ਵਿਕੀਸਰੋਤ pawikisource https://pa.wikisource.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਲੇਖਕ ਲੇਖਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਪੋਰਟਲ ਪੋਰਟਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਲਿਖਤ ਲਿਖਤ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਆਡੀਓਬੁਕ ਆਡੀਓਬੁਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਅਨੁਵਾਦ ਅਨੁਵਾਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਪੰਨਾ ਪੰਨਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਇੰਡੈਕਸ ਇੰਡੈਕਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk 250 45271 235240 226122 2026-09-16T05:03:06Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235240 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{dhr|19em}} {{center|<poem>{{gap}}{{xx-larger|ਜੂਠ}} {{larger|ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ}}</poem>}} {{dhr|3em}}<noinclude></noinclude> nhf6bubt8ghdskz619mskt331bijd49 250 45273 235241 226123 2026-09-16T05:04:32Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235241 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude> {{center|{{xx-larger|ਜੂਠ}} {{larger|ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ}} {{dhr|8em}} {{larger|ਬਲਰਾਮ}} {{dhr|5em}}}} {{Css image crop |Image = ਜੂਠ_ਤੇ_ਹੋਰ_ਨਾਟਕ_–_ਬਲਰਾਮ.pdf |Page = 5 |bSize = 548 |cWidth = 110 |cHeight = 104 |oTop = 535 |oLeft = 225 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> ap7e69b3gkju4xscjcjb7rfod30q7hs 250 45274 235242 118685 2026-09-16T05:05:00Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235242 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Block center|<poem>{{smaller|Published by}} Autumn Art (India) {{smaller|V.P.O.Balian, Distt. Sangrur (148001). Mob. 9115872450 E-mail: autumnartpublishers@gmail.com}} {{smaller|''all rights reserved.'' Logo of Autumn Art by kafir}} {{dhr|8m}} © Balram {{smaller|1st Edition: 2018 ISBN 978-1-7753161-4-5 }} Hard Cover 145/- {{smaller|Printed & Bound at: Twentyfirst Century Printing Press, (Patiala)}}</poem>}} {{rule}} {{center|Juth Ate Hor Natak}} {{block right| BY Balram E-mail: balrambodhi@gmail.com}}<noinclude></noinclude> 1od9y4y32o5ztvsacwvbqyq8xqgfubv 250 45280 235243 118715 2026-09-16T05:07:38Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235243 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|ਮੰਚ ਤੋਂ ਕਿਤਾਬ ਤੱਕ : ਵੀਹ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ}}}} {{gap}}ਇਹ ਨਾਟਕ ਵੀਹ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਠਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਸਨੇ ਇਹ ਪੈਂਡਾ ਤਹਿ ਕਰਨਾ ਸੀ ਤੇ ਉਸਦੇ ਇਸ ਸਫ਼ਰ ਨਾਲ ਕਈ ਹੋਰ ਦਿਲਚਸਪ ਕਿੱਸੇ ਜੁੜਨੇ ਸਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ 1997 ਜਾਂ 98 ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਮਈ, ਮਈ ਦਿਹਾੜੇ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕ ਖੇਡੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਤ ਦੇ ਦੋ ਵਜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 'ਜੂਠ' ਦੀ ਵਾਰੀ ਆਈ। ਮੈਂ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਉੱਪਰ ਸੱਭ ਤੋਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ 'ਚ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਸ਼ਾਮ ਤੋਂ ਹੀ ਨਾਟਕ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਬਹੁਤੇ ਦਰਸ਼ਕ ਪਿੱਠ ਸਿੱਧੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਪੌੜੀਆਂ 'ਤੇ ਹੀ ਲੇਟ ਗਏ ਸਨ। [[:w:ਸੈਮੂਅਲ ਜੌਨ|ਜੌਹਨ ਸੈਮੁਅਲ]] ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਨਾਟਕ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵੀ ਸੀ ਤੇ ਇਕਲੌਤਾ ਅਦਾਕਾਰ ਵੀ ਉਸਨੇ ਨਾਟਕ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਦੋ-ਚਾਰ ਮਿੰਟਾਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਮੈਂ ਦਰਸ਼ਕਾਂ 'ਚ ਇੱਕ ਹਿੱਲਜੁਲ ਜਿਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ। ਖੁਸਰ-ਫੁਸਰ ਕਰਦੇ ਕੁਝ ਦਰਸ਼ਕ ਨਾਲ਼ਦਿਆਂ ਨੂੰ ਜਗਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਦੇਖਦਿਆਂ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਦਲ ਗਿਆ, ਕੋਈ ਵੀ ਦਰਸ਼ਕ ਲੇਟਿਆ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਿਹਾ। ਸੱਭ ਦੀਆਂ ਰੀੜ੍ਹਾਂ ਤਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਪਰ ਪਿੱਠਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਫ਼ ਪੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਕਿ [[:w:ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਬਾਲਮੀਕੀ|ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਲਮੀਕੀ]] ਦਾ ਦਰਦ, ਜੋ 'ਕੱਲਾ ਉਸੇ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਸੀ, ਸੈਮੁਅਲ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਤਨ-ਮਨ ਅੰਦਰ ਸਿੱਧਾ ਉੱਤਰ ਗਿਆ ਸੀ।</br> {{gap}}ਡੇਢ ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ ਜਦ ਨਾਟਕ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ। ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਜੋ ਪਹਿਲੋਂ ਅੱਧਿਓਂ ਵੱਧ ਖ਼ਾਲੀ ਸੀ ਹੁਣ ਖਚਾਖਚ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਨਾਟਕ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੇ ਸਾਰ ਹੀ [[:w:ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ|ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਭਾਅ ਜੀ]] ਮੰਚ ਉੱਪਰ ਆ ਗਏ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਤਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਇਸ ਨਾਟਕ ਦਾ ਹੁੰਘਾਰਾ ਭਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਨਾਟਕ ਦੇ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਮੈਨੂੰ {{nop}}<noinclude>{{rh||7|}}</noinclude> b3ixfo83cxw3m3agytojxcpxjfmvpof 250 45297 235244 118732 2026-09-16T05:09:49Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235244 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਵੀ ਮੰਚ 'ਤੇ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਾਰਾ ਮਾਹੌਲ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲਬਰੇਜ਼ ਲੰਮੀ ਤਕਰੀਰ ਨੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਸਿਰਜੇ ਇੱਕ ਅਹਿਸਾਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਤਿੱਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।</br> {{gap}}ਬਹੁਤ ਲੋਕ ਸੈਮੁਅਲ ਨੂੰ ਵਧਾਈਆਂ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ [[ਲੱਖਾ ਲਹਿਰੀ]] ਵੀ ਸੀ। ਇਹ ਵਧਾਈਆਂ ਰਸਮੀ ਨਾਂਹ ਹੋ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਾਜ਼ਗੀ ਤੇ ਦਿਲੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੋ ਸੀ। ਕਈ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਲੱਖਾ ਲਹਿਰੀ ਵਰਗੇ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਦੀ ਪਹਿਲੀ 'ਸੋਲੋ' ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਨੂੰ ਜੀ ਆਇਆਂ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਫ਼ਲ ਤਜਰਬਾ ਸੀ। [[:w:ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ|ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ]] ਤੇ [[:w:ਪਾਸ਼|ਪਾਸ਼]] ਵਾਲੇ ਇੱਕ-ਪਾਤਰੀ ਨਾਟਕ ਹਾਲੇ ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ 'ਚ ਆਉਣੇ ਸਨ। ਪਰ ਬਹੁਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਖਿੱਚ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ 'ਜੂਠ' ਨਾਟਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੀ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਤੇ ਖੇਤ-ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪਰ ਛੂਤ-ਛਾਤ ਤੇ ਜਾਤਪਾਤ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਹੁੰਦੀ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਨਾਟਕੀ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰੱਤਖ ਦਿਸਦਾ ਅਸਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਸੀ।</br> {{gap}}ਲੱਗਭਗ ਸਵੇਰ ਹੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਓਪਨ ਏਅਰ ਥਿਏਟਰ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਸਤੀਸ਼ ਗੁਲਾਟੀ ਹੋਰੀਂ ਮੂਹਰਿਓਂ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਾਟਕ ਨੂੰ ਛਾਪਣ ਦੀ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਮੈਂ ਜੋ ਕੁੱਝ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਉਸਦਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਤੱਕ ਵੀ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਕਈ ਸਾਂਝੇ ਦੋਸਤਾਂ ਕੋਲ ਉਹ ਸ਼ਿਕਵਾ ਵੀ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਨੇ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਸੌ ਫ਼ੀਸਦੀ ਸਹੀ ਸੀ।</br> {{gap}}ਨਾਟਕ ਦਾ ਖਰੜਾ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਸੈਮੁਅਲ ਕੋਲ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਦਸ਼ੇ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੇ। ਉਸਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਨਾਟਕ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਗੱਲ ਜਚੀ ਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਜ਼ਿੱਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਕਿਤਾਬ ਵਾਲਾ ਮਾਮਲਾ ਅੱਗੇ ਪੈ ਗਿਆ। {{nop}}<noinclude>{{center|8}}</noinclude> jvbjbqlrrq1gpkke5ybdw1aaxh5ozhp 250 45302 235245 118726 2026-09-16T05:14:08Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235245 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਇਸਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਬ 'ਚੋਂ ਪੈਸੇ ਖ਼ਰਚੇ ਬਗ਼ੈਰ (ਜੋ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕਦੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ।) ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦਾ; ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਪਹਿਲੇ ਨਾਟਕ ਦਾ, ਛਪਣਾ ਕਿੰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਕੰਮ ਹੈ। ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੁਣ ਉਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਇੰਨ-ਬਿੰਨ ਉਵੇਂ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦਾ। ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਨਾਟਕ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਤੀ ਸੀ, ਜਿਹੜੇ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਨਾ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਸਨ।</br> {{gap}}ਨਾਟਕ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜੋ ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਰ ਨਾਟਕਕਾਰ ਵਜੋਂ ਬੇਪਛਾਣੇ ਰਹਿ ਜਾਣ ਲਈ ਮੇਰੇ ਕਿਤਾਬ ਨਾ ਛਪਵਾਉਣ ਦੇ ਨਿਰਣੇ ਨੇ ਵੱਡਾ ਰੋਲ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਭਾਵੇਂ 'ਈਗੋ-ਮੁਕਤ' ਹੋਣ ਦਾ ਕਿੱਡਾ ਹੀ ਦਾਅਵਾ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕਰਾਂ ਪਰ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ [[:w:ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ|ਡਾ. ਸਤੀਸ਼ ਵਰਮਾ]] ਹੋਰੀਂ ਮੇਰੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਰੰਗਮੰਚ ਦੇ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਨੇ ਤਾਂ ਈਗੋ ਨੂੰ ਸੱਟ ਵੱਜਦੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰ ਸਤੀਸ਼ ਵਰਮਾ ਦਾ ਕੋਈ ਕਸੂਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਇਆ, ਇਸਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਪਰ ਇਹ ਹੋਇਆ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਸਰਕਲ 'ਚ ਇਹ ਗੱਲ ਚਲੀ ਗਈ ਕਿ "ਜੂਠ" ਦਾ ਨਾਟਕਕਾਰ ਵੀ ਸੈਮੁਅਲ ਹੀ ਹੈ। ਜਦਕਿ ਪਹਿਲੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵੇਲੇ ਹੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਦੇ ਵਜੋਂ ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਓਪਨ ਥਿਏਟਰ ਦੇ ਮੰਚ ਉੱਪਰ ਸੈਮੁਅਲ, ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਭਾਅ ਜੀ ਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਹੋਰ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। (ਮੈਨੂੰ ਪੱਕੀ ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਸੱਜਣ ਕੋਲ ਉਸ ਮੌਕੇ ਦੀਆਂ ਫ਼ੋਟੋਆਂ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਣਗੀਆਂ।) ਪਰ ਬਾਅਦ 'ਚ ਕੁਝ ਅਣਜਾਣੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਭਰਮ ਵਰਗੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣੀ, ਜਿਸਦਾ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਹੁਣੇ ਹੀ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਹੈ।</br> {{gap}}[[:w:ਆਤਮਜੀਤ|ਡਾ. ਆਤਮਜੀਤ]] ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਜਦੋਂ 'ਤੈਂ ਕੀ ਦਰਦ ਨਾ ਆਇਆ' ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ ਨਾਟਕਕਾਰੀ ਦੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਜੀ-ਆਇਆਂ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਇਹਨੂੰ ਇੰਨੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ 'ਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੇਰੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਣ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਹੀ ਆਇਆ। ਪਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥ ਇਹੋ ਹੈ। {{nop}}<noinclude></noinclude> oh8mr8f0g5xsgnsyqmtvwwjony92pt6 250 45303 235246 118734 2026-09-16T05:16:08Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235246 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਕਿ 'ਜੂਠ' ਨਾਟਕ 'ਤੈਂ ਕੀ ਦਰਦ ਨਾ ਆਇਆ' ਨਾਲੋਂ ਕੋਈ ਪੰਜ ਛੇ ਸਾਲ ਪਹਿਲੋਂ ਲਿਖਿਆ ਤੇ ਖੇਡਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।</br> {{gap}}ਖ਼ੈਰ! ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਇੱਕ-ਪਾਤਰੀ ਨਾਟਕ ਦੀ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਹੋਣੀ ਸੀ ਜਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਅਤੇ ਸੈਮੁਅਲ ਦੇ ਸੁਭਾਵਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੀ ਸੀ । ਪਰ ਅਸਲੀਅਤ ਇਹੋ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਸੈਮੁਅਲ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਟਾਲ ਸਕਦਾ। ਇਸਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਸ਼ਾਇਦ ਮਹਿਜ਼ ਸਾਡੀ ਦੋਸਤੀ ਜਾਂ ਫੋਕੀ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦਿਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇੱਕ 'ਈਗੋ' ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ (ਬਾਕੀਆਂ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ 'ਪਵਿਤਰ ਈਗੋ' ਲਈ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ... ਹਾਹਾ)। ਉਦੋਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਤੇ ਨਾਟਕ 'ਅਨਾੜੀ ਹੱਥਾਂ' ਵਿੱਚ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਇਦ ਮੰਚ ਦੀ ਸਪੇਸ ਨੂੰ ਪਾਤਰ ਦੇ ਮਨੋ-ਅਕਾਸ਼ ਵਜੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੂੰ ਇੱਕਦਮ ਨਾ ਫੜ ਸਕਣ।</br> {{gap}}ਬਹੁਤੀਆਂ ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਇਸ ਖ਼ਦਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸਹੀ ਵੀ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਾਰੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੰਚ-ਜੜਤ ਅਤੇ ਮੰਚ 'ਤੇ ਪਈ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਪਾਤਰ ਦੀ ਮਨੋ-ਸਰੰਚਨਾ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਦੇਖਣਾ ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਲਈ ਪਛਾਣ ਦੀ ਕੈਦ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ; ਜਿਸਤੋਂ ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਬਿਨਾ ਉਸਤੋਂ ਭੱਜਿਓਂ ਤੇ ਬਿਨਾ ਲੁਕਾਇਓਂ। ਇਹ ਉਸ ਨਾਟਕ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਹਾਨੀ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਇਨਕਲਾਬ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲੂ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਉਸਨੂੰ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਜੀਵਨੀ ਦੇ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਨਾਲੋਂ ਵਖਰਾਉਂਦਾ ਸੀ।</br> {{gap}}ਪਰ ਰੰਗਮੰਚੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਉਚੇਚੀ ਸਿਖਲਾਈ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਤੇ ਰਿਪੋਰਟਰਾਂ ਤੋਂ ਇੰਨੀ ਮਹੀਨ ਮੰਗ ਕਰਨੀ ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਤੀ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਅਸੀਂ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਉਸ 'ਚ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਏ ਸਾਂ। ਇਹ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਤਜਰਬਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੈਮੁਅਲ ਨੇ ਵੀ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।</br> {{gap}}ਖ਼ੈਰ! ਇਹ ਤਾਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਸੈਮੁਅਲ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਨਾਟਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਾਤਰੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ਿੱਦ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਨਾਟਕ ਦਾ ਲੱਗਭਗ ਚੌਥਾਈ {{nop}}<noinclude>{{center|10}}</noinclude> hgk0xucdmosktzbxulzhum119c61t49 250 45305 235247 118737 2026-09-16T05:18:29Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235247 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਹਿੱਸਾ ਮੈਂ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਨਾਟਕ ਵਾਂਗ ਲਿਖ ਵੀ ਲਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਦਿਲ 'ਚ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਰੜਕਿਆ ਕਿ ਪਾਤਰ ਦੀ ਪੀੜ ਦੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਬਹੁਤੇ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਜਾ ਕੇ ਪੇਤਲੀ ਪੈ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸ਼ਾਇਦ ਹੁਣੇ ਹੀ ਦੇਖਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਇੰਝ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਗੱਲ ਕੁਝ ਬਣ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੀ। ਅਜਿਹੇ ਮੌਕਿਆਂ 'ਚ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਖਿਝ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਡਰਦਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਐਵੇਂ ਲੜ ਹੀ ਨਾ ਪਵਾਂ ਏਧਰ ਓਧਰ ਖਿਸਕ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਉਦੋਂ ਵੀ ਇੰਜ ਹੀ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੈਮੁਅਲ ਮੇਰੀ ਗ਼ੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ 'ਚ ਆਇਆ ਤੇ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਕਾਗਜ਼ਾਂ 'ਤੇ ਲੀਕ ਮਾਰ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਮੈਂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਮੁੜਕੇ ਦੇਖਿਓਂ ਕੂੜੇ 'ਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।</br> {{gap}}ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸਾਹਮਣੇ ਪਏ ਇੱਕ ਲੈਟਰ-ਪੈਡ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਉੱਕਰੇ "ਮੈਂ ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਲਮੀਕੀ..." ਅਤੇ ਇੱਕ-ਪਾਤਰੀ ਨਾਟਕ ਦਾ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।</br> {{gap}}ਨਾਟਕ ਦਾ ਮੋਟਾ ਖਰੜਾ, ਜੀਹਦੇ ਅੰਦਰ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚਲਾ ਇੱਕ-ਰੇਖਾਈ ਸਮਾਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤਾਰੀਖ਼ ਜਾਂ ਕੈਲੰਡਰ ਮੁਤਾਬਿਕ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਨੋਜਗਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਢਲ਼ਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਨਾਟਕੀ ਰੂਪ 'ਚ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਨੂੰ ਤਾਰੀਖ਼ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਮਨ ਉੱਤੇ ਪਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਛਾਪ ਦੀ ਡੂੰਘਿਆਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰਤੀਬ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਇੱਕੋ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਬਲਕਿ 'ਸਪੇਸ' ਵਾਂਗ ਉੱਪਰ-ਥੱਲੇ ਤੇ ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਚਾਲ ਜਾਂ ਗਤੀ ਵੀ ਇੱਕਸਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਉਸਨੂੰ ਹੌਲ਼ੀ ਜਾਂ ਤੇਜ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।</br> {{gap}}ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ [[:w:ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਥਿਊਰੀ|ਆਇਨਸਟਾਇਨ ਦੇ ਸਾਪੇਖਕ ਸਮੇਂ]] ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਸਮਾਂ ਅੱਡ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਸਪੇਸ ਦੇ ਹੀ ਵਿਸਥਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੀ ਕੈਦ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਕੜਨ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ। ਇਸ ਧੁੰਦਲੇ ਜਿਹੇ ਅਹਿਸਾਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਾਟਕ ਦੀ ਮੰਚ-ਜੜਤ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਮਹੀਨ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ {{nop}}<noinclude>{{center|11}}</noinclude> iiutfftz09poivoha0oc2n3swmm6zrt 250 45319 235248 118754 2026-09-16T05:20:31Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235248 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਪਈ ਸੀ। ਪਾਤਰ ਨੇ ਬਾਹਰੀ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤ ਪੈਂਡਾ ਤਹਿ ਕਰ ਲਿਆ, ਪਰ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ 'ਚ ਜੋ ਮਾਨਸਿਕ ਸਮਾਂ ਉਸ ਅੰਦਰ ਸਥਾਨ ਵਾਂਗ ਪਸਰ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਕੀ ਹੈ? ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਭਾਂਜ ਜਾਂ ਪਰਦਾਪੋਸ਼ੀ; ਇਹ ਮਾਰਗ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦਾ ਪਸਾਰ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਰਲੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਇੰਝ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਰਗ ਦਾ ਭਰਮ ਹੀ ਸਿਰਜ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਨਾਟਕ ਦੇ ਪਰਮ ਸਿਖ਼ਰ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ-ਪਹੁੰਚਦੇ ਮਨੋ-ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਇਹ ਸਵਾਲ ਤਿੱਖਾ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।</br> {{gap}}ਆਪਣੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚਲੇ ਕਈ ਹੋਰ ਪਾਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਵਾਲਮੀਕੀ ਇਸ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੇ; ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਛੁਪਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਉਂਦੇ ਹਨ।</br> {{gap}}ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਨਾਟਕ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਨਾਟ-ਰੂਪ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚਲਾ ਪਾਤਰ ਇਸ ਸਵਾਲ ਨਾਲ ਵੀ ਦੋ-ਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਤੀਤ ਤੋਂ ਬਣੀ ਪਛਾਣ (ਜਿਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮਹੀਨ ਹੀਣ-ਭਾਵਨਾ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਸੌਖੇ ਮਾਰਗ ਦੀ ਤਲਾਸ਼।) ਨੂੰ ਛੁਪਾਏ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਜੱਫ਼ਾ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜਿਉਣ ਦਾ ਕੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮਾਰਗ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚਲਾ ਪਾਤਰ ਜੀਵਨੀ ਵਾਲੇ ਵਾਲਮੀਕੀ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਕੁਝ ਭਿੰਨ੍ਹ ਨਜ਼ਰ ਆਵੇ।</br> {{gap}}...ਪਰ ਇਹ ਪਾਤਰ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕਾਬੂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਮੇਰੇ ਅਤੇ ਵਾਲਮੀਕੀ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਗਟਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਖ਼ਾਰਜ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਨਾਟਕ ਵਿੱਚਲਾ ਪਾਤਰ ਕਿਸੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਪਏ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਖ਼ੁਦ ਤੋਂ ਇਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਕੀ ਨਾਤਾ ਹੈ, ਕੀ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਵੀ ਕੁਝ ਹੈ?</br> {{gap}}ਵਾਲਮੀਕੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਟਕੀ ਰੂਪ 'ਚ ਢਾਲ਼ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵਾਂ; ਜੋ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਹੀ ਦਾਸਤਾਨ ਹੈ, ਨੂੰ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਬੱਸ ਇੰਨਾ ਹੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਤੇ ਮੁੱਢਲੀ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਕਈ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਨਵੇਂ ਹੀ ਸਿਰੇ 'ਤੋਂ ਦੇਖਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਲਈ ਇੱਕ ਤੜਫ਼ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। {{nop}}<noinclude>{{center|12}}</noinclude> 5qvj4yss6ncgpya3jqib3oqrr9lfhwt 250 45323 235249 118766 2026-09-16T05:24:12Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235249 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਚਾਹੇ ਨਾਟਕ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਖਰੜਾ ਭਾਵੇਂ ਡੀ.ਸੀ.ਡਬਲਿਊ<ref>{{ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਟਿੱਪਣੀ|[[:w:ਪਟਿਆਲਾ, ਪੰਜਾਬ|ਪਟਿਆਲਾ, ਪੰਜਾਬ]] ਵਿਖੇ ਰੇਲਵੇ ਕਲੋਨੀ ਦਾ ਸਾਬਕਾ ਨਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਡੀ.ਐਮ.ਡਬਲਿਊ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ ਪੀ. ਐਲ. ਡਬਲਿਊ. ਹੈ।}}</ref> 'ਚ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਨਾਟਕੀ ਰੂਪ ਉਸਨੇ [[:w:ਚਮਕੌਰ|ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਭੰਗੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਣੀ ਓਪਨ ਏਅਰ ਸਟੇਜ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਿਹਰਸਲਾਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਧਾਰਣ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸੈਮੁਅਲ ਉਹਨਾਂ ਰਿਹਰਸਲਾਂ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜ ਅੰਗ ਸੀ। ਕਿਉਂ ਜੋ ਉਹੀ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਾਟਕੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਬੰਨਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਲੰਘਦੀ ਤੇ ਤੜਕਸਾਰ ਅਸੀਂ ਬਾਹਰ ਸੈਰ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ; [[:w:ਜਤਿੰਦਰ ਪ੍ਰੀਤ|ਜੇ.ਪੀ.]] ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ 'ਚ ਹੀ ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਸੂਰਜ ਦੇਖਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਮਗਰੋਂ ਅਸੀਂ ਸੌਂ ਜਾਂਦੇ ਸਾਂ। ਇਹ ਜੂਠ ਨਾਟਕ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ ਤੇ ਅੱਜ ਵੀਹ ਸਾਲਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸਨੂੰ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਰਾਹਤ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। {{right|- ਬਲਰਾਮ}}<noinclude>{{center|13}} {{reflist}}</noinclude> 7y9uo0ojl43golflocc34cd1qr9hevn 235251 235249 2026-09-16T05:32:27Z Harchand Bhinder 2624 235251 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਚਾਹੇ ਨਾਟਕ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਖਰੜਾ ਭਾਵੇਂ ਡੀ.ਸੀ.ਡਬਲਿਊ<ref>{{ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਟਿੱਪਣੀ|[[:w:ਪਟਿਆਲਾ, ਪੰਜਾਬ|ਪਟਿਆਲਾ, ਪੰਜਾਬ]] ਵਿਖੇ ਰੇਲਵੇ ਫੈਕਟਰੀ ਦਾ ਸਾਬਕਾ ਨਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਡੀ.ਐਮ.ਡਬਲਿਊ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ ਪੀ. ਐਲ. ਡਬਲਿਊ. ਹੈ। ਲੇਖਕ ਇਸ ਦੀ ਰਹਾਇਸ ਇਸ ਦੀ ਕਲੋਨੀ ਵਿੱਚ ਸੀ। }}</ref> 'ਚ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਨਾਟਕੀ ਰੂਪ ਉਸਨੇ [[:w:ਚਮਕੌਰ|ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਭੰਗੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਣੀ ਓਪਨ ਏਅਰ ਸਟੇਜ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਿਹਰਸਲਾਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਧਾਰਣ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸੈਮੁਅਲ ਉਹਨਾਂ ਰਿਹਰਸਲਾਂ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜ ਅੰਗ ਸੀ। ਕਿਉਂ ਜੋ ਉਹੀ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਾਟਕੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਬੰਨਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਲੰਘਦੀ ਤੇ ਤੜਕਸਾਰ ਅਸੀਂ ਬਾਹਰ ਸੈਰ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ; [[:w:ਜਤਿੰਦਰ ਪ੍ਰੀਤ|ਜੇ.ਪੀ.]] ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ 'ਚ ਹੀ ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਸੂਰਜ ਦੇਖਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਮਗਰੋਂ ਅਸੀਂ ਸੌਂ ਜਾਂਦੇ ਸਾਂ। ਇਹ ਜੂਠ ਨਾਟਕ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ ਤੇ ਅੱਜ ਵੀਹ ਸਾਲਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸਨੂੰ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਰਾਹਤ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। {{right|- ਬਲਰਾਮ}}<noinclude>{{center|13}} {{reflist}}</noinclude> 7bprn85ibii93x8f2o69vyjt45plycf 235252 235251 2026-09-16T05:33:16Z Harchand Bhinder 2624 235252 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਚਾਹੇ ਨਾਟਕ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਖਰੜਾ ਭਾਵੇਂ ਡੀ.ਸੀ.ਡਬਲਿਊ<ref>{{ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਟਿੱਪਣੀ|[[:w:ਪਟਿਆਲਾ, ਪੰਜਾਬ|ਪਟਿਆਲਾ, ਪੰਜਾਬ]] ਵਿਖੇ ਰੇਲਵੇ ਫੈਕਟਰੀ ਦਾ ਸਾਬਕਾ ਨਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਡੀ.ਐਮ.ਡਬਲਿਊ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ ਪੀ. ਐਲ. ਡਬਲਿਊ. ਹੈ। ਲੇਖਕ ਦੀ ਰਹਾਇਸ ਇਸ ਦੀ ਕਲੋਨੀ ਵਿੱਚ ਸੀ। }}</ref> 'ਚ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਨਾਟਕੀ ਰੂਪ ਉਸਨੇ [[:w:ਚਮਕੌਰ|ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਭੰਗੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਣੀ ਓਪਨ ਏਅਰ ਸਟੇਜ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਿਹਰਸਲਾਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਧਾਰਣ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸੈਮੁਅਲ ਉਹਨਾਂ ਰਿਹਰਸਲਾਂ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜ ਅੰਗ ਸੀ। ਕਿਉਂ ਜੋ ਉਹੀ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਾਟਕੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਬੰਨਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਲੰਘਦੀ ਤੇ ਤੜਕਸਾਰ ਅਸੀਂ ਬਾਹਰ ਸੈਰ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ; [[:w:ਜਤਿੰਦਰ ਪ੍ਰੀਤ|ਜੇ.ਪੀ.]] ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ 'ਚ ਹੀ ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਸੂਰਜ ਦੇਖਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਮਗਰੋਂ ਅਸੀਂ ਸੌਂ ਜਾਂਦੇ ਸਾਂ। ਇਹ ਜੂਠ ਨਾਟਕ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ ਤੇ ਅੱਜ ਵੀਹ ਸਾਲਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸਨੂੰ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਰਾਹਤ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। {{right|- ਬਲਰਾਮ}}<noinclude>{{center|13}} {{reflist}}</noinclude> glv2cwplzxw4y02b1ct6936mdexsek2 250 45331 235250 118770 2026-09-16T05:26:36Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235250 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{dhr|5em}} {{center|{{x-larger|ਜੂਠ}}}} {{dhr|10em}}<noinclude>{{center|15}}</noinclude> 2zob6n6g12s6m0afj9gfo6ys5s9aq81 250 45352 235253 172495 2026-09-16T05:36:12Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235253 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}(ਮੰਚ ਉੱਪਰ ਹਨੇਰਾ ਹੈ। ਉਸ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਖ਼ਸ ਮੰਚ ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਪਿੱਠ ਕਰਕੇ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ। ਰੌਸ਼ਨੀ ਹਾਲੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਸੇ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਉਹ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦੂਸਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉੱਭਰਨ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਸਪਾਟਸ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਮੰਚ ਦੇ ਸੈਂਟਰ 'ਚ ਕੂੜੇ ਦਾ ਢੇਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਪਿੱਛੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਰੈਕ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਮੂਹਰੇ ਇੱਕ ਬੈਂਚ ਪਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਥਾਂ ਉੱਪਰ ਟਹਿਣੀਆਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਝਾੜੂ ਪਿਆ ਹੈ, ਇੱਕ ਟੋਕਰੀ ਤੇ ਛੁਰੀ। ਮੰਚ ਦੇ ਚਾਰੇ ਕੋਨਿਆਂ ਤੋਂ ਕਾਲ਼ੇ ਰੰਗ ਦੇ ਜਾਲ਼ ਦੇ ਚਾਰੇ ਸਿਰੇ ਉੱਪਰ ਨੂੰ ਉੱਠੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਸਤੋਂ ਉਸਦੇ ਫਸੇ ਹੋਣ ਦਾ ਆਭਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਪਸਾਰਾ ਉਸਦੇ ਮਨ ਦਾ ਹੈ। ਇੱਕਦਮ ਡਰਕੇ ਉਹ ਸਿਰ ਝਟਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਖ਼ਾਤਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਫੈਲਦੀ ਹੈ।) {{overfloat left|ਵਾਲਮੀਕੀ:|depth=4em}} ਮੈਂ ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਲਮੀਕੀ... ਨਾਟਕਕਾਰ... ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ-ਕੀ...। ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਓ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ । ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਜਿੱਥੇ ਹੋਇਆ... ਢੇਰ ਸੀ ਕੂੜੇ ਦਾ... ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬੱਸ ਉਸੇ ਕੂੜੇ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਮਾਰਦਾ ਰਿਹਾਂ... ਅੰਦਰੋਂ ਵੀ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਵੀ...। {{gap}}(ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਸੁੰਗੜਦਾ ਹੋਇਆ ਗਰਦਨ ਘੁੰਮਾਕੇ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਪਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ ਹੈ।ਕੂੜੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਉਸਦੀ ਨਿਗ੍ਹਾ ਹਰ ਚੀਜ਼ 'ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਮੁੜ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਪਏ ਕੂੜੇ 'ਤੇ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਝ ਤੜਪ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਚੰਗਿਆੜਿਆਂ ਉੱਪਰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ) {{gap}}ਚਾਰ-ਚੁਫ਼ੇਰੇ ਗੰਦਗੀ ਹੀ ਗੰਦਗੀ ਸੀ, ਬਦਬੋ ਐਸੀ ਕਿ<noinclude>{{center|17}}</noinclude> muefuatziiio1wnh2xo1iffwtvc9301 250 45356 235254 118799 2026-09-16T05:36:35Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235254 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਦਮ ਘੁੱਟ ਜਾਏ ਬੰਦੇ ਦਾ। (ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵੱਲ ਵੱਧਦਾ ਹੈ!) ਤੰਗ ਗਲ਼ੀਆਂ, ਅਵਾਰਾ ਘੁੰਮਦੇ ਸੂਰ, ਕੁੱਤੇ ਤੇ... ਰੂੜੀਆਂ ਤੇ ਖੇਡਦੇ ਨੰਗ-ਧੜੰਗੇ ਜੁਆਕ, ਲੜਾਈ-ਝਗੜਾ ਮਾਰ-ਕੁਟਾਈ, ਬੱਸ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਮਹੌਲ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਬਚਪਨ ਗੁਜ਼ਰਿਆ। (ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇੰਝ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਡੂੰਘੀ ਗੁਫ਼ਾ `ਚ ਉੱਤਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।) {{gap}}ਛੱਪੜ ਦੇ ਏਸ ਕੰਢੇ ਚੂੜ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਵਿਹੜਾ ਸੀ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜੱਟਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਘਰ। ਛੱਪੜ ਵਿੱਚਾਲੇ ਵੰਡ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਜੱਟ... ਬਾਹਮਣ... ਤੇ ਚੂਹੜੇ। {{gap}}(ਹੱਥ ਨਾਲ ਪੈਰਾਂ ਮੂਹਰਲੀ ਸਪੇਸ ਨੂੰ ਖ਼ਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣ ਦਾ ਜੈਸਚਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਕੁੜੱਤਣ ਭਰੀ ਮੁਸਕਾਨ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਗੋਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਇਆ) {{gap}}ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ-ਬੁੜ੍ਹੀਆਂ ਛੱਪੜ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹੀ ਜੰਗਲ-ਪਾਣੀ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸੱਜ-ਵਿਆਹੀਆਂ ਘੁੰਡ ਕੱਢੀ, ਦੁਪੱਟੇ ਲਪੇਟੀ... (ਹਾਉਕਾ) ਨੰਗ ਉਘਾੜਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀਆਂ। {{center|(ਚਿਹਰਾ ਪਥਰਾਅ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਭਾਵਹੀਨ।)}} {{gap}}ਵਿਹੜੇ ਦੇ ਲੋਕ ਗੋਹੇ-ਕੂੜੇ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਮਿਹਨਤ ਮਜੂਰੀ ਤੇ ਦਿਹਾੜੀ-ਦੱਪੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸੀ ਤੇ ਰਾਤ-ਬਰਾਤੇ ਵਗਾਰ ਵੀ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ (ਇੱਕੋ ਸਾਹ 'ਚ) ਤੇ ਇਸ ਵਗਾਰ ਦੇ ਬਦਲੇ ਮਿਲਦੀਆਂ ਸੀ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਤੇ ਬੇਜ਼ਤੀ। ਨਾਂਹ-ਨੁੱਕਰ ਦੀ ਤਾਂ ਹਿੰਮਤ ਈ ਕਿਸੇ 'ਚ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਕੋਈ ਸੋਚਦਾ! (ਦਰਦ ਨਾਲ ਚੇਹਰਾ ਸੁੰਗੜਦਾ ਹੈ।) ਪਿੰਡ ਦਾ ਇੱਕ ਵੀ ਬੰਦਾ ਵਿਹੜੇ ਆਲਿਆਂ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਕੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬੁਲਾਉਂਦਾ...। ਸਗੋਂ ਓ... ਚੂੜ੍ਹਿਆ, ਵੇਲੇ ਸਿਰ ਆ ਜੀਂ ਕੰਮ 'ਤੇ। ਇਹੋ ਕੁਝ ਹੀ ਸੁਣਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। {{gap}}(ਪਿੱਛੇ ਮੁੜਕੇ ਫੇਰ ਕੂੜੇ ਕੋਲ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫੇਰ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵੱਲ।) {{gap}}ਵਿਹੜੇ ਦੇ ਬਾਕੀ ਜੁਆਕਾਂ ਵਾਂਗੂੰ ਮੈਂ ਵੀ ਘਰੇ ਬੈਠਾ ਰਹਿੰਦਾ<noinclude>{{center|18}}</noinclude> sspgrxwa8dz8zue7ao9eerboe2csh8j 250 45361 235255 172496 2026-09-16T05:36:45Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235255 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸੀ। ਸਕੂਲ 'ਚ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਵੜ੍ਹਣ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੰਦਾ। (ਉਤਸ਼ਾਹ 'ਚ) ਪਰ ਬਾਪੂ ਮੇਰੇ ਦੀ ਬਹੁਤ ਇੱਛਾ ਸੀ ਮੈਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਬਹੁਤ ਗੇੜੇ ਮਾਰੇ, ਮਾਸਟਰਾਂ ਦੇ ਮਿੰਨਤਾਂ ਤਰਲੇ ਕੱਢੇ ਤਾਂ ਆਖਰ ਨੂੰ ਕਰ-ਕਰਾ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਤਾ। (ਵਿਅੰਗ ਭਰਿਆ ਹਾਸਾ) {{gap}}(ਦਿਮਾਗ਼ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ) {{gap}}ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਬਾਕੀ ਜੁਆਕਾਂ ਤੋਂ (ਹੱਥ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਰ੍ਹੇ ਹਟਾਉਣ ਦਾ ਜੈਸਚਰ ਕਰਦਾ ਹੈ) ਦੂਰ ਬੈਠਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਦੂਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ। ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੁਆਕ ਹਰ ਵੇਲੇ, 'ਚੂਹੜੇ ਦਾ ਓਏ!' ਕਹਿ-ਕਹਿ ਕੇ ਛੇੜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ; ਬਿਨਾ ਗੱਲੋਂ ਕੁੱਟ ਦਿੰਦੇ, ਮਾਸਟਰਾਂ ਤੋਂ ਜਿਹੜੀ ਕੁੱਟ ਪੈਂਦੀ ਉਹ ਵੱਖਰੀ। ਸਬਕ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਿ ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਵਾਲ਼ੇ ਨਲ਼ਕੇ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। {{center|(ਲੰਬੀ ਚੁੱਪ)}} {{gap}}ਮੈਨੂੰ ਸਕੂਲੋਂ ਕੱਢਣ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹੱਥਕੰਡੇ ਵਰਤੇ ਗਏ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਉਸੇ ਹੀ ਕੰਮ 'ਚ ਲਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ ਜੀਹਦੇ 'ਚ ਮੇਰੀਆਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਜੰਮੀਆਂ ਤੇ ਮਰ ਗਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਵੀ ਇਸੇ ਵਾਸਤੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। (ਚੁੱਪ) ਪਰ ਬਾਪੂ ਜੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਖਦੇ, ਮੁਣਸ਼ੀ ਪੁੱਤ; ਪੜ੍ਹ ਲਿਖਕੇ ਜਾਤ ਸੁਧਾਰਨੀ ਆ। ਤੇ ਇਹ ਗੱਲ (ਮੱਥਾ ਠੋਕਦਾ ਹੈ।) ਮੇਰੇ ਇੱਥੇ ਵੱਜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ .. ਵੱਜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਦੋਂ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਐਂ ਈ ਜਾਤ ਸੁਧਰ ਜੂਗੀ। {{gap}}ਮੈਲ਼ੇ-ਕੁਚੈਲ਼ੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਕੇ ਸਕੂਲ ਚਲੇ ਜਾਣਾ ਤਾਂ, ਪਰੇ ਮਰ ਓਇ... ਕੇ ਬੋਅ ਮਾਰਦੀ ਆ ਤੇਰੇ 'ਚੋਂ ਅਤੇ ਜੇ ਕਿਤੇ ਧੋਤੇ ਜਾਂ ਮਾਸੀ-ਭੂਆ ਕੋਲੋਂ ਮਿਲੇ ਨਵੇਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਤਾਂ ਫਿਰ ਵੀ ਮਸ਼ਕਰੀਆਂ, "ਆ ਭੰਗੀ ਆ ਚੂੜ੍ਹਾ; ਅੱਜ ਤਾਂ ਨਵੇਂ ਪਾਈ ਫਿਰਦਾ ਉਏ।" ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਮਹੌਲ ਚ ਪੜਣਾਂ-ਪੁੜਨਾ ਤਾਂ ਕੀ... ! ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਕੰਮ... ਸੀ।<noinclude>{{center|19}}</noinclude> piazqe8bv4xzwo6mwpdtwbcpbyzqdp4 250 45373 235256 172497 2026-09-16T05:45:26Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235256 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਇੱਕ ਦਿਨ ਇੰਸਪੈਕਸ਼ਨ ਸੀ ਸਕੂਲ ਦੀ... ਹੈੱਡ-ਮਾਸਟਰ ਨੇ ਬੁਲਾ ਲਿਆ ਕਮਰੇ 'ਚ... ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਚੀਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ "ਤੂੰ ਚੂਹੜੇ ਦਾ ਓਏ!"(ਦੋਹੇਂ ਪਾਸਿਉਂ ਆਪ ਹੀ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।) {{gap}}ਜੀ, ਜੀ... ਹਾਂ ਜੀ। {{gap}}"ਫੇਰ ਝਾਕਦਾ ਕੀ ਏਂ, ਸਾਹਮਣੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾ ਦਰਖ਼ਤ 'ਤੇ।" "ਜੀਅ...! ਜੀ।" {{gap}}"ਝਾਕੀ ਕੀ ਜਾਂਦਾਂ, ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੋੜਕੇ ਝਾੜੂ ਬਣਾ ਲੈ... ਤੇ ਹੋ ਜਾ ਸ਼ੁਰੂ। ਸਾਰੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਕੂਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ। ਓਏ ਇਹ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਕੰਮ ਆ ਨਾ।" {{gap}}(ਝਾੜੂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫੇਰ ਝਾੜੂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਠੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਸਪਾਟ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਉਸੇ ਥਾਂ 'ਤੇ ਹੈ।) {{gap}}ਮੈਂ ਮਸਾਂ ਦਰਖ਼ਤ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ, ...ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੋੜ ਝਾੜੂ ਬਣਾ ਲਿਆ। {{gap}}(ਝਾੜੂ ਦੇਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਸਪਾਟ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਬੈਠਾ-ਬੈਠਾ ਫਰਸ਼ ਸੁੰਬਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਡੁਸਕੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।) {{gap}}ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੁਆਕ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸੀ, ...ਤੇ ਮੈਂ ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਮਰੇ ਅਤੇ ਬਰਾਂਡੇ ਸਾਫ਼ ਕਰਤੇ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘੁੱਟ ਤੱਕ ਨਾ ਪੀਣ ਦਿੱਤੀ। ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਮੈਂ ਝਾਤੂ ਸੁੱਟ ਕਲਾਸ `ਚ ਆ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ । ਅਚਾਨਕ ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ 'ਚ ਇੱਕ ਕੜਕਵੀਂ ਅਵਾਜ਼ ਪਈ "ਓ ਚੂਹੜੇ ਦੀਏ ਔਲਾਦੇ ਕਿੱਥੇ ਮਰ ਗਿਆ ...ਝਾਤੂ ਤੇਰਾ ਪਿਓ ਦੇਊਗਾ, ਲਾਅ ਸਾਰੇ ਸਕੂਲ 'ਚ ਝਾੜੂ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਡੰਡਾ ਕਰਦੂੰ ਅੰਦਰ ਮਿਰਚਾਂ ਲਾਕੇ !" {{gap}}ਮੈਂ ਫਿਰ ਝਾੜੂ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਖਿੜਕੀਆਂ ਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ 'ਚੋਂ ਸਾਰੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਕੂਲ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਮੈਂ ਅੰਦਰੋ-ਅੰਦਰੀ ਗ਼ਰਕ ਹੋਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਝਾੜੂ ਗੋਡਿਆਂ 'ਚ ਲੈਕੇ ਮੈਂ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪਰ ਉੱਥੇ ਕਿਹੜਾ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਬੈਠੀ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਮੈਨੂੰ ਚੁੱਪ<noinclude>{{center|20}}</noinclude> dvbg0dh7tggclyfuw6071v3shkottb8 250 53118 235268 161570 2026-09-16T10:36:55Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235268 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = Saakar.pdf |Page = 2 |bSize = 423 |cWidth = 416 |cHeight = 599 |oTop = 0 |oLeft = 3 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> 3gtbvauphwtunjf973dj25wwhieurf5 250 53119 235269 161571 2026-09-16T10:37:21Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235269 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = Saakar.pdf |Page = 3 |bSize = 423 |cWidth = 398 |cHeight = 602 |oTop = 0 |oLeft = 14 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> a6ux51iz0ejot6hd1zlo226zkbmy5x4 250 53597 235270 161572 2026-09-16T10:38:08Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235270 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{c|{{x-larger|'''ਸਾਕਾਰ'''}} {{larger|'''ਚਿਤ੍ਰਲੇਖ ਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ'''}}}}<noinclude></noinclude> nm0dzc6nyqrj23j0r5521g8ath6ozkc 250 53598 235271 161573 2026-09-16T10:40:53Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235271 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = Pardesi_Dhola.pdf |Page = 6 |bSize = 464 |cWidth = 60 |cHeight = 53 |oTop = 110 |oLeft = 93 |Location = left |Description = }} ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਿਤਾਬਾਂ {{left|<poem> '''ਕਵਿਤਾਵਾਂ''' ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਚਾਹੇਗਾ (1975) ਕਵਿਤਾਵਾਂ (1985) Being Here (1993, 1997, 2005) ਜੜ੍ਹਾਂ (1995, 1999, 2005) ਬੀਜਕ (1996) ॥ਛੰਨਾ॥ (1998) ਗੁੱਥਲੀ: ਇਕੋਤਰ ਸੌ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ (1999, ਲਹੌਰ ਛਪੀ) ਗੁੜ੍ਹਤੀ (2000) ਅਨਾਰਾਂ ਵਾਲ਼ਾ ਵਿਹੜਾ: ਚੁਰਾਸੀ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ (2002, ਲਹੌਰ ਛਪੀ) ਅੰਨਜਲ (2006) ਪੈਂਤੀ: ਚੋਣਵੀਂ ਕਵਿਤਾ (2009) Sonata for Four Hands (2010) ਪ੍ਰੇਮ ਕਵਿਤਾਵਾਂ: ਚੋਣਵੀਂ ਕਵਿਤਾ (2012) ਪਰਦੇਸੀ ਢੋਲਾ: ਪਰਦੇਸ ਬਾਰੇ ਚੋਣਵੀਂ ਕਵਿਤਾ (2013) ਲੰਮੀ ਲੰਮੀ ਨਦੀ ਵਹੈ: ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਚੋਣਵੀਂ ਕਵਿਤਾ (2014) ਸੱਚੀ ਟਕਸਾਲ: ਸ਼ਬਦ ਬਾਰੇ ਚੋਣਵੀਂ ਕਵਿਤਾ (2016) The Parrot The Horse & The Man (2016) ਸੰਦੂਕ (2017) ਏਹ ਕਾਗਦ ਨਹੀਂ ਹੈ: ਗ਼ਦਰ ਚੋਣਵੀਂ ਰਚਨਾ (2020) ਵਿੱਚੋਂ ਵਿੱਚੋਂ: 1975 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 2000 ਤਕ ਦੀ ਚੋਣਵੀਂ ਕਵਿਤਾ (2020) ਰਿਜ਼ਕ (2020) '''ਲੇਖ''' ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ (1991, 2001) ਨਿ।ਸ਼ਾ।ਨੀ (1997) ਨੁਕ਼ਤਾ: ਚੋਣਵੇਂ ਲੇਖ (2007, ਲਹੌਰ ਛਪੀ) ਪੋਟਲ਼ੀ: ਚੋਣਵੇਂ ਲੇਖ (2009) ਲਿਖਤਮ ਪੜਤਮ: ਚੋਣਵੇਂ ਲੇਖ (2009, ਲਹੌਰ ਛਪੀ) ਲਿਖਤ ਪੜਤ (2013, 2014) ਲਿਖਯਤੇ (2020)</poem>|4em}}<noinclude></noinclude> mulccqgo2fjdjtoal0e32e7jbin3afh 250 53600 235272 161578 2026-09-16T10:42:24Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235272 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{dhr|6em}} {{right|ਚਿਤ੍ਰਕਾਰ ਮਿਤ੍ਰ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਨਿਮਿਤ}} {{dhr|20em}} {{gap|10em}} {{right|'''ਪਰੋਛ'''. ਗਯਾਨੀ, ਆਤਮ ਤਤ੍ਵ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ '''ਪ੍ਰਤੱਖ.''' ਸੰ.