ ।ਲੋਕਾਂ {{nop}}<noinclude>{{rh||28}}</noinclude> 4jcr78txjpzfrn79ppsjpeulo9n1fy2 234361 234360 2026-09-10T13:32:49Z Harchand Bhinder 2624 234361 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude> ਮਨ ਚ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਅਪਣੀ ਸੱਜਣੀ ਵਲ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਏਸ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਜੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਦੇ ਕਿਆਸ ਦੀ ਲੋੜ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਇਹ ਤਾਂ ਸੱਚੀਮੁੱਚੀ ਦੇ ਵਸਲ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ। ਪਰ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਇਸ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਭਵਿਖਬਾਣੀ ਹੈ-ਸਤ ਸਾਲਾਂ ਮਗਰੋਂ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੈੱਡਫ਼ਰਡ (ਇੰਗਲੈਂਡ) ਵਿਚ ਸੜਕ ਹਾਦਸੇ ਵਿਚ ਮੁੱਕ ਜਾਣਾ ਸੀ ਤੇ ਤੀਹ ਸਾਲਾਂ ਮਗਰੋਂ ਬੀਬੀ ਨੇ।</br> {{gap}}ਬੀਬੀ ਦੀਆਂ ਸਹਜ-ਭਾਅ ਕੀਤੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਸੋਚ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ਼ ਇਕਸੁਰ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਣ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕਾ ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇਸ ਇਕਸੁਰਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਹਾਕਵੀ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮਾਇਆ ਦੇਵੀ ਦੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।</br> {{gap}}''ਬੀਬੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਿੱਕੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਚੇਤਾ ਹੈ?''</br> {{gap}}ਕਿਧਰੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੀਏ ਤੇ ਕਿਧਰੋਂ ਖਤਮ ਕਰੀਏ, ਇਹ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਲਗਦੀ। ਭਰਾ ਬਰਮਾ 'ਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀਗੇ। ਮੈਂ ਛੋਟੀ ਸੀਗੀ। ਉਹ ਆਏ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਬਰਮਾ ਦੇ ਰੌਲ਼ੇ ਪੈਣ [ਦੂਜੀ ਜੰਗ 1989] ਤੋਂ ਚਾਰ ਕੁ ਸਾਲ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਆ ਮੇਰਾ ਜਨਮ 28 ਦਾ ਆ।</br> {{gap}}ਮੈਂ ਸੋਚਣਾ ਮੈਂ ਕੱਲੀ ਰਹ ਜਾਵਾਂ, ਜਦ ਕੋਈ ਵੀ ਨਾ ਦਿਸੇ, ਮੈਂ ਚਲੇ ਜਾਵਾਂ ਅਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਕੋਲ਼। ਜਦ ਮੈਂ ਕੱਲੀ ਰਹ ਜਾਵਾਂ, ਤੇ ਓਥੇ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਅਪਣੇ ਇਕੱਲਪੁਣੇ ਨੂੰ ਕਿੱਦਾਂ ਕੱਟਾਂ? ਤੇ ਫੇਰ ਮੈਂ ਲਭਦੀ-ਲਭਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਝ ਲਵਾਂ। ਫੇਰ ਮੈਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੋਵੇ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਲਭ ਪਏ ਆ।</br> {{gap}}ਤੇ ਫੇਰ ਜਦ ਉਹ ਆਏ, ਓਹੋ ਜਹੀ ਨੇਰ੍ਹੀ ਫੇਰ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਇਕਦਮ ਕਾਲ਼ੀਬੋਲ਼ੀ। ਤੰਦੂਰਾਂ ਚ ਰੋਟੀਆਂ ਲਾਉਂਦੀਆਂ ਸੀਗੀਆਂ।ਜਿਥੇ ਕੋਈ ਸੀਗਾ, ਓਥੇ ਈ ਬਹ ਗਿਆ, ਖੂਹ ਦੀ ਮੌਣ ਨੂੰ ਹੱਥ ਪਾ ਕੇ। ਲੋਕਾਂ {{nop}}<noinclude>{{rh||28}}</noinclude> b14nu6ap3ntn25w6zqpjuv0bhfp28dk 250 68029 234367 201448 2026-09-10T14:51:35Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 234367 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>ਦੇ ਦਰਾਂ ਮੂਹਰੇ ਦੋ-ਦੋ ਫੁਟ ਰੇਤਾ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਖੁਲ੍ਹਦੇ।</br> {{gap}}ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਬਰਮਾ ਨੂੰ ਚੱਲਿਆ, ਤਾਂ ਨਾਲ਼ ਮੈਂ ਵੀ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ। ਮਾਂ ਕਹਿੰਦੀ - ਤੂੰ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਰੋ-ਰੋ ਕੱਟੀ ਕਿ ਮੈਂ ਜਾਣਾ।</br> {{gap}}''ਤੁਹਾਡੇ ਕਿੰਨੇ ਭਰਾ ਬਰਮਾ ਗਏ ਸੀ, ਕੀ ਕਰਨ ਗਏ ਸੀ?''</br> {{gap}}ਤਿੰਨ ਸੀ। ਕੰਮ ਕਰਨ ਗਏ ਸੀ [ਹੱਸ ਕੇ] ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਪਹਲਾਂ ਸ਼ੈਤ ਛੋਟਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਪੱਕਾ ਚੇਤਾ ਨਹੀਂ। ਵੱਡਾ ਨਰੰਜਣ ਸਿੰਘ। ਓਦੂੰ ਛੋਟਾ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਤੇ ਇਕ ਛਡ ਕੇ ਤੀਜਾ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ। ਮੈਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਦੀ ਕੋਈ ਹੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਇਕ ਤਾਂ ਵਿਆਹ ਕੇ ਹੀ ਚਲੇ ਗਿਆ ਸੀ। ਤੇਰਾਂ ਕੁ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ। ਚਾਰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਫੇਰ ਉਹ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਓਦੋਂ ਦੀ ਮੈਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆ ਜਿਹੜਾ ਦੂਸਰਾ ਸੀ ਜਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸੁਫ਼ਨਾ ਆਇਆ ਜਾਂ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਦੇ ਦੱਸਣ ਤੋਂ ਪਤਾ ਆ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਲਹੌਰੋਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਫਰਾਕ ਲਿਆਇਆ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ। ਉਹਦੇ ਚੈੱਕ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਚੇਤਾ ਆ।</br> {{gap}}''ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਚੈੱਕ ਸੀ ਉਹਦਾ ?''</br> {{gap}}ਉਹਦਾ ਰੰਗ ਪੀਚ-ਜਿਹਾ ਸੀ। ਵਿਚ ਕਾਲ਼ੇ-ਜਿਹੇ ਡੋਰੇ ਸੀ| ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਸੀ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਉਠਾਲ਼ ਕੇ ਫਰਾਕ ਪਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਹਦੀ ਲੜਕੀ ਤਕਰੀਬਨ ਮੈਥੋਂ ਸਾਲ ਸਵਾ-ਸਾਲ ਛੋਟੀ ਸੀ। ਉਹ ਛੱਡ ਕੇ ਬਰਮਾ ਚਲੇ ਗਿਆ| ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਓਧਰ ਹੀ ਮੁੱਕ ਗਿਆ। ਭਰਾ ਮੈਨੂੰ ਆਪ ਮੋਢੇ ਲਾ ਕੇ ਸੁਆਲ਼ ਕੇ ਮੰਜੇ 'ਤੇ ਪਾ ਗਿਆ| ਜਦ ਅੱਖ ਖੁਲ੍ਹੀ, ਤਾਂ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਰੋਈ। ਬਾਹਰਲਾ ਜਿੰਦਾ ਲਾਇਆ ਸੀ। ਫੇਰ ਕੋਈ ਮਗਰ ਸੈਕਲ 'ਤੇ ਗਿਆ ਤੇ ਓਨ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕੁੜੀ ਨੇ ਮਰ ਜਾਣਾ। ਤਾਂ ਭਰਾ ਕਹਿੰਦਾ - ਮੈਂ ਗੱਡੀ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਣਾ।</br> {{gap}}''ਤੁਹਾਡੇ ਪੇਕੇ ਪਿੰਡ ਚਾਚੋਕੀ ਤੋਂ ਹੋਰ ਕੌਣ ਗਿਆ ਸੀ ਬਰਮਾ ਨੂੰ?''</br> {{gap}}ਨਹੀਂ| ਮੇਰੇ ਨਾਨਕੇ ਸਾਰੇ ਸੀ ਓਥੇ | ਮੇਰੇ ਨਾਨਕੇ ਮਨਸੂਰਪੁਰ ਆ {{nop}}<noinclude>{{rh||29}}</noinclude> 7ib2yk2m1dom2f9js7ccts727q8wqhg 250 68030 234368 233564 2026-09-10T14:53:54Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 234368 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਠੇਕੇ ਲੈਂਦੇ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਥੱਲੇ ਗੋਰੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸੀ। ਫੇਰ ਜੰਗ ਲਗ ਗਈ। ਮੁੜਨਾ ਪਿਆ। ਸਾਢੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਲਾ ਕੇ ਆ ਕੇ ਬੰਨੇ ਲੱਗੇ ਤੁਰਕੇ। ਕਪੜਾ ਦੁਆਲ਼ੇ ਨਾ ਸੀ। ਦਰੀ ਪਿੱਛੇ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਤੇ ਜੰਗਾਲ ਲੱਗੀ ਹੱਥ ਚ ਪੀਪੀ ਤੇ ਪਿਤਲ ਦਾ ਗਲਾਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲਾਗੇ ਆ ਕੇ ਸਾਡਾ ਰੋਹੀ ਵਾਲ਼ਾ ਖੂਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸੀ। ਬੀਬੀਆਂ ਬਾਲਣ ਲਈ ਪੱਤੇ ਕੱਠੇ ਕਰਦੀਆਂ ਸੀ। ਭਰਾ ਉਤਰ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ- ਚਾਚੀ ਸਾਸ੍ਰੀਕਾਲ!- ਚਾਚੀ ਕਹਿੰਦੀ- ਵੇ ਤੂੰ ਸਵਰਨ ਸੁੰਹ ਆਂ?</br> {{gap}}''ਕੋਈ ਮਨ ਚ ਨਕਸ਼ਾ ਬਣਦਾ ਸੀ ਬਰਮਾ ਕਿਥੋਂ ਹੈ ਇਸ ਧਰਤੀ 'ਤੇ?''</br> {{gap}}ਹਾਂ ਬਣਦਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਭਰਾ ਬਰਮਾ ਗਏ ਆ। ਚਿੱਠੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਖੁਦ ਥੋੜਾ-ਥੋੜਾ ਪੜ੍ਹਨ ਲਗ ਪਈ ਸੀ। ਨਕਸ਼ਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਆਉਂਦਾ। ਜਿੱਦਾਂ ਘਰ ਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਸੀ — ਬਰਮਾ ਕੋਈ ਮੁਲਕ ਆ। ਅਸੀਂ ਕਿਹੜਾ ਅਖਬਾਰਾਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸੀ ਜਾਂ ਰੇਡੀਓ ਸੁਣਦੇ ਸੀ। ਸਾਡੀ ਮਾਂ ਨੇ ਅਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਲਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸੀ; 'ਏਹ ਭਰਾ ਰੰਗੂਨ ਰਹਿੰਦਾ' - ਏਦਾਂ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਰਟ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।</br> {{gap}}''ਤੁਹਾਡੇ ਪਿੰਡੋਂ ਹੋਰਨਾਂ ਮੁਲਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲੋਕ ਗਏ ਸੀ?''</br> {{gap}}ਹਾਂ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਨੂੰ। ਸਾਡੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੋਸ਼ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿਲਕਣ [ਅਮਰੀਕਾ] ਨੂੰ। ਸਾਡੇ ਚਾਚੇ ਦੋ ਗਏ ਹੋਏ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ। ਆਏ ਨਹੀਂ ਮੁੜ ਕੇ। ਇਕ ਦਾ ਨਾਂ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਸੀ ਤੇ ਇਕ ਦਾ ਕਰਮਾ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਕਣ ਕਿਥੇ ਗਏ ਸੀ। ਜਿਹੜਾ ਮੁੜਿਆ, ਉਹਦਾ ਨਾਂ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਵਿਆਹ ਕਰਾ ਕੇ ਗਏ ਸੀ। ਹਾਂ ਜੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਨਾਨੀਆਂ ਏਨੀਆਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਸੀਗੀਆਂ। ਪਹਲਾ ਇਕ ਤਾਂ ਵਿਆਹਿਆ ਸੀ। ਉਹਦੀ ਤਾਂ ਪਹਲੀ ਜਨਾਨੀ ਸੀ। ਹੈਗੀ ਆ ਹਜੇ। ਉਹ ਜਾਣੀ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਆ। ਇਕ ਜਿਹੜੀ ਸੀ, ਉਹਦੇ ਲੜਕਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਮਰ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪ ਵੀ ਮਰ ਗਈ। ਫੇਰ [ਚਾਚੇ ਦਾ] ਸੱਤਾਂ {{nop}}<noinclude>{{rh||30}}</noinclude> hs6h46wr5a22298v5b2r1o2l0678n9k 250 68031 234370 233567 2026-09-10T14:55:41Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 234370 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਕੁੜੀ ਨਾਲ਼ ਵਿਆਹ ਕਰ 'ਤਾ। ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਸਾਲ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਚਲੇ ਗਿਆ। ਚਲੇ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਚਾਚਾ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਮੁੜ ਕੇ। ਉਹਦੀ ਭੈਣ ਪਰਸਿੰਨੋਂ ਤੁਰਨ ਲੱਗੇ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ - ਲਾਲਾ ਸਿਹਾਂ, ਮੈਂ ਕੀ ਦੇਖੂੰਗੀ? ਮੈਂ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ ਤੈਥੋਂ ਬਿਨਾਂ। ਤੂੰ ਅਪਣੀ ਪੱਗ ਲਾਹ ਕੇ ਟੰਗ ਜਾ। - ਉਹ ਹਰ ਸਾਲ ਓਸ ਦਿਨ ਆ ਕੇ ਅਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਪੱਗ 'ਤੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਰੁਮਾਲ ਪਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਫੇਰ ਸਾਡੀ ਚਾਚੀ ਦਾ ਸੋਟੀ ਨਾਲ਼ ਮੁਕਲਾਵਾ ਲਿਆਂਦਾ। ਬੜੀ ਸੁਣੱਖੀ ਸੀ। ਏਸ ਕਾਕੇ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੁੜੀ ਆ ਏਥੇ। ਉਹ ਜਦੋਂ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਚਾਚੀ ਮਰੀ ਸੀ। ਬੜੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਕੱਟੀ। ਫੇਰ ਚਾਚਾ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਆਇਆ। ਬੁੱਢਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪੰਝਤਰਾਂ-ਅੱਸੀਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ। ਚਾਚੀ ਨੇ ਮਹਿੰ ਲਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਾਡੀ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਨਕਿਆਂ ਤੋਂ ਸੀ। ਜਦ ਅਸੀਂ ਗਏ ਮਿਲਣ, ਅਸੀਂ ਕਿਹਾ - ਬੀਬੀ, ਤੈਨੂੰ ਵਧਾਈਆਂ। - ਰੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ - ਅੱਜ ਪਰਸ ਰਾਮ ਹੁੰਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਆਦਮੀ ਤਾਂ ਲੱਝ ਗਿਆ, ਪਰ ਪੁੱਤ ਨਹੀਂ ਲੱਝਣਾ। ਚਾਚਾ ਫੇਰ ਮੁੜ ਗਿਆ ਆਖ ਕੇ - ਤੈਨੂੰ ਮੰਗਾ ਲੈਣਾ।</br> {{gap}}''ਮਿਲਕਣ ਚਾਚਿਆਂ ਨੇ ਹੋਰ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਏ ਸੀ?''</br> {{gap}}ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਅਫਵਾਹਾਂ ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਵੀ ਆ। ਬਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ ਤਾਂ ਕੋਈ ਨਾ ਸੀ ਦਸਦਾ, ਪੜਦਾ ਈ ਰੱਖਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਪੈਸਾ-ਧੇਲਾ ਸੁੱਖ-ਸੁਨੇਹਾ ਘਟ ਹੀ ਘੱਲਦੇ ਸੀ। ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਤਾਂ ਫੋਟੋਆਂ ਝਟ ਈ ਭੇਜ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਓਦੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਭੇਜਦੇ। ਕਦੀ ਦੇਖੀਆਂ ਨਾ ਸੀ। ਚਿੱਠੀ ਵੀ ਸਾਲ ਛੇਈਂ ਮਹੀਨੀਂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ।</br> {{gap}}''ਘਰੋਂ ਤੁਰਨ ਲੱਗਿਆਂ ਕੀ ਰਸਮਾਂ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ?''</br> {{gap}}ਚਾਵਾਂ ਨਾਲ਼ ਤੋਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਭਰਾ ਗਏ, ਤਾਂ ਮਾਂ ਨੇ ਬੜੇ ਸੁਹਣੇ ਸਗਨ ਕਰਕੇ ਤੋਰਨਾ। ਕਹਣਾ - ਨੇਰ੍ਹੇ-ਸੁਨੇਰ੍ਹੇ ਕੋਈ ਟੱਕਰੇ ਨਾ। - ਇਕ ਸਾਡੀ ਭਰਜਾਈ ਨਵੀਂ-ਨਵੇਲੀ ਦੋ ਵਾਰੀ ਆਈ ਸੀ। ਸਮਝੋ, ਓਦੋਂ ਏਦਾਂ ਰਵਾਜ ਹੀ ਸੀਗਾ ਕਿ ਕੁੜੀਆਂ ਬੀਬੀਆਂ ਨੇ ਆਉਣਾ, ਤਾਂ ਦੋ-ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਰਹਣਾ। ਘਰਵਾਲ਼ਿਆਂ ਨੇ ਜਾਣਾ, ਤਾਂ ਓਨ੍ਹੀਂ ਪੇਕਿਆਂ ਨੂੰ ਚਲੇ {{nop}}<noinclude>{{rh||31}}</noinclude> o386sksiskmiauzepp0twr2r954gwgt 250 68032 234371 201456 2026-09-10T14:57:51Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 234371 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>ਜਾਣਾ। ਸਾਡੀ ਮਾਂ ਨੇ ਸਾਡੀ ਭਰਜਾਈ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਛੱਡਿਆ। ਜਦ ਆਦਮੀਆਂ ਨੇ ਮੁੜਨਾ, ਤਾਂ ਤੇਲ ਚੋਣਾ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਦੱਸਣਾ ਕਿ ਕੇ ਮੁੰਡਾ ਆਇਆ ਹੋਇਆ।</br> {{gap}} ਬਲਵਿੰਦਰ ਦਾ ਭਾਪਾ ਇੰਗਲੈਂਡ ਪਹਲਾਂ ਕਦੋਂ ਆਇਆ ਸੀ?</br> {{gap}}ਚਰਿੰਜਾ ਵਿਚ। ਮੇਰਾ ਖਿਆਲ ਆ ਸਤਾਈ ਮਾਰਚ ਦਾ ਦਿਨ ਸੀ। ਓਦੋਂ ਬਸ ਤਿਆਰ ਹੋਏ ਤੇ ਤੁਰ ਪਏ। ਏਦਾਂ ਵੀ ਨਾ ਸੀ ਕਿ 'ਆਦਮੀ ਚੱਲਿਆ, ਤਾਂ ਔਰਤ ਨੇ ਮਿਲ਼ ਹੀ ਲਿਆ, ਸਾਕਾਲ ਬੁਲਾ ਲਈ। [ਹੱਸਦਿਆਂ] ਝੁੰਡ ਏਡਾ ਕੰਢਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਤੁਰਨ ਲੱਗੇ। ਬਾਹਰ ਭਾਈਆ ਜੀ ਪੌੜੀ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਲ਼ੀਆਂ ਐਨਕਾਂ ਲਾ ਲਈਆਂ। ਮੈਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹੱਸ ਪਈ। ਕਹਿੰਦੇ ਕੁਸ਼ ਰਹ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਗਿਆ? - ਇਹ ਜਦ ਕਦੀ ਕੰਮ 'ਤੇ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਸੀ, ਏਹੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ--ਰਹ ਗਈ ਆਂ ਮੈਂ! ਕਹਿੰਦੇ - ਇਹ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ! ਬਸ ਹੈਨੀ ਗੱਲ ਹੋਈ। ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਭੈਣਾਂ ਗਈਆਂ ਚੜ੍ਹਾਉਣ। ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਗਈ।ਬਸ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੁਛ ਐਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਸੀ। ਫਖਰ ਸਮਝਦੀ ਸੀ ਨਹੀਂ ਗਈ। ਇਹਦਾ [ਬਲਵਿੰਦਰ ਦਾ] ਸਤਾਈ ਦਿਨ ਪਿੱਛੋਂ ਜਨਮ ਆ ਕਾਕੇ ਦਾ। ਫੇਰ ਇਹਦੀ ਵੱਡੀ ਭੂਆ ਕਹਣ ਲੱਗੀ ਭਰਜਾਈ ਤੂੰ ਗਈ ਨਹੀਂ। ਬੀਬੀ ਬਹੁਤ ਗੁਸੇ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।- ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਕਿਹਾ- ਭੈਣਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਮੇਲ਼ ਗੱਡੀਆਂ 'ਤੇ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਹੁੰਦਾ। ਮਾਂ ਵੀ ਸੁਹਣੀ ਲੱਗਦੀ ਆ, ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਕਲਾਵੇ ਚ ਲੈ ਕੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ। ਪਰ ਮੈਂ ਓਥੇ ਸੁਹਣੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ?</br> {{gap}}ਸਾਡੇ ਵਰਗੀਆਂ ਮਾਈਆਂ ਨੇ ਏਦਾਂ ਦਾ ਸਫਰ ਬਹੁਤ ਕੱਟਿਆ ਸੀਗਾ। ਏਸ ਕਰਕੇ ਦੇਖ-ਦੇਖ ਕੇ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤੰਗੀਆਂ ਤਕਲੀਫਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਮਹਸੂਸ ਕਰਦੇ ਸੀਗੇ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਚਾਅ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਨਾਲ਼ ਜਾਈਏ ਜਾਂ ਅਸੀਂ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਜਾਈਏ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਸੀ ਪਈ ਸਾਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕੁਝ ਸਰਬੰਧ ਚੰਗੇ ਬਣ ਜਾਣ। ਅਸੀਂ ਔਖੇ ਤਾਂ ਹੈਗੇ ਈ ਆਂ।