ਵਿਕੀਸਰੋਤ pawikisource https://pa.wikisource.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਲੇਖਕ ਲੇਖਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਪੋਰਟਲ ਪੋਰਟਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਲਿਖਤ ਲਿਖਤ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਆਡੀਓਬੁਕ ਆਡੀਓਬੁਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਅਨੁਵਾਦ ਅਨੁਵਾਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਪੰਨਾ ਪੰਨਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਇੰਡੈਕਸ ਇੰਡੈਕਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk 250 395 240830 59915 2026-10-16T06:03:38Z Harchand Bhinder 2624 240830 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Nitesh Gill" /></noinclude>ਇਸ ਜੁੰਡਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਰੋਮਨ ਉਹ ਮਹਾਨ</br> ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਹਸਦ ਦੇ ਮਾਰੇ</br> ਨਿਰਮਮ ਕਾਤਲ ਮਹਾਨ ਸੀਜ਼ਰ ਦੇ</br> ਪਰ ਇਹ ਇੱਕ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਸੀ</br> ਜਿਸ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ ਸੋਚਿਆ</br> ਨਾਲ ਈਮਾਨ ਹੱਥ ਮਿਲਾਇਆ</br> ਬੇਈਮਾਨ ਸਾਜ਼ਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ</br> ਦਰਅਸਲ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਆਪਣੇ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਇੰਨੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਦਿਖਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਟੇ ਜਾਂ ਕਾਲੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।</br> {{gap}}ਇਸ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਭੀੜ ਜਾਂ ਹਜੂਮ ਦਾ ਬਹੁਤ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਚਰਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਅਰਥ ਵੀ। ਥੀਏਟਰ ਵਾਸਤੇ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਲਿਖਣਾ ਸੌਖਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਨਾਟਕ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੀ ਇਸ ਨੁਕਤੇ ਤੋਂ ਬੜਾ ਮਾਅਨੀ-ਖੋਜ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਿਮਨ ਵਰਗੀ ਮੋਚੀ ਅਤੇ ਤਰਖਾਣ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਚਿਹਰਾ-ਮੁਹਰਾ ਘੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਸਿੰਨਾ ਨਾਂ ਦੇ ਕਵੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਜੂਮ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਮਾਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਇੱਕ ਛੜਯੰਤਰੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਥ ਸਾਡੇ ਸਮਾਇਕ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਾਸਤੇ ਬੜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਇੱਕਅੱਧ ਦਹਾਕੇ ਬਾਦ ਵਹਿਸ਼ੀ ਦੰਗੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਗਲਪਨ ਤਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।</br> {{gap}}ਜੂਲੀਅਸ ਸੀਜ਼ਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਮਸਲਾ ਵੀ ਉਭਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਰਬਰਾ ਪਾਰਕਰ ਨਾਂ ਦੀ ਸਮਾਲੋਚਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰਚਨਾ ਨਾ ਕੇਵਲ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਮਲਿੰਗੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰੇ ਕਰਦੀ ਹੈ ਬਲਕਿ ਸਮਲੈਂਗਿਕਤਾ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜ ਥੀਮ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੋਮਨ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਲਤ ਇੰਨੀ ਭਾਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਕਿ ਸਮਕਾਲੀ ਚਰਚ ਦੇ ਮੁਹਰੀ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸਨ। ਪਾਰਕਰ ਅਨੁਸਾਰ ਬਰੂਟੱਸ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀ ਛੜਯੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਲੈਂਗਿਕਤਾ ਦਾ ਦਖਲ ਸੀ ਅਤੇ ਸੀਜ਼ਰ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਬਰੂਟੱਸ ਦੀ ਉਸਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਨਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਐਨਟਨੀ ਦਾ ਇਹ ਸੰਵਾਦ ਬੜਾ ਗੁੱਝਾ ਹੈ:</br> ਜੀਹਨਾਂ ਬੰਦਿਆਂ ਕਾਰਾ ਕੀਤਾ</br> ਬੜੇ ਹੀ ਇੱਜ਼ਤਦਾਰ ਨੇ ਉਹ</br> ਕਿਹੜਾ ਨਿੱਜੀ ਰੰਜ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ</br> ਨਾਲ ਸੀ ਇਹਦੇ-ਮੈਂ ਨਾ ਜਾਣਾਂ</br> ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਹ ਮਜਬੂਰ ਹੋਏ</br> ਤੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਇਹ ਕਾਲਾ ਕਾਰਾ</br> {{gap}}ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਘਣੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਵਾਲੇ ਨਾਟਕ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਗਨ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਨਾਟਕ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇੱਕ ਅਨੁਵਾਦ ਦੋ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਸੰਘਣੇ ਕਾਰਜ ਵਾਲੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੂਲ ਰਚਨਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਜਾਂ {{nop}}<noinclude>{{rh||10|}}</noinclude> 8d5o143hpx1c0bgj51wnu1dqryyvkmc 252 4555 240825 163075 2026-10-16T04:13:18Z Kuldeepburjbhalaike 1640 240825 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q141746129 |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=T |Transclusion=yes |Validation_date= |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Header_even= |Header_odd= |Footer= |Footer_even= |Footer_odd= |tmplver= }} 0dld5d6ccylsvtltym5yzolnrrwqyzn 250 4561 240826 137909 2026-10-16T04:15:25Z Kuldeepburjbhalaike 1640 240826 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Gurlal Maan" /></noinclude>{{center|<poem>ੴ ਸਤਿ ਨਾਮੁ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਅਜੂਨੀ ਸੈਭੰ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥</poem> }} {{center|ਜਪੁ ॥}} {{center|<poem>ਆਦਿ ਸਚੁ ਜੁਗਾਦਿ ਸਚੁ ॥ ਹੈ ਭੀ ਸਚੁ ਨਾਨਕ ਹੋਸੀ ਭੀ ਸਚੁ ॥੧॥</poem> }} {{center|<poem>ਸੋਚੈ ਸੋਚਿ ਨ ਹੋਵਈ ਜੇ ਸੋਚੀ ਲਖ ਵਾਰ ॥ ਚੁਪੈ ਚੁਪ ਨ ਹੋਵਈ ਜੇ ਲਾਇ ਰਹਾ ਲਿਵ ਤਾਰ ॥ ਭੁਖਿਆ ਭੁਖ ਨ ਉਤਰੀ ਜੇ ਬੰਨਾ ਪੁਰੀਆ ਭਾਰ ॥</poem> }}<noinclude></noinclude> reuv3f0mbgih89iocyidu35uymo97ab 250 7197 240819 228494 2026-10-16T04:00:11Z Kuldeepburjbhalaike 1640 240819 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude><poem>ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿਧ ਲੇਖਕ {{xxx-larger|ਬੰਕਮ ਚੰਦਰ ਚੈਟਰ ਜੀ}} {{gap}}-ਦਾ- {{gap}}ਅਮਰ ਨਾਵਲ </poem>{{dhr|4em}} {{center|{{xxxx-larger|ਵਸੀਅਤ ਨਾਮਾ}}}} {{rule|height=4px}}{{rule}} {{center|ਅਨੁਵਾਦਕ: ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਲਹਿਰੀ}}{{dhr|4em}} {{center|ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ}} {{center|{{xx-larger|ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ}}}} {{center|ਬਾਜ਼ਾਰ ਮਾਈ ਸੇਵਾਂ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।}} ਵਾਰ ੧000 {{gap}}ਕੀਮਤ ੨-੦-੦ {{nop}}<noinclude></noinclude> s1ilba4b23nzq335atx61fgdgu3rq6f 250 7205 240820 228495 2026-10-16T04:00:49Z Kuldeepburjbhalaike 1640 240820 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{center|<poem>ਪ੍ਰਿੰਟਰ-ਭਾਈ ਸੁਖਾ ਸਿੰਘ 'ਮਨੋਹਰ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈਸ' ਬਾਜ਼ਾਰ ਮਾਈ ਸੇਵਾਂ ਸ੍ਰੀ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ</poem>}} {{dhr|10em}}{{center|ਸਭ ਹਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਦੇ ਰਾਖਵੇਂ ਹਨ।}}{{dhr|10em}} {{center|<poem>ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ-ਅਮੀਰ ਸਿੰਘ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਮਾਈ ਸੇਵਾਂ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ</poem>}} {{nop}}<noinclude></noinclude> 77o6bfgj3sbiaihutclstf75pfrw0fm 250 7215 240821 228496 2026-10-16T04:01:14Z Kuldeepburjbhalaike 1640 240821 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{xxxx-larger|ਪ੍ਰੇਮ}}{{dhr|6em}} {{center|{{xxxx-larger|ਭੇਟਾ}}}}{{dhr|6em}} {{center|<poem>ਅਫਰੀਕਾ ਵਿਚ ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਆਪਣੀ ਵਡੀ ਤੇ ਮਿਠੀ ਭੇਣ ਪਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਜਿਸ ਦੇ ਪਿਆਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਲਿਖਣ ਵਲ ਪ੍ਰੇਰਿਆ!</poem>}} {{Right|'ਲਹਿਰੀ'}} {{nop}}<noinclude></noinclude> nc2fbog8bl1356k75lizdxi5y0zydih 250 7218 240785 131003 2026-10-15T14:41:24Z Harchand Bhinder 2624 240785 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Tamanpreet Kaur" /></noinclude>{{center|{{xxxx-larger|ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਵਲੋਂ}}}} {{gap}}ਕੋਣ ਐਸਾ ਪੁਰਸ਼ ਏ ਜੋ ਬੰਗਲਾ ਦੇ ਅਮਰ ਨਾਵਲਿਸਟ ਬਾਬੂ ਬੰਕਮ ਚੰਦਰ ਚੈਟਰ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਉਪਮਾ ਕਰਨੀ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਚਰਾਗ ਦਿਖਾਣ ਵਾਲੀ ਗਲ ਏ। ਵਸੀਅਤ ਨਾਮਾ ਬੰਕਮ ਚੰਦਰ ਦਾ ਇਕ ਸਮਾਜਿਕ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਕਈ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋ ਚੁਕੇ ਹਨ। ਅਗੇ ਹੋਰ ਕਿੰਨੇ ਹੋਣਗੇ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ। ਏਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਇਹ ਨਾਵਲ ਫਿਲਮ ਕੰਪਨੀ ਕੋਲੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਚ ਸਕਿਆ। ਕਲਕਤੇ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੰਪਨੀ 'ਨਿਊ ਥੇਟਰ' ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਫਿਲਮ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜੋ ਬੜੇ ਹੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਾਲ ਬੰਬਈ, ਕਲਕਤੇ, ਲਾਹੌਰ ਤੇ ਹੋਰ ਕਈਆਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਚਲੀ। {{gap}}ਬੰਕਮ ਬਾਬੂ ਦੀ ਲਖਨ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਰਨਣ ਮਿਸਟਰ ਵਿਚ ਫਰੇਜ਼ਰ ਨੇ ਆਪਣੀ "Literary History of India” ਬੜੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ-ਨਿਰਮਾਨ ਸ਼ਕਤਸ਼ਾਲੀ ਚਿਤਰ ਕਾਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਸਚੇ ਨਾਟਕ ਕਾਰ ਕਵੀ ਤੁਲਸੀ ਦਾਸ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਪੋਂਦਾ। {{gap}}ਸਕਾਟ ਦੇ ਨਾਵਲ ਨਾਲ ਜੋ ਬੰਕਮ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ ਟਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਬੰਕਮ ਬਾਬੂ ਨਾਲ ਅਨਿਆਏ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬੰਕਮ ਬਾਬੂ ਦੀ ‘ਕਪਾਲ ਕੁੰਡਲਾ' ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਏਥੋਂ ਤਕ ਕਹਿ ਦਿਤਾ ਹੈ ਕਿ ਬੰਕਮ ਦੇ ਮਗਰਲੇ ਨਾਵਲਾਂ ਨਾਲ ਸਿਵਾਏ "Marriage De Loti" (ਮੈਰਜ ਡੀ ਲੋਟੀ) ਦੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਏਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। {{nop}}<noinclude></noinclude> q1cx827b35cm5v8hpllcizyi0hrx4y1 250 7225 240822 131005 2026-10-16T04:02:20Z Kuldeepburjbhalaike 1640 240822 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Tamanpreet Kaur" /></noinclude>{{gap}}ਵਿਸ਼ ਬਿਖਸ਼ ਬੰਕਮ ਬਾਬੂ ਦਾ ਇਕ ਐਸਾ ਨਾਵਲ ਹੈ ਜੋ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿਧ ਲੇਖਕਾ ਮਿਸ ਮਰੀਯਮ ਨਾਈਟ ਨੇ ੧੮੮੫ ਸੰਨ ਵਿਚ 'ਪੁਵਾਈਜ਼ਨ ਟ੍ਰੀ' ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਜਿਸਦੀ ਉਥੋਂ ਦੇ ਵਡੇ ਵਡੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕੀਤੀ। {{gap}}ਬਾਬੂ ਬੰਕਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਦੇ ਸਭ ਨਾਲੋਂ ਵਧੀਆ ਨਾਵਲ ਜਿਨਾਂ ਦਾ ਹਰ ਇਕ ਮਨੁਸ਼ ਨੇ ਲੋਹਿਆ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਇਹ ਹਨ। ਕਪਾਲ ਕੁੰਡਲਾ, ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਤੇ ਰਜਨੀ। ਰਜਨੀ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਹੋ ਚੁਕਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਸ: ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਨਾਵਲਿਸਟ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਉਮੀਦ ਹੈ ਏਨਾਂ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਨਾਵਲ ਵੀ ਛੇਤੀ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। {{gap}}ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਵਲ "ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਂਤਰੇ ਬਿਲ" ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਇਹ ਦਸਣਾ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਜੁਮੇ ਹੈ। {{gap}}ਇਕ ਅਧ ਪਾਤ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲਣਾ ਠੀਕ ਸਮਝਿਆ ਹੈ। ਤਾਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਵਧੇਰੇ ਸਵਾਦ ਲਗੇ। {{gap}}ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਚਾਹਿਆ ਅਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਚੀਜ਼ ਚੰਗੀ ਲਗੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸ਼ੀਘਰ ਹੀ ਕੋਈ ਦੂਸਰੀ ਭੇਟ ਲੈ ਕੇ ਆਪ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਉਪਸਿਥਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ। {{Right|ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ 'ਲਹਿਰੀ'}} {{Right|ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ}} {{rule|3em}} {{nop}}<noinclude></noinclude> ebd5qnucyfb5lznj5afrudbxzq9kyxm 250 7227 240823 228509 2026-10-16T04:02:45Z Kuldeepburjbhalaike 1640 240823 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{dhr|3em}} {{gap}}ਮੇਰਾ ਅਗਲਾ ਨਾਵਲ {{dhr|10em}} {{xxxx-larger|'ਬੇ-ਵਫਾ'}} {{center|<poem>ਜੋ ਸ਼ੀਘਰ ਹੀ ਛਪ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਹਥਾਂ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇਗਾ</poem>}} {{Right|'ਲਹਿਰੀ'}} {{nop}}<noinclude></noinclude> iqylpotnpe2bkro9vp9ps8l5q41h53z 250 7230 240786 228510 2026-10-15T14:45:01Z Harchand Bhinder 2624 240786 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਬੇਮਿਸਾਲ ਨਾਵਲ}}}} {{center|{{xxxx-larger|ਵਿਲਕੀ ਕੋਲਿਜ਼}}}} {{center|{{xxx-larger|ਦੀ ਕਲਮ ਦਾ ਕਮਾਲ}}}} {{gap}}ਜਿਸਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਸ: ਅਬਨਾਸ਼ੀ ਸਿੰਘ ਬੀ. ਏ. ਨੇ ਕਰਕੇ ਸੋਨੇ ਤੇ ਸੁਹਾਗੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। {{gap}}ਤੁਸਾਂ ਨਾਵਲ ਕਈ ਪੜ੍ਹੇ ਹੋਣਗੇ। ਕਈ ਅਨੁਵਾਦ ਤੇ ਕਈ ਮੋਲਕ| ਪਰ ਏਹ ਨਾਵਲ- {{center|{{xxxx-larger|ਜਨਤਾ ਜੱਜ ਹੈ।