ਪ੍ਰ੍ਤਯਕ੍ਸ਼੍. ਪ੍ਰਤਿ+ਅਕ੍ਸ਼੍. ਵਿ., ਅੱਖ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ. ਜ਼ਾਹਿਰ}}<noinclude></noinclude> pgas8sxip03xeqnb8zcmq33mmptxshj 250 53602 235273 161580 2026-09-16T10:47:18Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235273 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{c|'''ਪਿਤਾ ਨਾਲ਼ ਗੱਲਾਂ'''}} {{Css image crop |Image = Saakar.pdf |Page = 13 |bSize = 423 |cWidth = 140 |cHeight = 131 |oTop = 45 |oLeft = 63 |Location = left |Description = }}{{Block left|<poem>ਤੁਸਾਂ ਸਿਖਾਇਆ ਮੈਨੂੰ ਊੜਾ ਲਿਖਣਾ ਖੁਸ ਖੁਸ ਕਰਦਾ ਹੱਥ ਮਿਰਾ{{gap}}ਅਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਤੁਸਾਂ ਸਿਖਾਇਆ ਕੈਮਰਾ ਫੜਨਾ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੀ ਅੱਖ ਨੂੰ ਅੱਖ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਮੇਲਣਾ ਸੇਧ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਪੁਤਲੀ ਵਿਚ ਨੂੰ ਤੁਸਾਂ ਸਿਖਾਇਆ ਬਟਣ ਦਬਾਣਾ ਸਾਹ ਰੋਕ ਕੇ ਕੈਮਰਾ ਜਿਉਂ ਬੰਦੁਕ ਹੋਂਵਦਾ ਜੋ ਦਾਗੇ ਹੈ ਰੂਹ ਵਿਚ ਸਿੱਧੀ ਸੰਜੀਵਨ ਗੋਲ਼ੀ ਤੁਸੀਂ ਕੈਸੇ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਏ{{gap}}ਮੁੜ ਕੇ ਫਿਰ ਨਾ ਆਏ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਓ {{gap}}ਕੀ ਕਰਦੇ ਓ ਆ ਜਾਓ ਤਾਂ ਛੁੱਟੀ ਲੈ ਕੇ ਮੈਂ ਖਿੱਚਾਂਗਾ ਤਸਵੀਰ ਤੁਹਾਡੀ ਨਾਲ਼ ਬਿਠਾ ਕੇ ਅੱਖ ਲਿਸ਼ਕਾ ਕੇ ਯਾਦ ਹੈ ਅਪਣੀ ਉਹ ਤਸਵੀਰ ਜੋ ਕੈਮਰੇ ਅਪਣੇ-ਆਪੂੰ ਖਿੱਚੀ ਤੁਸੀਂ ਹੋ ਬੈਠੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁੱਛੜ ਚਾਈ ਗੱਲ੍ਹ ਨਾ' ਗੱਲ੍ਹ ਛੁਹਾ ਕੇ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਦਸਦੀ ਉਸ ਪਲ ਸੀ ਤੁਹਾਡਾ ਦਿਲ ਭਰ ਆਇਆ ਆਵੋ ਮੁੜ ਕੇ ਮੈਂ ਦਿਖਲਾਵਾਂਗਾ ਖਿੱਚੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਤੁਸੀਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਹ ਥਾਵਾਂ ਵੀ {{gap}}ਜਿਥੇ ਤੁਸੀਂ ਗਏ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਦਿਖਲਾਈਓ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸੰਗਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜੋ ਰਹਿੰਦੇ ਸੱਚਖੰਡ ਅੰਦਰ</poem>}}<noinclude>{{right|9}}</noinclude> ro9w27rrftk8ckdjq6yl64y7f0marf1 235274 235273 2026-09-16T10:49:40Z Harchand Bhinder 2624 235274 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{c|'''ਪਿਤਾ ਨਾਲ਼ ਗੱਲਾਂ'''}} {{Css image crop |Image = Saakar.pdf |Page = 13 |bSize = 523 |cWidth = 190 |cHeight = 171 |oTop = 45 |oLeft = 63 |Location = left |Description = }}{{Block left|<poem>ਤੁਸਾਂ ਸਿਖਾਇਆ ਮੈਨੂੰ ਊੜਾ ਲਿਖਣਾ ਖੁਸ ਖੁਸ ਕਰਦਾ ਹੱਥ ਮਿਰਾ{{gap}}ਅਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਤੁਸਾਂ ਸਿਖਾਇਆ ਕੈਮਰਾ ਫੜਨਾ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੀ ਅੱਖ ਨੂੰ ਅੱਖ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਮੇਲਣਾ ਸੇਧ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਪੁਤਲੀ ਵਿਚ ਨੂੰ ਤੁਸਾਂ ਸਿਖਾਇਆ ਬਟਣ ਦਬਾਣਾ ਸਾਹ ਰੋਕ ਕੇ ਕੈਮਰਾ ਜਿਉਂ ਬੰਦੁਕ ਹੋਂਵਦਾ ਜੋ ਦਾਗੇ ਹੈ ਰੂਹ ਵਿਚ ਸਿੱਧੀ ਸੰਜੀਵਨ ਗੋਲ਼ੀ ਤੁਸੀਂ ਕੈਸੇ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਏ{{gap}}ਮੁੜ ਕੇ ਫਿਰ ਨਾ ਆਏ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਓ {{gap}}ਕੀ ਕਰਦੇ ਓ ਆ ਜਾਓ ਤਾਂ ਛੁੱਟੀ ਲੈ ਕੇ ਮੈਂ ਖਿੱਚਾਂਗਾ ਤਸਵੀਰ ਤੁਹਾਡੀ ਨਾਲ਼ ਬਿਠਾ ਕੇ ਅੱਖ ਲਿਸ਼ਕਾ ਕੇ ਯਾਦ ਹੈ ਅਪਣੀ ਉਹ ਤਸਵੀਰ ਜੋ ਕੈਮਰੇ ਅਪਣੇ-ਆਪੂੰ ਖਿੱਚੀ ਤੁਸੀਂ ਹੋ ਬੈਠੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁੱਛੜ ਚਾਈ ਗੱਲ੍ਹ ਨਾ' ਗੱਲ੍ਹ ਛੁਹਾ ਕੇ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਦਸਦੀ ਉਸ ਪਲ ਸੀ ਤੁਹਾਡਾ ਦਿਲ ਭਰ ਆਇਆ ਆਵੋ ਮੁੜ ਕੇ ਮੈਂ ਦਿਖਲਾਵਾਂਗਾ ਖਿੱਚੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਤੁਸੀਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਹ ਥਾਵਾਂ ਵੀ {{gap}}ਜਿਥੇ ਤੁਸੀਂ ਗਏ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਦਿਖਲਾਈਓ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸੰਗਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜੋ ਰਹਿੰਦੇ ਸੱਚਖੰਡ ਅੰਦਰ</poem>}}<noinclude>{{right|9}}</noinclude> 0wseqccgy4xjohu8m47fcha3jywmq6j 250 53609 235275 161604 2026-09-16T10:52:58Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235275 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{larger|'''ਫ਼ੋਟੋਬੂਥ'''}}{{gap}}''ਹਿੰਦੀ ਕਵੀ ਮੋਹਨ ਰਾਣਾ ਦੇ ਨਾਂ'' {{Css image crop |Image = Saakar.pdf |Page = 17 |bSize = 423 |cWidth = 98 |cHeight = 129 |oTop = 42 |oLeft = 269 |Location = right |Description = }} {{left|<poem>ਤੁਮ ਨੇ ਕਹਾ{{bar|1}} ਫ਼ੋਟੋਬੂਥ ਬੜੀ ਚਮਤਕਾਰ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਜਬ ਭੀ ਮੈਂ ਅੰਦਰ ਜਾਤਾ ਹੂੰ ਹਰ ਬਾਰ ਨਈ ਬਾਤ ਨਿਕਲਤੀ ਹੈ ਕਯਾ ਤੁਮ ਨੇ ਦੇਖਾ ਕਵੀਵਰ? ਫ਼ੋਟੋਬੂਥ ਮੇਂ ਏਕ ਨਿਤਾਂਤ ਅਕੇਲਾ ਬਹਰੂਪੀਆ ਛਿਪਾ ਰਹਤਾ ਹੈ ਤੁਮ ਅੰਦਰ ਘੁਸਤੇ ਹੋ ਉਸੇ ਪੈਸੇ ਸੇ ਚਲਾਤੇ ਹੋ ਵਹ ਏਕ ਆਂਖ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਤੁਮਹਾਰੀ ਓਰ ਦੇਖਤਾ ਹੈ ਤੁਮ ਮੁਸਕਰਾਨੇ ਕੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਤੇ ਹੋ ਅਜੀਬ ਅਜੀਬ ਹਰਕਤੇਂ ਕਰਤੇ ਹੋ ਕੰਘੀ ਸੇ ਬਾਲ ਠੀਕ ਕਰਤੇ ਹੋ ਵਹ ਜੀਵ ਤੁਮਾਹਰਾ ਏਕ ਵਿਵਸ਼ ਪਲ ਐਸੇ ਪਕੜਤਾ ਹੈ ਜੈਸੇ ਮੱਖੀ ਹੋ ਔਰ ਉਸ ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਾਣ ਕਸ਼ੱਣ ਕੀ ਫ਼ੋਟੋ ਬਨਾ ਕਰ ਤੁਮਹਾਰੀ ਹਥੇਲੀ ਪਰ ਰਖ ਦੇਤਾ ਹੈ ਜੋ ਤੁਮ ਅਪਨੇ ਬੇਟੇ ਕੋ ਔਰ ਪਾਸਪੋਰਟ ਅਧਿਕਾਰੀਓਂ ਕੋ ਦਿਖਾਨੇ ਕੇ ਲੀਏ {{gap}}ਅਪਨੀ ਜੇਬ ਮੇਂ ਰਖ ਲੇਤੇ ਹੋ ਇਸ ਬਾਰ ਤੁਮਹੇਂ ਲਗਾ- ਫ਼ੋਟੋ ਮੇਂ ਤੁਮ ਦਲਾਈ ਲਾਮਾ ਸੇ ਲਗਤੇ ਹੋ। ਮੈਂ ਨੇ ਤੋਂ ਖ਼ੁਦ ਏਕ ਬਾਰ ਕਿਸੀ ਫ਼ੋਟੋਬੂਥ ਮੇਂ ਵਹ ਬਹਰੂਪੀਆ ਅਪਨੀ ਆਂਖੋਂ ਸੇ ਦੇਖਾ ਥਾ। ਮੈਂ ਅੰਦਰ ਘੁਸਾ ਤੋ ਵਹ ਮੁਝੇ ਦੇਖ ਕਰ ਦਲਾਈ ਲਾਮਾ ਕੀ ਤਰਹ ਹੰਸਨੇ ਲਗਾ। ਉਸੇ ਮਿਲ ਕਰ ਇਨਸਾਨ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਰਹਨੇ ਲਗਤਾ ਹੈ। ਕਯੋਂ ਨ ਹਮ ਪਤਾ ਕਰੇਂ ਅਬ ਕਿ ਅਨਯ ਜੀਵ ਹਮੇਂ ਕੈਸੇ ਦੇਖਤੇ ਹੈਂ ਜੈਸੇ ਕੁੱਤਾ ਜੈਸੇ ਪੇੜ ਜੈਸੇ ਆਸਮਾਨ ਉਨ ਕੀ ਆਂਖੋਂ ਮੇਂ ਦੇਖਨੇ ਕੋ ਹਮੇਂ ਸ਼ਬਦ ਮੇਂ ਜਾਨਾ ਹੋਗਾ॥</poem>|5em}}<noinclude>{{right|13}}</noinclude> qqxqm3x2mw76iz95zfanysbxiw79acp 250 53621 235276 143265 2026-09-16T11:46:42Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235276 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{dhr|9em}}{{right|{{x-larger|'''ਨਿਬੰਧ'''}}{{gap|4em}}}}<noinclude>{{right|29}}</noinclude> 47h432883t1l07bxtsea7l3acm0ib6m 250 53641 235177 233585 2026-09-16T00:21:49Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235177 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh|||੭}}</noinclude>ਹੱਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਅਪਣੀਆਂ ਪੈਂਤੀ ਐਸੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਧਿਆਤਮਕ ਰਸ ਨਾਲ ਲਬਰੇਜ਼ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਆਰੰਭ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ:</br> {{gap}}'''ਸੂਰਜ ਦਾ ਦੀਵਾ ਬਲੇ, ਹੱਥ ਵਿਚ ਗਗਨ ਦਾ ਥਾਲ'''</br> {{gap}}'''ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਇਰ ਏਵ ਕਰਤ ਹੈ ਆਰਤੀ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ''' ਇਹਨਾਂ ਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਪੰਗਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਸਪਸ਼ਟ ਜਾਪਦਾ ਹੈ:</br> {{gap}}'''ਨਾਨਕੁ ਸਾਇਰ ਏਵ ਕਹਤੁ ਹੈ ਸਚੇ ਪਰਵਦਗਾਰ'''</br> {{gap}}(ਧਨਾਸਰੀ ਮ ੧, ਪੰਨਾ ੬੬੦)</br> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਹੀ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਰ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ, ਅਮਰਜੀਤ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਰ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪਛਾਣਦਾ ਤੇ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਗੱਲ ਜੋ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸੁੱਝਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਆਰਤੀ:</br> {{gap}}'''ਗਗਨ ਮੈ ਥਾਲੁ ਰਵਿ ਚੰਦੁ ਦੀਪਕ ਬਨੇ ਤਾਰਿਕਾ ਮੰਡਲ ਜਨਕ ਮੋਤੀ'''</br> {{gap}}(ਸੋਹਿਲਾ, ਮ ੧, ਪੰਨਾ ੧੩)</br> ਜੇ ਕਹੀਏ ਕਿ ਏਹਾ ਇਸ ਪੁਸਤਿਕਾ ਦੀ ਰੂਹ ਹੈ, ਤਾਂ ਗ਼ਲਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਤਦੇ ਤਾਂ ਜਦ ਉਹ ਆਪ ਆਰਤੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ:</br> {{gap}}'''ਆਰਤੀ ਉਤਾਰੋ ਸੁਰ ਨਾਦਬਿੰਦ ਦੀ'''</br> {{gap}}'''ਗਾ ਕੇ ਉਚਾਰੋ ਕੁਨ ਕੁਨ ਕੁਨ'''</br> {{gap}}'''ਸਾਹਮਣੇ ਨਿਹਾਰੋ ਹੁਣ ਹੁਣ ਹੁਣ'''</br> ਤੇ ਫਿਰ ਇਸ ਆਰਤੀ ਦਾ ਅੰਤ ਇਉਂ ਕਰਦਾ ਹੈ:</br> {{gap}}'''ਨਾਨਕ ਲਿਖਾਰੀ ਦੀ ਉਤਾਰੋ ਆਰਤੀ'''</br> ਇਸੇ ਮਨੋਬਿਰਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ:</br> {{gap}}'''ਜੋੜੀ ਖ਼ੂਬ ਸੁਹਾਵੈ ਬਾਬਾ ਤੇ ਮਰਦਾਨਾ'''</br> {{gap}}'''ਏਕ ਰਬਾਬ ਬਜਾਵੈ ਦੂਜਾ ਅਨਹਦ ਬਾਜਾ'''</br> {{nop}}<noinclude></noinclude> jgjhq4k6rpcnpsb0yxd0nsozi5owbdw 250 54092 235123 144476 2026-09-15T15:53:30Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235123 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{center|{{x-larger|ਬਲਰਾਮ ਤੇ ਸੈਮੂਅਲ ਦੇ ਮੈਕਬਥ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮੰਚਨ}}}} {{border|maxwidth=550px|padding=15px|{{gap}}ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਨਾਟਕ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਅ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਦੇ ਨਾਟਕ ਮੈਕਬਥ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਰੁਪਾਂਤਰਣ ਯੁਵਾ ਨਾਟਕਕਾਰ ਬਲਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਸੈਮੂਅਲ ਜੌਹਨ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ੋਅ ਮੀਡੀਆ ਆਰਟਿਸਟ ਵੱਲੋਂ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮੀਡੀਆ ਆਰਟਿਸਟ ਦੇ ਬੁਲਾਰੇ ਜਤਿੰਦਰਪ੍ਰੀਤ ਮੁਤਾਬਕ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਮੈਕਬਥ ਦਾ ਸ਼ੋਅ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੁਣੌਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਸ਼ੋਅ ਮੌਕੇ ਨਾਮਵਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰ ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਨਾਟਕ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਰਵਾਸੀ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ: ਸ਼ਮੀਲ}} {{gap}}ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ "ਪੂਰਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਆਤਮਾ" ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ: "ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਮਾਇਆ ਜਿੰਨਾ ਮਹਾਨ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ।" ਫਿਲਹਾਲ ਮੈਂ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਾਕ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਤੇ 22 ਜੁਲਾਈ, 2004 ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਦੇ ਲਿਖੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੁਖਾਂਤ "ਮੈਕਬਬ" ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਦਾ ਮੰਚਨ ਦੇਖਦਿਆਂ ਮੈਂ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਦੀ ਨਾਟਕੀਅਤਾ, ਕਾਵਿਕਤਾ ਤੇ 'ਮਾਇਆ' ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੀ ਸੂਝ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਦੇਖ ਕੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋਇਆ।</br> {{gap}}ਬਲਰਾਮ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਤੇ ਸੈਮੂਅਲ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਘੱਟ ਅਚੰਭਾਜਨਕ ਨਹੀਂ ਸੀ।</br> {{gap}}ਬਲਰਾਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਅਤੇ ਸੁਰਜੀਤ ਹਾਂਸ ਹੋਰਾਂ ਨੇ "ਮੈਕਬਥ" ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਅਨੁਵਾਦ ਮੂਲ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਵਫਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਛੰਦ-ਚਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਪੱਖੋਂ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਦੇ ਵੱਧ ਨੇੜੇ ਹਨ, ਪਰ ਬਲਰਾਮ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਪੰਜਾਬੀ ਮਨ ਤੇ ਮੰਚ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਦਕਾ ਲਹਿਰਾਗਾਗਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਹਰ ਲਫ਼ਜ਼ ਸਾਹ ਰੋਕ ਕੇ ਸੁਣਿਆ ਤੇ ਸਮਝਿਆ। {{nop}}<noinclude></noinclude> 39bk2gg93g6j9jj4lpit93tkj2vseav 250 54093 235124 144477 2026-09-15T15:55:20Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235124 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਬਲਰਾਮ ਦੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਤੇ ਛੰਦ-ਚਾਲ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ। ਬਲਰਾਮ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਢੰਡ ਸਾਰੰਗੀ ਤੇ ਗਾਏ ਜਾਣਯੋਗ ਗੀਤ ਬਲਰਾਮ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ-ਸਮਰੱਥਾ ਤੇ ਛੰਦ-ਯੋਗਤਾ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। </br> {{gap}} ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਲਈ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਦਾ "ਮੈਕਸਬ" ਹੀ ਕਿਉਂ ਚੁਣਿਆ? ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਡੇ ਵਕਤਾਂ ਲਈ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਦਾ ਏਹੀ ਨਾਟਕ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ। ਬਲਰਾਮ ਦੀ ਇਸ ਚੋਣ ਲਈ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਬਾਰਕ। ਸੈਮੂਅਲ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੇ ਊਰਜਾ ਦਾ ਗਵਾਹ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਪੂਰਾ ਡੀਜ਼ਾਇਨ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਵੇਸ-ਭੂਸ਼ਾ ਤੇ ਸੈੱਟ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ। ਮੈਕਬਥ ਦਾ ਰੋਲ ਬਹੁਤ ਸ਼ਿੱਦਤ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਲੇਡੀ ਮੈਕਬਥ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੀ। ਲੇਡੀ ਮੈਕਲਥ ਦਾ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਖੰਜਰ ਲੁਕੋਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਾਲਾ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜਣੇਪੇ ਵਿੱਚ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਤੇ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਅਜਿਹੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਨ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਦਕਾ ਦੇਰ ਤੱਕ ਚੇਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਗੰਜੀਆਂ ਚੁੜੇਲਾਂ ਦਾ ਜਾਦੂ ਵੀ ਸਿਰ ਚੜ੍ਹ ਬੋਲਿਆ। ਨਾਟਕ ਦੀ ਗਤੀ, ਸਾਰੇ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ, ਢਾਡੀ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਗਾਇਕਾਂ ਦੇ ਗਾਇਨ, ਸੰਵਾਦਾਂ ਤੇ ਗੀਤਾਂ ਸਦਕਾ ਨਾਟਕ ਨੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਕੀਲੀ ਰੱਖਿਆ। ਸਿਰਫ਼ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧੇ ਕੁ ਘੰਟੇ ਵਿੱਚ ਗਾਇਨ ਦੀ ਵਾਰਵਾਰਤਾ ਤੇ ਇਕਸੁਰਤਾ ਨੇ ਖੜੋਤ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਦਿੱਤਾ। ਤੇ ਇੱਕ ਅਦਾਕਾਰ ਜੋ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਬ੍ਰੈਖਤੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਬਦਲਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਇਸ ਨਾਟਕ ਤੋਂ ਉਖੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੁਰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਇਸ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਸਦਉਪਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।</br> {{gap}}ਇਹ ਮੰਚਨ ਅਨੇਕ ਕਾਰਨਾਂ ਸਦਕਾ ਪੰਜਾਬੀ ਮੰਚ ਲਈ ਇੱਕ ਅਪੂਰਵ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਥਮ ਮੰਚਨ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਇਹ ਕਿ ਇਕ ਪਿੰਡ ਲਹਿਰਾਗਾਗਾ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਥੀਏਟਰ ਗਰੁੱਪ ਨੇ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਮੰਚਨ ਕੀਤਾ। ਤੀਸਰੇ ਇਹ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਮੰਚਨ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੀ।</br> {{gap}}ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਥਾਂਈਂ ਖੇਡਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਲਰਾਮ ਤੇ ਸੈਮੂਅਲ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰੱਬ ਦਾ ਰੰਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਟਕ ਦੇ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਮੰਚਨ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਰਜਕ, ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਯਕੀਨ ਹੋਰ ਪੱਕਾ ਹੋਇਆ। {{right|-ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ}} {{nop}}<noinclude></noinclude> 1h2seq8e329htpjaa1t8pmq6swa4jxt 250 55175 235178 233450 2026-09-16T00:22:06Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235178 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{right|੮}}</noinclude>{{Block center|<poem>ਇਸੇ ਬਿਰਤੀ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰਖਦਿਆਂ ਉਹ ਰੋਮ ਵਿਚ ਕੀਟਸ ਦੀ ਕਬਰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: {{gap}}'''ਓਨਾ ਚਿਕਰ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ, ਕਾਗ਼ਜ਼ ਉੱਤੇ''' {{gap}}'''ਲਿਖਿਆ ਰਹਿਣਾ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ''' {{gap}}'''ਪੜ੍ਹਨ ਪਰਿੰਦੇ''' {{gap}}'''ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਉੜਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਛਾਂ''' {{gap}}'''ਉਸ ਤੋਂ ਗੂਹੜਾ''' {{gap}}'''ਮਿੱਟੀ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੋ ਪਿੰਡੇ ਉੱਤੇ''' {{gap}}'''ਉਂਗਲ ਲਿਖਦੀ ਯਾਰ ਸੱਜਣ ਦਾ ਨਾਂ''' '''੨''' ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਅਪਣੀ ਆਸਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਨਿਰੂਪਣ ਦੇ ਜਤਨਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸੰਕੋਚ ਜਾਂ ਲੁਕਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਰੱਬ ਨੂੰ ਕਈ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ- ਕੇਵਲ ਏਕਮਕਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਕਿਤੇ ਉਸ ਨੂੰ "ਅੱਲ੍ਹਾ ਮੀਆਂ" ਆਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਤੇ "ਯਹੋਵਾਹ", ਪਰ ਹਰ ਹਾਲ ਉਸ ਦੇ ਲਈ: {{gap}}'''ਸਦਾ ਸਲਾਮਤ ਰੂਪ ਸਿਰਜਦੇ ਹੱਥ''' {{gap}}'''ਸਦਾ ਸਲਾਮਤ ਅਣਕਥਿਆ ਜੋ ਕੱਥ''' ਇਸ "ਸਦਾ ਸਲਾਮਤ ਗੁਣਾਂ" ਦੀ ਸੰਥਿਆ ਦਿੰਦੀ ਪੋਥੀ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਲਗਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ: {{gap}}'''ਪੋਥੀ ਰੱਬ ਦੀ ਦੇਹੀ''' {{gap}}'''ਧੰਨੁ ਸੁ ਅੱਖਰ ਸ਼ਬਦੁ ਧੰਨੁ''' {{gap}}'''ਧੰਨੁ ਕਾਤਬ ਧੰਨੁ ਲਿਖਾਰੀ''' {{gap}}'''ਜਿਸ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ''' ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਵਾਸਤੇ ਵੀ "ਕਲਮ" ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਰਕਾਰ ਹੋਂਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਕਵੀ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਪ੍ਰਸਾਦ ਲਈ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋਂਦਾ ਹੈ: {{gap}}'''ਹੱਥ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮੈਂ ਖੜ੍ਹਾ ਮਨ ਵਿਚ ਲੈ ਫ਼ਰਿਆਦ''' {{gap}}'''ਕਦ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲੇਗਾ ਕਲਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਦ''' </poem>}}<noinclude></noinclude> kp8ltet0skz33g1l5d3qyrjah3t5892 250 55176 235179 233453 2026-09-16T00:22:22Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235179 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{right|੯}}</noinclude>{{left|<poem>ਕੌਲ ਨਿਭਾਵਾਂ ਕਲਮ ਦਾ, ਮਨ ਵਿਚ ਬਲਦੀ ਸਾਂਗ ਏਸ ਕਲਮ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਨਾ ਤਾਂਘ</poem>|3em}} '''੩'''</br> ਰੱਬ ਤੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਮਾਂ ਵਲ ਧਿਆਨ ਮੋੜਦਾ ਹੈ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ ਲੋਕ ਕਿਤੇ ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਲ ਨ ਜਾਵਣ, ਰੱਬ ਨੇ ਮਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ।" ਇਸ ਨਾਤੇ ਮਾਂ ਨਿੱਕਾ ਰੱਬ ਹੋਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਰੱਬ ਵਰਗੇ ਆਦਰ ਦੀ ਹੱਕਦਾਰ ਵੀ। ਕਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤਾ ਮਾਂ ਨੂੰ ਚਿਤਵਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: </br> {{left|<poem>ਤ੍ਰਿਪਤਾ ਪੁਤ ਦੀ ਸੁਖ ਸੁਖ ਰਹੀ ਇਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਈ ਔਰਤ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੈ</poem>|3em}} ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਾਂ ਅਪਣੀ 'ਤੇ ਉਤਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ:</br> {{left|<poem>ਇਹ ਮਾਂ ਔਰਤ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਜ੍ਹਿਦੀ ਦੀ ਉਂਗਲ ਫੜੀ ਮੈਂ ਤੁਰ ਰਿਹਾਂ</poem>|3em}} ਫਿਰ ਜੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕਵੀ ਅਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਰੱਬ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਤੋਂ ਲੈ ਇਸ ਮਾਂ ਤਕ ਦੀ ਰੋਚਕ ਮਿਥ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਇਉਂ ਕਰਦਾ ਹੈ:</br> {{left|<poem>ਮਨੁੱਖ ਬਣਾਵਣ ਲਗਿਆਂ ਰੱਬ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪੈਰ ਬਣਾਏ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੱਲਣ ਦਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਬੰਦੇ ਨੇ ਫਿਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਸਤੇ ਘਰ ਬਣਾਇਆ ਜੁਗੜੇ ਲਾ ਕੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੇ ਚੰਮ ਅਪਣਾ ਲੇਖੇ ਲਾਇਆ ਅੱਜ ਉਹ ਪੈਰ ਵੱਡੇ ਘਰ ਉਹਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਮਨਾਵਣ ਆਏ ਬਾਹਰ ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇਸਣ ਜੁੱਤੀਆਂ ਜੁੜੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ, ਉਹ ਵੀ ਸ਼ੁਕਰ ਮਨਾਵਣ</poem>|3em}}<noinclude></noinclude> kouuj0f6cx3bppso6ytbp75hxhlks76 250 55177 235084 148366 2026-09-15T12:03:31Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235084 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{center|ਫੈਲਸੂਫ਼ੀਆਂ/137}}</noinclude>ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਵੱਡਾ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ? ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਵੱਡੀ ਦੇਣ ਦਿੱਤੀ? ਇਹਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਮਗਰੋਂ ਇਹਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਿਛੋਕੜ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਈ। ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਪੰਜਾਬੀ ਸੀ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਲਭਦਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਣੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।</br> {{gap}}ਮੈਂ ਨਿੱਕੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਬਹੁਤ ਘਟ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇਖੀਆਂ। ਹੋਸ਼ਮੰਦ ਉਮਰੇ ਨਕੋਦਰ ਦੇ ਤੰਬੂਆਂ ਤੇ ਟੀਨ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਵਾਲ਼ੀ ਟੂਰਿੰਗ ਟਾਕੀ ਵਿਚ ਦੇਖੀ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਇੱਕੋ ਸੀਨ ਚੇਤੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਹਦੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਸਾਬਣ ਮਲ਼ਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਘਾਬਰਿਆ ਹੋਇਆ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ਼ ਟੱਕਰਾਂ ਮਾਰਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ।</br> {{gap}} ਹੁਣ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਨਿੱਠ ਕੇ ਬਹਿ ਕੇ ਦੇਖੀਆਂ ਕਿਤਾਬ ਵਾਂਙ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ। ਸਿੰਮੀ ਗਰੇਵਾਲ਼ ਦੀ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਬਾਰੇ ਬਣਾਈ ਫ਼ਿਲਮ ਲਿਵਿੰਗ ਲੈਜੈਂਡ ਵੀ ਦੇਖੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਾਹਮਣੇ ਅਪਣੀਆਂ ਐਕਟਰੱਸਾਂ ਨਾਲ਼ ਇਸ਼ਕ ਕਰਨ ਦੇ ਥੋਥੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਈ ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਸਦੀ ਵਿਚ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਕਰਕੇ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜੀ ਰਵੱਈਏ ਬੜੇ ਬਦਲੇ ਹਨ। ਰਾਜ ਕਪੂਰ- ਨਰਗਿਸ ਤੇ ਗੁਰੂਦੱਤ-ਵਹੀਦਾ ਰਹਿਮਾਨ ਦੀ ਜੋੜੀ ਨੇ ਪਰਾਦੰਪਤੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜੀ ਪਰਵਾਨਗੀ ਦਿੱਤੀ। ਅਪਣੇ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਦੀ ਰੀਸ ਕਰਨੀ ਇਨਸਾਨੀ ਫ਼ਿਤਰਤ ਹੈ। ਅਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿਚ ਰੋਸ਼ਨ ਚ ਰੋਸ਼ਨ ਚੌਰਸ ਟੋਟਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਫਨਿਆਂ ਦਾ ਆਲ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।</br> {{gap}}ਪੰਜਵਾਂ ਦਹਾਕਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰਾ ਦੌਰ ਸੀ। ਬੋਲਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਨੂੰ ਹਾਲੇ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਹੀ ਹੋਏ ਸਨ। ਓਦੋਂ ਹਾਲੇ ਵਪਾਰਕ ਤੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਝੂਠੀ ਵੰਡੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਈ। ਫ਼ਿਲਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤਫ਼ਰੀਹ ਵੀ ਕਰਦੀ ਸੀ ਤੇ ਸਮਾਜੀ ਸੁਨੇਹਾ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲ਼ਿਆਂ ਕੁਝ ਸਾਲ ਹੀ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਦੇ {{nop}}<noinclude></noinclude> 6w2ewlvrm9ccyrlrj6ovbvm4op55fv8 250 55178 235180 233459 2026-09-16T00:22:49Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235180 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{right|੧੦}}</noinclude>{{left|<poem>....... ਮਾਂ ਚੁੰਨੀ ਦੇ ਪੱਲੇ ਨਾਲ ਸੰਗਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਉੱਤੋਂ ਰਾਹਵਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਝਾੜਦੀ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੱਲੀਂ ਲੱਗੀ ਉਹ ਮਾਂ ਦਾ ਕੀਤਾ ਰੱਬ ਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਣਦੀਆਂ</poem>|3em}} ਫਿਰ ਜਦ ਉਹ ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ:</br> {{left|<poem>ਬਾਬੇ ਦੀ ਬਾਣੀ ਮੇਰੇ ਨਿੱਕੜੇ ਦੀ ਲੋਰੀ ਹੈ</poem>|3em}} ਫਿਰ ਉਸੇ ਮਾਂ ਦੇ ਚੇਤੇ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਬਿੰਬ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ:</br> '''੪'''</br> ਮਾਂ ਹੀ ਸਭ ਨੂੰ ਪਾਲਦੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਸੁਆਰਦੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਨੂੰ ਵੀ ਲਗਦਾ ਹੈ:</br> {{left|<poem>ਮਾਂ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਾਵੇ ਉਹਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰਦੀ ਸੋਚੇ ਸੁੱਖ ਨਾਲ ਵਾਹਵਾ ਲੰਮੇ ਹੋ ਗਏ ਕੇਸ ਹੁਣ ਦੁੱਧ ਛੁਡਾ ਦੇਣਾ ਹੈ</poem>|3em}} ਇਥੇ ਕੇਸਾਂ ਤੇ ਪੱਗ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ: {{left|<poem>ਪੁੱਤ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸੀ ਪਿਉ ਦੇ ਪਿਉ ਨੇ ਬੰਨ੍ਹੀ ਉਹ ਅਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਕਰਦਾ ਦਿਲ ਵਿਚ ਪੱਗ ਸਦਾ ਸਿਰ ਬੱਝੀ ਰਹਿਣ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ</poem>|3em}} ਪਰ ਅੱਜ ਕੇਸਾਂ ਖਾਤਰ ਜਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਖਾਤਰ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਨੌਕਰੀ ਖਾਤਰ ਹੀ ਕੇਸ ਦੇ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਢਾਣੀ ਵੀ ਜੰਮ ਪਈ ਹੈ। ਤਦੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ:</br> {{left|<poem>ਪਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਖਬਰ ਸੀ ਇਕ ਦਿਨ ਅਣਹੋਣੀ ਹੋਣੀ</poem>|3em}}<noinclude></noinclude> 9o0u0ybn7be6h6r5o51u4hpa25f63f9 250 55179 235181 233460 2026-09-16T00:23:00Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235181 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{right|੧੧}}</noinclude>{{left|<poem>ਕਿਸੇ ਦਾ ਪੁੱਤ ਭਰਾ ਕਿਸੇ ਦਾ ਕਿਸੇ ਦਾ ਸਿੱਖ ਰੱਬ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਰਲ਼ ਜਾਵੇਗਾ ...ਅਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਅਪਣੀ ਪੱਗ ਲਾਹਵੇਗਾ ਉਹਦਾ ਸਿਰ ਆਰਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਨਹੀਂ ਕੈਂਚੀ ਨਾਲ਼ ਕੱਟਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਕੈਂਚੀ ਵਿੱਚੋਂ ਚਿੱਟੇ ਕੋਰੇ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਪਾੜਨ ਵਰਗੀ ਵਾਜ ਨਿਕਲੇਗੀ ਕੇਸ, ਕਤਲ ਹੋਏ ਇਨਸਾਨਾਂ ਵਾਂਙੂੰ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਡਿੱਗਣਗੇ ...ਫਿਰ ਉਸ ਅਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਝਾਕ ਨਹੀਂ ਸਕਣਾ</poem>|3em}} '''੫'''</br> ਕਵੀ ਨੂੰ ਕੀਰਤਨ ਵੀ ਮੋਹੰਦਾ ਹੈ, ਕੀਰਤਨੀਆ ਵੀ। ਉਸਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ:</br> {{left|<poem>ਸੁਰ ਵਿਚ ਸੋਚਣਾ ਹੀ ਗਾਉਣਾ ਹੈ ਸੁਰ ਵਿਚ ਤੱਕਣਾ ਹੀ ਗਾਉਣਾ ਹੈ ਸੁਰ ਵਿਚ ਛੁਹਣਾ ਵੀ ਗਾਉਣਾ ਹੈ ਸੁਰ ਵਿਚ ਚੱਖਣਾ ਵੀ ਗਾਉਣਾ ਹੈ</poem>|3em}} ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਵੰਝਲੀ ਤੇ ਕਾਨ੍ਹੇ ਦੀ ਬੰਸਰੀ ਇੱਕੇ ਵੇਲੇ ਅਪਣੀਆਂ ਸੁਰਾਂ ਦਾ ਜਾਦੂ ਉਸ ਪਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ:</br> {{left|<poem>ਕਵਣ ਸੁ ਰਾਂਝਾ ਕੌਣ ਕਨ੍ਹੱਈਆ ਸੁੱਚੀ ਕਾਇਆ ਅੰਦਰ ਸਾਹ ਭਰਦਾ ਹੈ ਬੁੱਲ੍ਹ-ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਛੁਹ ਸੁਰਾਂ ਕੰਬਾਉਂਦੀ</poem>|3em}} ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਸਮਾਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ:</br> {{left|<poem>ਭਲੋ ਭਲੋ ਰੇ ਕੀਰਤਨੀਆ ਆਨੰਦ ਆਨੰਦ ਆਨੰਦ ਵਾਹੁ ਵਾਹੁ ਵਾਹੁ</poem>|3em}}<noinclude></noinclude> snliteuv0ih6oom53mravpzsxga2mn5 250 55180 235182 233461 2026-09-16T00:23:13Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235182 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{right|੧੨}}</noinclude>{{left|<poem>ਸਾਜਨ ਪ੍ਰੇਮ ਸੰਦੇਸਰਾ ਸੰਗਤ ਬੋਲ ਸੁਣਾਵੋ</poem>|3em}} ਪਰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ:</br> {{left|<poem>ਸਭ ਖਿਰ ਜਾਣਾ ਮੈਂ ਨਾ ਹੋਣਾ ਥਿਰ ਰਹਿਣਾ ਇਹ ਨਾਦ-ਸ਼ਬਦ ਅਨੋਖਾ</poem>|3em}} '''੬'''</br> ਕਵੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਉਸ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਦੀ, ਉਸ ਦੀ ਲਿਖਤ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ:</br> {{left|<poem>ਕਿਤਾਬ ਬੋਲਦੀ ਹੈ ਪੈਂਤੀ ਦਾ ਅੱਖਰ ਅੱਖਰ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤਿਰਵੰਜਵਾਂ ਵੀ (ਇਥੇ ਸੰਕੇਤ ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ ਵੱਲ ਹੈ)</poem>|3em}} ਅਮਰਜੀਤ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਕੌਸ਼ਲ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਵੀ:</br> {{left|<poem>ਙੰਙਾ ਞੰਞਾ ਹਸਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਪੈਂਤੀਪੁਰ ਵਿਚ ਸੰਙਦੇ, ਚੁਪ-ਚੁਪੀਤੇ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰਦੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣਦੇ</poem>|3em}} ਉਹ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਰਥ ਉਘਾੜਨ ਦੀਆਂ ਵਿਓਂਤਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਜਾਣੂ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਬੜੇ ਢੁੱਕਵੇਂ ਬੋਲ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੱਥੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੀਗੜਾ, ਧਰੇਜੜਾ, ਅੱਯਾਲ, ਕਲਯਾਣੀ, ਬਗੜ-ਮੁੰਜ, ਪਰੀਆਂ- ਪਰੇਸ਼ਟੇ, ਕੁੰਢੇ ਸਿੰਙ, ਹੁੱਬਿਆ, ਈਤੜੀਏ ਤਵੀਤੜੀਏ ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ। ਕਈ ਬੋਲ ਘੜ ਵੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ "ਪੈਂਤੀਪੁਰ", "ਪੰਚਮੁਖੀ ਕੰਚਮੁਖੀ", "ਮੌਨਮੁਖੀ ਯੌਨਮੁਖੀ" ਆਦਿ। {{nop}}<noinclude></noinclude> sdkv184hs1raby07l202ndepg84hapw 250 55181 235183 233464 2026-09-16T00:23:28Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235183 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{right|੧੩}}</noinclude>ਬੋਲ ਉਸ ਦਾ ਸਾਥ ਵੀ ਖੂਬ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ:</br> {{left|<poem>ਬਾਣੀ ਪਹਿਰਿਆ ਅੱਖਰ ਬਾਣਾ ਅਰਥ ਪਰ੍ਹਾਂ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਪਿਆ ਹੈ ਅੱਖਰ ਜਿਉਂ ਡਿਓੜ੍ਹੀ ਹਰਿਮੰਦਿਰ ਦੀ</poem>|3em}} ਵਾਕਈ, ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੋਂਦੇ। ਅਰਥ ਤਾਂ ਹਰਿਮੰਦਿਰ ਵਿਚ ਹਨ, ਅੱਖਰ ਤਾਂ ਉਥੇ ਦੀ ਡਿਉੜ੍ਹੀ ਵਾਕਰ ਹਨ, ਅਰਥ ਤੋਂ ਫ਼ਾਸਲੇ 'ਤੇ। ਕਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਅਰਥ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀ ਹੋਂਦੇ। ਤਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ:</br> {{left|<poem>ਸ਼ਬਦ ਆਲ੍ਹਣਾ ਅਰਥ ਹੈ ਮੁਕਤਾ ਵਿਚ ਅਸਮਾਨੀਂ ਉੜਦਾ</poem>|3em}} ਅੱਖਰਾਂ ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸੀਮਾ ਹੀ ਉਹ ਖੂਬ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਅਪਣੀ ਸੀਮਾ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਸੁਚੇਤ ਹੈ। ਤਦੇ ਤਾਂ ਇਕਬਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ-</br> {{left|<poem>ਕਾਗਤ ਮਿੱਟੀ, ਕੰਬਦੀ ਉਂਗਲ, ਅੱਖਰ ਏਕਮਕਾਰ ਲਿਖਾਂ, ਭੁੱਲਾਂ, ਮੁੜ ਲਿਖਾਂ, ਜਨਮ ਲਵਾਂ ਕਈ ਵਾਰ</poem>|3em}} ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ਼ ਮੈਂ ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ ਦੀ ਇਸ ਪੁਸਤਿਕਾ ਦਾ ਖ਼ੈਰ-ਮਕਦਮ ਕਰਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।</br> {{right|'''ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇਕੀ'''}}<noinclude></noinclude> ha9kcboacb7dqrz2u302e3bc8myu0km 250 55182 235184 233465 2026-09-16T00:23:44Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235184 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{dhr|17em}}{{Block center|<poem>ਸੂਰਜ ਦਾ ਦੀਵਾ ਬਲ਼ੇ, ਹੱਥ ਵਿਚ ਗਗਨ ਦਾ ਥਾਲ਼। ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਇਰ ਏਵ ਕਰਤ ਹੈ, ਆਰਤੀ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ॥</poem>}}<noinclude></noinclude> 6ywhvmxwmnwbxfs5dijv0mcc5x0yj7i 250 55183 235185 233466 2026-09-16T00:23:57Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235185 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = ਪੈਂਤੀ.pdf |Page = 20 |bSize = 425 |cWidth = 401 |cHeight = 698 |oTop = 102 |oLeft = 21 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> 4pq47h62fsmewrefs6tdhlcg472znjl 250 55185 235186 148368 2026-09-16T00:24:10Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235186 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = ਪੈਂਤੀ.pdf |Page = 22 |bSize = 425 |cWidth = 407 |cHeight = 410 |oTop = 95 |oLeft = 17 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> 59yopc86w0y9xxpwll7od4mw2xh1z69 250 55187 235187 148370 2026-09-16T00:24:23Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235187 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = ਪੈਂਤੀ.pdf |Page = 24 |bSize = 425 |cWidth = 405 |cHeight = 407 |oTop = 96 |oLeft = 17 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> 3wtglv550ki8l30bi9nucxlwtons1pd 250 55189 235188 148372 2026-09-16T00:24:39Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235188 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = ਪੈਂਤੀ.pdf |Page = 26 |bSize = 425 |cWidth = 405 |cHeight = 401 |oTop = 101 |oLeft = 18 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> fhpg0nk4bbxxhku7ect3o2rai76p2n4 250 55190 235190 148373 2026-09-16T00:25:11Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235190 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = ਪੈਂਤੀ.pdf |Page = 28 |bSize = 425 |cWidth = 407 |cHeight = 396 |oTop = 102 |oLeft = 17 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> a603yqovr5d8mscs3u1nui2b829ybc9 250 55191 235193 148374 2026-09-16T00:27:54Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235193 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = ਪੈਂਤੀ.pdf |Page = 30 |bSize = 425 |cWidth = 408 |cHeight = 401 |oTop = 99 |oLeft = 17 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> 3ax890i52w9yztybb2lg453jlibvkos 250 55196 235206 148392 2026-09-16T04:42:49Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235206 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = ਪੈਂਤੀ.pdf |Page = 40 |bSize = 425 |cWidth = 411 |cHeight = 408 |oTop = 95 |oLeft = 14 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> 6xvl45jmeef4sefpzi9yuia0gi8jpty 250 55197 235208 148393 2026-09-16T04:44:34Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235208 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = ਪੈਂਤੀ.pdf |Page = 42 |bSize = 425 |cWidth = 408 |cHeight = 407 |oTop = 95 |oLeft = 18 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> lzs0rjdo8ftoeqv91xacilamik167vz 250 55198 235210 148394 2026-09-16T04:45:10Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235210 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = ਪੈਂਤੀ.pdf |Page = 44 |bSize = 425 |cWidth = 404 |cHeight = 401 |oTop = 99 |oLeft = 18 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> bsodukfzvn4n3fcn586qlb5zf1lswva 250 55199 235211 148395 2026-09-16T04:45:42Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235211 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = ਪੈਂਤੀ.pdf |Page = 46 |bSize = 425 |cWidth = 423 |cHeight = 407 |oTop = 99 |oLeft = 0 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> k1wrtk03e17dhqah5vcfihprqoffm9m 250 55200 235213 148396 2026-09-16T04:47:33Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235213 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = ਪੈਂਤੀ.pdf |Page = 48 |bSize = 425 |cWidth = 408 |cHeight = 399 |oTop = 101 |oLeft = 18 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> 2m5jjkjp4cc1qysl5rcv5sk3i9n35xa 250 55201 235215 148397 2026-09-16T04:48:24Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235215 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = ਪੈਂਤੀ.pdf |Page = 50 |bSize = 425 |cWidth = 408 |cHeight = 404 |oTop = 98 |oLeft = 15 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> t73dxska9mje2caidayog9n6g2cezm6 250 55202 235217 233604 2026-09-16T04:49:01Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235217 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = ਪੈਂਤੀ.pdf |Page = 52 |bSize = 425 |cWidth = 405 |cHeight = 404 |oTop = 98 |oLeft = 18 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> t3lcajb5fn5bke0wzxli4dqk4osc722 250 55209 235220 148405 2026-09-16T04:51:18Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235220 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = ਪੈਂਤੀ.pdf |Page = 66 |bSize = 425 |cWidth = 410 |cHeight = 404 |oTop = 101 |oLeft = 15 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> hbq69n0obj85md1uycqbhjbk7biu95r 250 55210 235221 148406 2026-09-16T04:51:37Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235221 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = ਪੈਂਤੀ.pdf |Page = 68 |bSize = 425 |cWidth = 408 |cHeight = 410 |oTop = 93 |oLeft = 17 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> 0av8zl9srv4vc22gwhmcceexu6gx4de 250 55211 235222 148407 2026-09-16T04:51:54Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235222 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = ਪੈਂਤੀ.pdf |Page = 70 |bSize = 425 |cWidth = 413 |cHeight = 401 |oTop = 99 |oLeft = 15 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> pwviaid8j1oy317q5jzky7g000y2qau 250 55212 235224 148408 2026-09-16T04:52:36Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235224 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = ਪੈਂਤੀ.pdf |Page = 72 |bSize = 425 |cWidth = 408 |cHeight = 402 |oTop = 96 |oLeft = 14 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> c4jlwn2g01wzpmjzc5dtphnluwnshrq 250 55213 235225 148409 2026-09-16T04:53:03Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235225 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = ਪੈਂਤੀ.pdf |Page = 74 |bSize = 425 |cWidth = 404 |cHeight = 396 |oTop = 101 |oLeft = 20 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> sja0l3wnz776bdme335lg7e5g6l205k 250 55214 235226 148410 2026-09-16T04:53:28Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235226 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = ਪੈਂਤੀ.pdf |Page = 76 |bSize = 425 |cWidth = 408 |cHeight = 401 |oTop = 101 |oLeft = 15 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> mx6ck7atve8cjcrg8sb75n04bptky4n 250 55215 235228 233652 2026-09-16T04:54:03Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235228 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = ਪੈਂਤੀ.pdf |Page = 78 |bSize = 425 |cWidth = 401 |cHeight = 401 |oTop = 101 |oLeft = 20 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> gq6ysph4s7nzahre429xf0sat241re4 250 55217 235229 148413 2026-09-16T04:54:49Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235229 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = ਪੈਂਤੀ.pdf |Page = 82 |bSize = 425 |cWidth = 411 |cHeight = 399 |oTop = 99 |oLeft = 14 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> paxss09ir1jwt1m987irjtn4fwn1739 250 55218 235230 148414 2026-09-16T04:55:15Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235230 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = ਪੈਂਤੀ.pdf |Page = 84 |bSize = 425 |cWidth = 410 |cHeight = 398 |oTop = 101 |oLeft = 17 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> nprzhbl99zxa7id9x9z9bfjts5qgkc2 250 55219 235232 148415 2026-09-16T04:55:34Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235232 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = ਪੈਂਤੀ.pdf |Page = 86 |bSize = 425 |cWidth = 425 |cHeight = 405 |oTop = 98 |oLeft = 2 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> fjxxmtj17xo95yywipfi3m9y8922qu1 250 55220 235233 148416 2026-09-16T04:55:51Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235233 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = ਪੈਂਤੀ.pdf |Page = 88 |bSize = 425 |cWidth = 407 |cHeight = 405 |oTop = 98 |oLeft = 17 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> c524xyrjsk3dc9zubjkcp39owis4qsx 250 55221 235234 148417 2026-09-16T04:56:08Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235234 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = ਪੈਂਤੀ.pdf |Page = 90 |bSize = 425 |cWidth = 404 |cHeight = 396 |oTop = 102 |oLeft = 20 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> h08921won86og1mccit5e9ox53ar371 250 55222 235235 148418 2026-09-16T04:56:29Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235235 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = ਪੈਂਤੀ.pdf |Page = 92 |bSize = 425 |cWidth = 405 |cHeight = 405 |oTop = 98 |oLeft = 18 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> d4byma58eerx15guebt9yqkoqokeb1k 250 55223 235236 148419 2026-09-16T04:57:41Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235236 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = ਪੈਂਤੀ.pdf |Page = 94 |bSize = 425 |cWidth = 410 |cHeight = 398 |oTop = 101 |oLeft = 15 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> i52rnchv44v9znsop9d9ug7rbcqvh0t 250 55224 235237 148420 2026-09-16T04:58:00Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235237 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = ਪੈਂਤੀ.pdf |Page = 96 |bSize = 425 |cWidth = 407 |cHeight = 402 |oTop = 96 |oLeft = 17 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> f91bwijzj96dtoftn6xjalvycfflq9y 250 55225 235238 148421 2026-09-16T04:58:34Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235238 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = ਪੈਂਤੀ.pdf |Page = 98 |bSize = 425 |cWidth = 405 |cHeight = 410 |oTop = 95 |oLeft = 18 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> h6n8glqlbvqmxacn5fb2zjiw57xwzps 250 55226 235239 148422 2026-09-16T04:59:21Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235239 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = ਪੈਂਤੀ.pdf |Page = 100 |bSize = 425 |cWidth = 407 |cHeight = 405 |oTop = 99 |oLeft = 17 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> ewklwxndswn07jezdgs8nvauz4uxnrh 250 55252 235081 148529 2026-09-15T12:01:07Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235081 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{c|ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ/134}}</noinclude>{{Block center|<poem>ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਂਦਿਆਂ ਤੁਸੀਂ ਮੁਲਕ ਨੂੰ ਅਗਾਂਹ ਖੜਦੇ ਹੋ ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਂਦਿਆਂ ਤੁਸੀਂ ਜਮਾਤੀ ਨਫ਼ਰਤ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰਦੇ ਹੋ ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਂਦਿਆਂ ਤੁਸੀਂ ਅਗਾਹਾਂਵਧੂ ਹੁੰਦੇ ਹੋ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੇ ਇਸ ਅੰਤਿਮ ਦੌਰ ਵਿਚ ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਂਦਿਆਂ ਤੁਸੀਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋ - ਪੈਦਲ ਲੋਕ ਤੁਹਾਡੇ ਬਾਰੇ ਕੀ ਸੋਚਦੇ ਹੋਣਗੇ? </poem>}}<noinclude></noinclude> 66ip9jjcj43966p5nl9a4wx3fi3hzr0 250 55253 235082 148530 2026-09-15T12:01:54Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235082 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = Phailsufian.pdf |Page = 139 |bSize = 425 |cWidth = 404 |cHeight = 596 |oTop = 82 |oLeft = 20 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> hwd8co7kvwjeiit5rync33r2uuw0qsv 250 55254 235083 148531 2026-09-15T12:02:34Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235083 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{dhr|6em}}{{center|<poem>{{xx-larger|14}} {{dhr|6em}} {{xx-larger|ਰਾਜ ਕਪੂਰ}}</poem>}}<noinclude></noinclude> pzpr43m112tl6agy2pc3afkltzyvk1t 250 55256 235087 148533 2026-09-15T12:06:49Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235087 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = Phailsufian.pdf |Page = 145 |bSize = 425 |cWidth = 404 |cHeight = 396 |oTop = 102 |oLeft = 20 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> 7bac0ft3nabehmf6fllqvc7cv4hq56w 250 55257 235088 148534 2026-09-15T12:07:46Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235088 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{dhr|6em}}{{center|<poem>{{xx-larger|15}} {{dhr|6em}} {{x-larger|ਲਿਖ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ}}</poem>}}<noinclude></noinclude> jj4v9ry5ioflso87ubx6ooly8stv4mk 250 55259 235094 148536 2026-09-15T12:34:39Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235094 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = Phailsufian.pdf |Page = 151 |bSize = 425 |cWidth = 404 |cHeight = 496 |oTop = 22 |oLeft = 20 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> njv4zg25cni2yfws8swm3jm5yu7ljog 250 55260 235095 148537 2026-09-15T12:35:29Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235095 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{dhr|6em}}{{center|<poem>{{x-larger|16}} {{dhr|6em}} {{x-larger|ਸਾਊਥਾਲ}}</poem>}}<noinclude></noinclude> gf0cmug768zy6kjxfb777ayo600esiz 250 55261 235100 148538 2026-09-15T12:42:02Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235100 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = Phailsufian.pdf |Page = 157 |bSize = 425 |cWidth = 404 |cHeight = 556 |oTop = 32 |oLeft = 20 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> mqkgbsps3ik7db6xssnohk9v4uu8r8j 250 55262 235101 234220 2026-09-15T12:44:53Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235101 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{dhr|6em}}{{center|<poem>{{x-larger|17}} {{dhr|6em}} {{x-larger|ਚਿੱਠੀਆਂ}}</poem>}}<noinclude></noinclude> fc89y3psjy35073w6wp19lzd8qyaqwa 250 55268 235114 148545 2026-09-15T13:06:18Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235114 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = Phailsufian.pdf |Page = 176 |bSize = 425 |cWidth = 404 |cHeight = 596 |oTop = 9 |oLeft = 20 |Location = center |Description = }}<noinclude></noinclude> m0xk27y4foitz7knvnluy21xa1tgajo 250 55270 235110 234126 2026-09-15T12:59:09Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235110 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{center|ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ/163}}</noinclude>{{gap}}ਚਿੱਠੀ ਨਿਜੀ ਜਾਂ ਇਕਬਾਲੀਆ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਹੀ ਅੰਗ ਹੈ। ਇਕਬਾਲੀਆ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਰਿਵਾਜ 1781 ਵਿਚ ਰੂਸੋ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ ''ਕਨਫ਼ੈਸ਼ਨਜ਼'' ਛਪਣ ਨਾਲ਼ ਪਿਆ ਸੀ। ਆਂਦਰੇ ਜੀਦ ਨੂੰ ਨਾਵਲਕਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਇਹਨੇ ਆਤਮਕਥਾ ਤੇ ਡਾਇਰੀ ਪੂਰੇ ਯਕੀਨ ਨਾਲ਼ ਲਿਖੀ। ਸਟੀਫ਼ਨ ਸਪੈਂਡਰ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਵੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਪਣੇ ਨਿਜੀ ਸਾਹਿਤ ਕਰਕੇ ਇਹਦਾ ਨਾਂ ਵਧ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ ਅਪਣੇ ਪਰਚੇ ''ਨਾਗਮਣੀ'' ਨਾਲ਼ ਇਕਬਾਲੀਆ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਪਾਇਆ। ਸਿਆਣੇ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨਸਾਨੀ ਫ਼ਿਤਰਤ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਆਤਮਕਥਾ ਲਿਖ ਕੇ ਉਜਾਗਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸਗੋਂ ਇਹਨੂੰ ਫ਼ਿਕਸ਼ਨ (ਕਹਾਣੀ ਨਾਵਲ) ਚ ਢਾਲ਼ਿਆਂ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਜਾਂ ਡਾਇਰੀ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ ਕਿ ਇਹ ਲਿਖਤ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਏਗੀ। ਪਰ ਓਹੀ ਗੱਲਾਂ ਕਵਿਤਾ ਜਾਂ ਫ਼ਿਕਸ਼ਨ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਅਮਰ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੂਲੀਅਸ ਫ਼ੂਚਕ, ਐਨ ਫ਼ਰੈਂਕ, ਜ਼ੋਯਾ ਜਾਂ ਤਾਨੀਆ ਦੀ ਡਾਇਰੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਵਿਤਾ ਜਾਂ ਕਹਾਣੀ ਨਾਲ਼ੋਂ ਘਟ ਨਹੀਂ ਹੈ।