ਆਉਣ ਵਾਲ਼ੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਸੁਹਣੀ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੂਗੀ। ਸੁਹਣੀ ਰਹਣੀ-ਬਹਣੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਊਗੀ। ਚੰਗੇ ਬਣਨਗੇ। ਏਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸੋਚ ਸੀl {{nop}}<noinclude>{{rh||32}}</noinclude> 1jl48g5f2lldrzmo3j49mty1csh7bew 252 68441 234408 218764 2026-09-11T07:55:16Z Kuldeepburjbhalaike 1640 234408 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item= |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="ਟਾਈਟਲ" 3="ਤਤਕਰਾ" 4="ਕਵਰ" 6to7="ਮੁਖਬੰਧ " 8to9="ਭੂਮਕਾ " 10to19="ਤਤਕਰਾ" 20="ਤਸਵੀਰ" 21="1" 5="ਕੋਲੋਫੋਨ" 58to59="-" 60="38" 71="49" 72to73="-" 74="50" 204to207="-" 208="180" 291="-" 292="263" 417to418="-" 419="388" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Header_even={{rh|{{{pagenum}}}|ਅਰਬ ਤੇ ਹਿੰਦ ਦੇ ਸਬੰਧ}} |Header_odd={{rh|ਅਰਬ ਤੇ ਹਿੰਦ ਦੇ ਸਬੰਧ|{{{pagenum}}}}} |Footer= |Footer_even= |Footer_odd= |tmplver= }} 7l7g8xjqtez3uuzldqjxish2xan3e3n 250 70679 234362 234288 2026-09-10T14:05:17Z Charan Gill 36 234362 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>{{Block center|<poem>{{dhr|3em}} {{center|{{larger|'''ਐਕਟ ਚੌਥਾ : ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੂਜਾ'''}}}} {{center|(ਮੈਕਡਫ਼ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ। ਮੈਕਡਫ਼ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਰੌਸ।)}} {{overfloat left|ਪਤਨੀ : | depth=6em}} ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਕੀ ਗੁਨਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਉਸਨੇ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਈ ਨੱਸਣਾ ਪੈ ਗਿਆ। {{overfloat left|ਰੌਸ : | depth=6em}} ਦੇਖੋ ਬੀਬਾ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਬਰ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲੈਣਾ ਪੈਣਾ.... {{overfloat left|ਪਤਨੀ : | depth=6em}} ਪਰ ਜਦ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਫੇਰ ਕਿਉਂ...! ਇੰਝ ਭੱਜਣਾ ਤੇ ਸਰਾਸਰ ਪਾਗਲਪਣ ਏ। ਬੰਦੇ ਦਾ ਡਰ, ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਸਿਰ-ਪੈਰ ਨਹੀਂ, ਉਸਨੂੰ ਗ਼ੱਦਾਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ..., ਮੁਜਰਿਮ। {{overfloat left|ਰੌਸ : | depth=6em}} ਕੌਣ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਡਰ ਹੀ ਏ! ਹੋ ਸਕਦਾ ਇਸੇ 'ਚ ਸਿਆਣਪ ਹੋਵੇ ਉਹਦੀ! {{overfloat left|ਪਤਨੀ : | depth=6em}} ਸਿਆਣਪ...? ਘਰ-ਬਾਰ, ਬੀਵੀ-ਬੱਚੇ, ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀਆਂ ਸਭ ਛੱਡ ਕੇ ਭਗੌੜਾ ਹੋ ਜਾਣਾ..., ਚੰਗੀ ਸਿਆਣਪ ਏ! ਉਹਦੇ ਅੰਦਰ ਤਾਂ ਮੋਹ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਪਿਆਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। {{overfloat left|ਰੌਸ : | depth=6em}} ਨਾ ਮੇਰੀ ਬੀਬੀ ਭੈਣ, ਕਾਬੂ ਰੱਖ ਆਪਣੇ 'ਤੇ..., ਹੌਸਲਾ। {{overfloat left|ਪਤਨੀ : | depth=6em}} ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਤਾਂ...ਨਿਮਾਣੀਆਂ ਚਿੜੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ, ਘੋਸਲਾ ਛੱਡ ਕੇ ਨਹੀਂ ਭੱਜਦੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਬੋਟਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਖਾਤਰ ਬਾਜਾਂ ਨਾਲ਼ ਵੀ ਆਹਡਾ ਲਾ ਲੈਂਦੀਆਂ। {{overfloat left|ਰੌਸ : | depth=6em}} ਇੰਝ ਨਾ ਕਹੋ! (ਖ਼ੁਦ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦਾ ਹੋਇਆ) ਸਭ ਜਾਣਦੇ ਨੇ, ਮੈਕਡਫ਼ ਭਲਾ ਆਦਮੀ ਏ, ਇਨਸਾਫ਼-ਪਸੰਦ। ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੀ ਤੋਰ ਪਛਾਣਦਾ... {{overfloat left|ਪਤਨੀ : | depth=6em}} ਡਰ ਨੇ ਉਸਦੀ ਮੱਤ ਮਾਰ ਲਈ ਏ, ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਸਭ ਮੱਲ ਲਿਆ ਏ ਇਸ ਖੌਫ਼ ਨੇ, ...ਸਾਡਾ ਮੋਹ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਿਆ! ਹੋਰ ਕੀ ਵਜ੍ਹਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਏ ਇੰਝ ਭੱਜਣ ਦੀ। {{overfloat left|ਰੌਸ : | depth=6em}} (ਭਾਵੁਕ) ਭਰੋਸਾ ਰੱਖ ਮੇਰੀ ਭੈਣ! ਇਸਤੋਂ ਵੱਧ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ। ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਮਾੜ੍ਹਾ ਚੱਲ ਰਿਹਾ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਗ਼ੱਦਾਰ ਕਹਿ ਕੇ ਟੰਗ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ ਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਈ ਨਾ ਚੱਲੇ! ਕੋਈ </poem>}}<noinclude>{{rh||87/ਮੈਕਬਥ }}</noinclude> by9bg5e44nozdrmm8ei6snms121fp9h 1728 73463 234340 233648 2026-09-10T12:45:00Z Kuldeepburjbhalaike 1640 /* ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ */ 234340 wikitext text/x-wiki ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਇਹ ਪਰੂਫ਼ਰੀਡਾਥਾਨ ਦੌਰਾਨ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅਧੂਰੀਆਂ ਪਈਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਪਰੂਫ਼ਰੀਡ ਅਤੇ ਵੈਲੀਡੇਟ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲਿਆਦਾਂ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਨਾਲ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਵੇਗਾ। ==ਕਿਤਾਬ ਸੋਧ ਮੁਹਿੰਮ== ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਦੌਰਾਨ ਖ਼ਾਸ ਧਿਆਨ ਉਹਨਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਜੋ ਅਜੇ ਤੱਕ ਪਰੂਫ਼ਰੀਡਿੰਗ ਅਤੇ ਵੈਲੀਡੇਟ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ। ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਧੂਰੀਆਂ ਹਨ। ਮੁਹਿੰਮ ਦੌਰਾਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇੱਕ ਸਫ਼ੇ ਨੂੰ '''ਪਰੂਫ਼ਰੀਡ ਕਰਨ ਲਈ 3 ਅੰਕ''' ਅਤੇ '''ਵੈਲੀਡੇਟ ਕਰਨ ਲਈ 1 ਅੰਕ''' ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ। (ਨੋਟ: ਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਵੈਲੀਡੇਟ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਕੋਲ਼ ਇਸਦੇ ਹੱਕ (rights) ਹਨ) ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਅੰਕਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਟੂਲ ਉੱਤੇ ਜਾਕੇ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਟੂਲ ਲਿੰਕ: [https://wscontest.toolforge.org/c/390 Wscontest] == ਸਮਰਪਣ == ਇਹ ਪਰੂਫ਼ਰੀਡਾਥਾਨ ਸਵ. ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ([[:w:user:param munde|ਪਰਮ ਮੁੰਡੇ]]) ਜੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਕੁੱਝ ਹਫ਼ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਗਏ ਸਨ। ਪਰਮਜੀਤ ਜੀ ਨੇ 2013 ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਓਹਨਾਂ ਨੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਿੱਥੇ ਓਹਨਾਂ ਨੇ 6500+ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੇਖ ਬਣਾਏ। ਇਹਨਾਂ ਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਔਖੇ ਤੋਂ ਔਖੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਰਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਓਹਨਾਂ ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ==ਗਤੀਵਿਧੀ== ਇਸ ਗਤੀਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਵਿਕੀ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸੈਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕਰ ਦੇਣ। ਇਹ ਮੁਹਿੰਮ 31 ਅਗਸਤ 2026 ਤੋਂ 30 ਸਤੰਬਰ 2026 ਤੱਕ ਚੱਲੇਗੀ। ਹੇਠਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ==ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ== ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੇ '''ਰਜਿਸਟਰ ਫਾਰ ਈਵੈਂਟ''' ਲਿੰਕ ਉੱਤੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ। == ਇਨਾਮ == ਇਸ ਪਰੂਫ਼ਰੀਡਾਥਾਨ ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਵਜੋਂ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਵਾਊਚਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। * ਪਹਿਲਾ ਇਨਾਮ - 7000 ਰੁਪਏ * ਦੂਸਰਾ ਇਨਾਮ - 5000 ਰੁਪਏ * ਤੀਸਰਾ ਇਨਾਮ - 3000 ਰੁਪਏ ==ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ== * [[ਇੰਡੈਕਸ:ਗੈਂਡੇ - ਯੂਜੀਨ ਆਇਨੈਸਕੋ - ਬਲਰਾਮ.pdf]]{{index progress bar|ਗੈਂਡੇ - ਯੂਜੀਨ ਆਇਨੈਸਕੋ - ਬਲਰਾਮ.pdf}} * [[ਇੰਡੈਕਸ:ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ – ਬਲਰਾਮ.pdf]]{{index progress bar|ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ – ਬਲਰਾਮ.pdf}} * [[ਇੰਡੈਕਸ:ਸਾਜ਼ ਰਾਜ਼ੀ ਹੈ! - ਬਲਰਾਮ.pdf]]{{index progress bar|ਸਾਜ਼ ਰਾਜ਼ੀ ਹੈ! - ਬਲਰਾਮ.pdf}} * [[ਇੰਡੈਕਸ:ਜੂਠ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ – ਬਲਰਾਮ.pdf]]{{index progress bar|ਜੂਠ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ – ਬਲਰਾਮ.pdf}} * [[ਇੰਡੈਕਸ:ਮੈਕਬਥ – ਵਿਲੀਅਮ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ – ਬਲਰਾਮ.pdf]]{{index progress bar|ਮੈਕਬਥ – ਵਿਲੀਅਮ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ – ਬਲਰਾਮ.pdf}} * [[ਇੰਡੈਕਸ:Mritulok te Hor Natak.pdf|ਇੰਡੈਕਸ:ਮ੍ਰਿਤੂਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ.pdf]] {{index progress bar|Mritulok te Hor Natak.pdf|ਇੰਡੈਕਸ:ਮ੍ਰਿਤੂਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ.pdf}} * [[ਇੰਡੈਕਸ:Pardesi Dhola.pdf]]{{index progress bar|Pardesi Dhola.pdf}} * [[ਇੰਡੈਕਸ:ਪੈਂਤੀ.pdf]]{{index progress bar|ਪੈਂਤੀ.pdf}} * [[ਇੰਡੈਕਸ:Saakar.pdf]]{{index progress bar|Saakar.pdf}} * [[ਇੰਡੈਕਸ:Phailsufian.pdf]]{{index progress bar|Phailsufian.pdf}} * [[ਇੰਡੈਕਸ:Nishani.pdf]]{{index progress bar|Nishani.pdf}} * [[ਇੰਡੈਕਸ:ਨੂਰੀ ਦਰਸ਼ਨ.pdf]]{{index progress bar|ਨੂਰੀ ਦਰਸ਼ਨ.pdf}} m9vi9tkycitf8ul5n71wd1kzuvcdvag 250 73491 234338 232143 2026-09-10T12:43:25Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 234338 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = Nishani.pdf |Page = 1 |bSize = 548 |cWidth = 444 |cHeight = 588 |oTop = 11 |oLeft = 5 |Location = center |Description = }}<noinclude>{{rh||ਕਵਰ}}</noinclude> 2j16dt2qosswwcnkfdhxaz4rbi65lbm 250 73496 234341 232155 2026-09-10T12:45:46Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 234341 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude> {{dhr|20em}} {{center|<poem>ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ ਦੀਆਂ ਛਪੀਆਂ ਹੋਰ ਕਿਤਾਬਾਂ {{dhr|1em}} '''ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਚਾਹੇਗਾ''' (1975) ਕਵਿਤਾਵਾਂ '''ਕਵਿਤਾਵਾਂ''' (1985) '''ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ''' (1991) ਲੇਖ '''ਜੜ੍ਹਾਂ''' (1995) ਕਵਿਤਾਵਾਂ '''ਬੀਜਕ''' (1996) ਕਵਿਤਾਵਾਂ</poem>}}<noinclude></noinclude> 4y95dpbgrvbc2i978e2qo6e7lc0v65j 250 73823 234347 234016 2026-09-10T12:57:16Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 234347 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = Nishani.pdf |Page = 18 |bSize = 423 |cWidth = 291 |cHeight = 262 |oTop = 143 |oLeft = 62 |Location = center |Description = }} <noinclude></noinclude> o6q8ctl9t7d66if9rn6v4pfa50w8f7e 250 73826 234349 234022 2026-09-10T13:03:02Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 234349 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = Nishani.pdf |Page = 32 |bSize = 423 |cWidth = 441 |cHeight = 950 |oTop = 13 |oLeft = 62 |Location = center |Description = }} <noinclude></noinclude> o88ksajwoxrci4dg54nmthzvzwym0hs 250 73828 234344 234035 2026-09-10T12:53:21Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 234344 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>{{c|{{x-larger|ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ}}}} ਲਿਖਤ ਮਿਤਰ ਪਿਆਰੇ ਨਾਲ਼ ਕੀਤੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਸੁਣਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮੇਰੇ ਮਿਤਰ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹਨਗੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਈਂ ਅਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਗੂੰਜਦੇ ਸੁਣਨਗੇ - ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਭਗਵਾਨ ਜੋਸ਼, ਅਮੀਨ ਮੁਗ਼ਲ, ਮੰਗਤ ਰਾਏ ਭਾਰਦਵਾਜ, ਮਜ਼ਹਰ ਤਿਰਮਜ਼ੀ ਤੇ ਵਰਿੰਦਰ ਪਰਿਹਾਰ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਬੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ। ਬਲਰਾਜ ਗਰੇਵਾਲ਼ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਛਪੀ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਮੈਂ ਤੋਂ ਵਧ ਚਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਮਧਾਰੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਢੇਸੀਆਂ ਵਾਲ਼ੇ ਜੀਉਣ ਸਿੰਘ ਦਾ 1930 ਦਾ ਛਪਿਆ ਕਿੱਸਾ ''ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੀ ਖਿੱਚ'' ਲਭ ਕੇ ਦਿੱਤਾ। ਚਿਤ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਥ ਮਾਗੋ ਤੇ ਸਿਧਾਰਥ ਨੇ ਅਪਣੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਸੋਭਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਕੀਤਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਤੇ ਹੋਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਰੂਹ ਨਾਲ਼ ਛਾਪਣ ਵਾਲ਼ੇ ਭਾਪਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਵੀ। {{right|-ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ}}<noinclude>{{rh||viii}}</noinclude> 8ts587nvua3y1ebo90h9t6b8c0yarhe 250 73830 234345 234038 2026-09-10T12:54:15Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 234345 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>{{c|{{x-larger|ਦੋ ਗੱਲਾਂ}}}} ''ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ'' ਵਾਂਙ ''ਨਿਸ਼ਾਨੀ'' ਵਿਚ ਵੀ ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ ਨੇ ਲਿਖਣ ਦਾ ਨਵਾਂ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਾਹਿਤਕ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀਆਂ ਪਛਾਣੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹਾਂ ਜਾ ਕੇ ਨਵੀਂ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ। ਚੰਦਨ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਸਹਜਤਾ ਤੇ ਮੌਲਿਕਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਖ਼ਾਸ ਲੋੜਵੱਸ ਜਨਮੀਆਂ ਹਨ; ਐਵੇਂ ਤਜਰਬੇ ਖ਼ਾਤਰ ਤਜਰਬਾ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ-ਚਿਤ੍ਰ ਤਾਂ ਆਮ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਚਿਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਬਦਾਂਕਨ ਚੰਦਨ ਨੇ ਪਹਲੀ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਵਿਚ ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਤ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਜੌਨ੍ਹ ਬਰਜਰ ਨੇ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਾ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਮਾਮੂਲੀ ਲੱਗੇ, ਪਰ ਮਕਸਦ ਉਹਦੇ ਜੜ੍ਹ-ਮੂਲ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਤੇ ਸਮਝਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵਿਚਰਦਾ ਤੇ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਰਥਕ ਹੈ। ਮਾਮੂਲੀ ਜਿਹੀ ਲਗਦੀ ਗੱਲ ਦੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਤੇ ਵੰਡਿਤਣ ਨੂੰ ਜਤਲਾ ਸਕਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦ-ਜਾਨ ਹੈ। ਚੰਦਨ ਦੀਆਂ ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਇਸ ਤੱਥ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ, ਪ੍ਰੇਮ ਕੇਲਾ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਲਿਖਾਰੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਦੋ ਇਜੇਹੇ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਕੜਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ 'ਚੋਰ ਯਾਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਇਹ ਪੱਖ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਾਡੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ (ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ) ਨੂੰ ਸੂਤ ਨਹੀਂ ਬੈਠਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਉਪਰ ਖ਼ਾਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਾਲ਼ਾ ਸਾਹਿਤਕ ਸਦਾਚਾਰ ਭਾਰੂ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੁੱਢ ਹੀ ਇਜੇਹੀਆਂ ਲਹਰਾਂ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਬੱਝਾ ਸੀ। ਇਹਨੂੰ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਮਾਰਕਸੀ ਸਮਾਜ-ਸੁਧਾਰਕਾਂ ਨੇ ਮੋਕਲ੍ਹਾ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਹਦੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਕੋਡ ਪਹਲਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਹੀ ਰਹੇ। ਛੜੇ ਤੇ ਅਮਲੀ ਤਾਂ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਆਉਣ ਦੇ ਦਿੱਤੇ, ਪਰ ਪ੍ਰੇਮ ਕੇਲੇ<noinclude>{{rh||ix}}</noinclude> mxcd5fxdp8ck1het2e17e2e6bc188zj 250 73832 234346 234041 2026-09-10T12:55:47Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 234346 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>{{c|{{x-larger|ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ}}}} ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਤੇ ਵੀ ਰਹੇ, ਇਹ ਏਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਕਲਚਰ ਬਹੁਤ ਅਮੀਰ ਹੈ। ''ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ'' ਵਿਚ ਇਹਨੇ ਪੁੱਠਾ ਲੱਲਾ ਪਾ ਕੇ 'ਸ਼ਰਾਰਤ' ਕੀਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਗੱਦ ਵਿਚ ਕੀਮਤੀ ਵਾਧਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਵਿਧਾ ਹੈ - ਇਨਸ਼ਾਈਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਾਸਾ ਤੇ ਗੁੱਝੀਆਂ ਚੋਟਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਉਹਦੇ ਵਿਚ ਭਾਵੁਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਿਧਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਚੰਦਨ ਨੇ ਇਸ ਵਿਧਾ ਚ ਹੱਸਦਿਆਂ-ਖੇਡਦਿਆਂ ਸੰਜੀਦਾ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਇਹਦੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਚੰਦਨ ਨੇ ਅਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਛਾਂਹ ਤਕ ਵਾਚਿਆ ਤੇ ਵਿਚਾਰਿਆ ਹੈ। ਇਹਦੇ ਅੰਦਰ ਪੁਰਾਣਾ ਸਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ। ਇਹਦੀ ਸੋਚ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਦਸਦੀ ਹੈ। ਇਹਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ਼ ਐਸੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਧ੍ਵਨੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਇਹਦੀ ਲਿਖਤ ਸਘਨ ਤੇ ਡੂੰਘੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਹਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਕਲਚਰ ਬਹੁਤ ਅਮੀਰ ਹੈ। ਇਹ ਨਵੀਂ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਚ-ਵਿਚ ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਤੁਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਵੀ। ਇਹਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਆਮ-ਜਿਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਨ। ਇਹ ਆਮ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਜਕ ਹੈ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ। ਇਹਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਤਾਂ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਸੀ। ਚੰਦਨ ਅਜੇਹੀ ਗੱਦ ਰਚ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਖ਼ੂਬੀਆਂ ਦਾ ਹਾਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਅਹਸਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। {{center|●}} [ਜਾਨਲੇਵਾ ਬੀਮਾਰੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਅਤਰ ਸਿੰਘ (1932-1994) ਨੇ ''ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ'' ਕਿਤਾਬ ਬਾਬਤ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੋਲ਼ੋਂ ਮਾਰਚ 1993 ਵਿਚ ਟੇਪ ਕਰਵਾਈਆਂ ਸਨ]<noinclude>{{rh||xi}}</noinclude> 6dacjb2w0i0x6uh0fep4fncnmtle81w 250 73833 234342 234042 2026-09-10T12:47:12Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 234342 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{dhr|20em}} {{center|<poem>ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ ਦੀਆਂ ਛਪੀਆਂ ਹੋਰ ਕਿਤਾਬਾਂ {{dhr|1em}} '''ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਚਾਹੇਗਾ''' (1975) ਕਵਿਤਾਵਾਂ '''ਕਵਿਤਾਵਾਂ''' (1985) '''ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ''' (1991) ਲੇਖ '''ਜੜ੍ਹਾਂ''' (1995) ਕਵਿਤਾਵਾਂ '''ਬੀਜਕ''' (1996) ਕਵਿਤਾਵਾਂ</poem>}}<noinclude></noinclude> qa7haigs3d2udcqq7tj28cgx40l09pl 250 73883 234363 234333 2026-09-10T14:12:13Z Kaur.gurmel 192 /* ਸੋਧਣਾ */ 234363 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>{{playscript|ਰਾਂਝਾ| : ਮੈਂ ਸਭ ਛੱਡ ਆਇਆ..., ਜੋ ਹੈ..., ਛੱਡਣ ਨੂੰ ਰਾਜ਼ੀ ਹਾਂ...। ''(ਬਾਲ ਨਾਥ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫੇਰ ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਚੇਲਿਆਂ ਵੱਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸਰ-ਫੂਸਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਚਿਮਟਾ ਖੜਕਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ।)''}} {{playscript|ਬਾਲ| : ''(ਨੇੜੇ ਹੋ ਕੇ।)'' ਨਿਰੀ ਜਿਦ ਏ... ਜਾਂ ਜੁਗਤ ਵੀ ਜਾਣਦਾਂ...।}} {{playscript|ਰਾਂਝਾ| : ''(ਪੈਰ ਫੜਦਾ)'' ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਸਭੇ ਵਿਸਾਰ ਆਇਆ। ਅੰਦਰੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਬਸ ਖ਼ਾਲੀ। {{center|''(ਬਾਲ ਨਾਥ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।)''}}}} {{playscript|ਬਾਲ| : ਜੇ ਖਾਲੀਂ ਏਂ... ਤਾਂ ਫੇਰ ਭਰ ਜਾਵੇਂਗਾ... |}} {{playscript|ਰਾਂਝਾ| : ਇਹੋ ਸੁਣ ਕੇ ਆਇਆ.. ਕਿ ਸੁਮੇਰ ਦੇ ਟਿੱਲੇ 'ਤੇ ਸਭ ਦੀਆਂ ਸੱਧਰਾਂ ਪੂਰਦੀਆਂ... ਮੋਰੀ ਵੀ ਪੂਰ ਛੱਡੋ ...। ਇੱਕ ਹੀਰ ਬਾਝੋਂ ਮੈਂ ਅਧੂਰਾ ਹਾਂ... ਪੂਰ ਛੱਡੋ... ਪੂਰਨ ਕਰ ਛੱਡੋ...।}} {{playscript|ਬਾਲ| : ਜਿੱਦਣ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪਾ ਜਾਵੇਂਗਾ...। ਸਭ ਪਾ ਜਾਵੇਂਗਾ...। ''(ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਇੱਕ ਚੇਲੇ ਨੂੰ।)'' ਇਸ ਨੂੰ ਇਹਦੇ ਭੋਰੇ 'ਚ ਲੈ ਜਾਵੋ। ''(ਖ਼ੁਦ ਨਾਲ਼)'' ਜੁਗਾਂ ਬਾਅਦ ਕੋਈ ਵਿਯੋਗੀ ਆਇਆ... ਜੋਗ ਦਾ... ਵਿਯੋਗੀ ''(ਚੇਲੇ ਫੇਰ ਔਖੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਪਰ ਬੋਲਦਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।)'' ਵੇਖੋ ਕਦੋਂ ਸੰਜੋਗ ਖੁੱਲ੍ਹਦੇ ਨੇ...। ''(ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ)'' ਬਾਕੀ ਸਭ ਭਲਕੇ ਵੇਖਾਂਗੇ।}} {{playscript|ਗੀਤ| : {{center|<poem>ਸਾਧੋ... ਗਗਨ ਮੰਡਪ ਘਰ ਕੀਜੈ। ਹੱਥ ਕੇ ਨਾ ਰਹਿਬੈ, ਚੱਬ ਕੇ ਨਾ ਚਲਿਬੈ, ਧੀਰੇ ਪਾਊਂ ਯਹੀਜੇ .. ਸਾਧੋ... ਗਗਨ ਮੰਡਪ ਘਰ ਕੀਜੈ...</poem>}} (ਹੱਥ ਬੰਨ੍ਹੀ ਨੀਝ ਲਾਈ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਦੇਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੀਤ ਦੇ ਬੋਲ ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ।}}<noinclude>{{rh||40 :: ਮ੍ਰਿਤੂਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ}}</noinclude> rq2wtvq6xo2b14vk1huwjpf9pdwovnl 234364 234363 2026-09-10T14:13:32Z Kaur.gurmel 192 234364 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>{{playscript|ਰਾਂਝਾ| : ਮੈਂ ਸਭ ਛੱਡ ਆਇਆ..., ਜੋ ਹੈ..., ਛੱਡਣ ਨੂੰ ਰਾਜ਼ੀ ਹਾਂ...। ''(ਬਾਲ ਨਾਥ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫੇਰ ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਚੇਲਿਆਂ ਵੱਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸਰ-ਫੂਸਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਚਿਮਟਾ ਖੜਕਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ।)''}} {{playscript|ਬਾਲ| : ''(ਨੇੜੇ ਹੋ ਕੇ।)'' ਨਿਰੀ ਜਿਦ ਏ... ਜਾਂ ਜੁਗਤ ਵੀ ਜਾਣਦਾਂ...।}} {{playscript|ਰਾਂਝਾ| : ''(ਪੈਰ ਫੜਦਾ)'' ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਸਭੇ ਵਿਸਾਰ ਆਇਆ। ਅੰਦਰੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਬਸ ਖ਼ਾਲੀ। {{center|''(ਬਾਲ ਨਾਥ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।)''}}}} {{playscript|ਬਾਲ| : ਜੇ ਖਾਲੀਂ ਏਂ... ਤਾਂ ਫੇਰ ਭਰ ਜਾਵੇਂਗਾ... |}} {{playscript|ਰਾਂਝਾ| : ਇਹੋ ਸੁਣ ਕੇ ਆਇਆ.. ਕਿ ਸੁਮੇਰ ਦੇ ਟਿੱਲੇ 'ਤੇ ਸਭ ਦੀਆਂ ਸੱਧਰਾਂ ਪੂਰਦੀਆਂ... ਮੋਰੀ ਵੀ ਪੂਰ ਛੱਡੋ ...। ਇੱਕ ਹੀਰ ਬਾਝੋਂ ਮੈਂ ਅਧੂਰਾ ਹਾਂ... ਪੂਰ ਛੱਡੋ... ਪੂਰਨ ਕਰ ਛੱਡੋ...।}} {{playscript|ਬਾਲ| : ਜਿੱਦਣ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪਾ ਜਾਵੇਂਗਾ...। ਸਭ ਪਾ ਜਾਵੇਂਗਾ...। ''(ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਇੱਕ ਚੇਲੇ ਨੂੰ।)'' ਇਸ ਨੂੰ ਇਹਦੇ ਭੋਰੇ 'ਚ ਲੈ ਜਾਵੋ। ''(ਖ਼ੁਦ ਨਾਲ਼)'' ਜੁਗਾਂ ਬਾਅਦ ਕੋਈ ਵਿਯੋਗੀ ਆਇਆ... ਜੋਗ ਦਾ... ਵਿਯੋਗੀ ''(ਚੇਲੇ ਫੇਰ ਔਖੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਪਰ ਬੋਲਦਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।)'' ਵੇਖੋ ਕਦੋਂ ਸੰਜੋਗ ਖੁੱਲ੍ਹਦੇ ਨੇ...। ''(ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ)'' ਬਾਕੀ ਸਭ ਭਲਕੇ ਵੇਖਾਂਗੇ। (ਹੱਥ ਬੰਨ੍ਹੀ ਨੀਝ ਲਾਈ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਦੇਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੀਤ ਦੇ ਬੋਲ ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ।}} {{playscript|ਗੀਤ| : {{<poem>ਸਾਧੋ... ਗਗਨ ਮੰਡਪ ਘਰ ਕੀਜੈ। ਹੱਥ ਕੇ ਨਾ ਰਹਿਬੈ, ਚੱਬ ਕੇ ਨਾ ਚਲਿਬੈ, ਧੀਰੇ ਪਾਊਂ ਯਹੀਜੇ .. ਸਾਧੋ... ਗਗਨ ਮੰਡਪ ਘਰ ਕੀਜੈ...</poem>}}<noinclude>{{rh||40 :: ਮ੍ਰਿਤੂਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ}}</noinclude> ph96gxruz3vgalumh0f3vtg68rr9l64 234365 234364 2026-09-10T14:15:39Z Kaur.gurmel 192 234365 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>{{playscript|ਰਾਂਝਾ| : ਮੈਂ ਸਭ ਛੱਡ ਆਇਆ..., ਜੋ ਹੈ..., ਛੱਡਣ ਨੂੰ ਰਾਜ਼ੀ ਹਾਂ...। ''(ਬਾਲ ਨਾਥ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫੇਰ ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਚੇਲਿਆਂ ਵੱਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸਰ-ਫੂਸਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਚਿਮਟਾ ਖੜਕਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ।)''}} {{playscript|ਬਾਲ| : ''(ਨੇੜੇ ਹੋ ਕੇ।)'' ਨਿਰੀ ਜਿਦ ਏ... ਜਾਂ ਜੁਗਤ ਵੀ ਜਾਣਦਾਂ...।}} {{playscript|ਰਾਂਝਾ| : ''(ਪੈਰ ਫੜਦਾ)'' ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਸਭੇ ਵਿਸਾਰ ਆਇਆ। ਅੰਦਰੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਬਸ ਖ਼ਾਲੀ। {{center|''(ਬਾਲ ਨਾਥ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।)''}}}} {{playscript|ਬਾਲ| : ਜੇ ਖਾਲੀਂ ਏਂ... ਤਾਂ ਫੇਰ ਭਰ ਜਾਵੇਂਗਾ... |}} {{playscript|ਰਾਂਝਾ| : ਇਹੋ ਸੁਣ ਕੇ ਆਇਆ.. ਕਿ ਸੁਮੇਰ ਦੇ ਟਿੱਲੇ 'ਤੇ ਸਭ ਦੀਆਂ ਸੱਧਰਾਂ ਪੂਰਦੀਆਂ... ਮੋਰੀ ਵੀ ਪੂਰ ਛੱਡੋ ...। ਇੱਕ ਹੀਰ ਬਾਝੋਂ ਮੈਂ ਅਧੂਰਾ ਹਾਂ... ਪੂਰ ਛੱਡੋ... ਪੂਰਨ ਕਰ ਛੱਡੋ...।}} {{playscript|ਬਾਲ| : ਜਿੱਦਣ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪਾ ਜਾਵੇਂਗਾ...। ਸਭ ਪਾ ਜਾਵੇਂਗਾ...। ''(ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਇੱਕ ਚੇਲੇ ਨੂੰ।)'' ਇਸ ਨੂੰ ਇਹਦੇ ਭੋਰੇ 'ਚ ਲੈ ਜਾਵੋ। ''(ਖ਼ੁਦ ਨਾਲ਼)'' ਜੁਗਾਂ ਬਾਅਦ ਕੋਈ ਵਿਯੋਗੀ ਆਇਆ... ਜੋਗ ਦਾ... ਵਿਯੋਗੀ ''(ਚੇਲੇ ਫੇਰ ਔਖੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਪਰ ਬੋਲਦਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।)'' ਵੇਖੋ ਕਦੋਂ ਸੰਜੋਗ ਖੁੱਲ੍ਹਦੇ ਨੇ...। ''(ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ)'' ਬਾਕੀ ਸਭ ਭਲਕੇ ਵੇਖਾਂਗੇ। (ਹੱਥ ਬੰਨ੍ਹੀ ਨੀਝ ਲਾਈ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਦੇਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੀਤ ਦੇ ਬੋਲ ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ।}} {{playscript|ਗੀਤ| : ਸਾਧੋ... ਗਗਨ ਮੰਡਪ ਘਰ ਕੀਜੈ।</br> ਹੱਥ ਕੇ ਨਾ ਰਹਿਬੈ, ਚੱਬ ਕੇ ਨਾ ਚਲਿਬੈ,</br> ਧੀਰੇ ਪਾਊਂ ਯਹੀਜੇ ...</br> ਸਾਧੋ... ਗਗਨ ਮੰਡਪ ਘਰ ਕੀਜੈ...}}<noinclude>{{rh||40 :: ਮ੍ਰਿਤੂਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ}}</noinclude> 8o78kh1cplujjygr3a5z347rw2ipd6o 250 73884 234366 2026-09-10T14:46:32Z Kaur.gurmel 192 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "1 ਬਾਲ 3 2 3 ਰਾਂਝਾ : : ਸੰਗ ਮੰਨੋ ਉਇ ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਚੁਗਲੀਆਂ ਕਰਦੇ ਓਂ। ਸੱਤਾਂ ਜਹਾਨਾਂ 'ਚ ਢੋਈ ਨੀ ਮਿਲਣੀ। : ਚੁਗਲੀਆਂ ਕੌਣ ਕਰਦਾ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਇਹੋ ਪੁੱਛਦੇ ਆਂ,, ਕਿ ਇਹ ਹੋਰ ਇੰਨੇ ਫਿਰਦੇ ਆ ਪੂੰਛਾਂ ਚੁੱਕੀ... ਕਦੋਂ ਦੇ..., ਉਨ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 234366 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>1 ਬਾਲ 3 2 3 ਰਾਂਝਾ : : ਸੰਗ ਮੰਨੋ ਉਇ ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਚੁਗਲੀਆਂ ਕਰਦੇ ਓਂ। ਸੱਤਾਂ ਜਹਾਨਾਂ 'ਚ ਢੋਈ ਨੀ ਮਿਲਣੀ। : ਚੁਗਲੀਆਂ ਕੌਣ ਕਰਦਾ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਇਹੋ ਪੁੱਛਦੇ ਆਂ,, ਕਿ ਇਹ ਹੋਰ ਇੰਨੇ ਫਿਰਦੇ ਆ ਪੂੰਛਾਂ ਚੁੱਕੀ... ਕਦੋਂ ਦੇ..., ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਿਮਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਕੋਈ ਪੁੱਛਦਾ ਨੀ...। ਇਸ ਜਟਵੈੜ 'ਚ ਕੀ ਏਡੀ ਖੂਬੀ ਲੱਭੀ ਏ ਗੁਰੂਦੇਵ ਨੂੰ...। (ਬਾਲ ਨਾਥ ਆਉਂਦਾ ਹੈ) : ਜੋਗ ਤੇ ਵਿਜੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਨਾਥਾ। ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਹਾਲੇ ਵਿਜੋਗੀ ਵੀ ast.... ਜੋਗ ਤੇ ਦਰ...। (ਜਾਂਦਾ ਹੈ। : ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਏ... ਪੜਵਾਉਣ ਦੇ ਕੰਨ...। ਤੇਰਾ ਕੁਝ ਘਸਦਾ..। ਕੰਨ ਦਾ ਥੱਕਦਾ ਹੈ। : ਇ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਅਣਜਾਣ ਜੱਟ ਵਸ ਗਏ। ਭਲਾ ਇਹਦੀ ਕੀ ਮੱਤ ਮਾਰੀ ਹੈ। ਚੰਗਾ ਸੋਹਣਾ ਜੁੱਸਾ...। ਸੋਹਣਾ ਸੁਨੱਖਾ...। : ਮੈਂ ਤਾਂ ਸੁਣਿਆ ਤੀਵੀਂਆਂ ਤਿਤਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਲਟਬੋਰ ਹੋਈਆਂ ਫਿਰਦੀਆਂ... ਏਸ ਪਿੱਛੇ। ਇਹਨੂੰ ਕੀ ਸੁੱਝੀ। : ਚੰਗਾ ਭਈ... ਤੁਸੀਂ ਧੋਵੋ ਪਾਪ ਜੱਗ ਦੇ...। ਜੋਗੀ ਤਾਂ ਚੱਲੇ..। ਤੇ ਅਸੀਂ ਕਿਹੜਾ ਏਥੇ ਬੈਠ ਰਹਿਣਾ.... (ਸਭ ਉੱਠਦੇ ਨੇ।) ਬਹਿ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਨੀ ਰਹਿਣਾ ਜੋਗੀਓ, ਬਸ ਰਾਹ 'ਚ ਆ ਪਿਆ ਇਹ...। ...ਧੀਰੇ ਪਾਂਉ ਧਰੀਜੈ ਭਲੇ ਕਰਮ ਜੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਜੋਗ ਪਾਈਏ, ਜੋਗ ਮਿਲੇ ਨਾ ਰੱਬ ਦੇ ਮਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਅੱਲ੍ਹਾ ਜਾਂ ਕਰਮ ਕਰਦਾ, ਹੁਕਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਲੋਕ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ 42 :: ਮ੍ਰਿਤਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ<noinclude>{{rh||42 :: ਮ੍ਰਿਤੂਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ}}</noinclude> dn2fuqdiuiyxd3yqky49mwhy745e3n4 234383 234366 2026-09-10T15:48:37Z Kaur.gurmel 192 /* ਸੋਧਣਾ */ 234383 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>{{playscript|4 | : ਸੰਗ ਮੰਨੋ ਉਇ ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਚੁਗਲੀਆਂ ਕਰਦੇ ਓਂ। ਸੱਤਾਂ ਜਹਾਨਾਂ 'ਚ ਢੋਈ ਨੀ ਮਿਲਣੀ।}} {{playscript|1 | :ਚੁਗਲੀਆਂ ਕੌਣ ਕਰਦਾ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਇਹੋ ਪੁੱਛਦੇ ਆਂ,, ਕਿ ਇਹ ਹੋਰ ਇੰਨੇ ਫਿਰਦੇ ਆ ਪੂੰਛਾਂ ਚੁੱਕੀ... ਕਦੋਂ ਦੇ..., ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਿਮਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਕੋਈ ਪੁੱਛਦਾ ਨੀ...। ਇਸ ਜਟਵੈੜ 'ਚ ਕੀ ਏਡੀ ਖੂਬੀ ਲੱਭੀ ਏ ਗੁਰੂਦੇਵ ਨੂੰ...। {{gap}}(''ਬਾਲ ਨਾਥ ਆਉਂਦਾ ਹੈ'')}} {{playscript|ਬਾਲ | :ਜੋਗ ਤੇ ਵਿਜੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਨਾਥਾ। ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਹਾਲੇ ਵਿਜੋਗੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ...,ਜੋਗ ਤੇ ਦੂਰ...। {{gap}}''(ਜਾਂਦਾ ਹੈ।)''}} {{playscript|3 | :ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਏ... ਪੜਵਾਉਣ ਦੇ ਕੰਨ...। ਤੇਰਾ ਕੁਝ ਘਸਦਾ..। (ਕੰਨ ਦਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ)}} {{playscript|2| :ਉਇ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਅਣਜਾਣ ਜੱਟ ਵਸ ਗਏ। ਭਲਾ ਇਹਦੀ ਕੀ ਮੱਤ ਮਾਰੀ ਹੈ। ਚੰਗਾ ਸੋਹਣਾ ਜੁੱਸਾ...। ਸੋਹਣਾ ਸੁਨੱਖਾ...। {{playscript|1 | :ਮੈਂ ਤਾਂ ਸੁਣਿਆ ਤੀਵੀਂਆਂ ਤਿਤਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਲਟਬੋਰ ਹੋਈਆਂ ਫਿਰਦੀਆਂ... ਏਸ ਪਿੱਛੇ। ਇਹਨੂੰ ਕੀ ਸੁੱਝੀ...।