}}}}{{rule|4em}} {{gap}}ਇਸ ਵਿਚ ਜੋ ਅਪੀਲ ਖਲਕਤ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਓਹ ਪੜ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਝੂਮਨ ਲਗ ਪਵੋਗੇ। ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਪੜ ਕੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰੇਰੋਗੇ। {{center|ਮੰਗੋਣ ਦਾ ਪਤਾ-}} {{center|{{xxx-larger|ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ}}}} {{center|ਬਾਜ਼ਾਰ ਮਾਈ ਸੇਵਾਂ, ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ}}<noinclude></noinclude> at9wjk4d4oei6u01mquycmvwtei7dk8 240824 240786 2026-10-16T04:03:06Z Kuldeepburjbhalaike 1640 240824 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਬੇਮਿਸਾਲ ਨਾਵਲ}}}} {{center|{{xxxx-larger|ਵਿਲਕੀ ਕੋਲਿਜ਼}}}} {{center|{{xxx-larger|ਦੀ ਕਲਮ ਦਾ ਕਮਾਲ}}}} {{gap}}ਜਿਸਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਸ: ਅਬਨਾਸ਼ੀ ਸਿੰਘ ਬੀ. ਏ. ਨੇ ਕਰਕੇ ਸੋਨੇ ਤੇ ਸੁਹਾਗੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। {{gap}}ਤੁਸਾਂ ਨਾਵਲ ਕਈ ਪੜ੍ਹੇ ਹੋਣਗੇ। ਕਈ ਅਨੁਵਾਦ ਤੇ ਕਈ ਮੋਲਕ| ਪਰ ਏਹ ਨਾਵਲ- {{center|{{xxxx-larger|ਜਨਤਾ ਜੱਜ ਹੈ।}}}}{{rule|4em}} {{gap}}ਇਸ ਵਿਚ ਜੋ ਅਪੀਲ ਖਲਕਤ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਓਹ ਪੜ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਝੂਮਨ ਲਗ ਪਵੋਗੇ। ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਪੜ ਕੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰੇਰੋਗੇ। {{center|ਮੰਗੋਣ ਦਾ ਪਤਾ-}} {{center|{{xxx-larger|ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ}}}} {{center|ਬਾਜ਼ਾਰ ਮਾਈ ਸੇਵਾਂ, ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ}} {{nop}}<noinclude></noinclude> 03csphgudsxppspzln54k8tiufwck2d 250 14967 240790 45574 2026-10-15T16:18:58Z Ashwinder sangrur 2332 /* ਸੋਧਣਾ */ 240790 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Ashwinder sangrur" /></noinclude>________________ ਜਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪੋਥੀਆਂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਬਰਾਬਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਨ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਸਿਆਣਾ ਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਆਦਮੀ ਜਿਸਨੂੰ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕਰੀਬ ਕਰੀਬ ਕੰਠ ਹੋਵੇ, ਮਹੀਨਾ ਖੰਡ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਆਪੋ ਵਿਚ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਪਰ ਖ਼ਰਚ ਕਰੇ । ਇਹ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ । ਸੋ ਉਪਰਲਾ ਬਿਆਨ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਖੋਜੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਅਚਵੀਂ ਮਿਟਾਨ ਲਈ ਮੈਂ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ* ਹਾਂ । {{gap}}ਬਾਬਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਭੀ ਆਸ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਭੱਲੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੂਰੋਂ ਨੇੜਿਉਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਭਤੀਜਾ ਹੀ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਤਰਾਂ ਬੰਦੀਖਾਨੇ ਵਿਚੋਂ ਕਢਾਕੇ ਪੋਥੀ ਉਸ ਪਾਸੋਂ ਲੈ ਸਕਣਗੇ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਹੋ ਜਾਏ, ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਪਾਸ ਮੇਰੀ ਇਹ ਬੇਨਤੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਬਿਨਾਂ ਅਖਰ, ਲਗ ਮਾਤ੍ਰ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਪਾਏ ਦੇ, ਗ਼ਲਤ ਸਹੀ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਹ ਹੈ, ਜਿਉਂ ਦੀ ਤਿਉਂ ਛਪਵਾ ਦਿਤੀ ਜਾਏ ਅਤੇ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਸਫ਼ਿਆਂ ਦੇ ਫੋਟੋ ਭੀ ਦੇ ਦਿਤੇ ਜਾਣ । ਤੇ ਜੇ ਇਹ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ, ਤਦ ਇਕ ਤਤਕਰਾ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਸਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੋਵੇ, ਛਾਪਿਆ ਜਾਏ, ਪਰ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਸਾਰੀ ਛਾਪੀ ਜਾਏ । {{gap}}ਇਹਨਾਂ ਪੋਥੀਆਂ ਵਿਚ ਉਸ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੋ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕਰ ਲਈ ਗਈ ਹੈ, ਹੋਰ ਬਾਣੀ ਭੀ ਸੀ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਨਾਮ ਪਰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਚੁਕੀ ਸੀ, ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਇਨਾਂ ਪੋਥੀਆਂ ਵਿਚ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਇਹ ਤਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜੇ ਅਸੀਂ ਸਹੰਸਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪੈਗੰਬਰ ਮਿਥ ਲਈਏ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਅਲਹਾਮ ਹੁੰਦਾ ਮੰਨ ਲਈਏ । ਪਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਨਣ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਜੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ________________ *ਇਹ ਲੇਖ ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਦੇ ਪਿਛੇ ਸਾਨੂੰ ਕੁਝ 'ਨੋਟ' ਇਕ ਪੋਥੀ ਵਿਚੋਂ ਡਾਕਟਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਲਏ ਹੋਏ ਮਿਲੇ ਹਨ,ਜੋ ਜਮੀਮੋ ਨੰ: ੬ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ । ਮੈਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਪੁਰ ਪੂਰਾ ਪੂਰਾ ਇਤਬਾਰ ਹੈ : {{center|- ੨੯ -}} Digitized by Panjab Digital Library / www.panjabdigilib.org<noinclude></noinclude> c0r6hq8bvtqf5naspl63znt2idpu7y9 250 14972 240793 45579 2026-10-15T16:31:01Z Ashwinder sangrur 2332 /* ਸੋਧਣਾ */ 240793 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Ashwinder sangrur" /></noinclude> ਕੀਤੀ ਕਿਤਾਈ ਨੂੰ ਖੂਹ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿਆਂਗੇ। ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕੀਤੇ ਉਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵੇਲੇ ਹੋਏ, ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੇ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਤ ਪੁਰ ਕੋਰਿਆਂ ਵਰਕਿਆਂ ਉਤੇ ਕੁਝ ਫਾਲਤੂ ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਬਾਣੀਆਂ ਲਿਖਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਸਤਰਾਂ ਕਿ- {{gap}}ਸਲੋਕ ਮਹਲਾ ੧-'ਜਿੱਤ ਦਰ ਲਖ ਮੁਹਮਦਾ' {{gap}}ਸਲੋਕ ਮਹਲਾ ੧:-“ਬਾਇ ਆਤਿਸ਼ ਆਬ' {{gap}}ਰਤਨਮਾਲਾ ਮਹਲਾ ੧-ਆਸਨ ਸਾਧ ਨਿਸਲਮ' {{gap}}ਇਹ ਸਬ ਬਾਣੀਆਂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੇ ਮਾਮੇ ਮੋਹਨ ਵਾਲੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਪੋਥੀਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਨਕਲ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ।ਬਾਹਰੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨੀ ਸੁਣਕੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਦੇ ਏਸ ਤਰਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਾਫ਼ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਬਾਣੀ ਦੀ ਛਾਂਟ ਕਰਕੇ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੀੜ ਬਧੀ ਹੈ, ਪਰ ਪੋਥੀਆਂ ਵਿਚ ਦਰਜ ਉਹ ਬਾਣੀ ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਆਮ ਸਿਖਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਬਾਣੀ ਕਰ ਕੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਚੁਕੀ ਸੀ, ਗੁਮ ਨਾ ਹੋ ਜਾਏ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਫਾਲਤੂ ਪਤ੍ਰਿਆਂ ਪੁਰ ਲਿਖ ਦਿਤਾ। {{center|<poem>੫. ਪੋਥੀਆਂ ਦਾ ਗੋਇੰਦਵਾਲੋਂ ਲਿਆਉਣਾ</poem>} {{gap}}ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੇ ਏਹਨਾਂ ਪੋਥੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਗਲ ਸੀ । ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜ਼ਾਤ ਦੇ ਭਲੇ ਸਨ, ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ ਦੇ ਕਰੀਬੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸਨ । ਸਾਕੇਦਾਰੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ à ' ਰਸੂਖ ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣ ਸ਼ੀ,ਬਾਬੇ ਮੋਹਨ ਕੋਲੋਂ ਪੋਥੀਆਂ ਲਿਆਉਣ ਲਈ {{center|- ੩੦ -}} Digitized by Panijab Digital Library www.panjabdigilib.org<noinclude></noinclude> 52oj1kppz8gc5vf2ejpkog5ahjj36on 240794 240793 2026-10-15T16:32:54Z Ashwinder sangrur 2332 240794 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Ashwinder sangrur" /></noinclude> ਕੀਤੀ ਕਿਤਾਈ ਨੂੰ ਖੂਹ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿਆਂਗੇ। ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕੀਤੇ ਉਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵੇਲੇ ਹੋਏ, ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੇ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਤ ਪੁਰ ਕੋਰਿਆਂ ਵਰਕਿਆਂ ਉਤੇ ਕੁਝ ਫਾਲਤੂ ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਬਾਣੀਆਂ ਲਿਖਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਸਤਰਾਂ ਕਿ- {{gap}}ਸਲੋਕ ਮਹਲਾ ੧ -'ਜਿੱਤ ਦਰ ਲਖ ਮੁਹਮਦਾ' {{gap}}ਸਲੋਕ ਮਹਲਾ ੧:-“ਬਾਇ ਆਤਿਸ਼ ਆਬ' {{gap}}ਰਤਨਮਾਲਾ ਮਹਲਾ ੧-ਆਸਨ ਸਾਧ ਨਿਸਲਮ' {{gap}}ਇਹ ਸਬ ਬਾਣੀਆਂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੇ ਮਾਮੇ ਮੋਹਨ ਵਾਲੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਪੋਥੀਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਨਕਲ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ।ਬਾਹਰੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨੀ ਸੁਣਕੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਦੇ ਏਸ ਤਰਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਾਫ਼ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਬਾਣੀ ਦੀ ਛਾਂਟ ਕਰਕੇ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੀੜ ਬਧੀ ਹੈ, ਪਰ ਪੋਥੀਆਂ ਵਿਚ ਦਰਜ ਉਹ ਬਾਣੀ ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਆਮ ਸਿਖਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਬਾਣੀ ਕਰ ਕੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਚੁਕੀ ਸੀ, ਗੁਮ ਨਾ ਹੋ ਜਾਏ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਫਾਲਤੂ ਪਤ੍ਰਿਆਂ ਪੁਰ ਲਿਖ ਦਿਤਾ। {{center|<poem>੫. ਪੋਥੀਆਂ ਦਾ ਗੋਇੰਦਵਾਲੋਂ ਲਿਆਉਣਾ</poem>} {{gap}}ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੇ ਏਹਨਾਂ ਪੋਥੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਗਲ ਸੀ । ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜ਼ਾਤ ਦੇ ਭਲੇ ਸਨ, ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ ਦੇ ਕਰੀਬੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸਨ । ਸਾਕੇਦਾਰੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ à ' ਰਸੂਖ ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣ ਸ਼ੀ,ਬਾਬੇ ਮੋਹਨ ਕੋਲੋਂ ਪੋਥੀਆਂ ਲਿਆਉਣ ਲਈ {{center|- ੩੦ -}} Digitized by Panijab Digital Library www.panjabdigilib.org<noinclude></noinclude> lu8qsd9syz5m8niznvfujye2ahmyji7 250 14976 240799 45583 2026-10-15T16:48:36Z Ashwinder sangrur 2332 /* ਸੋਧਣਾ */ 240799 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Ashwinder sangrur" /></noinclude>________________ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ । ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਅਪੜ ਬਾਬੇ ਮੋਹਨ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਜਾ ਖੜਕਾਇਆ। ਪਰ ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਗੱਦੀ ਮਿਲ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਡਾਢੇ ਰੋਸ ਵਿਚ ਸਨ, ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸੋਲਾਂ ਸਤਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਹੋਣ ਨੂੰ ਆਏ ਸਨ। ਉਹ ਪੋਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਉਂ ਦੱਬਕੇ ਬੈਠੇ ਸਨ,ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਉਤੇ ਬੈਠਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਤਕ ਨਾ ਦਿਤੇ । ਹਾਰਕੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਮੁੜ ਆਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਕਹਿ ਸੁਣਾਇਆ। ਹੁਣ ਭਾਈ ਬੁਢਾ ਜੀ ਪੋਥੀਆਂ ਲਿਆਉਣ ਗਏ। ਚੁਬਾਰੇ ਦਾ ਬੂਹਾ ਅੰਦਰੋਂ ਬੰਦ ਪਾਕੇ ਮਟਕਾ ਹਥ ਕੀਤਾ । ਚੂਖੀ ਪੁਟਕੇ ਅੰਦਰ ਜਾ ਵੜੇ । ਪਰ ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ ਅਹਿਲ ਬੈਠੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੁਢਾ ਜੀ ਨਿਰਾਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਮੁੜ ਆਏ । ਪੋਥੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਨ, ਇਤਨੀ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਉਹ ਭੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਹੋਈ, ਹੋਰ ਕਿਤੋਂ ਮਿਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦੀ। ਪੋਥੀਆਂ ਦਾ ਜਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕੇ ਲੈਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ। ਸੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪ ਜਤਨ ਕਰ ਵੇਖਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ, ਬਹੁਤ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮਾਮਾ ਕੁਝ ਮਾੜੇ ਚੰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਆਖੇਗਾ ਨਾ। ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਰਚੇ ਜਿਨਾਂ ਵਿਚ “ਮੋਹਨ’ ਨਾਮ ਵਰਤਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੀ ਉਸਤਤੀ ਕੀਤੀ : ਸੀ, ਪਰ ਸਰਸਰੀ ਸੁਨਣ ਵਿਚ ਬਾਬੇ ਮੋਹਨ ਦੀ ਰੱਜਵੀਂ ਤਾਰੀਫ਼ ਹੋਈ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਮੌਕਿਆਂ ਕਰਕੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ਼ ਅਪੜੇ ਅਤੇ ਮੋਹਨ ਦੇ ਚੁਬਾਰੇ ਹੇਠਾਂ ਗਲੀ ਵਿਚ ਭੁੰਜੇ ਬਹਿਕੇ, ਤੰਬੂਰੇ ਨਾਲ ਮੋਹਨ ਦੀ ਉਸਤਤੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਗਾਉਣ ਲਗੇ :- {{gap}}ਮੋਹਨ ਬਾਬੇ ਤੇਰੇ ਊਚੇ ਮੰਦਰ ਮਹਲ ਅਪਾਰਾ ॥ {{gap}}ਮੋਹਨ ਤੇਰੇ ਸੋਹਨ ਦੁਆਰ ਜੀ, ਸੰਤ ਧਰਮਸਾਲਾ। {{gap}}ਧਰਮਸਾਲ ਅਪਾਰ ਦੈਆਰ ਠਾਕਰ, ਸਦਾ ਕੀਰਤਨ ਗਾਵਹੇ {{gap}}ਜਹ ਸਾਧ ਸੰਤ ਇਕਤ੍ਰ ਹੋਵਹਿ, ਤਹਾ ਤੁਝਹਿ ਧਿਆਵਹੇਂ। {{gap}}ਕਰ ਦਇਆ ਮਇਆ ਦਇਆਲ ਸੁਆਮੀ, ਹੋਹੁ ਦੀਨ ਕ੍ਰਿਪਾਰਾ । {{center|- ੩੧ -}} Digitized by Panjab Digital Library / www.panjabdigilitzorg<noinclude></noinclude> ayjx2z32w2rett1uynhzg1mkz1g8o9y 250 14981 240805 45588 2026-10-15T17:08:36Z Ashwinder sangrur 2332 /* ਸੋਧਣਾ */ 240805 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Ashwinder sangrur" /></noinclude>________________ ਬਿਨਵੰਤ ਨਾਨਕ ਧਰਮ ਪਿਆਸੇ, ਮਿਲ, ਦਰਸ਼ਨ ਸੁਖ-ਸਾਰਾ ll੧॥ . . . y (ਰਾਗ ..ਗਉੜੀ); {{gap}}ਆਪਣੇ ਮੰਦਰ ਮਹਿਲਾਂ* ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣਕੇ ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ ਕੁਝ ਪਸੀਜਿਆ, ਅਤੇ ਚੁਬਾਰੇ ਦੀ ਬਾਰੀ ਖੋਲਕੇ ਕੁਝ ਮਿਹਣੇ ਕੁਮਿਹਣੇ ਦੇਕੇ ਪਿਛੇ ਹਟ ਗਿਆ । ਮਾਮੇ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਤਾਹਨੇ ਮਿਹਣੇ : ਸੁਣਕੇ , ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਿਲੋਂ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਏ ਅਤੇ ਹੁਣ ਦੂਜਾ ਸ਼ਬਦ ਗਾਂਵਿਆ:-{{nop}} ਮੋਹਨ ਤੇਰੇ ਬਚਨ, ਅਨੂਪ, ਚਾਲ ਨਿਰਾਲੀ ।{{nop}} {{gap}} ਮੋਹਨ ਤੂੰ ਮਾਨਹਿ ਏਕਜੀ, ਅਵਰ ਸਭ ਰਾਲੀ ।{{nop}} {{gap}}ਮਾਨਹਿ ਤ ਏਕ ਅਲੇਖ ਠਾਕੁਰ, ਜਿਨਹਿ ਸਭ ਕਲ ਧਾਰੀਆ ॥ {{nop}} {{gap}}ਤੁਧ ਬਚਨ ਗੁਰਕੇ ਵਸੇ ਕੀਆ, ਆਦਿ ਪੁਰਖ · ਬਨਵਾਰੀਆ।{{nop}}. ਤੂੰ ਆਪ ਚਲਿਆ, ਆਪ ਰਹਿਆ, ਆਪ ਸਭ ਕਲ ਧਾਰੀਆ ॥ {{nop}}ਬਿਨਵੰਤ, ਨਾਨਕ ! ਪੈਜ ਰਾਖੇ, ਸਭ ਸੇਵਕ ਸਰਣਿ ਤੁਮਾਰੀਆ॥੨॥1{{nop}} {{gap}}ਮੋਹਨ ਤੋਂ ਹੁਣ ਨਾ ਰਿਹਾ ਗਿਆ, ਸੰਦੁਕ ਦਾ ਜੰਦਰਾ ਖੋਲ ਪੋਥੀਆਂ ਹਥ ਲੈਕੇ ਹੇਠਾਂ ਉਤ੍ਰਨ ਲਈ ਚੁਬਾਰੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ, ਜਿਕੁਰ ਬੀਣ ਸੁਣਕੇ ਸੱਪ ਆਪਣੀ ਖੁੱਡ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ । ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਚਰਾਂ ਨੂੰ ਤੀਜੀ ਪਉੜੀ ਆਰੰਭ ਦਿੱਤੀ :{{nop}} ਮੋਹਨ ਤੁਧ ਸਤ ਸੰਗਤਿ ਧਿਆਵੈ, ਦਰਸ ਧਿਆਨਾ ।{{nop}} ਮੋਹਨ, ਜਮ ਨੇੜਿ ਨ ਆਵੈ ਤੁਧੁ ਜਪੇ ਨਿਦਾਨਾ । ਜਮਕਾਲੁ ਤਿਨ ਕਉ ਲਗੈ ਨਾਹੀ, ਜੋਇ ਇਕ ਮਨ ਧਿਆਵਹੇ ।{{nop}} ਮਨ ਬਚ ਕਰਮ ਜਿ ਤੁਧੁ ਅਰਾਧਹਿ ਸੇ ਸਭੇ ਫਲ ਪਾਵਹੇ।{{nop}} ਮਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਿ ਮੁਗਧ ਹੋਤੇ, ਸਿ ਦੇਖ ਦਰਸਿ ਸੁ ਗਿਆਨਾ ॥{{nop}} {{gap}} {{underline|}}{{gap}}"ਇਹ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਵਡਿਆਈ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਉਸਦੇ ਨਿਜੀ ਗੁਣਾਂ ਔਗੁਣਾਂ ਵਲ ਕੋਈ ਇਸ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ । ਮੋਹਨ ਨੇ ਜੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਉਸਤਤ ਸਮਝਿਆ ਸੀ, ਤਦ ਉਸਦੀ ਸਮਝ ਬਾਬਤੇ ਅਸੀ' ਉਚੀ ਰਾਇ ਕਾਇਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ । - ੩੨ - Digitized by Panjab Digital Library / www.panjabdigilib.org {{center|-੩੨-}}<noinclude></noinclude> bsb02bjfpqt1hly9di4pfpm6hmbxoce 250 14985 240827 45592 2026-10-16T04:19:39Z Ashwinder sangrur 2332 /* ਸੋਧਣਾ */ 240827 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Ashwinder sangrur" /></noinclude>________________ ਬਿਨਵੰਤ ਨਾਨਕ ਰਾਜ ਨਿਹਚਲ, ਪੂਰਣ ਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨਾ ॥੩॥ ਮੋਹਨ ਜੀ ਹੁਣ ਤਕ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਆਏ ਸੀ, ਪੋਥੀਆਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਗੇ ਰਖੀਆਂ, ਅਤੇ ਨਿਮ੍ਰਤਾ ਦੇ ਵਾਕ ਕਹਿਕੇ ਮਥਾ ਟੇਕਿਆ । ਤਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਕੇ ਉਸਨੂੰ ਵਰ ਦਿਤਾ, ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਪੌੜੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਚੀ ਮੁਚੀ ਉਸਨੂੰ ਮੁਖ਼ਾਤਿਬ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰ ਗਾਵੀ :- {{nop}}ਮੋਹਨ ! ਤੂ ਸਫ਼ਲ ਫਲਿਆ, ਸੋਣ ਪਰਵਾਰ* । ਮੋਹਨ ਪੁਤੁ ਮੀਤ ਭਾਈ ਕੁਟੰਬ ਸਭ ਤਾਰੇ।{{nop}}* ਤਾਰਿਆ ਜਹਾਨ ਲਾਹਿਆ ਅਭਿਮਾਨ, ਜਿਨੀ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾਇਆ। {{nop}}ਜਿਨਿ ਤੁਧ ਨੋ ਧੰਨ ਕਹਿਆ, ਤਿਨ ਜਮੁ ਨੇੜ ਨ ਆਇਆ ॥{{nop}} ਬੇਅੰਤ ਗੁਣ ਤੇਰੇ ਕਥੇ ਨ ਜਾਹੀ, ਸਤਿਗੁਰ ਪੁਰਖ ਮੁਰਾਰੇ ।{{nop}} ਬਿਨਵੰਤ ਨਾਨਕ ਟੇਕ ਰਾਖੀ ਜਿਤ ਲਗ ਤਰਿਆ ਸੰਸਾਰੇ {{nop}}॥੪॥ {{nop}}{{gap}} ਏਨੇ ਨੂੰ ਮੋਹਰੀ ਜੀ,ਛੋਟੇ ਮਾਮਾ ਜੀ ਆ ਗਏ,ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਦਕੇ ਘਰ ਲੈ ਗਏ । ਮਾਮੀ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਤੇ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਦੇ ਵਿਯੋਗ ਵਜੋਂ ਸ਼ੋਕ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਹੀ ਆ ਵਸੋ । ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਰ ਦੀ ਕਾਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਸਾਡਾ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਠੀਕ ਹੈ । ਪਰ ਮਾਮੀ ਦੇ ਕਹੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਰਹਿਣਾ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿਛੋਂ ਮੋਹਰੀ ਦੇ . ਪੁਤ੍ਰ ‘ਨੰਦ' ਅਤੇ ਪੋਤ੍ਰੇ ‘ਸੁੰਦਰ’ ਨੇ ਮਥਾ ਆ ਟੇਕਿਆ। ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ' ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸੁੰਦਰ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈਕੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਦਿਹਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਜੋ ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਣ ਸਮੇਂ ਪਾਸ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿਆਣਾ{{underline|}} *ਇਹ ਦੋ ਸਤਰਾਂ ਬਾਬੇ ਮੋਹਨ ਪ੍ਰਥਾਏ ਹੀ ਹਨ । | ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਹਾਲੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਣਾ ਕੀਤੇ ਬਹੁਤ ਵਰ੍ਹੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਮਾਮਾ ਮਾਮੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਿਲੇ ਹਨ । ਮੁਕਾਨ ਦੇਣ ਵੀ ਨਹੀਂ ਗਏ । Digitized by Panjab Digital Library / www.panjabdigilib.org<noinclude></noinclude> c53gh9g3qfcxk6oo0vvfbequ6edopjw 250 14990 240828 45597 2026-10-16T04:32:28Z Ashwinder sangrur 2332 /* ਸੋਧਣਾ */ 240828 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Ashwinder sangrur" /></noinclude>________________ ਸੀ, ਸੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੁਣਾਉ। ਸੁੰਦਰ ਕੁਝ ਕਵਿਤਾ ਕਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਸੋ ਉਸਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਹਾਲ ਇਕ “ਸੱਦ" ਰਚਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਏਸੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ । {{gap}}ਟੁਰਨ ਵੇਲੇ ਮਾਮੀ ਜੀ ਨੇ “ਗੰਗਾ ਜੀ ਨੂੰ ਰਾਮ ਸਤ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਹਰਿ ਗੋਬਿੰਦ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰੋਗੇ, ਤਦ , ਅਸੀਂ ਆਵਾਂਗੇ :{{nop}} ਰਾਮ ਸਤ ਗੰਗਾ ਕੋ ਕਹੀਉ, ਆਪਨ ਜਾਨ ਹਮਕੋ ਚਿੱਤ ਚਹੀਓ ।{{nop}} ਹਰ ਗੋਬਿੰਦ ਕੋ ਕਰੋ ਬਿਵਾਹ, ਪਠੀ ਬੁਲਾਇ, ਹਮੇ ਚਿਤ ਚਾਹਿ।{{nop}}{{gap}} ਖਡੂਰ ਏਥੋਂ ਨੇੜੇ ਸੀ, ਸੋ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੀ ਬਾਣੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ , ਪੁੱਤ੍ਰਾਂ-ਦਾਸੂ, ਦਾਤੂ ਨੂੰ ਮਿਲਕੇ ਲੈਣ ਲਈ ਉਧਰ ਟੁਰ ਪਏ । ਪੋਥੀਆਂ ਨੂੰ ,ਇੱਕ ਪਾਲਕੀ ਵਿਚ ਰਖ ਆਪ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਨਾਲ ਹੋ ਗਏ । ਦਾਸੂ ਲਾਹੌਰ ਜਾ ਵਸਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਦਾਤੂ ਖਡੂਰ ਹੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਾਖੀਆਂ ਤਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਕੋਈ ਨਾ ਮਿਲੀ, ਜਿਸ ਮਤਲਬ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ+ ਦਾਸੂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਜਾ ਮਿਲੇ । ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਪੁਰਾਣੇ ਪਤਰੇ ਮਿਲ ਗਏ ਹੋਣ-੧੧੫ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਵਰਕੇ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੇ।ਮੈਂ ਦੂਜੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਕ ਪਾਕਟ-ਬੁਕ ਦੇ ਯਾਰਾਂ ਸਫੇ ਜਾਂ ਛੇ ਵਰਕੇ ਹੀ ਖ਼ਰਚ ਹੋਏ ਹਨ। .... ______________ ਮਤਲਬ ਦਰਗਾਹ ਦਾ ਸੱਦਾ, the call from Abovc {{nop}}ਪਾਲਕੀ ਮਾਮੂਲੀ ਇਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਰਸੀਆਂ ਪਾਕੇ ਬਣ ਸਕਦੀ ਸੀ ।{{nop}} ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਵਿਚ ਗੋਇੰਦਵਾਲ, ਖਡੂਰ, ਕਬੀਰ ਪੰਥੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਡੇਰਾ ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਸਭ ਇਕੋ ਸਫਰ ਵਿਚ ਲੈ ਆਏ, ਜੋ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। .mal, -੩੪ - Digitized by Panjab Digital Library | www.panjabdigilib.org<noinclude></noinclude> hg08c14ak8cb4ue3xboy72qcv2wi56d 240829 240828 2026-10-16T04:34:27Z Ashwinder sangrur 2332 240829 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Ashwinder sangrur" /></noinclude>________________ ਸੀ, ਸੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੁਣਾਉ। ਸੁੰਦਰ ਕੁਝ ਕਵਿਤਾ ਕਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਸੋ ਉਸਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਹਾਲ ਇਕ “ਸੱਦ" ਰਚਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਏਸੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ । {{gap}}ਟੁਰਨ ਵੇਲੇ ਮਾਮੀ ਜੀ ਨੇ “ਗੰਗਾ ਜੀ ਨੂੰ ਰਾਮ ਸਤ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਹਰਿ ਗੋਬਿੰਦ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰੋਗੇ, ਤਦ , ਅਸੀਂ ਆਵਾਂਗੇ :{{nop}} ਰਾਮ ਸਤ ਗੰਗਾ ਕੋ ਕਹੀਉ, ਆਪਨ ਜਾਨ ਹਮਕੋ ਚਿੱਤ ਚਹੀਓ ।{{nop}} ਹਰ ਗੋਬਿੰਦ ਕੋ ਕਰੋ ਬਿਵਾਹ, ਪਠੀ ਬੁਲਾਇ, ਹਮੇ ਚਿਤ ਚਾਹਿ।{{nop}}{{gap}} ਖਡੂਰ ਏਥੋਂ ਨੇੜੇ ਸੀ, ਸੋ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੀ ਬਾਣੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ , ਪੁੱਤ੍ਰਾਂ-ਦਾਸੂ, ਦਾਤੂ ਨੂੰ ਮਿਲਕੇ ਲੈਣ ਲਈ ਉਧਰ ਟੁਰ ਪਏ । ਪੋਥੀਆਂ ਨੂੰ ,ਇੱਕ ਪਾਲਕੀ ਵਿਚ ਰਖ ਆਪ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਨਾਲ ਹੋ ਗਏ । ਦਾਸੂ ਲਾਹੌਰ ਜਾ ਵਸਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਦਾਤੂ ਖਡੂਰ ਹੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਾਖੀਆਂ ਤਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਕੋਈ ਨਾ ਮਿਲੀ, ਜਿਸ ਮਤਲਬ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ+ ਦਾਸੂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਜਾ ਮਿਲੇ । ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਪੁਰਾਣੇ ਪਤਰੇ ਮਿਲ ਗਏ ਹੋਣ-੧੧੫ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਵਰਕੇ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੇ।ਮੈਂ ਦੂਜੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਕ ਪਾਕਟ-ਬੁਕ ਦੇ ਯਾਰਾਂ ਸਫੇ ਜਾਂ ਛੇ ਵਰਕੇ ਹੀ ਖ਼ਰਚ ਹੋਏ ਹਨ। ______________ ਮਤਲਬ ਦਰਗਾਹ ਦਾ ਸੱਦਾ, the call from Abovc {{nop}}ਪਾਲਕੀ ਮਾਮੂਲੀ ਇਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਰਸੀਆਂ ਪਾਕੇ ਬਣ ਸਕਦੀ ਸੀ ।