</br> {{gap}}ਪੰਜਾਬ ਕੋਲ਼ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਂ ਤਾਂ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕੌਮੀ ਸ਼ਾਨ ਖੁੱਸਣ ਦੇ ਝੋਰੇ ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਹਨ, ਜਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਇਸ ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਨਾਕਾਮ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੀਆਂ। ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨੇਪਾਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਲਿਖੀਆਂ ਕੈਦਣ ਜਿੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਵਿਚ ਤਰਲਾ ਹੈ - ਮੈਂ ਨੰਦਣ [ਲੰਡਨ] ਫ਼ਰਿਆਦ ਕਰਾਂਗੀ। - ਅਤੇ ਲਹੌਰ ਜੇਲ ਚੋਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਲਿਖੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਗਾਰ - ਅਸੀਂ ਜੰਗੀ ਕੈਦੀ ਹਾਂ। ਸਾਨੂੰ ਗੋਲ਼ੀ ਮਾਰੀ ਜਾਏ। - ਇਕ ਪਾਸੇ ਚੀਕ ਸੀ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜੈਕਾਰਾ। ਜਾਬਰਾਂ ਨੇ ਨਾ ਚੀਕ ਸੁਣੀ, ਨਾ ਵੰਗਾਰ। ਉਹ ਬੋਲ਼ੇ ਸਨ।</br> {{gap}}ਨਿਰੂਪਮਾ ਦੱਤ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ ਪਰਦੇਸੋਂ ਘਰ ਨੂੰ {{nop}}<noinclude></noinclude> c9d5dy30ctm3s8fq0hunnsd7z1qcba0 250 55272 235089 148563 2026-09-15T12:08:49Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235089 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{center|ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ/143}}</noinclude>ਮੈਂ ਜਦ ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ ਲਿਖਣ ਲੱਗਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਤੱਤੇ ਘਾਉ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਲਿਖੀ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਲੜੀ ਟੁੱਟ ਗਈ। ਲਿਖਣ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ੈਅ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ,ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਸੁੱਝਦਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਏ। </br> {{gap}}ਕਾਲਮਨਵੀਸੀ ਤੇ ਤਖ਼ਲੀਕੀ ਅਦਬ ਵਿਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ ਵਿਚ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਛੋਟ ਲਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਕਵਿਤਾ ਜਾਂ ਕਹਾਣੀ ਚ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਬਹਾਨਾ ਨਹੀਂ ਲਾ ਸਕਦੇ ਕਿ ਜੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ਼ ਟਾਈਮ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਮੂਡ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਮਿਹਨਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਹੋਈ। ਸਾਡੇ ਇੱਕੋ ਮਿਆਰੀ ਕਾਲਮ ਪਿਆਜ਼ ਕੇ ਛਿਲਕੇ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਫ਼ਿਕਰ ਤੌਸਵੀ ਮਿਲਾਪ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿਆਜ਼ਾਂ ਨਾਲ਼ ਫ਼ਿਕਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਤੋਰੀ ਫੁਲਕਾ ਤੁਰਦਾ ਸੀ। ਜੇ ਮੇਰੀ ਰੋਟੀ ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਚਲਦੀ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਕੋਈ ਹੀਲਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪੈਣਾ ਸੀ। </br> {{gap}}ਉਂਜ ਜੇ ਕਾਲਮਨਵੀਸੀ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਟਾਈਮ ਤੇ ਮੂਡ ਵਾਲ਼ੀ ਗੱਲ ਜ਼ਰੂਰ ਸੱਚੀ ਹੈ। ਮੂਡ ਦਾ ਕੀ ਹੈ! ਇਹ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕਦੇ ਵੀ ਚੰਗਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਚੰਗੀ ਲਿਖਤ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਸੰਗੀਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਨੇਕ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਮਿਲ਼ ਕੇ ਜਾਂ ਚੰਗਾ ਮੌਸਮ ਹੋਣ 'ਤੇ ਕਾਟੋ ਫੁੱਲਾਂ 'ਤੇ ਖੇਲਣ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਗੁਬਾਰਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੂਡ ਵਿਗੜਨ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਦੇਰ ਲਗਦੀ ਹੈ! ਘਰਵਾਲ਼ੀ ਜਾਂ ਦਫ਼ਤਰਵਾਲ਼ੀ ਦੀ ਇੱਕੋ ਕੈੜੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ਼ ਕਾਟੋ ਮਸੋਸ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਡਦੇ ਗੁਬਾਰੇ ਠਾਹ ਕਰ ਕੇ ਫਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਈ ਦਿਨ ਮੂਡ ਟਿਕਾਣੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਤੇ ਟਾਈਮ? ਟਾਈਮ ਕਿਹਦੇ ਕੋਲ਼ ਹੈ? ਮਜ਼ਹਰ ਤਿਰਮਜ਼ੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ - ਕਿਸ ਨੂੰ ਏਨਾ ਵਿਹਲ ਜੋ ਸੋਚੇ / ਰਾਤ / ਸਮੁੰਦਰ / ਅੰਬਰ/ ਧਰਤੀ/ ਚੰਨ ਹਵਾ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਬਾਰੇ/ਗ਼ਮ ਦੇ ਮਾਰਿਆਂ ਬਾਰੇ? {{nop}}<noinclude></noinclude> swbsdg1lc21domoeiikwj77di7lybiq 235090 235089 2026-09-15T12:09:22Z Harchand Bhinder 2624 235090 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{center|ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ/143}}</noinclude>ਮੈਂ ਜਦ ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ ਲਿਖਣ ਲੱਗਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਤੱਤੇ ਘਾਉ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਲਿਖੀ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਲੜੀ ਟੁੱਟ ਗਈ। ਲਿਖਣ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ੈਅ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ,ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਸੁੱਝਦਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਏ। </br> {{gap}}ਕਾਲਮਨਵੀਸੀ ਤੇ ਤਖ਼ਲੀਕੀ ਅਦਬ ਵਿਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ ਵਿਚ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਛੋਟ ਲਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਕਵਿਤਾ ਜਾਂ ਕਹਾਣੀ ਚ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਬਹਾਨਾ ਨਹੀਂ ਲਾ ਸਕਦੇ ਕਿ ਜੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ਼ ਟਾਈਮ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਮੂਡ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਮਿਹਨਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਹੋਈ। ਸਾਡੇ ਇੱਕੋ ਮਿਆਰੀ ਕਾਲਮ '''ਪਿਆਜ਼ ਕੇ ਛਿਲਕੇ''' ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਫ਼ਿਕਰ ਤੌਸਵੀ ਮਿਲਾਪ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿਆਜ਼ਾਂ ਨਾਲ਼ ਫ਼ਿਕਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਤੋਰੀ ਫੁਲਕਾ ਤੁਰਦਾ ਸੀ। ਜੇ ਮੇਰੀ ਰੋਟੀ ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਚਲਦੀ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਕੋਈ ਹੀਲਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪੈਣਾ ਸੀ। </br> {{gap}}ਉਂਜ ਜੇ ਕਾਲਮਨਵੀਸੀ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਟਾਈਮ ਤੇ ਮੂਡ ਵਾਲ਼ੀ ਗੱਲ ਜ਼ਰੂਰ ਸੱਚੀ ਹੈ। ਮੂਡ ਦਾ ਕੀ ਹੈ! ਇਹ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕਦੇ ਵੀ ਚੰਗਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਚੰਗੀ ਲਿਖਤ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਸੰਗੀਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਨੇਕ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਮਿਲ਼ ਕੇ ਜਾਂ ਚੰਗਾ ਮੌਸਮ ਹੋਣ 'ਤੇ ਕਾਟੋ ਫੁੱਲਾਂ 'ਤੇ ਖੇਲਣ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਗੁਬਾਰਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੂਡ ਵਿਗੜਨ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਦੇਰ ਲਗਦੀ ਹੈ! ਘਰਵਾਲ਼ੀ ਜਾਂ ਦਫ਼ਤਰਵਾਲ਼ੀ ਦੀ ਇੱਕੋ ਕੈੜੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ਼ ਕਾਟੋ ਮਸੋਸ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਡਦੇ ਗੁਬਾਰੇ ਠਾਹ ਕਰ ਕੇ ਫਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਈ ਦਿਨ ਮੂਡ ਟਿਕਾਣੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਤੇ ਟਾਈਮ? ਟਾਈਮ ਕਿਹਦੇ ਕੋਲ਼ ਹੈ? ਮਜ਼ਹਰ ਤਿਰਮਜ਼ੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ - ਕਿਸ ਨੂੰ ਏਨਾ ਵਿਹਲ ਜੋ ਸੋਚੇ / ਰਾਤ / ਸਮੁੰਦਰ / ਅੰਬਰ/ ਧਰਤੀ/ ਚੰਨ ਹਵਾ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਬਾਰੇ/ਗ਼ਮ ਦੇ ਮਾਰਿਆਂ ਬਾਰੇ? {{nop}}<noinclude></noinclude> es617s91ts7b6ep2rr3lb3qr9kq12c1 250 55273 235085 148565 2026-09-15T12:05:10Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235085 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{center|ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ/138}}</noinclude> ਕਹਿਣ ਵਾਂਙ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਨੁਹਾਰ ਬਣ ਰਹੀ ਸੀ। ਨਾਤ੍ਸੀਵਾਦ ਦੀ ਮੁਕੰਮਲ ਸ਼ਿਕਸਤ ਬਾਅਦ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਕੈਂਪ ਚੜ੍ਹਾਈਆਂ 'ਤੇ ਸੀ ਅਤੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰ ਮੁਲਕ ਅਪਣੀ ਥਾਂ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਾਮਰਾਜ ਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੀ ਠੰਢੀ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਤਿਭਾਗਾ ਤੇ ਪੈਪਸੂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਲ ਤਿਲੰਗਾਨਾ ਵਿਚ ਕਿਸਾਨ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਸੀ। ਫੇਰ ਅਮਨ ਲਹਿਰ ਚਲ ਪਈ। ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਕਲਾ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਨਹਿਰੂਵਾਦ ਤੋਂ ਬੜੇ ਅਦੀਬਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀਆਂ ਆਸਾਂ ਸਨ। ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਮਾਯੂਸ ਅਦੀਬ ਬੰਬਈ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਸਨਅਤ ਨੇ ਕਲੁੰਜ ਲਏ।</br> {{gap}}ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਨੇ ਆਗ (1948) ਤੇ ਬਰਸਾਤ (1949) ਦੇ 'ਪਰੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਕਮਉਮਰ ਰੁਮਾਂਸਵਾਦ' ਨੂੰ ਤਜ ਕੇ ਪੰਜਾਹਾਂ ਵਿਚ ਉੱਤੋੜਿੱਤੀ ''ਆਵਾਰਾ, ਸ੍ਰੀ420, ਜਾਗਤੇ ਰਹੋ ਤੇ ਬੂਟ ਪਾਲਿਸ਼'' ਵਰਗੀਆਂ ਕਲਾਸਿਕ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਇਸ ਸਿਰਜਣਾ ਵਿਚ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਨਾਲ਼ ਦੋ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਅਦੀਬ ਸਨ - ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ ਤੇ ਖ਼ਵਾਜਾ ਅਹਿਮਦ ਅੱਬਾਸ। ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਨੇ ਮੁਕੇਸ਼ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ‘ਮੇਰੀ ਰੂਹ' ਮੰਨਿਆ, ਪਰ ਇਹਨੇ ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ ਤੇ ਖ਼ੁਆਜੇ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਖ਼ੁਆਜੇ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਕਾਹਦੇ ਜੋਗਾ ਹੋਣਾ ਸੀ? ਇਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਅੰਤ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਜੋਕਰ (1970) ਨਾਲ਼ ਹੋ ਗਿਆ।</br> {{gap}}''ਜੋਕਰ'' ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਦੀਆਂ ਇਹਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਬੇਲੋੜਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਰੰਗੀਨ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਕਾਲ਼ੀ ਚਿੱਟੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਸਲੀਅਤ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਾਗ਼ਜ਼ 'ਤੇ ਛਪੇ ਕਾਲ਼ੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਰਗੀ। ਰੰਗੀਨ ਫ਼ਿਲਮ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਰੰਗੀਨ ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਖੰਭ ਕੁਤਰਦੀ ਹੈ। ਕਾਲ਼ੀ ਚਿੱਟੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿਚ ਹਰ ਦਰਸ਼ਕ ਅਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਰੰਗ ਭਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਨਹੀਂ {{nop}}<noinclude></noinclude> 7rki88vuzxknlhtdlf8hdf13c92h9ww 250 55274 235086 148566 2026-09-15T12:06:05Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235086 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{center|ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ/139}}</noinclude>ਭਰਦਾ। ਇਹਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਸਲੋਂ ਖੁਲ੍ਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਐਸੀ ਵਿਧੀ ਨਿਕਲ਼ ਆਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਕਲਾਸਿਕ ਕਾਲ਼ੀਆਂ ਚਿੱਟੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਨੂੰ ਰੰਗੀਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਓ, ਆਈਸਨਸ਼ਟਾਈਨ, ਚਾਰਲੀ ਚੈਪਲਿਨ ਤੇ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਦੀਆਂ ਰੰਗੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਲੱਗਣਗੀਆਂ। ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਯੂਰਪ ਦੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਕਦਰਦਾਨ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਕਿ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਨੂੰ ਰੰਗਿਆ ਜਾਵੇ।</br> {{gap}}ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਨੇ ਐਕਟਿੰਗ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਚਾਰਲੀ ਚੈਪਲਿਨ ਦੀ ਰੀਸ ਕੀਤੀ। ਚੈਪਲਿਨ ਵੱਖਰੇ ਮਾਹੌਲ ਚੋਂ ਨਿਕਲ਼ਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਆਪ ਸਿਆਸੀ ਸ਼ਊਰ ਵਾਲ਼ਾ ਬੰਦਾ ਸੀ। ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਦਾ ਸਿਆਸਤ ਵਾਲ਼ਾ ਪਾਸਾ ਖ਼ੁਆਜਾ ਤੇ ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸੀ। ਇਹਦੇ ਜਿਸਮ ਵਿਚ ਚੈਪਲਿਨ ਵਾਲ਼ੀ ਲਚਕ ਤੇ ਫੁਰਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹੱਸਾਸ ਬੁਲ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਪਤਲੀ ਮੁੱਛ ਤੇ ਖੱਬੀ ਗੱਲ੍ਹ ਤੇ ਨੱਕ ਕੋਲ਼ ਦੋ ਤਿਣ ਸਾਰੀ ਬਾਤ ਕਹਿ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਤੇ ਗੁਰੂਦੱਤ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਰਗੇ ਇੰਦਰਿਆਵੀ ਹੱਥ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਹੋਣਗੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਹੱਸਾਸ ਮੁੱਖੜਾ ਗੁਰੂਦੱਤ ਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਬੜਾ ਉਦਾਸ ਸੀ। ਗੁਰੂਦੱਤ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਜੇ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਦੇ ਸੁਫ਼ਨੇ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਗੱਲ ਕੁਝ ਹੋਰ ਈ ਹੋਣੀ ਸੀ।</br> {{gap}}ਤੇ ਨਰਗਿਸ। ਨਰਗਿਸ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਣ ਸੀ। ਇਹਨੇ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਨਰਗਿਸ ਨਾਲ਼ ਅਠਾਰਾਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਨਰਗਿਸ ਨੂੰ ਫ਼ਰਿਸ਼ਤਾ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਫ਼ਰਿਸ਼ਤੇ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇ; ਪਰ ਇਹ ਨਰਗਿਸ ਤੇ ਵਹੀਦਾ ਰਹਿਮਾਨ ਨਾਲ਼ੋਂ ਸੁਹਣੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਣੇ। ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਆਪ ਵੀ ਤਾਂ ਫ਼ਰਿਸ਼ਤਾ ਸੀ, ਜਿਹਨੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨੀਰਸ ਵਖਤਾਂਮਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਦੁੱਖ ਵਿਸਰਾ ਕੇ ਖੇੜਾ ਲਿਆਂਦਾ; ਜੋ ਭਾਵੇਂ ਪਲ ਭਰ ਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਖੇੜਾ ਤਾਂ ਸੀ। {{nop}}<noinclude></noinclude> k4qnw6poftwba1quyplnv6x06w67ovd 250 55275 235096 234111 2026-09-15T12:36:21Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235096 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{center|ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ/149}}</noinclude>ਬੰਦਾ ਭਾਵੇਂ ਕੈਦੀ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਆਜ਼ਾਦ; ਉਹ ਜਿਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਥਾਂ ਨਾਲ਼ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣਾਏ ਬਗ਼ੈਰ ਜੀਉ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਹੋਸ਼ਮੰਦ ਉਮਰ ਨਕੋਦਰ ਜਲੰਧਰ ਚ ਲੰਘੀ। ਉਸ ਥਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣ ਚ ਮੈਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦੇ ਵੈਦ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ - ਤੂੰ ਅਪਣੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਡਰਦੈਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਢੱਕਣ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਤੇਰੇ ਚ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।</br> {{gap}}ਮੈਂ ਸਾਊਥਾਲ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ। ਇਹਦੇ ਨਾਲ਼ ਮੇਰਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਘਟ ਦੁਖਾਵਾਂ ਹੈ। </br> {{gap}}ਸਾਉਥਾਲ ਨੂੰ ਮੈਂ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਓਭੜ ਬੰਦਿਆਂਹਾਰ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹਾਂ। ਪਾਰਕਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਝਟ ਲੰਘਾਉਂਦੇ ਸਾਡੇ ਬੁੜ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਉਥਾਲ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਲਗਦਾ ਹੋਏਗਾ? ਇਥੇ ਜੰਮੀ ਪਲ਼ੀ-ਸਾਡੀ ਔਲਾਦ ਕੀ ਸੋਚਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੰਮਣ ਭੋਇੰ ਹੈ ਤੇ ਸਾਡੀ ਮਰਨ ਭੋਇੰ। ਅਸੀਂ ਸਾਊਥਾਲ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਦੁਕਾਨਾਂ, ਘਰਾਂ ਤੇ ਗਲ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ਼ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਣਾ। ਮੈਂ ਸਾਊਥਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਬਾਹਰੋਂ ਦੇਖਿਆਂ ਬੇਲਾਗ ਗੱਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। </br> {{gap}}ਮੇਰਾ ਲਗਾਉ ਅਣਲੱਗ ਹੈ। ਹਰ ਸ਼ੈਅ ਬੜੀ ਪਿਆਰੀ ਲਗਦੀ ਹੈ ਤੇ ਡਰ ਝੋਰਾ ਵੀ ਨਾਲ਼ੋ ਨਾਲ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨੇ ਹੱਥੋਂ ਖੁੱਸ ਜਾਣਾ ਹੈ; ਅੱਖੋਂ ਓਹਲੇ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਮੋਹ ਨੂੰ ਤੱਜਣ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾਨਕ ਕਬੀਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਕੁਮਾਰ ਗੰਧਰਵ ਜਦ ਕਬੀਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਦੋਹਾ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ - ਸਾਧੋ ਜੁਗਨ ਜੁਗਨ ਹਮ ਜੋਗੀ - ਤਾਂ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ। </br> {{gap}}ਮਾਰਕਸ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ: ਮਜ਼ਦੂਰ ਦਾ ਕੋਈ ਦੇਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਬਰੈਸ਼ਟ ਨੇ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ: ਅਸੀਂ ਮੁਲਕ ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਹੰਢਾਈਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਬਦਲੀਦੀਆਂ ਨੇ। ਮੈਂ ਮਾਰਕਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬਹੁਤੇ ਮੁਲਕ ਬਦਲੇ। ਡਾਕ ਦਾ ਸਰਨਾਮਾ ਵੀ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ। ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ਚ {{nop}}<noinclude></noinclude> 1f3o1o19mimk5qpc82037t2xkh44cpi 250 55279 235098 234119 2026-09-15T12:38:36Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235098 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{center|ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ/151}}</noinclude>ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਮੁੰਡੇ ਮੈਨੂੰ ਕਾਮਰੇਡ ਆਖ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ; ਮੈਂ ਸੰਙਦੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕਦੇ ਪੁੱਛਿਆ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਦੇ ਨੇ?</br> {{gap}}ਬਾਕੀ, ਘਰਾਂ ਦੇ ਬੰਦ ਦਰਵੱਜਿਆਂ ਪਿੱਛੇ ਓਹੀ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਦੰਭ ਪਾਲ਼ਦੇ ਨੌਦੌਲਤੀਏ, ਜੋ ਨਵੀਂ ਨਵੀਂ ਹਾਸਲ ਹੋਈ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ਼ ਆਫਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਨਿਆਣਿਆਂ ਦੇ 'ਬਰਥ ਡੇਆਂ' 'ਤੇ ਵਿਆਹਾਂ ਜਿੰਨਾ ਖ਼ਰਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਣਪੜ੍ਹ ਅੱਧਪੜ੍ਹ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਮਰਗ ਦੇ ਸੱਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਚ ਘੁਲ ਕੇ ਤੇ ਨਿਆਣਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਦਿਆਂ ਸੁਣ ਕੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅਨੋਖੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। </br> {{gap}}ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਨੌਦੌਲਤੀਏ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਲੱਚਰਪੁਣੇ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੈਸੇ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਮਾਦੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਾਂ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋ ਜਾਏ, ਪਰ ਰੂਹ ਉਹਦੀ ਕੰਗਾਲ ਹੁੰਦੀ ਜਾਏ। ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਇਹੋ ਜਿਹਿਆਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਚ ਸੋਨੇ, ਬਜਾਜੀ, ਵੀਡੀਓ ਤੇ ਚਨੇਚਾਟ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬੜੀ ਵਧੀ ਹੈ। ਕੰਗਾਲ ਫ਼ਿਲਮੀ ਰਸਾਲੇ ਤੇ ਪੰਕਜ 'ਉਧਾਸ' ਦੇ ਤਵੇ ਧੜਾਧੜ ਖ਼ਰੀਦਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਗਾਹਕ ਨਹੀਂ। ਵਿਰਦੀਆਂ ਦੀ ਹੱਟੀ ਵਾਲ਼ਾ ਸੁਰਜੀਤ ਸ਼ਕਾਇਤ ਕਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਹੁਣ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਕੋਈ ਕਿਤਾਬ ਵਿਕਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਖ਼ਰੀਦਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਅਪਣੀਆਂ ਛਪਵਾਉਣ ਲਗ ਪਏ ਹਨ!</br> {{gap}}ਮੈਨੂੰ ਸਾਉਥਾਲ ਦੀਆਂ ਦੋ ਥਾਵਾਂ ਬੜੀਆਂ ਪਿਆਰੀਆਂ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਾਊਥਾਲ ਚ ਨਹਿਰ ਕੰਢੇ ਪੱਬ ਅਤੇ ਵਾਲਜ਼ ਮੀਟ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਕੋਲ਼ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਉੱਤੇ ਲੱਕੜ ਦਾ ਉੱਚਾ ਪੁਲ਼। ਲੰਡਨੋਂ ਧੁਰ ਵੇਲਜ਼ ਤਕ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ 125 ਮੀਲ ਫ਼ੀ ਘੰਟਾ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਬਿਨ ਖੜ੍ਹੋਇਆਂ ਸਾਉਬਾਲ ਵਿਚ ਦੀ ਲੰਘਦੀਆਂ ਹਨ। ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਨੂੰ ਕੰਮ {{nop}}<noinclude></noinclude> c35aadol9urzabs5880ojdis08etj0y 250 55291 235091 148671 2026-09-15T12:31:56Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235091 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{c|ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ/144}}</noinclude>{{gap}}ਸਵੇਰੇ ਸਵੱਖਤੇ ਉੱਠ ਕੇ ਕੰਮ 'ਤੇ ਜਾਣਾ ਨਿਰੀ ਜ਼ਹਿਮਤ ਹੈ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਤਿੰਨ ਘੰਟੇ ਗੱਡੀ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਚ ਹੀ ਲਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਥਕ-ਬਕਾ ਕੇ ਘਰ ਆਓ। ਸੌਂ ਜਾਓ। ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦੇ ਨੂੰ ਉੱਠੋ ਤੇ ਸਾਰਾ ਹਫ਼ਤਾ ਘੜੀ ਦੀ ਸੂਈ ਵਾਂਙ ਘੁੰਮੀ ਜਾਓ। ਵੀਕਐਂਡ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਬਿਨ-ਬੁਲਾਏ ਜਾਂ ਗਲ਼ ਪਏ ਘਰ ਆਏ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਜਾਂ ਵਾਕਫ਼ਾਂ ਦੀ ਮੂੰਹ ਰਖਣ ਦੇ ਮਾਰੇ ਆਉਭਗਤ ਕਰਦੇ ਰਹੋ। ਬੰਦਾ ਲਿਖੇ, ਤਾਂ ਕਦੋਂ ਲਿਖੇ?</br> {{gap}}ਆਮ ਲੋਕ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਾਇਰ ਲੋਕ ਸ਼ਰਾਬੀ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਇਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਮਰ ਖ਼ਿਆਮ ਦੀ ਕੁਹਜੀ ਤਸਵੀਰ ਹੋਟਲਾਂ ਸ਼ਰਾਬਖ਼ਾਨਿਆਂ ਵਿਚ ਆਮ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਨਾਬ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਸ਼ਰਾਬ ਹੈ, ਬਗਲ ਵਿਚ ਸ਼ਬਾਬ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਕਿਤਾਬ। (ਇਕ ਐਸੀ ਤਸਵੀਰ ਪਲਮਸਟੈਂਡ, ਲੰਡਨ ਦੇ ਸ਼ਰਾਬਖ਼ਾਨੇ ਵਿਚ ਮੈਂ ਦੇਖੀ ਸੀ। ਇਹਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਲਕ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਣਾਈ 'ਆਖ਼ਰੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਹੈ। ਉਹਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਉਰਦੂ ਚ ਲਿਖੇ ਖ਼ਤ ਵੀ ਦਿਖਾਏ ਸਨ। ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਸ਼ਬਾਬ ਨੂੰ ਤਾਂ ਕੋਈ ਅਖ਼ਲਾਕਪ੍ਰਸਤ ਹੀ ਮਾੜਾ ਆਖੇਗਾ; ਪਰ ਉਮਰ ਖ਼ਿਆਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ, ਲੋਕਾਈ ਦੀ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਅਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।</br> {{gap}}ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝੀ ਬੈਠੇ ਹਨ ਕਿ ਭੁੱਖ-ਨੰਗ ਦੇ ਮਾਰੇ ਲੇਖਕ ਵਧੀਆ ਸਾਹਿਤ ਰਚਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਲਿਖਣ ਵਾਲ਼ਾ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਭੁੱਖਾ ਮਰਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੈਸੇ ਚ ਖੇਲਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹਨੇ ਲਿਖਣਾ ਸਵਾਹ ਹੈ? ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਗ਼ੁਲਾਮ ਫ਼ਰੀਦ ਵੱਡਾ ਜਗੀਰਦਾਰ ਸੀ। ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਦਾ ਕੋਈ ਫ਼ਿਕਰ-ਫ਼ਾਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਤੋਲਸਤੋਇ ਤੇ ਟੈਗੋਰ ਭੋਈਂ ਨਈਂ ਤੇ ਮਿਲਖਾਂ ਜੂਹਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਲੇਨਿਨ ਨੇ ਤੋਲਸਤੋਇ ਨੂੰ ‘ਰੂਸੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਆਖਿਆ ਸੀ। ਪਾਬਲੋ ਨਰੂਦਾ ਕੋਈ ਭੁੱਖਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਰਦਾ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਭੁੱਖਿਆਂ ਨੰਗਿਆਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਵੀ ਹੈ। {{nop}}<noinclude></noinclude> b8m2fgzn5bz74mk7jmonw67pm20jts9 250 55294 235102 148695 2026-09-15T12:46:48Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235102 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{center|ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ/155}}</noinclude>{{center|<poem>ਚਿੱਠੀ ਬੋਲਦੀ</poem>}} {{center|<poem>ਦਿਲਾਂ ਦੀ ਘੁੰਡੀ ਖੋਲ੍ਹਦੀ</poem>}} ਕੋਈ ਪਾਗਲ ਅਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀਆਂ ਲਿਖ ਲਿਖ ਪਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਨਿਤ ਵਾਂਙ ਚਿੱਠੀ ਮਿਲੀ, ਤਾਂ ਕੋਲ਼ ਬੈਠਾ ਕੋਈ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ - ਕਿਹਦੀ ਐ? - ਪਾਗਲ ਕਹਿੰਦਾ - ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਦੱਸਦਾਂ! -ਇਸ ਪਾਗਲ ਜਿੰਨਾ ਇਕੱਲਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੋਣਾ ਹੈ? ਉਹਨੂੰ ਅਪਣੀ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜਾਂ ਅਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣ ਦੀ ਲਲ੍ਹ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ। ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਦਸ ਸਕਦਾ ਕਿ ਅਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ ਗੱਲ ਇਹਨੇ ਕਦੇ ਸੁਣੀ ਹੈ? ਤੇ ਜੇ ਸੁਣੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਝੀ ਵੀ ਹੈ?</br> {{gap}}ਚਿੱਠੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਚਿਟਿ ਵਿਚ ਹੈ, ਜਿਹਦਾ ਅਰਥ ਹੈ - ਭੇਜਣਾ। ਖ਼ਤ ਤੇ ਡਾਇਰੀ ਚ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਖ਼ਤ ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਤਜੁਰਬੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਚ ‘ਰੌਅ’ ਆਖੀਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਠੀ ਤੇ ਡਾਇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ ਫ਼ਿਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਚਿੱਠੀ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਅੱਗੇ ਅਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ਼ ਕੀਤੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ ਝਿਜਕ ਬਹੁਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਦੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਜਾਂ ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਚ ਨਹੀਂ ਆਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ (ਸ਼ਕਾਇਤ, ਸ਼ਿਕਵਾ ਜਾਂ ਪਿਆਰ), ਉਹ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ ਆਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਚਿੱਠੀ ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਦ - ਮੁਰਾਦੇ ਆਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਲਿਖੇ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਅਧਵਾਟੇ ਫੜ੍ਹੇ ਗਏ ਰੁੱਕਿਆਂ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਦੇ ਸਾਹਿਰ ਨੂੰ ਘੱਲੇ ਸੁਨੇਹੜਿਆਂ ਵਿਚ:</br> {{Block center|<poem>ਹੱਥੀਂ ਆਪਣੀਂ ਲਿਖੇ ਸੁਨੇਹੜੇ ਮੈਂ, ਹੱਥੀਂ ਆਪਣੀ ਆਪ ਵਸੂਲ ਪਾਵੀਂ</poem>}} {{Block center|<poem>ਕੋਈ ਕੋਈ ਖ਼ਤ ਵਸਲ ਦਾ ਪੇਸ਼ਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਦਾ</poem>}} {{nop}}<noinclude></noinclude> lngl7fer0fuqyhkav9c53txvzr1j7si 250 55302 235097 234118 2026-09-15T12:37:11Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235097 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{center|ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ/150}}</noinclude>'ਪਰਮਾਨੈਂਟ ਐਡਰੈੱਸ' ਜਦ ਭਰੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਕ ਪਲ ਸੋਚੀਂ ਪੈ ਜਾਈਦੈ। </br> {{gap}}ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਹੈ - ਧੁੱਪ ਦੀ ਲੂਹੀ ਹੋਈ ਵੀਰਾਨ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਜ਼ਹਿਰਮਹੁਰੇ ਰੰਗ ਦੇ ਅੱਕ ਉੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਅੰਬਰਾਂ 'ਚ ਗਹਿਰ ਛਾਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਵੀ ਔਖਾ ਹੈ। </br> {{gap}}ਸਾਊਥਾਲ ਜਾਂ ਲੰਡਨ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਕੁਝ ਇੰਜ ਦਾ ਬਣਦਾ ਹੈ - ਮੈਂ ਝੜੀ ਵਿਚ ਵੀਰਾਨ ਸੜਕ 'ਤੇ ਅਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿਚ ਇਕੱਲਾ ਤੁਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਗਾਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਟੇਪਾਂ ਉਲ਼ਝਦੀਆਂ ਫਿਰਦੀਆਂ ਹਨ। - ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਮੈਂ ਅਪਣੀ ਕਵਿਤਾ '''ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ਼ੇਗੀ ਮੁਕਤੀ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦਾਂ ਤੋਂ''' ਵਿਚ ਲਾਹੀ ਹੈ। ਸਾਊਥਾਲ ਦੀ ਭਿਆਨਕਤਾ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਦੁਕਾਨਾਂ ਬੰਦ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਰੌਡਵੇ 'ਤੇ ਮੌਤ ਵਰਗੀ ਚੁੱਪ ਛਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਚੁੱਪ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬੀ ਮਸਤ ਅਤੇ ਬੱਸ ਨੰਬਰ 207 ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤਾਈਂ ਤੋੜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੀਂਹ ਵਿਚ ਭਿੱਜੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਜਦ ਉੜਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦਾਹੜੀ ਵਾਲ਼ੇ ਬੋਹੜ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਚਮਗਿੱਦੜ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਸਾਊਥਾਲ ਦਿਨੇਂ ਓਨਾ ਭਿਆਨਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿੰਨਾ ਬਰੈੱਡਫ਼ਰਡ ਜਾਂ ਮਿਡਲੈਂਡਜ਼ ਦੇ ਕਸਬੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ - ਬੰਦ ਪਈਆਂ ਅਣਢੱਠੀਆਂ ਤੇ ਢਾਹੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਫ਼ੈਕਟਰੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਗਰਦ ਤੇ ਧੂੰਏਂ ਦੀ ਕਾਲਖ ਜੰਮੀ ਪਈ ਹੈ। </br> {{gap}}ਸਾਊਥਾਲ ਦੀ ਅਪਣੀ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਨੁਹਾਰ ਨਹੀਂ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਬਰੌਡਵੇ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਕਰ ਦਈਏ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਸਬੇ ਵਰਗਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਬਰੌਡਵੇ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਛੋਟਾ ਹੈ - ਚੰਦਰੇ ਲੱਖਪਤੀ ਦੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀ ਹੱਟੀ, ਸਾਡੇ ਗਵਾਂਢ ਨੂਰਮਹਿਲ ਦੇ ਅਰਾਈਂ ਦੀ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਹੱਟੀ, ਜਿਹਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਂ ਹੈ: '''ਫ਼ਰੂਟਜ਼ ਆੱਵ ਪੈਰਾਡਾਈਜ਼'''। ਮਹਾਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਦੀ ਦੁਕਾਨ, ਜਿਹਦੇ ਵਿਚ {{nop}}<noinclude></noinclude> kdjjtk5z0iydlsetyp0w9f1sdtxp8wn 250 55310 235113 234128 2026-09-15T13:03:51Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235113 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{c|ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ/166}}</noinclude>{{dhr|6em}}{{center|{{x-larger|ਲਿਖਾਰੀ ਬਾਰੇ}}}} ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ (ਜਨਮ 1946, ਨੈਰੋਬੀ, ਕੀਨੀਆ) ਸੰਨ 1980 ਤੋਂ ਲੰਡਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹਨੇ ਖੱਬੀ-ਅੱਤਵਾਦੀ ਨਕਸਲੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਦੋ ਸਾਲ ਏਕਾਂਤ ਕੈਦ ਕੱਟੀ ਸੀ; ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪਰਚੇ ''ਦਸਤਾਵੇਜ਼'' ਤੇ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ''ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਰੰਗ'' ਦਾ ਅਤੇ ਤੀਹ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗ਼ੈਰ-ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ/ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਇਹਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਉਲਥਾ ਹਿੰਦੀ, ਉਰਦੂ, ਅਸਮੀਆ, ਬਾਂਗਲਾ, ਤੈਲਗੂ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਤੁਰਕੀ, ਗਰੀਕ ਤੇ ਰੁਮਾਨੀਅਨ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਛਪ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।</br> {{c|{{x-larger|ਚਿਤੇਰੇ ਬਾਰੇ}}}} ਖ਼ਾਨ ਗੁਨੇਰ (ਜਨਮ 1963, ਇਸਤੰਬੂਲ, ਤੁਰਕੀ) ਪਿਛਲੇ ਦਸਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲੰਡਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੁੱਤ ਘੜਦਾ ਹੈ, ਚਿਤਰ ਵਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸ਼ਿੰਗਾਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਸਤੰਬੂਲ, ਲੰਡਨ, ਤੋਕੀਓ, ਨੀਊਯਾਰਕ, ਪੈਰਿਸ, ਲਿਜ਼ਬਨ, ਬੋਲੋਨਾ ਤੇ ਬਰਾਤਿਸਲਾਵਾ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਅਪਣਾ ਕੰਮ ਦਿਖਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। {{nop}}<noinclude></noinclude> khznlyzvqd7d5cxoxn9mzzjkfrxagp1 250 55313 235099 148854 2026-09-15T12:40:04Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235099 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{c|ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ/152}}</noinclude>ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਾਡੀਆਂ ਬੀਬੀਆਂ ਇਸ ਪੁਲ਼ ਉੱਤੇ ਤੁਰਦਿਆਂ ਕੀ ਸੋਚਦੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ? ਮੈਂ ਇਹ ਪੁਲ਼ ਬੱਚਿਆਂ ਵਰਗੇ ਚਾਅ ਨਾਲ਼ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਪਿਆਰਾ ਏਸ ਲਈ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨੇ ਮੈਥੋਂ ਪਿਆਰੀ ਕਵਿਤਾ ਵੀ ਲਿਖਵਾਈ ਹੈ।</br> {{c|'''ਬਹੁਤ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ'''}} {{Block center|<poem>ਬਹੁਤ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਅਜ ਸੂਰਜ ਦਾ ਮੁੱਖ ਖਿੜਿਆ ਹੈ ਉਹਦੀ ਮਹਿਕ ਆਖਦੀ ਹੈ ਬਾਹਰ ਆਓ, ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੋ। ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਰੇਲ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪੁਲ 'ਤੇ ਜਾਵਾਂਗੇ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਵਾਂਗੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁਲ਼ਾਂ ਹੇਠੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਆਈਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਅਸੀਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਙ ਹੈਰਾਨ ਹੋਵਾਂਗੇ ਕਿਥੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਗੱਡੀਆਂ ਤੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਕਿਥੇ ਹਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਕੌਣ ਹੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਕੌਣ ਹੈ ਕੌਣ ਭਾਗਾਂਭਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁਲ਼ਾਂ ਲਈ ਦੁਆ ਕਰਾਂਗੇ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਰੇਲ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪੁਲ਼ 'ਤੇ ਜਾਵਾਂਗੇ ਬਹੁਤ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਅੱਜ ਸੂਰਜ ਦਾ ਮੁੱਖ ਖਿੜਿਆ ਹੈ ਉਹਦੀ ਮਹਿਕ ਆਖਦੀ ਹੈ- ਬਾਹਰ ਆਓ, ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੋ।। </poem>}} {{nop}}<noinclude></noinclude> iii6a1yc6l4t8nbjgz49lmmoe6d5h3m 250 55317 235111 234127 2026-09-15T12:59:39Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235111 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{c|ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ/164}}</noinclude>ਲਿਖੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਇਹ ਚਿੱਠੀ ਬੜੀ ਲੰਮੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਮੀਰਾਂਬਾਈ ਦਾ ਦੋਹਾ ਯਾਦ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ:</br> {{Block center|<poem>ਜਿਨ ਕੇ ਪੀਆ ਪਰਦੇਸ ਬਸਤ ਹੈਂ ਲਿਖ ਲਿਖ ਭੇਜੈਂ ਪਾਤੀ। ਮੇਰੇ ਪੀਆ ਮੇਰੋ ਹਿਯਾ ਬਸਤ ਹੈਂ ਨ ਕਹੂੰ ਆਤੀ ਨਾ ਜਾਤੀ॥</poem>}} ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੀਆ ਪਰਦੇਸ ਵਸਦੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਚਿੱਠੀਆਂ ਲਿਖ ਲਿਖ ਪਈਆਂ ਘੱਲਣ। ਮੇਰਾ ਪੀਆ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਤੇ ਆਉਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਚਿੱਠੀ ਕਾਹਤੋਂ ਲਿਖਾਂ? {{nop}}<noinclude></noinclude> 8o7roiehvyhryj0grs7fuknnkttm7n2 250 55318 235112 148863 2026-09-15T13:02:09Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235112 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{c|ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ/165}}</noinclude>{{dhr|6em}} {{c|'''{{larger|ਤਸਵੀਰਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ}}'''}} {{dhr|6em}} {{Block center|<poem>ਪੁੱਠਾ ਲੱਲਾ; ਪਾਸ਼, ਲੰਡਨ 1987 - ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਰਾਮ ਨਾਥ, 1929 ਕਵੀਓਵਾਚ - ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ, ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਂਦਿਆਂ - ਬਾਬਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਚੀਮਾ, ਨੂਰਮਹਿਲ {{gap}}{{gap}}{{gap}}1967 - ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਚੰਦਨ ਬਾਰੀ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੀ ਔਰਤ - ਭਜਨ ਹੁੰਝਨ, 1985 ਫ਼ਰੇਮ ਕੀਤਾ ਵਕਤ - ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਚੰਦਨ, 1929 ਸ਼ਬਦ ਅੰਬੀ ਤੇ ਹੋਰ ਲੇਖ - ਖ਼ਾਨ ਗੁਨਰ, 2000</poem>}}<noinclude></noinclude> 9da2ceislhw6ketd4s9m2pnvxweplbk 250 55322 235079 148893 2026-09-15T12:00:10Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235079 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{c|ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ/132}}</noinclude>ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ ਪੁੱਠੇ ਹੈਂਡਲਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਪਾੜ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਸਾਈਕਲ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਮ ਦੇਖੇ ਹੋਣਗੇ; ਪਰ ਕੋਈ ਨਿਹੰਗ ਸਾਈਕਲਸਵਾਰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਜੂਨ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸਿਖਰ ਦੁਪਹਿਰੇ ਟਾਈਰ ਟਿਊਬਾਂ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਂਦਾ ਬਿਗਲ ਵਜਾਉਂਦਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਗੇੜਾ ਕਢਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।</br> {{gap}}ਸਾਡੇ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਣਾ ਅਮੀਰੀ ਗ਼ਰੀਬੀ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ; ਪਰ ਪਹਿਲੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਸਾਈਕਲ ਸਵਾਰੀ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ੁਗਲ ਹੈ। ਇਥੇ ਸ਼ਹਿਰ ਸ਼ਹਿਰ ਬਾਈਕ ਕਲੱਬਾਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ; ਸਾਈਕਲ ਸਵਾਰਾਂ ਦੇ ਅਪਣੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਛਪਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਮੋਟਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਿਤ ਵਧਦੇ ਟਰੈਫ਼ਿਕ ਵਿਰੁਧ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਲਾਈ ਮੁਹਿੰਮ ਸਦਕਾ ਲੰਡਨ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਾਈਕਲ ਲੇਨਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਸਾਈਕਲ ਸਵਾਰ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤਚਿਤ ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਮੇਰਾ ਕਈ ਵਾਰ ਦਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਬਾਈਕ ਖ਼ਰੀਦਾਂ। ਪਰ ਲੰਡਨ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਅਪਣੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀਆਂ। ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਅਧੀਰ (ਨਰਵਸ) ਬੰਦਾ ਲੰਡਨ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਕਾਬਿਲ ਵੀ ਨਹੀਂ।</br> {{Block center|<poem>'''ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਂਦਿਆਂ''' ਸਿਖਰ ਦੁਪਹਿਰੇ ਸਾਹਮਣੀ ਹਵਾ ਵਿਚ ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਂਦਿਆਂ ਤੁਸੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋ ਸੜਕ ਜਿਉਂ ਕਾਲ਼ੀ ਦਲਦਲ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਖੁੱਭਦਾ ਹੀ ਜਾ ਰਿਹੈ ਕਿਸ਼ਤਾਂ 'ਤੇ ਲਿਆ ਤੁਹਾਡਾ ਸਾਈਕਲ </poem>}} {{nop}}<noinclude></noinclude> 1j3na2paj6cadn63swe5xft6ykpl586 250 55324 235109 234123 2026-09-15T12:57:33Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235109 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{center|ਫੈਲਸੂਫ਼ੀਆਂ/162}}</noinclude>ਪ੍ਰੇਮਕਾ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੀ ਕਰਦੀ ਹੈ - ਉਹ ਚਿੱਠੀ ਹੱਥਾਂ ਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਚੁੰਮਦੀ ਹੈ, ਸਿਰ ਨਾਲ਼ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਹਿੱਕ ਨਾਲ਼ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਬਾਹਵਾਂ ਚ ਭਰਦੀ ਹੈ। ਪੀਆ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਲੈ ਕੇ ਕਦੇ ਉਹ ਪੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਸਾਂਭਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਇਹੋ ਕੁਝ ਕਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਬਿਹਾਰੀ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਦੋਹਾ ਹੈ:</br> {{Block center|<poem>ਕਾਗਦ ਪਰ ਲਿਖਤ ਨਾ ਬਨਤ, ਕਹਤ ਸੰਦੇਸ਼ ਲੱਜਾਤ ਕਹਿਹੈ ਸਭ ਤੇਰੋ ਹਿਯੋ, ਮੇਰੇ ਹਿਯ ਕੀ ਬਾਤ</poem>}} {{gap}}ਕਾਗ਼ਜ਼ 'ਤੇ ਲਿਖਿਆਂ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। ਮੂੰਹੋਂ ਆਖਿਆਂ ਸੰਙ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਦਿਲ ਹੀ ਸਭ ਦੱਸ ਦਏਗਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਚ ਕੀ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਉਸ ਕੋਲ਼ੋਂ ਹੀ ਪੁੱਛ ਲਵੀਂ।</br> {{gap}}ਕੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਖ਼ਤ ਲਿਖਣਾ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਲਿਖਣਜਾਚ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਛਪਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਫਲਾਂ ਕਿਸਮ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਫਲਾਂ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ਼ ਲਿਖੀਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਪ੍ਰੇਮ ਪਤ੍ਰ ਲਿਖਣ ਦਾ ਗੁਰ ਨਹੀਂ ਕੋਈ ਬਣਾ ਸਕਿਆ। ਕੁਝ ਗੁਰ ਸਿਆਣਿਆਂ ਨੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਹਨ ਕਿ ਚਿੱਠੀ ਸਹਿਜ ਤੇ ਆਪਮੁਹਾਰੀ ਹੋਵੇ; ਖ਼ੁਸ਼ਕੀ ਤੇ ਸ਼ੋਖ਼ੀ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਭਾਵਨਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਅੱਤਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ; ਵਿਦਵਤਾ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਨਾ ਹੋਛਾ ਮਜ਼ਾਕ। ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਦਾ ਹੈਮਲਟ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ - ਅਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ਼ ਸੱਚਾ ਰਹਿ - ਟੂ ਦਾਈਨ ਓਨਸੈਲਫ਼ ਬੀ ਟਰੂ। - ਸਤਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖਣ ਦਾ ਹੁਨਰ ਔਰਤਾਂ ਕੋਲ਼ ਵਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਲਤੇਅਰ, ਕੀਟਸ ਤੇ ਬੂਦਲੇਅਰ ਨੇ ਚਿੱਠੀਆਂ ਦੇ ਹੁਨਰ ਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਚ ਔਰਤਾਂ ਵਾਲ਼ੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਹੈ। ਚਿੱਠੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਜਰਮਨੀ ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। {{nop}}<noinclude></noinclude> svcv5dqib0rjw3kc5gislwt0ae4yyg5 250 55330 235092 234105 2026-09-15T12:32:58Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235092 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{center|ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ/145}}</noinclude>{{gap}}ਮੂਡ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਸਮਾਜੀ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਾਹੌਲ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਸਹੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਲਿਖਾਰੀ ਨਾਨਕ ਦੇ ਕਹਿਣ ਵਾਂਙ ਕੁਛ ਆਖਣਾ ਕੁਛ ਸੁਣਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਕਦੇ ਤੋਲਸਤੋਇ, ਚੈਖੋਵ ਤੇ ਗੋਰਕੀ ਦੀ ਇਕੱਠਿਆਂ ਬੈਠਿਆਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਦੇਖੀਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਿਲ ਬੈਠਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਾਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਮਾਨਾ ਉਥੱਲ-ਪੁਥੱਲ ਦਾ ਜ਼ਮਾਨਾ ਸੀ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਰੂਸ ਬੜੇ ਵੱਡੇ ਮੋੜ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। </br> {{gap}}ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਭਉਜਲ ਵਿਚ ਫਸੀ ਪਈ ਹੈ। ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਜਾਪ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੁਣ ਸਾਡੀ ਅਪਣੀ ਉਮਰ ਢਲ਼ਣ ਲੱਗਣ ਲੱਗੀ ਹੈ - 'ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਡੂੰਘੇ ਸੰਕਟ ਚ ਫਸ ਗਈ ਹੈ'। ਸਮਾਜਵਾਦ ਤਾਂ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਚਲੇ ਗਿਆ ਹੈ।</br> {{gap}}ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਾਡਾ ਸੰਕਟ ਸਿਆਸੀ-ਸਮਾਜੀ ਹੈ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸਾਡਾ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰਾ ਸਾਹਿਤ ਜ਼ੁਲਮ-ਓ-ਤਸ਼ੱਦਦ ਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨਾਲ਼ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਜਦ ਦੁਨੀਆ ਚ ਜ਼ੁਲਮ-ਤਸ਼ੱਦਦ ਨਾ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਸਾਹਿਤ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਏਗਾ? ਇਤਾਲਵੀ ਫ਼ਿਲਮਕਾਰ ਬਾਰਤੋਲੂਚੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਰਤ ਵਿਚ ਉਹ ਸ਼ੋਖ਼ ਰੰਗ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ, ਜੋ ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਸਾਡੇ ਕਹਿੰਦੇ ਕਹਾਉਂਦੇ ਮਾਰਕਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। (ਇਹਦੀਆਂ ਕੁਝ ਮਸ਼ਹੂਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ - ''ਦ' ਲਾਸਟ ਟੈਂਗੋ ਇਨ ਪੈਰਿਸ, ਲਿਟਲ ਬੁੱਧਾ, ਦ’ ਲਾਸਟ ਐਂਪਰਰ ਵਗ਼ੈਰਾ''।)</br> {{gap}}ਵਤਨ ਬੈਠੇ ਪਾਠਕਾਂ ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਵਲਾਇਤ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਨਕਸ਼ਾ ਬੜਾ ਸੁਹਣਾ ਹੈ। ਲੰਡਨ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰ ਕਲਚਰ ਦਾ ਧੁਰਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਕਲਚਰ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ। ਵਤਨੀਆਂ ਭਾਣੇ ਇੰਗਲੈਂਡ, ਕਨੇਡਾ ਅਮਰੀਕਾ ਚ ਰਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਲੇਖਕਾਂ ਨਾਲ਼ ਉੱਠਦੇ ਬਹਿੰਦੇ ਹੋਣਗੇ; ਚੰਗੇ ਚੰਗੇ ਨਾਟਕ ਤੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇਖਦੇ ਹੋਣਗੇ। ਚੰਗੀਆਂ {{nop}}<noinclude></noinclude> 92b80kt3nwsqee64kcyxabav55z0w2m 250 55331 235093 234107 2026-09-15T12:33:37Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235093 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{center|ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ/146}}</noinclude>ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋਣਗੇ। ਪਰ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਘਟੀਆ ਮਾਹੌਲ ਇਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਹਲਕਿਆਂ ਦਾ ਹੈ, ਓਨਾ ਪੰਜਾਬ ਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ। ਜਾਂ ਆਖ ਲਓ ਕਿ ਇੱਕੋ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਮਾੜਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਚਾਰ ਅੱਖਰ ਪੜ੍ਹ ਲਿਖ ਲੈਣੇ ਹੀ ਸੂਰਮਗਤੀ ਹੈ। </br> {{gap}}ਹਰ ਲਿਖਾਰੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਐਸਾ ਦੌਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਉਹ ਦੱਬ ਕੇ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫੇਰ ਉਹਦੇ ਕੋਲ਼ੋਂ ਕੁਛ ਲਿਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਦੀ ਕੀ ਰੀਸ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਤੇ ਚੰਗਾ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਪਾਬਲੋ ਨਰੂਦਾ ਜੀਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਬੜੇ ਚਿੜ੍ਹਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਹਿਣਾ - ਅਸੀਂ ਹਾਲੇ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਦਾ ਹੀ ਸੋਚੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਰੂਦਾ ਦੀ ਨਵੀਂ ਕਿਤਾਬ ਛਪ ਕੇ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ! ਹੈਮਿੰਗਵੇ ਪਿਛਲੇ ਵਾਰੇ ਬੜਾ ਔਖਾ ਸੀ। ਓਨ ਲਿਖਣ ਬਹਿਣਾ, ਪਰ ਉਹਦੇ ਕੋਲ਼ੋਂ ਇਕ ਹਰਫ਼ ਵੀ ਨਾ ਲਿਖਿਆ ਜਾਣਾ। ਫੇਰ ਉਹਨੇ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਲਈ। ਕੁਝ ਨਾ ਲਿਖ ਸਕਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਫ਼ੈਜ਼ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਾ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਤਰਜਮਾ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 'ਹਥਿਆਰ ਤਿਆਰ ਰਖਣ' ਦਾ ਢੰਗ।