}} {{playscript|4 | : ਚੰਗਾ ਭਈ... ਤੁਸੀਂ ਧੋਵੋ ਪਾਪ ਜੱਗ ਦੇ...। ਜੋਗੀ ਤਾਂ ਚੱਲੇ..।}} {{playscript|3 | :ਤੇ ਅਸੀਂ ਕਿਹੜਾ ਏਥੇ ਬੈਠ ਰਹਿਣਾ.... {{gap}}(ਸਭ ਉੱਠਦੇ ਨੇ।)}} {{playscript|ਰਾਂਝਾ | :ਬਹਿ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਨੀ ਰਹਿਣਾ ਜੋਗੀਓ, ਬਸ ਰਾਹ 'ਚ ਆ ਪਿਆ ਇਹ...। ...ਧੀਰੇ ਪਾਂਉ ਧਰੀਜੈ ਭਲੇ ਕਰਮ ਜੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਜੋਗ ਪਾਈਏ,</br> ਜੋਗ ਮਿਲੇ ਨਾ ਰੱਬ ਦੇ ਮਾਰਿਆਂ ਨੂੰ</br> ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਅੱਲ੍ਹਾ ਜਾਂ ਕਰਮ ਕਰਦਾ,</br> ਹੁਕਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਲੋਕ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ }}<noinclude>{{rh||42 :: ਮ੍ਰਿਤੂਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ}}</noinclude> 5wea066f5uyl1qftr3epu6uyrm8a2ug 234384 234383 2026-09-10T15:49:10Z Kaur.gurmel 192 234384 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>{{playscript|4 | : ਸੰਗ ਮੰਨੋ ਉਇ ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਚੁਗਲੀਆਂ ਕਰਦੇ ਓਂ। ਸੱਤਾਂ ਜਹਾਨਾਂ 'ਚ ਢੋਈ ਨੀ ਮਿਲਣੀ।}} {{playscript|1 | :ਚੁਗਲੀਆਂ ਕੌਣ ਕਰਦਾ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਇਹੋ ਪੁੱਛਦੇ ਆਂ,, ਕਿ ਇਹ ਹੋਰ ਇੰਨੇ ਫਿਰਦੇ ਆ ਪੂੰਛਾਂ ਚੁੱਕੀ... ਕਦੋਂ ਦੇ..., ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਿਮਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਕੋਈ ਪੁੱਛਦਾ ਨੀ...। ਇਸ ਜਟਵੈੜ 'ਚ ਕੀ ਏਡੀ ਖੂਬੀ ਲੱਭੀ ਏ ਗੁਰੂਦੇਵ ਨੂੰ...। {{gap}}(''ਬਾਲ ਨਾਥ ਆਉਂਦਾ ਹੈ'')}} {{playscript|ਬਾਲ | :ਜੋਗ ਤੇ ਵਿਜੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਨਾਥਾ। ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਹਾਲੇ ਵਿਜੋਗੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ...,ਜੋਗ ਤੇ ਦੂਰ...। {{gap}}''(ਜਾਂਦਾ ਹੈ।)''}} {{playscript|3 | :ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਏ... ਪੜਵਾਉਣ ਦੇ ਕੰਨ...। ਤੇਰਾ ਕੁਝ ਘਸਦਾ..। (ਕੰਨ ਦਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ)}} {{playscript|2| :ਉਇ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਅਣਜਾਣ ਜੱਟ ਵਸ ਗਏ। ਭਲਾ ਇਹਦੀ ਕੀ ਮੱਤ ਮਾਰੀ ਹੈ। ਚੰਗਾ ਸੋਹਣਾ ਜੁੱਸਾ...। ਸੋਹਣਾ ਸੁਨੱਖਾ...।}} {{playscript|1 | :ਮੈਂ ਤਾਂ ਸੁਣਿਆ ਤੀਵੀਂਆਂ ਤਿਤਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਲਟਬੋਰ ਹੋਈਆਂ ਫਿਰਦੀਆਂ... ਏਸ ਪਿੱਛੇ। ਇਹਨੂੰ ਕੀ ਸੁੱਝੀ...।}} {{playscript|4 | : ਚੰਗਾ ਭਈ... ਤੁਸੀਂ ਧੋਵੋ ਪਾਪ ਜੱਗ ਦੇ...। ਜੋਗੀ ਤਾਂ ਚੱਲੇ..।}} {{playscript|3 | :ਤੇ ਅਸੀਂ ਕਿਹੜਾ ਏਥੇ ਬੈਠ ਰਹਿਣਾ.... {{gap}}(ਸਭ ਉੱਠਦੇ ਨੇ।)}} {{playscript|ਰਾਂਝਾ | :ਬਹਿ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਨੀ ਰਹਿਣਾ ਜੋਗੀਓ, ਬਸ ਰਾਹ 'ਚ ਆ ਪਿਆ ਇਹ...। ...ਧੀਰੇ ਪਾਂਉ ਧਰੀਜੈ ਭਲੇ ਕਰਮ ਜੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਜੋਗ ਪਾਈਏ,</br> ਜੋਗ ਮਿਲੇ ਨਾ ਰੱਬ ਦੇ ਮਾਰਿਆਂ ਨੂੰ</br> ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਅੱਲ੍ਹਾ ਜਾਂ ਕਰਮ ਕਰਦਾ,</br> ਹੁਕਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਲੋਕ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ }}<noinclude>{{rh||42 :: ਮ੍ਰਿਤੂਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ}}</noinclude> 3n6n3ssujw7adb945ckf7dtz15mt35v 234386 234384 2026-09-10T15:51:33Z Kaur.gurmel 192 234386 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>{{playscript|4 | : ਸੰਗ ਮੰਨੋ ਉਇ ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਚੁਗਲੀਆਂ ਕਰਦੇ ਓਂ। ਸੱਤਾਂ ਜਹਾਨਾਂ 'ਚ ਢੋਈ ਨੀ ਮਿਲਣੀ।}} {{playscript|1 | :ਚੁਗਲੀਆਂ ਕੌਣ ਕਰਦਾ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਇਹੋ ਪੁੱਛਦੇ ਆਂ... ਕਿ ਇਹ ਹੋਰ ਇੰਨੇ ਫਿਰਦੇ ਆ ਪੂੰਛਾਂ ਚੁੱਕੀ... ਕਦੋਂ ਦੇ..., ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਿਮਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਕੋਈ ਪੁੱਛਦਾ ਨੀ...। ਇਸ ਜਟਵੈੜ 'ਚ ਕੀ ਏਡੀ ਖੂਬੀ ਲੱਭੀ ਏ ਗੁਰੂਦੇਵ ਨੂੰ...। {{gap}}(''ਬਾਲ ਨਾਥ ਆਉਂਦਾ ਹੈ'')}} {{playscript|ਬਾਲ | :ਜੋਗ ਤੇ ਵਿਜੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਨਾਥਾ। ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਹਾਲੇ ਵਿਜੋਗੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ...,ਜੋਗ ਤੇ ਦੂਰ...। {{gap}}''(ਜਾਂਦਾ ਹੈ।)''}} {{playscript|3 | :ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਏ... ਪੜਵਾਉਣ ਦੇ ਕੰਨ...। ਤੇਰਾ ਕੁਝ ਘਸਦਾ..। (ਕੰਨ ਦਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ)}} {{playscript|2| :ਉਇ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਅਣਜਾਣ ਜੱਟ ਵਸ ਗਏ। ਭਲਾ ਇਹਦੀ ਕੀ ਮੱਤ ਮਾਰੀ ਹੈ। ਚੰਗਾ ਸੋਹਣਾ ਜੁੱਸਾ...। ਸੋਹਣਾ ਸੁਨੱਖਾ...।}} {{playscript|1 | :ਮੈਂ ਤਾਂ ਸੁਣਿਆ ਤੀਵੀਂਆਂ ਤਿਤਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਲਟਬੋਰ ਹੋਈਆਂ ਫਿਰਦੀਆਂ... ਏਸ ਪਿੱਛੇ। ਇਹਨੂੰ ਕੀ ਸੁੱਝੀ...।}} {{playscript|4 | : ਚੰਗਾ ਭਈ... ਤੁਸੀਂ ਧੋਵੋ ਪਾਪ ਜੱਗ ਦੇ...। ਜੋਗੀ ਤਾਂ ਚੱਲੇ..।}} {{playscript|3 | :ਤੇ ਅਸੀਂ ਕਿਹੜਾ ਏਥੇ ਬੈਠ ਰਹਿਣਾ.... {{gap}}''(ਸਭ ਉੱਠਦੇ ਨੇ।)''}} {{playscript|ਰਾਂਝਾ | :ਬਹਿ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਨੀ ਰਹਿਣਾ ਜੋਗੀਓ, ਬਸ ਰਾਹ 'ਚ ਆ ਪਿਆ ਇਹ...। ...ਧੀਰੇ ਪਾਂਉ ਧਰੀਜੈ ਭਲੇ ਕਰਮ ਜੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਜੋਗ ਪਾਈਏ,</br> ਜੋਗ ਮਿਲੇ ਨਾ ਰੱਬ ਦੇ ਮਾਰਿਆਂ ਨੂੰ</br> ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਅੱਲ੍ਹਾ ਜਾਂ ਕਰਮ ਕਰਦਾ,</br> ਹੁਕਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਲੋਕ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ }}<noinclude>{{rh||42 :: ਮ੍ਰਿਤੂਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ}}</noinclude> ltjxak94mu3cajdxjlpsknhh05pxxy7 250 73885 234369 2026-09-10T14:55:41Z Kaur.gurmel 192 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਰਾਂਝਾ ਮੁੱਲਾ (ਹੀਰ ਵਾਲੇ ਮੰਚ ਤੇ ਆ ਕੇ ਬਾਲ ਨਾਥ ਧਿਆਨ 'ਚ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਉੱਧਰੋਂ ਰਾਂਝਾ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਇਆ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।) : (ਅੰਬਰ ਵੱਲ) ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਇਹ ਹੁਕਮ ਕਦੋਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਰਾਤ ਲੰਘਦੀ ਏ ਜਾਂ ਅਸੀਂ ਆਪ ਈ ਲੰਘ ਜਾਏਂ... (ਚੰ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 234369 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਰਾਂਝਾ ਮੁੱਲਾ (ਹੀਰ ਵਾਲੇ ਮੰਚ ਤੇ ਆ ਕੇ ਬਾਲ ਨਾਥ ਧਿਆਨ 'ਚ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਉੱਧਰੋਂ ਰਾਂਝਾ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਇਆ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।) : (ਅੰਬਰ ਵੱਲ) ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਇਹ ਹੁਕਮ ਕਦੋਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਰਾਤ ਲੰਘਦੀ ਏ ਜਾਂ ਅਸੀਂ ਆਪ ਈ ਲੰਘ ਜਾਏਂ... (ਚੰਡਲੀ ਕੂਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ...। ..I (ਬਾਲ ਨਾਥ ਅਰਜ਼ ਦੀ ਮੁਦਰਾ 'ਚ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਪੰਜੇ ਪੀਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਆ ਕੇ ਅਰਦਾਸ ਵਿੱਚ ਆ ਖੜ੍ਹਦੇ ਹਨ...। ਦੂਜੇ ਪਾਸਿਓਂ ਮੁੱਲਾ ਹੋਰੀਂ ਚੋਰੀ ਛਿਪੇ ਆਉਂਦੇ ਨੇ। ਸਾਰਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਦੇਖ ਕੇ ਸੋਚੀਂ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਤਾਬ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਕੁਝ ਪੜ੍ਹਦੇ ਨੇ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਵੰਝਲੀ ਵੱਜ ਰਹੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਗੀਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।) ਨਾਥ ਮੀਟ ਅੱਖੀਂ ਦਰਗਾਹ ਅੰਦਰ, ਨਾਲ਼ੋ ਅਰਜ਼ ਕਰੇ ਨਾਲ਼ੇ ਸੰਗਦਾ ਜੀ ਰਾਂਝਾ ਜੱਟ ਫ਼ਕੀਰ ਹੋ ਆਣ ਬੈਠਾ, ਲਾਹ ਆਸਰਾ ਸਾਕ ਤੇ ਅੰਗ ਦਾ ਜੀ ਐਸਾ ਇਸ਼ਕ ਨੇ ਮਾਰ ਹੈਰਾਨ ਕੀਤਾ, ਸੜ ਗਿਆ ਜਿਉ ਅੰਗ ਪਤੰਗ ਦਾ ਜੀ ਕੀਕੂੰ ਹੁਕਮ ਹੈ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਕਹੋ ਅਸਲੀ, ਰਾਂਝਾ ਹੋਇ ਜੋਗੀ ਹੀਰ ਮੰਗਦਾ ਜੀ ਹੀਰ ਮੰਗਦਾ ਜੀ ਤੇ (ਵੰਝਲੀ ਵੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਾਨ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਦੇ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਨੂੰ ਉੱਠਦੇ ਹਨ। ਮੁੱਲਾ ਨੂੰ ਤਰੇਲੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ।) : ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੀਰਾਂ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਤੇ ਜੋਗੀਆਂ ਦੀ ਮਿਲੀ ਭੁਗਤ ਏ...। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀਤਾ ਧਰਿਆ ਏ..। ਹੂੰਅ..., ਮੈਂ ਵੀ ਵਾਹ ਲਾ ਦਊਂ ਪੂਰੀ... ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਕਦੇ ਕੋਈ ਕਿਤਾਬ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਤੇ ਕਦੋਂ ਕਈ... ਮੁੜਕਾ ਪੂੰਜਦਾ ਹੈ।) ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਉਲੰਘ ਜਾਣ ਸਾਨੂੰ ....। ਸਿੱਧੇ ਖਲੋਵੋ... ਉਇ...। ਖੜ੍ਹਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਤੁਹਾਥੋਂ ਇੱਕ ਥਾਂ...। ( ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਡਾਂਟਦਾ ਹੈ। 43 :: ਮਿਤਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ<noinclude>{{rh||43 :: ਮ੍ਰਿਤੂਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ}}</noinclude> lbkbm2v71c38sk3gluxpol5w7v1sqc9 234389 234369 2026-09-11T00:06:43Z Kaur.gurmel 192 234389 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>{{playscript| | :''(ਹੀਰ ਵਾਲੇ ਮੰਚ ਤੇ ਆ ਕੇ ਬਾਲ ਨਾਥ ਧਿਆਨ 'ਚ ਬੈਠਦਾ ਹੈ।</br> ਉੱਧਰੋਂ ਰਾਂਝਾ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਇਆ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।)''}} {{playscript|4 | : (ਅੰਬਰ ਵੱਲ) ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਇਹ ਹੁਕਮ ਕਦੋਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਰਾਤ ਲੰਘਦੀ ਏ ਜਾਂ ਅਸੀਂ ਆਪ ਈ ਲੰਘ ਜਾਣੈਂ...। {{gap}}''(ਵੰਝਲੀ ਛੂਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ...।)'' ''(ਬਾਲ ਨਾਥ ਅਰਜ਼ ਦੀ ਮੁਦਰਾ 'ਚ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਪੰਜੇ ਪੀਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਆ ਕੇ ਅਰਦਾਸ ਵਿੱਚ ਆ ਖੜ੍ਹਦੇ ਹਨ...। ਦੂਜੇ ਪਾਸਿਓਂ ਮੁੱਲਾ ਹੋਰੀਂ ਚੋਰੀ ਛਿਪੇ ਆਉਂਦੇ ਨੇ। ਸਾਰਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਦੇਖ ਕੇ ਸੋਚੀਂ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਤਾਬ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਕੁਝ ਪੜ੍ਹਦੇ ਨੇ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਵੰਝਲੀ ਵੱਜ ਰਹੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਗੀਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।)'' <poem>ਨਾਥ ਮੀਟ ਅੱਖੀਂ ਦਰਗਾਹ ਅੰਦਰ, ਨਾਲ਼ੋ ਅਰਜ਼ ਕਰੇ ਨਾਲ਼ੇ ਸੰਗਦਾ ਜੀ ਰਾਂਝਾ ਜੱਟ ਫ਼ਕੀਰ ਹੋ ਆਣ ਬੈਠਾ, ਲਾਹ ਆਸਰਾ ਸਾਕ ਤੇ ਅੰਗ ਦਾ ਜੀ ਐਸਾ ਇਸ਼ਕ ਨੇ ਮਾਰ ਹੈਰਾਨ ਕੀਤਾ, ਸੜ ਗਿਆ ਜਿਉ ਅੰਗ ਪਤੰਗ ਦਾ ਜੀ ਕੀਕੂੰ ਹੁਕਮ ਹੈ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਕਹੋ ਅਸਲੀ, ਰਾਂਝਾ ਹੋਇ ਜੋਗੀ ਹੀਰ ਮੰਗਦਾ ਜੀ ਹੀਰ ਮੰਗਦਾ ਜੀ 3</poem> {{gap}}''(ਵੰਝਲੀ ਵੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਾਨ ਅਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦੀ ਹੈ। ਸਭ''</br> {{gap}}''ਦੇ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਨੂੰ ਉੱਠਦੇ ਹਨ। ਮੁੱਲਾ ਨੂੰ ਤਰੇਲੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ।'')}} {{playscript|ਰਾਂਝਾ | : ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੀਰਾਂ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਤੇ ਜੋਗੀਆਂ ਦੀ ਮਿਲੀ ਭੁਗਤ ਏ...। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀਤਾ ਧਰਿਆ ਏ..। ਹੂੰਅ..., ਮੈਂ ਵੀ ਵਾਹ ਲਾ ਦਊਂ ਪੂਰੀ... ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਕਦੇ ਕੋਈ ਕਿਤਾਬ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਤੇ ਕਦੋਂ ਕਈ... ਮੁੜਕਾ ਪੂੰਜਦਾ ਹੈ।) ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਉਲੰਘ ਜਾਣ ਸਾਨੂੰ ....। ਸਿੱਧੇ ਖਲੋਵੋ... ਉਇ...। ਖੜ੍ਹਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਤੁਹਾਥੋਂ ਇੱਕ ਥਾਂ...। {{gap}}''(ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਡਾਂਟਦਾ ਹੈ।)''}}<noinclude>{{rh||43 :: ਮ੍ਰਿਤੂਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ}}</noinclude> i06kazxdwrnoug6unm482gp0u5had9x 234390 234389 2026-09-11T00:08:09Z Kaur.gurmel 192 234390 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>{{playscript| | :''(ਹੀਰ ਵਾਲੇ ਮੰਚ ਤੇ ਆ ਕੇ ਬਾਲ ਨਾਥ ਧਿਆਨ 'ਚ ਬੈਠਦਾ ਹੈ।</br> ਉੱਧਰੋਂ ਰਾਂਝਾ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਇਆ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।)''}} {{playscript|4 | : (ਅੰਬਰ ਵੱਲ) ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਇਹ ਹੁਕਮ ਕਦੋਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਰਾਤ ਲੰਘਦੀ ਏ ਜਾਂ ਅਸੀਂ ਆਪ ਈ ਲੰਘ ਜਾਣੈਂ...। {{gap}}''(ਵੰਝਲੀ ਛੂਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ...।)'' <poem>''(ਬਾਲ ਨਾਥ ਅਰਜ਼ ਦੀ ਮੁਦਰਾ 'ਚ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਪੰਜੇ ਪੀਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਆ ਕੇ ਅਰਦਾਸ ਵਿੱਚ ਆ ਖੜ੍ਹਦੇ ਹਨ...। ਦੂਜੇ ਪਾਸਿਓਂ ਮੁੱਲਾ ਹੋਰੀਂ ਚੋਰੀ ਛਿਪੇ ਆਉਂਦੇ ਨੇ। ਸਾਰਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਦੇਖ ਕੇ ਸੋਚੀਂ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਤਾਬ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਕੁਝ ਪੜ੍ਹਦੇ ਨੇ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਵੰਝਲੀ ਵੱਜ ਰਹੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਗੀਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।)'' </poem> <poem>ਨਾਥ ਮੀਟ ਅੱਖੀਂ ਦਰਗਾਹ ਅੰਦਰ, ਨਾਲ਼ੋ ਅਰਜ਼ ਕਰੇ ਨਾਲ਼ੇ ਸੰਗਦਾ ਜੀ ਰਾਂਝਾ ਜੱਟ ਫ਼ਕੀਰ ਹੋ ਆਣ ਬੈਠਾ, ਲਾਹ ਆਸਰਾ ਸਾਕ ਤੇ ਅੰਗ ਦਾ ਜੀ ਐਸਾ ਇਸ਼ਕ ਨੇ ਮਾਰ ਹੈਰਾਨ ਕੀਤਾ, ਸੜ ਗਿਆ ਜਿਉ ਅੰਗ ਪਤੰਗ ਦਾ ਜੀ ਕੀਕੂੰ ਹੁਕਮ ਹੈ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਕਹੋ ਅਸਲੀ, ਰਾਂਝਾ ਹੋਇ ਜੋਗੀ ਹੀਰ ਮੰਗਦਾ ਜੀ ਹੀਰ ਮੰਗਦਾ ਜੀ 3</poem> {{gap}}''(ਵੰਝਲੀ ਵੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਾਨ ਅਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦੀ ਹੈ। ਸਭ''</br> {{gap}}''ਦੇ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਨੂੰ ਉੱਠਦੇ ਹਨ। ਮੁੱਲਾ ਨੂੰ ਤਰੇਲੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ।'')}} {{playscript|ਰਾਂਝਾ | : <poem>ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੀਰਾਂ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਤੇ ਜੋਗੀਆਂ ਦੀ ਮਿਲੀ ਭੁਗਤ ਏ...। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀਤਾ ਧਰਿਆ ਏ..। ਹੂੰਅ..., ਮੈਂ ਵੀ ਵਾਹ ਲਾ ਦਊਂ ਪੂਰੀ... ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਕਦੇ ਕੋਈ ਕਿਤਾਬ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਤੇ ਕਦੋਂ ਕਈ... ਮੁੜਕਾ ਪੂੰਜਦਾ ਹੈ।) ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਉਲੰਘ ਜਾਣ ਸਾਨੂੰ ....। ਸਿੱਧੇ ਖਲੋਵੋ... ਉਇ...। ਖੜ੍ਹਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਤੁਹਾਥੋਂ ਇੱਕ ਥਾਂ...।</poem> {{gap}}''(ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਡਾਂਟਦਾ ਹੈ।)''}}<noinclude>{{rh||43 :: ਮ੍ਰਿਤੂਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ}}</noinclude> 3j66i8d0t8vw0ic4oyceegbn1ropw4l 234391 234390 2026-09-11T00:09:30Z Kaur.gurmel 192 234391 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>{{playscript| | :''(ਹੀਰ ਵਾਲੇ ਮੰਚ ਤੇ ਆ ਕੇ ਬਾਲ ਨਾਥ ਧਿਆਨ 'ਚ ਬੈਠਦਾ ਹੈ।''</br> ''ਉੱਧਰੋਂ ਰਾਂਝਾ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਇਆ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।)''