{{nop}} ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਵਿਚ ਗੋਇੰਦਵਾਲ, ਖਡੂਰ, ਕਬੀਰ ਪੰਥੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਡੇਰਾ ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਸਭ ਇਕੋ ਸਫਰ ਵਿਚ ਲੈ ਆਏ, ਜੋ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। .mal, -੩੪ - Digitized by Panjab Digital Library | www.panjabdigilib.org<noinclude></noinclude> ti3tlsy7iucaz9igali2kqw5m0mi7il 250 15752 240734 190365 2026-10-15T12:06:02Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240734 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{multicol}} ਇਕੋ ਥਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੀ<ref>First Case, the Return to India, p. 2.</ref>। {{gap}}ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚੋਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਬਹੁਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਸਿਖ ਆਏ, ਪਰ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਹੋਰ ਹਿੰਦੀ ਅਨਸਰਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜਾਤੀਆਂ ਜਾਂ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਅਨਸਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ<ref>Mandlay Case, Judgement, pp. 31 & 32.</ref>। ਮੌਲਵੀ ਬਰਕਤੁਲਾ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਉਘੇ ਲੀਡਰ ਸਨ ਜੋ ਪਿਛੋਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਪਰਸਿੱਧ ਸ਼੍ਰੀ ਪਿੰਗਲੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਨ। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਲੀਡਰ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਉਤੇ ਹੀ ਫੜੇ ਜਾਨ ਪਿਛੋਂ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਬੰਗਾਲੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ ਇਸ ਦੇ ਆਪ ਚੁਣਕੇ ਲੀਡਰ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਵਰਗਲਾਉਣ ਸਮੇਂ ਬਿਨਾਂ ਧਰਮ, ਜਾਤੀ ਜਾਂ ਸੂਬੇ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਦੇ ਸਭ ਦੇਮੀ ਪਲਟਣਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਸਿੰਘਾ ਪਰ ਜਿਸ ਪਲਟਣ ਨੇ ਗਦਰ ਕੀਤਾ ਉਹ ਨਿਰੋਲ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਸੀ। ਬਲਕਿ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦੀ ਨੀਯਤ ਨਾਲ ਚਾਰ ਅਮਰੀਕਨ ਵੀ ਆਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਵੜਨ ਨਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਜਾਂ ਫੜ ਕੇ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਜੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਸਪਿਰਟ ਫਿਰਕੂ, ਜਾਂ ਸੂਬਿਕ ਤੰਗ ਨਜ਼ਰੀ ਵਾਲੀ, ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਹੱਥ ਤਾਕਤ ਲੈਣ ਦੀ ਵੀ, ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਛ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਹੁੰਦਾ। {{gap}}ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਸਕੀਮ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦ ਵਿਚੋਂ ਕਢਣ ਵਾਸਤੇ ਅਫਗਾਨਸਤਾਨ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਦੇ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਏ, ਅਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕਈ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨਾਲ ਰਲਕੇ ਇਹ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਨਿਰੋਲ ਕੌਮੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਵੀ ਇਹ ਕਦਮ ਖਤਰਿਆਂ ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਗੈਰ-ਫਿਰਕੂ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸਬੂਤ ਹੈ। ਹੈ। {{gap}}ਹਿੰਦ ਦਾ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਫਿਰਕੇਦਾਰੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਇਸ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਸੀ। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਗੈਰ-ਫਿਰਕੂ ਸਪਿਰਟ ਦੀ ਇਹ ਇਕ ਵਡੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਫੇਲ ਹੋ ਜਾਣ ਪਿਛੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਆ<ref>ਸਵਾਏ ਭਾ: ਪਰਮਾਨੰਦ ਦੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਬਿਆਨ ਮੁਤਾਬਕ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਨਹੀਂ ਸਨ।</ref> ਪਹਿਲੇ ਕੇਸ ਵਿਚ ਸਜ਼ਾ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਉਘੇ ਗਦਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ<ref>ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਆਏ ਪਹਿਲੇ ਕੇਸ ਦੇ ਗਦਰੀਏ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਚੁਣੇ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਲੀਡਰ ਅਸਲੀ ਉਹ ਸਨ (Second Case, p. 1), ਅਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਹਿੰਦ ਵਿਚੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਭਿਨ ਭਿਨ ਵੀਚਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਅਨਸਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ।</ref> ਨੇ ਵੀ, ਰਿਹਾ ਹੋਕੇ ਕਿਸੇ ਫਿਰਕੂ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਕੌਮੀ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਵਧ ਚੜਕੇ ਹਿਸਾ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ। ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਰਿਹਾਈ ਦੇ ਪਛੋਂ ਕਮੀਊਨਿਸਟ ਲੈਹਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ,ਅਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਫੇਲ ਹੋਣ ਪਿਛੋਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਰੁਖ ਕਮੀਊਨਿਜ਼ਮ ਵਲ ਹੋ ਗਿਆ<ref>ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਆਏ ਪਹਿਲੇ ਕੇਸ ਦੇ ਗਦਰੀਏ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਚੁਣੇ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਲੀਡਰ ਅਸਲੀ ਉਹ ਸਨ (Second Case, p. 1), ਅਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਹਿੰਦ ਵਿਚੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਭਿਨ ਭਿਨ ਵੀਚਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਅਨਸਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ।</ref>। ਕਮੀਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ {{multicol-break}} ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਆਏ ਪਹਿਲੇ ਕੇਸ ਦੇ ਗਦਰੀਏ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਚੁਣੇ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਲੀਡਰ ਅਸਲੀ ਉਹ ਸਨ (Second Case, p. 1), ਅਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਹਿੰਦ ਵਿਚੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਭਿਨ ਭਿਨ ਵੀਚਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਅਨਸਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਕਟੱੜ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਉਸ ਉਤੇ ਫਿਰਕੇਦਾਰੀ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲਾ ਸਕਦੇ। {{gap}}ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਅਸਲੇ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਦੱਸਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਹਿਰ ਦਾ ਇਕ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਦੂਸਰੇ ਸਿਰੇ ਤੱਕ ਦਾ ਇਤਹਾਸ ਇਸ ਦੀ ਮੂੰਹੋਂ ਬੋਲਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਇਹ ਨਿਖੇੜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਬੰਗਾਲੀ ਦਹਿਸ਼ਤ ਪਸੰਦਾਂ (Terrorists) ਦੇ ਇਕ ਗਰੁਪ ਦੇ ਇਸ ਲਹਿਰ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਕੁਝ ਡਾਕਿਆਂ ਅਤੇ ਇਕੜ ਦੁਕੜ ਕਤਲਾਂ, ਤੋਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਿਤ ਪਸੰਦ ਲਹਿਰ ਦੀ ਰੰਗਤ ਨਹੀਂ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਅਗੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਬੰਗਾਲੀ ਦਹਿਸ਼ਤ ਪਸੰਦ ਵੀ ਇਸ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਬਹੁਤਾ ਇਸ ਗਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਤ ਹੋਏ, ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਦੇਸੀ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਵਰਗਲਾਉਣ ਦਾ ਕਿਤਨਾ ਕੰਮ ਹੋ ਚੁਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਸ ਬੰਨੇ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕਿਤਨੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਦੇਸੀ ਫੌਜਾਂ ਹਥਿਆਰ ਬੰਦ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਧੁਰਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬੰਗਾਲੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਵਾਸਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਇਕ ਨਵਾਂ ਤਜੱਰਬਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੰਗਾਲੀਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਗਿਣਤੀ ਨਾ ਹੋਇਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਬੰਨੇ ਕਾਰਗਰ ਕਦਮ ਪੁਟਣ ਦਾ ਕਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਅਵਸਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲ ਸਕਿਆ। ਅਰਥਾਤ ਭਾਵੇਂ ਬੰਗਾਲੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਰੀਕਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮਾੜੀ ਜਿਹੀ ਰੰਗਤ ਦਿਤੀ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਸਮੁਚੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਇਕ ਨਵਾਂ ਨਜ਼ਰੀਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਅਗਲੇ ਕਾਂਡਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਫੌਜਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਮ ਜਨਤਾ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਕੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਇਨਕਲਾਬ ਰਾਹੀਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਹਿੰਦ ਵਿਚੋਂ ਖਾਤਮਾ ਕਰਕੇ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਵਡਾ ਮਕਸਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਚਾੜਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਵਖਰੀ ਗਲ ਹੈ ਕਿ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂ ਨਾ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਿੰਦ ਵਾਸੀ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਹ ਵੀ ਵਖਰੀ ਗਲ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ ਦੀ ਸਾਧਾਰਨ ਜਨਤਾ ਵਿਚ ਰਾਜਸੀ ਜਾਗਰਤਾ ਨਾ ਹੋਇਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਮ ਜਨਤਾ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬੀ ਘੱਟ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੇਸੀ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਸਫਲਤਾ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਗਦਰ ਪਾਟਰੀ ਲਹਿਰ ਦੀਆਂ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਕੋਸ਼ਸ਼ਾਂ ਦਾ ਇਹ ਹਿੱਸਾ ਧੁਰਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਹਿੰਦ ਵਿਚਲੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਰਾਜਸੀ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਕੌਮੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਸੀ। ਇਸ ਦਹਿਸ਼ਤ ਪਸੰਦ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਤੁਲਣਾ ਦੇਣੀ ਤਾਂ ਉੱਕਾ ਗਲਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੇਵਲ ਦੇਸ ਦੀ ਫੌਜ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਬਦੇਸ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਆਪਣੇ ਦੇਸ ਵਿਚੋਂ ਤਖਤਾ ਉਲਟਣ ਨੂੰ ਵੀ ਦਹਸ਼ਤ · ਪਸੰਦੀ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਦਿਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। {{gap}}ਆਖਰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕੌਮੀ ਇਨਕਲਾਬਾਂ ਅਤੇ ਦਹਿਸ਼ਤ ਪਸੰਦੀ ਵਿਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਫਰਕ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਕੜ ਟੁਕੜ ਕਤਲ ਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤਾਂ ਜਨਤਕ {{multicol-end}}<noinclude>{{center|੫੦}} {{rule}} <references/></noinclude> kvl6crafp7bex6f53jslddm25je5x53 250 15757 240735 190366 2026-10-15T12:06:26Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240735 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{multicol}} ਇਨਕਲਾਬਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੁਕ ਸਕਦੀਆਂ। ਦਹਿਸ਼ਤ ਪਸੰਦ ਕੇਵਲ ਇਕੜ ਦੁਕੜ ਕਤਲਾਂ, ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਵਾਰਾ ਫੈਲਾਏ ਗਏ ਡਰ, ਦੇ ਆਸਰੇ ਕਿਸੇ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਤਖਤਾ ਪਲਟਣ ਦੀ ਆਸ ਰਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜਨਤਾ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਕੇ,ਜਾਂ ਫੌਜ ਨੂੰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਕੇ,ਉਸ ਹਕੂਮਤ ਤੋਂ ਭਾਰੂ ਜਾਂ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਰੀਕਾਕਾਰ ਕੇਵਲ ਐਸੀਆਂ ਹਕੂਮਤਾਂ ਵਿਰੁਧ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਥੋੜੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਜਾਂ ਗਰੂਪਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਖੜੀਆਂ ਹੋਣ। ਜਿਥੇ ਇਕ ਸਮੁਚੀ ਕੌਮ ਜਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧ (System) ਦੂਸਰੇ ਉਤੇ ਭਾਰੂ ਹੋਵੇ ਉਥੇ ਦਹਿਸ਼ਤਪਸੰਦ ਤਰੀਕਾਕਾਰ ' ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਾ ਹੋਇਆਂ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦਹਿਸ਼ਪਸੰਦਾਂ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਵੀ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਗਰੁਪਾਂ ਵਿਚ ਸਾਜਸ਼ੀ ਲੀਹਾਂ ਤਕ ਮਹਿਦੂਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਉਤੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵਾਲੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁਧ ਲੜਾਈ ਦਾ ਖੁਲਾ ਐਲਾਨ ਕਰਕੇ ਤੁਰੇ। ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਡੀ ਮੋਹਲਕ ਗਲਤੀ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਪਹਿਲੇ ਸਾਜਸ਼ ਕੇਸ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਦਿਤੀ ਗਈ ਸੁਰਖੀ, ‘ਸਾਜਸ਼ ਅਤੇ ਜੰਗ ਦ ਅਰੰਭ’(The Beginning of the Conspiracy & war) ਵੀ ਇਸ ਗਲ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੱਜ ਵੀ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਵਡੇ ਪੈਮਾਨੇ (Mass Scale) ਉਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਅੰਦੋਲਨ ਸਮਝਦੇ ਸਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਹਰ ਇਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਜ਼ਰੂਰ ਹਿਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਕਾਂਡਾਂ ਵਿਚਲਾ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਇਤਹਾਸ ਅਤੇ ਵਾਕਿਆਤ ਵੀ ਇਸ ਗਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨਗੇ ਕਿ ਸਮੁਚੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਕੌਮੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਸੀ, ਨਾ ਕਿ ਦਹਿਸ਼ਤਪਸੰਦ ਅੰਦੋਲਨ {{multicol-break}} {{center|<poem>{{larger|'''ਸਤਵਾਂ ਕਾਂਡ'''}} {{xx-larger|'''ਗਦਰ ਪਰਟੀ ਦੀ ਪਲੈਨ'''}}</poem>}} {{gap}}ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦਰਅਸਲ ਅੰਨ੍ਹੇ ਜਜ਼ਬੇ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ<ref>Bh. Parmanand, p. 70.</ref>।ਅਮਲੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਤਫਸੀਲ ਨੂੰ ਤਹਿ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਜਿਵੇਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦਾ ਵਹੀਰ ਢੋਲ ਵਜਾਕੇ ਐਲਾਨੀਆ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਠਿੱਲ ਪਿਆ<ref>ਕਾਂਡ ਤੇਰਵਾਂ।</ref>, ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਇਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਮਨ ਉਤੇ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਕਿ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਪਲੈਨ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੈ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹਰ ਇਕ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਾਰਟੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਯੋਗ ਮਕਸਦ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਤੁਲੀ ਹੋਵੇ, ਦਾ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਥਵਾ ਪਲੈਨ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਧੁੰਧਲੀ (vague) ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਨਕਲਾਬੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਪਲੈਨ ਅਮੂਮਨ ਭੇਦ ਦੇ ਪਰਦੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਮੁਕੰਮਲ ਸਬੂਤ ਮਿਲਣ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਣੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਸੰਬੰਧੀ ਚਲੇ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਹੈ ਜੋ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪਲੈਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਮੋਟੇ ਮੋਟੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ਉਤੇ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪਲੈਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨੁਮਾਇਆਂ ਅੰਗ ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਾਲਾਤ ਤੋਂ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਣ ਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਪਹਿਲੂ ਸਨ। ਇਕ ਤਾਂ ਹਿੰਦ ਵਿਚਲੀ ਬਦੇਸ਼ੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਉਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਖੀਰਲਾ ਵਾਰ ਕਰਨਾ ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਿਸੇ ਵਡੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹੋਣ। ਦੂਸਰੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਲੈਣੀ। {{gap}}੩੧ ਦਸੰਬਰ ੧੯੧੩ ਨੂੰ ਸੈਕਰੇਮੈਂਟੋ ਵਿਚ ਹੋਈ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ “ਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਰਮਨੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਇਨਕਲਾਬ ਵਾਸਤੇ ਹਿੰਦ ਜਾਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਰ ਮਤਲਬ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਤਨਾ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ, ਅਰਥਾਤ ਦਸੰਬਰ ੧੯੧੩ ਵਿਚ, ਹਰਦਿਆਲ ਨੂੰ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਗਾਵਤ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਮੁਲਕ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦਾ ਹੈ<ref>First Case, The beginning of the conse piracy and war, p. 5.</ref>।” {{gap}}ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਤੁਰਨ ਸਮੇਂ ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿਚ ੨੫ ਮਾਰਚ ੧੯੧੪ ਨੂੰ ਹੋਈ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ‘ਹਰਦਿਆਲ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਓਹ ਜਰਮਨੀ ਜਾਏਗਾ ਅਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਬਗਾਵਤ ਵਾਸਤੇ ਓਥੇ ਤਿਆਰੀ ਕਰੇਗਾ"। {{multicol-end}}<noinclude>{{rule}} <references/> {{center|੫੧}}</noinclude> 4xthvtu9k15kphkji2jo15nipkj606k 250 15762 240736 190367 2026-10-15T12:08:52Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240736 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{multicol}} {{gap}}੧੯੧੪ ਵਾਲਾ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਜਾਣ ਉਤੇ (ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ) ਮੌਲਵੀ ਬਰਕਤੁਲਾ ਨੇ ਨਵਾਬ ਖਾਨ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ, “ਅੰਗਰੇਜ਼ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਸਤੇ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਅਤੇ ਮਿਸਰ, ਆਇਰਲੈਂਡ, ਦਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਈਂ ਬਗਾਵਤਾਂ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ; ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਜਾਣ, ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਵਰਗਲਾਉਣ ਅਤੇ ਬਗਾਵਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਮੌਕਿਆ ਹੈ<ref>First Case, The beginning of the Conspiracy & war p. 7. </ref> {{gap}}ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਤੱਤ ਦਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਪਹਿਲੇ ਕੇਸ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਬਾਰੇ ਅਸਾਂ ਹੁਣੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਇਹ ਉਹ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਦੇ ਬੀਜ਼ ਬੀਜੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਤਰੀਖ ਉਤੇ ਗਦਰ ਕਰਨ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਹਿਰ ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਤਾਰੀਖ ਨੇੜੇ ਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨ ਨੂੰ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਲੜਾਈ ਸਚ ਮੁਚ ਲਗਣ ਤੋਂ ਮਹੀਂਨਿਆਂ ਬੱਧੀ ਪਹਿਲੋਂ, ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਵਡਾ ਯੁਧ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਦਾ ਪਤਾ ਸੀ, ਵਰਨਾ ਭਵਿਖਤ ਵਿਚ ਜਲਦੀ ਬਗਾਵਤ ਖੜੀ ਕਰਨ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਦੇਣ ਦੀ ਸਮਝ ਆਉਂਣੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ<ref>flbid, p. 8.</ref>। {{gap}}ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ੧੫ ਨਵੰਬਰ ੧੯੧੩ ਦੇ ‘ਗਦਰ' ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ, “ਸਾਡੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਸਤੇ ਜਰਮਨਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਹਮਦਰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੇ ਸਾਡੇ ਸਾਂਝੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹਨ। ਭਵਿਖਤ ਵਿਚ ਜਰਮਨੀ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਮਦਦ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਡੀ ਵੀ ਕਾਫੀ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ<ref>'irst Case, Part 11, pp. 24 & 25. </ref>। {{gap}}ਗਦਰ ਅਖਬਾਰ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਤੱਤ ਕਢਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਫੈਸਲੇ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ, “ਇਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਇਸ ਮਕਸਦ ਨਾਲ ਜਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਬਗਾਵਤ ਖੜੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ<ref>First Case, The objects of going to dia, p. 1.</ref>। {{gap}}ਦੂਸਰੇ ਮੁਕੱਦਮੇਂ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿਚ ਜਰਮਨੀ ਨਾਲ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਤੱਤ ਕਢਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਪੂਰਨ ਤਸੱਲੀ ਹੈ ਕਿ ਜਰਮਨੀ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਨੂੰ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਬਗਾਵਤ ਵਾਸਤੇ ਇਕ ਨਾਦਰ ਮੌਕਿਆ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਆਸ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਜਰਮਨੀ ਇਸ ਗਦਰ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਵੇਗਾ<ref>Second Case, Judgement, p. 102.</ref>।” {{gap}}ਜਰਮਨੀ ਨਾਲ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਕਦ ਅਤੇ ਕਿਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਾਇਮ ਹੋਏ, ਇਹ ਇਕ ਵਖਰਾ ਸਵਾਲ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਵਿਧਰੇ ਅਗੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਰ ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਹਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਫ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਉਤੇ ਓਦੋਂ ਵਾਰ ਕਰਨਾ ਜਦ ਓਹ ਕਿਸੇ ਮਹਾਂ ਯੁਧ ਵਿਚ ਵਸੇ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦੁਸ਼ਮਨ ਤਾਕਤਾਂ ਦੀ ਆਪਣੇ {{multicol-break}} ਮਨੋਰਥ ਲਈ ਮਦਦ ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਪਲੈਨ ਦਾ ਮੁਖ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। {{gap}}‘ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ’ ਦੀ ਫੌਜੀ ਪਲੈਨ ਦੇ ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਹਿਲੂ ਬਾਰੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਇਤਨੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ। {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ‘ਟੁੰਡੀ ਲਾਟ' ਨੇ ਦਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ‘ਭਾਈ’ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ (ਜੋ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਦੇ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਚਲੇ ਜਾਣ ਪਿਛੋਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤੂ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਕਮੀਸ਼ਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਗਏ) ਨੇ ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਦੇ ਜਰਮਨ ਕੌਂਸਲ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਇਹ ਪਲੈਨ ਬਣਾਈ ਕਿ ਲੜਾਈ ਲਗਣ ਉਤੇ ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਤੁਰਕੀ ਫੌਜਾਂ ਨਹਿਰ ਸਵੇਜ਼ ਉਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਣ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਜਹਾਜ਼ ਡੋਬਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਣ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਬਗਾਵਤ ਖੜੀ ਕਰਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਉਤੇ ਚੋਟ ਮਾਰੇ। ‘ਜਹਾਨੇ ਇਸਲਾਮ' (ਜੋ ਕੁਸਤਨਤੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਛਪਦਾ ਸੀ) ਦੇ ੨੦ ਨਵੰਬਰ ੧੯੧੪ ਦੇ ਪਰਚੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿਧ ਤੁਰਕੀ ਲੀਡਰ ਅਨਵਰ ਪਾਸ਼ਾ ਦੀ ਤਕਰੀਰ ਦੀ ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਰਪੋਰਟ ਛਪੀ ਹੈ। “ਹੁਣ ਵਕਤ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਏ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨਾਂ ਉਤੇ ਹੱਲੇ ਕਰਕੇ ਹਥਿਆਰ ਲੁਟੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਜਾਏ। ਹਿੰਦੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇਤੀ ਝੋੜ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕੇਵਲ ਦੋ ਲਖ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਫੌਜ ਨਹੀਂ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਤੁਰਕ ਨਹਿਰ ਸਵੇਜ਼ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਣਗੇ<ref>Rowlatt Report, p. 169. </ref>। ਇਸ ਫੌਜੀ ਪਲੈਨ (Strategy) ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਕਿ ਹੋਰ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਵੀ, ਜਿਥੇ ਜਿਥੇ ਹਿੰਦੀ ਫੌਜਾਂ ਹੋਣ, ਬਗਾਵਤਾਂ ਹੋਣ<ref>San Francisco Trial, p. 179.