</br> {{gap}}ਮੂਡ ਬਾਰੇ ਜਿੰਨੇ ਲੇਖਕ ਓਨੀਆਂ ਹੀ ਗੱਲਾਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਿਲਰ ਸੜੇ ਹੋਏ ਸਿਓਆਂ ਦੀ ਬਦਬੂ ਸੁੰਘਦਿਆਂ ਲਿਖਦਾ ਸੀ। ਕਤੀਲ ਸ਼ਫ਼ਾਈ ਮਾਲਿਸ਼ ਕਰਕੇ ਡੰਡ ਬੈਠਕਾਂ ਕਢ ਕੇ ਲਿਖਣ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਹਰ ਸਾਲ ਗਰਮੀਆਂ ਚ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਜਾ ਕੇ ਨਾਵਲ ਲਿਖ ਕੇ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਪਹਿਰੇ ਥੱਲੇ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਕਿਸੇ ਮਿਤ੍ਰ ਲਿਖਾਰੀ ਦਾ ਮੂਡ ਅਫ਼ੀਮ ਦੀ ਗੋਲ਼ੀ ਛਕ ਕੇ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਉਰਦੂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਇਮਾਮ ਬਖ਼ਸ਼ ਨਾਸਖ਼ ਨੂੰ ਪਹਲਵਾਨ-ਏ-ਸੁਖ਼ਨ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੂਸੀ ਲੇਖਕ ਹਿਊਜ਼ਮਾਨਜ਼ ਮਾਰਫ਼ੀਨ ਦਾ ਟੀਕਾ ਲਾ ਕੇ ਲਿਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਗੱਲ ਸਾਰੀ ਸਚੇਤ ਮਨ ਨੂੰ ਸੁਲਾਉਣ ਦੀ ਹੈ। {{nop}}<noinclude></noinclude> qlst8t8l0bxcrae3r3203ym6kl8gr08 250 58352 235105 161112 2026-09-15T12:51:49Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235105 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{center|ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ/159}}</noinclude>ਓਸ ਮਨਹੂਸ ਦਿਨ ਇਹਨੂੰ ਕਿਹੜੇ ਖ਼ਤ ਆਏ ਹੋਣਗੇ? ਕੀ ਉਹ ਖ਼ਤ ਵੀ ਆਇਆ ਹੋਏਗਾ, ਜਿਹਦੀ ਉਡੀਕ ਇਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ? ਨਾਜ਼ਮ ਦੀ ਰੁਬਾਈ ਹੈ:</br> {{Block center|<poem>ਇਕ ਦਿਨ ਆਖੇਗੀ ਕੁਦਰਤ ਮਾਂ: ਬਸ ਕਰ ਬੱਚੇ ਤੇਰਾ ਹਾਸਾ ਵੀ ਮੁੱਕਾ ਤੇ ਰੋਣਾ ਵੀ। ਫੇਰ ਅਨੰਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇਗੀ ਨਾ ਦੇਖਣ, ਨਾ ਬੋਲਣ, ਨਾ ਸੋਚਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ।</poem>}} ਕੀ ਮਾਂ ਕੁਦਰਤ ਹਾਸੇ ਤੇ ਰੋਣ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਉਡੀਕ ਵੀ ਮੁਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਅਨੰਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਉਡੀਕ ਵੀ ਅਨੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਵੇਲੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ/ਜਿਥੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨਾ ਹੁੰਦੀ/ਖ਼ਤ ਦੀ/ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਦੀ/ਮੌਤ ਦੀ... </br> {{Block center|<poem>ਸੌਣ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਨੀ ਮੈਂ ਗੁੱਡਾਂ ਛੱਲੀਆਂ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਘੱਲੀਆਂ।</poem>}} {{gap}}ਚਿੱਠੀ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਜਿਸਮਾਨੀ ਦੂਰੀ, ਵਿਛੋੜੇ ਤੇ ਉਡੀਕ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਣਲਿਖਿਆ ਤਰਲਾ ਤੇ ਤੌਖ਼ਲਾ ਵੀ ਕਿ ਇਹ ਵਿਬ ਤੇ ਵਿਛੋੜਾ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਹੋਰ ਨਾ ਵਧਦਾ ਜਾਏ। ਇਹ ਸ਼ਕਾਇਤ ਆਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੁੱਖ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਮਿਤ੍ਰ ਪਿਆਰਾ ਤਾਂ ਉਠੰਦਿਆਂ, ਬਹਿੰਦਿਆਂ, ਹਸੰਦਿਆਂ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ | ਤੇ ਚਿੱਠੀ ਪਾਏ ਦੋ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਖੇਚਲ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਲਿਖਤੀ ਏਲਾਨ ਵੀ ਕਿ ਦੇਖ ਯਾਰ ਸੱਜਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਭੁਲਾਇਆ ਨਹੀਂ, ਤੂੰ ਭਾਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਾਰ ਦਏਂ। {{nop}}<noinclude></noinclude> 1guwj52fae3h6aiq9u7ajvqy7l2aetw 250 58364 235108 161113 2026-09-15T12:56:39Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235108 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{center|ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ/161}}</noinclude>ਹੁੰਦੀ ਸੀ? ਮਹਾਪ੍ਰਾਣ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਲਵਲਿਆਂ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀਆਂ ਕਿਵੇਂ ਸਮੋਦੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ ਤੇ ਮਾਇਆ ਕਿਹੜੇ ਦਿਲ ਨਾਲ਼ ਪੜ੍ਹਦੀ ਹੋਏਗੀ? ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਅਣਪੜ੍ਹ ਸੀ। ਅਣਪੜ੍ਹ ਤੀਵੀਂਆਂ ਨੂੰ ਪਰਦੇਸਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀਆਂ ਲਿਖਣ ਤੇ ਰੋ ਰੋ ਹਰਫ਼ ਪਛਾਣਨ ਦੀ ਵੀ ਤੌਫ਼ੀਕ ਨਹੀਂ ਸੀ</br> {{gap}}ਅਪਣੇ ਸੱਜਣ ਨੂੰ ਲਿਖੀ ਚਿੱਠੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਮੈਂ ਜਦ ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁਣਾਣ ਲੱਗਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸੰਙ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।</br> {{gap}}ਕੁਝ ਚਿੱਠੀਆਂ ਅਣਪਾਈਆਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਾਫ਼ਕੇ ਦਾ ਅਪਣੇ ਬਾਪ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਖ਼ਤ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਪੜ੍ਹ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹਦੇ ਬਾਪ ਨੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਉਹਨੂੰ ਇਹ ਖ਼ਤ ਮਿਲ਼ਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੁਝ ਚਿੱਠੀਆਂ ਖੁੰਝ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਕੁਝ ਅਪੜ ਕੇ ਵੀ ਅਣਖੋਲ੍ਹੀਆਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰੇ ਗਏ ਰੋਜ਼ਨਬਰਗ ਜੋੜੇ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ ਸੀ। ਇਹਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਮਿਸਰਾ ਹੈ:</br> {{Block center|<poem>ਇਕ ਸਹਿਕ ਸਿਕੰਦੜਾ ਖ਼ਤ ਆਇਆ ਅੱਜ ਏਸ ਨੂੰ ਕੌਣ ਖੋਲ੍ਹੇ ਪਿਆ</poem>}} ਬੜੀਆਂ ਉਡੀਕਾਂ ਮਗਰੋਂ ਸੱਜਣ ਦਾ ਸਹਿਕਦਾ ਸਿੱਕਦਾ ਖ਼ਤ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਅਮਨ ਦੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਆਈ ਹੈ।</br> {{gap}}ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਕਵੀ ਬਿਹਾਰੀ ਦਾ ਦੋਹਾ ਹੈ:</br> {{Block center|<poem>ਕਰ ਲੈ ਚੂਮਿ ਚੜ੍ਹਾਏ ਸਿਰ, ਉਰ ਲਗਾਏ ਭੁਜ ਭੇਂਟਿ। ਲਹਿ ਪਾਤੀ ਪਿਯ ਕੀ ਤਿਯਾ, ਬਾਂਟਤ ਧਰਤਿ ਸਮੇਟਿ।।</poem>}} {{nop}}<noinclude></noinclude> n9el8ml3ig5mymnx8ovd706thsq1ccp 250 58367 235106 161121 2026-09-15T12:54:27Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235106 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{center|ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ/160}}</noinclude>{{Block center|<poem>ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਨਿਤ ਚੇਤੇ ਕਰਨਾ ਅਸਾਂ ਭੁਲਾਂਦੇ ਜਾਣਾ... {{gap}} -ਮਜ਼ਹਰ ਤਿਰਮਜ਼ੀ</poem>}} {{gap}}ਕੀ ਕੋਈ ਚਿੱਠੀ ਚ ਇੰਜ ਲਿਖ ਸਕਦੈ? ਇਹ ਤਾਂ ਅਗਲੇ ਦਾ ਦਿਲ ਤੋਡ਼ਨ ਵਾਲ਼ੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਰਵਾਇਤੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਿਤ ਚੇਤੇ ਕਰਨਾ, ਤੂੰ ਭੁਲਾਂਦੇ ਜਾਣਾ। ਸਾਰੀ ਪਿਆਰ ਕਵਿਤਾ ਚ ਇਹੀ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।</br> {{Block center|<poem> ਮਿਤਰਾਂ ਲਿਖ ਕਿਤਾਬਤ ਭੇਜੀ ਲੱਗਾ ਬਾਣ ਫਿਰਾਂ ਤੜਫੇਂਦੀ ਤਨ ਵਿਚ ਤਾਕਤ ਰਹੀ ਨਾ ਮੂਲ ਏ ਰੋ ਰੋ ਹਰਫ਼ ਪਛਾਣੀਦਾ। {{gap}} -ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ</poem>}} {{gap}}ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਏਨਾ ਆਮ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲੋਕ ਹਾਲੇ ਵੀ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀਆਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਜਰਮਨ ਡਾਕਖ਼ਾਨੇ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਇੰਜ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ - ਵੀਡੇ ਸ਼ਰਾਈਬਨ - ਮੁੜ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੋ ਜਾਂ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖਦੇ ਰਹੋ| ਘਰਾਂ, ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ, ਬੱਸ ਅੱਡਿਆਂ 'ਤੇ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਕੰਨੀਂ ਪੈਂਦੀ ਹੈ - ਜਾ ਕੇ ਚਿੱਠੀ ਪਾ ਦੇਈਂ। - ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਰ ਮੁਲਕ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿਛੜਦਿਆਂ ਇਹੀ ਗੱਲ ਆਖਦੇ ਹਨ। </br> {{gap}}ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਭਾਵਨਾ ਮੈਨੂੰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਚੰਗੀ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਪਣੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਲਿਖ ਕੇ ਪਾਈਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ। ਪਾਰਵਤੀ ਡਾਕਟਰ ਜਸਵੰਤ ਕੌਰ ਗਿੱਲ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰੋਂ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਪਣੀ ਪਤਨੀ ਜੀਤਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਤਾਂ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੀਤਾਂ ਆਪ ਕੀ ਲਿਖਦੀ</br> {{nop}}<noinclude></noinclude> dnzyol0figmz5qp0gbs8jqq258lb5xx 235107 235106 2026-09-15T12:55:41Z Tamanpreet Kaur 606 235107 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{center|ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ/160}}</noinclude>{{Block center|<poem>ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਨਿਤ ਚੇਤੇ ਕਰਨਾ ਅਸਾਂ ਭੁਲਾਂਦੇ ਜਾਣਾ... {{gap}} -ਮਜ਼ਹਰ ਤਿਰਮਜ਼ੀ</poem>}} {{gap}}ਕੀ ਕੋਈ ਚਿੱਠੀ ਚ ਇੰਜ ਲਿਖ ਸਕਦੈ? ਇਹ ਤਾਂ ਅਗਲੇ ਦਾ ਦਿਲ ਤੋਡ਼ਨ ਵਾਲ਼ੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਰਵਾਇਤੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਿਤ ਚੇਤੇ ਕਰਨਾ, ਤੂੰ ਭੁਲਾਂਦੇ ਜਾਣਾ। ਸਾਰੀ ਪਿਆਰ ਕਵਿਤਾ ਚ ਇਹੀ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।</br> {{Block center|<poem> ਮਿਤਰਾਂ ਲਿਖ ਕਿਤਾਬਤ ਭੇਜੀ ਲੱਗਾ ਬਾਣ ਫਿਰਾਂ ਤੜਫੇਂਦੀ ਤਨ ਵਿਚ ਤਾਕਤ ਰਹੀ ਨਾ ਮੂਲ ਏ ਰੋ ਰੋ ਹਰਫ਼ ਪਛਾਣੀਦਾ। {{gap}} -ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ</poem>}} {{gap}}ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਏਨਾ ਆਮ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲੋਕ ਹਾਲੇ ਵੀ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀਆਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਜਰਮਨ ਡਾਕਖ਼ਾਨੇ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਇੰਜ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ - ਵੀਡੇ ਸ਼ਰਾਈਬਨ - ਮੁੜ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੋ ਜਾਂ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖਦੇ ਰਹੋ| ਘਰਾਂ, ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ, ਬੱਸ ਅੱਡਿਆਂ 'ਤੇ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਕੰਨੀਂ ਪੈਂਦੀ ਹੈ - ਜਾ ਕੇ ਚਿੱਠੀ ਪਾ ਦੇਈਂ। - ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਰ ਮੁਲਕ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿਛੜਦਿਆਂ ਇਹੀ ਗੱਲ ਆਖਦੇ ਹਨ। </br> {{gap}}ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ''ਭਾਵਨਾ'' ਮੈਨੂੰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਚੰਗੀ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਪਣੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਲਿਖ ਕੇ ਪਾਈਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ। ਪਾਰਵਤੀ ਡਾਕਟਰ ਜਸਵੰਤ ਕੌਰ ਗਿੱਲ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰੋਂ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਪਣੀ ਪਤਨੀ ਜੀਤਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਤਾਂ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੀਤਾਂ ਆਪ ਕੀ ਲਿਖਦੀ</br> {{nop}}<noinclude></noinclude> i0dmtv5cgm80esrnh2mbqnq4vt9vp2a 250 58410 235080 161494 2026-09-15T12:00:33Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235080 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{center|ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ/133}}</noinclude>{{Block center|<poem>ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਂਦਿਆਂ ਤੁਸੀਂ ਲੱਖ ਲੱਖ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰਦੇ ਹੋ ਤੁਹਾਡੀ ਕੀਮਤ ਇਕ ਸਕੂਟਰ ਜਮ੍ਹਾਂ {{gap}}ਪੈਟਰੋਲ ਅਲਾਉਂਸ ਨਹੀਂ ਪਈ ਜਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਦੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਤੁਸੀਂ ਤੁਲੇ ਨਹੀਂ</poem>}} {{Block center|<poem>ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਂਦਿਆਂ ਕਾਮਰੇਡ ਵਿਦਿਆ ਰਤਨ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਮਿਉਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਟੇਜ 'ਤੇ {{gap}}ਸਾਈਕਲ ਬਾਰੇ ਲਿਖੀ ਲੰਮੀ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਉਹਦੇ ਦੋਹਵੇਂ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਸਨ ਹੁਣ ਤਾਂ ਮੁੱਦਤ ਹੋ ਗਈ ਵਿਦਿਆ ਰਤਨ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕੁਝ ਸੁਣਿਆਂ ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਖਹਿਸਰ ਕੇ ਲੰਘੀ ਕਾਰ ਨੂੰ {{gap}}ਤੁਸੀਂ ਗਾਲ਼੍ਹ ਕਢ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜਮਾਤੀ ਨਫ਼ਰਤ ਦੇ ਇਜ਼ਹਾਰ ਵਜੋਂ</poem>}} {{Block center|<poem>ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਂਦਿਆਂ ਤੁਸੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋ - ਤੁਸੀਂ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਇਸ ਪਿਆਰੀ ਮਾਤਭੂਮੀ ਦੇ ਦੋ ਕਰੋੜ {{gap}}ਸਾਈਕਲ ਸਵਾਰ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ਼ ਹਨ ਫ਼ੈਕਟਰੀਆਂ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਕਲਰਕ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫੇਰੀਆਂ ਵਾਲ਼ੇ ਸਕੂਲਾਂ ਕਾਲਜਾਂ ਦੇ ਪਾੜ੍ਹੇ ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਸਾਈਕਲ ਚੋਰ ਵੀ</poem>}}<noinclude></noinclude> 6mu66s3ab4vy84aimm7xe116rdzbfec 250 58411 235104 161495 2026-09-15T12:50:41Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235104 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{center|ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ/158}}</noinclude>ਮੈਨੂੰ ਜਿਸ ਖ਼ਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ; ਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਖ਼ਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਵੀ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਖ਼ਤ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣਾ।</br> {{Block center|<poem>ਐਵੇਂ ਐਵੇਂ ਖ਼ਤ ਆਉਂਦੇ ਚਿਤ ਨੂੰ ਰਤਾ ਨਾ ਭਾਉਂਦੇ। ਇਕ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਜਿਹਦੀ ਨਿਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਹੈ।। {{gap}} -ਸੁਰਜੀਤ ਹਾਂਸ </poem>}} ਯਾਰ ਹੋਣਗੇ ਮਿਲਣਗੇ ਆਪੇ, ਦਿਲ ਨੂੰ ਟਕਾਣੇ ਰਖੀਏ। ਉਮੀਦ ਸਭ ਤੋਂ ਅਖ਼ੀਰ ਚ ਮਰਦੀ ਹੈ। ਦਿਲ ਕਿਸ ਦਾਨੇ ਨੂੰ ਟਿਕਾਣੇ ਰਖਣਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ? ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਕੋਈ ਉਮੀਦ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਹਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ? ਇਹ ਕੈਸੀ ਉਡੀਕ ਹੈ?</br> {{Block center|<poem>ਮਾਹੀ ਮੈਂਡਾ ਦੂਰ ਸੁਣੀਂਦਾ ਚਿੱਠੀਆਂ ਲਿਖ ਲਿਖ ਪਾ ਹੋ ਤਾਰਿਆਂ ਭਰੀ ਹੈ ਰਾਤ ਮਾਹੀ ਮੈਂਡਾ ਉੜਦਾ ਬਾਸ਼ਾ ਹਿਕਮਤ ਨਾਲ਼ ਬੁਲਾ ਹੋ ਤਾਰਿਆਂ ਭਰੀ ਹੈ ਰਾਤ {{gap}} -ਝੰਗ ਦਾ ਲੋਕਗੀਤ </poem>}} {{gap}}ਤੁਰਕੀ ਕਵੀ ਨਾਜ਼ਮ ਹਿਕਮਤ ਨੇ ਅਪਣੀ ਅੱਧੀਓਂ ਵਧ ਉਮਰ ਮਾਸਕੋ ਵਿਚ ਜਲਾਵਤਨੀ ਚ ਗੁਜ਼ਾਰੀ ਸੀ। ਸਵੇਰੇ ਉਠਦਿਆਂ ਇਹਦੀ ਸਾਰੀ ਬਿਰਤੀ ਦਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਡਾਕੀਆ ਘੰਟੀ ਵਜਾਉਂਦਾ, ਇਹ ਧਾੱ ਕੇ ਦਰਾਂ ਵਲ ਜਾਂਦਾ।ਇਕ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਘੰਟੀ ਵੱਜੀ। ਇਹ ਦਰਵੱਜੇ ਵਲ ਭੱਜਾ ਗਿਆ ਤੇ ਕੁੰਡਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਹਦੇ ਦਿਲ ਦਾ ਰੁੱਗ ਭਰਿਆ ਗਿਆ; ਥਾਏਂ ਢੇਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ। {{nop}}<noinclude></noinclude> tsovduskepq8k3wmz3gyg9d940569lf 250 58417 235103 161529 2026-09-15T12:49:09Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235103 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{center|ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ/157}}</noinclude>ਆਉਣ ਵਾਲ਼ਾ ਵੇਲਾ। ਇਹ ਵਾਰੀ ਵੀ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਤਿੰਨੇ ਰੂਪ ਹਮਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੀਰੇ ਦੀ ਕਣੀ ਵਾਂਙ ਠੋਸ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੌਜੂਦ ਦੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਨੂੰ ਕੱਟਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਠੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕੇਸਰ ਛਿੜਕ ਕੇ ਅਪਣੇ ਲੋਕ ਵਸਲ ਦਾ ਰੰਗ ਭਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਖ਼ਤ ਨੂੰ ਤਾਰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਤਕੀਦ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਅੰਤਮ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਏਲਾਨ ਚਿੱਠੀ ਦੀ ਕੰਨੀ ਪਾੜ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜੌਨ੍ਹ ਬਰਜਰ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਂ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਮਾਨੀ ਤੇ ਜ਼ਿਹਨੀ। ਜਿਸਮਾਨੀ ਸਮਾਂ ਤਾਂ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਪੁਰਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਮਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੱਠਜੋੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਹੌਲ਼ੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਮਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੌਤ ਇਕਦਮ। ਜ਼ਿਹਨ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ਼। ਜਿੰਨਾ ਇਕ ਪਲ ਦਾ ਤਜਰੁਬਾ ਡੂੰਘਾ ਹੋਵੇ, ਤਜਰੁਬਾ ਓਨਾ ਹੀ ਅਮੀਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦਾ ਚੌਥਾ ਪਾਸਾ (ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨ) ਆਖਦੇ ਹਨ। ਦਸਵਾਂ ਦੁਆਰ ਇਹੀ ਹੈ।</br> {{Block center|<poem>ਅਜ ਰਾਤ ਇਕ ਰਾਤ ਦੀ ਰਾਤ ਜੀਅ ਕੇ ਅਸਾਂ ਜੀਉਣ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਜੀਉ ਲਿਆ ਏ। ਅੱਜ ਰਾਤ ਅਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਜਾਮ ਵਾਂਙੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੋਠਾਂ ਨੇ ਯਾਰ ਨੂੰ ਪੀ ਲਿਆ ਏ। {{gap}}{{gap}} - ਫ਼ੈਜ਼</poem>}} {{gap}}ਮੈਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਦੀ ਖੋਹ ਪੈਂਦੀ ਹੈ| ਭੋਲ਼ਾ ਗੁਰੂ ਮੱਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ - ਨਾ ਫਿਰ ਦਿਲਗੀਰੀ ਮੇਂ, ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਸਿਹਰੁ ਮੇਲਾ ਦਸਤਗੀਰੀ ਨਾ। </br> {{Block center|<poem>ਤੈਨੂੰ ਰੋਜ਼ ਉਡੀਕ ਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਸਿਖਰ ਦੁਪਹਿਰੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। {{gap}} - ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ</poem>}} ਇਹ ਉਡੀਕ ਛੇਤੀ ਮੁੱਕ ਜਾਣੀ ਹੈ ਜਾਂ ਘੱਟੋਘੱਟ ਏਸੇ ਜਨਮ ਵਿਚ। ਪਰ {{nop}}<noinclude></noinclude> 0wez2hn8ztagv02sukf5b704t0fze4d 250 59123 235205 214058 2026-09-16T04:20:51Z Ashwinder sangrur 2332 /* ਸੋਧਣਾ */ 235205 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Ashwinder sangrur" />{{center|(੬੬)}}</noinclude>ਟਤੇ ਲਏ ਬਚਾਈ॥੧॥ ਸਭ ਸੰਕਟ ਤੇ ਸੰਤ ਬਚਾਏ॥ ਸਭ ਕੰਟਕ ਕੰਟਕ ਜਿਮ ਘਾਏ॥ ਦਾਸ ਜਾਨ ਮੁਰ ਕਰੀ ਸਹਾਇ॥ ਆਪ ਹਾਥਿ ਦੈ ਲਯੋ ਬਚਾਇ॥ ੨॥ ਅਬ ਜੋ ਜੋ ਮੈ ਲਖੇ ਤਮਾਸਾ॥ ਸੋ ਸੋ ਕਰੋਂ ਤੁਮੈ ਅਰਦਾਸਾ॥ ਜੋ ਪ੍ਰਭੁ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਟਾਛ ਦਿਖੈ ਹੈਂ। ਸੋ ਤਵ ਦਾਸ ਉਚਾਰਤ ਜੈਹੈਂ॥੩॥ ਜਿਹ ਜਿਹ ਬਿਧਿ ਮੈਂ ਲਖੇ ਤਮਾਸ਼ਾ॥ ਚਾਹਤ ਤਿਨ ਕੋ ਕੀਯੋ ਪ੍ਰਕਾਸਾ॥ ਜੋ ਜੋ ਜਨਮ ਪੂਰਬ ਲੇ ਹੇਰੇ॥ ਕਹ ਹੌ ਸੁ ਪ੍ਰਭੁ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਮ ਤੇਰੇ॥੪॥ ਸਰਬ ਕਾਲ ਹੈ ਪਿਤਾ ਅਪਾਰਾ॥ ਦੇ ਬਿਕਾਲੁ ਕਾ ਮਾਤ ਹਮਾਰਾ॥ ਮਨੁਆ ਗੁਰ ਮੁਰਿ ਮਨ ਸਾਮਾਈ॥ ਜਿਨ ਮੋ ਕੋ ਸ਼ੁਭਕ੍ਰਿਆ ਪੜਾਈ॥ ੫॥ ਜਬ ਮਨਸਾ ਮਨਯਾ ਬਿਚਾਰੀ॥ ਗੁਰ ਮਨੂਆ ਕਹਿ ਕਹਿਯੋ ਸੁਧਾਰੀ॥ ਜੇ ਜੇ ਚਰਤ ਪੁਰਾਤਨ ਲਹੇ॥ ਤੇ ਤੇ ਅਬ ਚਹੀਯਤ ਹੈਂ ਕਹੇ॥੬॥ ਸਰਬ ਕਾਲ ਕਰਣਾ ਤਬ ਭਰੇ॥ ਸੇਵਕ ਜਾਨ ਦਯਾ ਰਸ ਢਰੇ॥ ਜੋ ਜੋ ਜਨਮ ਪੂਰਬਲੋ ਭਯੋ॥ ਸੋ ਸੋ ਸਭ ਸਿਮਰਣ ਕਰਿ ਦਯੋ। ੭॥ ਮੋ ਕੋ ਇਤੀ ਹੁਤੀ ਕਹ ਸੱਧੰ॥ ਜਸ ਪ੍ਰਭੁ ਦਈ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰ ਬੁੱਧ॥ ਸਰਬ ਕਾਲ ਤਬ ਭਏ ਦਇਆਲਾ। ਲੋਹ ਰੱਛ ਹਮਕੋ ਸਭ ਕਾਲਾ॥੮॥ ਸਰਬ ਕਾਲ ਰੱਛਾ ਸਭਕਾਲ ॥ ਲੋਹ ਰੱਛ ਸਰਬ ਦਾ ਬਿਸਾਲ॥ ਢੀਠ ਭਯੋ ਤਬ ਕ੍ਰਿਪਾ ਲਖਾਈ॥ ਐਂਡੋ ਫਿਰੈ ਸਭਨ ਭਯੋ ਰਾਈ॥੯॥ ਜਿਹ ਜਿਹ ਬਿਧ ਜਨਮਨ ਸੁਧਿ ਆਈ॥ ਤਿਮ ਤਿਮ ਕਹੇ ਗ੍ਰਿੰਥ ਬਨਾਈ॥ ਪ੍ਰਿਥਮੈ ਸਤਿਜੁਗ ਜਿਹ ਬਿਧ ਲਹਾ॥ ਪ੍ਰਿਥਮੈ ਦੇਬਿ ਚਰਿੱਤ੍ਰ ਕੋ ਕਹਾ॥੧੦॥ ਪਹਿਲੇ ਚੰਡੀ ਚਰਿੱਤ੍ਰ ਬਨਾਯੋ॥ ਨਖ ਸਿਖ ਤੇ ਕ੍ਰਮ ਭਾਖ ਸੁਨਾਯੋ॥ਛੋਰ ਕਥਾ ਤਬ ਪ੍ਰਥਮ ਸੁਨਾਈ॥ ਅਬ ਚਾਹਤ ਫਿਰ ਕਰੋਂ ਬਡਾਈ॥੧੧॥ਇਤਿਸ੍ਰੀਬਚਿੱਤ੍ਰ ਨਾਟਿਕ ਗ੍ਰੰਥੇ ਸਰਬ ਕਾਲ ਕੀ ਬੇਨਤੀ ਬਰਨਨੰ ਨਾਮ ਚੌਦਸਮੋਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤਮਸਤੁਸੁਭਮਸਤੁ॥੧੪॥ {{center|ਅਫਜੂ॥ ੪੭੧॥}} {{center|੧ਓ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫਤੇ॥}} ਅਥ ਚੰਡੀ ਚਰਿਤ੍ਰ ਉਕਤਿ ਬਿਲਾਸ ॥ ਸਵੈਯਾ! ਆਦਿ ਅਪਾਰ ਅਲੇਖ ਅਨੰਤ ਅਕਾਲ ਅਭੇਖ ਅਲੱਖ ਅਨਾਸਾ॥ ਕੈ ਸਿਵ ਸਕਤ ਦਏ ਸ੍ਰੁਤਿ ਚਾਰ ਰਜੋ ਤਮ ਸੱਤ ਤਿਹੂੰ ਪੁਰ ਬਾਸਾ॥ ਦਿਉਸ ਨਿਸਾਸ ਸਿਸੂਰ ਕੈ ਦੀਪ,ਸੁਸ੍ਰਿਟਿ ਰਚੀ ਪੰਜ ਤੱਤ ਪ੍ਰਕਾਸਾ॥ ਬੈਰ ਬਢਾਇ ਲਰਾਇ ਸਰਾਸਰ ਆਪਹਿ ਦੇਖਤ ਬੈਠ ਤਮਾਸਾ॥੧॥ ਦੋਹਰਾ॥ ਕ੍ਰਿਪਾ ਸਿੰਧ ਤੁਮਰੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਜੋ ਕਛ ਮੋ ਪਰਿ ਹੋਇ॥ਰਚੋਂ ਚੰਡਕਾ ਕੀ ਕਥਾ ਬਾਣੀ ਸੁਭ ਸਭ ਹੋਇ॥੨॥ਜੋਤ ਜਗਮਗੈ ਜਗਤ ਮੈ ਚੰਡ ਚਮੁੰਡ ਪ੍ਰਚੰਡ॥ ਭੁਜ<noinclude></noinclude> ifcux5mx33bl875x49rzd37omhz7jv7 250 59124 235231 217481 2026-09-16T04:55:33Z Ashwinder sangrur 2332 /* ਸੋਧਣਾ */ 235231 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Ashwinder sangrur" />{{center|(੬੭)}}</noinclude>ਦੰਡਨ ਦੰਡਨਿ ਅਸੁਰ ਮੰਡਨ ਭੁਇ ਨਵਖੰਡ ॥੩ ॥ ਸਵੈਯਾ॥ ਤਾਰਨ ਲੋਕ ਉਧਾਰਨ ਭੂਮਹਿ ਦੈਤ ਸੰਘਾਰਨ ਚੰਡ ਤੁਹੀ ਹੈਂ ॥ ਕਾਰਨੁ ਈਸ ਕਲਾ ਕਮਲਾ ਹਰਿਅੱਦ੍ਰ ਸੁਤਾ ਜਹ ਦੇਖੌ ਉਹੀ ਹੈਂ। ਤਾਮ ਸਤਾਮ ਮਤਾਨੁ ਮਤਾ ਕਵਿਤਾ ਕਵਿ ਕੋ ਮਨ ਮਧ ਗੁਈ ਹੈਂ ॥ ਕੀਨੋ ਹੈ ਕੰਚਨ ਲੋਹ ਜਗਤ ਮੈ ਪਾਰਸ ਮੂਰਤਿ ਜਾਇ ਛੁਹੀ ਹੈਂ ॥੪॥ ਦੋਹਰਾ॥ ਪਰਮੁ ਦਕਰਨ ਸਭ ਭੈ ਹਰਨ ਨਾਮ ਚੰਡਕਾ ਜਾਸ॥ ਰਚੋ ਚਰਿੱਤ੍ਰ ਬਚਿੱਤ੍ਰ ਤੁਅ ਕਰੋ ਸੁਬੁੱਧਿ ਪ੍ਰਕਾਸ ॥੫॥ ਪੁਨਹਾ॥ ਆਇਸ ਅਬ ਜੋ ਹੋਇ ਗ੍ਰੰਥ ਤਊ ਮੈਂ ਰਚੋਂ ॥ ਰਤਨ ਪ੍ਰਮੁਦ ਕਰ ਬਚਨ ਚੀਨ ਤਾ ਮੈਂ ਗਚੋਂ ॥ ਭਾਖਾ ਸੁਭ ਸਭ ਕਰਹੋਂ ਧਰਹੋਂ ਕ੍ਰਿਤਮੈ ॥ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਅਪਾਰ ਸਮਝ ਕਰਿ ਚਿੱਤ ਮੈ ॥ ੬॥ ਸਵੈਯਾ ॥ ਤ੍ਰਾਸ ਕੁਟੰਬ ਕੇ ਹੋਇ ਉਦਾਸ ਅਵਾਸ ਕੋ ਤਿਆਗ ਬਸਿਓ ਬਨਰਾਈ ॥ ਨਾਮ ਸੁਰੱਥ ਮੁਨੀ ਸਰਬੇਖ ਸਮੇਤ‌ ਸਮਾਧ,ਸਮਾਧ ਲਗਾਈ। ਚੰਡ ਅਖੰਡ ਖੰਡੇ ਕਰ ਕੋਪ ਭਈ ਸੁਰ ਰੱਛਨ ਕੋ ਸਮੁਹਾਈ॥ ਬੂਝਹੁ ਜਾਇ ਤਿਨੈ ਤੁਮ ਸਾਧ ਅਗਾਧਿ ਕਥਾ ਕਿਹ ਭਾਂਤਿ ਸੁਨਾਈ ॥੭॥ ਤੋਟਕਛੰਦ ॥ ਮੁਨੀਸਰੋ ਵਾਚ ॥ ਹਰਿ ਸੋਇ ਰਹੈ ਸਜ ਸੈਨ ਤਹਾਂ ॥ ਜਲ ਜਾਲ ਕਰਾਲ ਬਿਸਾਲ ਜਹਾਂ ॥ ਭਯੋ ਨਾਭ ਸਰੋਜ ਤੇ ਬਿਸੁ ਕਰਤਾ॥ਸ੍ਰੁਤਿ ਮੈਲ ਤੇ ਦੈਂਤ ਰਚੇ ਜੁਗਤਾ ॥੮॥ ਮਧਿਕੈਟਭ ਨਾਮ ਧਰੇ ਤਿਨਕੇ ॥ ਅੱਤ ਦੀਰਘ ਦੇਹ ਭਏ ਜਿਨਕੇ ॥ ਤਿਨ ਦੇਖ ਲੁਕੇ ਸ ਡਰਿਓ ਹੀ‌ਅ ਮੈ॥ ਜਗ ਮਾਤ ਕੋ ਧਿਆਨੁ ਧਰਯੋ ਜੀਅ ਮੈ ॥੯॥ ਦੋਹਰਾ ॥ ਛੁਟੀ ਚੰਡ ਜਾਗੇ ਬ੍ਰਹਮ‌ ਕਰਿਓ ਜੁੱਧ ਕੋ ਸਾਜੁ ॥ ਦੈਤ ਸਭੈ ਘਟਿ ਜਾਹਿ ਜਿਉ ਬਢੈ ਦੇਵਤਨ ਰਾਜੁ॥ ੧੦ ॥ ਸਵੈਯਾ॥ ਜੁੱਧ ਕਰਿਓ ਤਿਨ੍ ਸੋ ਭਗਵੰਤ ਨ ਮਾਰ ਸਕੈ ਅਤਿ ਦੈਤ ਬਲੀ ਹੈ॥ਸਾਲ ਭਏ ਤਿਨ ਪੰਚ ਹਜਾਰ ਦੁਹੂੰ ਲਰਤੇ ਨਹਿ ਬਾਂਹਿ ਟਲੀ ਹੈ। ਦੈਤਨ ਰੀਝ ਕਹਿਓ ਬਰਮਾਂਗ ਕਹਿਓ ਹਰਿ ਸੀਸ ਨ ਦੇਹ ਭਲੀ ਹੈ॥ ਧਾਰਿ ਉਰੂਪਰ ਚੱਕ੍ਰ ਸੋ ਕਾਟਿ ਕੈ ਜੋਤਿ ਲੈ ਆਪਨੈ ਅੰਗ ਮਲੀ ਹੈ॥੧੧॥ ਸੋਰਠਾ॥ ਦੇਵਨ ਥਾਪਿਓ ਰਾਜ ਮਧਕੈਟਭ ਕੋ ਮਾਰਿਕੈ ॥ਦੀਨੋ ਸਕਲ ਸਮਾਜ ਬੈਕੁੰਠ ਗਾਮੀ ਹਰਿ ਭਏ ॥ ੧੨॥ ਇਤਿ ਮਾਰਕੰਡੇ ਪੁਰਾਨੇ ਸ੍ਰੀਚੰਡੀ ਚਰਿਤ੍ਰ ਉਕਤਿ ਬਿਲਾਸ ਮਧੁਕੈਟਭ ਬਧ ਪ੍ਰਥਮਧਿਆਇ ॥ ੧ ॥ ਪੁਨਹਾ ॥ ਬਹੁਰਿ ਭਇਓ ਮਹਖਾਸੁਰ ਤਿਨ ਤੋ ਕਿਆ ਕੀਆ ॥ ਭੁਜਾਂ ਜੋਰ ਕਰਿ ਜੁੱਧ ਜੀਤ ਸਭ ਜਗੁ ਲੀਆ॥ ਸੁਰ ਸਮੂਹ ਸੰਘਾਰੇ ਰਣਹਿ ਪਚਾਰਕੈ ॥ ਟੂਕ ਟੂਕ ਕਰਿ ਡਾਰੇ ਆਯੁਧ ਧਾਰ ਕੈ ॥ ੧੩ ॥ ਸਵੈਯਾ ॥ ਜੁੱਧ ਕਰਿਯੋ ਮਹਿਖਾਸੁਰ ਦਾਨਵ ਮਾਰਿ ਸਭੈ ਸੂਰ ਸੈਨ ਗਿਰਾਇਓ ॥ ਕੈ ਕੈਂ ਦੁ ਟੂਕ ਦਏ ਅਰਿ ਖੇਤ ਮਹਾਂ ਬਰਬੰਡ ਮਹਾਂ ਰਨ ਧਾਇਓ ॥ ਸ੍ਰਉਣ ਤਰੰਗ ਸਨਿਓ ਨਿਸਰਿਓ ਜਸੁ ਇਆ ਛਬਿ ਕੋ ਮਨ<noinclude></noinclude> 5qqr05qz14vsu7n9jzxijecq723xqae 250 67506 235189 233471 2026-09-16T00:24:56Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235189 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}'''...'''{{dhr|3em}} {{Block center|<poem>ਬਾਪੂ ਮੇਰਾ ਮੇਲੇ ਦੇ ਵਿਚ ਅਪਣੀ ਬਾਂਹ 'ਤੇ ਖੁਣਿਆ ੴ ਪੜ੍ਹਨਾ ਜਾਣੇ ਰੁੱਤ ਜਵਾਨੀ ਦੁਖੀਆ ਅਪਣਾ ਨਾਂ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਲੋਕ 'ਕਵੀ ਜੀ' ਆਖ ਬੁਲਾਂਦੇ ਬੜਾ ਗਿਆਨੀ ਪਰ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਸਦਿਆਂ ਸੰਙ ਕਿਉਂ ਆਵੇ ਸਮਝ ਨ ਆਉਂਦੀ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਾ ਦਸਦਾ ਅੱਖੀਆਂ ਭਰਦਾ ਚੁੱਪ ਕਰ ਜਾਵੇ ਰੂਹ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਮੋਰ ਕੂਕਦਾ ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਾਵੇ ਮਾਂ ਮੇਰੀ ਨੂੰ ਹਰਫ਼ਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਨ ਆਉਂਦੀ ਜਦ ਵੀ ਕੱਲੀ ਹੁੰਦੀ ਕੀਹਦੇ ਨਾਲ਼ ਹੈ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਦਾਣੇ ਚੁਗਦੀ ਚੱਕੀ ਪੀਂਹਦੀ ਚਰਖਾ ਕੱਤਦੀ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾ ਦਸਦੀ ਢਿੱਡ ਨ ਫੋਲ਼ੇ ਬੈਠ ਬਰੂਹੀਂ ਸਾਧ-ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਨਿਤ ਉਡੀਕੇ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਰੋਂਦੀ ਕੋਈ ਨਾ ਚੁੱਪ ਕਰਾਵੇ ਮੇਰੇ ਜਣਦੇ ਦਸ ਨਾ ਸਕੇ ਜਿਹੜੀ ਵਿਥਿਆ ਓਹੀਓ ਮੇਰੇ ਹਿੱਸੇ ਆਈ ਲੱਖ ਜਤਨ ਕੀਏ ਮੈਂ ਦਸਣਾ ਚਾਹਵਾਂ ਦਸ ਨਾ ਹੋਈ ਹਰਫ਼ਾਂ ਦੀ ਹਿੰਝਾਂ ਦੀ ਹਰ ਬੋਲੀ ਬੋਲ ਕੇ ਦੇਖੀ ਕੈਸੇ ਮਾਤ ਪਿਤਾ ਦਾ ਕੈਸਾ ਬਾਲ ਅਞਾਣਾ</poem>}}<noinclude></noinclude> 3bjsykyr2gr3clqrcpkjfba62dughre 235191 235189 2026-09-16T00:27:07Z Harchand Bhinder 2624 235191 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{right|੨੩}}</noinclude>{{gap}}'''...'''{{dhr|3em}} {{Block center|<poem>ਬਾਪੂ ਮੇਰਾ ਮੇਲੇ ਦੇ ਵਿਚ ਅਪਣੀ ਬਾਂਹ 'ਤੇ ਖੁਣਿਆ ੴ ਪੜ੍ਹਨਾ ਜਾਣੇ ਰੁੱਤ ਜਵਾਨੀ ਦੁਖੀਆ ਅਪਣਾ ਨਾਂ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਲੋਕ 'ਕਵੀ ਜੀ' ਆਖ ਬੁਲਾਂਦੇ ਬੜਾ ਗਿਆਨੀ ਪਰ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਸਦਿਆਂ ਸੰਙ ਕਿਉਂ ਆਵੇ ਸਮਝ ਨ ਆਉਂਦੀ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਾ ਦਸਦਾ ਅੱਖੀਆਂ ਭਰਦਾ ਚੁੱਪ ਕਰ ਜਾਵੇ ਰੂਹ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਮੋਰ ਕੂਕਦਾ ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਾਵੇ ਮਾਂ ਮੇਰੀ ਨੂੰ ਹਰਫ਼ਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਨ ਆਉਂਦੀ ਜਦ ਵੀ ਕੱਲੀ ਹੁੰਦੀ ਕੀਹਦੇ ਨਾਲ਼ ਹੈ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਦਾਣੇ ਚੁਗਦੀ ਚੱਕੀ ਪੀਂਹਦੀ ਚਰਖਾ ਕੱਤਦੀ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾ ਦਸਦੀ ਢਿੱਡ ਨ ਫੋਲ਼ੇ ਬੈਠ ਬਰੂਹੀਂ ਸਾਧ-ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਨਿਤ ਉਡੀਕੇ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਰੋਂਦੀ ਕੋਈ ਨਾ ਚੁੱਪ ਕਰਾਵੇ ਮੇਰੇ ਜਣਦੇ ਦਸ ਨਾ ਸਕੇ ਜਿਹੜੀ ਵਿਥਿਆ ਓਹੀਓ ਮੇਰੇ ਹਿੱਸੇ ਆਈ ਲੱਖ ਜਤਨ ਕੀਏ ਮੈਂ ਦਸਣਾ ਚਾਹਵਾਂ ਦਸ ਨਾ ਹੋਈ ਹਰਫ਼ਾਂ ਦੀ ਹਿੰਝਾਂ ਦੀ ਹਰ ਬੋਲੀ ਬੋਲ ਕੇ ਦੇਖੀ ਕੈਸੇ ਮਾਤ ਪਿਤਾ ਦਾ ਕੈਸਾ ਬਾਲ ਅਞਾਣਾ</poem>}}<noinclude></noinclude> k4sx4sdl7htzx1r1ecfk2and28g9evh 250 67926 235175 234348 2026-09-16T00:18:23Z Harchand Bhinder 2624 235175 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ। ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>ਢਿਡ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਕੇ ਦੇਖੀ ਜਾਏ| ਸਭ ਅੱਛਾ ਦੀ ਮੋਹਰ ਵਾਲ਼ੀ ਪਰਚੀ ਦੇਈ ਜਾਏ| ਅੱਗੇ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਵਾਲ਼ੇ ਅਪਣਾ ਅੱਡਾ ਜਮਾਈ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਉਹ ਪਾਸਪੋਰਟਾਂ 'ਤੇ ਮੋਹਰ ਲਾਈ ਜਾਣ ਤੇ ਕਾਰਡ-ਜਿਹਾ ਫੜਾਈ ਜਾਣ TOLAND ਧਰਤੀ ਉਪਰ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੋ| ਅਸੀਂ ਅਪਣਾ ਸਾਮਾਨ ਚੁਕ ਕੇ ਪੌੜੀ ਥਾਣੀਂ ਉਤਰ ਕੇ ਬੇੜੀ ਵਿਚ ਬੈਠ ਗਏ ਤੇ ਕਸਟਮ ਸ਼ੈੱਡ ਵਿਚ ਪੁਜ ਗਏ। ਸਾਮਾਨ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ| ਕਲਰਕ ਨੇ ਚਾਕ ਨਾਲ਼ ਦਸਖਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ | ਅਸੀਂ ਅਣਜਾਣ ਸੀ। ਸਾਨੂੰ ਰਸਤੇ ਪਾਉਣ ਵਾਲ਼ਾ ਕੋਈ ਨਾ ਮਿਲੇ| ਆਖ਼ਰ ਮੋਰਿੰਡੇ ਦਾ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਕੁਸ਼ਨਮੇਕਰ ਮਿਲ਼ ਪਿਆ| ਸਾਨੂੰ ਕਿਹਾ ਆਪਾਂ ਮੋਟਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ| ਅਸੀਂ ਕਲਿੰਡਨੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਪੁਜ ਗਏ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਢੰਗ ਦਾ ਲਕੜੀ ਦਾ 1898 ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਗੱਡੀ ਵਲ਼-ਵਲੇਵੇਂ ਖਾਂਦੀ ਆਖ਼ਰ ਨੈਰੋਬੀ ਛੱਤੇ ਹੋਏ ਸਟੇਸ਼ਨ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਏਥੋਂ ਦੇ ਵੀ ਅਸੀਂ ਅਣਜਾਣੂ ਸੀ। ਕੋਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਭੋਰੇ ਵੱਲ ਦਾ ਗੱਡੀਆਂ 'ਤੇ ਭਾਰ ਢੋਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਹਨੂੰ ਸਾਮਾਨ ਚੁਕਾਇਆ ਤੇ ਪਤਾ ਦਸ ਕੇ ਉਹਦੇ ਨਾਲ਼ ਤੁਰ ਪਏ। ਇਹਨੇ ਸਾਨੂੰ ਤੋੜ ਦੁਆਬਾ ਟੇਲਰਿੰਗ ਹਾਊਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਜਾ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ।</br> {{gap}}ਦੁੱਖਾਂ ਤੇ ਫ਼ਿਕਰਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਨਾਲ਼ ਲੈ ਕੇ ਗਏ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਵਾਲ਼ੇ ਜਹਾਜ਼ ਹੀ ਡਾਕ ਜਾਣੀ ਸੀ। ਓਦੋਂ ਹਵਾਈ ਡਾਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਲੂ ਹੋਈ। ਦੁਪਹਰੇ ਦੋ ਵਜੇ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਤੇ ਉੱਤੇ ਚਿੱਠੀ ਮਿਲ਼ ਗਈ ਕਿ ਜਿਸ ਦਿਨ ਤੁਸੀਂ ਗਏ ਹੋ, ਓਸੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਮਾਮੇ ਹੋਰੀਂ (ਗੌਂਦਾ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ ਪਿੰਡ ਸ਼ੰਕਰ) ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਮੇਰੇ ਉਸਤਾਦ ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਾਮਾ ਜੀ ਸਨ। ਚਿੱਠੀ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਯਤੀਮ ਹੋ ਗਿਆ।... ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਮਗਰੋਂ ਮੈਂ ਰੇਲਵੇ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਕੰਮ 'ਤੇ ਲਗ ਗਿਆ। {{nop}}<noinclude>{{center|13}}</noinclude> r5utur8c89otvrx77xt4x8n4130q5kr 250 67927 235176 234350 2026-09-16T00:19:44Z Harchand Bhinder 2624 235176 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{center|<poem>{{dhr|6em}}{{x-larger|2}} {{dhr|6em}} {{x-larger|ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਸਾਕਾ}}</poem>}}<noinclude></noinclude> iz8s3puqxtb8r7uk52e7yuozggcxagn 250 67993 235115 201167 2026-09-15T13:12:49Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235115 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>ਜਿੱਤਦਾ। ਇਹ ਸੂਰਜ ਅਸਤਣ ਵੇਲੇ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ - ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਸੰਧਯਾ ਦੀ, ਜਦ ਤਿੰਨ ਵੇਲਿਆਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ| ਬੜਾ ਭਾਰਾ ਵੇਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਹ</br> {{gap}}ਤਸਵੀਰ ਵਿਚਲੇ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਲਾਮ ਟੁੱਟੀ 'ਤੇ ਘਰ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਂ ਦੇ ਪੈਰੀਂ ਹੱਥ ਲਾ ਰਹੇ ਇਸ ਫ਼ੌਜੀ ਨੇ ਨਹੀਂ ਮੁੜਨਾ। ਇਹ ਤਾਂ ਮਰ-ਜਾਣਾ ਹੈ| ਇਹੀ ਇਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਹੋਣੀ ਹੈ | ਏਸ ਪਲ ਇਸ ਫ਼ੌਜੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਅਪਣੇ ਘਰਦਿਆਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ| ਜੇ ਇਹਨੇ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣਨੀ। ਏਸ ਗੱਲੋਂ ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਬੜੀ ਬੇਕਿਰਕ ਹੈ| ਮੌਤ ਕਿਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੱਸ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਜੋ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ - ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਕਿੰਨੀ ਅਮਰ ਤੇ ਕਿੰਨੀ ਨਾਸ਼ਵਾਨ। ਇਸ ਫ਼ੌਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਕਿਸੇ ਲੇਖੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਣੀ। ਇਹਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸ਼ਹੀਦ ਨਹੀਂ ਆਖਣਾ। ਇਹਦੀ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਯਾਦਗਾਰ ਨਹੀਂ ਬਣਨੀ। ਇਹ ਰਜਪੂਤੀ ਜਾਂ ਖ਼ਾਲਸਾਈ ਸ਼ਾਨ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ| ਇਹ ਕੋਈ ਜੂਝਣ ਚੱਲਿਆ ਜੈ ਮਲ ਜਾਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਯੋਧਾ ਨਹੀਂ ਹੈ| ਇਹ ਭਾੜੇ ਦਾ ਫ਼ੌਜੀ ਹੈ| ਫ਼ਰੰਗੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ 1846 ਵਿਚ ਹੀ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ। ਸੰਨ 1853-54 ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਗੰਗਾ ਘਾਟੀ ਵਿਚ ਸੰਥਾਲਾਂ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕੁਚਲੀ ਸੀ। ਸੰਨ 1860 ਵਿਚ ‘ਲੂਧੀਆਹ' (ਲੁਧਿਆਣਾ) ਰਜਮੰਟ ਨੇ ਹਾਂਝਕਾਂਙ ਤੇ ਪੀਕਿੰਝ ਸਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਤਕ ਸਰਹੱਦੀ ਸੂਬੇ ਵਲ ਪਠਾਣਾਂ ਦੀਆਂ ਬਗ਼ਾਵਤਾਂ ਦਬਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਪਰਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਬੀਸੀਨੀਆ, ਮਲਾਇਆ, ਬਰਮਾ (1885), ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ, ਕੇਂਦਰੀ ਪੂਰਬੀ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਲਾਈਆਂ| ਦੋਹਵਾਂ ਆਲਮੀ ਜੰਗਾਂ ਵਿਚ 70 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵਧ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀ ਮਰੇ ਸਨ| ਇਸ ਤਸਵੀਰ ਦਾ ਫ਼ੌਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਰਨ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ' ਚ ਸੀ |ਕਬੀਰ ਜੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਬਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾਲ਼ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ | {{nop}}<noinclude>{{rh||20}}</noinclude> 8u34md09o7an8f928oeraa5d2z00ltj 250 67994 235126 234354 2026-09-15T16:19:31Z Harchand Bhinder 2624 235126 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude> {{center|{{smaller|ਤੇਰੇ ਨਾਲ਼ ਕੀ ਤਲੰਗਿਆ ਜਾਣਾ, ਛੱਡ ਗਿਉਂ ਟੇਸ਼ਣ ' ਤੇ...}}}} {{dhr|2em}} {{gap}}ਫ਼ਰੰਗੀ ਜਿਵੇਂ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ' ਚ ਹੀ ਬੈਠ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਲੋਕ ਤੇ ਬਾਲਮਨ ਵਿਚ ਰੇਲਗੱਡੀ ਦਾ ਕੋਈ ਅਨੋਖਾ ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਫ਼ਨਿਆਂ ਦੀ ਵਾਹਨ ਹੈ। ਪਿਛਲੀ ਸਦੀ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ‘ਜਨਾਬ ਨੂਰ' ਨੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ 'ਤੇ ਰੇਲਗੱਡੀ ਵਾਹੀ ਸੀ।</br> {{Css image crop |Image = Nishani.pdf |Page = 38 |bSize = 548 |cWidth = 417 |cHeight = 120 |oTop = 262 |oLeft = 77 |Location = center |Description = }} {{gap}}ਇਹ ਖਿਡੌਣੇ ਵਰਗੀ ਗੱਡੀ ਕਿਤੇ ਜਾਣੀ ਨਹੀਂ। ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿਚ ਰੇਲਗੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਖ਼ਾਸਕਰ ਬੰਗਾਲੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਸ਼ਹਰ ਨਾਲ਼, ਗ਼ੁਰਬਤ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ਼ ਮੇਲਣ ਵਾਲ਼ੀ ਸੰਗਯਾ ਤੇ ਕਿਰਿਆ ਹੈ| ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਵਾਲ਼ੀ ਗੱਡੀ ਘਰ ਨੂੰ ਮੋਰਚੇ ਨਾਲ਼ ਜੋੜਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹਦੀ ਵਾਪਸੀ ਯਕੀਨੀ ਨਹੀਂ। ਇਹਦਾ ਸਫ਼ਰ ਇਕਤਰਫ਼ਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ 1947 ਵਿਚ ਇਸ ਗੱਡੀ ਨੇ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਇਕ ਹੋਰ ਸਫ਼ਰ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਓਦੋਂ ਇਸ ਟੇਸ਼ਣ ' ਤੇ ਕੋਈ ਤੋਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ; ਸਭਨਾਂ ਨੇ ਤੁਰ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਜਿਹਲਮ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਸਤੀਸ਼ ਗੁਜਰਾਲ ਬਣਾਏਗਾ।</br> {{gap}}ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਤੇ ਦੋਹਵਾਂ ਜੰਗਾਂ 'ਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਇਸ ਸਦੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਦੁਖਾਂਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ ਜੰਗਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਦੁਖਾਂਤ ਹੈ; ਤਾਂਹੀਓਂ ਇਹਦਾ ਕੋਈ ਲੋਕਗੀਤ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ, ਸਿਰਫ਼ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਨਜ਼ਮਾਂ ਹੀ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਜੰਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ। {{nop}}<noinclude>{{rh||21}}</noinclude> jbcrtg1b6i0zvj3js2rt9dxuume3t9p 235127 235126 2026-09-15T16:21:00Z Harchand Bhinder 2624 235127 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude> {{center|{{smaller|ਤੇਰੇ ਨਾਲ਼ ਕੀ ਤਲੰਗਿਆ ਜਾਣਾ, ਛੱਡ ਗਿਉਂ ਟੇਸ਼ਣ ' ਤੇ...}}}} {{dhr|2em}} {{gap}}ਫ਼ਰੰਗੀ ਜਿਵੇਂ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ' ਚ ਹੀ ਬੈਠ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਲੋਕ ਤੇ ਬਾਲਮਨ ਵਿਚ ਰੇਲਗੱਡੀ ਦਾ ਕੋਈ ਅਨੋਖਾ ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਫ਼ਨਿਆਂ ਦੀ ਵਾਹਨ ਹੈ। ਪਿਛਲੀ ਸਦੀ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ‘ਜਨਾਬ ਨੂਰ' ਨੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ 'ਤੇ ਰੇਲਗੱਡੀ ਵਾਹੀ ਸੀ।</br> {{Css image crop |Image = Nishani.pdf |Page = 38 |bSize = 548 |cWidth = 410 |cHeight = 120 |oTop = 262 |oLeft = 87 |Location = center |Description = }} {{gap}}ਇਹ ਖਿਡੌਣੇ ਵਰਗੀ ਗੱਡੀ ਕਿਤੇ ਜਾਣੀ ਨਹੀਂ। ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿਚ ਰੇਲਗੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਖ਼ਾਸਕਰ ਬੰਗਾਲੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਸ਼ਹਰ ਨਾਲ਼, ਗ਼ੁਰਬਤ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ਼ ਮੇਲਣ ਵਾਲ਼ੀ ਸੰਗਯਾ ਤੇ ਕਿਰਿਆ ਹੈ| ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਵਾਲ਼ੀ ਗੱਡੀ ਘਰ ਨੂੰ ਮੋਰਚੇ ਨਾਲ਼ ਜੋੜਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹਦੀ ਵਾਪਸੀ ਯਕੀਨੀ ਨਹੀਂ। ਇਹਦਾ ਸਫ਼ਰ ਇਕਤਰਫ਼ਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ 1947 ਵਿਚ ਇਸ ਗੱਡੀ ਨੇ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਇਕ ਹੋਰ ਸਫ਼ਰ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਓਦੋਂ ਇਸ ਟੇਸ਼ਣ ' ਤੇ ਕੋਈ ਤੋਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ; ਸਭਨਾਂ ਨੇ ਤੁਰ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਜਿਹਲਮ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਸਤੀਸ਼ ਗੁਜਰਾਲ ਬਣਾਏਗਾ।</br> {{gap}}ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਤੇ ਦੋਹਵਾਂ ਜੰਗਾਂ 'ਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਇਸ ਸਦੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਦੁਖਾਂਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ ਜੰਗਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਦੁਖਾਂਤ ਹੈ; ਤਾਂਹੀਓਂ ਇਹਦਾ ਕੋਈ ਲੋਕਗੀਤ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ, ਸਿਰਫ਼ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਨਜ਼ਮਾਂ ਹੀ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਜੰਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ। {{nop}}<noinclude>{{rh||21}}</noinclude> atlty2a31j7c9059cjbqse20cbojcqt 250 68025 235128 234357 2026-09-15T16:27:19Z Harchand Bhinder 2624 235128 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>{{Css image crop |Image = Nishani.pdf |Page = 42 |bSize = 548 |cWidth = 381 |cHeight = 400 |oTop = 172 |oLeft = 77 |Location = center |Description = }}<noinclude>{{rh||25}}</noinclude> gsvswnjns3cxxmx9vldogzl9qx8xbor 250 69566 235134 207972 2026-09-15T23:06:58Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235134 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>ਸੀ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਇਸ ਹੱਵਾ ਬੀਬੀ ਨੇ ਕੇਲੇ ਦਾ ਵਰਜਿਆ ਫਲ ਅਪਣੇ ਆਦਮ ਨੂੰ ਖਵਾਇਆ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਹਦੀ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵੀ ਰੱਖੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚੋਂ - ਜਿਹਨੂੰ ਬਾਬਾ ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਸੁਹਾਵਾ ਬਾਗ਼ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕੋਈ ਰੱਬ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਕ ਕੇ ਕਿਥੇ ਸੁੱਟੇਗਾ?</br> {{gap}} ਇਸ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਨੀਝ ਲਾ ਕੇ ਦੇਖਿਆਂ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੋਹਵੇਂ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਚ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਹਾਂ| ਫੇਰ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਇਹ ਤਾਂ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਜੋ ਮੋਹਰੇ ਦਿਸਦਾ ਹੈ| ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਚਤਾਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕੋ ਮੂਲ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਇਸਤਰੀ-ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਕੋਈ ਵੈਰ ਨਹੀਂ; ਜੇ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਏ। ਇਹ ਵਿਪਰੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੂਰਕ ਹਨ | ਦੋਹਵਾਂ ਦਾ ਇਕ ਦੂਏ ਬਿਨਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ। ਜਾਂ ਅਸੀਂ ਇਹ ਮੰਨ ਹੀ ਲਿਆ ਹੈ| ਜਿਵੇਂ ਕਬੀਰ ਸਾਹਬ ਆਖਦੇ ਹਨ- ਕੇਲਾ ਪਾਕਾ ਝਾਰਿ। ਕਿ ਕੰਡਿਆਲ਼ੀ ਝਾੜੀ ਨੂੰ ਕੇਲਾ ਮੰਨ ਕੇ ਮੂਰਖ ਗਵਾਰ ਲੋਕ ਮੁਗਧ ਬੈਠੇ ਹਨ। {{nop}}<noinclude>{{rh||56}}</noinclude> qc4gsz8vs8ubywx561yy4ayzqesoty4 250 69567 235135 233419 2026-09-15T23:08:30Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235135 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = Nishani.pdf |Page = 74 |bSize = 423 |cWidth = 301 |cHeight = 232 |oTop = 143 |oLeft = 62 |Location = center |Description = }} <noinclude></noinclude> 9aba0zlvkx8efaiyp4g7pu54us9pzoz 250 69568 235161 233598 2026-09-15T23:50:34Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235161 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>{{Block center|<poem>ਮੈਂ ਆਥਣ ਕਵਿਤਾ ਤਕ ਜਨਤਾ ਦੇ ਇਸ ਦੁਖਾਂਤ ਤਕ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਿਆ। ਓਦੋਂ ਮੈਂ ਰੋਜ਼ ਇਧਰ ਤੋਂ ਉਧਰ ਉਜੜਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਚਿਤਰਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਲੋੜ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਪਈ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਚੀਨੀਆਂ [?] ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਡੱਡੂ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਾਂ ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ? ਜਿਵੇਂ ਬੰਗਾਲੇ, ਛੱਜਘਾੜੇ, ਬੱਦੂ, ਕੰਨਾਂ ਦੀ ਮੈਲ਼ ਕੱਢਣ ਵਾਲ਼ੇ, ਕੰਜੜ, ਗਧੀਲੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗਾ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਰਖਣ ਵਾਲ਼ੇ ਬਾਜ਼ੀਗਰ ਗੱਡੀਆਂ ਵਾਲ਼ੇ ਸੈਂਹਸੀ; '''ਆਥਣ''' ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ</poem>}} {{gap}}ਪੰਜਾਬੀ ਦਿਹਾੜੀਦਾਰ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ, ਖੇਤ ਕਾਮਿਆਂ ਤੇ ਕੰਮੀਆਂ ਦੀ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਅੱਕਾਸੀ ਲਾਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਸਤਲੁਜ ਦੀ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਸਿਆਸੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸ਼ੋਖ਼ ਰੰਗ ਭਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪੀੜਾ, ਉਦਾਸੀ ਤੇ ਚੁੱਪ ਦਾ ਰੰਗ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸ਼ੋਖ਼ੀ ਨਾਲੋਂ ਉਜਵਲ ਹੈ। ''ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੂਰਜ'' ਵਿਚ ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਆਖਣ ਵਾਂਙ ਝੂਠੀ ਚੇਤਨਾ ਯਾਨੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਸ਼ੋਖ਼ ਰੰਗ ਨਹੀਂ। '''ਬੇਗਾਨੀਆਂ, ਛੱਲ, ਕੰਮ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ, ਭੋਲ਼ੀਆਂ, ਬਾਬਲ ਤੇਰੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ, ਕੁੜੇਲੀ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਵਾਸਣਾਂ''' ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਔਰਤ ਮਰਦ ਨੱਚਦੇ ਵੀ ਹਨ, ਗਾਉਂਦੇ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਬਹੁਤ ਚੁੱਪ ਵੀ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਲਾਲ 'ਸੋਨੇ ਦੇ ਯੁਗ ਦੀ ਸਵੇਰ' ਦਾ ਸੁਫ਼ਨਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੂਸਰੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੁਫ਼ਨਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਨਾਉਮੀਦੀ ਦਾ ਸਿਖਰ '''ਥਕਾਵਟ''' ਨਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਹੈ।</br> {{gap}}ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਸੁਹਜ ਦੀ ਸੱਚ ਨਾਲ਼ ਟੱਕਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੱਚ ਹਰ ਪਲ ਸੁਹਜ ਨੂੰ ਡੰਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਲਾਲ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸੰਜੀਵਨੀ ਉਸ ਸੁਹਜ ਨੂੰ ਮੁੱਕਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। {{nop}}<noinclude>{{rh||80}}</noinclude> 7aldfq6zgicu8m7kq9vfc2ery90rp4b 250 69570 235136 233527 2026-09-15T23:09:39Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235136 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{dhr|6em}}{{center|<poem>{{x-larger|6}} {{dhr|6em}} {{x-larger|ਗੋਰਕੀ ਦੀ ਕਾਲ਼-ਕੋਠੜੀ}}</poem>}}<noinclude></noinclude> 3k2hor4o9w16gxdxp818bpxavq7i54p 250 69571 235162 233599 2026-09-15T23:52:22Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235162 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>ਇਹਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਸੱਚ ਤੇ ਸੁਹਜ ਸਮਰੂਪ ਨਹੀਂ। ਅਸਲੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਇਹ ਹੁੰਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਲਾਲ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਸੁਧੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਮੌਤ ਹੈ ਤੇ ਸੁਹਜ ਜ਼ਿੰਦਗੀ। ਲਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕਵੀ ਹੈ। ਇਹਦੀ ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਜ਼ਿਹਨ ਨਥਾਵੇਂ, ਨਿਆਸਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਖਤਾਂਮਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਾਲ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਹੋਰ ਤਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਹ ਘੁੱਟਦਾ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ - ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਬੇਵਸੀ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਜਜ਼ਬਾਤ ਕਰਕੇ। ਮੈਂ ਜਦ ਲਾਲ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਜਦ ਸਾਹਮਣੇ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਲਾਲ ਅਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੁਹਾਂਦਰਿਆਂ ਦੀ ਮੰਦ-ਰਫ਼ਤਾਰ ਚੁੱਪਚੁਪੀਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਿਛਵਾੜੇ ਸੁਹਾਣੇ ਸਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਵੱਜਦੇ। ਸ਼ੂਕਦੀਆਂ ਸੁਰਾਂ ਉੱਚੀਆਂ ਹੋਈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਾਲ਼ੀ ਰੇਤ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮੇਰੇ ਵਲ ਵਧੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਹੋਣੀ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲ਼ੀ ਹੈ। ਡਰੇ-ਸਹਮੇ ਪਰਿੰਦੇ ਲਾਲ ਦੀ ਨਿਸ਼ਬਦ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਅਚਾਨਕ ਗਾਉਣ ਲਗਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੁੜ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਹੋਣੀ ਟਲ਼ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ।</br> {{gap}}ਲਾਲ ਨੂੰ ਔਰਤ ਦਾ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਨਸੀਬ ਹੋਇਆ। ਤਾਂ ਵੀ ਔਰਤ ਹੋਣ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਇਹਨੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਲਾਸਾਨੀ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਚ ਜੋ ਹੁੰਦਾ ਨਹੀਂ; ਜਿਹਦੀ ਖੋਹ ਪੈਂਦੀ ਰਹੇ; ਜਿਹਦੀ ਕੋਈ ਆਸ ਬਣੀ ਰਹੇ; ਉਹਨੂੰ ਅਸੀਂ ਆਦਰਸ਼ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਲਾਲ ਔਰਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਧਰਤੀ ਜਿੱਡਾ ਆਦਰਸ਼ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਔਰਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭੇਤਭਰੀ ਰਹਣੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਰਦ ਦਾ ਵਜੂਦ ਕਿਹੜਾ ਘਟ ਦੁਖਾਵਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਅਹਸਾਸ ਲਾਲ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਚ ਤਹੇ-ਦਿਲ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਦਾ ਗ਼ਮ ਨਿਰਾ ਜਿਨਸ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਸਤੀ ਦਾ ਹੋ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ ਹੈ।