}} {{playscript|4 | : (ਅੰਬਰ ਵੱਲ) ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਇਹ ਹੁਕਮ ਕਦੋਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਰਾਤ ਲੰਘਦੀ ਏ ਜਾਂ ਅਸੀਂ ਆਪ ਈ ਲੰਘ ਜਾਣੈਂ...। {{gap}}''(ਵੰਝਲੀ ਛੂਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ...।)'' <poem>''(ਬਾਲ ਨਾਥ ਅਰਜ਼ ਦੀ ਮੁਦਰਾ 'ਚ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਪੰਜੇ ਪੀਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਆ ਕੇ ਅਰਦਾਸ ਵਿੱਚ ਆ ਖੜ੍ਹਦੇ ਹਨ...। ਦੂਜੇ ਪਾਸਿਓਂ ਮੁੱਲਾ ਹੋਰੀਂ ਚੋਰੀ ਛਿਪੇ ਆਉਂਦੇ ਨੇ। ਸਾਰਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਦੇਖ ਕੇ ਸੋਚੀਂ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਤਾਬ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਕੁਝ ਪੜ੍ਹਦੇ ਨੇ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਵੰਝਲੀ ਵੱਜ ਰਹੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਗੀਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।)'' </poem> <poem>ਨਾਥ ਮੀਟ ਅੱਖੀਂ ਦਰਗਾਹ ਅੰਦਰ, ਨਾਲ਼ੋ ਅਰਜ਼ ਕਰੇ ਨਾਲ਼ੇ ਸੰਗਦਾ ਜੀ ਰਾਂਝਾ ਜੱਟ ਫ਼ਕੀਰ ਹੋ ਆਣ ਬੈਠਾ, ਲਾਹ ਆਸਰਾ ਸਾਕ ਤੇ ਅੰਗ ਦਾ ਜੀ ਐਸਾ ਇਸ਼ਕ ਨੇ ਮਾਰ ਹੈਰਾਨ ਕੀਤਾ, ਸੜ ਗਿਆ ਜਿਉ ਅੰਗ ਪਤੰਗ ਦਾ ਜੀ ਕੀਕੂੰ ਹੁਕਮ ਹੈ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਕਹੋ ਅਸਲੀ, ਰਾਂਝਾ ਹੋਇ ਜੋਗੀ ਹੀਰ ਮੰਗਦਾ ਜੀ ਹੀਰ ਮੰਗਦਾ ਜੀ 3</poem> {{gap}}''(ਵੰਝਲੀ ਵੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਾਨ ਅਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦੀ ਹੈ। ਸਭ''</br> {{gap}}''ਦੇ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਨੂੰ ਉੱਠਦੇ ਹਨ। ਮੁੱਲਾ ਨੂੰ ਤਰੇਲੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ।'')}} {{playscript|ਰਾਂਝਾ | : <poem>ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੀਰਾਂ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਤੇ ਜੋਗੀਆਂ ਦੀ ਮਿਲੀ ਭੁਗਤ ਏ...। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀਤਾ ਧਰਿਆ ਏ..। ਹੂੰਅ..., ਮੈਂ ਵੀ ਵਾਹ ਲਾ ਦਊਂ ਪੂਰੀ... ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਕਦੇ ਕੋਈ ਕਿਤਾਬ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਤੇ ਕਦੋਂ ਕਈ... ਮੁੜਕਾ ਪੂੰਜਦਾ ਹੈ।) ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਉਲੰਘ ਜਾਣ ਸਾਨੂੰ ....। ਸਿੱਧੇ ਖਲੋਵੋ... ਉਇ...। ਖੜ੍ਹਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਤੁਹਾਥੋਂ ਇੱਕ ਥਾਂ...।</poem> {{gap}}''(ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਡਾਂਟਦਾ ਹੈ।)''}}<noinclude>{{rh||43 :: ਮ੍ਰਿਤੂਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ}}</noinclude> 0ztmsfmzf43olusqv3cvuruuxdabjs0 250 73886 234372 2026-09-10T14:57:55Z Kaur.gurmel 192 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਮੁੱਲਾ (ਅਲਾਪ ਹੋਰ ਮਸਤ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜੇ ਪੀਰ ਵਜ਼ਦ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਨੇ...। ਨਾਥ ਅਹਿੱਲ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਰਾਂਝਾ ਵੰਝਲੀ 'ਚ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਹੀਰ ਮੰਗਦਾ ਜੀ.. ਹੀਰ ਮੰਗਦਾ ਜੀ - 3 - ਰਾਂਝਾ ਹੋਇ ਜੋਗੀ, ਹੀਰ ਮੰਗਦਾ ਜੀ... (ਪਰੀਆਂ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 234372 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਮੁੱਲਾ (ਅਲਾਪ ਹੋਰ ਮਸਤ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜੇ ਪੀਰ ਵਜ਼ਦ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਨੇ...। ਨਾਥ ਅਹਿੱਲ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਰਾਂਝਾ ਵੰਝਲੀ 'ਚ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਹੀਰ ਮੰਗਦਾ ਜੀ.. ਹੀਰ ਮੰਗਦਾ ਜੀ - 3 - ਰਾਂਝਾ ਹੋਇ ਜੋਗੀ, ਹੀਰ ਮੰਗਦਾ ਜੀ... (ਪਰੀਆਂ ‘ਹੀਰ ਦੀ ਚਾਦਰ' ਜੋਗੀ ਦੀ ਝੋਲੀ 'ਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੀਆਂ। ਇੱਕ ਨਗਾੜੇ ਦੀ ਚੋਟ 'ਤੇ ‘ਕੁੰਨ' ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬਿਲਾਵਲ ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ ਚੂੰ ਆਪੇ ॥ ਪੰਜਾਂ ਪੀਰਾਂ ਦਰਗਾਹ ਵਿੱਚ ਅਰਜ਼ ਕੀਤਾ, ਦਿਓ ਫ਼ਕਰ ਨੂੰ ਚਰਮ ਪਲੰਗ ਦਾ ਜੀ ਹੋਇਆ ਹੁਕਮ ਦਰਗਾਹ ਥੀਂ ਹੀਰ ਬਖਸ਼ੀ, ਬੇੜਾ ਲਾਇ ਦਿੱਤਾ ਅਸਾਂ ਢੰਗ ਦਾ ਜੀ ਹਾਂ ਹੀਰ ਬਖਸ਼ੀ, ਹਾਂ ਹੀਰ ਬਖਸ਼ੀ 3-1 (ਚਾਉ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤੇ ਰੌਣਕ ਅਸਲੀ ਹੈ। ਪੀਰ ਵਜਦ 'ਚ ਤਮਦੇ ਹਨ। ਜੋਗੀ ਦੇ ਲਬਾਂ ਤੇ ਮੁਸਕਾਨ ਖੇਡਦੀ ਹੈ। ਮੁੱਲਾ ਨੂੰ ਭਾਜੜਾਂ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। : ਮੈਂ ਇਹ ਕੁਫ਼ਰ ਨਹੀਂ ਜੇ ਹੋਣ ਦੇਣਾ... ਭਾਵੇਂ ਜ਼ਮੀਨ ਅਸਮਾਨ ਫਨ੍ਹਾ ਨਾ ਹੋ ਜਾਣ...। ਚਲੋ ਉਇ... (ਹਿੱਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਂਝੇ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਹੱਕਦਾ ਹੈ) ਉਇ ਚੰਗਿਓ ਏਧਰ-ਕਿੱਧਰ ਨੂੰ ਮਰਦੇ ਓ..., ਏਧਰ ਚਲੇ ਉਲਟੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ...। (ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਡਿੱਗਦੇ ਢਹਿੰਦੇ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।) ਹਾਂ ਹੀਰ ਬਖਸ਼ੀ ਹਾਂ ਹੀਰ ਬਖਸ਼ੀ - 3 - I (ਬਾਲ ਨਾਥ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਰਾਂਝੇ ਵੱਲ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਉੱਠ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।) ਨਾਥ ਪੀਲੂ ਅੱਖੀਂ ਕਿਹਾ ਰਾਂਝਣੇ ਨੂੰ, ਬੱਚਾ ਜਾਹ ਤੇਰਾ ਕੰਮ ਹੋਇਆ ਈ ਫਲ਼ ਆਣ ਲੱਗਾ ਉਸ ਬੂਟੜੇ, ਜਿਹੜਾ ਵਿੱਚ ਦਰਗਾਹ ਦੇ ਬੋਇਆ ਈ 44 :: ਮਿਤਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ<noinclude>{{rh||44 :: ਮ੍ਰਿਤੂਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ}}</noinclude> jeeqsoh0hfqiiqzjpvdds9qkgbpu1n0 234373 234372 2026-09-10T15:13:25Z Kaur.gurmel 192 234373 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਮੁੱਲਾ (ਅਲਾਪ ਹੋਰ ਮਸਤ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜੇ ਪੀਰ ਵਜ਼ਦ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਨੇ...। ਨਾਥ ਅਹਿੱਲ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਰਾਂਝਾ ਵੰਝਲੀ 'ਚ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਹੀਰ ਮੰਗਦਾ ਜੀ.. ਹੀਰ ਮੰਗਦਾ ਜੀ - 3 - ਰਾਂਝਾ ਹੋਇ ਜੋਗੀ, ਹੀਰ ਮੰਗਦਾ ਜੀ... (ਪਰੀਆਂ ‘ਹੀਰ ਦੀ ਚਾਦਰ' ਜੋਗੀ ਦੀ ਝੋਲੀ 'ਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੀਆਂ। ਇੱਕ ਨਗਾੜੇ ਦੀ ਚੋਟ 'ਤੇ ‘ਕੁੰਨ' ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬਿਲਕੁਲ ਸੁਰੂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜੀ ਸੀ॥ ਪੰਜਾਂ ਪੀਰਾਂ ਦਰਗਾਹ ਵਿੱਚ ਅਰਜ਼ ਕੀਤਾ, ਦਿਓ ਫ਼ਕਰ ਨੂੰ ਚਰਮ ਪਲੰਗ ਦਾ ਜੀ ਹੋਇਆ ਹੁਕਮ ਦਰਗਾਹ ਥੀਂ ਹੀਰ ਬਖਸ਼ੀ, ਬੇੜਾ ਲਾਇ ਦਿੱਤਾ ਅਸਾਂ ਢੰਗ ਦਾ ਜੀ ਹਾਂ ਹੀਰ ਬਖਸ਼ੀ, ਹਾਂ ਹੀਰ ਬਖਸ਼ੀ 3-1 (ਚਾਉ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤੇ ਰੌਣਕ ਅਸਲੀ ਹੈ। ਪੀਰ ਵਜਦ 'ਚ ਤਮਦੇ ਹਨ। ਜੋਗੀ ਦੇ ਲਬਾਂ ਤੇ ਮੁਸਕਾਨ ਖੇਡਦੀ ਹੈ। ਮੁੱਲਾ ਨੂੰ ਭਾਜੜਾਂ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। : ਮੈਂ ਇਹ ਕੁਫ਼ਰ ਨਹੀਂ ਜੇ ਹੋਣ ਦੇਣਾ... ਭਾਵੇਂ ਜ਼ਮੀਨ ਅਸਮਾਨ ਫਨ੍ਹਾ ਨਾ ਹੋ ਜਾਣ...। ਚਲੋ ਉਇ... (ਹਿੱਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਂਝੇ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਹੱਕਦਾ ਹੈ) ਉਇ ਚੰਗਿਓ ਏਧਰ-ਕਿੱਧਰ ਨੂੰ ਮਰਦੇ ਓ..., ਏਧਰ ਚਲੇ ਉਲਟੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ...। (ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਡਿੱਗਦੇ ਢਹਿੰਦੇ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।) ਹਾਂ ਹੀਰ ਬਖਸ਼ੀ ਹਾਂ ਹੀਰ ਬਖਸ਼ੀ - 3 - I (ਬਾਲ ਨਾਥ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਰਾਂਝੇ ਵੱਲ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਉੱਠ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।) ਨਾਥ ਪੀਲੂ ਅੱਖੀਂ ਕਿਹਾ ਰਾਂਝਣੇ ਨੂੰ, ਬੱਚਾ ਜਾਹ ਤੇਰਾ ਕੰਮ ਹੋਇਆ ਈ ਫਲ਼ ਆਣ ਲੱਗਾ ਉਸ ਬੂਟੜੇ, ਜਿਹੜਾ ਵਿੱਚ ਦਰਗਾਹ ਦੇ ਬੋਇਆ ਈ 44 :: ਮਿਤਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ<noinclude>{{rh||44 :: ਮ੍ਰਿਤੂਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ}}</noinclude> e4basac8k38bcwoxfc7o1r2hws472v9 250 73887 234374 2026-09-10T15:18:52Z Kaur.gurmel 192 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਹਾਂ ਹੀਰ ਬਖਸ਼ੀ - 3-1 ਚੜ੍ਹ ਦੌੜ ਕੇ ਜਿੱਤ ਲੈ ਖੇੜਿਆਂ ਨੂੰ, ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਪਰੋਇਆ ਏ ਹਾਂ ਹੀਰ ਬਖਸ਼ੀ - 3 - (ਝੂਮਦੇ ਹੋਏ ਪੰਜੇ ਪੀਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਂਝਾ ਨਾਥ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗਲ ਨਾਲ ਲਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 234374 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਹਾਂ ਹੀਰ ਬਖਸ਼ੀ - 3-1 ਚੜ੍ਹ ਦੌੜ ਕੇ ਜਿੱਤ ਲੈ ਖੇੜਿਆਂ ਨੂੰ, ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਪਰੋਇਆ ਏ ਹਾਂ ਹੀਰ ਬਖਸ਼ੀ - 3 - (ਝੂਮਦੇ ਹੋਏ ਪੰਜੇ ਪੀਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਂਝਾ ਨਾਥ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗਲ ਨਾਲ ਲਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸਿਓਂ ਹੀਰ ਦੇ ਪਲੰਘ ਵਾਲੀ ਚਾਦਰ ਲਈ ਚੇਲੇ ਨ੍ਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਮੁੰਦਰਾਂ ਨੇਂ। ਦੂਜੇ ਦੇ ਹੱਥ ਉਸਤਰਾ ਤੇ ਚਿਮਟਾ ਹੈ। ਚਾਦਰ ਤਾਣਦੇ ਹਨ। ਬੰਸੀ ਵੱਜਦੀ ਹੈ। ਉਸਤਰਾ ਨਾਥ ਦੇ ਹੱਥ ਫੜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਂਝਾ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਜਾ ਹੀਰ ਬਖਸ਼ੀ - 3 - I (ਨਗਾੜਾ ਵੱਜਦਾ ਹੈ। ਧੁਨ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਬੰਸੀ ਵਜਦੀ ਹੈ। ਪਰਦੇ ਓਹਲੇ ਮੁੰਦਰਾਂ ਪਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਿਰ ਮੁੰਡਨ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।) ਪਟੇ ਪਾਲ ਮਲਾਈਆਂ ਨਾਲ਼ ਰੱਖੇ, ਵਕਤ ਆਇਆ ਸ੍ਵ ਰਗੜ ਮੁਨਾਵਣੇ ਦਾ ਬੰਦੇ ਲਾਹ ਕੇ ਸੋਹਣੇ ਚਾਉ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਕੰਨ ਪਾੜ ਕੇ ਮੁੰਦਰਾਂ ਪਾਵਣੇਂ ਦਾ ਵਾਰਿਸਸ਼ਾਹ ਮੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ, ਫ਼ਿਕਰ ਜ਼ਰਾ ਨਾ ਜ਼ਿੰਦ ਗਵਾਵਣੇ ਦਾ ਜਾਂ ਹੀਰ ਬਖਸ਼ੀ ਜਾ... 3 - (ਹੀਰ ਦੇ ਪਲੰਘ ਵਾਲੀ ਚਾਦਰ ਅਦਬ ਨਾਲ ਨ੍ਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਤਹਿ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬਾਲ ਨਾਥ ਦੇ ਹੱਥ ਫੜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਰਾਂਝੇ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚੁੰਮ ਮੱਜੇ ਨੂੰ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੂੜ ਮੋਢੇ 'ਤੇ ਧਰ ਲੈਂਦਾ। ਨ੍ਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਚੇਲੇ ਅਤੇ ਬਾਲਨਾਥ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਂਝਾ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਨ੍ਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧੁਨ ਰੁਕਦੀ ਹੈ।) 45 :: ਮਿਤਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ<noinclude>{{rh||45 :: ਮ੍ਰਿਤੂਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ}}</noinclude> j5gere2n4pb4bfhvtooh4ibfqruyqle 234375 234374 2026-09-10T15:26:39Z Kaur.gurmel 192 234375 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਹਾਂ ਹੀਰ ਬਖਸ਼ੀ - 3-1 ਚੜ੍ਹ ਦੌੜ ਕੇ ਜਿੱਤ ਲੈ ਖੇੜਿਆਂ ਨੂੰ, ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਪਰੋਇਆ ਏ ਹਾਂ ਹੀਰ ਬਖਸ਼ੀ - 3 - (ਝੂਮਦੇ ਹੋਏ ਪੰਜੇ ਪੀਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਂਝਾ ਨਾਥ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗਲ ਨਾਲ ਲਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸਿਓਂ ਹੀਰ ਦੇ ਪਲੰਘ ਵਾਲੀ ਚਾਦਰ ਲਈ ਚੇਲੇ ਨ੍ਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਮੁੰਦਰਾਂ ਨੇਂ। ਦੂਜੇ ਦੇ ਹੱਥ ਉਸਤਰਾ ਤੇ ਚਿਮਟਾ ਹੈ। ਚਾਦਰ ਤਾਣਦੇ ਹਨ। ਬੰਸੀ ਵੱਜਦੀ ਹੈ। ਉਸਤਰਾ ਨਾਥ ਦੇ ਹੱਥ ਫੜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਂਝਾ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਜਾ ਹੀਰ ਬਖਸ਼ੀ - 3 - I {{gap}}(ਨਗਾੜਾ ਵੱਜਦਾ ਹੈ। ਧੁਨ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਬੰਸੀ ਵਜਦੀ ਹੈ। ਪਰਦੇ ਓਹਲੇ ਮੁੰਦਰਾਂ ਪਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਿਰ ਮੁੰਡਨ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।) ਪਟੇ ਪਾਲ ਮਲਾਈਆਂ ਨਾਲ਼ ਰੱਖੇ, ਵਕਤ ਆਇਆ ਸ੍ਵ ਰਗੜ ਮੁਨਾਵਣੇ ਦਾ ਬੰਦੇ ਲਾਹ ਕੇ ਸੋਹਣੇ ਚਾਉ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਕੰਨ ਪਾੜ ਕੇ ਮੁੰਦਰਾਂ ਪਾਵਣੇਂ ਦਾ ਵਾਰਿਸਸ਼ਾਹ ਮੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ, ਫ਼ਿਕਰ ਜ਼ਰਾ ਨਾ ਜ਼ਿੰਦ ਗਵਾਵਣੇ ਦਾ ਜਾਂ ਹੀਰ ਬਖਸ਼ੀ ਜਾ... 3 - {{gap}}(ਹੀਰ ਦੇ ਪਲੰਘ ਵਾਲੀ ਚਾਦਰ ਅਦਬ ਨਾਲ ਨ੍ਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਤਹਿ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬਾਲ ਨਾਥ ਦੇ ਹੱਥ ਫੜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਰਾਂਝੇ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚੁੰਮ ਮੱਜੇ ਨੂੰ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੂੜ ਮੋਢੇ 'ਤੇ ਧਰ ਲੈਂਦਾ। ਨ੍ਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਚੇਲੇ ਅਤੇ ਬਾਲਨਾਥ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਂਝਾ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਨ੍ਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧੁਨ ਰੁਕਦੀ ਹੈ।) 45 :: ਮਿਤਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ<noinclude>{{rh||45 :: ਮ੍ਰਿਤੂਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ}}</noinclude> 8el1idsd6g6y4exoqlo6k85en3ldd1d 250 73888 234376 2026-09-10T15:29:32Z Amritpal Aman 2020 /* ਸੋਧਣਾ */ 234376 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Amritpal Aman" /></noinclude> ਹੱਥੀਂ-ਵਾਹੀਆਂ ਦੋ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮੇਰਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਕ ਤਾਂ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਥ ਮਾਗੋ ਦੀ ਬਣਾਈ ਫ਼ੇਅਰਵੈੱਲ ਤੇ ਦੂਜੀ ਹੈ, ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਸ਼ੇਰਗਿਲ ਦੇ ਭਾਣਜੇ ਵਿਵਾਨ ਸੁੰਦਰਮ ਦੀ ਦਾ ਸ਼ੇਰਗਿਲ ਫ਼ੈਮਿਲੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦਾ ਇਸ ਸਦੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ਼ ਨੇੜੇ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਫ਼ੇਅਰਵੈੱਲ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਗੁੱਜਰਖ਼ਾਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਵੱਡੀ ਜੰਗ ਦਾ ਵੇਲਾ ਹੈ ਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਲਾਮ 'ਤੇ ਚੱਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪਿਆ ਚਿਬ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਲੋਕਗੀਤ ਭਰੇ ਪਏ ਹਨ। ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਮੈਂ ਜਦ ਪਹਿਲਾਂ ਪਟਿਆਲ਼ੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਵਿਚ 1968 ਵਿਚ ਦੇਖੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਈਆਂ ਸਨ। ਏਨੇ ਸਾਲਾਂ ਮਗਰੋਂ ਮੈਂ ਇਹਦੀ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਦਿਲ ਦਾ ਭਾਰ ਹੌਲ਼ਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਹਾਂ। ਜਿਹਲਮ ਤੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਦੇ ਵਿਚਾਲ਼ੇ ਵਸੇ ਕਸਬੇ ਗੁੱਜਰਖ਼ਾਨ ਦੇ ਜੰਮਪਲ਼ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਥ ਮਾਗੋ (1922—2006) ਨੇ ਇਹ ਤਸਵੀਰ 1945 ਵਿਚ ਬਣਾਈ ਸੀ, ਜਦ ਇਹ ਬੰਬਈ ਦੇ ਸਰ ਜੇ. ਜੇ. ਆਰਟ ਸਕੂਲ ਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਪੁਰਾਣੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਮਿਨੀਏਚਰ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ; ਮੋਟੀਆਂ ਛੁਹਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਤੇਲ-ਰੰਗਾਂ 'ਚ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵੱਡੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ - 3 x 4 ਫ਼ੁਟ। ਪਹਿਲੀਆਂ ਵਿਚ ਚਿਤੇਰੇ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਕਾਮ ਤੇ ਮਿਥਹਾਸ ਚਿਤਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਥ ਨੇ ਇਸ ਤਸਵੀਰ ਵਿਚ ਰਵਾਇਤ ਤੋੜਕੇ ਸਮਾਜੀ ਤਵਾਰੀਖ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਫ਼ਲਸਫ਼ੀ ਰੋਲਾਂ ਬਾਖ਼ਤ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਸਵੀਰ ਦਾ ਨਾਂ ਜਾਂ ਤਰਸ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਰੱਖੀਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਉਹਨੂੰ ਉਚਿਆਣ ਲਈ, ਮਨਤਕ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ। ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਏਨੀ ਮੂੰਹੋਂ ਬੋਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹਦਾ ਨਾਂ ਚਿਤੇਰੇ ਨੇ ਨਾ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੈਣਾ। ਪਰ ਸ਼ਾਇਦ ਤਰਸ ਘਟ ਜਾਗਣਾ ਸੀ। ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦੇਖੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਦੋ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਬੁਲਾ ਰਿਹਾ ਮੁੰਡਾ ਮੈਨੂੰ ਅਪਣਾ-ਆਪ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਥ ਦਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਮੁੰਡਾ ਅਪਣਾ-ਆਪ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਤੇ ਚੌਥੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਗੁੱਜਰਖ਼ਾਨ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਐਸੇ ਸਾਕੇ ਆਮ ਵਾਪਰਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਹਰ ਦਰਸ਼ਕ ਨੂੰ ਇਸ ਮੁੰਡੇ ਨਾਲ਼ ਇਹ ਸਾਂਝ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ। ਮਰਦ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਤੋਂ ਇਹ ਮੁੰਡਾ ਕੇਂਦਰੀ ਬਿੰਦੂ ਹੈ ਤੇ ਔਰਤ ਦਰਸ਼ਕ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜੀ ਦੀ ਭੈਣ ਨਾਲ਼ ਸਾਂਝ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੋਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਇਕੱਲਿਆਂ ਰਹਿ ਜਾਣਾ ਹੈ; ਫ਼ੌਜੀ ਨੇ ਵਿਛੋੜਾ ਦੇ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਕੀ ਵੱਡੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੱਚੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ੋਂ ਵੀ ਵਧ ਦੁੱਖ ਝੱਲਦੇ ਹਨ? ਉਹ ਵਿਛੋੜਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦੇ। ਉਹ ਬੇਜ਼ਬਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਿਹੜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਮੱਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਏ-ਗਏ ਨੂੰ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਬੁਲਾਈਦੀ ਹੈ; ਐਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੋ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ। ਬੱਚੇ ਵਾਸਤੇ ਸਾਸ੍ਰੀਕਾਲ ਬੁਲਾਉਣੀ ਕੋਈ ਸੌਖੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪਰ ਜੇ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਉਹਦਾ ਬਹੁਤ ਸਕਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹਦੇ ਦਿਲ ਦਾ ਤੇ ਝੂਠੇ ਪੈਂਦੇ ਕਰ-ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਹਾਲ ਪੁੱਛਿਆਂ ਵੀ ਨਾ ਜਾਣੀਏ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਮੈਨੂੰ ਜਦ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਸਾਸ੍ਰੀਕਾਲ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਸੀ — ਜਾਓ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ਼ ਨਹੀਂ ਬੋਲਣਾ। ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕਿਉਂ ਚੱਲੇ {{right|59}}<noinclude></noinclude> 790a0y2uota74af4g9yo7a8cj0ngttd 250 73889 234377 2026-09-10T15:31:06Z Amritpal Aman 2020 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਹੋ? ਮੇਰਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੈ? ਤੇ ਜਦ ਉਹ ਪਰਦੇਸੋਂ ਆਏ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਾਸ੍ਰੀਕਾਲ ਬੁਲਾਈ ਦੋ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਜਿਹਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ - ਤੁਸੀਂ ਆ ਗਏ! ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। - ਗਰਮੀਆਂ 'ਚ ਕੋਠੇ 'ਤੇ ਸੌਣ ਲੱਗਿਆਂ ਮਾਂ ਪੂਰਬ ਵਲ ਤਾਰਿਆਂ ਵਲ ਇਸ਼ਾ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 234377 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Amritpal Aman" /></noinclude>ਹੋ? ਮੇਰਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੈ? ਤੇ ਜਦ ਉਹ ਪਰਦੇਸੋਂ ਆਏ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਾਸ੍ਰੀਕਾਲ ਬੁਲਾਈ ਦੋ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਜਿਹਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ - ਤੁਸੀਂ ਆ ਗਏ! ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। - ਗਰਮੀਆਂ 'ਚ ਕੋਠੇ 'ਤੇ ਸੌਣ ਲੱਗਿਆਂ ਮਾਂ ਪੂਰਬ ਵਲ ਤਾਰਿਆਂ ਵਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਕੇ ਮੈਥੋਂ ਅਖਵਾਉਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ - ਭਾਪਾ ਜੀ, ਆ ਜਾਓ। - ਮੇਰਾ ਭਰਾ-ਵਰਗਾ ਸੁਰਜੀਤ ਹਾਂਸ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਮਖੌਲ ਨਾਲ਼ ਮੈਨੂੰ ‘ਛੋਟੀ ਸਾਸ੍ਰੀਕਾਲ' ਆਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜਦ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵੱਡੀ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਆਖੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੈਥੋਂ ਕੁਛ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬੋਲਿਆ ਗਿਆ। ਫ਼ੇਅਰਵੈੱਲ ਤਸਵੀਰ ਲਾਮ 'ਤੇ ਚੱਲੇ ਫ਼ੌਜੀ ਦੀ ਹੀ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਪਰਦੇਸੀਂ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਗਏ ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ। ਇਹ ਅਟੱਲ ਹੋਣੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ। ਇਹ ਜਗ ਰੇਲ ਦਾ ਟੇਸ਼ਣ ਹੈ ਤੇ ਗੱਡੀ ਮੌਤ ਦਾ ਵਾਹਨ। ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਅਪਣੇ ਬੁੱਢੇ ਪਿਉ ਦੇ ਪੈਰੀਂ ਹੱਥ ਲਾ ਕੇ ਹਟਿਆ ਹੀ ਹੈ। ਪਿਉ ਤੇ ਮਾਂ ਦਾ ਅਸੀਸ ਵਾਲ਼ਾ ਹੱਥ ਹਾਲੇ ਵੀ ਹਵਾ 'ਚ ਅਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਹੁਣ ਪੁਤ ਮਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਸ ਪਲ ਨੂੰ ਚਿਤਵਦੀ ਕਈ ਵਾਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਹੁਣ ਦਾ ਪਲ ਤਾਂ ਕਹਿਰ ਦਾ ਪਲ ਹੈ।ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਦੇਖ ਮਿੱਟੀ ਵਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੋਚ ਕੁਝ ਹੋਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹਦੀ ਭੈਣ ਅਪਣੀ ਭਾਬੀ ਨੂੰ ਹੌਂਸਲਾ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹਦੇ ਕਰ-ਪੈਰ ਜਵਾਬ ਦੇ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਥਾਏਂ ਮੱਥਾ ਫੜੀ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਕੈਸਾ ਬੰਧੇਜ ਹੈ ਕਿ ਜਣੇ ਨੇ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆਂ ਅਪਣੀ ਤੀਵੀਂ ਨੂੰ ਅੰਗ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਾ ਸਕਣਾ। ਕੋਲ਼ ਖੜੋਤੀ ਦੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਚੀਨ ਦੀ ਗੱਡੀ ਟੇਸ਼ਣ 'ਤੇ ਜਲ਼ ਬੱਤੀਏ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ਮਾਹੀ ਖੜਿਆ ਉਵੇਂ ਵਾਪਸ ਕਰ ਗੱਡੀਏ ਬਲ਼ਦੀ ਬੱਤੀ, ਉੱਚਾ ਪੁਲ਼ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ਼ ਭਰੇ ਘੜਿਆਂ ਦਾ ਛੱਤੜਾ ਗੁਜਰਖਾਨ ਰੇਲ ਟੇਸ਼ਣ 'ਤੇ ਹੁੰਦਾ-ਹੁੰਦਾ ਸੀ; ਪਰ ਪਿਛੋਕੜ ਦੀ ਕਿਲੇ ਵਰਗੀ ਕੰਧ ਤੇ ਦਰਵੱਜੇ ਖਿਆਲੀ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਿ ਤਸਵੀਰ ਦਾ ਭਾਵ ਹੋਰ ਉਘੜ ਆਵੇ। ਅਸਤ ਹੋ ਰਹੇ ਸੂਰਜ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਹੋਰ ਉਦਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਛੇਤੀ ਹੀ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ 'ਨੇਰ੍ਹਾ ਛਾ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਲੰਬੀ ਰਾਤ ਪੈ ਜਾਏਗੀ। ਮੌਜੂਦ ਦਾ ਵੇਲਾ ਬੜੀ ਦੇਰ ਲਈ ਮਨਫ਼ੀ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਲੰਘ ਗਏ 'ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਵੇਲੇ ਦੇ ਦੋ ਕੱਸੇ ਹੋਏ ਸਿਰੇ ਰਹਿ ਜਾਣੇ ਹਨ। ਯਾਦ ਤੇ ਉੱਮੀਦ। ਏਸ ਰੱਸਾਕਸ਼ੀ 'ਚ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਦਾ। ਇਹ ਸੂਰਜ ਅਸਤਣ ਵੇਲੇ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ - ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਸੰਧਯਾ ਦੀ, ਜਦ ਤਿੰਨ ਵੇਲਿਆਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੜਾ ਭਾਰਾ ਵੇਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਹ। ਤਸਵੀਰ ਵਿਚਲੇ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਲਾਮ ਟੁੱਟੀ 'ਤੇ ਘਰ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਂ ਦੇ ਪੈਰੀਂ ਹੱਥ ਲਾ ਰਹੇ ਇਸ ਫ਼ੌਜੀ ਨੇ ਨਹੀਂ ਮੁੜਨਾ। ਇਹ ਤਾਂ ਮਰ- ਜਾਣਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਇਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਹੋਣੀ ਹੈ। ਏਸ ਪਲ ਇਸ ਫ਼ੌਜੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਅਪਣੇ ਘਰਦਿਆਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜੇ ਇਹਨੇ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣਨੀ। ਏਸ ਗੱਲੋਂ ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਬੜੀ ਬੇਕਿਰਕ ਹੈ। ਮੌਤ ਕਿਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੱਸ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਜੋ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ - ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਕਿੰਨੀ ਅਮਰ ਤੇ ਕਿੰਨੀ ਨਾਸ਼ਵਾਨ। ਇਸ ਫ਼ੌਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਕਿਸੇ 60<noinclude></noinclude> 7vjzi28iwk26timno22km5jg6ia1ef9 234394 234377 2026-09-11T05:24:09Z Amritpal Aman 2020 /* ਸੋਧਣਾ */ 234394 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Amritpal Aman" /></noinclude>ਹੋ? ਮੇਰਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੈ? ਤੇ ਜਦ ਉਹ ਪਰਦੇਸੋਂ ਆਏ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਾਸ੍ਰੀਕਾਲ ਬੁਲਾਈ ਦੋ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਜਿਹਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ - ਤੁਸੀਂ ਆ ਗਏ! ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। - ਗਰਮੀਆਂ 'ਚ ਕੋਠੇ 'ਤੇ ਸੌਣ ਲੱਗਿਆਂ ਮਾਂ ਪੂਰਬ ਵਲ ਤਾਰਿਆਂ ਵਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਕੇ ਮੈਥੋਂ ਅਖਵਾਉਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ - ਭਾਪਾ ਜੀ, ਆ ਜਾਓ....। - ਮੇਰਾ ਭਰਾ-ਵਰਗਾ ਸੁਰਜੀਤ ਹਾਂਸ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਮਖੌਲ ਨਾਲ਼ ਮੈਨੂੰ 'ਛੋਟੀ ਸਾਸ੍ਰੀਕਾਲ' ਆਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜਦ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵੱਡੀ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਆਖੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੈਥੋਂ ਕੁਛ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬੋਲਿਆ ਗਿਆ। ਫ਼ੇਅਰਵੈੱਲ ਤਸਵੀਰ ਲਾਮ 'ਤੇ ਚੱਲੇ ਫ਼ੌਜੀ ਦੀ ਹੀ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਪਰਦੇਸੀਂ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਗਏ ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ। ਇਹ ਅਟੱਲ ਹੋਣੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ। ਇਹ ਜਗ ਰੇਲ ਦਾ ਟੇਸ਼ਣ ਹੈ ਤੇ ਗੱਡੀ ਮੌਤ ਦਾ ਵਾਹਨ। ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਅਪਣੇ ਬੁੱਢੇ ਪਿਉ ਦੇ ਪੈਰੀਂ ਹੱਥ ਲਾ ਕੇ ਹਟਿਆ ਹੀ ਹੈ। ਪਿਉ ਤੇ ਮਾਂ ਦਾ ਅਸੀਸ ਵਾਲ਼ਾ ਹੱਥ ਹਾਲੇ ਵੀ ਹਵਾ 'ਚ ਅਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਹੁਣ ਪੁਤ ਮਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਸ ਪਲ ਨੂੰ ਚਿਤਵਦੀ ਕਈ ਵਾਰ ਰੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਹੁਣ ਦਾ ਪਲ ਤਾਂ ਕਹਿਰ ਦਾ ਪਲ ਹੈ। ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਦੇਖ ਮਿੱਟੀ ਵਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੋਚ ਕੁਝ ਹੋਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹਦੀ ਭੈਣ ਅਪਣੀ ਭਾਬੀ ਨੂੰ ਹੌਂਸਲਾ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹਦੇ ਕਰ-ਪੈਰ ਜਵਾਬ ਦੇ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਥਾਏਂ ਮੱਥਾ ਫੜੀ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਕੈਸਾ ਬੰਧੇਜ ਹੈ ਕਿ ਜਣੇ ਨੇ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆਂ ਅਪਣੀ ਤੀਵੀਂ ਨੂੰ ਅੰਗ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਾ ਸਕਣਾ। <poem>{{gap}}ਕੋਲ਼ ਖੜੋਤੀ ਦੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਚੀਨ ਦੀ ਗੱਡੀ {{gap}}ਟੇਸ਼ਣ 'ਤੇ ਜਲ਼ ਬੱਤੀਏ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ਮਾਹੀ ਖੜਿਆ ਉਵੇਂ ਵਾਪਸ ਕਰ ਗੱਡੀਏ</poem> ਬਲ਼ਦੀ ਬੱਤੀ, ਉੱਚਾ ਪੁਲ਼ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ਼ ਭਰੇ ਘੜਿਆਂ ਦਾ ਛੱਤੜਾ ਗੁਜਰਖ਼ਾਨ ਰੇਲ ਟੇਸ਼ਣ 'ਤੇ ਹੁੰਦਾ-ਹੁੰਦਾ ਸੀ; ਪਰ ਪਿਛੋਕੜ ਦੀ ਕਿਲੇ ਵਰਗੀ ਕੰਧ ਤੇ ਦਰਵੱਜੇ ਖਿਆਲੀ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਿ ਤਸਵੀਰ ਦਾ ਭਾਵ ਹੋਰ ਉਘੜ ਆਵੇ। ਅਸਤ ਹੋ ਰਹੇ ਸੂਰਜ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਹੋਰ ਉਦਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਛੇਤੀ ਹੀ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ 'ਨੇਰ੍ਹਾ ਛਾ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਲੰਬੀ ਰਾਤ ਪੈ ਜਾਏਗੀ। ਮੌਜੂਦ ਦਾ ਵੇਲਾ ਬੜੀ ਦੇਰ ਲਈ ਮਨਫ਼ੀ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਲੰਘ ਗਏ 'ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਵੇਲੇ ਦੇ ਦੋ ਕੱਸੇ ਹੋਏ ਸਿਰੇ ਰਹਿ ਜਾਣੇ ਹਨ। ਯਾਦ ਤੇ ਉੱਮੀਦ। ਏਸ ਰੱਸਾਕਸ਼ੀ 'ਚ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਦਾ। ਇਹ ਸੂਰਜ ਅਸਤਣ ਵੇਲੇ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ - ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਸੰਧਯਾ ਦੀ, ਜਦ ਤਿੰਨ ਵੇਲਿਆਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੜਾ ਭਾਰਾ ਵੇਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਹ। ਤਸਵੀਰ ਵਿਚਲੇ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਲਾਮ ਟੁੱਟੀ 'ਤੇ ਘਰ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਂ ਦੇ ਪੈਰੀਂ ਹੱਥ ਲਾ ਰਹੇ ਇਸ ਫ਼ੌਜੀ ਨੇ ਨਹੀਂ ਮੁੜਨਾ। ਇਹ ਤਾਂ ਮਰ- ਜਾਣਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਇਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਹੋਣੀ ਹੈ। ਏਸ ਪਲ ਇਸ ਫ਼ੌਜੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਅਪਣੇ ਘਰਦਿਆਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜੇ ਇਹਨੇ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣਨੀ। ਏਸ ਗੱਲੋਂ ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਬੜੀ ਬੇਕਿਰਕ ਹੈ। ਮੌਤ ਕਿਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੱਸ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਜੋ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ - ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਕਿੰਨੀ ਅਮਰ ਤੇ ਕਿੰਨੀ ਨਾਸ਼ਵਾਨ। ਇਸ ਫ਼ੌਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਕਿਸੇ 60<noinclude></noinclude> milyoz74onp98ptqsxaw8lvrc3b9mma 250 73890 234378 2026-09-10T15:31:23Z Amritpal Aman 2020 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਨਸ਼ੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਣੀ। ਇਹਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸ਼ਹੀਦ ਨਹੀਂ ਆਖਣਾ। ਇਹਦੀ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਯਾਦਗਾਰ ਨਹੀਂ ਬਣਨੀ। ਇਹ ਰਜਪੂਤੀ ਜਾਂ ਖਾਲਸਾਈ ਸ਼ਾਨ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਕੋਈ ਜੂਝਣ ਚੱਲਿਆ ਜੈ ਮਲ ਜਾਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਯੋਧਾ ਨਹੀਂ ਹੈ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 234378 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Amritpal Aman" /></noinclude>ਨਸ਼ੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਣੀ। ਇਹਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸ਼ਹੀਦ ਨਹੀਂ ਆਖਣਾ। ਇਹਦੀ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਯਾਦਗਾਰ ਨਹੀਂ ਬਣਨੀ। ਇਹ ਰਜਪੂਤੀ ਜਾਂ ਖਾਲਸਾਈ ਸ਼ਾਨ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਕੋਈ ਜੂਝਣ ਚੱਲਿਆ ਜੈ ਮਲ ਜਾਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਯੋਧਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਭਾੜੇ ਦਾ ਫ਼ੌਜੀ ਹੈ। ਫ਼ਰੰਗੀਆਂ ਨੇ ਸਿਖਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ 1846 ਵਿਚ ਹੀ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ। ਸੰਨ 1853-54 ਦੌਰਾਨ ਸਿੰਘ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਗੰਗਾ ਘਾਟੀ ਵਿਚ ਸੰਥਾਲਾਂ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕੁਚਲੀ ਸੀ। ਸੰਨ 1860 ਵਿਚ 'ਅਧੀਆਹ' (ਲੁਧਿਆਣਾ) ਰਜਮੰਟ ਨੇ ਹਾਂਙਕਾਂਙ ਤੇ ਪੀਕਿੰਙ ਸਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀ ਆਧੀ ਸਦੀ ਤਕ ਸਰਹਿੰਦੀ ਸੂਬੇ ਵਲ ਪਠਾਣਾਂ ਦੀਆਂ ਬਗ਼ਾਵਤਾਂ ਦਬਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਪਰਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਬੀਸੀਨੀਆ, ਮਲਾਇਆ, ਬਰਮਾ (1885), ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ, ਕੇਂਦਰੀ ਪੂਰਬੀ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਲਾਈਆਂ। ਦੋਹਵਾਂ ਆਲਮੀ ਜੰਗਾਂ ਵਿਚ 70 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵਧ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀ ਮਰੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਸਵੀਰ ਦਾ ਫੌਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਰਨ ਵਾਲ਼ਿਆਂ 'ਚ ਸੀ। ਕਬੀਰ ਜੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਬਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾਲ਼ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਤੇਰੇ ਨਾਲ਼ ਕੀ ਤਲੰਗਿਆ ਜਾਣਾ, ਛੱਡ ਗਿਉਂ ਟੇਸ਼ਣ 'ਤੇ ... ਫ਼ਰੰਗੀ ਜਿਵੇਂ ਰੇਲ ਗੱਡੀ 'ਚ ਹੀ ਬੈਠ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਲੋਕ ਤੇ ਬਾਲਮਨ ਵਿਚ ਰੇਲਗੱਡੀ ਦਾ ਕੋਈ ਅਨੋਖਾ ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਵਾਹਨ ਹੈ। BLASY ਪਿਛਲੀ ਸਦੀ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ‘ਜਨਾਬ ਨੂਰ’ ਨੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ ’ਤੇ ਰੇਲਗੱਡੀ ਵਾਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਖਿਡੌਣੇ ਵਰਗੀ ਗੱਡੀ ਕਿਤੇ ਜਾਣੀ ਨਹੀਂ। ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿਚ ਰੇਲਗੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਖਾਸਕਰ ਬੰਗਾਲੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿਚ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਲ਼, ਗ਼ੁਰਬਤ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ਼ ਮੇਲਣ ਵਾਲ਼ੀ ਸੰਗਯਾ ਤੇ ਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਵਾਲ਼ੀ ਗੱਡੀ ਘਰ ਨੂੰ ਮੋਰਚੇ ਨਾਲ਼ ਜੋੜਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹਦੀ ਵਾਪਸੀ ਯਕੀਨੀ ਨਹੀਂ। ਇਹਦਾ ਸਫ਼ਰ ਇਕਤਰਫ਼ਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ 1947 ਵਿਚ ਇਸ ਗੱਡੀ ਨੇ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਇਕ ਹੋਰ ਸਫ਼ਰ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਓਦੋਂ ਇਸ ਟੇਸ਼ਣ 'ਤੇ ਕੋਈ ਤੋਰਨ ਵਾਲ਼ਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ; ਸਭਨਾਂ ਨੇ ਤੁਰ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਜਿਹਲਮ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਸਤੀਸ਼ ਗੁਜਰਾਲ ਬਣਾਏਗਾ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਤੇ ਦੋਹਵਾਂ ਜੰਗਾਂ 'ਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਇਸ ਸਦੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਦੁਖਾਂਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ ਜੰਗਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਦੁਖਾਂਤ ਹੈ; ਤਾਂਹੀਓਂ ਇਹਦਾ ਕੋਈ ਲੋਕਗੀਤ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ, ਸਿਰਫ਼ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਨਜ਼ਮਾਂ ਹੀ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਜੰਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ। 61<noinclude></noinclude> 8h48adysl76j4vml6a3brluoz2fsczb 234395 234378 2026-09-11T05:33:40Z Amritpal Aman 2020 /* ਸੋਧਣਾ */ 234395 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Amritpal Aman" /></noinclude> ਲੇਖੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਣੀ। ਇਹਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸ਼ਹੀਦ ਨਹੀਂ ਆਖਣਾ। ਇਹਦੀ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਯਾਦਗਾਰ ਨਹੀਂ ਬਣਨੀ। ਇਹ ਰਜਪੂਤੀ ਜਾਂ ਖ਼ਾਲਸਾਈ ਸ਼ਾਨ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਕੋਈ ਜੂਝਣ ਚੱਲਿਆ ਜੈ ਮਲ ਜਾਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਯੋਧਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਭਾੜੇ ਦਾ ਫ਼ੌਜੀ ਹੈ। ਫ਼ਰੰਗੀਆਂ ਨੇ ਸਿਖਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ 1846 ਵਿਚ ਹੀ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ। ਸੰਨ 1853-54 ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਗੰਗਾ ਘਾਟੀ ਵਿਚ ਸੰਥਾਲਾਂ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕੁਚਲੀ ਸੀ। ਸੰਨ 1860 ਵਿਚ 'ਲੁਧੀਆਹ' (ਲੁਧਿਆਣਾ) ਰਜਮੰਟ ਨੇ ਹਾਂਙਕਾਂਙ ਤੇ ਪੀਕਿੰਙ ਸਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਤਕ ਸਰਹਿੱਦੀ ਸੂਬੇ ਵਲ ਪਠਾਣਾਂ ਦੀਆਂ ਬਗ਼ਾਵਤਾਂ ਦਬਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਪਰਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਬੀਸੀਨੀਆ, ਮਲਾਇਆ, ਬਰਮਾ (1885), ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ, ਕੇਂਦਰੀ ਪੂਰਬੀ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਲਾਈਆਂ। ਦੋਹਵਾਂ ਆਲਮੀ ਜੰਗਾਂ ਵਿਚ 70 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵਧ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀ ਮਰੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਸਵੀਰ ਦਾ ਫੌਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਰਨ ਵਾਲ਼ਿਆਂ 'ਚ ਸੀ। ਕਬੀਰ ਜੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਬਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾਲ਼ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਤੇਰੇ ਨਾਲ਼ ਕੀ ਤਲੰਗਿਆ ਜਾਣਾ, ਛੱਡ ਗਿਉਂ ਟੇਸ਼ਣ 'ਤੇ ... ਫ਼ਰੰਗੀ ਜਿਵੇਂ ਰੇਲ ਗੱਡੀ 'ਚ ਹੀ ਬੈਠ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਲੋਕ ਤੇ ਬਾਲਮਨ ਵਿਚ ਰੇਲਗੱਡੀ ਦਾ ਕੋਈ ਅਨੋਖਾ ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਵਾਹਨ ਹੈ। ਪਿਛਲੀ ਸਦੀ ਵਿਚ ਕਿਸੇ 'ਜਨਾਬ ਨੂਰ' ਨੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ 'ਤੇ ਰੇਲਗੱਡੀ ਵਾਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਖਿਡੌਣੇ ਵਰਗੀ ਗੱਡੀ ਕਿਤੇ ਜਾਣੀ ਨਹੀਂ। ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿਚ ਰੇਲਗੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਖਾਸਕਰ ਬੰਗਾਲੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿਚ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਲ਼, ਗ਼ੁਰਬਤ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ਼ ਮੇਲਣ ਵਾਲ਼ੀ ਸੰਗਯਾ ਤੇ ਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਵਾਲ਼ੀ ਗੱਡੀ ਘਰ ਨੂੰ ਮੋਰਚੇ ਨਾਲ਼ ਜੋੜਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹਦੀ ਵਾਪਸੀ ਯਕੀਨੀ ਨਹੀਂ। ਇਹਦਾ ਸਫ਼ਰ ਇਕਤਰਫ਼ਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ 1947 ਵਿਚ ਇਸ ਗੱਡੀ ਨੇ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਇਕ ਹੋਰ ਸਫ਼ਰ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਓਦੋਂ ਇਸ ਟੇਸ਼ਣ 'ਤੇ ਕੋਈ ਤੋਰਨ ਵਾਲ਼ਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ; ਸਭਨਾਂ ਨੇ ਤੁਰ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਜਿਹਲਮ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਸਤੀਸ਼ ਗੁਜਰਾਲ ਬਣਾਏਗਾ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਤੇ ਦੋਹਵਾਂ ਜੰਗਾਂ 'ਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਇਸ ਸਦੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਦੁਖਾਂਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ ਜੰਗਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਦੁਖਾਂਤ ਹੈ; ਤਾਂਹੀਓਂ ਇਹਦਾ ਕੋਈ ਲੋਕਗੀਤ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ, ਸਿਰਫ਼ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਨਜ਼ਮਾਂ ਹੀ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਜੰਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ। {{right|61}}<noinclude></noinclude> n3q6tmd2chhc7dlf7vkau2jw95eachb 250 73891 234379 2026-09-10T15:31:44Z Amritpal Aman 2020 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "- ਸਿਗਨਲ ਡਾਊਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਬੇਮੁੱਖ ਗਾਰਡ ਨੇ ਹਰੀ ਝੰਡੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤੇ ਸੀਟੀ ਮਾਰਨ ਲਈ ਸਾਹ ਭਰਿਆ ਹੈ। ਜੇਲਾਂ ਤੇ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਰੇਲਗਾਰਡ ਵਰਗੇ ਬੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਜੂਦ ਮੁਲਾਕਾਤੀਆਂ ਨੂੰ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 234379 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Amritpal Aman" /></noinclude>- ਸਿਗਨਲ ਡਾਊਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਬੇਮੁੱਖ ਗਾਰਡ ਨੇ ਹਰੀ ਝੰਡੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤੇ ਸੀਟੀ ਮਾਰਨ ਲਈ ਸਾਹ ਭਰਿਆ ਹੈ। ਜੇਲਾਂ ਤੇ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਰੇਲਗਾਰਡ ਵਰਗੇ ਬੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਜੂਦ ਮੁਲਾਕਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਗਿਆ। - ਜੇ ਇਹ ਨਜ਼ਾਰਾ ਕਿਸੇ ਫ਼ਿਲਮ 'ਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਡਰਾਮੇ ਵਿਚ, ਤਾਂ ਪਿਛਵਾੜੇ ਕਿਹੋ ਹੁਣ ਬਸ ਵੀ ਕਰੋ। ਵੇਲਾ ਹੋ ਜਿਹਾ ਸੰਗੀਤ ਵੱਜੇ? ਸਾਕਾ ਵਰਤਣ ਵੇਲੇ ਸਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਵੱਜਦੇ ਹੁੰਦੇ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਰਫ਼ੀ ਮੁਹੰਮਦ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੰਜਣ ਨੇ ਹੁਣੇ ਚੀਕ ਮਾਰਨੀ ਹੈ। ਪਹੀਏ ਇਕ ਵਾਰੀ ਲੀਹ 'ਤੇ ਉਂਜ ਹੀ ਘੁੰਮ ਜਾਣਗੇ। ਦਿਲਾਂ ਦੀ ਧੜਕਣ ਖੁੰਝ ਜਾਏਗੀ। ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਲੀਹਾਂ 'ਤੇ ਧੜਵੈਲ ਪਹੀਆਂ ਦੇ ਘਿਸਰਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਿਕਲੇਗੀ। ਖੜਕਦੇ ਡੱਬੇ ਤੁਝਕੇ ਮਾਰਨਗੇ। ਨਾ ਚੱਲਣ ਦੀ ਜ਼ਿਦ ਕਰਨਗੇ। ਟੁੱਟ ਜਾਏਂ ਰੇਲਗੱਡੀਏ ਤੇਰਾ ਇੰਜਣ ਹੁਲਾਰੇ ਖਾਵੇ ਰੋਕੋ ਨੀ ਕੁੜੀਓ ਮੇਰਾ ਢੋਲ ਲਾਮ ਨੂੰ ਜਾਵੇ ਤਸਵੀਰ ਵਿਚ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿ ਗਏ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦੁਆਲ਼ੇ ਆਭਾਮੰਡਲ ਨਹੀਂ, ਇੰਜਣ ਦੀ ਭਾਫ ਦੇ ਛੱਲੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੱਲਿਆਂ ਨੇ ਹਰ ਸ਼ਕਲ ਸੰਗਲੀ 'ਚ ਪੁਰੋਈ ਹੋਈ ਹੈ; ਦੁਮੇਲ ਵੀ। ਜਿਵੇਂ ਕੈਲੰਡਰ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਤਾਰੀਖ ਦੁਆਲ਼ੇ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਲਾਈਦੀ ਹੈ, ਇਵੇਂ ਤਸਵੀਰ ਵਿਚ ਟਾਈਮ ਤੇ ਸਪੇਸ ਨੂੰ ਸਿਮਰਤੀ ਨੇ ਬੰਨ੍ਹ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਿਮਰਤੀ ਦੀ ਇਹ ਕਾਰ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਉਲੰਘ ਸਕਦਾ। ਮਰ-ਰਹੇ ਬੰਦੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਆਖਿਰੀ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਕੀ ਕੁਝ ਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਯਮ ਇੰਜਣ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਫ਼ੌਜੀ ਨੂੰ ਲੈਣ ਆਏ ਹੋਣਗੇ। ਇਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੇ ਕੀ ਕੁਝ ਦੇਖਿਆ ਹੋਏਗਾ – ਮਾਂ ਦੇ ਪੈਰ? ਪਿਉ ਦੀ ਬੰਗੀ ਕੰਬਦੀ ਦਾਹੜੀ? ਜਾਂ ਅਪਣੀ ਤੀਵੀਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਦੀ ਵਾਲ਼ੀ? - ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਤੇ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ 'ਤੇ ਵੀ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਸਾਕਾ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ। ਬੰਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਗੱਡੀ ਦੀ ਲੀਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਵਿਚ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਲੀਹਾਂ ਖੜੇ ਰੁਖ ਹੋ ਕੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਓਥੇ ਦੁਮੇਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਮਿਲ਼ਦੇ ਨਹੀਂ ਕਦੇ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਰੇਲ ਦੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲ਼ਦੀਆਂ। ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਮਿਲਾਪ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਟੱਬਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਅੱਜ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪੋ ਵਿਚ ਕਿੰਨਾ ਪਿਆਰ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਖਾਸਕਰ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੇ ਦੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਮਿਲਾਪ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ। ਅੱਜ ਵਿਛੜ ਕੇ ਸਾਰੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। 62 62<noinclude></noinclude> b9l7n5ig4wjgp236lawzukgtd4vvbwn 234415 234379 2026-09-11T10:13:32Z Amritpal Aman 2020 /* ਸੋਧਣਾ */ 234415 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Amritpal Aman" /></noinclude> ਸਿਗਨਲ ਡਾਊਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਬੇਮੁੱਖ ਗਾਰਡ ਨੇ ਹਰੀ ਝੰਡੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤੇ ਸੀਟੀ ਮਾਰਨ ਲਈ ਸਾਹ ਭਰਿਆ ਹੈ। ਜੇਲਾਂ ਤੇ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਰੇਲਗਾਰਡ ਵਰਗੇ ਬੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਜੂਦ ਮੁਲਾਕਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ - ਹੁਣ ਬਸ ਵੀ ਕਰੋ। ਵੇਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। - ਜੇ ਇਹ ਨਜ਼ਾਰਾ ਕਿਸੇ ਫ਼ਿਲਮ 'ਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਡਰਾਮੇ ਵਿਚ, ਤਾਂ ਪਿਛਵਾੜੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੰਗੀਤ ਵੱਜੇ? ਸਾਕਾ ਵਰਤਣ ਵੇਲੇ ਸਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਵੱਜਦੇ ਹੁੰਦੇ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਰਫ਼ੀ ਮੁਹੰਮਦ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੰਜਣ ਨੇ ਹੁਣੇ ਚੀਕ ਮਾਰਨੀ ਹੈ। ਪਹੀਏ ਇਕ ਵਾਰੀ ਲੀਹ 'ਤੇ ਉਂਜ ਹੀ ਘੁੰਮ ਜਾਣਗੇ। ਦਿਲਾਂ ਦੀ ਧੜਕਣ ਖੁੰਝ ਜਾਏਗੀ। ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਲੀਹਾਂ 'ਤੇ ਧੜਵੈਲ ਪਹੀਆਂ ਦੇ ਘਿਸਰਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਿਕਲੇਗੀ। ਖੜਕਦੇ ਡੱਬੇ ਹੁਝਕੇ ਮਾਰਨਗੇ। ਨਾ ਚੱਲਣ ਦੀ ਜ਼ਿਦ ਕਰਨਗੇ। <poem>{{gap}}ਟੁੱਟ ਜਾਏਂ ਰੇਲਗੱਡੀਏ {{gap}}ਤੇਰਾ ਇੰਜਣ ਹੁਲਾਰੇ ਖਾਵੇ {{gap}}ਰੋਕੋ ਨੀ ਕੁੜੀਓ ਮੇਰਾ ਢੋਲ ਲਾਮ ਨੂੰ ਜਾਵੇ</poem> ਤਸਵੀਰ ਵਿਚ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿ ਗਏ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦੁਆਲ਼ੇ ਆਭਾਮੰਡਲ ਨਹੀਂ, ਇੰਜਣ ਦੀ ਭਾਫ ਦੇ ਛੱਲੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੱਲਿਆਂ ਨੇ ਹਰ ਸ਼ਕਲ ਸੰਗਲੀ 'ਚ ਪੁਰੋਈ ਹੋਈ ਹੈ; ਦੁਮੇਲ ਵੀ। ਜਿਵੇਂ ਕੈਲੰਡਰ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਤਾਰੀਖ ਦੁਆਲ਼ੇ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਲਾਈਦੀ ਹੈ, ਇਵੇਂ ਤਸਵੀਰ ਵਿਚ ਟਾਈਮ ਤੇ ਸਪੇਸ ਨੂੰ ਸਿਮਰਤੀ ਨੇ ਬੰਨ੍ਹ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਿਮਰਤੀ ਦੀ ਇਹ ਕਾਰ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਉਲੰਘ ਸਕਦਾ। ਮਰ-ਰਹੇ ਬੰਦੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਆਖਿਰੀ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਕੀ ਕੁਝ ਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਯਮ ਇੰਜਣ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਫ਼ੌਜੀ ਨੂੰ ਲੈਣ ਆਏ ਹੋਣਗੇ। ਇਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੇ ਕੀ ਕੁਝ ਦੇਖਿਆ ਹੋਏਗਾ – ਮਾਂ ਦੇ ਪੈਰ? ਪਿਉ ਦੀ ਬੱਗੀ ਕੰਬਦੀ ਦਾਹੜੀ? ਜਾਂ ਅਪਣੀ ਤੀਵੀਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਦੀ ਵਾਲ਼ੀ? ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਤੇ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ 'ਤੇ ਵੀ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਸਾਕਾ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ। ਬੰਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਗੱਡੀ ਦੀ ਲੀਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਵਿਚ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਲੀਹਾਂ ਖੜੇ ਰੁਖ ਹੋ ਕੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਓਥੇ ਦੁਮੇਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਮਿਲ਼ਦੇ ਨਹੀਂ ਕਦੇ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਰੇਲ ਦੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲ਼ਦੀਆਂ। ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਮਿਲਾਪ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਟੱਬਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਅੱਜ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪੋ ਵਿਚ ਕਿੰਨਾ ਪਿਆਰ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਖਾਸਕਰ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੇ ਦੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਮਿਲਾਪ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ। ਅੱਜ ਵਿਛੜ ਕੇ ਸਾਰੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। 62<noinclude></noinclude> lk6wh7b7caab1p8khefbbp0dk2wfn3n 250 73892 234416 2026-09-11T10:15:46Z Amritpal Aman 2020 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਗੋਰਕੀ ਦੀ ਕਾਲ਼-ਕੋਠੜੀ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਜਾਣ ਦਾ ਬੜੇ ਲੋਕ ਸੁਪਨਾ ਲੈਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੁਪਨਾ 1989 ਵਿਚ ਓਥੋਂ ਗਏ ਦਾ ਟੁੱਟਾ। ਕਿਤੇ ਵੀ ਖੇੜਾ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਇਆ ਤੇ ਨਾ ਰੌਣਕ। ਓਦੋਂ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਦੀਆਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਤਸ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 234416 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Amritpal Aman" /></noinclude>ਗੋਰਕੀ ਦੀ ਕਾਲ਼-ਕੋਠੜੀ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਜਾਣ ਦਾ ਬੜੇ ਲੋਕ ਸੁਪਨਾ ਲੈਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੁਪਨਾ 1989 ਵਿਚ ਓਥੋਂ ਗਏ ਦਾ ਟੁੱਟਾ। ਕਿਤੇ ਵੀ ਖੇੜਾ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਇਆ ਤੇ ਨਾ ਰੌਣਕ। ਓਦੋਂ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਦੀਆਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਜਦ ਕਦੇ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਹੌਲ ਪੈਣ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਤਸਵੀਰ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਦੇ ਟਾਪੂ ਵਿਚ ਬਣੇ ਪੀਟਰ ਪਾਲ ਕਿਲੇ ਵਿਚ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੈਂ ਬੌਂਦਲ਼ਿਆ ਹੋਇਆ ਕੈਮਰੇ ਵਲ ਝਾਕ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਪੀਟਰ ਪਾਲ ਕਿਲਾ ਜ਼ਾਰਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਵੇਲੇ ਦਾ ਕਾਲ਼ਾਪਾਣੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਓਥੇ ਕੈਦੀ ਨਹੀਂ, ਟੂਰਿਸਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯੂਰਪ ਦੇ ਕਿਲਿਆਂ ਵਰਗਾ ਕਿਲਾ ਹੈ। ਅੰਨ੍ਹੇਰਾ ਡਿਓੜੀ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਲਰ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਹੱਥਕੜੀਆਂ, ਬੇੜੀਆਂ, ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਵਾਰੰਟ ਸਜਾ ਕੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਕਾਲ਼-ਕੋਠੜੀਆਂ ਦੀ ਪਾਲ਼ ਹੈ। ਇਕ ਕੋਠੜੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ: ਇਥੇ ਅਲੈਗਜ਼ਾਂਦਰ ਉਲੀਆਨੋਫ਼ (ਲੇਨਿਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਾਈ) ਕੈਦ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਏਸੇ ਜੇਲ ਵਿਚ ਫਾਹੇ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਲਾਗਲੀ ਕੋਠੜੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਗੋਰਕੀ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨੇ 1905 ਦੇ ਇਨਕਲਾਬ ਵੇਲੇ ਇਥੇ ਕੈਦ ਕੱਟੀ। ਗੋਰਕੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਝੁਣਝੁਣੀ ਫਿਰ ਗਈ। ਨਿੱਕੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਹਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੜ੍ਹੀ ਕਿਤਾਬ ਮੇਰਾ ਬਚਪਨ ਦੀ ਮਹਿਕ ਯਾਦ ਆ ਗਈ। ਹਿਮਾਚਲ ਵਿਚ ਮੱਕੀ ਦੀ ਪੈਲ਼ੀ ਗੁੱਡਦਾ ਬੁੜ੍ਹਾ ਯਾਦ ਆਇਆ, ਜਿਹਨੇ ਮਾਂ ਨਾਵਲ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। 63<noinclude></noinclude> 4uhk2mcacn0nlb06ihxnkpbp1nowqvs 234417 234416 2026-09-11T10:19:57Z Amritpal Aman 2020 /* ਸੋਧਣਾ */ 234417 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Amritpal Aman" /></noinclude> {{center|'''{{larger|ਗੋਰਕੀ ਦੀ ਕਾਲ਼-ਕੋਠੜੀ}}'''}} ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਜਾਣ ਦਾ ਬੜੇ ਲੋਕ ਸੁਪਨਾ ਲੈਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੁਪਨਾ 1989 ਵਿਚ ਓਥੇ ਗਏ ਦਾ ਟੁੱਟਾ। ਕਿਤੇ ਵੀ ਖੇੜਾ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਇਆ ਤੇ ਨਾ ਰੌਣਕ। ਓਦੋਂ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਦੀਆਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਜਦ ਕਦੇ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਹੌਲ ਪੈਣ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਤਸਵੀਰ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਦੇ ਟਾਪੂ ਵਿਚ ਬਣੇ ਪੀਟਰ ਪਾਲ ਕਿਲੇ ਵਿਚ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੈਂ ਬੌਂਦਲ਼ਿਆ ਹੋਇਆ ਕੈਮਰੇ ਵਲ ਝਾਕ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਪੀਟਰ ਪਾਲ ਕਿਲਾ ਜ਼ਾਰਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਵੇਲੇ ਦਾ ਕਾਲ਼ਾਪਾਣੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਓਥੇ ਕੈਦੀ ਨਹੀਂ, ਟੂਰਿਸਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯੂਰਪ ਦੇ ਕਿਲਿਆਂ ਵਰਗਾ ਕਿਲਾ ਹੈ। ਅੰਨ੍ਹੇਰਾ ਡਿਓੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਲਰ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਹੱਥਕੜੀਆਂ, ਬੇੜੀਆਂ, ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਵਾਰੰਟ ਸਜਾ ਕੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਕਾਲ਼-ਕੋਠੜੀਆਂ ਦੀ ਪਾਲ਼ ਹੈ। ਇਕ ਕੋਠੜੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ: ਇਥੇ ਅਲੈਗਜ਼ਾਂਦਰ ਉਲੀਆਨੋਫ਼ (ਲੇਨਿਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਾਈ) ਕੈਦ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਏਸੇ ਜੇਲ ਵਿਚ ਫਾਹੇ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਲਾਗਲੀ ਕੋਠੜੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਗੋਰਕੀ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨੇ 1905 ਦੇ ਇਨਕਲਾਬ ਵੇਲੇ ਇਥੇ ਕੈਦ ਕੱਟੀ। ਗੋਰਕੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਝੁਣਝੁਣੀ ਫਿਰ ਗਈ। ਨਿੱਕੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਹਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੜ੍ਹੀ ਕਿਤਾਬ ਮੇਰਾ ਬਚਪਨ ਦੀ ਮਹਿਕ ਯਾਦ ਆ ਗਈ। ਹਿਮਾਚਲ ਵਿਚ ਮੱਕੀ ਦੀ ਪੈਲ਼ੀ ਗੁੱਡਦਾ ਬੁੜ੍ਹਾ ਯਾਦ ਆਇਆ, ਜਿਹਨੇ ਮਾਂ ਨਾਵਲ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। {{right|63}}<noinclude></noinclude> 90grymnfv23ga7zdo5lu0de3la0bw2j 250 73893 234418 2026-09-11T10:21:47Z Amritpal Aman 2020 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਕੋਠੜੀ ਤਾਂ ਖਾਲੀ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸ ਬਣੀ ਥਾਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਘਰ ਦੀ ਸੰਪਾ ਬੜੀ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ - ਇਹ ਧੁੰਦ ਵਾਂਙ ਲਟਕਦੀ ਹੈ। ਕੈਦ ਦੀ ਸੱਖਣ ਪਥਰੀਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੰਧ ਵਿਚ ਲੋਹੇ ਦਾ ਮੰਜਾ ਤੇ ਮੇਜ਼ ਜੜਿ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 234418 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Amritpal Aman" /></noinclude>ਕੋਠੜੀ ਤਾਂ ਖਾਲੀ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸ ਬਣੀ ਥਾਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਘਰ ਦੀ ਸੰਪਾ ਬੜੀ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ - ਇਹ ਧੁੰਦ ਵਾਂਙ ਲਟਕਦੀ ਹੈ। ਕੈਦ ਦੀ ਸੱਖਣ ਪਥਰੀਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੰਧ ਵਿਚ ਲੋਹੇ ਦਾ ਮੰਜਾ ਤੇ ਮੇਜ਼ ਜੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਮੇਜ਼ ਦੇ ਉੱਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਲਾਟੂ ਦਾ ਆਲ਼ਾ। ਹੱਗਣ ਮੂਤਣ ਲਈ ਖੂੰਜੇ ਵਿਚ ਰੱਖੀ ਬਾਲ਼ਟੀ। ਸਿਰ ਤੋਂ ਉਤਾਂਹ ਦੋਹਰ ਜੰਗਲ਼ਿਆਂ ਵਾਲ਼ਾ ਰੋਸ਼ਨਦਾਨ। ਕੈਦ ਦੇ ਘੁਪ ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿਚ ਇਹੀ ਚਮਕਦਾ ਟੁਕੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਆਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ ਸੀ। ਬੰਦਾ ਆਸਮਾਨ ਨਾ ਦੇਖ ਸਕੇ; ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਨ ਤਾਰੇ ਨਾ ਦੇਖ ਸਕੇ; ਇਸ ਤੋਂ ਭੈੜੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜੇਲ ਦੀ ਕੋਠੜੀ ਜਿਥੇ ਮੈਂ ਦੋ ਸਾਲ ਕੱਟੇ ਸਨ, ਇਸ ਕੋਠੜੀ ਨਾਲ਼ੋਂ ਹਵਾਹਾਰੀ ਸੀ। ਪਰ ਓਥੇ ਮੇਜ਼ ਤੇ ਮੰਜਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ। ਉਸ ਖਾਲੀ ਕੋਠੜੀ ਅੰਦਰ ਹੋਰ ਕੀ ਦੇਖਣਾ ਸੀ। ਬਾਹਰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ: ਫ਼ੋਟੋ ਲਾਹੁਣਾ ਮਨ੍ਹਾਂ ਹੈ। ਮੈਂ ਅਪਣੇ ਨਾਲ਼-ਦੇ ਨੂੰ ਆਖ ਕੇ ਫ਼ੋਟੋ ਖਿਚਵਾ ਲਈ। ਅੱਜ ਇਹ ਫ਼ੋਟੋ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਓਥੇ ਜਾਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਹੀਦਾ। ਮੈਂ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦਾ ਤਸੀਹਾ-ਘਰ ਕਿਉਂ ਦੇਖਿਆ? ਦੇਖੋ, ਬੰਦਾ ਕਿੰਨਾ ਸ਼ੇਖੀਖੋਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਐਸੀ ਮਨਹੂਸ ਥਾਂ ਖੜ੍ਹਾ ਵੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਫ਼ੋਟੋਗਰਾਫ਼ਰ ਦਾ ਸਟੂਡੀਓ ਹੋਵੇ। ਐਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਤਾਂ ਲੋਕ ਤਾਜ ਮਹਿਲ, ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਆਈਫ਼ਲ ਟਾਵਰ, ਜਾਂ ਲੰਦਨ ਦੇ ਕਬੂਤਰਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਟ੍ਰਾਫ਼ਾਲਗਰ ਚੌਂਕ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੋ ਕੇ ਖਿਚਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਾਹਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ੋਟੋ ‘ਚੰਗੀ’ ਆਵੇ। ਤਬਾਹੀ ਦੀ ਖਿੱਚੀ ਤਸਵੀਰ ਵਿਚ ਵੀ ਸੁਚੱਜੀ ਵਿਉਂਤ (ਕੰਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨ) ਦਰਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਹਜ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗਤ ਸੁਹਜ ਲਭਣਾ ਬੜੀ ਅਜੀਬ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿਤੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਪਛਤਾਵਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਗੋਰਕੀ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਕਿਉਂ ਭੰਗ ਕੀਤੀ? ਕੈਦੀ ਨੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹਨੂੰ ਓਹਲਾ ਚੰਗਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਪਣਾ ਨੰਗ ਨਹੀਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਕੈਦੀ ਤੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਦੀ ਇਸ ਕਰਕੇ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕੈਦੀ ਜਿਥੇ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਹੱਗਦਾ ਹੈ। ਪਤਾ ਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਹਦੇ ਬਾਰੇ ਆਖੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਲ਼-ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਸਤਾਲਿਨਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਕਾਰਿੰਦਾ ਨਹੀਂ, ਜ਼ਾਰਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਬਾਗ਼ੀ ਹੁਣ ਵੀ ਕੈਦ ਹੈ। ਇਸ ਕੋਠੜੀ ਨੂੰ ਸਤਾਲਿਨਸ਼ਾਹੀ ਵੇਲੇ ਦੇ ਅਣਖੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਲ਼-ਕੋਠੜੀਆਂ ਮੂੰਹ ਚਿੜਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਏਕਾਂਤ ਕੈਦ ਤੋਂ ਮਾੜੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ, ਮਨ 'ਤੇ ਮਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਫ਼, ਉਹ ਥਾਂ; ਜਿਥੇ ਇਨਸਾਨ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹ ਸਕੇ। ਛੂਹ ਨੂੰ ਤਾਂ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਤਰਸਦੇ ਹਨ। ਕੈਦ ਵਿਚ ਦਿਨ ਬੜਾ ਔਖਾ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਸਾਲ ਲੰਘਦਿਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ। ਉਸ ਥਾਂ ਉਹਦਾ ਸਰੀਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੈਦ ਤਾਂ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਓਥੇ ਹੁਣ ਦਾ ਵੇਲਾ ਛਪਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਜਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ ਵੇਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ਾ। ਵਿਚਾਲੇ ਬੰਦੇ ਦਾ ਘਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਏਕਾਂਤ ਕੈਦ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਸਹਿਕਣ ਜੋਗਾ ਹੀ ਛੱਡਦੀ ਹੈ। ਏਨਾ ਜਬਰ ਤਾਂ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਅਪਣੀ ਨਸਲ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਜੇਲਖਾਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੀਨੇ ’ਤੇ ਰਿਸਦੇ ਘਾਉ ਹਨ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਅੰਨੇਰ੍ਹੀ ਥਾਂ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਅੰਨ੍ਹੇਰੀ ਥਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 64<noinclude></noinclude> 9zikkhpsxu1dxif0s5w6ggl4cqoz7pq 1728 73894 234419 2026-09-11T10:23:46Z Satdeep Gill 13 "{ "pawikisource": [ "ਇੰਡੈਕਸ:ਗੈਂਡੇ - ਯੂਜੀਨ ਆਇਨੈਸਕੋ - ਬਲਰਾਮ.pdf", "ਇੰਡੈਕਸ:ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ – ਬਲਰਾਮ.pdf", "ਇੰਡੈਕਸ:ਸਾਜ਼ ਰਾਜ਼ੀ ਹੈ! - ਬਲਰਾਮ.pdf", "ਇੰਡੈਕਸ:ਜੂਠ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ – ਬਲਰਾਮ.pdf", "ਇੰਡੈਕਸ:ਮ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 234419 worklist application/json { "pawikisource": [ "ਇੰਡੈਕਸ:ਗੈਂਡੇ - ਯੂਜੀਨ ਆਇਨੈਸਕੋ - ਬਲਰਾਮ.pdf", "ਇੰਡੈਕਸ:ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ – ਬਲਰਾਮ.pdf", "ਇੰਡੈਕਸ:ਸਾਜ਼ ਰਾਜ਼ੀ ਹੈ! - ਬਲਰਾਮ.pdf", "ਇੰਡੈਕਸ:ਜੂਠ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ – ਬਲਰਾਮ.pdf", "ਇੰਡੈਕਸ:ਮੈਕਬਥ – ਵਿਲੀਅਮ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ – ਬਲਰਾਮ.pdf", "ਇੰਡੈਕਸ:ਮ੍ਰਿਤੂਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ.pdf", "ਇੰਡੈਕਸ:Pardesi Dhola.pdf", "ਇੰਡੈਕਸ:ਪੈਂਤੀ.pdf", "ਇੰਡੈਕਸ:Saakar.pdf", "ਇੰਡੈਕਸ:Phailsufian.pdf", "ਇੰਡੈਕਸ:Nishani.pdf" ] } 4757kievdrlgz92vjwla8wqetn2rxrr 250 73895 234420 2026-09-11T10:27:23Z Satdeep Gill 13 /* ਸੋਧਣਾ */ 234420 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Satdeep Gill" /></noinclude>ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਉਹ ਹੈ, ਜਿਹਦੀ ਜ਼ਿਆਰਤ ਕਰਕੇ ਰੂਹ ਖਿੜ ਜਾਏ। ਉਸ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਤਾਂਘ ਹੋਏ, ਜਿਹੜਾ ਗੋਰਕੀ ਨੇ ਇਸ ਕਾਲ਼-ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਵੱਡੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਤੌਲਸਤੌਇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਗੋਰਕੀ ਅਪਣੀ ਲਿਖਤ ਨਾਲ਼ੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਕਰੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੈਂ ਗੋਰਕੀ ਨਾਲ਼ ਬੇਆਵਾਜ਼ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਗੱਲਾਂ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਕਦੇ ਮੁੱਕਦੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਆਉਣ ਦੀ ਖਿਮਾ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਦਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਉਹਦੇ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਬੇਵੱਸ ਹਾਂ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਗੋਰਕੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ। ਅਜਾਇਬਘਰ ਵਧੀਆ ਸ਼ਬਦ ਹੈ - ਅਜੀਬ, ਅਨੋਖੀ, ਅਦਭੁਤ ਥਾਂ। ਪਾਲ ਪੀਟਰ ਕਿਲੇ ਵਿਚ ਗੋਰਕੀ ਦੀ ਕਾਲ਼-ਕੋਠੜੀ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਅਗਲਿਆਂ ਨੇ ਸਾਰਾ ਮੁਲਕ ਹੀ ਕੈਦਖ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੈਦਖ਼ਾਨੇ ਅਜਾਇਬਘਰ ਓਦੋਂ ਹੀ ਬਣੇ ਸੋਭਾ ਦੇਣਗੇ, ਜਦ ਇਕ ਵੀ ਕੈਦਖਾਨਾ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਗੋਰਕੀ ਦੀ ਅਸਲ ਯਾਦਗਾਰ ਉਹਦਾ ਲਿਖਿਆ ਸ਼ਬਦ ਹੈ।<noinclude>{{right|65}}</noinclude> qsalgup67jhm4j666gjkyiy957xfaql