</br> {{gap}}ਲਾਲ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਚਿਤਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੁਹਾਂਦਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਸ਼ੇਰਗਿਲ (1913—1941) ਦੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦਾ ਚੇਤਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ: ਮੈਂ ਆਪ ਰੇਖਾ, ਰੰਗ ਤੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗ਼ਰੀਬ ਤੇ ਉਦਾਸ {{nop}}<noinclude>{{rh||81}}</noinclude> qf6i4mj7h45o29wq3wxjj7wta98esky 250 69572 235163 233546 2026-09-15T23:55:54Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235163 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਏਸ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਚਿਤ੍ਰਕਾਰ, ਸਗੋਂ ਏਸ ਲਈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਘਟੀਆ ਅਪੀਲ ਨਾਲ਼ ਨਫ਼ਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਮੈਂ ਕੋਈ ਕਹਾਣੀ ਪਾਉਣ ਵਾਲ਼ੀ ਤਸਵੀਰ ਦੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। – ਇਹੀ ਸ਼ਬਦ ਲਾਲ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਢੁੱਕਦੇ ਹਨ। ਫ਼ਰਕ ਏਨਾ ਹੈ ਕਿ ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਸ਼ੇਰਗਿਲ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗ਼ਰੀਬੀ ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਨੂੰ ਮਹਸੂਸ ਹੀ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਦ ਕਿ ਲਾਲ ਦੀ ਤਾਂ ਇਹ ਅਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਇੰਜ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਿ ਲਾਲ ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਦੀ ਕਿਸੇ ਤਸਵੀਰ 'ਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਤੇ ਉਹਦਾ ਅਧੂਰਾ ਕਾਰਜ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ਼ ਪੂਰਿਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹਦੀ ਅਣਆਈ ਮੌਤ ਵਾਲ਼ੇ ਸਾਲ ਇਹਨੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਸ਼ੇਰਗਿਲ ਕੀ ਇਹ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਰੰਗਾਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਚ ਵਾਹੇ ਉਹਦੇ ਬਹੁਤ ਚੁੱਪ ਕੀਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹਦੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੋਂ ਹੀ ਕੋਈ ਲਾਲ ਨਾਂ ਦਾ ਕਵੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਚ ਚਿਤਰੇਗਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਚੁੱਪ ਕਰ ਜਾਏਗਾ? {{nop}}<noinclude>{{rh||82}}</noinclude> n78n6wqykz85u79f4gdc5r93nsqc1cf 250 69574 235137 207983 2026-09-15T23:13:37Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235137 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਜਾਣ ਦਾ ਬੜੇ ਲੋਕ ਸੁਫ਼ਨਾ ਲੈਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੁਫ਼ਨਾ 1989 ਵਿਚ ਓਥੇ ਗਏ ਦਾ ਟੁੱਟਾ। ਕਿਤੇ ਵੀ ਖੇੜਾ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਇਆ ਤੇ ਨਾ ਰੌਣਕ। ਓਦੋਂ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਦੀਆਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਜਦ ਕਦੇ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਹੌਲ ਪੈਣ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਤਸਵੀਰ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਦੇ ਟਾਪੂ ਵਿਚ ਬਣੇ ਪੀਟਰ ਪਾਲ ਕਿਲੇ ਵਿਚ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੈਂ ਬੌਂਦਲਿਆ ਹੋਇਆ ਕੈਮਰੇ ਵਲ ਝਾਕ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।</br> {{gap}}ਪੀਟਰ ਪਾਲ ਕਿਲਾ ਜ਼ਾਰਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਵੇਲੇ ਦਾ ਕਾਲ਼ਾਪਾਣੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਓਥੇ ਕੈਦੀ ਨਹੀਂ, ਟੂਰਿਸਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯੂਰਪ ਦੇ ਕਿਲਿਆਂ ਵਰਗਾ ਕਿਲਾ ਹੈ। ਅਨ੍ਹੇਰਾ ਡਿਓੜੀ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਲਰ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਹੱਥਕੜੀਆਂ, ਬੇੜੀਆਂ, ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੇ ਵਾਰੰਟ ਸਜਾ ਕੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਕਾਲ਼-ਕੋਠੜੀਆਂ ਦੀ ਪਾਲ਼ ਹੈ। ਇਕ ਕੋਠੜੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ: ਇਥੇ ਅਲੈਗਜ਼ਾਂਦਰ ਉਲੀਆਨੋਫ਼ [ਲੇਨਿਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਾਈ] ਕੈਦ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਏਸੇ ਜੇਲ ਵਿਚ ਫਾਹੇ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਲਾਗਲੀ ਕੋਠੜੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਗੋਰਕੀ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨੇ 1905 ਦੇ ਇਨਕਲਾਬ ਵੇਲੇ ਇਥੇ ਕੈਦ ਕੱਟੀ। ਗੋਰਕੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਝੁਣਝੁਣੀ ਫਿਰ ਗਈ। ਨਿੱਕੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਹਦੀ ਪਹਲੀ ਪੜ੍ਹੀ ਕਿਤਾਬ ਮੇਰਾ ਬਚਪਨ ਦੀ ਮਹਕ ਯਾਦ ਆ ਗਈ। ਹਿਮਾਚਲ ਵਿਚ ਮੱਕੀ ਪੈਲ਼ੀ ਗੁੱਡਦਾ ਬੁੜ੍ਹਾ ਯਾਦ ਆਇਆ, ਜਿਹਨੇ ਮਾਂ ਨਾਵਲ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।</br> {{gap}}ਕੋਠੜੀ ਤਾਂ ਖ਼ਾਲੀ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸ ਬਣੀ ਥਾਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਘਰ ਦੀ ਦੱਖਣ ਬੜੀ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ- ਇਹ ਧੁੰਦ ਵਾਂਙ ਲਟਕਦੀ ਹੈ। ਕੈਦ ਦੀ ਸੱਖਣ ਪਥਰੀਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੰਧ ਵਿਚ ਲੋਹੇ ਦਾ ਮੰਜਾ ਤੇ ਮੇਜ਼ ਜੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਮੇਜ਼ ਦੇ ਉੱਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਲਾਟੂ ਦਾ ਆਲ਼ਾ। ਹੱਗਣ ਮੂਤਣ ਲਈ ਖੂੰਜੇ ਵਿਚ ਰੱਖੀ ਬਾਲ਼ਟੀ। ਸਿਰ ਤੋਂ ਉਤਾਂਹ ਦੋਹਰੇ ਜੰਗਲ਼ਿਆਂ ਵਾਲ਼ਾ ਰੋਸ਼ਨਦਾਨ। ਕੈਦ ਦੇ ਘੁਪ ਅਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿਚ ਇਹੀ ਚਮਕਦਾ ਟੁਕੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਆਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ ਸੀ। ਬੰਦਾ ਆਸਮਾਨ ਨਾ {{nop}}<noinclude>{{rh||59}}</noinclude> roo6fme85r7lsbtulpf6qmcz70mpo8v 250 69575 235165 233600 2026-09-15T23:57:17Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235165 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>ਹੋਣਾ Being ਵਜੂਦੀ ਮਸਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਾਲ਼ੇ ਅਖੌਤੀ ਪਰਦੇਸ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਘਸੇ-ਪਿਟੇ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਨਾਲ਼ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਾਲ਼ੀ ਛੋਟੀ b ਵਾਲ਼ੀ being ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ ਕੋਈ ਔਖਾ ਨਹੀਂ। 'ਜਲਾਵਤਨੀ' ਲਫ਼ਜ਼ ਲੇਖਕਾਂ, ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਦਾ ਚਹੇਤਾ ਲਫ਼ਜ਼ ਹੈ। ਇਥੇ ਹੋਣਾ ਮੇਰੀ ਮਜਬੂਰੀ ਹੈ। ਉਂਜ ਬੰਦਾ ਹਰ ਥਾਂ ਜਲਾਵਤਨ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹਦੀ ਹੋਣੀ ਹੈ। ਬੰਦੇ ਦਾ ਅਸਲ ਘਰ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਉਹਦਾ ਮਾਣ ਹੋਏ; ਜਿਥੇ ਉਹਦੀ ਆਸ ਬਣੀ ਰਹੇ ਜਾਂ ਜਿਥੇ ਉਹ ਨਾਬਰ ਹੋ ਸਕੇ। ਸ਼ਾਇਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨਾਬਰ ਹੋ ਸਕਣਾ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਨਸਲਵਾਦ ਤੇ ਵਿਜੋਗ (ਏਲੀਏਨੇਸ਼ਨ) ਵਰਗੇ ਲਫ਼ਜ਼ ਮੇਰੀ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਰੰਗਦਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜੀਅਤ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸੌਖੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਦਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਲਾਂ ਹੁੰਦਾ-ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜੇ ਅੱਜ ਮੈਂ ਅਪਣੇ 'ਘਰ' ਪੰਜਾਬ ਚ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਓਥੇ ਵੀ ਮੈਂ ਵਿਜੋਗਿਆ ਤੇ ਖੂੰਜੇ ਲੱਗਾ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਝੂਰਦਾ। ਇਹਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹਰ ਭਾਰਤੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਅਚੇਤ ਹੀ ਵੱਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਘਰ ਮੁੜ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਆਗਿਆਕਾਰ ਪੁਤਰ ਰਾਮ ਰਾਮਚੰਦਰ ਬਣਵਾਸ ਕੱਟ ਕੇ ਇਕ ਦਿਨ ਘਰ ਮੁੜ ਆਏ ਸਨ, ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਘਿਉ ਦੇ ਦੀਵੇ ਬਾਲ਼ੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਭਾਲ਼ ਵਿਚ ਘਰੋਂ ਚਾਰ ਵਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ 'ਤੇ ਗਏ ਤੇ ਘਰ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਮੈਂ ਇਥੇ ਰਘੁਕੁਲ ਰੀਤ ਨਿਭਾਉਣ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਭਾਲ਼ ਵਿਚ। ਮੈਂ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ। ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਵੀਡੀਓ ਖੇਡ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ - ਕੋਈ ਅਣਜਾਣ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਮੈਂ ਡਿਗ ਕੇ ਚਕਨਾਚੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਾ ਸਮੇਟਦਾ ਹਾਂ। ਸਗਲ-ਸਬੂਤਾ ਹੋ ਕੇ ਫੇਰ ਤੁਰਨ ਲਗਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਫੇਰ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਖੇਰੂੰ-ਖੇਰੂੰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੋਣ ਨਾ-ਹੋਣ ਦਾ ਚਕ੍ਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦਾ ਤੇ ਨਾ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੈ। {{nop}}<noinclude>{{rh||85}}</noinclude> 07qhxcdw2doqnga2yb2xw16eyowy9im 250 69576 235138 207986 2026-09-15T23:15:41Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235138 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>ਦੇਖ ਸਕੇ; ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਨ ਤਾਰੇ ਨਾ ਦੇਖ ਸਕੇ; ਇਸ ਤੋਂ ਭੈੜੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜੇਲ ਦੀ ਕੋਠੜੀ ਜਿਥੇ ਮੈਂ ਦੋ ਸਾਲ ਕੱਟੇ ਸਨ, ਇਸ ਕੋਠੜੀ ਨਾਲ਼ੋਂ ਹਵਾਹਾਰੀ ਸੀ। ਪਰ ਓਥੇ ਮੇਜ਼ ਤੇ ਮੰਜਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ।</br> {{gap}}ਉਸ ਖ਼ਾਲੀ ਕੋਠੜੀ ਅੰਦਰ ਹੋਰ ਕੀ ਦੇਖਣਾ ਸੀ। ਬਾਹਰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ: ਫ਼ੋਟੋ ਲਾਹੁਣਾ ਮਨ੍ਹਾਂ ਹੈ। ਮੈਂ ਅਪਣੇ ਨਾਲ਼-ਦੇ ਨੂੰ ਆਖ ਕੇ ਫ਼ੋਟੋ ਖਿਚਵਾ ਲਈ। ਅੱਜ ਇਹ ਫ਼ੋਟੋ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਓਥੇ ਜਾਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਹੀਦਾ। ਮੈਂ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦਾ ਤਸੀਹਾ-ਘਰ ਕਿਉਂ ਦੇਖਿਆ? ਦੇਖੋ, ਬੰਦਾ ਕਿੰਨਾ ਸ਼ੇਖ਼ੀਖ਼ੋਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਐਸੀ ਮਨਹੂਸ ਥਾਂ ਖੜ੍ਹਾ ਵੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਫ਼ੋਟੋਗਰਾਫ਼ਰ ਦਾ ਸਟੂਡੀਓ ਹੋਵੇ। ਐਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਤਾਂ ਲੋਕ ਤਾਜਮਹਲ, ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਆਈਫ਼ਲ ਟਾਵਰ, ਜਾਂ ਲੰਡਨ ਦੇ ਕਬੂਤਰਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਟ੍ਰਫ਼ਾਲਗਰ ਚੌਂਕ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੋ ਕੇ ਖਿਚਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖ਼ਾਹਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ੋਟੋ ‘ਚੰਗੀ’ ਆਵੇ। ਤਬਾਹੀ ਦੀ ਖਿੱਚੀ ਤਸਵੀਰ ਵਿਚ ਵੀ ਸੁਚੱਜੀ ਵਿਉਂਤ (ਕੰਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨ) ਦਰਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਹਜ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗਤ ਸੁਹਜ ਲਭਣਾ ਬੜੀ ਅਜੀਬ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿਤੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਪਛਤਾਵਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਗੋਰਕੀ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਕਿਉਂ ਭੰਗ ਕੀਤੀ? ਕੈਦੀ ਨੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹਨੂੰ ਓਹਲਾ ਚੰਗਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਪਣਾ ਨੰਗ ਨਹੀਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਕੈਦੀ ਤੇ ਪਹਰੇਦਾਰ ਦੀ ਇਸ ਕਰਕੇ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕੈਦੀ ਜਿਥੇ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਹੱਗਦਾ ਹੈ। ਪਤਾ ਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਹਦੇ ਬਾਰੇ ਆਖੀਦੀ ਹੈ| ਇਸ ਕਾਲ਼-ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਸਤਾਲਿਨਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਕਾਰਿੰਦਾ ਨਹੀਂ, ਜ਼ਾਰਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਬਾਗ਼ੀ ਹੁਣ ਵੀ ਕੈਦ ਹੈ। ਇਸ ਕੋਠੜੀ ਨੂੰ ਸਤਾਲਿਨਸ਼ਾਹੀ ਵੇਲੇ ਦੇ ਅਣਖੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਲ-ਕੋਠੜੀਆਂ ਮੂੰਹ ਚਿੜਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ।</br> {{gap}}ਏਕਾਂਤ ਕੈਦ ਤੋਂ ਮਾੜੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ| ਇਹ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ, ਮਨ 'ਤੇ ਮਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਫ਼, ਉਹ ਥਾਂ; ਜਿਥੇ ਇਨਸਾਨ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹ {{nop}}<noinclude>{{rh||60}}</noinclude> 4attt7opxn1igbn0ge2wfeorl2s4z40 250 69578 235166 233602 2026-09-15T23:59:21Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235166 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>{{gap}}ਮੈਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਧੜਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੁਫ਼ਨੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਫ਼ਰਾਇਡ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਮੁੜ ਕੇ ਕੁੱਖ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਹੋਰ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਜੌਨ੍ਹ ਬਰਜਰ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ ਵਾਪਸੀ ਤਾਂ ਵਹਮ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਕੁਝ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਨਾਲ਼ ਮੋਹ ਹੈ ਤੇ ਲਫ਼ਜ਼ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਮੇਰੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਕਵਿਤਾ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਵਾਪਸੀ ਵਹਮ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਮੈਨੂੰ ਅਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਕੱਛ ਲਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵਿਗਾੜ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਜਿਸ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ਼ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ ਬੋਲੀ ਨਾਲ਼ ਮੇਰਾ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਹਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ ਲਫ਼ਜ਼ '''ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ''' ਮੇਰੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹੈਂ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ। ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੇ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਹਰ ਹੋਰ ਕੀ ਵਾਪਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਥੇ ਹੋਣ ਦਾ ਡੰਨ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਂ ਤਾਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਥੇ ਸੁੱਖ ਲਭਣ ਆਇਆ ਸੀ।</br> {{gap}}ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਕਿਹੜੀ ਐਨੀ ਸੌਖੀ ਹੈ। ਮੇਰੀਆਂ ਹੁਣ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਯਾਦਾਂ ਬਾਰੇ ਹਨ। ਪਰ ਯਾਦ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਹੌਲ਼ੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਹਿੱਲਦੀ ਜਾਂਦੀ ਤਸਵੀਰ, ਜੋ ਅਪਣੇ ਆਪ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਅਸੀਂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਹਰ ਸ਼ੈਅ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬੱਝੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ। ਧ੍ਵਨੀ ਯਾਨੀ ਭਾਸ਼ਕ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ਼ ਯਾਦ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਅਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦਾ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਆਸਰਾ ਹੈ? ਮੇਰੀ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਕਵਿਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਪਾਰ ਚਲਿਆ ਜਾਵਾਂ ਤੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਦਾ-ਸਦਾ ਲਈ ਚੁੱਪ ਕਰ ਜਾਵਾਂ। ਪਰ ਇੰਜ ਤਾਂ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ। ਯਾਦਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ। ਇਥੇ ਵੀ ਮੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਚਲਣੀ।</br> '''''[ਜੁਲਾਈ 1993 ਵਿਚ ਲੰਡਨ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਚ ਛਪੇ ਮੇਰੇ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹ Being Here ਦੀ ਅੰਤਿਕਾ]''''' {{nop}}<noinclude>{{rh||86}}</noinclude> 4r70oanf84961g72scisybvs5u46hgr 250 69688 235116 208683 2026-09-15T13:24:06Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235116 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>ਹਰਕਤਾਂ ਪਾਗਲਾਂ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ| ਚੋਰੀ ਚੋਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਇਹ ਗੀਤ ਓਦੂੰ ਅਗਾਂਹ ਦਾ ਸੁਦਾਈਪੁਣਾ ਹੈ। ਨਰਗਿਸ ਤੇ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਨੱਚਦੇ ਰਬੜ ਦੇ ਬਾਵੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਪੁਤਲੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਡੋਰ ਕਿਸੇ ਅਣਡਿੱਠ ਦੇ ਹੱਥ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੰਗੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਗੋਝ ਨੂੰ ਤੋੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ਼ਕ ਵਿਚ ਬੰਦਾ ਨਾਰਮਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਨੱਚਦੇ ਬਾਵੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਲ ਦੇਖਦੇ ਤਕ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਕੁਝ ਵੀ ਆਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਗਾਉਣ ਵਾਲ਼ਾ ਵੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੈ । ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਨੇ ਅਣਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਪਾਟੀ ਗੇਂਦ ਵਾਂਙ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੰਮ ਅਕਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ, ਉਹ ਬਾਵਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬੰਗੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਨੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਹੈ ਇਹ ਸਮਝਣ ਸਮਝਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਦੀ ਅਕਲਮੰਦੀ। ਬਾਵਿਆਂ ਨੇ ਆਪ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ।</br> {{gap}}ਕਵਿਤਾ ਵਧੇਰੇ ਊਲ-ਜਲੂਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤਯਥਾਰਥਵਾਦ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਤਰਕ ਹੈ। ਆਸਮਾਨ ਨੂੰ ਟਾਕੀ ਲਾਉਣਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਆਮ ਮੁਹਾਵਰਾ ਹੈ । ਜੇ ਇਸ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਬਣਾਈ ਜਾਏ, ਤਾਂ ਇਹ ਯਥਾਰਥ ਹੋ ਜਾਏਗੀ। ਜੇ ਕੋਈ ਜਾਗਦਿਆਂ ਸ਼ੈਆਂ ਦੇਖਣ ਲਗ ਜਾਏ, ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਪਾਗਲ ਆਖ ਦੇਈਦਾ ਹੈ । ਪਰ ਕਵੀ ਨੂੰ ਮਾਣ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬਿੰਬ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਬਲੌਰੀ ਡੱਬੀ ਚੋਂ ਕਢ ਕੇ ਦੇਖਿਆਂ ਤਲਿਸਮ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਜਾਦੂਗਰੀ ਲੁਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ । ਸੁਹਣੀ ਧ੍ਵਨੀ ਵਾਲ਼ੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਪਰੋ ਕੇ ਖੇਡ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਇਹ ਕਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵਰਤਾਈ ਹੈ| ਇਹ ਗੀਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗਤ ਚਿਤਵ ਕੇ ਦੇਖੋ ਤੇ ਦੇਖੋ ਕੀ ਬਣਦਾ ਹੈ:</br> {{Block center|<poem>ਚਾਨਣ ਦੀ ਫੁਲਕਾਰੀ ਤੋਪਾ ਕੌਣ ਭਰੇ ਅੰਬਰ ਗੰਗਾ ਹੁੰਦੀ ਗਾਗਰ ਭਰ ਲੈਂਦੀ ਦਰਦਾਂ ਦਾ ਦਰਿਆਉ ਵੇ ਕਿਹੜਾ ਘੁਟ ਭਰੇ ।</poem>}} {{nop}}<noinclude>{{c\48}}</noinclude> 4fzqbdaekk34kwri6keuquxnnftkeow 235117 235116 2026-09-15T13:25:04Z Harchand Bhinder 2624 235117 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>ਹਰਕਤਾਂ ਪਾਗਲਾਂ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ| ਚੋਰੀ ਚੋਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਇਹ ਗੀਤ ਓਦੂੰ ਅਗਾਂਹ ਦਾ ਸੁਦਾਈਪੁਣਾ ਹੈ। ਨਰਗਿਸ ਤੇ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਨੱਚਦੇ ਰਬੜ ਦੇ ਬਾਵੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਪੁਤਲੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਡੋਰ ਕਿਸੇ ਅਣਡਿੱਠ ਦੇ ਹੱਥ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੰਗੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਗੋਝ ਨੂੰ ਤੋੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ਼ਕ ਵਿਚ ਬੰਦਾ ਨਾਰਮਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਨੱਚਦੇ ਬਾਵੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਲ ਦੇਖਦੇ ਤਕ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਕੁਝ ਵੀ ਆਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਗਾਉਣ ਵਾਲ਼ਾ ਵੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੈ । ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਨੇ ਅਣਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਪਾਟੀ ਗੇਂਦ ਵਾਂਙ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੰਮ ਅਕਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ, ਉਹ ਬਾਵਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬੰਗੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਨੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਹੈ ਇਹ ਸਮਝਣ ਸਮਝਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਦੀ ਅਕਲਮੰਦੀ। ਬਾਵਿਆਂ ਨੇ ਆਪ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ।</br> {{gap}}ਕਵਿਤਾ ਵਧੇਰੇ ਊਲ-ਜਲੂਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤਯਥਾਰਥਵਾਦ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਤਰਕ ਹੈ। ਆਸਮਾਨ ਨੂੰ ਟਾਕੀ ਲਾਉਣਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਆਮ ਮੁਹਾਵਰਾ ਹੈ । ਜੇ ਇਸ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਬਣਾਈ ਜਾਏ, ਤਾਂ ਇਹ ਯਥਾਰਥ ਹੋ ਜਾਏਗੀ। ਜੇ ਕੋਈ ਜਾਗਦਿਆਂ ਸ਼ੈਆਂ ਦੇਖਣ ਲਗ ਜਾਏ, ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਪਾਗਲ ਆਖ ਦੇਈਦਾ ਹੈ । ਪਰ ਕਵੀ ਨੂੰ ਮਾਣ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬਿੰਬ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਬਲੌਰੀ ਡੱਬੀ ਚੋਂ ਕਢ ਕੇ ਦੇਖਿਆਂ ਤਲਿਸਮ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਜਾਦੂਗਰੀ ਲੁਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ । ਸੁਹਣੀ ਧ੍ਵਨੀ ਵਾਲ਼ੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਪਰੋ ਕੇ ਖੇਡ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਇਹ ਕਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵਰਤਾਈ ਹੈ| ਇਹ ਗੀਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗਤ ਚਿਤਵ ਕੇ ਦੇਖੋ ਤੇ ਦੇਖੋ ਕੀ ਬਣਦਾ ਹੈ:</br> {{Block center|<poem>ਚਾਨਣ ਦੀ ਫੁਲਕਾਰੀ ਤੋਪਾ ਕੌਣ ਭਰੇ ਅੰਬਰ ਗੰਗਾ ਹੁੰਦੀ ਗਾਗਰ ਭਰ ਲੈਂਦੀ ਦਰਦਾਂ ਦਾ ਦਰਿਆਉ ਵੇ ਕਿਹੜਾ ਘੁਟ ਭਰੇ ।</poem>}} {{nop}}<noinclude>{{center|48}}</noinclude> qxw20smd5p53fe78mbite4aqo4fcokl 250 69689 235118 233609 2026-09-15T13:25:57Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235118 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{c||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>{{gap}}ਸੁਹਣੇ ਸੁਹਣੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਹਣੀ ਸੁਹਣੀ ਬਹਰ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ੁਧ ਮਨਤਕ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ਼ਦਾ। ਪਰ ਵਿਚਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸੀ; ਪਰ ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾਏ। ਇਸ ਕਾਵਿ-ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਨਾਂ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ।</br> {{gap}}ਇਨਸਾਨ ਅਨੋਖਾ ਲਾਡਲਾ ਹੀ ਰਹਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਖੇਲਨ ਕੋ ਚੰਦਾ ਮਾਂਗਤਾ ਹੈ। ਕਲਾ ਵਿਚ ਜਿਹੜਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦਾ ਅੱਡਾਖੰਡਾ ਬਣਾ ਜਾਏ, ਉਹ ਤਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਨੋਖੇ ਲਾਡਲੇ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸਤਾਦਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਰਾਗ ਦਰਬਾਰੀ ਵਿਚ ਸੁਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਗੱਲ ਸਮਝ ਆ ਜਾਏਗੀ। ਰੋਸ਼ਨ ਆਰਾ ਬੇਗਮ ਰਾਗ ਵਿਚ ਬੱਝੇ ਬੋਲਾਂ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ: ਇਤਨਾ ਕੁ ਰੁੱਖਵਾ, ਚੜ੍ਹਨਤ ਦੁੱਖਵਾ - ਨਿੱਕੇ-ਜਿੰਨੇ ਰੁੱਖ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਦੁੱਖ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਛੋਟੀ-ਜਿਹੀ ਸਾਡੀ ਇਹ ਜ਼ਿੰਦਗਾਨੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹਨੂੰ ਜੀਉਣ ਲਈ ਕਿੰਨੇ ਦੁੱਖ ਝੱਲਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਲੰਮੀ ਲੰਮੀ ਨਦੀ ਬਹੈ। ਇਸ ਨਦੀ ਵਿਚ ਸਮਾਂ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਂ ਦੁੱਖ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਉਰਦੂ ਕਵੀ ਨੇ ਇਹਨੂੰ ਅੱਗ ਦਾ ਦਰਿਆ ਆਖਿਆ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਅਰਥ ਇਸੇ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਡੁੱਬਾ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕਾਗਜ਼ ਨਾਲ਼ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ - ਹੈਲੋ ਕਾਗਤ ਜੀ, ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ! ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾ ਲਓ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਸਮਾਨ ਦੀਆਂ ਤਹਿਆਂ ਚ ਲੈ ਜਾਓ। ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪਾਰ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰੋ। - ਉਫ਼! ਮੈਂ ਤਾਂ ਭੁੱਲ ਈ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਆਸਮਾਨ ਵੀ ਤਾਂ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਹੈ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਰਾਂ? {{nop}}<noinclude>{{c||49}}</noinclude> aoxgtrcxhag5fkhj3ec5s6gw4e48ikk 235119 235118 2026-09-15T13:26:19Z Harchand Bhinder 2624 235119 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>{{gap}}ਸੁਹਣੇ ਸੁਹਣੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਹਣੀ ਸੁਹਣੀ ਬਹਰ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ੁਧ ਮਨਤਕ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ਼ਦਾ। ਪਰ ਵਿਚਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸੀ; ਪਰ ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾਏ। ਇਸ ਕਾਵਿ-ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਨਾਂ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ।</br> {{gap}}ਇਨਸਾਨ ਅਨੋਖਾ ਲਾਡਲਾ ਹੀ ਰਹਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਖੇਲਨ ਕੋ ਚੰਦਾ ਮਾਂਗਤਾ ਹੈ। ਕਲਾ ਵਿਚ ਜਿਹੜਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦਾ ਅੱਡਾਖੰਡਾ ਬਣਾ ਜਾਏ, ਉਹ ਤਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਨੋਖੇ ਲਾਡਲੇ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸਤਾਦਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਰਾਗ ਦਰਬਾਰੀ ਵਿਚ ਸੁਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਗੱਲ ਸਮਝ ਆ ਜਾਏਗੀ। ਰੋਸ਼ਨ ਆਰਾ ਬੇਗਮ ਰਾਗ ਵਿਚ ਬੱਝੇ ਬੋਲਾਂ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ: ਇਤਨਾ ਕੁ ਰੁੱਖਵਾ, ਚੜ੍ਹਨਤ ਦੁੱਖਵਾ - ਨਿੱਕੇ-ਜਿੰਨੇ ਰੁੱਖ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਦੁੱਖ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਛੋਟੀ-ਜਿਹੀ ਸਾਡੀ ਇਹ ਜ਼ਿੰਦਗਾਨੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹਨੂੰ ਜੀਉਣ ਲਈ ਕਿੰਨੇ ਦੁੱਖ ਝੱਲਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਲੰਮੀ ਲੰਮੀ ਨਦੀ ਬਹੈ। ਇਸ ਨਦੀ ਵਿਚ ਸਮਾਂ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਂ ਦੁੱਖ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਉਰਦੂ ਕਵੀ ਨੇ ਇਹਨੂੰ ਅੱਗ ਦਾ ਦਰਿਆ ਆਖਿਆ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਅਰਥ ਇਸੇ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਡੁੱਬਾ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕਾਗਜ਼ ਨਾਲ਼ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ - ਹੈਲੋ ਕਾਗਤ ਜੀ, ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ! ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾ ਲਓ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਸਮਾਨ ਦੀਆਂ ਤਹਿਆਂ ਚ ਲੈ ਜਾਓ। ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪਾਰ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰੋ। - ਉਫ਼! ਮੈਂ ਤਾਂ ਭੁੱਲ ਈ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਆਸਮਾਨ ਵੀ ਤਾਂ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਹੈ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਰਾਂ? {{nop}}<noinclude>{{c||49}}</noinclude> 9ghnzq60n9t4t36l0rq5329kp8c0e3u 250 70344 235192 233473 2026-09-16T00:27:39Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235192 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{right|੨੫}}</noinclude>{{larger|ਲਿਖਿਆ ਹੈ}}</br> ਇਟਲੀ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਰੋਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਰ ਜੌਨ ਕੀਟਸ (1795-1821) ਦੀ ਕਬਰ 'ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:</br> Here lies one whose Name was Writ in Water.</br> {{dhr|3em}} {{Block center|<poem>ਸਭ ਕੁਝ ਦਾਯਮ-ਕਾਯਮ ਜਿੰਨਾ ਚਿਕਰ ਰਹਿਣੀ ਚਸ਼ਮ-ਏ-ਨਮ ਓਨਾ ਚਿਕਰ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਉੱਤੇ ਲਿਖਿਆ ਰਹਿਣਾ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਪੜ੍ਹਨ ਪਰਿੰਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਉਡਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਛਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਗੂੜਾ ਮਿੱਟੀ ਉੱਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਉੱਤੇ ਪਿੰਡੇ ਉੱਤੇ ਉਂਗਲ਼ ਲਿਖਦੀ ਯਾਰ ਸੱਜਣ ਦਾ ਨਾਂ ਸਾਗਰ ਦੀ ਛੱਲ ਧਾ ਕੇ ਆਂਦੀ ਰੇਤ 'ਤੇ ਪੜ੍ਹਦੀ ਲਿਖਿਆ ਅਪਣਾ ਨਾਵਾਂ ਆਦਿ-ਜੁਗਾਦੀ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਪੱਤੇ ਦਾ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਉਪਰ ਕਾਨੀ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਸਰੋਵਰ ਅੰਦਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਦਾ ਪਰਛਾਵਾਂ</poem>}}<noinclude></noinclude> c1e5dxmsu9thhbc8x7af4fiy55nxe8l 250 70353 235194 233477 2026-09-16T00:28:45Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235194 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{right|੨੭}}</noinclude>'''ਸਿਆਹੀ ਕੀ ਬਿਧਿ''' {{Block left|<poem>੧ ਸਿਰਿਸਾਹੀ ਕਜਲ ਵਜਨ ੧ ਬੋਲੁ ੨ ਗੂੰਦ ਕਿਕਰ ਕਾ ਇਕ ਰਤੀ ਲਾਜਵਰਦ ਇਕ ਰਤੀ ਸੁਇਨਾ॥ ਬਿਜੇਸਾਰ ਕਾ ਪਾਣੀ ਤਾਮੇ ਕਾ ਭਾਂਡਾ ਨਿਮੂ ਕੀ ਲਕੜੀ ਦੂਰ ਕਾ ਕਜਲੁ ਦਿਹ ਵੀਹ ਘਸਣੀ ਰਵਾਲ ਰਖਣੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀਉ ਕਿਆ ਦਸਤਖਤ ਕਾ ਨਕਲ ਥਾ ਥਾ ਤਿਸ ਕਾ ਨਕਲ ਨਕਲ ਕਾ ਨਕਲੁ॥ ਇਹ ਵਿਧੀ ਲੰਦਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਲੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ ਪਏ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ੧੭੨੭ ਈਸਵੀ ਚ ਤਿਆਰ ਹੋਈ ਬੀੜ ਦੇ ਅਖੀਰ ਚ ਦਰਜ ਹੈ।</poem>}} '''ਕਵਿਤਾ ਕੀ ਬਿਧਿ'''</br> {{gap}}੧ ਕਜਲਰੇਖ ਵਜ਼ਨ</br> {{gap}}੧ ਬੋਲ</br> {{gap}}੨ ਕਿਕਰ ਦੇ ਫੁੱਲ</br> {{gap}}ਇਕ ਰਤੀ ਮਨਢੰਗਾ</br> {{gap}}ਇਕ ਰਤੀ ਬਿਰਹੜਾ॥ ਅਮ੍ਰਿਤ ਮਿੱਟੀ ਕਾ ਭਾਂਡਾ</br> {{gap}}ਸ਼ਬਦ ਕੀ ਲਕੜੀ ਦੂਰ ਕਾ ਕੱਜਲ</br> {{gap}}ਨਿਸਦਿਨ ਸਿਮਰਨੀ ਰਵਾਲ ਰੱਖਣੀ</br> {{gap}}ਨਾਮਾਲੂਮ ਕੇ ਦਸਤਖਤ ਕਾ ਨਕਲ ਥਾ ਥਾ</br> {{gap}}ਤਿਸ ਕਾ ਨਕਲੁ ਨਕਲ ਕਾ ਨਕਲੁ॥ ੧੯੯੮</br> ਬੋਲੁ ਇੱਕ ਦਵਾ ਹੈ ਇਸਦਾ ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ ਨਾਉਂ Myrrh ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਮੁਰ ਹੈ. ਵੈਦਯਕ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਤਾਸੀਰ ਗਰਮ ਹੈ. ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਮਸਿਵਰਧਨ ਭੀ ਆਖੀਦਾ ਹੈ. ਭੰਗਰਾ, ਬੰਗਾਲੀ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਨਾਉਂ ਮਸਰਾਜ ਹੈ, ਪੰਧਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਕਰਕੇ ਬਰਸਾਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. ਇਸਦੀ ਜੜ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਰਸ ਅਨੇਕ ਦਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਦਾ ਹੈ. ਪੁਰਾਣੇ ਲਿਖਾਰੀ ਸਿਆਹੀ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਰਸ ਪਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ. ਬਹੁਤ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦੇ ਰਸ ਸੇਵਨ ਤੋਂ ਬਾਲ ਚਿੱਟੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਅਰ ਇਸ ਕਾਰਣ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਕੇਸ਼ਰੇਜਨ ਭੀ ਹੈ. Verbesina prostrata ਦੱਖਣੀ ਖੁਰਚਣੀ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ ਫੁੱਲ ਉਤਾਰ ਲੈਣਾ, - ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ {{nop}}<noinclude></noinclude> fmz44x9zt5hfnleoe96d1skil6cirqg 250 70354 235195 233560 2026-09-16T00:29:05Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235195 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh|||੨੯}}</noinclude>{{larger|'''ਨਨਕਾਣਾ'''}} {{dhr|3em}} {{Block center|<poem>ਨਨਕਾਣਾ ਧੁਰਾ ਧਰਤੀ ਦਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸੂਰਜ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਕੁੱਖ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਨਨਕਾਣਾ ਹੈ ਨਨਕਾਣਾ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੈ ਕੁੱਲ ਰਾਹਵਾਂ ਦੀ ਨਨਕਾਣਾ ਘਰ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ ਏਥੇ ਰਿਜ਼ਕ ਦਾ ਖੇਤ ਸਦਾ ਹੀ ਹਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਬਿਰਛਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਖੜ੍ਹੋਤੀ ਇੱਕੋ ਥਾਵੇਂ ਏਥੇ ਹਰ ਪਲ ਰਾਤ ਚਾਨਣੀ ਅਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ ਪਹਿਰ ਰਾਤ ਦਾ ਨਿਤ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹਦੀ ਹੈ ਏਥੇ ਰਬਾਬ ਵਜਾਏ ਮਰਦਾਨਾ ਬਾਬਾ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਸੰਗਤ ਕਰਦਾ ਸੁਣਿਐ ਏਥੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੋਹ ਨਈਂ ਸਕਦਾ ਕਾਲ਼ ਇਹ ਨਨਕਾਣਾ ਹੈ</poem>}}<noinclude></noinclude> shwfunpywtnx6t4o056iz2x7h82z5js 250 70355 235196 232187 2026-09-16T00:29:23Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235196 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh|||੩੧}}</noinclude>{{larger|'''ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਤੇ ਬਾਬਾ ਮਰਦਾਨਾ'''}} {{dhr|3em}} {{Block center|<poem>ਬਾਬੇ ਦੀ ਬਾਣੀ ਮਰਦਾਨਾ ਗਾਵੈ ਬਾਬਾ ਅਪਣਾ ਉੱਚਰਿਆ ਆਪ ਸੁਣੇ ਹੈ ਜੋੜੀ ਖੂਬ ਸੁਹਾਵੈ ਬਾਬਾ ਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਏਕ ਰਬਾਬ ਬਜਾਵੈ ਦੂਜਾ ਅਨਹਦ ਬਾਜਾ ਮਾਈ ਭਾਈ ਤੇ ਲਾਲੋ ਬੈਠੇ ਪੜ੍ਹਿਓਂ ਹੋਰ ਪਰਿਓਂ ਉਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੋਂ ਕੌਣ ਫ਼ਰਿਸ਼ਤੇ ਉਤਰੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਉੱਤੇ ਜਿਨਕੇ ਕੰਨੀਂ ਰਿਸਦੀ ਬਾਣੀ ਛਾਂ ਟਿਕੀ ਮਨ ਟਿਕਿਆ ਟਿਕ ਗੇ ਗਰਦਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਖੰਡ ਨਛੱਤਰ ਰੱਬ ਜੀ ਰੁਕ ਕੇ ਅਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਦੇ ਹੱਥ ਮਿਹਰ ਦਾ ਰੱਖਿਆ ਬਾਬੇ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਹੈਂ! ਬਾਬਾ ਜੀ ਮਰਦਾਨੇ ਨਾ’ ਗਾਵਣ ਲੱਗੇ ਹਨ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਬਾਬੇ ਵਲ ਤੱਕ ਕੇ ਮੁਸਕਾਏ ਹਨ </poem>}}<noinclude></noinclude> 8b071nbzg80zp35d2feznqau5vy62aw 250 70356 235197 233484 2026-09-16T00:29:42Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235197 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh|||੩੩}}</noinclude>{{gap}}{{larger|'''ਪੋਥੀ'''}} {{dhr|5em}} {{Block center|<poem>ਪੋਥੀ ਰੱਬ ਦੀ ਦੇਹੀ ਧੰਨੁ ਸੁ ਅੱਖਰ ਸ਼ਬਦ ਧੰਨੁ ਧੰਨੁ ਕਾਤਬ ਧੰਨੁ ਲਿਖਾਰੀ ਜਿਸ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਧੰਨੁ ਲਿਖਿਆ ਵਾਚਣ ਵਾਲ਼ਾ ਧੰਨੁ ਪਾਠੀ ਪਾਠ ਵਿਚਾਰਨ ਵਾਲ਼ਾ ਧੰਨੁ ਸਰੋਤਾ ਜਿਸਦੇ ਕੰਨੀਂ ਰਿਸਦੀ ਵਾਣੀ ਧੰਨੁ ਉਹ ਹੱਥ ਜੋ ਪੋਥੀ ਛੁਹੰਦੇ ਹੱਥ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੋਥੀ ਛੋਹੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਪੋਥੀ ਹੋਣੀ ਧੰਨੁ ਸੁ ਹੱਥ ਸਭ ਕੁਛ ਸਾਜਣ ਵਾਲ਼ਾ </poem>}}<noinclude></noinclude> si1nnef0lkftut2btq8kpf0a2ivud0d 250 70357 235198 233485 2026-09-16T00:30:08Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235198 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh|||੩੫}}</noinclude>{{dhr|5em}} {{Block center|<poem>ਧੰਨੁ ਜਾਨਵਰ ਜਿਸਦੀ ਚਮੜੀ ਲੱਗੀ ਪੋਥੀ ਲੇਖੇ ਧੰਨੁ ਬਗੜ-ਮੰਜ ਜੋ ਗਲ਼ ਕੇ ਕਾਗਦੁ ਰੂਪ ਸਮਾਈ ਧੰਨੁ ਉਹ ਕਾਗਦੁ ਉੜਨ ਖਟੋਲਾ ਧੰਨੁ ਕਾਗਦੁ ਰਚੀ ਸਿਆਹੀ ਜਿਸਕੇ ਸਦਕੇ ਅੱਖਰ ਬਣਿਆ ਤੇ ਜੋ ਕੁਛ ਹੈ ਉਹ ਸਭ ਕੁਛ ਉਸ ਮਾਹੀਂ ਧੰਨੁ ਘੁਮਿਆਰ ਜਿਸ ਰੋਸ਼ਨਾਈ ਦਵਾਤ ਬਣਾਈ ਧੰਨੁ ਸੁ ਕਲਮ ਕਿਸ ਕੀਏ 'ਸ਼ਨਾਨਾ ਧੰਨ ਚਮਿਆਰ ਜਿਸਨੇ ਚਮੜਾ ਉਸ ਕੇ ਰੰਗ ਮੇਂ ਰਾਤਾ ਧੰਨੁ ਸੁ ਖੁਰਪੀ ਧੰਨੁ ਸੁ ਆਟਾ ਧਾਗਾ ਜਿਤ ਸੁਹਣੀ ਜਿਲਤ ਬੰਧਾਈ ਧੰਨੁ ਸੰਤੋਖੀ ਪੋਥੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾ ਨੇਰ੍ਹਾ ਧੰਨੁ ਲਏ ਵਾਕ ਦਾ ਚਾਨਣ ਧੰਨੁ ਉਹ ਥਾਨ ਜਿਥੇ ਪੋਥੀ ਦਾ ਹੈ ਵਾਸਾ ਜਿਸ ਥਾਵੇਂ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਿਲ਼ਦਾ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਵਾਅਦਾ </poem>}}<noinclude></noinclude> 1vbo60ipjdorjntankuz7xif76sq1xe 250 70358 235207 233486 2026-09-16T04:44:15Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235207 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh|||੩੭}}</noinclude>{{gap}}{{gap}}{{larger|'''ਗੁਰਮੁਖੀ'''}} {{dhr|5em}} {{Block center|<poem> ਗੁਰਮੁਖੀ ਹੈ ਪੰਚਮੁਖੀ ਕੰਚਮੁਖੀ ਭਗਨਮੁਖੀ ਹੈ ਪਵਨਮੁਖੀ। ਜਲਮੁਖੀ ਥਲਮੁਖੀ ਹੈ ਨਭੋਮੁਖੀ। ਮੌਨਮੁਖੀ ਯੌਨਮੁਖੀ ਹੈ ਮਾਤਮੁਖੀ। ਹਰ ਜਾਤਿਮੁਖੀ ਪੁਸ਼ਪਮੁਖੀ ਲਿਪਤਮੁਖੀ ਹੈ ਸੁਪਤਮੁਖੀ। ਸੁਪਨਮੁਖੀ ਹੈ ਸੂਰਯਮੁਖੀ ਜਾਗ ਜਾਗ ਹੇ ਦਹਮੁਖ ਮੰਡਲ॥ </poem>}}<noinclude></noinclude> gwew2zemrtiqjlylixo4uwjhyss95tz 250 70370 235209 233488 2026-09-16T04:44:51Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235209 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh|||੩੯}}</noinclude>{{dhr|2em}} {{larger|'''ਲਿਖਣਸਰ'''}} {{Float left|{{smaller|ਸਾਬੋ ਕੀ ਤਲਵੰਡੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸੰਗਤੀਏ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਤੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਪਾਵਨ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਬੀੜਾਂ ਲਿਖਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਰਵਾਇਤ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲਿਖਣੀ ਤੇ ਮਸ (ਸਿਆਹੀ) ਜਲ ਪਰਵਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਗੁਰੂ ਕੀ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਟਕਸਾਲ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਗੁਣੀ ਕਵੀਂਦਰ ਗਿਆਨੀ ਪੈਦਾ ਹੋਣਗੇ; ਇਥੋਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਨਦੀ ਵਗੇਗੀ। - ਲਿਖਣਸਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿਚ ਸੰਗਤਾਂ ਪੈਂਤੀ ਅੱਖਰੀ ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੀਆਂ ਗਿਆਨ-ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਰ ਮੰਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਅੱਗੇ ਪਈ ਰੇਤ ਵਿਚ ਮਾਵਾਂ ਅਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪ੍ਰਥਮ ਅੱਖਰ ਦਾ ਪੂਰਨਾ ਪਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਹੁਣ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪੱਥਰ ਹੀ ਪੱਥਰ ਹੈ।}}}} {{dhr|4em}} {{Block center|<poem>ਇਹ ਥਾਂ ਕਾਸ਼ੀ ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਟਕਸਾਲ। ਪੱਬਾਂ ਭਾਰ ਉਡੀਕਦੀ ਬਹੁੜੇਗਾ ਲਜਪਾਲ॥ ਸੰਗਤਾਂ ਸਰ ਨਿਵਾਂਦੀਆਂ, ਪੈਂਤੀ ਰੱਬ ਸਰੂਪ। ਚਾਨਣ ਚਸ਼ਮੇ ਫੁੱਟ ਰਹੇ, ਔਖਰ ਅਰਥ ਅਨੂਪ॥ ਕੌਤਕ ਕਦੇ ਨ ਮੁੱਕਦੇ, ਨਾ ਬਣਦੇ ਇਤਿਹਾਸ। ਸੱਚਾ ਬਣਦਾ ਜਾਂਵਦਾ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਮਿਥਿਹਾਸ॥ ਕੂੜ ਹਨੇਰੀ ਵਗ ਰਹੀ, ਦਿਨੇ ਪਈ ਹੈ ਰਾਤ। ਮੇਲੇ ਉੜਦੀ ਧੂੜ ਚੋਂ ਸੱਜਣ ਪਾਵਣ ਝਾਤ॥ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋਈ ਜਾਂਵਦਾ, ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਬਿੰਦ। ਪੰਜ ਸਦੀਆਂ ਦਾ ਫ਼ਾਸਲਾ ਸਿਮਟੇ ਇੱਕੋ ਬਿੰਦ॥ </poem>}}<noinclude></noinclude> j7akesmb0w07x6x1qt6x547ll51nnxd 250 70372 235212 233490 2026-09-16T04:46:53Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235212 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{right|੪੩}}</noinclude>{{gap}}{{gap}}'''...''' {{dhr|5em}} {{Block center|<poem> ਚੰਨਣ ਫੁੱਲ ਖਿੜਿਆ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ ਜੀ ਓ{{gap}}ਜੀ ਓ ਕੰਜਕਾਂ ਨਾਵ੍ਹਣ ਚੱਲੀਆਂ ਜੀ ਓ{{gap}}ਜੀ ਓ{{gap}}ਜੀ ਓ ਰਲ਼ ਕੇ ਹੇਕਾਂ ਲਾਵਣ ਰੱਥ ਯਾਰ ਦੀ ਖੈਰ ਮਨਾਵਣ{{gap}}ਜੀ ਓ ਬਾਬਲ ਘਰ ਦੇ ਤੀਰਥ ਆਈਆਂ ਪੁੰਨ ਕਮਾਵਣ ਚੱਲੀਆਂ ਕੰਜਕਾਂ ਨਾਵ੍ਹਣ ਚੱਲੀਆਂ ਜੀ ਓ{{gap}}ਜੀ ਓ{{gap}}ਜੀ ਓ ਚੰਨਣ ਫੁੱਲ ਖਿੜਿਆ ਅਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ ਜੀ ਓ{{gap}}ਜੀ ਓ{{gap}}ਜੀ ਓ ਪਾਰਲੇ ਕੰਢੇ ਰਾਂਝਾ ਸੁੱਤਾ ਨਾਲ਼ ਸੁੱਤੀ ਉਹਦੀ ਵੰਝਲੀ ਜੀ ਓ ਸੀਤ ਨਦੀ ਵਿਚ ਬਲ਼ਦੇ ਪਿੰਡੇ ਸੁੱਤੇ ਭਾਗ ਜਗਾਵਣ ਚੱਲੀਆਂ ਕੰਜਕਾਂ ਨਾਵ੍ਹਣ ਚੱਲੀਆਂ ਜੀ ਓ{{gap}}ਜੀ ਓ{{gap}}ਜੀ ਓ ਚੰਨਣ ਫੁੱਲ ਖਿੜਿਆ ਅਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ ਜੀ ਓ{{gap}}ਜੀ ਓ{{gap}}ਜੀ ਓ </poem>}}<noinclude></noinclude> 8l0d0asgibdo7e6bry3f4in5kra3l14 250 70373 235214 233493 2026-09-16T04:47:59Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235214 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{right|੪੫}}</noinclude>{{larger|'''ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਕੋਰੇ ਪੜ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲ਼ੀ ਪੋਥੀ'''}}</br> Guru Granth has a thousand blank pages with the one song copied out on every page.</br> {{gap}}- Puran Singh, ''The Spirit of Oriental Poetry''</br> {{dhr|3em}} {{Block center|<poem>ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਕੋਰੇ ਪੜ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲ਼ੀ ਪੋਥੀ ਦੇ ਹਰ ਪਤ੍ਰੇ 'ਤੇ ਹਰ ਖਿਣ ਓਹੀਓ ਗੀਤ ਬਣੇ ਤੇ ਫਿਰ ਖਿਰ ਜਾਵੇ ਕਦੇ ਪੈਂਤੀ ਵਿਚ{{gap}}ਕਦੇ ਬਾਵਨੀ{{gap}}ਕਦੇ ਨਿਰੰਖਰੀ ਵਿਚ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਪਤਿਆਂ ਵਿਚ ਕੋਰਾ ਸਮਾਂ ਧੜਕਦਾ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਾਇਰ ਨੂੰ ਆਖੇ - ਮੈਨੂੰ ਲਿਖ ਮੈਂ ਤੂੰ ਹੀ ਆਂ ਤੂੰ ਅਪਣਾ ਆਪ ਸਿਆਣ ਹੁਕਮ ਦਾ ਬੱਧਾ ਸ਼ਾਇਰ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਫੇਰ ਲਿਖੇ ਪਾਠੀ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਕੋਰੇ ਪਤ੍ਰਿਆਂ ਵਾਲ਼ੀ ਪੋਥੀ ਦਾ ਵਾਕ ਲਵੇ ਉਹ ਅਣਲਿਖੇ ਨੂੰ ਅਣਲਿਖਿਆ ਕਰਕੇ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਪੋਥੀ ਸੰਤੋਖਦਿਆਂ ਉਹਦੇ ਹੱਥ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਚ ਅਪਣੇ ਆਪ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਕਾਗਤ ਸਿਆਹੀ{{gap}}ਤੇ ਕਾਨੀ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਮੱਥਾ ਟੇਕੇ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਕੋਰੇ ਪਤ੍ਰਿਆਂ ਵਾਲ਼ੀ ਪੋਥੀ ਨੂੰ </poem>}}<noinclude></noinclude> h3w5elh4wjavatr20zgh4e9dgnckfka 250 70374 235216 233494 2026-09-16T04:48:47Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235216 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh|||੪੭}}</noinclude>{{gap}}{{larger|'''ਗਾਏ ਸਮੀਨਾ ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ'''}} {{dhr|4em}} {{Block center|<poem>ਗਾਏ ਸਮੀਨਾ ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ ਸੁਣੀ ਸੀ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੁੱਤਿਆਂ ਲਿਆਂ ਸੀ ਸੁਪਨਾ ਮਾਂ ਸੁਣਦੀ ਸੀ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਜਾ ਕਰ ਗੁਰੂਦੁਆਰੇ ਲੁਕ-ਲੁਕ ਬਹਿੰਦੀ ਦੇਖ ਲਵੇ ਨਾ ਕੋਈ ਕਿਸ ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ ਉਚਰੀ ਗੁਰਾਂ ਨੇ ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ ਗਾਵੇ ਮਰਦਾਨਾ ਗਾਵੇ ਨਾਨਕ ਦੀਵਾਨਾ ਗਾਵੇ ਨਾਦ ਰਬਾਬੀ ਗਾਏ ਸਮੀਨਾ ਸੱਚੀ ਬਾਣੀ ਗਾਵੇ ਕੰਤ ਪਿਆਰਾ ਗਾਵੇ ਸੁਹਣੀ ਧੀ ਉਹ ਵੀ ਗਾਵੇ ਨਾਲ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ ਲਿਖੀ ਸੀ ਨਾਨਕ ਕੁੱਲ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਗਾਉਂਦੇ ਰੱਬ ਦੇ ਜੀਅ ਸ਼ਬਦ ਸਾਜ਼ ਨਾਲ਼ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਗਾਏ ਹਵਾ ਗਾਏ ਸਮਾਂ ਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਆਵਾਜ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਲ਼ਿਆਂ ਥੀਂ ਗਾਏ ਸਮੀਨਾ ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ </poem>}}<noinclude></noinclude> gy27zzw1urco429j0jjpf8809nmb269 250 70375 235218 233498 2026-09-16T04:49:18Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235218 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh|||੪੯}}</noinclude>{{center|{{larger|'''ਬੀਬੀ ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਬਾਬੇ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਭਿੰਨੀ ਰੈਨੜੀਏ... ਗਾ ਰਹੀ'''}}}} {{dhr|2em}} {{Block center|<poem>ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ ਅਪਣੇ ਸ਼ੁਹ ਨੂੰ ਤੜਫਦੀ {{center|ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ}} ਜੰਮਣ ਜੀਉਣ ਦੀ ਚੀਸ ਹੈ ਜੋ ਜ਼ਾਹਿਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਰਗਾਂ ਚ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ ਹਿਕ ਚੋਂ ਸਿੰਮਦੀ ਔਰਤ ਅਪਣੇ ਹਰ ਰੂਪ ਚ ਗਾ ਰਹੀ ਇਹ ਕੋਈ ਬਾਂਝ ਖਿਆਲਾਂ ਖਿਆਲਾਂ ਵਿਚ ਮਾਂ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ ਤ੍ਰਿਪਤਾ ਪੁੱਤ ਦੀ ਸੁੱਖ ਸੁੱਖ ਰਹੀ ਇਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਈ ਔਰਤ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੈ ਸੋਹਣੀ ਮੇਰੀ ਭੈਣ ਅਪਣੀ ਸਹੇਲੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਿਚ ਸੁਹਾਗ ਗਾ ਰਹੀ ਹੈ ਇਹ ਹੁਣੇ ਗਰਭਣ ਹੋਈ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਇਹ ਹੁਣੇ ਮਾਂ ਬਣੀ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰਦਾ ਹਉਕਾ ਹੈ ਇਹ ਮਾਂ ਔਰਤ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਜ੍ਹਿਦੀ ਉਂਗਲ਼ ਫੜੀ ਮੈਂ ਤੁਰ ਰਿਹਾਂ ਚਿਰੀਂ-ਵਿਛੁੰਨੀਆਂ ਕੂੰਜਾਂ ਮਿਲ਼ੀਆਂ ਭਿੰਨੀ ਰਾਤ ਵਿਚ ਕਿਸ ਛੇੜੀ ਰਬਾਬ ਇਹ ਪਰੀ ਕੌਣ ਹੈ ਬਾਬੇ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਗਾ ਰਹੀ ਰਾਤ ਗੂੜ੍ਹੀ ਹੋਰ ਗੂੜ੍ਹੀ ਹੋ ਰਹੀ ਤਾਰੇ ਹੋਰ ਹੋਰ ਚਮਕ ਰਹੇ ਬੀਬੀ ਬਾਬੇ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਗਾ ਰਹੀ </poem>}}<noinclude></noinclude> 90rgnwvcjn22qfht5j6j3ec1y22c3es 250 70376 235219 233501 2026-09-16T04:49:50Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235219 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{right|੫੧}}</noinclude>{{gap}}{{larger|'''ਭਿੰਨੀ ਰੈਣ ਵੇਲਾ'''}} {{dhr|3em}} {{Block center|<poem>ਜਾਨ ਤਲੀ ਵਿਚ ਕੰਬੇ{{gap}}ਸੁਣ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਕਿਹੜੇ ਦਿਲ ਨਾ ਗਾਉਂਦੀ ਬੀਬੀ ਸ਼ਬਦ ਬਾਬੇ ਦਾ ਮਨ ਮੈਲ਼ਾ ਸੱਚੇ ਬੋਲਾਂ ਦੀ ਤਾਬ ਨਾ ਝੱਲਣ ਜੋਗਾ ਮਰ ਜਾਣਾ ਤਨ ਬੋਲ ਅਮਰ ਕਿੰਜ ਸੁਣਸੀ ਇਸ ਵੇਲਾ ਭਿੰਨੀ ਰਾਤ ਇਹ ਤਾਰੇ ਬੋਲ ਆਦਿ ਜੁਗਾਦੀ ਏਸ ਚਮਕ ਵਿਚ ਦਿਸਦਾ ਕੁਛ ਨਾ ਸੋਚ ਸੋਚ ਕੇ ਦਿਲ ਖੁੱਸਦਾ ਹੈ - ਕਹਾਂ ਲਿਖਾਰੀ ਜਿਸਦਾ ਲਿਖਿਆ ਰਹਿਣਾ ਅਜ਼ਲਾਂ ਤਾਈਂ ਸਭ ਖਿਰ ਜਾਣਾ ਮੈਂ ਨ ਹੋਣਾ ਥਿਰ ਰਹਿਣਾ ਇਹ ਨਾਦ-ਸ਼ਬਦ ਅਨੋਖਾ ਬੰਦਾ ਆਇਆ ਸਾਹ ਜਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਵਸਾਹ ਨਾ ਬੜਾ ਨਤਾਣਾ ਅੰਞਾਣਾ ਨਾ ਜਾਣੇ ਅਸਗਾਹ ਦੀ ਥਾਹ ਨੂੰ ਕਿਣਕੇ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਾ ਆਵੇ ਕੋਹਤੂਰਾਂ ਦੀ ਇਹ ਵੇਲਾ ਓਹੀਓ ਜਾਣੇ ਮਾਣੇ ਜੋ ਤੱਤੀ ਤਵੀ 'ਤੇ ਬਹਿ ਕੇ ਗੀਤ ਰੈਣ ਦਾ ਗਾਉਂਦਾ ਇਕ ਓਹੀਓ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਾ ਹੋਣਾ ਨ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾ ਮਗਰੋਂ </poem>}}<noinclude></noinclude> 06w0cdzzdkj6j5dl30h4ceseozv8k2i 250 70696 235263 214022 2026-09-16T08:21:16Z Tamanpreet Kaur 606 /* ਸੋਧਣਾ */ 235263 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Tamanpreet Kaur" /></noinclude>{{Block center|<poem>{{center|{{larger|'''ਐਕਟ ਪੰਜਵਾਂ : ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੂਜਾ'''}}}} (ਨਗਾੜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੋਰ 'ਚ ਝੰਡੇ ਝੁਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਫ਼ੌਜੀ ਮੰਚ ਤੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹਨ।) {{overfloat left|ਗੀਤ : | depth=6em}}ਮੌਤ ਦੀ ਚੌਸਰ ਵਿਛ ਗਈ ਰਣ-ਭੇਰੀਆਂ ਵੱਜਣ, ਨੈਣੀਂ ਚੋਂਦੀਆਂ ਬਿਜਲੀਆਂ ਪਏ ਦੰਦ ਕਰੀਚਣ, ਲਾਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰੂਹ ਫ਼ੂਕਦੇ ਇਉਂ ਤੁਰਨ ਛਬੀਲੇ, ਗੱਭਰੂ ਘੋੜੀਆਂ ਗਾਂਵਦੇ ਸਭ ਮੌਤ ਦੇ ਕੀਲੇ, ਟਿੱਡੀਦਲ ਜਏ ਡੋਲਦੇ ਬਣ ਬੱਦਲ ਕਾਲੇ, ਹਾਂ! ਰਹਿ-ਰਹਿ ਭੀਚਣ ਮੁੱਠੀਆਂ ਹੋਏ ਰਣ ਮਤਵਾਰੇ (ਇੱਕ ਫ਼ੌਜੀ ਕੈਂਪ) {{overfloat left|ਮੈਨਟੀਬ : | depth=6em}}ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ। ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਖ਼ੁਦ ਮੈਲਕਮ ਸੈਨਾਪਤੀ! {{overfloat left|ਐਂਗਸ : | depth=6em}}ਹਾਂ, ਸੀਵਾਰਡ ਤੇ ਮੈਕਡਫ਼ ਵੀ ਨਾਲ਼ ਨੇ। {{overfloat left|ਮੈਨਟੀਬ : | depth=6em}}ਸੀਵਾਰਡ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਚਾਚਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਨਾ? {{overfloat left|ਐਂਗਸ : | depth=6em}}ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸ਼ਾਇਦ.... {{overfloat left|ਮੈਨਟੀਬ : | depth=6em}}ਬਦਲੇ ਦੀ ਅੱਗ 'ਚ ਮੱਚਦੇ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਨੇ। ਜੰਗ ਦਾ ਬਿਗੁਲ ਵੱਜ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਖ਼ੂਨ ਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਦਰਿਆ ਵੀ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ! {{overfloat left|ਐਂਗਸ : | depth=6em}}ਬੀਰਨਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਦੀ ਆ ਰਹੇ ਨੇ ਉਹ। ਆਖਰੀ ਮੁਕਾਬਲਾ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ। {{overfloat left|ਕੈਥਨਸ : | depth=6em}}ਕੀ ਪਤਾ ਛੋਟਾ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਹੋਵੇ। {{overfloat left|ਲਿਓਨਾਕਸ : | depth=6em}}ਨਹੀਂ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ਼ ਪੱਕੀ ਲਿਸਟ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ। ਬਹੁਤੇ ਤਾਂ ਬਸ ਮੁੱਛਫੁੱਟ ਗੱਭਰੂ ਨੇ .... ਐਵੇਂ ਨਵੀਂ-ਨਵੀਂ ਜਵਾਨੀ ਚੜ੍ਹੀ। ਸੀਵਾਰਡ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਚ। {{overfloat left|ਮੈਨਟੀਬ : | depth=6em}}ਮੈਕਬਥ ਬਾਰੇ ਕੀ ਖ਼ਬਰ ਹੈ! ਸੁਣਿਆ ਉਸਨੇ ਵੀ ਪੱਕੀ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। {{overfloat left|ਕੈਥਨਸ : | depth=6em}}ਅਫ਼ਵਾਹ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਏ ਕਿ ਉਹ ਪਾਗ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। {{overfloat left|ਲਿਓਨਾਕਸ : | depth=6em}}ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਨਫ਼ਰਤ ਹੈ ਇਹ। ਉਸੇ 'ਚੋਂ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ </poem>}}<noinclude>{{rh||104/ਮੈਕਬਥ }}</noinclude> szpdwed26s6i8xz0c8ptwm7qwa1dr6l 250 70697 235264 214023 2026-09-16T08:22:40Z Tamanpreet Kaur 606 235264 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Taranpreet Goswami" /></noinclude>{{Block center|<poem>ਨਿਕਲਦੀਆਂ। {{overfloat left|ਐਂਗਸ : | depth=6em}}ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਗ਼ੁੱਸੇ 'ਚ ਤਾਂ ਪਾਗ਼ਲ ਹੋਇਆ ਈ ਪਿਆ ਉਹ! ਖੁਦ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਉਸਦਾ। {{overfloat left|ਕੈਥਨਸ : | depth=6em}}ਹਾਂ, ਹਾਲਾਤ ਵੱਸੋਂ ਬਾਹਰੇ ਹੋ ਰਹੇ ਨੇ! ਥਾਂ-ਥਾਂ 'ਤੇ ਨਵੀਆਂ ਬਗ਼ਾਵਤਾਂ। ਹਰ ਘੜੀ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲਦੀ ਏ। {{overfloat left|ਮੈਨਟੀਬ : | depth=6em}}ਆਪਣਾ ਕੀਤਾ ਅੱਗੇ ਆ ਰਿਹਾ, ਭੁਗਤਣਾ ਤਾਂ ਪਵੇਗਾ ਹੀ। {{overfloat left|ਐਂਗਸ : | depth=6em}}ਦਿਲੋਂ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ਼ ਨਹੀਂ। ਸਭ ਐਵੇਂ ਡਰਦੇ ਮਾਰੇ ਡੰਗ ਟਪਾਉਂਦੇ ਆ। ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਅਹਿਸਾਸ ਤਾਂ ਹੋ ਗਿਐ... ਕਿ ਰਾਜ ਭਾਗ ਉਸਨੂੰ ਰਾਸ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। {{overfloat left|ਲਿਓਨਾਕਸ : | depth=6em}}ਜਿਸਦਾ ਕੰਮ ਏ ਉਸੇ ਨੂੰ ਫੱਬਦਾ ਭਾਈ। ਇਉਂ ਤਾਂ ਫੇਰ ਹਰ ਚੋਰ ਉਚੱਕ ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਏ! {{overfloat left|ਮੈਨਟੀਬ : | depth=6em}}ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਜ਼ਮੀਰ ਵੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ਼ ਨਹੀਂ। {{overfloat left|ਕੈਥਨਸ : | depth=6em}}ਸਾਨੂੰ ਗੱਲਾਂ 'ਚ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਗਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਛੇਤੀ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਯੁਵਰਾਜ ਦੀ ਸੇਵਾ 'ਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛਤਰ-ਛਾਇਆ 'ਚ ਹੀ ਸਾਡਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਮੁਲਕ ਦਾ ਭਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ। {{overfloat left|ਲਿਓਨਾਕਸ : | depth=6em}}ਹਾਂ, ਉਹੀ ਏਸ ਝਾੜ-ਝੰਖਾੜ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਨੇ, ਜਿਹੜਾ ਪੂਰੇ ਮੁਲਕ ਨੂੰ ਕੋੜ੍ਹ ਵਾਂਗ ਚਿੰਬੜ ਗਿਐ। {{overfloat left|ਐਂਗਸ : | depth=6em}}ਦੇਰ ਨਾ ਕਰੋ, ਚਲੋ, ਬੀਰਨਾਮ ਦਾ ਜੰਗਲ ਸਾਨੂੰ ਬੁਲਾ ਰਿਹੈ। (ਫੇਰ ਨਗਾੜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੋਰ 'ਚ ਫ਼ੌਜਾਂ ਲੰਘਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛ ਚੁੜੇਲਾਂ ਨ੍ਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।) {{right|ਫ਼ੇਡ ਆਊਟ}} </poem>}}<noinclude>{{rh||105/ਮੈਕਬਥ }}</noinclude> ec8chi3g87e7g19p1m1ta3fv965euax 235265 235264 2026-09-16T08:28:21Z Tamanpreet Kaur 606 /* ਸੋਧਣਾ */ 235265 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Tamanpreet Kaur" /></noinclude>{{Block center|<poem>ਨਿਕਲਦੀਆਂ। {{overfloat left|ਐਂਗਸ : | depth=6em}}ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਗ਼ੁੱਸੇ 'ਚ ਤਾਂ ਪਾਗ਼ਲ ਹੋਇਆ ਈ ਪਿਆ ਉਹ! ਖੁਦ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਉਸਦਾ। {{overfloat left|ਕੈਥਨਸ : | depth=6em}}ਹਾਂ, ਹਾਲਾਤ ਵੱਸੋਂ ਬਾਹਰੇ ਹੋ ਰਹੇ ਨੇ! ਥਾਂ-ਥਾਂ 'ਤੇ ਨਵੀਆਂ ਬਗ਼ਾਵਤਾਂ। ਹਰ ਘੜੀ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲਦੀ ਏ। {{overfloat left|ਮੈਨਟੀਬ : | depth=6em}}ਆਪਣਾ ਕੀਤਾ ਅੱਗੇ ਆ ਰਿਹਾ, ਭੁਗਤਣਾ ਤਾਂ ਪਵੇਗਾ ਹੀ। {{overfloat left|ਐਂਗਸ : | depth=6em}}ਦਿਲੋਂ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ਼ ਨਹੀਂ। ਸਭ ਐਵੇਂ ਡਰਦੇ ਮਾਰੇ ਡੰਗ ਟਪਾਉਂਦੇ ਆ। ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਅਹਿਸਾਸ ਤਾਂ ਹੋ ਗਿਐ... ਕਿ ਰਾਜ ਭਾਗ ਉਸਨੂੰ ਰਾਸ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। {{overfloat left|ਲਿਓਨਾਕਸ : | depth=6em}}ਜਿਸਦਾ ਕੰਮ ਏ ਉਸੇ ਨੂੰ ਫੱਬਦਾ ਭਾਈ। ਇਉਂ ਤਾਂ ਫੇਰ ਹਰ ਚੋਰ ਉਚੱਕਾ ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਏ! {{overfloat left|ਮੈਨਟੀਬ : | depth=6em}}ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਜ਼ਮੀਰ ਵੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ਼ ਨਹੀਂ। {{overfloat left|ਕੈਥਨਸ : | depth=6em}}ਸਾਨੂੰ ਗੱਲਾਂ 'ਚ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਗਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਛੇਤੀ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਯੁਵਰਾਜ ਦੀ ਸੇਵਾ 'ਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛਤਰ-ਛਾਇਆ 'ਚ ਹੀ ਸਾਡਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਮੁਲਕ ਦਾ ਭਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ। {{overfloat left|ਲਿਓਨਾਕਸ : | depth=6em}}ਹਾਂ, ਉਹੀ ਏਸ ਝਾੜ-ਝੰਖਾੜ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਨੇ, ਜਿਹੜਾ ਪੂਰੇ ਮੁਲਕ ਨੂੰ ਕੋੜ੍ਹ ਵਾਂਗ ਚਿੰਬੜ ਗਿਐ। {{overfloat left|ਐਂਗਸ : | depth=6em}}ਦੇਰ ਨਾ ਕਰੋ, ਚਲੋ, ਬੀਰਨਾਮ ਦਾ ਜੰਗਲ ਸਾਨੂੰ ਬੁਲਾ ਰਿਹੈ। (ਫੇਰ ਨਗਾੜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੋਰ 'ਚ ਫ਼ੌਜਾਂ ਲੰਘਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛ ਚੁੜੇਲਾਂ ਨ੍ਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।) {{right|ਫ਼ੇਡ ਆਊਟ}} </poem>}}<noinclude>{{rh||105/ਮੈਕਬਥ }}</noinclude> nr2o5x8kk62ao9owfzbdc1jqy2uj2xg 250 72716 235139 233428 2026-09-15T23:17:30Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235139 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>ਸਕੇ। ਛੂਹ ਨੂੰ ਤਾਂ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਤਰਸਦੇ ਹਨ। ਕੈਦ ਵਿਚ ਦਿਨ ਬੜਾ ਔਖਾ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਸਾਲ ਲੰਘਦਿਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ। ਉਸ ਥਾਂ ਉਹਦਾ ਸਰੀਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੈਦ ਤਾਂ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਓਥੇ ਹੁਣ ਦਾ ਵੇਲਾ ਛਪਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਜਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ ਵੇਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ਾ। ਵਿਚਾਲੇ ਬੰਦੇ ਦਾ ਘਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਏਕਾਂਤ ਕੈਦ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਸਹਕਣ ਜੋਗਾ ਹੀ ਛੱਡਦੀ ਹੈ। ਏਨਾ ਜਬਰ ਤਾਂ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਅਪਣੀ ਨਸਲ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।</br> {{gap}}ਜੇਲਖ਼ਾਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੀਨੇ 'ਤੇ ਰਿਸਦੇ ਘਾਉ ਹਨ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਅਨੇਰ੍ਹੀ ਥਾਂ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਅਨੇਰ੍ਹੀ ਥਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਉਹ ਹੈ, ਜਿਹਦੀ ਜ਼ਿਆਰਤ ਕਰਕੇ ਰੂਹ ਖਿੜ ਜਾਏ। ਉਸ ਸੁਫ਼ਨੇ ਦੀ ਤਾਂਘ ਹੋਏ, ਜਿਹੜਾ ਗੋਰਕੀ ਨੇ ਇਸ ਕਾਲ਼-ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਵੱਡੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਟਾਲਸਟਾਇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਗੋਰਕੀ ਅਪਣੀ ਲਿਖਤ ਨਾਲ਼ੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ।</br> {{gap}}ਜਿਵੇਂ ਸੁਫ਼ਨੇ ਵਿਚ ਕਰੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੈਂ ਗੋਰਕੀ ਨਾਲ਼ ਬੇਆਵਾਜ਼ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਗੱਲਾਂ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਕਦੇ ਮੁੱਕਦੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਆਉਣ ਦੀ ਖਿਮਾ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਦਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਉਹਦੇ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਬੇਵੱਸ ਹਾਂ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਗੋਰਕੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ।</br> {{gap}}ਅਜਾਇਬਘਰ ਵਧੀਆ ਸ਼ਬਦ ਹੈ - ਅਜੀਬ, ਅਨੋਖੀ, ਅਦਭੁਤ ਥਾਂ। ਪਾਲ ਪੀਟਰ ਕਿਲੇ ਵਿਚ ਗੋਰਕੀ ਦੀ ਕਾਲ਼-ਕੋਠੜੀ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਅਗਲਿਆਂ ਨੇ ਸਾਰਾ ਮੁਲਕ ਹੀ ਕੈਦਖ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੈਦਖ਼ਾਨੇ ਅਜਾਇਬਘਰ ਓਦੋਂ ਹੀ ਬਣੇ ਸੋਭਾ ਦੇਣਗੇ, ਜਦ ਇਕ ਵੀ ਕੈਦਖ਼ਾਨਾ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਗੋਰਕੀ ਦੀ ਅਸਲ ਯਾਦਗਾਰ ਉਹਦਾ ਲਿਖਿਆ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। {{nop}}<noinclude>{{rh||61}}</noinclude> kmwmcmrztxxzzpth5p8nfguwx391nlc 250 72717 235140 233563 2026-09-15T23:18:11Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235140 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{dhr|6em}}{{center|<poem>{{x-larger|7}} {{dhr|6em}} {{x-larger|ਹਰਨਾਮ ਰਸਨਾ ਕਹਨ}}</poem>}}<noinclude></noinclude> fdcyybyj3u7nanexl7as2x7ygxi1mjf 250 72718 235141 233589 2026-09-15T23:19:02Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235141 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>ਮੇਰੇ ਦਿਲਦਾਰ ਉਹ ਲੋਕ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਅਪਹੁੰਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਤੇ ਅਕਲਮੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਰਤਾ ਹਿੱਲੇ ਹੋਏ, ਜਨੂਨੀ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਚਿੰਬੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। - ਇਹ ਕਥਨ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ, ਗੋਰਕੀ ਦਾ ਹੈ। ਹਰਨਾਮ ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਸਨ। ਇਹਨੂੰ ਮੈਂ ਪਹਲੀ ਵਾਰ ਪੱਟੀ (ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਇਹਨੇ ਓਦੋਂ ਦੋ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਸਨ - ਕੁਨਨ ਕੁਨਨ ਵਾਲ਼ੀ ਤੇ ਮੇਰੇ ਮੋਢੇ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਲਾਹ ਲਵੋ। ਮਹਫ਼ਲ ਵਿਚ ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਤਿਆਰਥੀ ਵੀ ਸੀ ਤੇ ਨਵਤੇਜ ਸਿੰਘ ਵੀ। ਸਤਿਆਰਥੀ ਨੇ ਕੁਨਨ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉੜਾਇਆ; ਸਾਰੇ ਹੱਸਣ ਲੱਗੇ। ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ, ਉਹ ਸਰਾਂ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਾਨੂੰ ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਦੀ ਘੂਕੀ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਜੋ ਵਾਦ ਧਰਮ ਹੈ। ਧਰਮ ਵਿਚ ਸੰਦੇਹ ਦੀ ਕੋਈ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਹਰਨਾਮ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ:</br> {{Block center|<poem>ਮੈਂ ਜੋ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਗਿਆਨ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਸਦਾ ਹੀ ਦੂਰ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਅਜ ਤਕ ਮੈਨੂੰ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੁਸਾਂ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ</poem>}} {{gap}}ਉਹ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਦੌਰ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਤੇ ਅਕਵਿਤਾ; ਬਾਹਰ ਵੀਅਤਨਾਮ, ਬੈਕਟ ਤੇ ਗਿਨਜ਼ਬਰਗ। ਮੈਂ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣਾ ਤਾਂ ਹਰਨਾਮ ਦੇ ਘਰ ਹੀ ਟਿਕਣਾ। ਫੇਰ ਮਫ਼ਰੂਰੀ ਦੌਰਾਨ ਮੈਂ ਇਹਦੇ ਕੋਲ਼ ਜਾਂ ਇਹਦੇ ਦੱਸੇ ਟਿਕਾਣਿਆਂ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਪੈਸੇ ਦੀ ਥੁੜ ਹਰਨਾਮ ਖਿੜੇ ਮੱਥੇ ਪੂਰੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ। ਇਹਦੀ ਕਰੋਲ ਬਾਗ਼ ਵਿਚ ਸਾੜੀਆਂ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਮਖੌਲ ਨਾਲ਼ ਇਹਨੂੰ 'ਹਰਨਾਮ ਦਾ ਸਾੜੀ ਸੰਸਾਰ' ਕਹਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਅਪਣੇ ਮੋਟਰ ਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਜੀ ਬੀ ਰੋਡ ਦੇ ਪਿਛਾੜੀ ਸਾੜੀਆਂ 'ਤੇ ਕਸੀਦਾ ਕਢਣ ਵਾਲ਼ੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੀ {{nop}}<noinclude>{{rh||63}}</noinclude> 5twg2vx0r8rmgyu41zbcxrkx9ezush9 250 72719 235142 233594 2026-09-15T23:22:30Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235142 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>ਮੰਦਹਾਲੀ ਤੇ ਜਹਾਲਤ ਦਿਖਾਉਣ ਲੈ ਜਾਂਦਾ। ਇਕ ਵਾਰ ਇਹ ਅਪਣੀ ਦੁਕਾਨ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਇੱਕੋ ਤੰਗ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਕਈ ਜੀਅ ਰਹ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਸੀ ਅਖੌਤੀ ਐਬਸਰਡ ਕਵੀ ਦਾ ਖਰ੍ਹਵੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨਾਲ਼ ਅਖੌਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਵੀ ਦੀ ਸਿਆਣ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ। ਅਸੀਂ ਬਹੁਸ ਕਰਨ ਲਗਦੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਖ਼ੀਰ ਚ ਆਖਦਾ: ਹਾਂ, ਪਹਲਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਤਾਂ ਮਿਲੇ, ਫੇਰ ਇਹ ਮਨ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਜੋਗੇ ਵੀ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।</br> {{gap}}ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਹਰਨਾਮ (1934—1990) ਨਾਂ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਹੀ ਵਾਪਰਨਾ ਸੀ, ਪਟਿਆਲ਼ੇ ਵਰਗੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਹੋਸ਼ਮੰਦ ਉਮਰੇ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬੋਂ ਉਜੜ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਚ ਮੁੜ ਜੜ੍ਹਾਂ ਲਾਉਣ ਦੀ ਹਰਨਾਮ ਵਰਗੀ ਜੱਦੋਜਹਦ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਾਵਲ ਜਾਂ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹ ਸਕਿਆ। ਸ਼ਾਇਰ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਇਹ 'ਨਵੀਂ ਕਿਸਮ' ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਲੱਗਾ। ਬਹੁਤਾ ਪੜ੍ਹਿਆ ਨਾ ਹੋਣਾ ਇਹਦੇ ਲਈ ਨਿਹਮਤ ਸੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਹਦੀ ਕਵਿਤਾ ਏਨੀ ਮੌਲਿਕ ਹੈ। ਇਹ ਸਕੂਲ ਦੀ ਕਾਪੀ 'ਤੇ ਲਿਖੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਿਖਾਉਂਦਾ, ਜੋ ਇਹ ਚੜ੍ਹਦੀ ਉਮਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। {{c|{{x-larger|'''ਸਵਾਲੀਆ ਨਿਸ਼ਾਨ'''}}}} {{Block center|<poem>''ਮੈਂ ਜੋ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਚਿਤਰਦਾ ਹਾਂ; ਉਹ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਮੈਂ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ।'' -ਪਿਕਾਸੋ ਹਰਨਾਮ ਦੀ ਕਵਿਤਾ '''ਸਵੈਚਿਤ੍ਰ''' ਇਹਦੇ ਕਾਵਿ-ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਕਾਵਿ-ਸੁਹਜ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਹੈ: ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਚ ਛਲਾਂਗ ਲਗਾਵਾਂ? ਪਰ ਮੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਚ ਕੱਟਿਆ ਜਾਏਗਾ</poem>}} {{nop}}<noinclude>{{rh||64}}</noinclude> o09tt858725rcwn92u6bxi7e8gpk0le 235143 235142 2026-09-15T23:22:52Z Harchand Bhinder 2624 235143 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>ਮੰਦਹਾਲੀ ਤੇ ਜਹਾਲਤ ਦਿਖਾਉਣ ਲੈ ਜਾਂਦਾ। ਇਕ ਵਾਰ ਇਹ ਅਪਣੀ ਦੁਕਾਨ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਇੱਕੋ ਤੰਗ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਕਈ ਜੀਅ ਰਹ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਸੀ ਅਖੌਤੀ ਐਬਸਰਡ ਕਵੀ ਦਾ ਖਰ੍ਹਵੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨਾਲ਼ ਅਖੌਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਵੀ ਦੀ ਸਿਆਣ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ। ਅਸੀਂ ਬਹੁਸ ਕਰਨ ਲਗਦੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਖ਼ੀਰ ਚ ਆਖਦਾ: ਹਾਂ, ਪਹਲਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਤਾਂ ਮਿਲੇ, ਫੇਰ ਇਹ ਮਨ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਜੋਗੇ ਵੀ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।</br> {{gap}}ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਹਰਨਾਮ (1934—1990) ਨਾਂ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਹੀ ਵਾਪਰਨਾ ਸੀ, ਪਟਿਆਲ਼ੇ ਵਰਗੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਹੋਸ਼ਮੰਦ ਉਮਰੇ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬੋਂ ਉਜੜ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਚ ਮੁੜ ਜੜ੍ਹਾਂ ਲਾਉਣ ਦੀ ਹਰਨਾਮ ਵਰਗੀ ਜੱਦੋਜਹਦ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਾਵਲ ਜਾਂ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹ ਸਕਿਆ। ਸ਼ਾਇਰ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਇਹ 'ਨਵੀਂ ਕਿਸਮ' ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਲੱਗਾ। ਬਹੁਤਾ ਪੜ੍ਹਿਆ ਨਾ ਹੋਣਾ ਇਹਦੇ ਲਈ ਨਿਹਮਤ ਸੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਹਦੀ ਕਵਿਤਾ ਏਨੀ ਮੌਲਿਕ ਹੈ। ਇਹ ਸਕੂਲ ਦੀ ਕਾਪੀ 'ਤੇ ਲਿਖੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਿਖਾਉਂਦਾ, ਜੋ ਇਹ ਚੜ੍ਹਦੀ ਉਮਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। {{c|{{x-larger|'''ਸਵਾਲੀਆ ਨਿਸ਼ਾਨ'''}}}} {{Block center|<poem>''ਮੈਂ ਜੋ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਚਿਤਰਦਾ ਹਾਂ; ਉਹ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਮੈਂ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ।'' -ਪਿਕਾਸੋ ਹਰਨਾਮ ਦੀ ਕਵਿਤਾ '''ਸਵੈਚਿਤ੍ਰ''' ਇਹਦੇ ਕਾਵਿ-ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਕਾਵਿ-ਸੁਹਜ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਹੈ: ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਚ ਛਲਾਂਗ ਲਗਾਵਾਂ? ਪਰ ਮੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਚ ਕੱਟਿਆ ਜਾਏਗਾ</poem>}} {{nop}}<noinclude>{{rh||64}}</noinclude> 7xtw6wi4w2gfzoy0onim3j1b2ctr11j 250 72720 235144 233596 2026-09-15T23:24:20Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235144 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>{{Block center|<poem>ਮੇਰਾ ਸ਼ੱਕ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਗਿਰਦ ਦਾਇਰਾ ਬਣ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦਾਇਰਾ ਨਜ਼ਰੀਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਇਸੇ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ</poem>}} ਸਿਰਜਣਾ ਨੂੰ ਇੰਤਹਾਈ ਅਜ਼ੀਅਤ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹਰਨਾਮ ਦਾ ਕਮਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਤਰ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ਕਾ ਦੀ 15 ਨਵੰਬਰ 1910 ਦੀ ਲਿਖੀ ਡਾਇਰੀ ਦਾ ਝਉਲ਼ਾ ਹੈ: "ਮੈਂ ਅਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਥੱਕਣ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ। ਮੈਂ ਅਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਛਲਾਂਗ ਲਗਾਵਾਂਗਾ, ਭਾਵੇਂ ਮੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਚ ਕੱਟਿਆ ਜਾਏ।" ਹਰਨਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਲਾਪੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ 'ਮੈਂ' ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਪਹਲਾਂ ਇਕ ਜਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਛਲਾਂਗ ਲਗਾ ਕੇ ਅਪਣਾ ਬੁਰਾ ਹਾਲ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।</br> {{Block center|<poem>ਹੋਂਦ ਤੇ ਨਿਰਹੋਂਦ ਦੀਆਂ ਪਰਛਾਈਆਂ ਵਿਚ ਸਿਰਜਨਾ ਹੈ ਲੀਕ ਇਕ ਜਾਏ ਪਰੋਈ ਹਰ ਘੜੀ ਨੂੰ ਹਰ ਘੜੀ ਇਹ ਠਾਹ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਤੋੜਦੀ ਹੈ</poem>}} ਇਹ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਕੋਈ ਅਣਦਿਸਦੀ, ਪਰ ਮੌਜੂਦ ਦੀਵਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਦੀਵਾਰ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਜਿਹਦਾ ਨਾਂ ਮੌਤ ਹੈ। {{Block center|<poem>ਮੇਰੀ ਝੋਲ਼ੀ ਆਸ ਪਾਓ ਛਾਂ ਇਥੇ ਹੀ ਰਹੇਗੀ</poem>}} ਛਾਂ ਹੋਣੀ ਹੈ ਤੇ ਪਰਛਾਂ ਮੌਤ। ਹਰਨਾਮ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਟੁੱਟ ਰਹੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ, ਛਾਂ ਤੇ ਪਰਛਾਂ ਦੇ ਬਿੰਬ ਹਨ। ਸਿਰਜਣਾ ਹੀ ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ {{nop}}<noinclude>{{rh||65}}</noinclude> dpeo1mrny7vp8zj4plmfvgb0chyirjr 250 72721 235145 233446 2026-09-15T23:25:53Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235145 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>ਹੋਣੀ ਹੈ, ਅਜ਼ੀਅਤ ਹੈ, ਮੌਤ ਹੈ।</br> {{gap}}ਕਵਿਤਾ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਨੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤਰਤੀਬ ਦੇ ਕੇ ਨਵੇਂ ਅਰਥ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਣ ਦਾ ਭਰਮ ਬੁਣਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਆਪੂੰ ਸਿਰਜੀ ਸ਼ੈਅ 'ਤੇ ਹੀ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ। ਕਵੀ ਦਾ ਅਪਣਾ ਹੀ ਸ਼ੱਕ ਅਪਣੀ ਹੀ ਸਿਰਜੀ ਕਿਰਤ ਦੁਆਲ਼ੇ ਵਲ਼ਿਆ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਤਕ ਰਸਾਈ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਜਿਸ ਅਜ਼ੀਅਤ ਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਕਵਿਤਾ ਤਕ, ਸ਼ਬਦ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੈ; ਉਸ ਤਾਈਂ ਉਹ ਆਪ ਦੁਬਾਰਾ ਤਾਂ ਕੀ ਪਹੁੰਚੇਗਾ ਅਤੇ ਕੋਈ ਦੂਸਰਾ ਇਕ ਵਾਰੀ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਪੁਜ ਸਕਦਾ ਹੈ| ਤਾਂ ਵੀ ਜਗਿਆਸਾ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕੀ। ਇਹੀ ਸ਼ੰਕਾ ਤੇ ਇਹੀ ਜਗਿਆਸਾ ਮਨੁੱਖੀ ਤਰੱਕੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਤੇ ਕਾਇਨਾਤ ਦੀ ਥਾਂ ਪਾ ਸਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਸ (ਫ਼ੇਥ) ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਥੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋਵੇ, ਓਥੇ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਥੇ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ, ਓਥੇ ਗਤੀ ਨਹੀਂ। ਸ਼ੰਕਾ ਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਮਾਰਕਸੀ ਡਾਇਲੈਕਟਿਕਸ ਦਾ ਧੁਰਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਿਸਚਿਤ ਤੇ ਠੋਸ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੋ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਰਵਾਇਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਮੂਰਤਤਾ ਤੇ ਅਣਯਥਾਰਥ। ਏਸ ਲਈ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਬੁਰਯਵਾ ਹੋਏ ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਸਮਾਜਵਾਦੀ, ਗ਼ੈਰਯਥਾਰਥਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। [ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਯੂਗੋਸਲਾਵ ਚਿੰਤਕ ਮੀਹਾਈਲੋ ਮੀਹਾਈਲੋਵਿਚ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ''ਰਸ਼ੀਅਨ ਥੀਮਜ਼,'' ਮੈਕਡੋਨਲਡ, ਲੰਡਨ, 1968, ਵਿਚ ਹੈ।]</br> {{gap}}ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੈ ਕਵੀ ਸਿਰਜਕ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਇਹਨੂੰ ਅਪਣੀ ਹੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਯਕੀਨ ਨ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਕਰੋ, ਤੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੀ ਕੀਤੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਆਧੁਨਿਕ ਕਲਾ ਦੀ ਖ਼ੂਬੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਏਕਾਲਾਪ (ਮੋਨੋਲੰਗ) ਹੈ। ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੀਰਾਨਿਆਂ ਚ ਵਿਚਰਦੇ ਇਕੱਲੇਕਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ। ਹਰਨਾਮ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਏਸ ਇਕੱਲੇਕਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਕੂਕਾਂ ਸੁਣਦੀਆਂ ਹਨ। {{nop}}<noinclude>{{rh||66}}</noinclude> cokmqlof0f0jo7agxvpw4ve1qbolpvc 250 73448 235223 233582 2026-09-16T04:52:26Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235223 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{right|੬੭}}</noinclude>{{gap}}{{larger|ਢੋਲ ਵੱਜਦਾ}}{{dhr|3em}} {{Block center|<poem>ਜਵਾਨੀ ਨੱਚਦੀ ਨੀਲਾ ਘੋੜਾ ਨੱਚਦਾ ਢੋਲ ਵਿਚ ਸੁਣਦਾ ਸੁੱਤੇ ਮਿਰਜ਼ੇ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਚਮਕੌਰ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜੈਕਾਰਾ ਅਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਸੱਜਣਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਟੁੱਟੀਆਂ ਗੰਢਦੀ ਲਹੂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਹੱਥ ਮਿਲਾਂਦੀ ਬਾਪ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਜੋ ਸੰਙਦਾ ਕਦੇ ਨ ਨੱਚਿਆ ਸੰਗ ਮੇਰੇ ਉਹ ਵੀ ਨੱਚਦਾ ਢੋਲ ਵੱਜਦਾ</poem>}}<noinclude></noinclude> 01r8bp4y55qn78ypcfdflnv0jc9vzr3 250 73768 235146 233457 2026-09-15T23:27:04Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235146 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>{{gap}}ਨਮਾਣੇ ਬੰਦੇ ਦਾ ਹੋਣਾ ਨਾ ਹੋਣਾ ਇਕ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਮਾਣੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਥਿਆਰ ਇਹਦੀ ਸੋਚ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਜਾਣ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਕਿ ਇਹਨੇ ਕੀ ਸੋਚਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਕੀ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਕੀ ਸੋਚੇਗਾ। ਅਤੇ ਇਹਨੇ ਕੀ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ, ਇਹ ਕੀ ਨਹੀਂ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਤੇ ਕੀ ਨਹੀਂ ਸੋਚੇਗਾ।</br> {{Block center|<poem>ਜੇ ਮਾਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੋ ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਉਹਦਾ ਅੱਧਾ-ਪਚੱਧਾ ਹੀ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿਓ ਮੈਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਨ ਲਈ </poem>}} ਸਾਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਬੇਕਾਬੂ ਚੁੱਪ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ।</br> {{Block center|<poem>ਮੈਂ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇਕ ਆਦਮੀ ਹਾਂ ਕੁਝ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੂਰਜ ਨੇ ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਸੂਰਜ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ਼ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ </poem>}} {{gap}}ਹਰਨਾਮ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ (ਪੈਰਾਡੋਕ੍ਸ) ਦਾ ਕਵੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਨੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਉਹਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ਼ ਕਵੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦਸ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਬਣਿਆ-ਬਣਾਇਆ ਕਿਉਂ ਪਰੋਸ ਕੇ ਦੇਵੇ? ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਵੀ ਤਾਂ ਸੋਚੋ ਕਿ ਸੂਰਜ ਕੀ ਆਖ ਕੇ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਕਿਤੇ ਮਸਖਰਾ ਕਵੀ ਅਪਣੇ ਚਿੱਤੋਂ ਹੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆਖ ਰਿਹਾ। ਤੁਸੀਂ ਸ਼ੱਕ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਸਵਾਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ? ਸੂਰਜ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ਼ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ? {{nop}}<noinclude>{{rh||67}}</noinclude> c2sz9wxx3nl26dx01352tju1ve5cxhw 250 73769 235147 233458 2026-09-15T23:28:21Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235147 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>{{gap}}ਹਰਨਾਮ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਐਬਸਰਡ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ। ਚਲੰਤ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਐਬਸਰਡ ਸਾਹਿਤ 'ਇਨਡਿਫ਼ਰੈਂਟ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਐਬਸਰਡਟੀ ਦਾ ਅਪਣਾ ਤਰਕ ਹੈ। ਇਹ ਅਪਣੀ ਖ਼ਸਲਤ ਸਦਕਾ ਯਥਾਰਥ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ ਵਜੋਂ। ਪਰ ਇਨਡਿਫ਼ਰੈਂਟ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜੀ ਯਥਾਰਥ ਦੀ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਪਤਾਸੇ ਘੋਲ਼ ਘੋਲ਼ ਕੇ ਪੀਣ ਵਾਲ਼ੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਰਨਾਮ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਥਾਰਥ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਯਥਾਰਥ ਨਾਲ਼ੋਂ ਟੁੱਟਦੀ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੰਕੇ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਰੰਗੀ ਹੋਈ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਨਿਜ ਨੂੰ ਮਰਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਇਹਦਾ ਘਾਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਇਹਦਾ ਮਨੁੱਖ ਅੰਤਰੀਵ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਦੁਨੀਆਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਇਸ ਦੋਹਰੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਰੂਸੀ ਆਲੋਚਕ ਸ਼ਕਲੋਵਸਕੀ ਨੇ ਮਾਡਰਨਿਸਟਾਂ ਬਾਰੇ ਆਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜਦ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਪੁੱਠਿਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਚੌਂਕਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਸਗੋਂ ਯਥਾਰਥਬੋਧ ਨੂੰ ਮੁੜ ਗਹਣ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਨ।</br> {{gap}}ਹਰਨਾਮ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਭਵਿਖ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕਵੀ ਨੇ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾਇਆ। ਪਾਸ਼ ਦੀ ਇੱਕੋ ਕਵਿਤਾ 'ਕਾਮਰੇਡ ਨਾਲ਼ ਗੱਲਬਾਤ' ਵਿਚ ਸੰਦੇਹ ਦੇ ਬੀਅ ਹਨ। ਅਜਮੇਰ ਰੋਡੇ ਨੇ ਇਸ ਅੰਦਾਜ਼ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਹਰਨਾਮ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹਰ ਸਤਰ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਵਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਬੇਚੈਨ ਕਰਕੇ ਉਹਨੂੰ ਸੋਚਣ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।</br> {{Block center|<poem>ਜਿਸਮ ਦੀ ਇਹ ਲਾਇਲਾਜ ਉਜਾੜ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਹੀਂ ਭਰ ਸਕਦੀਆਂ --- ਪੱਥਰਾਂ ਦਾ ਦਰਿਆ</poem>}} {{nop}}<noinclude>{{rh||68}}</noinclude> pm29tw6x1cxus2zk7rtsywu3x8h1173 250 73770 235148 233463 2026-09-15T23:30:09Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235148 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>{{Block center|<poem>ਪਾਣੀ ਦੀ ਥਾਂ ਪੱਥਰ ਰਿੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਆਓ ਪਾਰ ਕਰੀਏ</poem>}} {{gap}}ਸਾਡੀ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀ ਕਵਿਤਾ ਜਜ਼ਬੇ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ, ਸ਼ਊਰ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਮੈਨੂੰ ਹਰਨਾਮ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਮਾਰਕਸੀ ਡਾਇਲੈਕਟਿਕਸ ਨਾਲ਼ ਟਕਰਾਉ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਜੇ ਕਿਤੇ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਉਘਾੜਨ ਲਈ ਹੈ; ਨਵੇਂ ਚੰਗਿਆੜੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ। ਸਾਹਿਤਕ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਜੇ ਚਗਲ਼ੀ ਹੋਈ (ਵਲਗਰ) ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਪੱਲੇ ਨਾ ਪਿਆ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਗੱਲ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਹੋਣੀ ਸੀ।</br> {{gap}}ਹਰਨਾਮ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਸਰਵਉਚ ਸੱਤਾ ਰੱਬ ਲਈ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਣਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਪ ਸੰਦੇਹਵਾਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇ ਕੋਈ ਪਰਮ ਸਤਿ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹਦੇ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਸੰਦੇਹ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਖੜ੍ਹ ਸਕਦੀ। ਹਰਨਾਮ ਨੇ ਪਹਲਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸਛੰਦ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਅਡਿੱਗ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਾਲ਼ੀ ਕਵਿਤਾ। ਇਸ ਸਦੀ ਦਾ ਅਡਿੱਗ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਕਵੀ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਹੈ - ਵਿਸਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ। ਤੇ ਹਰਨਾਮ ਸੰਦੇਹ ਦਾ ਕਵੀ ਹੈ - ਸਵਾਲੀਆ ਨਿਸ਼ਾਨ। 'ਵਿਗਿਆਨਕ' ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੇ ਡੋਲਣ ਨਾਲ਼ ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੋਰ ਵੀ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। {{nop}}<noinclude>{{rh||69}}</noinclude> 56uqw86izt39mfw959w8p93nyes6pff 250 73771 235149 233521 2026-09-15T23:30:58Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235149 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{dhr|6em}}{{center|<poem>{{x-larger|8}} {{dhr|6em}} {{x-larger|ਬਹੁਤ ਚੁੱਪ ਕੀਤਿਆਂ ਦਾ ਕਵੀ}}</poem>}}<noinclude></noinclude> nsnsb28dx27bydjlf3u8wrn4ac79zgu 250 73772 235150 233482 2026-09-15T23:35:32Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235150 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਦੀ ਸ੍ਵੈਜੀਵਨੀ ਦਾਸਤਾਨ ਮੇਰੇ ਕੋਲ਼ ਅਣਛਪੀ ਪਈ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਨਾਂ ਲਿਖੀ ਇਸ ਲੰਮੀ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ ਇਕ ਅਣਪਾਈ ਚਿੱਠੀ ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਨਾਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਲਾਲ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:</br> {{Block center|<poem>ਸਮਾਜਕ ਅਨਿਆਂ, ਮਾਨਸਕ ਤਸ਼ੱਦਦ, ਸਰੀਰਕ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਆ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਬਾਵਜੂਦ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਅਮਰਜੀਤ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਸ੍ਵੈਕਥਨ ਲਿਖਾਂ।</poem>}} ਸ਼ੁਕਰ ਹੈ ਲਾਲ ਦਾ ਕਿ ਇਹਦੇ ਸ੍ਵੈਕਥਨ ਸਦਕਾ ਇਹਦੀ ਤੇ ਇਹਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਹੋਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।</br> {{gap}}ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਦਾ ਹੋਣਾ ਸਮਝਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮਾਜੀ ਲਾਹਨਤ ਜ਼ਾਤਪਾਤ ਦੀ ਤੇ ਲਾਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜ਼ਾਤਪਾਤ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਤਰੱਕੀਪਸੰਦ ਸਿਆਸਤ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਯੂਰਪੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਵਰਗ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਸੰਬੋਧ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਇਸ ਸਮਾਜੀ ਲਾਹਨਤ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਖੱਤਰੀ ਤੇ ਜੱਟ ਗ਼ਲਬੇ ਵਾਲੀ ਤਰੱਕੀਪਸੰਦ ਸਿਆਸੀ ਲਹਰ ਨੇ ਵਰਗ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਇਹ ਕੁਹਜਾ ਪੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਬਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਇਹ ਬੰਧੇਜ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਅਪਣੇ ਉੱਤੇ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੇ ਨਵੇਂ 'ਵਿਗਿਆਨਕ' ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਬਣ ਕੇ ਅਖੌਤੀ ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਵੱਢੀਆਂ-ਟੁੱਕੀਆਂ ਜ਼ਾਤਾਂ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਧਰਮ ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਇਹ ਲਾਹਨਤ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਸੰਨ 47 ਪਿੱਛੋਂ ਬਹੁਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਅਖੌਤੀ ਨੀਵੀਂਆਂ ਜ਼ਾਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਭਰੇ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਬੀਰ ਰਵਿਦਾਸ ਨਾਮਦੇਵ ਦਾ ਵਿਰਸਾ ਭੁਲਾ ਕੇ 'ਅਗਾਂਹਵਧੂ' ਲਹਰ ਦੀ ਓਟ ਵਿਚ ਅਪਣੇ ਨੀਚ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਦੇ ਅਹਸਾਸ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਚ ਨਾ ਲਿਆਂਦਾ; ਜਦ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਹੈ ਹੀ ਅਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਗੱਲ ਆਖਣ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ। ਇਸ ਆਪ-ਸਹੇੜੇ {{nop}}<noinclude>{{rh||71}}</noinclude> dhtk3tsir1dmixmkemyt03sbqrgvaj9 250 73773 235151 233483 2026-09-15T23:37:54Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235151 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>ਦਮਨ ਹੇਠ ਸਾਰੇ ਕਵੀ ਫ਼ਰਜ਼ੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਆਸ ਵਿਚ ਸ਼ੋਰ ਵਾਲ਼ੀ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਦੇ ਰਹੇ। ਬਾਹਰਲਾ ਰੌਲ਼ਾ ਆਖ਼ਰ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਅੰਦਰਲੇ ਤੋਤੇ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਰਖ ਸਕਦਾ ਸੀ? ਕਈ ਕਵੀ ਮਾਨਸਕ ਰੋਗ ਲਾ ਬੈਠੇ। ਕੁਝ ਸੂਝਵਾਨਾਂ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਦੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਸਰ ਮੁਹੰਮਦ ਇਕਬਾਲ ਦੇ ਮਰਦ-ਇ-ਮੋਮਨ ਯਾਨੀ ਸੁਪਰਮੈਨ ਵਾਲ਼ੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਪਿੱਛੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਦਰਜ਼ੀ ਹੋਣ ਦਾ ਹੀਣਭਾਵ ਸੀ। ਇਸ ਸਦੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜ਼ਾਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਬੀਰ ਰਵਿਦਾਸ ਵਾਂਙ ਮਾਣ ਨਾਲ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ: ''ਮਾਣਸ ਜਨਮ ਦੁਬਾਰਾ ਪਾਵਾਂ/ ਏਸ ਹੀ ਦੇਸ ਪੰਜਾਬ ਚ ਆਵਾਂ/ / ਵੱਢੀਟੁੱਕੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵੱਢੋਟੁੱਕੇ ਘਰ ਵਿਚ/ ਵੱਢੀਟੁੱਕੀ ਜਾਤ ਦਾ ਮੈਂ ਅਖਵਾਵਾਂ...''</br> {{gap}}ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਚਮਾਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਜੰਮਿਆਂ। ਇਹ ਗੱਲ ਇਹਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਈਂ ਆਈ ਹੈ। ਸ੍ਵੈਜੀਵਨੀ ਵਿਚ ਇਹਨੇ ਅਪਣੇ ਵਿਹੜੇ, ਸਕੂਲ ਤੇ ਨਕਸਲੀ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਫੇਰ ਪੁਲਸ ਦੇ ਜ਼ਾਤ ਅਭਿਮਾਨ ਬਾਰੇ ਖੁਲ੍ਹ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:</br> {{Block center|<poem>ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਜੇਹਾ ਮਾਹੌਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੁੰਦਾ। ਓਥੇ ਖੇਡਾਂ, ਸਾਹਿਤਕ ਇਕੱਠਾਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੂਰ ਰਖਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਕੁਝ ਇਕ ਅਧਿਆਪਕ ਅਜੇਹੇ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਸਲੂਕ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਾਤ ਪ੍ਰਤੀ ਘਟੀਆਪਣ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਵਿਚ ਹੀ ਫਸੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਸਕੂਲ ਦਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਸੀ।..[ਛੇਵੀਂ ਸਤਵੀਂ ਚ] ਟਰੇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਰਵਿਦਾਸ ਭਗਤ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਬਣਾਈ ਜੋ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਥੱਲੇ ਜੁੱਤੀਆਂ ਤੇ ਜੁੱਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲ਼ਾ ਸਮਾਨ ਪਿਆ ਸੀ। ਅਜੀਬ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ਼ ਜਮਾਤ ਦੇ ਇਨਚਾਰਜ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਹੱਸ ਕੇ ਬਾਕੀ ਲੜਕਿਆਂ ਦੀ</poem>}} {{nop}}<noinclude>{{rh||72}}</noinclude> fn3fp5vcfyi4al1erkzrdgfktetelc4 250 73774 235152 233505 2026-09-15T23:40:28Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235152 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>{{Block center|<poem>ਨਫ਼ਰਤ ਵਿਚ ਹਾਂ ਮਿਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਤਸਵੀਰ ਮੈਂ ਘਰ ਚੁਕ ਲਿਆਇਆ।...ਛੋਟੀਆਂ ਜਮਾਤਾਂ ਵਿਚ ਖੇਡੇ ਗਏ ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਪੋਜ਼ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਉਸ ਵਿਚ ਪਾਰਟ ਕਰਨ ਦੀ ਜੋ ਖ਼ਾਹਸ਼ ਰਖਦਾ ਸਾਂ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਢੰਗ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲ਼ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਏਨਾ ਕਿ ਤਿੰਨ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵਿਚ ਇਕ ਮੈਂ ਵੀ ਸਾਂ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਲੈ ਜਾਣ ਤੋਂ ਵਧ ਕੋਈ ਰੋਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਪਰ ਡਰਾਮਾ ਜਿਸ ਦਿਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦਿਨ ਮੇਰੀ ਛਾਂਟੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਸਿਪਾਹੀ ਹੀ ਬਹੁਤ ਹਨ।</poem>}} ਫੇਰ ਲਾਲ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਰਾਸਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹਰੀਸ਼ ਚੰਦਰ ਦੇ ਵਿਰਲਾਪ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਦੇ ਘਰਵਾਲ਼ੀ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਭਿੱਟੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ 'ਇਸ ਦਰਦ ਨੂੰ ਦਸਦਾ ਕਿ ਜੋ ਅੱਜ ਦੇ ਕਾਮੇ ਦਾ ਦੁਖਾਂਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਘਰਵਾਲ਼ੀ ਉਸ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਜੋ ਘ੍ਰਿਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਡਰਾਮੇ ਨੂੰ ਖੇਡਣ ਵਾਲ਼ੇ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਵੀ ਸੁਚੇਤ ਸਨ ਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਕਲਾ ਵਿਚ ਘੁਸੇੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਦੁਰਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।'</br> {{gap}}ਲਾਲ ਰਾਮਲੀਲਾ ਖੇਡਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਲਿਖਦਾ ਹੈ: 'ਇਕ ਲੜੀ ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਤੁਰ ਪਈ ਕਿ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮਨੁੱਖ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਸੰਭਵ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਜਦ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸਾਂਝੀਆਂ ਦੀ ਲੜਕੀ ਨੇ - ਜੋ ਮੈਥੋਂ ਛੋਟੀ ਸੀ - ਚਿੜਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। [ਮੈਂ] ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਭੁਲੇਖਾ ਨਾ ਖਾ ਸਕਿਆ। ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਸਾਂ, ਸਗੋਂ ਗ਼ੁਲਾਮ ਸਾਂ।'</br> {{gap}}ਲਾਲ ਸ਼ਤਾਬੀ ਇਨਕਲਾਬ ਲਿਆਉਣ ਤੁਰੀ ਅੱਤਵਾਦੀ ਨਕਸਲੀ {{nop}}<noinclude>{{rh||73}}</noinclude> qtaq5zebdgrt1j34bpjs0qelr0vazrx 250 73775 235153 233508 2026-09-15T23:42:42Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235153 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>ਲਹਰ ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੇ ਫੇਰ ਪੁਲਸ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦਾ ਹਾਲ ਲਿਖਦਿਆਂ ਫੇਰ ਤਾਅਨਾ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਰਟੀ ਚ ਵੀ ਤੇ ਪੁਲਸ ਚ ਵੀ 'ਬਾਹਮਣ ਤੇ ਜੱਟ ਛਾਏ ਹੋਏ ਹਨ'। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਕਸਲੀ ਗ੍ਰੋਹ ਦਾ ਕੋਈ ਜੱਟ ਲੀਡਰ ਆਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ 'ਸੱਜੀ' ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਏਸ ਲਈ ਮਾੜੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 'ਭਾਪਿਆਂ ਦੀ ਪਾਰਟੀ' ਹੈ| ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਹਾਲ ਸੀ, ਘਰੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਤੁਰੇ 'ਵਿਗਿਆਨਕ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ' ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦਾ। ਫੇਰ ਪੁਲਸ ਨੂੰ ਜ਼ਾਤਪ੍ਰਸਤੀ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਦੇਣ ਦਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਰਹ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਗੱਲ ਆਮ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਸ ਅਖੌਤੀ ਨੀਵੀਂਆਂ ਜ਼ਾਤਾਂ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਉੱਤੇ ਵਾਧੂ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਲਾਲ ਨੂੰ ਕੁੱਟਦੇ-ਮਾਰਦੇ ਪੁਲਸੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਣਾ - ਦੇਈਏ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਚਮਾਰੋ?! - ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਾਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਬੂ ਆਇਆ ਇਕੱਲਾ ਲਾਲੂ ਨਹੀਂ, ਪੰਜਾਬ-ਭਰ ਦੇ ਚਮਾਰ ਸਨ। ਟਕੇ-ਟਕੇ ਦੀ ਵੁਕਅਤ ਵਾਲ਼ੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਜ਼ਾਤ-ਅਭਿਮਾਨ ਕੀ ਦਾ ਕੀ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ| ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਵੀ ਨਿਆਰੀ ਹੈ| ਜਰਮਨ ਕਵੀ ਬ੍ਰੈਸਟ ਲਿਖਦਾ ਹੈ: ਜ਼ਖ਼ਮ ਤਾਂ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਧ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। - ਰੋਪੜ ਥਾਣੇਦਾਰ ਦੇ ਹੌਲਦਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖਣ-ਸਾਰ ਲਾਲ ਨੂੰ ਉਹ ਕੁੜੀ ਯਾਦ ਆ ਗਈ, ਜਿਹਨੂੰ ਇਹਨੇ ਕਦੇ ਚੁੰਮ ਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਨਿਆਣੇ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ 'ਦਾਗਣ' ਆਖ ਕੇ ਛੇੜਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ ਤੇ ਲਾਲੂ ਨੂੰ 'ਚਮਾਰ' ਆਖ ਕੇ।</br> {{Block center|<poem>ਹੌਲਦਾਰ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਦਾਗਾਂ ਭਰਿਆ ਸੀ; ਓਸੇ ਲੜਕੀ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਹਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਮੇਰੀ ਜੂਠੀ ਕੌਲੀ ਅੱਗ ਨਾਲ਼ ਤਪਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਭਿਉਂਤੀ ਸੀ।</poem>}} {{gap}}ਹਰ ਜੀਅ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਸਦੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਸਮਾਜੀ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਤਾਂਘ ਹਰ ਕਵੀ ਨੂੰ ਰਹੀ ਹੈ - ਖਤਰੇਟੇ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚਮਰੇਟੇ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਤਕ। ਕੀ ਫ਼ੈਜ਼ ਤੇ ਕੀ {{nop}}<noinclude>{{rh||74}}</noinclude> l864yw75jq4la1e2om0hxkb25tqj418 250 73776 235154 233511 2026-09-15T23:43:55Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235154 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>ਹੋਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰ ਸਮਾਜੀ ਇਨਕਲਾਬ ਨੂੰ ਔਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਣ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਅਚੇਤ ਹੀ ਲਾਲ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਅਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਚ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ; ਪਰ ਇਹ ਅਪਣੀ ਸ੍ਵੈਜੀਵਨੀ ਵਿਚ ਦਸਦਾ ਹੈ:</br> {{Block center|<poem>ਹੀਰ ਰਾਂਝੇ ਨਾਲ਼ੋਂ ਵਧੇਰੇ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲ਼ਾ ਸਿੱਖਵਾਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ। 'ਯਾਰੜੇ ਦਾ ਸਾਨੂੰ ਸੱਥਰ ਚੰਗਾ/ ਭੱਠ ਖੇੜਿਆਂ ਦਾ ਰਹਣਾ' ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਿਖਰ ਸੀ। ਇਥੋਂ ਸੋਚ ਅਗਾਂਹ ਕਿਥੇ ਭਜ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਅੰਦਰਲੇ ਲਈ ਇਹ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਖ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਵੇਖ ਹੰਭ ਗਿਆ ਸਾਂ; ਸਿਵਾਏ ਏਸ ਦੇ ਕਿ ਅਪਣੀ ਜ਼ਾਤ ਤੇ ਗ਼ਰੀਬੀ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਵਿਚ ਹੋਰ ਫਸਿਆ ਹੋਵਾਂ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਤਾਂ ਵੀ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਪਣੇ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਨੂੰ ਨਾ ਉਸਾਰ ਸਕਣ ਦੇ ਮਾਰੂ ਅਹਸਾਸ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸਾਂ। ਰੂਸੀ ਸਾਹਿਤ ਭਾਵੇਂ ਇਜੇਹੀ ਜਿਲ੍ਹਣ ਵਿੱਚੋਂ ਕਢ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਪਰ ਉਹ ਥਾਂ ਜੋ ਅਪਣੇ ਅੰਦਰ ਮੈਂ ਮਹਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਖ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਕਾਹਦੇ ਨਾਲ਼ ਭਰੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਮੁਹੱਬਤ ਦੀ ਮੈਨੂੰ ਲੋੜ ਸੀ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਇਨਕਲਾਬ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਾਂ ਕਿ ਇਜੇਹਾ ਸਮਾਜ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਵੇਗਾ, ਜਿਥੇ ਮੁਹੱਬਤ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਏਗੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨਕਾਲਬੀ ਹੋਣਾ ਵੀ ਰਾਂਝੇ ਹੀਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸੰਗ ਹੀ ਸੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰ ਵੀ ਇਹ ਬਿੰਬਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ।</poem>}} {{gap}}ਲਾਲ 1971 ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਧੱਕਿਆ ਯੂਪੀ ਚਲੇ ਗਿਆ। ਓਥੇ ਜਾਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਣ ਸਿਆਸੀ ਲਹਰ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਮੋਹਭੰਗ ਸੀ ਤੇ ਪੁਲਸ ਦਾ ਡਰ ਵੀ। ਓਥੇ ਇਹਨੇ ਪਲੀਆ ਵਿਚ ਡੰਗਰ ਚਾਰੇ; ਬੱਚੇ {{nop}}<noinclude>{{rh||75}}</noinclude> hu9k1xqi7d4fx1iohq1ummdygte1f4s 250 73777 235155 233514 2026-09-15T23:45:38Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235155 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>ਪੜ੍ਹਾਏ; ਲਖੀਮਪੁਰ ਤੇ ਲਖਨਊ ਚ ਘਰੇਲੂ ਨੌਕਰ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦੀ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਮਿੱਲ ਦਾ ਚੌਕੀਦਾਰਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਡਿੱਗੀ ਲਾਈ। ਓਥੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਇਹਨੇ ''ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੂਰਜ'' ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। '''ਕੁੜੇਲੀ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਵਾਸਣਾਂ''' ਇਹਦੀ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਹੈ। ਕੁੜੇਲੀ ਯੂਪੀ ਦਾ ਹੀ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਯੂਪੀ ਵਿਚ ਬਿਤਾਏ ਵੇਲੇ ਨੂੰ ਇਹ ਚਾਅ ਨਾਲ਼ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਓਥੇ ਜਾ ਪੁੱਜਾ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਜਾਣ ਦਾ ਬੁਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸੁਫ਼ਨਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਓਥੇ ਇਹਦੀ ਜ਼ਾਤ ਕੋਈ ਨਾ ਸੀ ਜਾਣਦਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਇਹਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਓਥੇ ਇਹਦੀ ਅੱਲ 'ਗਿਆਨੀ' ਸੀ। ਇਸ ਮਾਹੌਲ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਤੇ ਔਰਤ ਦੇ ਸਾਥ ਦੇ ਅਰਮਾਨ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਦਿਨ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹਨੇ ਮਸੀਤੇ ਜਾ ਕੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਨਾਲ਼ ਦੀਨ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਪੀਰ ਦੇ ਹੱਥ 'ਤੇ ਬੈਤ ਕਰਕੇ। ਇਹਨੇ ਤਾਂ ਦੀਨ ਦੇ ਪੰਜ ਅਰਕਾਨ ਵੀ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਹੋਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹਾਲ-ਏ-ਦਿਲ ਇਹਨੇ ਮੈਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਨਸਰ ਦਾ ਬੇਮਿਸਾਲ ਟੁਕੜਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਿੱਠੀ ''ਹੇਮ ਜਯੋਤੀ'' ਵਿਚ ਛਾਪ ਕੇ ਮੈਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਮਰ ਗਿਆ। ਅਪਣੀ ਇਸ ਕਰਤੂਤ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਹੁਣ ਬੜਾ ਕੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਉਮੀਦ ਹੈ, ਏਸ ਦਰਵੇਸ਼ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਏਗਾ। 1973 ਦੇ ਸਾਲ ਦੀ ਇਹ ਬਿਨਾਂ ਤਾਰੀਖ਼ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲ਼ੀ ਹੈ: {{Block center|<poem>ਬਿਸਮਿਲਾ ਅਰਿਹਮਾਨੇ ਰਹੀਮ। ਪਿਆਰੇ ਵੀਰ ਤੇ ਵੀਰੋ। ਸਲਾਮ ਅਲੇਕਮ। ਆਪ ਦਾ ਖ਼ਤ ਮਿਲਿਆ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿਆਂ ਕਿ ਮੈਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੁਨਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਨਮਾਜ਼ ਸਿੱਖ ਲਈ ਹੈ ਲੋੜੀਂਦਾ </poem>}}<noinclude>{{rh||76}}</noinclude> hs52vdvvt25u71ydzqw8y80yfuho5lb 235156 235155 2026-09-15T23:45:59Z Harchand Bhinder 2624 235156 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>ਪੜ੍ਹਾਏ; ਲਖੀਮਪੁਰ ਤੇ ਲਖਨਊ ਚ ਘਰੇਲੂ ਨੌਕਰ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦੀ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਮਿੱਲ ਦਾ ਚੌਕੀਦਾਰਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਡਿੱਗੀ ਲਾਈ। ਓਥੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਇਹਨੇ ''ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੂਰਜ'' ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। '''ਕੁੜੇਲੀ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਵਾਸਣਾਂ''' ਇਹਦੀ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਹੈ। ਕੁੜੇਲੀ ਯੂਪੀ ਦਾ ਹੀ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਯੂਪੀ ਵਿਚ ਬਿਤਾਏ ਵੇਲੇ ਨੂੰ ਇਹ ਚਾਅ ਨਾਲ਼ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਓਥੇ ਜਾ ਪੁੱਜਾ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਜਾਣ ਦਾ ਬੁਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸੁਫ਼ਨਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਓਥੇ ਇਹਦੀ ਜ਼ਾਤ ਕੋਈ ਨਾ ਸੀ ਜਾਣਦਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਇਹਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਓਥੇ ਇਹਦੀ ਅੱਲ 'ਗਿਆਨੀ' ਸੀ। ਇਸ ਮਾਹੌਲ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਤੇ ਔਰਤ ਦੇ ਸਾਥ ਦੇ ਅਰਮਾਨ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਦਿਨ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹਨੇ ਮਸੀਤੇ ਜਾ ਕੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਨਾਲ਼ ਦੀਨ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਪੀਰ ਦੇ ਹੱਥ 'ਤੇ ਬੈਤ ਕਰਕੇ। ਇਹਨੇ ਤਾਂ ਦੀਨ ਦੇ ਪੰਜ ਅਰਕਾਨ ਵੀ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਹੋਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹਾਲ-ਏ-ਦਿਲ ਇਹਨੇ ਮੈਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਨਸਰ ਦਾ ਬੇਮਿਸਾਲ ਟੁਕੜਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਿੱਠੀ ''ਹੇਮ ਜਯੋਤੀ'' ਵਿਚ ਛਾਪ ਕੇ ਮੈਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਮਰ ਗਿਆ। ਅਪਣੀ ਇਸ ਕਰਤੂਤ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਹੁਣ ਬੜਾ ਕੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਉਮੀਦ ਹੈ, ਏਸ ਦਰਵੇਸ਼ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਏਗਾ। 1973 ਦੇ ਸਾਲ ਦੀ ਇਹ ਬਿਨਾਂ ਤਾਰੀਖ਼ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲ਼ੀ ਹੈ:</br> {{Block center|<poem>ਬਿਸਮਿਲਾ ਅਰਿਹਮਾਨੇ ਰਹੀਮ। ਪਿਆਰੇ ਵੀਰ ਤੇ ਵੀਰੋ। ਸਲਾਮ ਅਲੇਕਮ। ਆਪ ਦਾ ਖ਼ਤ ਮਿਲਿਆ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿਆਂ ਕਿ ਮੈਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੁਨਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਨਮਾਜ਼ ਸਿੱਖ ਲਈ ਹੈ ਲੋੜੀਂਦਾ </poem>}} {{nop}}<noinclude>{{rh||76}}</noinclude> 3kv9ceg6d8pj7u2bvp57u58d1vazkd9 250 73778 235157 233541 2026-09-15T23:47:18Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235157 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>{{Block center|<poem>ਇਲਮ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਇਤਫ਼ਾਕੀਆ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਦਿਲੀ ਮੋਹ ਸੀ ਜਦ ਕਿ ਕੌਮਨਿਜ਼ਮ ਦਾ ਦਿਮਾਗੀ ਪਰ ਨਾਸਤਕ ਸਾਂ ਇਸ ਲਈ ਦਿਲ ਦਿਮਾਗ ਦੋਵੇਂ ਕੌਮਨਿਜ਼ਮ ਦੀ ਭੇਟ ਸਨ। ਇਕ ਪਿਛਲੀ ਸਰਦੀ ਦੀ ਕੜਕੀਲੀ ਰਾਤ ਮੈਂ ਤਨਹਾ ਜੰਗਲ ਦੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਰਸਤੇ ਚੋਂ ਰਾਤ ਭਰ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਉਸ ਰਾਤ ਮੇਰੇ ਤੇ ਕਈ ਇਕ ਲੈਆਂ ਸਵਾਰ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਟੜੇ ਵੀ ਵੜ੍ਹਤੇ ਵੀ ਚਲੋ...। ਅੱਲ੍ਹਾ ਹੀ ਅੱਲ੍ਹਾ ਹੋ... ਅੱਲ੍ਹਾ ਹੀ ਅੱਲ੍ਹਾ ਹੇ...। ਕਜਰਾ ਲਗਾ ਕੇ ਬਿੰਦੀਆ...। ਇਹ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਉਂਦਾ ਸਾਂ ਕਿ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੌਲਨਾਕ ਅਸਰ ਸਿਮਦਾ ਸੀ ਹੁਣ ਵੀ ਜੇ ਮੈਂ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਦੇ ਗਾ ਉੱਠਾਂ। ਕਦੇ ਮੈਂ ਬਾਬਰ ਬਣਦਾ ਸਾਂ ਘੋੜੇ ਦਾ ਸਵਾਰ ਤੇ ਕਦੇ ਘੋੜਾ। ਕਦੇ ਚੀਨ ਦਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਚਿਤ੍ਰ ਕਦੇ ਕਦੇ ਰਾਂਝਾ ਕਦੇ ਸਾਰਸ ਨਰ ਬਣਕੇ ਜੋ ਤਨਹਾ ਉੱਡ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਮਦੀਨ ਨੂੰ, ਆਵੋ ਹੋ..ਬੰਝਲੀ ਦੀ ਲੈਅ ਤੇ ਗਾ ਕੇ ਪੁਕਾਰਦਾ ਸਾਂ। ਮੇਰੇ ਝੋਲੇ 'ਚ ਕੁਝ ਰੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁੜੀਆਂ ਸਨ ਕੁਝ ਭੁੱਜੇ ਤੇ ਅਣਭੱਜੇ ਆਲੂ ਇੱਕ ਚਾਕੂ ਕੁਝ ਇੱਕ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਖਿਡੌਣੇ ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਲ ਖੜਕਦੇ ਸਨ ਇੱਕ ਗੁੱਡੀ ਸੀ ਜੋ ਚੀਂ ਚੀਂ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਲਕੀਰ ਰਸਾਲੇ ਮੇਰੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਇੱਕ ਹੇਅਰ ਰੀਮੂਵਰ ਸੁਨਤ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ। ਉਸੇ ਰਾਤ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਮੈਂ ਅਪਣੀ ਹਥੇਲੀ (ਖੱਬੀ) ਤੇ ਚੰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣਿਆ ਤੱਕਿਆ ਏਨਾ ਖੂਬਸੂਰਤ ਤੇ ਛੋਟਾ ਚੰਨ ਕੋਈ ਚਿਤ੍ਰਕਾਰ ਹੀ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਹਥੇਲੀ ਚੋਂ ਮਾਸ ਖਰ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਮੇਰੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਸਨ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਰ </poem>}}<noinclude>{{rh||77}}</noinclude> m8902o64ppc49fjqccwiiwulwsmbulh 250 73779 235158 233542 2026-09-15T23:47:56Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235158 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>{{Block center|<poem>ਵਾਰ ਚੁੰਮਿਆ ਅੱਜ ਵੀ ਹੈ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਚੁੰਮਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਰੱਬਨਾ ਲਕਲ ਹਮਦ (ਸਾਡਾ ਰੱਬ ਅੱਲਾ ਹੈ) ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾੜ ਫੂਕ ਸੁੱਟਿਆ ਏਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਅਪਣੇ ਜਿਸਮ ਦੇ ਰੋਮ ਰੋਮ ਤੋਂ ਵਾਲ ਗੈਰ ਇਸਲਾਮੀ ਦਿਖ ਵਾਲੇ ਕਪੜੇ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਕ ਤਹਿਮਤ ਕੁੜਤਾ ਜਾਕਟ ਨਮਾਜੀ ਸਫ਼ੈਦ ਟੋਪੀ ਪਹਿਨਦਾ ਹਾਂ ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲ ਨਹੁੰ ਭਰ ਵਧਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਫ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ ਮੁੱਛਾਂ ਕਟਵਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਦਾੜ੍ਹੀ ਰਖਦਾ ਹਾਂ ਚਾਰ ਉਂਗਲ ਹੈ ਅਰਬੀ ਕੱਟ। ਨੌ ਦਸ ਸਮੇਂ ਨਮਾਜ਼ ਪੜਦਾ ਹਾਂ ਦਿਨ ਰਾਤ ਵਿਚ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅੱਲਾ ਤਾਲਾ ਦੀ ਤਰਫ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਹੈ| ਮੈਂ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਭ ਸਕਿਆ ਹੁਣ ਤੱਕ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੋਈ ਸੁਖ ਸੁਨੇਹਾ ਨਹੀਂ ਭੇਜ ਸਕਿਆ ਪਰ ਅਪਣੇ ਲਿਖੇ ਨਾਲੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਹਮਦਰਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਤੋੜ ਸਕਿਆ ਕਾਰਨ ਇਹ ਕਿ ਕਲਾਮ ਪਾਕ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਲਾ ਤਾਲਾ ਫਰਮਾਉਂਦਾ ਹੈ...ਮੈਂ ਇਜੇਹੀ ਕੌਮ ਪੈਦਾ ਕਰਾਂਗਾ ਐ ਇਮਾਨ ਵਾਲਿਓ ਜੋ ਕਾਫਰਾਂ ਲਈ ਤੇਜ਼ ਹੋਵੇਗੀ ਤੇ ਇਮਾਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ (ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ) ਹਮਦਰਦ ਜੋ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਡਰੇਗੀ ਨਹੀਂ ਅਗਰ ਮੈਂ ਝੂਠਾ ਹੋਵਾਂ ਤਾਂ ਅਲਾ ਪਨਾਹ ਦੇਵੇ ਉਹ ਕੰਮ ਮਾਓ ਦੀ ਕੰਮ ਹੈ ਦਿਨੋ ਦਿਨ ਸਿਆਸਤ ਇਧਰ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਸੋ ਮੈਂ ਮਾਓ ਦੀ ਤੇ ਹੋ ਚੀ ਮਿਨ੍ਹ ਦੀ ਕੰਮ ਦਾ ਹਮਦਰਦ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਲਾ ਤਾਅਲਾ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਇਕ ਪੜਾਓ ਹੈ ਕਲਚਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉੱਠਦੇ ਉਭਾਰ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਮੈਂ ਹਜ਼ੂਰ ਅਲਾ ਸਲੇ ਮੁਹੰਮਦ ਮੁਸਤਫੇ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਚੋਂ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਪਨਾਹ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ ਅਲਾ ਤਾਲਾ ਤੋਂ ਅਪਣੀਆਂ ਕਠੋਰ ਨਾਹਰੇ</poem>}}<noinclude>{{rh||78}}</noinclude> j5rhkncpdkhc3asaz7sk91mcitekggh 235159 235158 2026-09-15T23:48:38Z Harchand Bhinder 2624 235159 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>{{Block center|<poem>ਵਾਰ ਚੁੰਮਿਆ ਅੱਜ ਵੀ ਹੈ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਚੁੰਮਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਰੱਬਨਾ ਲਕਲ ਹਮਦ (ਸਾਡਾ ਰੱਬ ਅੱਲਾ ਹੈ) ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾੜ ਫੂਕ ਸੁੱਟਿਆ ਏਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਅਪਣੇ ਜਿਸਮ ਦੇ ਰੋਮ ਰੋਮ ਤੋਂ ਵਾਲ ਗੈਰ ਇਸਲਾਮੀ ਦਿਖ ਵਾਲੇ ਕਪੜੇ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਕ ਤਹਿਮਤ ਕੁੜਤਾ ਜਾਕਟ ਨਮਾਜੀ ਸਫ਼ੈਦ ਟੋਪੀ ਪਹਿਨਦਾ ਹਾਂ ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲ ਨਹੁੰ ਭਰ ਵਧਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਫ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ ਮੁੱਛਾਂ ਕਟਵਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਦਾੜ੍ਹੀ ਰਖਦਾ ਹਾਂ ਚਾਰ ਉਂਗਲ ਹੈ ਅਰਬੀ ਕੱਟ। ਨੌ ਦਸ ਸਮੇਂ ਨਮਾਜ਼ ਪੜਦਾ ਹਾਂ ਦਿਨ ਰਾਤ ਵਿਚ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅੱਲਾ ਤਾਲਾ ਦੀ ਤਰਫ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਭ ਸਕਿਆ ਹੁਣ ਤੱਕ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੋਈ ਸੁਖ ਸੁਨੇਹਾ ਨਹੀਂ ਭੇਜ ਸਕਿਆ ਪਰ ਅਪਣੇ ਲਿਖੇ ਨਾਲੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਹਮਦਰਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਤੋੜ ਸਕਿਆ ਕਾਰਨ ਇਹ ਕਿ ਕਲਾਮ ਪਾਕ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਲਾ ਤਾਲਾ ਫਰਮਾਉਂਦਾ ਹੈ...ਮੈਂ ਇਜੇਹੀ ਕੌਮ ਪੈਦਾ ਕਰਾਂਗਾ ਐ ਇਮਾਨ ਵਾਲਿਓ ਜੋ ਕਾਫਰਾਂ ਲਈ ਤੇਜ਼ ਹੋਵੇਗੀ ਤੇ ਇਮਾਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ (ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ) ਹਮਦਰਦ ਜੋ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਡਰੇਗੀ ਨਹੀਂ ਅਗਰ ਮੈਂ ਝੂਠਾ ਹੋਵਾਂ ਤਾਂ ਅਲਾ ਪਨਾਹ ਦੇਵੇ ਉਹ ਕੰਮ ਮਾਓ ਦੀ ਕੰਮ ਹੈ ਦਿਨੋ ਦਿਨ ਸਿਆਸਤ ਇਧਰ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਸੋ ਮੈਂ ਮਾਓ ਦੀ ਤੇ ਹੋ ਚੀ ਮਿਨ੍ਹ ਦੀ ਕੰਮ ਦਾ ਹਮਦਰਦ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਲਾ ਤਾਅਲਾ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਇਕ ਪੜਾਓ ਹੈ ਕਲਚਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉੱਠਦੇ ਉਭਾਰ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਮੈਂ ਹਜ਼ੂਰ ਅਲਾ ਸਲੇ ਮੁਹੰਮਦ ਮੁਸਤਫੇ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਚੋਂ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਪਨਾਹ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ ਅਲਾ ਤਾਲਾ ਤੋਂ ਅਪਣੀਆਂ ਕਠੋਰ ਨਾਹਰੇ</poem>}}<noinclude>{{rh||78}}</noinclude> bzonuv8r2icd1gf88f5hm5wwqrnuydd 250 73780 235160 234032 2026-09-15T23:49:52Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235160 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>{{Block center|<poem>ਵਾਲੀਆਂ ਨਜ਼ਮਾਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਤਰਾਂ ਤੋਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ 'ਮੈਂ ਖੁਦਾ ਦਾ ਬਾਪ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ' (ਅੱਲਾ ਤੋਬਾ!) ਤੁਸੀਂ ਜੇਲ ਚੋਂ ਆ ਗਏ ਹੋ ਮੁਬਾਰਕ। ਮੈਂ 110 ਨਜ਼ਮਾਂ ਭੇਜੀਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਰਿਕਾਰਡ ਮੇਰੇ ਪਾਸੋਂ ਗੁੰਮ ਹੋ ਚੁਕਿਆ ਹੈ। ਅਗਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੋਂ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਖਰੜਾ ਤਿਆਰ ਕਰੋ ਤਾਂ ਹਲਕੀਆਂ ਕਲਚਰ ਪ੍ਰਤੀ ਔਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਕਰ ਵਾਲੀਆਂ ਹਿਮਾਲੇਖ ਪੂਰੀ ਨਜ਼ਮ ਮੌਜੂਦਾ ਕਲਚਰ ਦੇ ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਵਾਲੀਆਂ ਹਲਕੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨੀ। ਕਿਤਾਬ ਹਜੂਰ ਅਲ੍ਹਾ ਸਲੇ ਮਦੀਨੇ ਦੇ ਚੰਨ ਮੁਹੰਮਦ ਨੂੰ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦੇਣੀ। ਫੋਟੋ ਖਿਚਵਾਣਾ ਮਜ਼ਹਬੇ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ ਹੈ। ਖ਼ੱਤ ਮਿਲਦੇ ਸਾਰ ਖਤ ਲਿਖਣਾ... ... ਮੇਰਾ ਨਾਂ {{right|... ...ਮੁਹੰਮਦ ਬਸਰਾ... ...}} [ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਪਤਾ ਲਿਖਿਆ ਹੈ] ਮੁਹੰਮਦ ਬੁਸਰਾ ਚੌਂਕੀਦਾਰ ਜਨਤਾ ਆਇਲ ਮਿਲ, ਮੁਹੰਮਦੀ ਜ਼ਿਲਾ ਖੇੜੀ – (ਯੂ ਪੀ) </poem>}} {{gap}}ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਇਹਦੀ ਅਪਣੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹੀ ਲੋਕ ਹਨ - ਗਧਿਆਂ ਵਾਲ਼ੇ, ਪੱਥਰ ਢੋਂਦੇ, ਢੋਲ ਵਜਾਉਂਦੇ। ਇਹਦੇ ਹੀ ਵਰਗੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਇਹਦੀ ਕੋਈ ਰੂਹਾਨੀ ਸਾਂਝ ਹੈ - ਅਤਹੂੰ ਨੀਚ ਕੰਮੀ-ਕਮੀਣ ਲੋਕ। ਆਥਣ ਜਾਂ ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਰੰਗ ਨਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਦੌਰ ਦੀ ਪਹਲੀ ਮਿਸਾਲੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ; ਤੇ ਇਸ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਇਹਨੇ ਸ੍ਵੈਜੀਵਨੀ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ: {{nop}}<noinclude>{{rh||79}}</noinclude> rq7pxmh856axjkpolehjfi3vho5pt67 250 73781 235164 233522 2026-09-15T23:56:32Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235164 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{dhr|6em}}{{center|<poem>{{x-larger|9}} {{dhr|6em}} {{x-larger|ਹਾਂ, ਨਹੀਂ ਹਾਂ}}</poem>}}<noinclude></noinclude> 2w9me0m51rmp14ylu2gom7fb8itny3s 250 73783 235174 233524 2026-09-16T00:15:16Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235174 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{dhr|6em}}{{center|<poem>{{x-larger|10}} {{dhr|6em}} {{x-larger|ਛੁਹ}}</poem>}}<noinclude></noinclude> l4ja9h03olsjnbsquh3zip67hsxzb6o 250 73784 235168 233525 2026-09-16T00:02:45Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235168 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{dhr|6em}}{{center|<poem>{{x-larger|11}} {{dhr|6em}} {{x-larger|ਫ਼ੂਚਕ ਤੇ ਕਾਫ਼ਕਾ}}</poem>}}<noinclude></noinclude> drdixxzfungx2edu5dcdt668bdq9yd7 250 73785 235170 233526 2026-09-16T00:05:31Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235170 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{dhr|6em}}{{center|<poem>{{x-larger|12}} {{dhr|6em}} {{x-larger|ਇਤਿਆਦਿ}}</poem>}}<noinclude></noinclude> 5z5oq1oa0xa7h5q91d3lw0w8bhvdi16 250 73787 235169 233538 2026-09-16T00:04:49Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235169 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>ਫ਼ੂਚਕ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜੀਉਣਾ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਤੇ ਕਾਫ਼ਕਾ ਨੇ ਦੁੱਖ ਝੱਲਣਾ। ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤੇ ਤੋਂ ਫ਼ੂਚਕ ਦੀ ਲਿਖੀ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਨਾਲ਼ ਮੈਂ ਸਕੂਲ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਵਾਂ ਵੱਡੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਜੰਮਣ-ਭੋਇੰ ਪਰਾਗ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਕਮਿਉਨਿਸਟਾਂ ਵੇਲੇ ਫ਼ੂਚਕ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਕਾਫ਼ਕਾ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਓਥੇ ਕਾਫ਼ਕਾ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਫ਼ੂਚਕ ਦੀ ਅਗਲਿਆਂ ਢਾਹ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੇ ਅਨ੍ਹੇਰੇ ਖੂੰਜੇ ਰੁਸ਼ਨਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਲੇਖਕ ਕਾਫ਼ਕਾ ਸਤਾਲਿਨਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਹਰ ਲਗਦਾ ਸੀ; ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਲੜਨ-ਮਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਫ਼ੂਚਕ ਦਾ ਨਾਂ ਹੁਣ ਦੇ ਹਾਕਮ ਸੁਣਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ।</br> {{gap}}ਬੇਰੌਣਕ ਸੜਕ ਕੰਢੇ ਫ਼ੂਚਕ ਦੇ ਮਕਾਨ ਦੀ ਕੰਧ ਵਿਚ ਜਿਹੜਾ ਇਹਦਾ ਬੁੱਤ ਲੱਗਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਗ਼ਾਇਬ ਹੈ। ਉਸ ਬੋੜੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਡਰ ਲੱਗਾ; ਜਿਵੇਂ ਬੰਦੇ ਦਾ ਧੜ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਸਿਰ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ, ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮੂੰਹ ਚਿੜਾਉਂਦਾ ਵੱਡਾ-ਸਾਰਾ ਆਲ਼ਾ ਵੀ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਹੁੰਦਾ।</br> {{gap}}ਪਰਾਗ ਦੇ ਯਹੂਦੀਆਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ਕਾ ਦੇ ਜੱਦੀ ਘਰ ਵਿਚ ਇਹਦਾ ਸਾਦਾ-ਜਿਹੀ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਬਾਹਰ ਕੰਧ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ਕਾ ਦਾ ਬੁੱਤ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਦੇ ਫ਼ੂਚਕ ਦੇ ਘਰ ਅੱਗੇ ਫ਼ੂਚਕ ਦਾ ਲੱਗਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਅੰਦਰ ਤਸਵੀਰਾਂ, ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦੇਖਣ ਆਏ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।</br> {{gap}}ਕੀ ਕੋਈ ਐਸਾ ਨਜ਼ਾਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਫ਼ੂਚਕ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਵੀ ਹੋਏ ਤੇ ਕਾਫ਼ਕਾ ਦੀ ਵੀ। ਇਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਬਾਝੋਂ ਅਧੂਰੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕ ਦੂਜੇ ਬਿਨਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ। ਮੈਨੂੰ ਦੋਹਵਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। {{nop}}<noinclude>{{rh||91}}</noinclude> af0gbfv5ozvgo8e8ca8ytmn0fqmrya7 250 73789 235121 233539 2026-09-15T13:27:17Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235121 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{dhr|6em}}{{center|<poem>{{xx-larger|5}} {{dhr|6em}} {{x-larger|ਪ੍ਰੇਮ ਕਲਾ}}</poem>}}<noinclude></noinclude> 61838r3whmvxoq048o1gs1gqgr7texm 250 73791 235167 233603 2026-09-16T00:02:06Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235167 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>ਪਰਾਗ ਸ਼ਹਰ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ਕਾ ਦੀ ਜੰਮਣ-ਥਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨੌਜਵਾਨ ਮੁੰਡਾ ਕੁੜੀ ਸਾਜ਼ ਵਜਾਉਂਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪੈਸੇ ਮੰਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਰ ਉਹ ਮੰਗਤੇ ਨਹੀਂ ਸਨ; ਮੰਗਤਿਆਂ ਵਿਚ ਸਵੈਮਾਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮੁੰਡਾ ਪਿਆਨੋ ਅਕਾਰਡੀਅਨ ਵਜਾਉਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਕੁੜੀ ਵੱਡਾ-ਸਾਰਾ ਭੌਂਪੂ (ਫ਼ਰੈਂਚ ਹੌਰਨ)। ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਰੇਲਵਾਈਆਂ ਦੀ ਨੀਲੀ ਵਰਦੀ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਕਪੜੇ ਦੀ ਓਸੇ ਰੰਗ ਦੀ ਟੋਪੀ। ਐਨਕਾਂ ਵਾਲ਼ੀ ਕੁੜੀ ਨੇ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਜੂੜਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲ਼ੀ ਗੱਲ ਸੀ ਕਿ ਇਹਦੀਆਂ ਨਾਜ਼ੁਕ ਬਾਹਵਾਂ ਨੇ ਏਨਾ ਵੱਡਾ ਸਾਜ਼ ਕਿਵੇਂ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।</br> {{gap}}ਕੋਈ ਸੁਆਣੀ ਅਪਣੇ ਪੰਜ-ਕੁ ਸਾਲ ਦੇ ਪੁੱਤ ਨਾਲ਼ ਖੜ੍ਹੋ ਕੇ ਸੰਗੀਤ ਸੁਣਨ ਲੱਗੀ। ਬੱਚਾ ਕੁੜੀ ਵਲ ਧੱ ਕੇ ਗਿਆ ਤੇ ਹਵਾ ਵਿਚ ਅਪਣੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਹਿਲਾਉਣ ਲੱਗਾ। ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਇਕਦਮ ਪਤਾ ਲਗ ਗਿਆ ਕਿ ਬੱਚਾ ਭੋਂਪੂ ਨੂੰ ਛੁਹ ਕੇ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੁੰਡਾ ਅੰਨ੍ਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਨਿੰਵ ਗਈ ਤੇ ਬੱਚੇ ਨੇ ਪੋਟਾ ਪੋਟਾ ਕਰਕੇ ਸਾਰਾ ਭੋਂਪੂ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਫੇਰ ਸਾਰਾ ਪਿਆਨੋ। ਨੌਜਵਾਨ ਨੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਟੌਫ਼ੀ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਕੁੜੀ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਆਖਿਆਂ ਕੁਝ ਲੈਣ ਦੌੜ ਗਈ। ਜਦ ਉਹ ਮੁੜੀ, ਤਾਂ ਉਹਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਪਿਆਨੋ ਅਕਾਰਡੀਅਨ ਦਾ ਖਿਡੌਣਾ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਬੜੇ ਲਾਡ ਨਾਲ਼ ਇਹ ਖਿਡੌਣਾ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਬੱਚੇ ਨੇ ਕੁਝ ਬੇਸੁਰੀਆਂ ਸੁਰਾਂ ਕੱਢੀਆਂ; ਉਹਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਮਿਉਂਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜੋ ਪੈਸੇ ਕੁੜੀ ਨੇ ਸਾਰੀ ਦਿਹਾੜੀ ਖੜ੍ਹੋ ਕੇ ਬਣਾਉਣੇ ਸਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵਧ ਉਹਨੇ ਬੱਚੇ ਵਾਸਤੇ ਖ਼ਰਚ ਦਿੱਤੇ।</br> {{gap}}'ਆਦਮ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ' ਵਾਲੇ ਮਾਈਕਲਐਂਜਲੋ ਦੇ ਕੰਧ-ਚਿਤ੍ਰ ਵਿਚ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਛੁਹ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਹੈ। ਰੱਬ ਅਪਣੀ ਛੁਹ ਨਾਲ਼ ਆਦਮ ਵਿਚ ਰੂਹ ਫੂਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਛੁਹ ਰੱਬੀ ਵਰ ਹੈ। ਇਨਸਾਨ ਜਦ ਵੀ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਜਾਂ ਸ਼ੈਅ ਨੂੰ ਅਪਣੱਤ ਨਾਲ਼ ਛੂੰਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਓਸੇ ਦੈਵੀ ਛੁਹ ਦਾ ਚਮਤਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ - ਸੱਚੇ ਸੁੱਚੇ ਬੇਗ਼ਰਜ਼ ਪਿਆਰ ਦਾ ਚਮਤਕਾਰ। {{nop}}<noinclude>{{rh||89}}</noinclude> nyr19lhoxgum5ugtohahk5wmzh3bb84 250 73795 235120 234880 2026-09-15T13:26:40Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235120 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Css image crop |Image = Nishani.pdf |Page = 68 |bSize = 453 |cWidth = 481 |cHeight = 692 |oTop = 83 |oLeft = 02 |Location = center |Description = }} <noinclude></noinclude> fi68c6htejfbnxx0wrtjmeuer4iw754 250 73801 235227 233651 2026-09-16T04:53:39Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235227 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh|||੭੩}}</noinclude>{{gap}}{{larger|'''ਕੇਸ'''}}{{dhr|3em}} {{Block center|<poem>ਮਾਂ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਾਵੇ ਉਹਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰਦੀ ਸੋਚੇ- ਸੁੱਖ ਨਾਲ ਵਾਹਵਾ ਲੰਮੇ ਹੋ ਗਏ ਕੇਸ ਹੁਣ ਦੁੱਧ ਛੁਡਾ ਦੇਣਾ ਹੈ... ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਉੱਚਾਈਆਂ ਉਹ ਜਪੁ ਜੀ ਦੀ ਇੱਕੋ ਪੌੜੀ ਨਾਲ਼ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਹਨੂੰ ਆਉਂਦੀ ਨਹੀਂ) ਜਪੁ ਜੀ ਦੀ ਲੋਰੀ ਦਿੰਦੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਵੀ ਬੈਠੀ-ਬੈਠੀ ਸੌਂ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਭੈਣ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦਾ ਸਿਰ ਵਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਕੰਘੀ ਨਾਲ ਗੁੰਝਲਾਂ ਕਢਦੀ ਭਰਾ ਸੱਚੀ ਥੋਹੜੀ ਝੂਠੀ ਬਹੁਤੀ ਸੀਅ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚੀਕ ਮਾਰਦਾ ਭਰਾ ਦੀਆਂ ਗੁੱਤਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਭੈਣ ਅਪਣੇ ਹੋਵਣ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚੋ ਤਾਂ ਮਾਂ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਇਹ ਦੁਕੰਮਣ ਵੀ ਉਹਨੂੰ ਚੰਗਾ-ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ</poem>}}<noinclude></noinclude> dcv4t1ua87at93n63bw7jp1ohtug4yg 250 73804 235122 233635 2026-09-15T13:28:30Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235122 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>ਆਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਸਾਲ ਪਹਲਾਂ ਖਿੱਚੀ ਸੀ। ਫੋਲ਼ਾਵਾਲ਼ੀ ਕਰਦਿਆਂ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਇਸ ਤਸਵੀਰ 'ਤੇ ਪੈਣੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਅਣਡਿੱਠ ਕਰ ਦੇਣੀ। ਹੁਣ ਇਹਦੇ ਮਾਅਨੇ ਅਨੋਖੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਬਾਬਤ ਮੇਰਾ ਲਿਖਣ ਨੂੰ ਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।</br> {{gap}}ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਖਿੱਚਣ ਤੇ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਛੁਟ ਮੇਰਾ ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਆਸ਼ਕ ਆਏ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ: ਫੋਟੂ ਲਹੌਣੀ ਆਂ। ਬਾਕੀ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਕੁੜੀ ਦਾ ਸੀ - ਕਿਹੜੇ ਪਾਸੇ ਬੈਠਣਾ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਬੈਠਣਾ ਹੈ ਤੇ ਕੈਮਰੇ ਦਾ ਬਟਣ ਦੱਬਣ ਵੇਲੇ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਤੇ ਕੈਮਰੇ ਨੇ ਜੋ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਇਸ ਤਸਵੀਰ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਪੈਸੇ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਸਵੀਰ ਲਹਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਇਹਨੇ ਬੜੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਮਗਰੋਂ ਕੀਤਾ ਹੋਏਗਾ। ਇਹਨੇ ਕਿੰਨੇ ਪੋਜ਼ ਸੋਚੇ ਹੋਣਗੇ ਜਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਪੋਜ਼ ਇਹਨੇ ਸੁੱਤੀ ਪਈ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਕਿ ਇਹਨੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਰੀਸ ਕੀਤੀ ਹੋਏ। ਕਾਮਸੂਤਰ ਦੇ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਚਿਤ੍ਰ ਤਾਂ ਇਹਨੇ ਕਿਥੇ ਦੇਖੇ ਹੋਣਗੇ। ਇਹ ਅਕਸ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਮੌਲਿਕ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਲਾਂ ਕਿਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਫ਼ੋਟੋ ਨਹੀਂ ਸੀ ਖਿਚਵਾਈ ਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੜੀ ਦਸ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਪਿਆਰ ਪਛਾਣ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਕਬਜ਼ਾ ਵੀ ਹੈ।</br> {{gap}}ਕੈਮਰੇ ਨਾਲ਼ ਖਿੱਚੀ ਕਿਸੇ ਤਸਵੀਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹਨੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਚੌਖਟੇ ਚ ਜੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਸਵੀਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਚੋਰੀ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਚੋਰੀ ਬਿਨਾਂ ਯਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਵਸਲ ਵਿਚ ਆਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਲਾ ਲੰਘ ਜਾਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਚ ਤਾਂ ਵੇਲਾ ਲੰਘਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਓਦੋਂ ਤਾਂ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਦੇ ਕਹਣ ਵਾਂਙ ਬ੍ਰਿਹੋਂ ਦੀ ਵਗਦੀ 'ਨੇਰ੍ਹੀ ਚ ਅਕਲ ਦਾ ਦੀਵਾ ਨਹੀਂ ਬਲ਼ਦਾ। ਓਦੋਂ ਤਾਂ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਤਸਵੀਰ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਸੱਜਣ ਦੀ ਯਾਦ ਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ।</br> {{gap}}ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੋਹਵੇਂ ਪਤੀ ਪਤਨੀ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਅਪਣੇ<noinclude>{{rh||53}}</noinclude> lthrms63o2tcsdugqb6y6ubz9yon4oh 235131 235122 2026-09-15T22:59:20Z Harchand Bhinder 2624 235131 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>ਆਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਸਾਲ ਪਹਲਾਂ ਖਿੱਚੀ ਸੀ। ਫੋਲ਼ਾਵਾਲ਼ੀ ਕਰਦਿਆਂ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਇਸ ਤਸਵੀਰ 'ਤੇ ਪੈਣੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਅਣਡਿੱਠ ਕਰ ਦੇਣੀ। ਹੁਣ ਇਹਦੇ ਮਾਅਨੇ ਅਨੋਖੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਬਾਬਤ ਮੇਰਾ ਲਿਖਣ ਨੂੰ ਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।</br> {{gap}}ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਖਿੱਚਣ ਤੇ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਛੁਟ ਮੇਰਾ ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਆਸ਼ਕ ਆਏ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ: ਫੋਟੂ ਲਹੌਣੀ ਆਂ। ਬਾਕੀ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਕੁੜੀ ਦਾ ਸੀ - ਕਿਹੜੇ ਪਾਸੇ ਬੈਠਣਾ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਬੈਠਣਾ ਹੈ ਤੇ ਕੈਮਰੇ ਦਾ ਬਟਣ ਦੱਬਣ ਵੇਲੇ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਤੇ ਕੈਮਰੇ ਨੇ ਜੋ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਇਸ ਤਸਵੀਰ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਪੈਸੇ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਸਵੀਰ ਲਹਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਇਹਨੇ ਬੜੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਮਗਰੋਂ ਕੀਤਾ ਹੋਏਗਾ। ਇਹਨੇ ਕਿੰਨੇ ਪੋਜ਼ ਸੋਚੇ ਹੋਣਗੇ ਜਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਪੋਜ਼ ਇਹਨੇ ਸੁੱਤੀ ਪਈ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਕਿ ਇਹਨੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਰੀਸ ਕੀਤੀ ਹੋਏ। ਕਾਮਸੂਤਰ ਦੇ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਚਿਤ੍ਰ ਤਾਂ ਇਹਨੇ ਕਿਥੇ ਦੇਖੇ ਹੋਣਗੇ। ਇਹ ਅਕਸ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਮੌਲਿਕ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਲਾਂ ਕਿਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਫ਼ੋਟੋ ਨਹੀਂ ਸੀ ਖਿਚਵਾਈ ਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੜੀ ਦਸ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਪਿਆਰ ਪਛਾਣ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਕਬਜ਼ਾ ਵੀ ਹੈ।</br> {{gap}}ਕੈਮਰੇ ਨਾਲ਼ ਖਿੱਚੀ ਕਿਸੇ ਤਸਵੀਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹਨੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਚੌਖਟੇ ਚ ਜੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਸਵੀਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਚੋਰੀ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਚੋਰੀ ਬਿਨਾਂ ਯਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਵਸਲ ਵਿਚ ਆਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਲਾ ਲੰਘ ਜਾਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਚ ਤਾਂ ਵੇਲਾ ਲੰਘਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਓਦੋਂ ਤਾਂ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਦੇ ਕਹਣ ਵਾਂਙ ਬ੍ਰਿਹੋਂ ਦੀ ਵਗਦੀ 'ਨੇਰ੍ਹੀ ਚ ਅਕਲ ਦਾ ਦੀਵਾ ਨਹੀਂ ਬਲ਼ਦਾ। ਓਦੋਂ ਤਾਂ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਤਸਵੀਰ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਸੱਜਣ ਦੀ ਯਾਦ ਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ।</br> {{gap}}ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੋਹਵੇਂ ਪਤੀ ਪਤਨੀ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਅਪਣੇ {{nop}}<noinclude>{{rh||53}}</noinclude> 10pz5zyifztk081asmvkgvc5rd54wl8 250 73805 235132 233749 2026-09-15T23:01:51Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235132 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>ਪਤੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਤੀਵੀਂ ਆਦਮੀ ਵੀ ਆਖੀਦਾ ਹੈ। ਖ਼ੈਰ, ਤੀਵੀਂ ਆਦਮੀ ਤਾਂ ਇਹ ਹਨ ਹੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵਿਆਹੇ ਹੋਏ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ ਖਿਚਵਾਉਂਦੇ। ਇਹ ਆਸ਼ਕ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵਰਜਿਤ ਰਿਸ਼ਤੇ ਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਕੁਝ ਲੱਗਦੇ ਵੀ ਹੋਣ। ਆਸ਼ਕ ਸ਼ਬਦ ਰਤਾ ਭਦਰ ਹੈ, ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ। ਆਮ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ਼ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਬੰਦਾ ਫਸਦਾ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਵਿਚ ਹੈ? ਜਾਲ਼ ਵਿਚ, ਚਿੱਕੜ, ਫਾਹੀ, ਪਿੰਜਰੇ, ਕੁੜਿੱਕੀ ਕੁੰਡੀ ਤੇ ਟੋਹੇ ਵਿਚ ਫਸਣ ਦੀਆਂ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ੈਆਂ ਖੁਲ੍ਹ ਦੇ ਉਲ਼ਟ ਹਨ। ਤਾਂ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਵਸਣ ਦੇ ਤਰਲੇ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਏਸ ਪਰਾਧੀਨਤਾ ਲਈ ਬੰਦਾ ਅਪਣੀ ਜਾਨ ਵੀ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹਨੂੰ ਇਸੇ ਮਰਨ ਚ ਜੀਉਣ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਆਮ ਮਰਦ ਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਜਚਣੀ ਨਹੀਂ: ਕਬੀਰ ਭਗ ਕੀ ਪ੍ਰੀਤੜੀ ਕੇਤੇ ਗਏ ਗਡੰਤ /ਕੇਤੇ ਅਜਹੂੰ ਜਾਇਸੀਂ ਨਰਕ ਹਸੰਤ ਹਸੰਤ। [ਭਗ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਦੇ ਚਿੱਕੜ ਵਿਚ ਫਸਦੇ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਨਰਕ ਚਲੇ ਗਏ ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਹੱਸਦੇ ਹੱਸਦੇ ਨਰਕ ਜਾਣਗੇ।] ਕਬੀਰ ਜੀ ਤਾਂ ਇਥੋਂ ਤਕ ਵੀ ਆਖ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਕਾਮਣ ਤੀਵੀਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਾਲ਼ੀ ਨਾਗਣ ਹੈ।</br> {{gap}}ਕੈਮਰਾ ਜਿਵੇਂ ਪਰਲੋਕ ਦਾ ਜੀਵ ਹੈ; ਇਹ ਕਾਣਾ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਈ ਇਕ-ਅੱਖਾ ਹੈ। ਓਭੜ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਇਹ ਡਰਾਉਂਦਾ ਬਹੁਤ ਹੈ। ਕੈਮਰੇ ਅੱਗੇ ਹੱਸਣਾ ਅਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਜਾ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸਾਡੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਚ ਜਣੇ ਬੜੇ ਘਬਰਾਏ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਮੁੰਡਾ ਕੁੜੀ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੁੰਡਾ ਘੁੱਟਿਆ-ਵੱਟਿਆ ਬਾਹਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰੀ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਕੁੜੀ ਭਾਵੇਂ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਗਲ਼ ਵਿਚ ਬਾਂਹ ਪਾਈ ਬੈਠੀ ਹੈ, ਪਰ ਡਰੀ ਹੋਈ ਇਹ ਵੀ ਹੈ; ਤੇ ਅਪਣੇ ਡਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੇਲੇ ਨੂੰ ਢਾਲ਼ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ; ਟੂਣੇ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ੈਅ, ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਬਲਾ ਨੇ ਟਲ਼ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਇਵੇਂ ਵੀ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਕਲੋਲ ਕਰਦੇ ਉੱਤੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਦੇਖ ਲਏ ਹੋਣ ਤੇ ਅੱਗਿਓਂ ਇਹ ਆਖ ਰਹੇ ਹੋਣ: ਤਾਂ {{nop}}<noinclude>{{rh||54}}</noinclude> ss67yziup77gcalrms179fytxs90gm2 250 73806 235133 233750 2026-09-15T23:05:31Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235133 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>ਫੇਰ, ਕੀ ਕਰ ਲਓਂਗੇ ਸਾਡਾ? ਇਹ ਉਦਾਸ ਵੀ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।</br> {{gap}}ਕੇਲਾ ਇਸ ਤਸਵੀਰ ਦਾ ਧੁਰਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਕੇਲਾ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਕੁੜੀ ਮੁੰਡਾ ਸਹਜ ਬੈਠੇ ਹੁੰਦੇ, ਜਾਂ ਜੇ ਗਲ਼ ਚ ਬਾਂਹ ਵੀ ਪਾਈ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣਨੀ। ਇਥੇ ਕੇਲਾ ਬੰਧੇਜ ਵਾਲ਼ੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਖੁਲ੍ਹ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਸ਼ਕ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਦਾ, ਉਕਸਾਉਂਦਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਦਾ ਹੈ। ਦਿਖਾ ਕੇ ਕੀਤੀ ਹਰਕਤ ਦਾ ਜਿਨਸੀ ਮਤਲਬ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।</br> {{gap}}ਇਹ ਫ਼ੋਟੋ ਫ਼ੈਮਿਲੀ ਐਲਬਮ ਚ ਲੱਗਣ ਵਾਲ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਤੋੜਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਚ ਜੜਾ ਕੇ ਕੰਧ 'ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟੰਗੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਲੀੜਿਆਂ ਚ ਲੁਕੋ ਕੇ ਰੱਖਣ ਵਾਲ਼ੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਵੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਦੇ ਕਹਣ ਵਾਂਙ 'ਸਸਤੇ ਸਾਬਣ ਕਰੀਮ ਦੀ ਮਹਕ' ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਚੇਤੇ ਵਿਚ ਜੜੀ ਹੋਈ ਤਸਵੀਰ ਹੈ। ਫ਼ੈਮਿਲੀ ਐਲਬਮਾਂ ਚ ਜੜੀਆਂ ਫ਼ੋਟੋਆਂ ਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਖੇੜਾ ਅਕਸਰ ਸੱਚਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਅਸੀਂ ਅਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ 'ਤੇ ਪਰਦਾ ਪਾ ਕੇ ਫ਼ੋਟੋ ਖਿਚਵਾਉਂਦੇ ਹਾਂ।</br> {{gap}}ਵਾਤਸਾਯਨ ਤੇ ਕੋਕਾ ਪੰਡਤ ਪੰਜਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਭੋਗ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਿਆਰ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਮਹਕਦਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹਦਾ ਸਵਾਦ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਮੁਸ਼ਕ ਨਾਲ਼ ਯਾਦ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੇਲੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਧ੍ਵਨੀ ਸੁਣ ਕੇ ਜਾਂ ਉਚਰ ਕੇ, ਕੇਲਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਖਾ ਕੇ ਤੇ ਸੁੰਘ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਜ਼ਰੂਰ ਚੇਤੇ ਆਉਂਦੀ ਹੋਵੇਗੀ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਅਪਣੇ ਵਸਲ ਦਾ ਏਨੇ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਆ ਸਵਾਦ ਵੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਕੇਲੇ ਦੇ ਦਸ ਨਾਂ ਹਨ। ਦੁਆਬੀ ਵਿਚ ਕੇਲੇ ਨੂੰ ਛੱਲੀ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੜ੍ਹਵਾਲੀ ਲੋਕ ਗੀਤ ਨੂੰ ਰਤਾ ਬਦਲ ਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਬੋਲੀ ਬਣਾਈ ਹੈ: ਯਾਰ ਮੇਰਾ ਕੇਲੇ ਦੀ ਛੱਲੀ, ਮੈਂ ਖਾ ਖਾ ਨਹੀਂ ਰੱਜਦੀ।</br> {{gap}}ਛਿੱਲੇ ਹੋਏ ਕੋਲੇ ਦਾ ਜੇ ਡੂੰਘਾ ਮਤਲਬ ਕੱਢਣਾ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਉਹਦੇ ਵਾਸਤੇ ਫ਼ਰਾਇਡ ਦੀਆਂ ਪੋਥੀਆਂ ਵਾਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਆਦਮ ਤੇ ਹੱਵਾ ਨੂੰ ਅਦਨ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਉਂ ਖਾਣ ਕਰ ਕੇ ਨਿਕਲਣਾ ਪਿਆ {{nop}}<noinclude>{{rh||55}}</noinclude> teviyxnxjkswm5wmm4t4mypcw4cl0a3 250 73819 235173 233994 2026-09-16T00:12:40Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235173 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{c|{{x-larger|ਲੇਖਕ ਬਾਰੇ}}}} ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ (ਜਨਮ 1946, ਨੈਰੋਬੀ, ਕੀਨੀਆ) ਸੰਨ 1980 ਤੋਂ ਲੰਡਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹਨੇ ਖੱਬੀ-ਅੱਤਵਾਦੀ ਨਕਸਲੀ ਲਹਰ ਵਿਚ ਸੱਤਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਦੋ ਸਾਲ ਏਕਾਂਤ ਕੈਦ ਕੱਟੀ; ਇਸ ਲਹਰ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪਰਚੇ ''ਦਸਤਾਵੇਜ਼'' ਤੇ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹ ''ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਰੰਗ'' ਦਾ ਅਤੇ ਤੀਹ ਤੋਂ ਵਧ ਗ਼ੈਰ-ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ/ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਛਪੀ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ''ਫੈਲਸੂਫੀਆਂ'' ਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੇ ਬੀਜਕ ਦਾ ਪਾਠਕਾਂ ਨੇ ਭਰਵਾਂ ਹੁੰਗਾਰਾ ਭਰਿਆ। ਇਹਦੀ ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੇ ਹੋਰ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਉਲਥਾ ਛਪ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। {{nop}}<noinclude></noinclude> m48wwf75ie7olhjtaahqw6myvtem1w7 250 73820 235171 233996 2026-09-16T00:08:27Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235171 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>ਬਦਲਾ - ਸਲਮਾਨ ਰੁਸ਼ਦੀ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੱਗੇ ਫ਼ਤਵੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦਿਨ ਹੀ ਹੋਏ ਸਨ। ਮੈਂ ਇਹਦੀ ਹਮਾਇਤ ਵਿਚ ਲੰਡਨ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਵਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਸਲੀ ਪਰਖ ਮੁਸਲਮਾਨ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਐਕਟਰ ਨੇ ਬਿਆਨ 'ਤੇ ਅਪਣਾ ਨਾਂ ਦੇਣੋਂ ਕੋਰੀ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਗੁੱਸਾ ਆਇਆ। ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਧਮਕਾਉਣ ਹੀ ਲੱਗਾ ਸੀ ਕਿ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸਾਈਨ? ਤੂੰ...। - ਮੇਰੀ ਜੀਭ ਰੁਕ ਗਈ। ਜਿਵੇਂ ਬਾਣੀ ਹੋਈ - ਸਹਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵਾਸਤੇ, ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਹੀ ਤਾਂ ਤੂੰ ਇਹ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਵਾ ਰਿਹੈਂ, ਜੇ ਇਹ ਜਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਇਹਦੀ ਮਰਜ਼ੀ।</br> {{gap}}ਇਸ ਨਿੱਕੀ-ਜਿਹੀ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਸੋਚਣੀ ਹੀ ਬਦਲ ਗਈ।</br> {{gap}}ਪਿੱਛੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹ ਐਕਟਰ ਦਰਅਸਲ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਾਲ਼ਾ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਨਾਟਕ ਦੇਖਣ ਗਏ ਅਸੀਂ ਮਿਲੇ ਸੀ, ਉਹ ਮਿਸਰ ਦੇ ਲੇਖਕ ਤੌਫ਼ੀਕ ਅਲ-ਹਕੀਮ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ - ''ਮੌਤ ਦਾ ਗੀਤ''। ਮਾਂ ਕਈ ਸਾਲ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਦ ਉਹਦਾ ਪੁਤ ਜਵਾਨ ਹੋਵੇ; ਕਦ ਉਹ ਪਿੰਡ ਆਵੇ ਤੇ ਅਪਣੇ ਪਿਉ ਦੇ ਕਤਲ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲਵੇ। ਪੁਤ ਘਰ ਆਇਆ ਮਾਂ ਨੂੰ ਬੜਾ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਨਾਲ਼ ਪਿਉ ਨੇ ਤਾਂ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ। ਲੋੜ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਹਾਲਤ ਚੋਂ ਕਢਣ ਦੀ ਹੈ। ਆਖ਼ਰ ਸਿਆਸੀ ਮੁਹਿੰਮ 'ਤੇ ਸ਼ਹਰ ਮੁੜਦੇ ਅਪਣੇ ਪੁਤ ਨੂੰ ਮਾਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਕਤਲ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।</br> {{gap}}ਯੋਧੇ - ਵੀਅਤਨਾਮ ਦੀ ਜੰਗ ਵਰ੍ਹੇ ਗੰਢ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਵੀਹ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੇ ਰਸਮ ਨਿਭਾਈ। ਕਿਸੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਤਸਵੀਰ ਛਪੀ - ਮੋਰ ਵਰਗੀ ਲੰਮੀ ਧੌਣ ਵਾਲ਼ਾ ਵੀਅਤਕਾਂਗ ਗੁਰੀਲਾ ਨਿਢਾਲ਼ ਪਿਆ ਹੈ। ਉਹਦੇ ਢਿੱਡ ਉੱਤੇ ਟੀਨ ਦਾ ਡੱਬਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ {{nop}}<noinclude>{{rh||93}}</noinclude> 6tqvg2rlhmk59hwndvcmkxgvxqbgqf3 250 73821 235172 234000 2026-09-16T00:11:55Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 235172 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" />{{rh||ਨਿ । ਸ਼ਾ । ਨੀ|}}</noinclude>ਹੈ। ਉਹਦੇ ਦੁਆਲ਼ੇ ਤਿੰਨ ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਘੇਰਾ ਵਲ਼ਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵੀਅਤਨਾਮੀ ਜਾਣਦਾ ਫ਼ੌਜੀ ਦਸਦਾ ਹੈ: ਇਹ ਪਾਣੀ ਮੰਗਦੈ। ਇਹਨੂੰ ਛਪੜੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪਿਆ ਦਿੰਦੇ ਆਂ।</br> {{gap}}ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਫ਼ੌਜੀ ਆਖਦਾ ਹੈ: ਨਹੀਂ, ਜਿਹੜਾ ਬੰਦਾ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਅਪਣੀਆਂ ਆਂਦਰਾਂ ਡੱਬੇ ਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਲੜ ਸਕਦੈ, ਉਹਨੂੰ ਮੈਂ ਅਪਣੀ ਬੋਤਲ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪਿਆਉਂਦਾਂ।</br> {{gap}}ਪ੍ਰਣਾਮ - ਲੰਡਨ ਦੇ ਬੰਗਾਲੀਆਂ ਦੇ ਮੁਹੱਲੇ ਦੇ ਢਾਬੇ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਮੈਂ ਬੰਗਾਲੀ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲੀਆਂ ਬਾਰੇ ਲਤੀਫ਼ੇ ਸੁਣਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਲਾਗਲੇ ਮੇਜ਼ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਕੋਈ ਬੰਦਾ ਮੇਰੀ ਵਲ ਬਿਟ-ਬਿਟ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਲੰਮੀ ਖਿਚੜੀ ਹੋਈ ਦਾਹੜੀ, ਪਿਛਾਂਹ ਨੂੰ ਵਾਹੇ ਕੇਸ। ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਪੁੱਛਿਆ - ਤੁਸੀਂ ਬੰਗਾਲੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ?</br> {{gap}}- ਨਹੀਂ।</br> {{gap}}- ਫੇਰ ਕੌਣ ਹੋ ਤੁਸੀਂ?</br> {{gap}}- ਮੈਂ ਗਯਾਨਾ ਤੋਂ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਬਾਬਾ ਇੰਡੀਆ ਤੋਂ ਆਇਆ ਸੀ ਪਿਛਲੀ ਸਦੀ ਚ, ਕਿਤਿਓਂ ਬਨਾਰਸ ਲਾਗਿਓਂ।</br> {{gap}}- ਹਿੰਦੀ ਆਉਂਦੀ ਐ?</br> {{gap}}- ਨਹੀਂ, ਇੱਕੋ ਸ਼ਬਦ ਆਉਂਦੈ। - ਉਹ ਦੋਹਵੇਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੋਲਿਆ - ਪ੍ਰਣਾਮ!</br> {{gap}}ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਉਚਰਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹਦੀਆਂ ਧਾਹਾਂ ਨਿਕਲ਼ ਗਈਆਂ ਤੇ ਹਟਕੋਰੇ ਭਰਦਾ ਬੋਲਿਆ - ਬੜੇ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਿਐ। ਲਾਹਨਤ ਐ ਮੈਂ ਅਪਣੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲ ਸਕਦਾ। {{nop}}<noinclude>{{rh||94}}</noinclude> 1fofqb1zgpsbbgywert9tl3zjl0c9jl 250 73961 235257 234891 2026-09-16T05:58:25Z Kaur.gurmel 192 235257 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Taranpreet Goswami" /></noinclude><poem> {{playscript||ਕਿਤੇ ਮਹਿਲ ਨਾ ਮਾੜੀਆਂ ਉੱਠ ਗਿਆ ਯਾਰ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਕਿਤੇ ਗੁੱਠ ਗਿਆ - ਘੁੰਡ ਲਾਹ ਵੇ ਦਿਲਬਰਾ ਵਾਸਤਾ ਈ ਆ ਜਾ ਵੇ ਦਿਲਬਰਾ ਵਾਸਤਾ ਈ।}} {{playscript||''(ਗੋਪੀਆਂ ਮੀਰਾਂ ਦੇ ਸੰਗ ਨ੍ਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਂਝੇ'' '' ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਭ ਜਾਂਦੇ ਹਨ...। ਰਾਂਝਾ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਲਾ ਕੇ ਇੱਕ'' '' ਥਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਖੱਪਰ ਵਗੈਰਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਥਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ਼'' '' ਨਿਹਾਰਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ਼ ਛੂੰਹਦਾ ਹੈ- ਹੱਥ'' '' ਫੇਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹੱਸਦਾ ਕਦੇ ਉਦਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸਿਓ'' '' ਮੁੱਲਾ ਆਪਣੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਧੱਕਦਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ਼ ਕਾਬੂ ਕਰਦਾ'' '' ਹੋਇਆ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਰਾਂਝੇ ’ਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਮੱਧਮ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।'' '' ਕਥਾਕਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।'')}} {{playscript|ਕਥਾਕਾਰ| : ਰਾਂਝਾ ਖੇੜਿਆਂ ਦੀ ਜੂਹ ਵਿੱਚ ਆ ਵੜਿਆ। ਤ੍ਰਿੰਝਣਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਛਿੜ ਗਈ...। ਕੋਈ ਟੂਣੇਹਾਰਾ ਜੋਗੀ, ਟਿੱਲਿਓਂ ਨਾਥ ਦੇ ਉੱਤਰ ਕੇ ਆਇਆ... ਨਿਰਾ ਬਾਲ ਨਾਥ ਦਾ ਰੂਪ... ਕੋਈ ਮੌਤ ਦੀਆਂ ਸਰਦਲਾਂ ਟੱਪ ਆਇਆ, ਨੈਣ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਰੁੰਨੇ, ਪਣਹਾਰਣਾ... ਗਵਾਲਣਾਂ ਸਭ ਮਸਤਾਨੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਫਿਰਦੀਆਂ...। ਧਾਰ ਚੋਣ ਬੈਂਹਦੀਆਂ... ਦੁੱਧ ਭੁੰਜੇ ਈ ਪਈ ਜਾਂਦਾ... ਨੈਣ ਜੋਗੀ ਨਾਲ਼ ਜਾ ਲੜੇ ਆ...। ਮੂੰਹੋਂ-ਮੂੰਹੀਂ ਗੱਲ ਤੁਰ ਪਈ ਏ... ਇਸ ਜੋਗੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕੁਝ ਲੱਭਦੀਆਂ ਫਿਰਦੀਆਂ...। ਭਾਲਦੀਆਂ ਫਿਰਦੀਆਂ...। ਖਵਰੇ ਕਿਸ ਗੋਪੀ ਦੀ ਝਾਕ ਐ...}} {{playscript||''(ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਰਾਂਝਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗਜਾ ਕਰਨ ਆਉਂਦਾ। ਭਿਖਿਆ ਦੇਣ ਆਈਆਂ ਆਟਾ ਭੁੰਜੇ ਈ ਪਾ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਬਾਕੀ ਹੱਸਦੀਆਂ ਪਣਹਾਰਣਾ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਵੇਖਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ...। ਠੋਕਰਾਂ ਖਾਂਦੀਆਂ। ਰਾਂਝਾ ‘ਅਲਖ ਨਿਰੰਜਨ' ਦਾ ਹੋਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਂਝਾ ਕਦੇ ਹੱਸਦਾ... ਕਦੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਹੁੰਕਾਰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ...। ਕਦੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਸਿਜਦੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਰੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਭਾਲਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਸਣ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪੰਜ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਝੁੰਡ ਹੱਸਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।'')}} </poem><noinclude>{{rh||47 :: ਮ੍ਰਿਤੂਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ}}</noinclude> mmenzkwtjhcjtruwr2ombj0x24bxega 250 74016 235199 235051 2026-09-16T03:15:18Z Taranpreet Goswami 2106 /* ਸੋਧਣਾ */ 235199 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Taranpreet Goswami" /></noinclude><poem>{{playscript|ਕੈਲਾ| : ਤੇ ਤੂੰ..., ਏਥੇ ਆ ਬੈਠਾ...। ਮਸਾਣਾਂ 'ਚ।}} {{playscript|ਬਿਸ਼ਨਾ| : ''(ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ)'' ਤਿਲਕੇ ਹੋਏ ਬੰਦੇ ਦਾ ਕੀ ਪਤਾ... ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਪਏ। ਪਤਾ ਨੀ ਲਗਦਾ..., ਉੱਪਰ-ਥੱਲੇ... ਇੱਕੋ ਵੇਲ਼ੈ... ਕਿੰਨਾ ਕੁਝ... ਉਧੜਦਾ ਹੀ ਜਾਂਦਾ। ... ਜਿਹੜਾ ਮਰਨ ਤੁਰਿਆ ਸੀ... ਉਹ ਤੇ ਹਾਲੇ ਵੀ ਖਹਿੜਾ ਨੀ ਛੱਡਦਾ। ''(ਚੁੱਪੀ)''}} {{playscript|ਬਿਸ਼ਨਾ| : ਏਸ ਪੀੜ ਦਾ ਤੋੜ ਕੋਈ ਨੀ।}} {{playscript|ਕੈਲਾ| : ''(ਚਿਤਾ ਵੱਲ ਦੇਖ ਕੇ।)'' ਤੇ ਸਰੀਰ, ਜਿਹੜਾ ਛੁੱਟ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੇ ਪਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ ਕਿ... ਹੋਇਆ ਕੀ!}} (ਦੋਹੇਂ ਜਣੇ ਇੰਝ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤ ਕਸ਼ਟ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਰਹੇ ਹੋਣ। {{playscript|ਬਿਸ਼ਨਾ| : ''(ਵਾਕ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।)'' ਪੁੱਛਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ।}} {{playscript|ਕੈਲਾ| : ਇੰਝ ਹੀ ਹੁੰਦਾ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਲੜਦੇ ਤੇ ਮਰਨਾ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਪੈਂਦਾ।}} {{playscript|ਬਿਸ਼ਨਾ| : ''(ਉਸੇ ਅੰਦਾਜ਼ 'ਚ)'' ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਮਰਦੇ ਕਿਸੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ।}} {{playscript|ਕੈਲਾ| : ਉਹ ਮਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ''(ਚੁੱਪੀ)'' ਹਾਂ ਮਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਤਰਸਦੇ ਗਰਭ ਜੂਨ ਨੂੰ। ''(ਮੂਹਰੇ ਮੂਹਰੇ ਫਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਪਰਆਂ ਭੱਜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-2 ਹੰਟਰ ਲਈ ਯਮਦੂਤ ਵੀ ਲੰਘਦੇ ਹਨ।)''}} {{playscript|| ਇਹ ਫੌਜ ਹੁਣ ਕਿਧਰ ਨੂੰ ਚੱਲੀ। ''(ਮੰਡੀ ਵੱਲ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ। ਮੁੜ ਕੇ ਕੈਲੇ ਨੂੰ)'' ਚੱਲ ਦੂਰ ਖੇਤੀ। ਉਹ ਗਏ।}} {{playscript|ਕੈਲਾ| : ਪਰ ਕਿੱਥੇ?}} {{playscript|ਬਿਸ਼ਨਾ| : ਤੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਨਾ – ਬੀਤ ਗਿਆ - ਚਲ ਦਿਖਾਊਨਾਂ ਤੈਨੂੰ-ਪੰਜੀ ਦਾ ਭੌਣ..। ''(ਖਿੱਚ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।)'' ''(ਰੋਸ਼ਨੀ ਅਲੋਪ)''}} {{playscript||ਕੁਫ਼ਰ ਕਰੇਂਦੀ ਯਾਰ ਮਾਟੀ ਕੁਫ਼ਰ ਕਰੇਂਦੀ ਮਾਟੀ ਮਾੜੀ ਮਾਟੀ ਮੰਡੀ ਮਾਟੀ ਨਫਾ ਖਸਾਰਾ}}</poem><noinclude>{{rh||100 :: ਮ੍ਰਿਤੂਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ}}</noinclude> bov8plilp2wsqtrrj47acn3o91k7ram 250 74017 235125 2026-09-15T16:17:12Z Amritpal Aman 2020 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ " ਬਾਈ ਸਾਲ ਕਮੀਜ ਅੱਧੀ ਬਾਂਹ ਦੀ ਨਹੀਂ ਪਾਈ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਾਹ ਕੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਦਸ ਈ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜਾਹਰ ਤਾਂ ਏਦਾਂ ਈ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਐਸ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀ ਹੁੰਦੀ ਆ। ਕਿਵੇਂ ਕਹਾਂ? ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਪਤਾ ਕਿ ਮਨ ਇਕਦਮ ਉਦਾਸ ਹੁੰਦਾ। ਸੀ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 235125 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Amritpal Aman" /></noinclude> ਬਾਈ ਸਾਲ ਕਮੀਜ ਅੱਧੀ ਬਾਂਹ ਦੀ ਨਹੀਂ ਪਾਈ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਾਹ ਕੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਦਸ ਈ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜਾਹਰ ਤਾਂ ਏਦਾਂ ਈ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਐਸ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀ ਹੁੰਦੀ ਆ। ਕਿਵੇਂ ਕਹਾਂ? ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਪਤਾ ਕਿ ਮਨ ਇਕਦਮ ਉਦਾਸ ਹੁੰਦਾ। ਸੀਖਿਆ ਬੁਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ — ਬਸ ਸੰਸਾਰ ਚ ਸਭ ਕੁਸ਼ ਐਵੇਂ ਈ ਆ। ਏਹੀ ਆ ਸੁੰਨ॥ ਸੈਨ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਬੜਾ ਖਚਖਚਾ ਲੱਗਦਾ। ਬੜਾ ਮਹਿਕਣਾ ਲਗਦਾ ਆ। ਸੁੰਨ ਜਾਂ ਏਹੀ ਹੁੰਦੀ ਆ ਕਿ ਕੁਸ਼ ਕਰਨ ਨੂੰ ਜੀਅ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ · ਨਾ ਕਪੜਾ ਪਾਉਣ ਨੂੰ, ਨਾ ਖਾਣ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਅਪਣੀਆਂ ਭਰਜਾਈਆਂ, ਅਪਣੀਆਂ ਚਾਚੀਆਂ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਸੁੰਨ ਤਾਂ ਦੇਖੀ ਹੋਣੀ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਾਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤਾ। ਕਦੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਾਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜਾਦੇ ਖੇਡੀਆਂ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਮਾਂ ਪੇ ਦੇ ਹਾਣ ਦੀਆਂ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਅਸੀਂ ਜਦ ਕਿਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ, ਤਾਂ ਏਦਾਂ ਕਹਿਣਾ - ਚਾਚੀ, ਚਾਚੇ ਹੁਰਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਚਿੱਠੀ? ਬਸ ਏਦੂੰ ਵਧ * ਤਾਂ ਅੱਗੋਂ ਕਹਿਣਾ - ਹਾਂ! ਚਿੱਠੀ ਤੁਹਾਡੇ ਚਾਚੇ ਨੇ ਕੀ ਪਾਉਣੀ ਆਂ! ਕਦੀ ਕੁਸ਼ ਨਾ ਦੱਸਣਾ। । ਏਸ ਗੱਲ ਚ ਵੀ ਨਹੋਰਾ ਐ। ਇਹ ਵੀ ਸੁੰਨ ਈ ਐ ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਈ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਉਡੀਕ ਹੋਊਗੀ ਵੀ ਸ਼ਾਇਦ - ਅੰਦਰ ਦੀ ਸੁੰਨ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਣ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਤਾਂਹੀਓਂ ਪੁੱਛ ਸਕਦੀਆਂ ਸੀ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਹਾਣ ਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ। ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ, ਓਦੋਂ ਬੁੜੀਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮੁੱਕਦੇ ਹੁੰਦੇ। ਚੱਕੀ ਪੀਹ ਕੇ ਹਟੀਆਂ, ਚਰਖਾ ਕੱਤਣ ਲਗ ਪਈਆਂ, ਭਾਂਡੇ ਚਕ ਲਏ, ਕਪੜੇ ਧੋ ਲਏ, ਰੋਟੀਆਂ ਪਕਾ ਲਈਆਂ। ਖੂਹਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਣਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਨ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਜਾਹਰ ਕਰਨ ਦਾ ਵੇਲਾ ਹੀ ਨਾ ਸੀ ਮਿਲ਼ਦਾ। ਭਾਈਆ ਜੀ ਨੇ ਕਦੇ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖਣੀ, ਤਾਂ ਪੁੱਛਣਾ: ਅਜੀਤ ਕੁਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛੋ, ਕੀ ਲਿਖ ਦਈਏ? ਓਨ ਕਹਿਣਾ: ਜੋ ਮਰਜੀ ਲਿਖ ਦਿਓ, ਰਾਜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਬਸ। - ਭਰਜਾਈ ਪਿੱਛੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਬਰਮਾ ਗਈ ਸੀ। ਓਦੋਂ ਸ਼ਰਮ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਗਿੱਧੇ ਚ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ। ਸਾਡੇ ਗਵਾਂਢ ਚਾਚੀ ਸੀ। ਉਹਦਾ ਪੇ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਮਿਲਕਣ। ਇੱਕੋ ਧੀ ਸੀ। ਚਾਚੀ ਦੀ ਮਾਂ ਸਾਬੋ ਲੱਗੀ ਨੱਚਣ ਦੋਹਤੇ ਦੇ ਬਿਆਹ ਚ, ਤਾਂ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੇ ਬੋਲੀ ਪਾਈ: ਭੁੰਨ ਸੁੱਟਿਆ ਕਾਲਜਾ ਮੇਰਾ/ਮਿਲਕਣ ਕਿਲਕਣ ਨੇ...। ਓਨ ਇਹ ਆਪ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਚਾਚੋਕੀ ਲਾਗਿਓਂ ਰੇਲਗੱਡੀ ਵੀ ਲੰਘਦੀ ਆ? ਹਾਂ, ਖੂਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਦੀ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ। ਬੰਗਿਆਂ ਵਾਲ਼ੀ ਓਧਰੋਂ ਸਾਡੇ ਖੂਹ ਲਾਗਿਓਂ ਗੱਡੀ ਏਦਾਂ ਦੀਹਦੀ ਆ। - ਰੇਲ ਜਦ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੀ ਲੰਘਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਨਾ ਸੀ? रे - [ਹੱਸ ਕੇ] ਹਾਂ, ਏਨਾ ਕੁ ਤਾਂ ਸੀਗਾ। ਕਦੀ-ਕਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੀਦਾ ਸੀ, ਸਾਡੀਆਂ 71<noinclude></noinclude> 3i3u2avnn0nhrp7ek210c6w20b60rq7 235129 235125 2026-09-15T16:35:21Z Amritpal Aman 2020 /* ਸੋਧਣਾ */ 235129 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Amritpal Aman" /></noinclude> ਵੀਹ-ਬਾਈ ਸਾਲ ਕਮੀਜ ਅੱਧੀ ਬਾਂਹ ਦੀ ਨਹੀਂ ਪਾਈ। ਚੰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਾਹ ਕੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਦਸ ਈ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜਾਹਰ ਤਾਂ ਏਦਾਂ ਈ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਐਸ ਨੂੰ ਮਨ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀ ਹੁੰਦੀ ਆ। ਕਿਵੇਂ ਕਹਾਂ? ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਪਤਾ ਕਿ ਮਨ ਇਕਦਮ ਉਦਾਸ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਬੁਝਿਆ-ਬੁਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ — ਬਸ ਸੰਸਾਰ ਚ ਸਭ ਕੁਸ਼ ਐਵੇਂ ਈ ਆ। ਏਹੀ ਆ ਸੁੰਨ। ਜੇ ਸੁੰਨ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਬੜਾ ਖਚਖਚਾ ਲੱਗਦਾ। ਬੜਾ ਮਹਿਕਣਾ ਲਗਦਾ ਆ। ਸੁੰਨ ਜਾਂ ਏਹੀ ਹੁੰਦੀ ਆ ਕਿ ਕੁਸ਼ ਕਰਨ ਨੂੰ ਜੀਅ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ - ਨਾ ਕਪੜਾ ਪਾਉਣ ਨੂੰ, ਨਾ ਖਾਣ ਨੂੰ। - ਤੁਸੀਂ ਅਪਣੀਆਂ ਭਰਜਾਈਆਂ, ਅਪਣੀਆਂ ਚਾਚੀਆਂ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਸੁੰਨ ਤਾਂ ਦੇਖੀ ਹੋਣੀ ਐਂ। - ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਾਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤਾ। ਕਦੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਾਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜਾਦੇ ਵੱਡੀਆਂ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਮਾਂ ਪੇ ਦੇ ਹਾਣ ਦੀਆਂ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਅਸੀਂ ਜਦ ਕਿਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ, ਤਾਂ ਏਦਾਂ ਕਹਿਣਾ - ਚਾਚੀ, ਚਾਚੇ ਹੁਰਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਚਿੱਠੀ? - ਤਾਂ ਅੱਗੋਂ ਕਹਿਣਾ - ਹਾਂ! ਚਿੱਠੀ ਤੁਹਾਡੇ ਚਾਚੇ ਨੇ ਕੀ ਪਾਉਣੀ ਆਂ! - ਬਸ ਏਦੂੰ ਵਧ ਕਦੀ ਕੁਸ਼ ਨਾ ਦੱਸਣਾ। - ਏਸ ਗੱਲ ਚ ਵੀ ਨਹੋਰਾ ਐ। ਇਹ ਵੀ ਸੁੰਨ ਈ ਐ ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਈ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਉਡੀਕ ਹੋਊਗੀ ਵੀ ਸ਼ਾਇਦ। - ਅੰਦਰ ਦੀ ਸੁੰਨ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਣ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਤਾਂਹੀਓਂ ਪੁੱਛ ਸਕਦੀਆਂ ਸੀ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਹਾਣ ਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ। ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ, ਓਦੋਂ ਬੁੜੀਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮੁੱਕਦੇ ਹੁੰਦੇ। ਚੱਕੀ ਪੀਹ ਕੇ ਹਟੀਆਂ, ਚਰਖਾ ਕੱਤਣ ਲਗ ਪਈਆਂ, ਭਾਂਡੇ ਚਕ ਲਏ, ਕਪੜੇ ਧੋ ਲਏ, ਰੋਟੀਆਂ ਪਕਾ ਲਈਆਂ। ਖੂਹਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਣਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਨ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਜਾਹਰ ਕਰਨ ਦਾ ਵੇਲਾ ਹੀ ਨਾ ਸੀ ਮਿਲ਼ਦਾ। ਭਾਈਆ ਜੀ ਨੇ ਕਦੇ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖਣੀ, ਤਾਂ ਪੁੱਛਣਾ: ਅਜੀਤ ਕੁਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛੋ, ਕੀ ਲਿਖ ਦਈਏ? - ਓਨ ਕਹਿਣਾ: ਜੋ ਮਰਜੀ ਲਿਖ ਦਿਓ, ਰਾਜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਬਸ। - ਭਰਜਾਈ ਪਿੱਛੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਬਰਮਾ ਗਈ ਸੀ। ਓਦੋਂ ਸ਼ਰਮ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਗਿੱਧੇ ਚ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ। ਸਾਡੇ ਗਵਾਂਢ ਚਾਚੀ ਸੀ। ਉਹਦਾ ਪੇ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਮਿਲਕਣ। ਇੱਕੋ ਧੀ ਸੀ। ਚਾਚੀ ਦੀ ਮਾਂ ਸਾਬੋ ਲੱਗੀ ਨੱਚਣ ਦੋਹਤੇ ਦੇ ਬਿਆਹ ਚ, ਤਾਂ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੇ ਬੋਲੀ ਪਾਈ: ਭੁੰਨ ਸੁੱਟਿਆ ਕਾਲਜਾ ਮੇਰਾ/ਮਿਲਕਣ ਕਿਲਕਣ ਨੇ...। ਓਨ ਇਹ ਆਪ ਬਣਾਈ ਸੀ। - ਚਾਚੋਕੀ ਲਾਗਿਓਂ ਰੇਲਗੱਡੀ ਵੀ ਲੰਘਦੀ ਆ? - ਹਾਂ, ਖੂਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਦੀ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ। ਬੰਗਿਆਂ ਵਾਲ਼ੀ ਓਧਰੋਂ ਸਾਡੇ ਖੂਹ ਲਾਗਿਓਂ ਗੱਡੀ ਏਦਾਂ ਦੀਹਦੀ ਆ। - ਰੇਲ ਜਦ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੀ ਲੰਘਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਨਾ ਸੀ? - [ਹੱਸ ਕੇ] ਹਾਂ, ਏਨਾ ਕੁ ਤਾਂ ਸੀਗਾ। ਕਦੀ-ਕਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੀਦਾ ਸੀ, ਸਾਡੀਆਂ {{right|71}}<noinclude></noinclude> 4ob1sjqief33ktu29h2pc53ckuqnfnk 250 74018 235130 2026-09-15T17:02:08Z Amritpal Aman 2020 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ " ਭਰਜਾਈਆਂ ਦਾ ਤਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਸੋਚੀਦਾ ਸੀ - ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਡੀਆਂ ਨੇ ਬਛੋੜ ਦਿੱਤੇ। ਕਦੇ ਸਾਡੇ ਵੀ ਆਉਣਗੇ? ਮਾਵਾਂ ਸਾਡੀਆਂ ਨੇ ਕਹਿਣਾ ਜਦੋਂ ਗੱਡੀ ਲੰਘਣੀ - ਭੱਜ ਜਾਏਂ ਰੇਲਗੱਡੀਏ ਭੈਣ ਬੀਰਾਂ ਦੇ ਬਛੋੜੇ ਪਾਏ... ਉਹ ਅਪਣੇ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 235130 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Amritpal Aman" /></noinclude> ਭਰਜਾਈਆਂ ਦਾ ਤਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਸੋਚੀਦਾ ਸੀ - ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਡੀਆਂ ਨੇ ਬਛੋੜ ਦਿੱਤੇ। ਕਦੇ ਸਾਡੇ ਵੀ ਆਉਣਗੇ? ਮਾਵਾਂ ਸਾਡੀਆਂ ਨੇ ਕਹਿਣਾ ਜਦੋਂ ਗੱਡੀ ਲੰਘਣੀ - ਭੱਜ ਜਾਏਂ ਰੇਲਗੱਡੀਏ ਭੈਣ ਬੀਰਾਂ ਦੇ ਬਛੋੜੇ ਪਾਏ... ਉਹ ਅਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਰੋਂਦੀਆਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸੀ। ਮਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਓਦੋਂ ਪਚਵੰਜਾ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਕਹਿਣਾ — ਬੀਬੀ ਬੁੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ, ਹੁਣ ਵੀ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਂਦੀ ਆ। ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਅਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ। (ਬੀਬੀ ਰੋਣ ਲਗਦੀ ਹੈ) — ਤੁਸੀਂ ਕਿੰਨਾ ਬਛੋੜਾ ਕੱਟਿਆ? - ਅਪਣੇ ਸੁੱਖ ਦਾ ਤਾਂ ਪਤਾ ਈ ਨਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਇੱਕੋ ਲਾਲਸਾ ਸੀ ਕਿ ਖਟ-ਕਮਾ ਕੇ ਘਰ ਆਉਣਗੇ। ਇਹ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸੱਤਾਂ-ਅੱਠਾਂ ਘਰਾਂ ਚ ਮੁੰਡਾ ਮਸੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹਦੇ ਬਾਬਾ ਦਾਦੀ ਮੈਨੂੰ ਪੇਕੇ ਨਾ ਜਾਣ ਦਿਆ ਕਰਨ। ਇਕ ਤਾਂ ਪੈਸਾ ਜਾਣ ਲਗ ਪਿਆ, ਦੂਆ ਮੁੰਡਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਾਲ-ਕੁ ਦਾ ਸੀ, ਜਦ ਸਾਨੂੰ ਸੱਦਿਆ: ਤੁਸੀਂ ਆ ਜਾਓ। - ਮੈਂ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਚਾਚੋਕੀ ਮੈਨੂੰ ਅੱਠ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦਿੰਦੇ। ਜੇ ਮੈਂ ਹੈਥੇ ਆ ਗਈ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਣਾ ਆਂ। ਪਰ ਗੱਲ ਇਹ ਬਣੀ ਕਿ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਕੱਲਿਆਂ ਬਤਾਉਣੇ ਪਏ। ਇਹ ਵੀ ਤਪੱਸਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਕਾ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੋਇਆ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ 1968 ਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਆਈ ਸੀ। - — ਜਦ ਜਹਾਜ਼ ਉੜਿਆ, ਤਾਂ ਕਿੱਦਾਂ ਲੱਗਾ ਸੀ? ਓਦੋਂ ਤਾਂ ਕੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਪਈ ਜਹਾਜ਼ ਚ ਬਹਿ ਕੇ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਹੀ ਘਟ ਜਾਣਾ। ਪਰ ਜਦ ਮੈਂ ਜਹਾਜ਼ ਚ ਬੈਠੀ, ਤਾਂ ਐਦਾਂ ਲੱਗਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ-ਦਲਿੱਦਰ ਟੁੱਟ ਈ ਗਏ ਹੁੰਦੇ। ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਈ ਆ। ਆਹ ਤਾਂ ਜੀਉਂਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਆ;, ਮੈਂ ਤਾਂ ਨਰਕ ਚ ਬੈਠੀ ਰਹੀ। ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਜ਼ਰੂਰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਅੱਖਾਂ ਚੋਂ ਕਦੀ ਪਾਣੀ ਨਾ ਸੀ ਸੁੱਕਦਾ ਪਈ ਮੈਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆ ਗਈ ਆਂ। · ਤੁਸੀਂ ਸੁਹਾਗ ਸੁਣਿਆ ਹੋਣਾ: ਬਾਬਲ ਸੁਧਰਮੀ ਦਾ ਦੇਸ ਹੌਲ਼ੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਵਿਸਰ ਗਿਆ। ਆਹ ਪਰਦੇਸ ਸਹੁਰਾ ਘਰ ਨਹੀਂ? ਹੁਣ ਦੇ ਦੌਰ ਚ ਇਹ ਗੱਲ ਬਹੁਤੀ ਨਹੀਂ ਢੁੱਕਦੀ। ਜਿਹੜਾ ਪਿਛਲਾ [ਦੌਰ] ਸੀ, ਉਹ ਸੀ। ਮੈਂ ਦੂਜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਕੁਰਸੀ 'ਤੇ ਬੈਠੀ ਨੇ ਘੜੀ ਦਾ ਟੈਮ ਦੇਖਦੇ ਰਹਿਣਾ। ਮੈਨੂੰ ਬਸ ਰੋਣ ਆਉਂਦਾ ਰਹਿਣਾ। ਕਹਿਣਾ: ਮੈਂ ਕਿੱਦਾਂ ਬੱਝ ਗਈ। ਇੰਗਲਿਸ਼ ਬੋਲਣੀ ਪੈਂਦੀ, ਤਾਂ ਸੋਚਣਾ - ਪਾਗਲ ਲੱਗਦੇ ਆਂ। ਅਪਣੇ ਦੇਸ ਵਿਚ ਰਾਜੇ ਸੀਗੇ ਬੋਲਣ-ਚਾਲਣ ਚ। ਕਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੁਣ? ਸੁਫਨਾ ਤਾਂ ਸੋਚੇ ਮੁਤਾਬਕ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਕਦੀ ਸੁਫਨਾ ਆ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਤੁਹਾਡੇ ਖਿਆਲ ਚ ਹੁੰਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਸੁਫਨੇ ਦੀ ਗੱਲ - ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਏਥੋਂ ਜਦੋਂ ਚਿੱਠੀ ਪਾਉਣੀ, ਤਾਂ ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਦਰਾਂ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਡਾਕੀਏ ਨੂੰ ਉਡੀਕਣਾ। ਇਕ ਵਾਰ ਉਹਨੇ 72<noinclude></noinclude> qx8pfu7od88o0ib091ts39na39mjlba 250 74019 235200 2026-09-16T03:29:59Z Taranpreet Goswami 2106 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "<poem>{{playscript|| ਮਾਟੀ ਸੋ ਮੂੰਹ ਮੋੜੋ ਮਾਟੀ ਕੋ ਮਾਟੀ ਸੇ ਨਿਆਰਾ ਮਾਟੀ}} {{playscript|ਲਾਲਾ| :''(ਕਾਹਲੀ-ਕਾਹਲੀ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ)'' ਓ ਰਾਮਿਆ ਢੇਰੀਆਂ ਲਵਾਓ ਉਇ ਫਟਾਫਟ। ਮੀਂਹ ਨ੍ਹੇਰੀ ਤੇ ਇੰਸਪੈਕਟਰਾਂ ਦੇ ਮੂਡ ਦਾ ਕੋਈ ਇਤਬਾਰ ਨਹੀਂ ਅੱਜ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 235200 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Taranpreet Goswami" /></noinclude><poem>{{playscript|| ਮਾਟੀ ਸੋ ਮੂੰਹ ਮੋੜੋ ਮਾਟੀ ਕੋ ਮਾਟੀ ਸੇ ਨਿਆਰਾ ਮਾਟੀ}} {{playscript|ਲਾਲਾ| :''(ਕਾਹਲੀ-ਕਾਹਲੀ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ)'' ਓ ਰਾਮਿਆ ਢੇਰੀਆਂ ਲਵਾਓ ਉਇ ਫਟਾਫਟ। ਮੀਂਹ ਨ੍ਹੇਰੀ ਤੇ ਇੰਸਪੈਕਟਰਾਂ ਦੇ ਮੂਡ ਦਾ ਕੋਈ ਇਤਬਾਰ ਨਹੀਂ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ।}} {{playscript|ਪ੍ਰੀਤਮ| : ''(ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ)'' ਮੀਂਹ ਨ੍ਹੇਰੀਆਂ ਦਾ ਤੇ ਐਵੇਂ ਪੁੱਜ ਈ ਏ ਲਾਲਾ, ਮਾਰਦਾ ਤੇ ਬੰਦਾ ਈ ਏ ਬੰਦੇ ਨੂੰ।}} {{playscript|ਲਾਲਾ| : ''(ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤੇ ਹੀ)'' ਆ ਵਈ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿਆਂ, ਤਕੜਾ ਏਂ। ਬੜੀ ਚਿਰੀਂ ਮਾਰਿਆ ਗੇੜਾ। ਰਾਮਿਆ ਉਇ ਪਾਣੀ ਪਿਆ ਵਈ ਸਰਦਾਰ ਨੂੰ।}} {{playscript|ਪ੍ਰੀਤਮ| : ਨਹੀਂ ਲਾਲਾ ''(ਹੱਥ 'ਚ ਅਖ਼ਬਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ 'ਚ ਵਰਤਦਾ ਹੈ।)''}} {{playscript|ਲਾਲਾ| : ''(ਕੱਟ ਕੇ)'' ਲੈ ਸੁਣ ਲੈ, ਸਾਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ, ਇਹ ਮਾਰਕੀਟ ਕਮੇਟੀ ਵਾਲੇ, ਵਈ ਤੁਸੀਂ ਕਰੋ ਤਰਪਾਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ। ਨਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੀਸਾਂ ਕਾਹਦੀਆਂ ਭਰੀਦੀਆਂ ਪੁੱਛੋ ਭਲਾ। ਖਾਣ ਪੀਣ ਨੂੰ ਬਾਂਦਰੀ, ਡੰਡੇ ਖਾਣ ਨੂੰ ਰਿੱਛ ਹੈਂਅ ''(ਲਾਲਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਕਰੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।)''}} {{playscript|ਮਨਜੀਤ| : ''(ਦੂਰੋਂ)'' ਸਸਰੀਕਾਲ ਲਾਲਾ ਜੀ।}} {{playscript|ਲਾਲਾ| : ''(ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਮੂੰਹ ਪਰ੍ਹੇ ਨੂੰ ਮੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।)'' ਲੈ ਇਹ ਕਿੱਧਰੋਂ ਆਉਂਦਾ ਤੁਰਿਆ - ਸਸਰੀਕਾਲ ਭਈ। ''(ਬਾਹਰ ਵੱਲ)'' ਓ ਲਵਾਓ ਭਈ ਝਾਰ ਦਵਾਸਟ। ਐਂ ਨੀ ਚੱਲਣਾ ਕੰਮ। ''(ਮੁੜ ਕੇ)'' ਤੇਰਾ ਤੇ ਭਈ ਕਹਿ ਆਇਆ ਸੀ ਮੈਂ ਮੁਨੀਮ ਨੂੰ।}} {{playscript|ਮਨਜੀਤ| : ਉਹ ਤੇ ਲਾਲਾ ਐਵੇਂ ਗੋਂਗਲੂਆਂ ਤੋਂ ਮਿੱਟੀ ਝਾੜਦਾ - ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਲ਼ ਮੇਰਾ ਕੀ ਬਣਨਾ}} {{playscript|ਲਾਲਾ| : ਬਣਨਾ ਬਣਾਉਣਾ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਕੀ ਹੈ, ਆਣ-ਜਾਣ ਬਣਿਆ ਬਸ। ਛੌਣੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਪਾਉਣੀ...! ਹਾਏ ''(ਛਾਤੀ ਮਲ਼ਦਾ ਹੈ।)'' ਡੰਗ ਸਾਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ... ਟਪਾ ਝਟ?}} </poem><noinclude>{{rh||101 :: ਮ੍ਰਿਤੂਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ}}</noinclude> sjrcrfw23b9uupcxqpae8u2efhyg917 235201 235200 2026-09-16T03:30:17Z Taranpreet Goswami 2106 /* ਸੋਧਣਾ */ 235201 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Taranpreet Goswami" /></noinclude><poem>{{playscript|| ਮਾਟੀ ਸੋ ਮੂੰਹ ਮੋੜੋ ਮਾਟੀ ਕੋ ਮਾਟੀ ਸੇ ਨਿਆਰਾ ਮਾਟੀ}} {{playscript|ਲਾਲਾ| :''(ਕਾਹਲੀ-ਕਾਹਲੀ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ)'' ਓ ਰਾਮਿਆ ਢੇਰੀਆਂ ਲਵਾਓ ਉਇ ਫਟਾਫਟ। ਮੀਂਹ ਨ੍ਹੇਰੀ ਤੇ ਇੰਸਪੈਕਟਰਾਂ ਦੇ ਮੂਡ ਦਾ ਕੋਈ ਇਤਬਾਰ ਨਹੀਂ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ।}} {{playscript|ਪ੍ਰੀਤਮ| : ''(ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ)'' ਮੀਂਹ ਨ੍ਹੇਰੀਆਂ ਦਾ ਤੇ ਐਵੇਂ ਪੁੱਜ ਈ ਏ ਲਾਲਾ, ਮਾਰਦਾ ਤੇ ਬੰਦਾ ਈ ਏ ਬੰਦੇ ਨੂੰ।}} {{playscript|ਲਾਲਾ| : ''(ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤੇ ਹੀ)'' ਆ ਵਈ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿਆਂ, ਤਕੜਾ ਏਂ। ਬੜੀ ਚਿਰੀਂ ਮਾਰਿਆ ਗੇੜਾ। ਰਾਮਿਆ ਉਇ ਪਾਣੀ ਪਿਆ ਵਈ ਸਰਦਾਰ ਨੂੰ।}} {{playscript|ਪ੍ਰੀਤਮ| : ਨਹੀਂ ਲਾਲਾ ''(ਹੱਥ 'ਚ ਅਖ਼ਬਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ 'ਚ ਵਰਤਦਾ ਹੈ।)''}} {{playscript|ਲਾਲਾ| : ''(ਕੱਟ ਕੇ)'' ਲੈ ਸੁਣ ਲੈ, ਸਾਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ, ਇਹ ਮਾਰਕੀਟ ਕਮੇਟੀ ਵਾਲੇ, ਵਈ ਤੁਸੀਂ ਕਰੋ ਤਰਪਾਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ। ਨਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੀਸਾਂ ਕਾਹਦੀਆਂ ਭਰੀਦੀਆਂ ਪੁੱਛੋ ਭਲਾ। ਖਾਣ ਪੀਣ ਨੂੰ ਬਾਂਦਰੀ, ਡੰਡੇ ਖਾਣ ਨੂੰ ਰਿੱਛ ਹੈਂਅ ''(ਲਾਲਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਕਰੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।)''}} {{playscript|ਮਨਜੀਤ| : ''(ਦੂਰੋਂ)'' ਸਸਰੀਕਾਲ ਲਾਲਾ ਜੀ।}} {{playscript|ਲਾਲਾ| : ''(ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਮੂੰਹ ਪਰ੍ਹੇ ਨੂੰ ਮੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।)'' ਲੈ ਇਹ ਕਿੱਧਰੋਂ ਆਉਂਦਾ ਤੁਰਿਆ - ਸਸਰੀਕਾਲ ਭਈ। ''(ਬਾਹਰ ਵੱਲ)'' ਓ ਲਵਾਓ ਭਈ ਝਾਰ ਦਵਾਸਟ। ਐਂ ਨੀ ਚੱਲਣਾ ਕੰਮ। ''(ਮੁੜ ਕੇ)'' ਤੇਰਾ ਤੇ ਭਈ ਕਹਿ ਆਇਆ ਸੀ ਮੈਂ ਮੁਨੀਮ ਨੂੰ।}} {{playscript|ਮਨਜੀਤ| : ਉਹ ਤੇ ਲਾਲਾ ਐਵੇਂ ਗੋਂਗਲੂਆਂ ਤੋਂ ਮਿੱਟੀ ਝਾੜਦਾ - ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਲ਼ ਮੇਰਾ ਕੀ ਬਣਨਾ}} {{playscript|ਲਾਲਾ| : ਬਣਨਾ ਬਣਾਉਣਾ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਕੀ ਹੈ, ਆਣ-ਜਾਣ ਬਣਿਆ ਬਸ। ਛੌਣੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਪਾਉਣੀ...! ਹਾਏ ''(ਛਾਤੀ ਮਲ਼ਦਾ ਹੈ।)'' ਡੰਗ ਸਾਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ... ਟਪਾ ਝਟ?}} </poem><noinclude>{{rh||101 :: ਮ੍ਰਿਤੂਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ}}</noinclude> pfieanpya9pqmmr6o7o94quk15i7uvm 250 74020 235202 2026-09-16T03:44:35Z Taranpreet Goswami 2106 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "{{playscript|ਮਨਜੀਤ| : ਟਪਦਾ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਗੱਲ ਕਾਹਦੀ ਸੀ ਲਾਲਾ- ਬੋਰ ਬੈਠਾ ਪਿਆ।}} {{playscript|ਲਾਲਾ| : ''(ਅਚੇਤ ਹੀ ਛਾਤੀ ਮਲ਼ੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੱਲ ਨੂੰ ਹਾਸੇ 'ਚ ਪਾ ਕੇ।)'' ਦੇਖ ਲੈ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਇਹ ਚੱਜ ਐ ਤੇ ਮਹਾ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 235202 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Taranpreet Goswami" /></noinclude>{{playscript|ਮਨਜੀਤ| : ਟਪਦਾ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਗੱਲ ਕਾਹਦੀ ਸੀ ਲਾਲਾ- ਬੋਰ ਬੈਠਾ ਪਿਆ।}} {{playscript|ਲਾਲਾ| : ''(ਅਚੇਤ ਹੀ ਛਾਤੀ ਮਲ਼ੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੱਲ ਨੂੰ ਹਾਸੇ 'ਚ ਪਾ ਕੇ।)'' ਦੇਖ ਲੈ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਇਹ ਚੱਜ ਐ ਤੇ ਮਹਾਤੜਾਂ ਦਾ ਕੀ ਬਣੂ - ਦੱਸ। ''(ਪ੍ਰੀਤਮ ਕੁਝ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਲਾਲਾ ਮੌਕਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।)'' ਮੇਰਾ ਤੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹਾਰਟ ਈ ਫੇਲ ਹੋ ਜਾਣੈ। ''(ਨਾਲ਼ ਦੀ ਨਾਲ ਮਨਜੀਤ ਨੂੰ)'' ਨਾਲੇ ਭਈ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਤਾਂ ਬੈਂਕ ਈ ਨਹੀਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ। {{playscript|ਆਵਾਜ਼| : ''(ਬਾਹਰੋਂ)'' ਲਾ ਜੀ ਕਰਮੇ ਵਾਲੀ ਢੇਰੀ ਦਾ ਕੀ ਕਰੀਏ।}} {{playscript|ਲਾਲਾ| : ''(ਛਾਤੀ ਮਲਦੇ ਹੋਏ)'' ਰੋਕ ਲਓ ਹਾਲ ਦੀ ਘੜੀ ਫੇਰ ਦੇਖਦੇ ਆਂ ਬਾਅਦ ’ਚ। ਸੀਜ਼ਨ ਕਾਹਦਾ ਮੁਸੀਬਤ ਐ। ''(ਪ੍ਰੀਤਮ ਤੇ ਮਨਜੀਤ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋਹੇਂ ਝੱਟ ਏਧਰ-ਉਧਰ ਦੇਖਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ ਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ)''}} {{playscript|ਪ੍ਰੀਤਮ| : ਲਾਲਾ ਜੀ ਮੈਂ।}} {{playscript|ਲਾਲਾ| : ਹਾਂ-ਹਾਂ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿਆਂ ''(ਵਿੱਚੇ ਹੀ ਮਨਜੀਤ ਨੂੰ)'' ਸਭ ਦੀ ਗਰਜ ਸਾਰਨੀਂ ਏ ਭਾਈ ਚਲਾ ਏਨੇ ਨਾਲ਼। ਹਾਂ ਕੋਈ ਤੇਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਏ ਤਾਂ ਕਹਿ ਦਿੰਨਾ ਮੁਨੀਮ ਨੂੰ। ਲਿਖ ਦੂ ਪਰਚੀ। ਹੋਰ ਦੱਸ।}} {{playscript|ਮਨਜੀਤ| : ਨਾ ਲਾਲਾ ਗੁਪਤਿਆਂ ਦੀ ਪਰਚੀ ਤਾਂ ਜਮਾ ਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਸਾਰਾ ਮਾਲ ਨਕਲੀ।}} {{playscript|ਲਾਲਾ| : ''(ਉਸ ਨੂੰ ਪਰ੍ਹੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ)'' ਉਇ ਤੂੰ।}} {{playscript|ਮਨਜੀਤ| : ਪਰੂੰ ਦੇ ਹੱਥ ਲੱਗੇ ਨੀ ਲੋਟ ਆਏ।}} {{playscript|ਲਾਲਾ| : ''(ਪ੍ਰੀਤਮ ਵੱਲ ਨੂੰ)'' ਤੂੰ ਠਹਿਰ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿਆਂ ਕਰਦੇ ਆਂ ਆਪਾਂ ਹੁਣੇ। ''(ਮਨਜੀਤ ਨੂੰ)'' ਹੌਲ਼ੀ ਭਰਾਵਾ, ਚੌਣ ਕਰਾਂਏਗਾ।}} {{playscript|ਮਨਜੀਤ| : ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਲਾਲਾ...ਨ੍ਹੌਣ ਤੇ ਹਰ ਹਾਲ 'ਚ ਸਾਡਾ ਈ ਹੋਣਾ। ''(ਬਾਹਰ ਰੌਲਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।)''}}<noinclude>{{rh||102 :: ਮ੍ਰਿਤੂਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ}}</noinclude> 0i0gwp1149or6gs4cf5iedwj0vp9lta 235203 235202 2026-09-16T03:44:56Z Taranpreet Goswami 2106 /* ਸੋਧਣਾ */ 235203 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Taranpreet Goswami" /></noinclude>{{playscript|ਮਨਜੀਤ| : ਟਪਦਾ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਗੱਲ ਕਾਹਦੀ ਸੀ ਲਾਲਾ- ਬੋਰ ਬੈਠਾ ਪਿਆ।}} {{playscript|ਲਾਲਾ| : ''(ਅਚੇਤ ਹੀ ਛਾਤੀ ਮਲ਼ੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੱਲ ਨੂੰ ਹਾਸੇ 'ਚ ਪਾ ਕੇ।)'' ਦੇਖ ਲੈ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਇਹ ਚੱਜ ਐ ਤੇ ਮਹਾਤੜਾਂ ਦਾ ਕੀ ਬਣੂ - ਦੱਸ। ''(ਪ੍ਰੀਤਮ ਕੁਝ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਲਾਲਾ ਮੌਕਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।)'' ਮੇਰਾ ਤੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹਾਰਟ ਈ ਫੇਲ ਹੋ ਜਾਣੈ। ''(ਨਾਲ਼ ਦੀ ਨਾਲ ਮਨਜੀਤ ਨੂੰ)'' ਨਾਲੇ ਭਈ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਤਾਂ ਬੈਂਕ ਈ ਨਹੀਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ। }} {{playscript|ਆਵਾਜ਼| : ''(ਬਾਹਰੋਂ)'' ਲਾ ਜੀ ਕਰਮੇ ਵਾਲੀ ਢੇਰੀ ਦਾ ਕੀ ਕਰੀਏ।}} {{playscript|ਲਾਲਾ| : ''(ਛਾਤੀ ਮਲਦੇ ਹੋਏ)'' ਰੋਕ ਲਓ ਹਾਲ ਦੀ ਘੜੀ ਫੇਰ ਦੇਖਦੇ ਆਂ ਬਾਅਦ ’ਚ। ਸੀਜ਼ਨ ਕਾਹਦਾ ਮੁਸੀਬਤ ਐ। ''(ਪ੍ਰੀਤਮ ਤੇ ਮਨਜੀਤ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋਹੇਂ ਝੱਟ ਏਧਰ-ਉਧਰ ਦੇਖਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ ਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ)''}} {{playscript|ਪ੍ਰੀਤਮ| : ਲਾਲਾ ਜੀ ਮੈਂ।}} {{playscript|ਲਾਲਾ| : ਹਾਂ-ਹਾਂ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿਆਂ ''(ਵਿੱਚੇ ਹੀ ਮਨਜੀਤ ਨੂੰ)'' ਸਭ ਦੀ ਗਰਜ ਸਾਰਨੀਂ ਏ ਭਾਈ ਚਲਾ ਏਨੇ ਨਾਲ਼। ਹਾਂ ਕੋਈ ਤੇਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਏ ਤਾਂ ਕਹਿ ਦਿੰਨਾ ਮੁਨੀਮ ਨੂੰ। ਲਿਖ ਦੂ ਪਰਚੀ। ਹੋਰ ਦੱਸ।}} {{playscript|ਮਨਜੀਤ| : ਨਾ ਲਾਲਾ ਗੁਪਤਿਆਂ ਦੀ ਪਰਚੀ ਤਾਂ ਜਮਾ ਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਸਾਰਾ ਮਾਲ ਨਕਲੀ।}} {{playscript|ਲਾਲਾ| : ''(ਉਸ ਨੂੰ ਪਰ੍ਹੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ)'' ਉਇ ਤੂੰ।}} {{playscript|ਮਨਜੀਤ| : ਪਰੂੰ ਦੇ ਹੱਥ ਲੱਗੇ ਨੀ ਲੋਟ ਆਏ।}} {{playscript|ਲਾਲਾ| : ''(ਪ੍ਰੀਤਮ ਵੱਲ ਨੂੰ)'' ਤੂੰ ਠਹਿਰ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿਆਂ ਕਰਦੇ ਆਂ ਆਪਾਂ ਹੁਣੇ। ''(ਮਨਜੀਤ ਨੂੰ)'' ਹੌਲ਼ੀ ਭਰਾਵਾ, ਚੌਣ ਕਰਾਂਏਗਾ।}} {{playscript|ਮਨਜੀਤ| : ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਲਾਲਾ...ਨ੍ਹੌਣ ਤੇ ਹਰ ਹਾਲ 'ਚ ਸਾਡਾ ਈ ਹੋਣਾ। ''(ਬਾਹਰ ਰੌਲਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।)''}}<noinclude>{{rh||102 :: ਮ੍ਰਿਤੂਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ}}</noinclude> ru3dxifmbyjughv9ufiqb12zg1i66lf 250 74021 235204 2026-09-16T03:51:21Z Taranpreet Goswami 2106 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ " {{playscript|ਲਾਲਾ| : ਉਇ ਉਇ ਕੀ ਕਰੀ ਜਾਨੇਂ ਓ ਤੁਸੀਂ। ''(ਮਨਜੀਤ ਨੂੰ)'' ਤੂੰ ਚੱਲ, ਮੈਂ ਆਖਦਾਂ ਮੁਨੀਮ ਨੂੰ। ''(ਸੈਨਤ ਨਾਲ਼ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇਖ ਕੇ ਮੂੰਹ ਫੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।)'' ਜ਼ਰਾ ਉੱਥੇ ਤਾਂ ਦੇਖ ਲਾਂ, ਕੀ ਭਾਣਾ ਵਰਤ ਗ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 235204 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Taranpreet Goswami" /></noinclude> {{playscript|ਲਾਲਾ| : ਉਇ ਉਇ ਕੀ ਕਰੀ ਜਾਨੇਂ ਓ ਤੁਸੀਂ। ''(ਮਨਜੀਤ ਨੂੰ)'' ਤੂੰ ਚੱਲ, ਮੈਂ ਆਖਦਾਂ ਮੁਨੀਮ ਨੂੰ। ''(ਸੈਨਤ ਨਾਲ਼ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇਖ ਕੇ ਮੂੰਹ ਫੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।)'' ਜ਼ਰਾ ਉੱਥੇ ਤਾਂ ਦੇਖ ਲਾਂ, ਕੀ ਭਾਣਾ ਵਰਤ ਗਿਆ। ''(ਦੋਹੇਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)''}} {{playscript|ਪ੍ਰੀਤਮ| : ''(ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ)'' ਓ ਲਾਲਾ ਮੇਰੀ ਤਾਂ ਨਬੇੜ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਨੀਂ ਟਿਕਦਾ ਗਿਟਕ ਜਹੀ ''(ਹਤਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰ ਰੌਲ਼ਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਕੈਲਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਲਕੇ-ਫੁਲਕੇ ਮੂਡ 'ਚ ਹਨ।)''}} {{playscript|ਬਿਸ਼ਨਾ| : ਥਾਂ ਤੇ ਮਾੜੀ ਨਹੀਂ। ਦੇਖ ਰੌਣਕਾਂ।}} {{playscript|ਕੈਲਾ| : ''(ਮਜ਼ਾਕ 'ਚ)'' ਬੜਾ ਭੇਤ ਬੁੱਝਿਆ ਵਈ। ਛੇਤੀ ਓ}} ਬਿਸ਼ਨਾ ਕੈਲਾ ਬਿਸ਼ਨਾ ਕੈਲਾ ਕਹਾ ਕਿਸਾਨ ਪ੍ਰੀਤਮ : (ਵਿਅੰਗ ਸਮਝ ਕੇ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।) ਬਸ ਪੱਛੜ ਗਏ ਥੋੜ੍ਹਾ। ( ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਕੇਲਾ ਕਿਸ਼ਨੇ ਦਾ ਹੱਥ ਦਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੁੰਮ ਹੋਇਆ ਮੰਨਾ ਹੈ। ਗੌਰ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਭਲਾ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਿਆ, : (ਕਟਾਖਸ਼) ਓਥੇ। (ਖਲਾਅ 'ਚ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ।) : ਬੜਾ ਨਿਰਮੋਹੀ ਏਂ। : ਤੂੰ ਹੀ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਭਈ ‘ਇਹ ਉੱਥੇ ਕਿੱਥੇ ਐ! (ਬਿਸ਼ਨਾ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਬਸ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਿਸਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਕਰੋ ਤੇ ਬਿਲਗੇ ਵਾਕ ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਕੁਝ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਬੈਠਾ ਹੈ। : ਲੈ, ਇਸਨੂੰ 'ਤੇ ਇਹਦਾ ਵੀ ਪਤਾ ਨੀ ਲੱਗਿਆ। :(ਖਰ੍ਹਵੀਂ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ। ਪ੍ਰੀਤਮ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ) ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ ਲਾਲਾ? : (ਚੌਂਕਦਾ ਹੈ) ਪਤਾ ਨੀ ਭਰਾਵਾ। ਏਥੇ ਈ ਹੋਣਾ ਕਿਤੇ। (ਪ੍ਰੀਤਮ 103 :: ਮਿਤਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ<noinclude>{{rh||103 :: ਮ੍ਰਿਤੂਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ}}</noinclude> 1txjrioah40gq8yt8wve3uvn73v0pmz 235258 235204 2026-09-16T06:00:27Z Kaur.gurmel 192 235258 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Taranpreet Goswami" /></noinclude> {{playscript|ਲਾਲਾ| : ਉਇ ਉਇ ਕੀ ਕਰੀ ਜਾਨੇਂ ਓ ਤੁਸੀਂ। ''(ਮਨਜੀਤ ਨੂੰ)'' ਤੂੰ ਚੱਲ, ਮੈਂ ਆਖਦਾਂ ਮੁਨੀਮ ਨੂੰ। ''(ਸੈਨਤ ਨਾਲ਼ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇਖ ਕੇ ਮੂੰਹ ਫੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।)'' ਜ਼ਰਾ ਉੱਥੇ ਤਾਂ ਦੇਖ ਲਾਂ, ਕੀ ਭਾਣਾ ਵਰਤ ਗਿਆ। ''(ਦੋਹੇਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)''}} {{playscript|ਪ੍ਰੀਤਮ| : ''(ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ)'' ਓ ਲਾਲਾ ਮੇਰੀ ਤਾਂ ਨਬੇੜ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਨੀਂ ਟਿਕਦਾ ਗਿਟਕ ਜਹੀ ''(ਹਤਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰ ਰੌਲ਼ਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਕੈਲਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਲਕੇ-ਫੁਲਕੇ ਮੂਡ 'ਚ ਹਨ।)''}} {{playscript|ਬਿਸ਼ਨਾ| : ਥਾਂ ਤੇ ਮਾੜੀ ਨਹੀਂ। ਦੇਖ ਰੌਣਕਾਂ।}} {{playscript|ਕੈਲਾ| : ''(ਮਜ਼ਾਕ 'ਚ)'' ਬੜਾ ਭੇਤ ਬੁੱਝਿਆ ਵਈ। ਛੇਤੀ ਓ}} ਬਿਸ਼ਨਾ ਕੈਲਾ ਬਿਸ਼ਨਾ ਕੈਲਾ ਕਹਾ ਕਿਸਾਨ ਪ੍ਰੀਤਮ : (ਵਿਅੰਗ ਸਮਝ ਕੇ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।) ਬਸ ਪੱਛੜ ਗਏ ਥੋੜ੍ਹਾ। ( ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਕੇਲਾ ਕਿਸ਼ਨੇ ਦਾ ਹੱਥ ਦਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੁੰਮ ਹੋਇਆ ਮੰਨਾ ਹੈ। ਗੌਰ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਭਲਾ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਿਆ, : (ਕਟਾਖਸ਼) ਓਥੇ। (ਖਲਾਅ 'ਚ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ।) : ਬੜਾ ਨਿਰਮੋਹੀ ਏਂ। : ਤੂੰ ਹੀ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਭਈ ‘ਇਹ ਉੱਥੇ ਕਿੱਥੇ ਐ! (ਬਿਸ਼ਨਾ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਬਸ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਿਸਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਕਰੋ ਤੇ ਬਿਲਗੇ ਵਾਕ ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਕੁਝ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਬੈਠਾ ਹੈ। : ਲੈ, ਇਸਨੂੰ 'ਤੇ ਇਹਦਾ ਵੀ ਪਤਾ ਨੀ ਲੱਗਿਆ। :(ਖਰ੍ਹਵੀਂ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ। ਪ੍ਰੀਤਮ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ) ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ ਲਾਲਾ? : (ਚੌਂਕਦਾ ਹੈ) ਪਤਾ ਨੀ ਭਰਾਵਾ। ਏਥੇ ਈ ਹੋਣਾ ਕਿਤੇ। (ਪ੍ਰੀਤਮ 103 :: ਮਿਤਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ<noinclude>{{rh||103 :: ਮ੍ਰਿਤੂਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ}}</noinclude> 4k3xxe0jb0s5cn7fe5828ccqkjf3ysf 235266 235258 2026-09-16T09:12:54Z Kaur.gurmel 192 235266 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Taranpreet Goswami" /></noinclude> {{playscript|ਲਾਲਾ| : ਉਇ ਉਇ ਕੀ ਕਰੀ ਜਾਨੇਂ ਓ ਤੁਸੀਂ। ''(ਮਨਜੀਤ ਨੂੰ)'' ਤੂੰ ਚੱਲ, ਮੈਂ ਆਖਦਾਂ ਮੁਨੀਮ ਨੂੰ। ''(ਸੈਨਤ ਨਾਲ਼ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇਖ ਕੇ ਮੂੰਹ ਫੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।)'' ਜ਼ਰਾ ਉੱਥੇ ਤਾਂ ਦੇਖ ਲਾਂ, ਕੀ ਭਾਣਾ ਵਰਤ ਗਿਆ। ''(ਦੋਹੇਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)''}} {{playscript|ਪ੍ਰੀਤਮ| : ''(ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ)'' ਓ ਲਾਲਾ ਮੇਰੀ ਤਾਂ ਨਬੇੜ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਨੀਂ ਟਿਕਦਾ ਗਿਟਕ ਜਹੀ ''(ਹਤਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰ ਰੌਲ਼ਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਕੈਲਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਲਕੇ-ਫੁਲਕੇ ਮੂਡ 'ਚ ਹਨ।)''}} {{playscript|ਬਿਸ਼ਨਾ| : ਥਾਂ ਤੇ ਮਾੜੀ ਨਹੀਂ। ਦੇਖ ਰੌਣਕਾਂ।}} {{playscript|ਕੈਲਾ| : ''(ਮਜ਼ਾਕ 'ਚ)'' ਬੜਾ ਭੇਤ ਬੁੱਝਿਆ ਵਈ। ਛੇਤੀ ਓ}} ਬਿਸ਼ਨਾ ਕੈਲਾ ਬਿਸ਼ਨਾ ਕੈਲਾ ਕਹਾ ਕਿਸਾਨ ਪ੍ਰੀਤਮ ਬਿਸ਼ਨਾ: (ਵਿਅੰਗ ਸਮਝ ਕੇ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।) ਬਸ ਪੱਛੜ ਗਏ ਥੋੜ੍ਹਾ। ( ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਕੇਲਾ ਕਿਸ਼ਨੇ ਦਾ ਹੱਥ ਦਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੁੰਮ ਹੋਇਆ ਮੰਨਾ ਹੈ। ਗੌਰ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਭਲਾ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਿਆ, : (ਕਟਾਖਸ਼) ਓਥੇ। (ਖਲਾਅ 'ਚ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ।) : ਬੜਾ ਨਿਰਮੋਹੀ ਏਂ। : ਤੂੰ ਹੀ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਭਈ ‘ਇਹ ਉੱਥੇ ਕਿੱਥੇ ਐ! (ਬਿਸ਼ਨਾ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਬਸ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਿਸਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਕਰੋ ਤੇ ਬਿਲਗੇ ਵਾਕ ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਕੁਝ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਬੈਠਾ ਹੈ। : ਲੈ, ਇਸਨੂੰ 'ਤੇ ਇਹਦਾ ਵੀ ਪਤਾ ਨੀ ਲੱਗਿਆ। :(ਖਰ੍ਹਵੀਂ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ। ਪ੍ਰੀਤਮ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ) ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ ਲਾਲਾ? : (ਚੌਂਕਦਾ ਹੈ) ਪਤਾ ਨੀ ਭਰਾਵਾ। ਏਥੇ ਈ ਹੋਣਾ ਕਿਤੇ। (ਪ੍ਰੀਤਮ 103 :: ਮਿਤਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ<noinclude>{{rh||103 :: ਮ੍ਰਿਤੂਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ}}</noinclude> gofvdvo5frq5qlpuybpuzjzje7ffdls 235267 235266 2026-09-16T09:14:13Z Kaur.gurmel 192 /* ਸੋਧਣਾ */ 235267 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude> {{playscript|ਲਾਲਾ| : ਉਇ ਉਇ ਕੀ ਕਰੀ ਜਾਨੇਂ ਓ ਤੁਸੀਂ। ''(ਮਨਜੀਤ ਨੂੰ)'' ਤੂੰ ਚੱਲ, ਮੈਂ ਆਖਦਾਂ ਮੁਨੀਮ ਨੂੰ। ''(ਸੈਨਤ ਨਾਲ਼ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇਖ ਕੇ ਮੂੰਹ ਫੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।)'' ਜ਼ਰਾ ਉੱਥੇ ਤਾਂ ਦੇਖ ਲਾਂ, ਕੀ ਭਾਣਾ ਵਰਤ ਗਿਆ। ''(ਦੋਹੇਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)''}} {{playscript|ਪ੍ਰੀਤਮ| : ''(ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ)'' ਓ ਲਾਲਾ ਮੇਰੀ ਤਾਂ ਨਬੇੜ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਨੀਂ ਟਿਕਦਾ ਗਿਟਕ ਜਹੀ ''(ਹਤਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰ ਰੌਲ਼ਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਕੈਲਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਲਕੇ-ਫੁਲਕੇ ਮੂਡ 'ਚ ਹਨ।)''}} {{playscript|ਬਿਸ਼ਨਾ| : ਥਾਂ ਤੇ ਮਾੜੀ ਨਹੀਂ। ਦੇਖ ਰੌਣਕਾਂ।}} {{playscript|ਕੈਲਾ| : ''(ਮਜ਼ਾਕ 'ਚ)'' ਬੜਾ ਭੇਤ ਬੁੱਝਿਆ ਵਈ। ਛੇਤੀ ਓ}} ਬਿਸ਼ਨਾ ਕੈਲਾ ਬਿਸ਼ਨਾ ਕੈਲਾ ਕਹਾ ਕਿਸਾਨ ਪ੍ਰੀਤਮ ਬਿਸ਼ਨਾ: (ਵਿਅੰਗ ਸਮਝ ਕੇ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।) ਬਸ ਪੱਛੜ ਗਏ ਥੋੜ੍ਹਾ। ( ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਕੇਲਾ ਕਿਸ਼ਨੇ ਦਾ ਹੱਥ ਦਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੁੰਮ ਹੋਇਆ ਮੰਨਾ ਹੈ। ਗੌਰ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਭਲਾ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਿਆ, : (ਕਟਾਖਸ਼) ਓਥੇ। (ਖਲਾਅ 'ਚ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ।) : ਬੜਾ ਨਿਰਮੋਹੀ ਏਂ। : ਤੂੰ ਹੀ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਭਈ ‘ਇਹ ਉੱਥੇ ਕਿੱਥੇ ਐ! (ਬਿਸ਼ਨਾ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਬਸ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਿਸਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਕਰੋ ਤੇ ਬਿਲਗੇ ਵਾਕ ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਕੁਝ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਬੈਠਾ ਹੈ। : ਲੈ, ਇਸਨੂੰ 'ਤੇ ਇਹਦਾ ਵੀ ਪਤਾ ਨੀ ਲੱਗਿਆ। :(ਖਰ੍ਹਵੀਂ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ। ਪ੍ਰੀਤਮ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ) ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ ਲਾਲਾ? : (ਚੌਂਕਦਾ ਹੈ) ਪਤਾ ਨੀ ਭਰਾਵਾ। ਏਥੇ ਈ ਹੋਣਾ ਕਿਤੇ। (ਪ੍ਰੀਤਮ 103 :: ਮਿਤਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ<noinclude>{{rh||103 :: ਮ੍ਰਿਤੂਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ}}</noinclude> 1nmcj9k4j74w2nu5udjtgj2zp5ydwl1 250 74022 235259 2026-09-16T06:01:14Z Kaur.gurmel 192 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਏਧਰ-ਉਧਰ ਦੇਖਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।) ਕਿਸਾਨ : (ਨਿੱਸਲ ਜਿਹਾ) ਆਊ ਤੇ ਉਨ੍ਹੇ ਈ। ਪ੍ਰੀਤਮ : ਬੈਠੇ ਆਂ। ਕਿਹੜਾ ਦੱਸ ਕੇ ਗਿਆ। ਕਿਸਾਨ ਜਾਨ ਲੈਣੀ ਕੀਤੀ ਏ ਸੌਹਰੀ ਦਿਆਂ ਨੇ। (ਆਪ ਹੀ ਬੋਲਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਅਖੇ ਸੁਕਾਅ ਕੇ ਲਿਆਓ ਪਿਓ ਨੂੰ,..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 235259 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਏਧਰ-ਉਧਰ ਦੇਖਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।) ਕਿਸਾਨ : (ਨਿੱਸਲ ਜਿਹਾ) ਆਊ ਤੇ ਉਨ੍ਹੇ ਈ। ਪ੍ਰੀਤਮ : ਬੈਠੇ ਆਂ। ਕਿਹੜਾ ਦੱਸ ਕੇ ਗਿਆ। ਕਿਸਾਨ ਜਾਨ ਲੈਣੀ ਕੀਤੀ ਏ ਸੌਹਰੀ ਦਿਆਂ ਨੇ। (ਆਪ ਹੀ ਬੋਲਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਅਖੇ ਸੁਕਾਅ ਕੇ ਲਿਆਓ ਪਿਓ ਨੂੰ, ਸੁਕਾਈਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਵਿਹੜੇ 'ਚ। ਹੋਰ ਈ ਕਜੀਏ ਨੀ ਮੁੱਕਦੇ। (ਪ੍ਰੀਤਮ ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਚ ਗੁਆਚਿਆ ਹੈ।) ਬਿਸ਼ਨਾ : ਨੂੰ ਲੱਗਦੈ ... ਚਾਚਾ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਏ ਉਹਦੀ? ਕੈਲਾ : ਤੈਨੂੰ ਲਗਦੈ ਉਹ ਉਹਨੂੰ ਸੁਣਾ ਰਿਹਾ...। ਬਿਸ਼ਨਾ ਕੈਲਾ ਬਿਸ਼ਨਾ ਕਿਸਾਨ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕਰਾ ਬਿਸ਼ਨਾ ਕਿਸਾਨ ਕਿਸਾਨ ਮਤਲਬ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਹੈ ਨਹੀਂ। (ਭੇਤ ਭਰੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ਼) ਦੱਬੀ ਜਾਂਦੇ ਕਿੱਲੀ ਆਪੋ ਆਪਣੀ। : ਮੈਂ ਹੈ ਨੀ ਭਲਾ... ਤੇ ਤੂੰ! (ਚੁੱਪੀ) 1 ਵਿੱਚ ਕਲਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਬੈਂਕਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ... ਹੱਟੀਆਂ, ਭਾਈਆਂ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਸਾਡੇ ਚਿੱਚੜ ਸਗੋਂ ਚੀਮ ਨੂੰ : (ਜਾਣ ਦੇ ਮੂਡ 'ਚ ਜੁੱਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।) ਘਰ-ਘਰ ਇਹੋ ਹਾਲ ਏ ਬਜ਼ੁਰਗਾ। : ਸਰੀਰਾਂ ਦਾ ਕੀ ਏ - ਉਹ ਤੇ ਹੋਗੇ। : ਹੋਗੇ...!... ਕਿੱਥੇ? (ਹੁੰਗਾਰਾ ਮਿਲਣ ਨਾਲ਼ ਹੋਰ ਵੀ ਭੈਸ਼ 'ਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਖਹਿੜਾ ਛੁਡਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਜੁਆਕਾਂ ਦੀ ਫੀਸ ਨਹੀਂ ਭਾਈਦੀ, ਨਿੱਕੇ ਮੋਟੇ ਖਰਚੇ ਅੱਗੇ ਪਾਈ ਜਾਈਦੇ, ਭਈ ਫਸਲ ਹੋਊ ਤੇ ਦੇਖਾਂਗੇ। ਇਹ ਵਸੇ ਆਂ ਖਲਜਗਣ<noinclude>{{rh||104 :: ਮ੍ਰਿਤੂਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ}}</noinclude> kvq671bsvv3ucyi47d5q4y2t95j52ei 235260 235259 2026-09-16T06:16:46Z Kaur.gurmel 192 235260 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude><poem>{{playscript|| : ਏਧਰ-ਉਧਰ ਦੇਖਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।) {{playscript|ਕਿਸਾਨ| : ''(ਨਿੱਸਲ ਜਿਹਾ)'' ਆਊ ਤੇ ਉਨ੍ਹੇ ਈ। {{playscript|ਪ੍ਰੀਤਮ| : ਬੈਠੇ ਆਂ। ਕਿਹੜਾ ਦੱਸ ਕੇ ਗਿਆ। {{gap}}''(ਚੁੱਪੀ)'' {{playscript|ਕਿਸਾਨ| : ਜਾਨ ਲੈਣੀ ਕੀਤੀ ਏ ਸੌਹਰੀ ਦਿਆਂ ਨੇ। ''(ਆਪ ਹੀ ਬੋਲਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।)'' ਅਖੇ ਸੁਕਾਅ ਕੇ ਲਿਆਓ ਪਿਓ ਨੂੰ, ਸੁਕਾਈਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਵਿਹੜੇ 'ਚ। ਹੋਰ ਈ ਕਜੀਏ ਨੀ ਮੁੱਕਦੇ। {{gap}}''(ਪ੍ਰੀਤਮ ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਚ ਗੁਆਚਿਆ ਹੈ।)'' {{playscript|ਬਿਸ਼ਨਾ| : ਤੈਨੂੰ ਲੱਗਦੈ ... ਚਾਚਾ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਏ ਉਹਦੀ? {{playscript|ਕੈਲਾ| : ਤੈਨੂੰ ਲਗਦੈ ਉਹ ਉਹਨੂੰ ਸੁਣਾ ਰਿਹਾ...। {{playscript|ਬਿਸ਼ਨਾ| :ਮਤਲਬ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਹੈ ਨਹੀਂ। {{playscript|ਕੈਲਾ| :''(ਭੇਤ ਭਰੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ਼)'' ਦੱਬੀ ਜਾਂਦੇ ਕਿੱਲੀ ਆਪੋ ਆਪਣੀ। : ਮੈਂ ਹੈ ਨੀ ਭਲਾ... ਤੇ ਤੂੰ! (ਚੁੱਪੀ) {{playscript|ਕਿਸਾਨ| : ''(ਫਿਰ ਬੋਲਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।)'' ਬੈਂਕਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ... ਹੱਟੀਆਂ, ਭਾਈਆਂ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਸਾਡੇ ਚਿੱਚੜ ਸਗੋਂ ਚੀਮ ਨੂੰ {{playscript|ਪ੍ਰੀਤਮ| : ''(ਜਾਣ ਦੇ ਮੂਡ 'ਚ ਜੁੱਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।)'' ਘਰ-ਘਰ ਇਹੋ ਹਾਲ ਏ ਬਜ਼ੁਰਗਾ। {{playscript|ਕੈਲਾ| : ਸਰੀਰਾਂ ਦਾ ਕੀ ਏ - ਉਹ ਤੇ ਹੈਗੇ। {{playscript|ਬਿਸ਼ਨਾ| : ਹੈਗੇ...!... ਕਿੱਥੇ? {{playscript|ਕਿਸਾਨ| :''(ਹੁੰਗਾਰਾ ਮਿਲਣ ਨਾਲ਼ ਹੋਰ ਵੀ ਤੈਸ਼ 'ਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਖਹਿੜਾ ਛੁਡਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।)'' {{playscript|ਕਿਸਾਨ| :ਤੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਜੁਆਕਾਂ ਦੀ ਫੀਸ ਨਹੀਂ ਭਾਈਦੀ, ਨਿੱਕੇ ਮੋਟੇ ਖਰਚੇ ਅੱਗੇ ਪਾਈ ਜਾਈਦੇ, ਭਈ ਫਸਲ ਹੋਊ ਤੇ ਦੇਖਾਂਗੇ। ਇਹ ਵਸੇ ਆਂ ਖਲਜਗਣ</poem><noinclude>{{rh||104 :: ਮ੍ਰਿਤੂਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ}}</noinclude> 3ceibwuukquudibabkwbvavd2uj4gta 235261 235260 2026-09-16T06:19:56Z Kaur.gurmel 192 235261 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude><poem>{{playscript|| : ਏਧਰ-ਉਧਰ ਦੇਖਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।)}} {{playscript|ਕਿਸਾਨ| : ''(ਨਿੱਸਲ ਜਿਹਾ)'' ਆਊ ਤੇ ਉਨ੍ਹੇ ਈ।}} {{playscript|ਪ੍ਰੀਤਮ| : ਬੈਠੇ ਆਂ। ਕਿਹੜਾ ਦੱਸ ਕੇ ਗਿਆ। {{gap}}''(ਚੁੱਪੀ)'' }} {{playscript|ਕਿਸਾਨ| : ਜਾਨ ਲੈਣੀ ਕੀਤੀ ਏ ਸੌਹਰੀ ਦਿਆਂ ਨੇ। ''(ਆਪ ਹੀ ਬੋਲਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।)'' ਅਖੇ ਸੁਕਾਅ ਕੇ ਲਿਆਓ ਪਿਓ ਨੂੰ, ਸੁਕਾਈਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਵਿਹੜੇ 'ਚ। ਹੋਰ ਈ ਕਜੀਏ ਨੀ ਮੁੱਕਦੇ। {{gap}}''(ਪ੍ਰੀਤਮ ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਚ ਗੁਆਚਿਆ ਹੈ।)''}} {{playscript|ਬਿਸ਼ਨਾ| : ਤੈਨੂੰ ਲੱਗਦੈ ... ਚਾਚਾ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਏ ਉਹਦੀ?}} {{playscript|ਕੈਲਾ| : ਤੈਨੂੰ ਲਗਦੈ ਉਹ ਉਹਨੂੰ ਸੁਣਾ ਰਿਹਾ...।}} {{playscript|ਬਿਸ਼ਨਾ| :ਮਤਲਬ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਹੈ ਨਹੀਂ।}] {{playscript|ਕੈਲਾ| :''(ਭੇਤ ਭਰੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ਼)'' ਦੱਬੀ ਜਾਂਦੇ ਕਿੱਲੀ ਆਪੋ ਆਪਣੀ। : ਮੈਂ ਹੈ ਨੀ ਭਲਾ... ਤੇ ਤੂੰ! ''(ਚੁੱਪੀ)''}} {{playscript|ਕਿਸਾਨ| : ''(ਫਿਰ ਬੋਲਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।)'' ਬੈਂਕਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ... ਹੱਟੀਆਂ, ਭਾਈਆਂ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਸਾਡੇ ਚਿੱਚੜ ਲੱਗੇ ਚੰਮ ਨੂੰ।}} {{playscript|ਪ੍ਰੀਤਮ| : ''(ਜਾਣ ਦੇ ਮੂਡ 'ਚ ਜੁੱਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।)'' ਘਰ-ਘਰ ਇਹੋ ਹਾਲ ਏ ਬਜ਼ੁਰਗਾ।}} {{playscript|ਕੈਲਾ| : ਸਰੀਰਾਂ ਦਾ ਕੀ ਏ - ਉਹ ਤੇ ਹੈਗੇ।}} {{playscript|ਬਿਸ਼ਨਾ| : ਹੈਗੇ...!... ਕਿੱਥੇ?}} {{playscript|ਕਿਸਾਨ| :''(ਹੁੰਗਾਰਾ ਮਿਲਣ ਨਾਲ਼ ਹੋਰ ਵੀ ਤੈਸ਼ 'ਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਖਹਿੜਾ ਛੁਡਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।)''}} {{playscript|ਕਿਸਾਨ| :ਤੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਜੁਆਕਾਂ ਦੀ ਫੀਸ ਨਹੀਂ ਭਾਈਦੀ, ਨਿੱਕੇ ਮੋਟੇ ਖਰਚੇ ਅੱਗੇ ਪਾਈ ਜਾਈਦੇ, ਭਈ ਫਸਲ ਹੋਊ ਤੇ ਦੇਖਾਂਗੇ। ਇਹ ਵਸੇ ਆਂ ਖਲਜਗਣ}}</poem><noinclude>{{rh||104 :: ਮ੍ਰਿਤੂਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ}}</noinclude> kvxotq6ko9vby8549tt04zv87x37098 235262 235261 2026-09-16T06:22:28Z Kaur.gurmel 192 235262 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude><poem>{{playscript|| : ਏਧਰ-ਉਧਰ ਦੇਖਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।)}} {{playscript|ਕਿਸਾਨ| : ''(ਨਿੱਸਲ ਜਿਹਾ)'' ਆਊ ਤੇ ਉਨ੍ਹੇ ਈ।}} {{playscript|ਪ੍ਰੀਤਮ| : ਬੈਠੇ ਆਂ। ਕਿਹੜਾ ਦੱਸ ਕੇ ਗਿਆ। {{gap}}''(ਚੁੱਪੀ)'' }} {{playscript|ਕਿਸਾਨ| : ਜਾਨ ਲੈਣੀ ਕੀਤੀ ਏ ਸੌਹਰੀ ਦਿਆਂ ਨੇ। ''(ਆਪ ਹੀ ਬੋਲਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।)'' ਅਖੇ ਸੁਕਾਅ ਕੇ ਲਿਆਓ ਪਿਓ ਨੂੰ, ਸੁਕਾਈਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਵਿਹੜੇ 'ਚ। ਹੋਰ ਈ ਕਜੀਏ ਨੀ ਮੁੱਕਦੇ। {{gap}}''(ਪ੍ਰੀਤਮ ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਚ ਗੁਆਚਿਆ ਹੈ।)''}} {{playscript|ਬਿਸ਼ਨਾ| : ਤੈਨੂੰ ਲੱਗਦੈ ... ਚਾਚਾ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਏ ਉਹਦੀ?}} {{playscript|ਕੈਲਾ| : ਤੈਨੂੰ ਲਗਦੈ ਉਹ ਉਹਨੂੰ ਸੁਣਾ ਰਿਹਾ...।}} {{playscript|ਬਿਸ਼ਨਾ| :ਮਤਲਬ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਹੈ ਨਹੀਂ।}} {{playscript|ਕੈਲਾ| :''(ਭੇਤ ਭਰੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ਼)'' ਦੱਬੀ ਜਾਂਦੇ ਕਿੱਲੀ ਆਪੋ ਆਪਣੀ।}} {{playscript|ਬਿਸ਼ਨਾ| : ਮੈਂ ਹੈ ਨੀ ਭਲਾ... ਤੇ ਤੂੰ! ''(ਚੁੱਪੀ)''}} {{playscript|ਕਿਸਾਨ| : ''(ਫਿਰ ਬੋਲਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।)'' ਬੈਂਕਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ... ਹੱਟੀਆਂ, ਭਾਈਆਂ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਸਾਡੇ ਚਿੱਚੜ ਲੱਗੇ ਚੰਮ ਨੂੰ।}} {{playscript|ਪ੍ਰੀਤਮ| : ''(ਜਾਣ ਦੇ ਮੂਡ 'ਚ ਜੁੱਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।)'' ਘਰ-ਘਰ ਇਹੋ ਹਾਲ ਏ ਬਜ਼ੁਰਗਾ।}} {{playscript|ਕੈਲਾ| : ਸਰੀਰਾਂ ਦਾ ਕੀ ਏ - ਉਹ ਤੇ ਹੈਗੇ।}} {{playscript|ਬਿਸ਼ਨਾ| : ਹੈਗੇ...!... ਕਿੱਥੇ?}} {{playscript|ਕਿਸਾਨ| :''(ਹੁੰਗਾਰਾ ਮਿਲਣ ਨਾਲ਼ ਹੋਰ ਵੀ ਤੈਸ਼ 'ਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਖਹਿੜਾ ਛੁਡਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।)''}} {{playscript|ਕਿਸਾਨ| :ਤੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਜੁਆਕਾਂ ਦੀ ਫੀਸ ਨਹੀਂ ਭਾਈਦੀ, ਨਿੱਕੇ ਮੋਟੇ ਖਰਚੇ ਅੱਗੇ ਪਾਈ ਜਾਈਦੇ, ਭਈ ਫਸਲ ਹੋਊ ਤੇ ਦੇਖਾਂਗੇ। ਇਹ ਵਸੇ ਆਂ ਖਲਜਗਣ}}</poem><noinclude>{{rh||104 :: ਮ੍ਰਿਤੂਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ}}</noinclude> dk1nzqo0tbval01agbcii7g61gwps0l