</ref>, ਤਾਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਥਾਈਂ ਥਾਈਂ ਬਿਖਰ ਜਾਏ, ਅਤੇ ਓਹ ਹਿੰਦ ਵਿਚਲੀ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਲਈ ਇਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ। ਇਸੇ ਮਕਸਦ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਵਿਚ ਗਦਰ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸਿਆਮ ਬਰਮਾ ਵਿਚ ਬਗਾਵਤ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਮੌਲਵੀ ਬਰਕਤੁਲਾ ਦੀ ਕਾਬਲ ਦੇ ਅਮੀਰ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁਧ ਖੜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਡੀਊਟੀ ਲਾਈ ਗਈ<ref>Third Case, Evidence, p. 31. </ref>। ਮੌਲਵੀ ਬਰਕਤੁਲਾ ਨੂੰ ਆਸ ਸੀ ਕਿ ਲੜਾਈ ਛਿੜਨ ਉਤੇ ਮਿਸਰ, ਆਇਰਲੈਂਡ, ਦਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਬਗਾਵਤਾਂ ਹੋਣਗੀਆਂ<ref>First Case, The beginning of the conspiracy and war. p. 7.</ref>। ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ‘ਭਕਨਾ’ (ਪ੍ਰਧਾਨ, ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਕਮੀਸ਼ਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰ) ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਸਰ ਵਿਚ ਬਗਾਵਤ ਹੋਣ ਦੀ ਆਸ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਜੇਲਰ ਨੂੰ ਦਸਿਆ ਕਿ ਕਈ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਈਰਾਨ ਅਤੇ ਕਾਬਲ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ<ref>First Case, Part 11, p. 40.</ref>। ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਹਵਾਲੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਤਹਿ ਸ਼ੁਦਾ ਕਿਸੇ ਫੌਜੀ ਪਲੈਨ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਹ ਸ਼ਹਾਦਤ ਕਮਅਜ਼ਕਮ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ ਦੇ ਵੀਚਾਰ ਕਿੰਨ੍ਹਾਂ ਲੀਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਓਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸਕੀਮਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ {{multicol-end}}<noinclude>{{center|੫੨}} {{rule}} <references/></noinclude> qxcfe48pur136jmmw43b14fhge6wh5g 250 15766 240737 190368 2026-10-15T12:09:52Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240737 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{multicol}} ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਨਾਲ ਮੇਲਕੇ ਸੋਚਦੇ ਸਨ। {{gap}}ਇਹ ਜ਼ਾਹਰ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਪਲੈਨ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਡਾ ਅੰਗ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਅਤੇ ਕਰਾਉਣੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕੋਸ਼ਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜ਼ਿਕਰ ਅਗਲੇ ਕਈ ਕਾਂਡਾਂ ਵਿਚ ਆਵੇਗਾ, ਪਰ ਇਥੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਪਲੈਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਮੁਖ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ ਕਰਨ ਖਾਤਰ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਬਗਾਵਤ ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਅੰਗ ਅਤੇ ਧੁਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਦੇਸੀ ਪਲਟਣਾਂ ਨੂੰ ਗਦਰ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸੀ<ref>First Case, The Seduction of Troops,p.1.</ref>, ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਵਿਚ ਦੇਸ ਦੀ ਆਮ-ਜਨਤਾ, ਖਾਸ ਕਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈਣਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ<ref>First Case, The objects of going to India, p. 1.</ref>। ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਇਕ ਪਹਿਲੂ ਇਹ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕੋਸ਼ਸ਼ਾਂ ਦਾ ਹਿੰਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰਖਯਤ ਅੱਡਾ ਨੂੰ(Safe Base) ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਕਈ ਹੋਰ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ, ਖਾਸ ਕਰ ਆਇਰਿਸ਼, ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਐਸੀਆਂ ਕਾਰਰਵਾਈਆਂ ਖੁਲਮਾ ਖੁਲਾ ਕਰਨੋਂ ਸੰਕੋਚ ਕਰਦੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ ਭੰਗ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅਮਰੀਕਨ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਮਿਲ ਸਕੇ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਜਥੇਬੰਦ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਖੁਲਮ ਖੁਲੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਅੱਕਠਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨੋਂ ਝੁਕਦੀ ਰਹੀ। ਪਰ ਇਸ ਮਜਬੂਰੀ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਕੀਮ ਸੀ ਕਿ ਹਿੰਦੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਫੌਜੀ ਸਿਖਲਾਈ ਕਰਵਾਕੇ<ref>First Case, Part II, p. 41; First Case,The Beginning of the Conspiracy and war,p. 5.</ref>ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਗੁਪਤ ਤੌਰ ਉਤੇ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ, ਜਿਥੇ ਉਹ ਫੌਜਾਂ ਵਿਚ ਘੁਸ ਕੇ (ਜਿਤਨਾ ਚਿਰ ਵਡਾ ਯੁਧ ਨਾ ਲਗੇ ਅਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਖੁਲੀ ਬਗਾਵਤ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਨਾ ਭੇਜੇ) ਕੰਮ ਕਰੀ ਜਾਣ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਆਮ ਜਨਤਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਅਗਾਊਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਭੇਜਣ ਦੀ ਸਕੀਮ ਸੀ<ref>Third Case, Evidence, p. 87.</ref>। ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ’ ਇਸੇ ਖਾਤਰ,ਅਰਥਾਤ ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ' ਦੇ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸਮਝਾਉਣ ਅਤੇ ਦੇਸ ਅੰਦਰ ਰਾਜਸੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ, ਖਾਸ ਕਰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪਾਰਟੀਆਂ, ਨਾਲ ਤਾਲ ਮੇਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਖਾਤਰ, ਯੂਰਪ ਦਾ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ ਸਨ<ref>ਅਰਕਾਂ ਕਾਂਡ। </ref>।ਹਥਿਆਰ ਅਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਲ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਾਰ ਯਧ ਛਿੜਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ੧੩ ਜਨਵਰੀ ੧੯੧੪ ਦੇ ਪਰਚੇ ਵਿਚ ‘ਗਦਰ' ਅਖਬਾਰ ਨੇ ਗਦਰੀ {{multicol-break}} ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬਲ ਜਾਕ ਰਾਈਫਲਾਂ ਬਨਾਉਣਾ ਸਿਖਣ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਪੰਜਾਬ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ੧੯੦੭ ਵਾਲੀ ਐਜੀਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਦਾਰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ: ਇਸੇ ਭਾਵ ਦੀ ਚਿਠੀ ਲਿਖੀ<ref>First Case, Judgement, the Collection of Arms,p.1</ref>। ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਜਾਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਜੱਥੇ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਗਦਰ ਕਰਵਾਉਣ ਖਾਤਰ ਅਮਰੀਕਾ ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਧੁਰ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਦੇਸ ਭੋਜਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹਵਾਲੇ ਦੇਣ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਵੇਂ ਅਗਲੇ ਕਾਂਡਾਂ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਤਰਾਂ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ਉਤੇ ਕੀਤਾ। {{gap}}ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਪਲੈਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਕਈ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਭਾਵੇਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਧੁੰਦਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ। ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਪਲੈਨ ਦੀ ਤਫਸੀਲ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਧੁੰਦਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀਆਂ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਪਲੈਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਵਾਂਗੂੰ, ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਵੀਚਾਰ ਦਾ ਸ਼ਾਇਦ ਇਤਨਾ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਤਨਾ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚਲੇ ਮਹੌਲ ਅਤੇ ਆਇਰਿਸ਼<ref>ਆਇਰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਇਰ ਲੈਂਡ ਵਿਚ ਬਗਾਵਤ ਕਰਨ ਖਾਤਰ ਜਰਮਨੀ ਨਾਲ ਸਾਜ਼ ਬਾਜ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਥੇ ਬਗਾਵਤ ਹੋਈ ਵੀ (Modern Review, June 1918, p. 677)</ref> ਅਤੇ ਚੀਨੇ ਆਦਿ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੋਸ਼ਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਲੀਹਾਂ ਅਤੇ ਮਿਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੁਭਾਵਕ ਪੈਦਾਇਸ਼। ਅਰਥਾਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਲੈਨ ਦੀ ਅਮਲੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਪੂਰਬਕ ਗਿਣਿਆ ਮਿਥਿਆ ਹੀ ਨਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ, ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਸਮੇਤ, ਨੂੰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਢੰਗਾਂ ਦੀ ਅਮਲੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਅਜੇ ਤਜੱਰਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਕਾਰਨ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭੇਦ ਅਕਸਰ ਪਰਦੇ ਵਿਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਗੁਪਤ ਕੰਮ ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਕਮੀਸ਼ਨ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਸੀ। ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਡਾ ਸਬੱਬ ਇਹ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਯੁਧ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ ਦੀ ਆਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਲਗ ਜਾਣ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਤਫਸੀਲ ਤਹਿ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਚਾੜਨ ਦਾ ਮੌਕਿਆ ਨਾ ਮਿਲਿਆ। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਸੰਬੰਧੀ ਚਲੇ ਕਈ ਮੁਕਦਮਿਆਂ ਵਿਚ ਲਾਂ, ਹਰਦਿਆਲ ਅਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਹੋਰ ਲੀਡਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਕਰੀਰਾਂ ਤੋਂ ਖਿਚ ਖਿਚਾਕੇ ਇਹ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਗਾਲਬਨ ਇਹ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਯੂਰਪ ਦਾ ਯੁਧ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਛਿੜਨ ਵਾਲਾ ਸੀ<ref>First Case, Judgement, the Beginning of the Conspiracy and war, pp. 5—8.</ref>।ਪਰ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਬਿਲਕੁਲ ਗਲਤ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਜਾਂ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਸਿਰ ਦੋਸ਼ ਥਪਣ ਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਵਡਾ ਯੁਧ ਛੇੜਨ ਲਈ ਤੁਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਾਂ ਇਸ ਯੁਧ {{multicol-end}}<noinclude>{{rule}} <references/> {{center|੪੩}}</noinclude> lrqgfwp8n0enqcvwcuvseib4sudwy5n 250 15770 240738 190371 2026-10-15T12:10:17Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240738 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{multicol}} ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਜਰਮਨੀ ਨਾਲ ਡੂੰਘੇ ਸੰਬੰਧ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਨ ਦੀ। ਪਰ ਮਿਸਟਰ ਲਾਈਡ ਜਾਰਜ, ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਾਰ जुप ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵਿਚ ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਦੇ ਵਡੇ ਵਜ਼ੀਰ ਰਹਿ ਚੁਕੇ ਸਨ, ਨੇ ਖੁਦ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਦੀ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਉਸ ਵੇਲੇ ਲੜਾਈ ਛੇੜਨ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ<ref>War Memoirs of David Lloyd George, i,pp. 55-56</ref>। ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਨਾ ਕੇਵਲ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ, ਬਲਕਿ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਇਕ ਆਦਮੀ ਨੂੰ, ਇਹ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਇਤਹਾਦੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤਾਕਤ ਆਜ਼ਮਾਈ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਸੰਨ ੧੯੦੫ ਵਿਚ ਮਰਾਕੋ ਅਤੇ ੧੯੧੧ ਵਿਚ ਅਗਾਡੀਰ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਉਤੋਂ ਵਡੀ ਲੜਾਈ ਛਿੜਨੋਂ ਮਸਾਂ ਬਚੀ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੜਾਈ ਲਗਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰਖਕੇ ਹੀ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬ ਕਰਾਉਣ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲਗ ਪਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਭਾਵਨਾ ਉਸ ਦੀ ਪਲੈਨ ਦਾ ਧੁਰਾ ਸੀ। ਪਰ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਖਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਵਡੀ ਲੜਾਈ ਅਜੇ ਕੁਝ ਸਾਲ ਠਹਿਰ ਕੇ ਲੱਗੇ ਗੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਲੈਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਮੁਕੱਮਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਚਾੜ੍ਹਨ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਲਈ ਵਕਤ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗਾ। ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ‘ਟੁੰਡੀ ਲਾਟ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਡੀਊਟੀ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਫੀ ਅਵਸਰ ਮਿਲਿਆ, ਨੇ ਦਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਸੀ ਕਿ ਵਡਾ ਯੁਧ ਸੰਨ ੧੯੨੦ ਦੇ ਕਰੀਬ ਲਗੇਗਾ। ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ, ਜਦ ਉਹ ਫਿਲਪਾਈਨ ਵਿਚ ਹਿੰਦ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬ ਵਾਸਤੇ ਰਕਰੂਟ ਭਰਤੀ ਕਰਨ ਆਏ, ਨੇ ਦਸਿਆ ਕਿ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬ ਹੋਣਾ ਤਾਂ ਸੰਨ ੧੯੧੭ ਵਿਚ ਸੀ, ਪਰ ਵਡੀ ਲੜਾਈ ਲਗ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਹੁਣ ਜਲਦੀ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ<ref>San Francisco Trial, Testimony of Witnesses, p. 179.</ref>। ਸੈਨਫਾਂਸਿਸਕੋ ਮੁਕਦੱਮੇ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿਚ ਹੀ ਇਹ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਡੀ ਲੜਾਈ ਲਗ ਜਾਣ ਪਿਛੋਂ ਜਰਮਨੀ ਨੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ, ਜੋ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਅਗੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ<ref>Ibid, Charge to the Jury by the Judge,p. 696.</ref> ਵਿਚ ਗਦਰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਨਾਲ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਰੁਝੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਨੂੰ ਵਰਤਿਆ। {{gap}}ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਕਈ ਪਹਿਲੂ ਅਮਲੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੇਲ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਦਾ ਵਡਾ ਕਾਰਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਪਰ ਦਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਤਿਆਰੀ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣੀ ਆਸ ਮੁਤਾਬਕ ਸਮਾਂ ਨਾ ਮਿਲਿਆ। ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਵੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਅਗੇ ਕਿਸੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਵੀਚਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਪਲੈਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਉਸਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਅਤੇ ਕਮੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉਤੇ ਪਰਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਚੰਗੇ ਪਲੈਨ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਮੀਆਂ, ਜਾਂ ਐਸੇ ਹਾਲਾਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਨਾ ਹੋਣ, ਦੇ ਕਾਰਨ ਫੇਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। {{multicol-break}} {{gap}}ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਪਲੈਨ ਦਾ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵਡਾ ਅੰਗ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਣਾ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਤਾਕਤਾਂ ਤੋਂ ਮਦਦ ਲੈਣੀ ਸੀ। ਇਸ ਬੰਨੇਂ ਕਦਮ ਉਠਾਉਣ ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਅਪਨਾਉਣ ਵਿਚ ਹਿੰਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜਨਤਕ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲ ਕੀਤੀ। ਹਿੰਦ ਦੇ ਰਾਜਸੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਅੰਦਰ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵਡਾ ਅਤੇ ਅਗੇ ਵਧੂ ਕਦਮ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦੀ ਕਦਰ ਕੇਵਲ ਸਨਅੱਤੀ ਇਨਕਲਾਬ (Iudustrial Revolution) ਤੋਂ ਉਤਪਨ ਹੋਏ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਾਲਾਤ ਵੀਚਾਰਿਆਂ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਸਨਅੱਤੀ ਇਨਕਲਾਬ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਜਨਤਾ ਵਿਚਕਾਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਢੰਗਾਂ ਦੇ ਨੁਕਤਾ ਖਿਆਲ ਤੋਂ ਬਹੁਤਾ ਅਮਿਟ ਘਾਪਾ ਨਾ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵਿਰੁਧ ਜਨਤਕ ਬਗਾਵਤ ਖੜੀ ਕਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ।ਪਰ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਸਨਅੱਤੀ ਇਨਕਲਾਬ ਨੇ ਯੂਰਪੀਨ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਨਵੇਂ ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਨਵੇਂ ਫੌਜੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਢੰਗ ਦੇ ਦਿਤੇ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਏਸ਼ੀਆ ਅਫਰੀਕਾ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਪਛੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕੌਮਾਂ ਉਤੇ ਛਾਅ ਗਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਯੂਰਪੀਨ ਬਦੇਸ਼ੀ ਹਕੂਮਤਾਂ ਵਿਰੁਧ ਦੇਸ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੀ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਬਸਿਰ ਕਾਮਯਾਬ ਬਗਾਵਤ ਖੜੀ ਕਰਨੀ ਅਤਿ ਮਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਵੀਂਨ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਵੰਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਥੋੜੇ ਬਦੇਸ਼ੀ ਬਹੁਤੇ ਬੇ-ਹਥਿਆਰੇ ਦੇਸੀਆਂ ਉਤੇ ਭਾਰੂ ਹੁੰਦੇ। ਸਨਅੱਤੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਵੀ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਸੁਖੈਨ ਵਸੀਲਿਆਂ ਨੇ ਫਾਸਲੇ ਅਤੇ ਵਕਤ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਅੱਡ ਅੱਡ ਹਿਸਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਕਰ ਦਿਤਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮੁਕਾਮੀ ਗਲਬਾ ਪਾਊ ਅਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਫਤਹ ਕਾਫੀ ਨਾ ਰਹੀ। ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਜਿਤਨਾ ਚਿਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਸੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਬੋਲ ਬਾਲਾ ਰਿਹਾ, ਹਿੰਦ ਵਿਚੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਵੇਰ ਕਢ ਦੇਣਾ ਵੀ ਉਤਨਾਂ ਚਿਰ ਅਕਾਰਥ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਤਨਾ ਚਿਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਰੋਧੀ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦਾ ਤਵਾਜ਼ਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਫਿਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਪੈਰ ਜਮਾਉਣੇ ਕਠਨ ਨਾ ਬਣਾ ਸਕਦਾ। ਪਹਿਲੇ ਮਹਾਂਨ ਯੁਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਡੀ ਤਾਕਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਕੇਵਲ ਇਸ ਦੇ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਬੱਲ ਉਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਬਦੇਸ਼ੀ ਪਾਲਸੀ (Diplomacy) ਦਾ ਇਸ ਕਾਮਯਾਬੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੱਥ ਸੀ, ਜੋ, ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਮਕਸਦ ਵਾਸਤੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਸਮੇਂ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਤਵਾਜ਼ਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੁੰਦੀ। ਡਾਕਟਰ ਤਾਰਕਾ ਨਾਥ ਦਾਸ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਸੰਬੰਧੀ ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿਚ ਚਲੇ ਮੁਕੱਦਮੇਂ ਵਿਚ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ) ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ, “ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ੧੮੫੭ ਵਾਲੇ ਹਿੰਦ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਫੇਲ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਅੱਡ ਅੱਡ ਕੌਮਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬਦੇਸ਼ੀ ਤਅੱਲਕਾਤ ਨਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਟਲੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵਿਚ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ।............ ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੇ {{multicol-end}}<noinclude>{{rule}} <references/> {{center|੫੪}}</noinclude> 3glfepg0jju4gvfo4lnlk2tlnatcqp1 250 15775 240739 190370 2026-10-15T12:10:45Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240739 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{multicol}} ਤੁਰਕੀ ਉਤੇ ਇਸ ਹੱਦ ਤਕ ਅਸਰ ਪਾਇਆ ਕਿ ਸੁਲਤਾਨ ਨੇ ਹਿੰਦ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ, ਖਾਸ ਕਰ ਨਿਜ਼ਾਮ ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਦੇ ਨਾਮ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦਾ ਫਰਮਾਨ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਕਾਰਗਰ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। ਰੂਸ ਅਤੇ ਈਰਾਨ ਹਿੰਦ ਦੀ ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਦਦ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ ਕਿਉਂਕਿ ਓਹ ਤੁਰਕੀ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆਂ, ਫਰਾਂਸ, ਇਟਲੀ ਆਦਿ ਯੂਰਪੀਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੌਮਾਂ ਦਾ ਜੁੱਟ ਸੀ। ਇਸ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਇਹ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੀ ਯੂਰਪ ਲੜਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵਿਚ ਹਿੰਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਡ ਅੱਡ ਹਕੂਮਤਾਂ ਨਾਲ ਬਦੇਸ਼ੀ ਤਅੱਲਕਾਤ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਬੈਂਜੇਮਨ ਫਰੈਂਕਲਿਨ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੇ ਯੂਨਾਈਟਡ ਸਟੇਟਸ ਆਫ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਕਾਇਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਐਨ ਪਹਿਲੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ<ref>India in World Politics, Tark: Nath Das p. 103.</ref>। {{gap}}ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਪਲੈਨ ਦਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਾਲਾਤ ਤੋਂ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਭਰਿਆ ਕਦਮ ਸੀ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਾਲਾਤ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਮੁਆਫਕ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸੱਨਅਤੀ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਪਛੜੇ ਹੋਏ ਦੇਸਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਡੀਆਂ ਉਤੇ ਵਾਪਾਰਕ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਦਿਨੋ ਦਿਨ ਤਿੱਖਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਲਈ ਵਡੇ ਦੁਖ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਜਰਮਨੀ ਆਪਣੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਬੇੜੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਮੁਚੀ ਨੀਤੀ ਦਾ ਇਹ ਵਡਾ ਧੁਰਾ ਚਲਿਆ ਆਉਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਮੁੰਦਰ ਉਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਲੜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਰੂ ਹੋਵੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਸੇ ਕੀਮਤ ਉਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੁਗਦਾ ਕਿ ਜਰਮਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਚੈਲੰਜ ਕਰ ਸਕੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਇਹ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹਿਤ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਤਾਕਤ ਅਜ਼ਮਾਈ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਰਮਨੀ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਦੋਸਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਹੁਣ ਫਰਾਂਸ ਅਤੇ ਰੂਸ (ਜੋ ਸੰਨ ੧੯੦੪ ਵਿਚ ਜਾਪਾਨ ਕੋਲੋਂ ਹਾਰ ਖਾ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਸਲਤਨਤ ਲਈ ਹੁਣ ਖਤਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ) ਨਾਲ ਗੰਢ ਲਈ। ਜਿਤਨਾ ਚਿਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰੂਸ ਦੇ ਹਿੰਦ ਵਲ ਵਧਣ ਦਾ ਖਤਰਾ ਸੀ ਓਹ ਤੁਰਕੀ ਦੀ ਪਿੱਠ ਠੋਕਦੇ ਰਹੇ। ਹੁਣ ਨਹਿਰ ਸਵੇਜ਼ ਹੱਥ ਆ ਜਾਣ ਅਤੇ ਮਿਸਰ ਉਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਤੁਰਕੀ ਵਿਰੁਧ ਹੋ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਰਕੀ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਨਾਲ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਤਾਕਤਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਖਤਰਾ ਘਟਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਤਾਕਤਾਂ ਅਕੱਠੀਆਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਕੇ ਕਦੇ ਮਿਸਰ ਅਤੇ ਨਹਿਰ ਸਵੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਹਿੰਦ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਨੂੰ, ਚੈਲੰਜ ਕਰਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇਸ ਨੀਤੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਸਤੇ ਤੁਰਕੀ ਨੇ ਜਰਮਨੀ ਨਾਲ ਗੰਢ ਲਈ। ਸੁਲਤਾਨ ਅਬਦੁਲ ਹਮੀਦ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਜਰਮਨਾਂ ਨੂੰ ਬਰਲਨ ਬੁਗਦਾਦ ਰੇਲਵੇ ਬਨਾਉਣ ਦੀ ਰਿਆਇਤ ਦੇ ਦਿਤੀ। ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਯੂਰਪ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਲੜਾਈ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਵਡੀ ਲੜਾਈ ਕਈ ਵੇਰ ਹੁੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਰੁਕੀ; ਸੰਨ {{multicol-break}} ੧੯੦੫ ਵਿਚ ਮੁਰਾਕੋ ਦੇ ਸਵਾਲ ਉਤੇ ਜਦ ਜਰਮਨੀ ਢਿੱਲਾ ਪੈ ਗਿਆ, ਸੰਨ ੧੯੧੧ ਵਿਚ ਅਗਾਡੀਰ (Agndir) ਦੇ ਝਗੜੇ ਸੰਬੰਧੀ, ਅਤੇ ੧੯੧੨-੧੩ ਵਿਚ ਦੋ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਬਲਕਾਨ ਜੰਗ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵਿਚ। ਬਰਲਨ-ਬਗਦਾਦ ਜਰਮਨ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਬਨਾਉਣ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬਲਦੀ ਉਤੇ ਤੇਲ ਪਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਏਸ਼ੀਆ ਸੰਬੰਧੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਰਖੀ ਰਖਣਾ ਨੀਤੀ ਦਾ ਧੁਰਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਓਹ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਨ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਕਿ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵਡੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਹਿੰਦ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਕੋਲ ਫਾਰਸ ਦੀ ਖਾੜੀ ਤਕ ਪੁਜ ਜਾਵੇ। {{gap}}ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਠੀਕ, ਸੀ ਕਿ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹਾਲਾਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਛਿੜਨ ਵਲ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਆਸ ਕਰਨ ਦੀ ਵੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਹਿੰਦ ਦੇ ਗਵਾਂਢੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣਗੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਕ ਤਾਂ ਤੁਰਕੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁਧ ਜਾਵੇਗਾ, ਦੂਸਰੇ ਮਿਸਰ ਉਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੇਸਾਂ ਉਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਲੋਂ ਦਬਾਉ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਰਖੀ ਰੱਖਣ ਦੀ ਤਹਿ ਵਿਚ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮ ਰੱਖੀ ਰੱਖਣ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਉਤੇ ਮੈਸੋਪੋਟੇਮੀਆਂ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਬਾਰੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟਾਂ ਵਿਚ ਹੋਈਆਂ ਬਹਿਸਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਚਾਨਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਗਵਾਂਢੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੇਸਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਵਿਚ ਸੀ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਦਬਾਓ ਅਤੇ ਚਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਵਾਸਤੇ ਹਿੰਦ ਵਿਚਲੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ। {{gap}}ਇਸ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਫਿਰ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ, ਜਰਮਨੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਬਦੇਸ਼ੀ ਤਾਕਤ ਦੀ, ਹੱਥਠੋਕਾ ਜਾਂ ਏਜੰਟ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ। ੧੯੧੪ ਵਾਲੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਦਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕੌਮਾਂ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਕੋਈ ਐਸੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਲਹਿਰ ਜਾਂ ਲੋਕ ਰਾਏ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਹਿ, ਆਸਰੇ ਜਾਂ ਮਦਦ ਨਾਲ ਦਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕੌਮਾਂ ਅਥਵਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪੈਰੀਂ ਖੜੋਣ ਦੀ ਆਸ ਕਰ ਸਕਣ। ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਾਰ ਯਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਰਾਜਸੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਘੋਲ (Power Politics) ਦਾ ਬੋਲ ਬਾਲਾ ਸੀ। ਅਰਥਾਤ ਇਕ ਸਾਮਰਾਜੀ ਗਰੁਪ ਦੀ ਦੂਸਰੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਗਰੁਪ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਸੀ, ਪਰ ਏਸ਼ੀਆ ਆਦਿ ਦੇ ਦਬਾਏ ਹੋਏ ਮੁਲਕਾਂ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਹੜੱਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਦਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕੌਮਾਂ ਵਾਸਤੇ ਇਕੋ ਇਕ ਰਾਹ ਸੀ ਕਿ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਵਿਰੋਧ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹੋਏ ਤਵਾਜ਼ਨ ਨੂੰ ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਵਰਤਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕਰਨ ਕਿ ਸੱਪ ਵੀ ਮਰ ਜਾਏ ਅਤੇ ਸੋਟਾ ਵੀ ਬਚ ਜਾਏ। ਅਰਥਾਤ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਵੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਹਤੱਲਵਸ਼ਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਤਾਕਤ ਵੀ ਨਾ ਆ ਦਬਾਵੇ। ਇਸ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਖਤਰੇ ਜ਼ਰੂਰ ਸਨ। ਪਰ ਦਬਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕੌਮਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿਚ ਹੋਰ ਰਾਹ ਵੀ ਕੀ ਸੀ, ਸਵਾਏ ਇਸ ਦੇ ਕਿ ਜਿਸ ਤਾਕਤ ਨੇ ਦਬਾਇਆ ਹੋਵੇ ਉਸੇ ਦਾ ਜੂਲਾ ਠੀਕ ਜਾਂ ਬੇਹਤਰ ਸਮਝਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਵਾਨ ਕਰੀ ਰਖਿਆ ਜਾਏ। ਨਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਕੋਈ {{multicol-end}}<noinclude>{{center|੫੫}} {{rule}} <references/></noinclude> 6m8c9ydj5k5aetfwpvum1fbo38uefhe 250 15780 240740 190372 2026-10-15T12:11:09Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240740 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{multicol}} ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਜਨਤਕ ਲਹਿਰ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਬੱਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲੈਣ ਦੀ ਦੂਰ ਦੀ ਆਸ ਵੀ ਦਿਸਦੀ ਹੋਵੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਆਪਣੇ ਦੇਸ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਬਦੇਸ਼ੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਉਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਜਿਵੇਂ ਬੈਂਜੇਮਨ ਫਰੈਂਕਲਿਨ ਜਾਂ ਇਟਲੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਕੀਤੇ। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਅਪਨਾਉਣਾ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਕਾਫੀ ਸਬੂਤ ਹੈ। ਜਦ ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਜਾਣ ਪਿਛੋਂ, ੧੯੧੪ ਵਾਲੀ ਵਡੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵਿਚ, ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਹੋਰ ਹਿੰਦੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਬਰਲਨ ਵਿਚ ‘ਇੰਡੀਅਨ ਰੈਵੋਲੀਊਸ਼ਨਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ' ਬਣਾਈ (ਜਿਸ ਨੇ ਜਰਮਨ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਤੁਰਕੀ ਅਫਸਰਾਂ ਦਾ ਮਿਲਵਰਤਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ), ਤਾਂ ਇਸ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਵੀ ਖਲੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ ਰਖਿਆ ਗਿਆ<ref>Third Case, Evidence, p. 181.</ref>। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ, ਜਾਂ ਬਰਲਨ ਵਿਚ ਬਣੀ ‘ਇੰਡੀਅਨ ਰੈਵੋਲੀਊਸ਼ਨਰੀ ਸੁਸਾਫ਼ਿਰੀ' (ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਪਿਛੋਂ ਜਾ ਕੇ ਮਿਲਵਰਤਨ ਕੀਤਾ), ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਐਸੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਵਲ ਧਿਆਨ ਤਕ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਜਰਮਨ ਜਾਂ ਤੁਰਕੀ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਰਮਨੀ ਤੋਂ ਵਧ ਤੋਂ ਵਧ ਹਥਿਆਰਾਂ ਜਾਂ ਮਾਇਆ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ, ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਹੋਏ ਕੈਦ ਹਿੰਦੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਵਰਤਣ ਦੀ ਪਲੈਨ ਬਣਾਈ। ਇਕ ਅਮਰੀਕਨ ਨੀਂਮ ਸਰਕਾਰੀ ਰੀਪੋਰਟ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਹਕੀਕਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਭਾਵੇਂ ਗਦਰੀਆਂ ਦੇ ਜਰਮਨੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਿ ਗਦਰੀ ਜਰਮਨ ਨਿਵਾਜ਼ ਸਨ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਿ ਜਰਮਨੀ ਵੀ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਨ ਸੀ<ref>Report _reg. unamerican activities,p. 220.</ref>। ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਹਾਰ ਪਿਛੋਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁਧ ਆਪਣੀਆਂ ਆਜ਼ਾਦਾਨਾਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀਆਂ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦ ਖਾਤਰ ਰੂਸ ਨਾਲ ਜੋੜ ਜੋੜਿਆ, ਅਤੇ ੧੯੪੫ ਪਿਛੋਂ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਵੀ ਬਰਖਲਾਫ ਹੋ ਗਈ<ref>Ibid, p. 241.</ref>। ਬਲਕਿ ਪਹਿਲੇ ਕੇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਹਾਦਤ ਹੈ ਕਿ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਲੀਡਰ ਇਸ ਖਤਰੇ ਤੋਂ ਚੌਕਸ ਸਨ ਕਿ ਕਿਧਰੇ ਜਰਮਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਪੈਰ ਨਾ ਆ ਜਮਾਉਣ। ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਦੇ ਜੇਲਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨੋਟਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ' (ਪ੍ਰਧਾਨ, ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ) ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ “ਓਹ (ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ, ਮੂਲਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ) ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਭੇਜੋ ਗਏ ਕਿ ਕਿਧਰੇ ਜਰਮਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਨਾ ਮੱਲ ਲੈਣ, ਅਤੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਵਿਚ ਰਖਣ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਹਨ<ref>First Case, Judgement, Part 1, p. 40.</ref>। {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ‘ਟੁੰਡੀ ਲਾਟ` ਦਸਦੇ ਹਨ ਕਿ {{multicol-break}} ਯੁਗੰਤਰ ਆਸ਼ਰਮ, ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ, ਵਿਚ ਇਕ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਵਡਾ ਨਕਸ਼ਾ ਲਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਉਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਬੜੀ ਸੁੰਦਰ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹੱਥੀਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ Republic in Kashmir in 1920 (ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਸੰਨ ੧੯੨੦ ਵਿਚ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ)। ਲਾ; ਹਰਦਿਆਲ ਤੋਂ ਜਦ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਪੁਛਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਚੀਨ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਸੰਨ ੧੯੨੦ ਦੇ ਕਰੀਬ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕਰਾਂਗੇ। ਅਰਥਾਤ ਇਕ ਸਕੀਮ ਇਹ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਚੀਨ ਰਾਹੀਂ ਪਹਿਲੋਂ ਹਿੰਦ ਦੇ ਉਤਰੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਲੋਂ ਦੇਸ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਪਿਛੋਂ ਹੋਏ ਵਾਕਿਆਤ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਇਹ ਸਕੀਮ ਬੜੀ ਗੈਰ-ਅਮਲੀ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਲੀਡਰ ਜਰਮਨੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਬਝੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਮੰਤਵ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਹੋਰ ਬੰਨੇ ਵੀ ਖਿਆਲ ਦੁੜਾਉਂਦੇ ਸਨ। {{gap}}ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਤਿਆਰੀਆਂ ਦਾ ਧੁਰਾ ਹਿੰਦੀ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਬਗਾਵਤ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਜਨਤਕ ਇਨਕਲਾਬ ਨੂੰ ਕਾਮਯਾਬ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇਸ ਵਿਚ ਜਨਤਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਤਾਂ ਇਕ ਬੰਨੇ, ਜਨਤਕ ਪੈਮਾਨੇ ਉਤੇ ਕੋਈ ਅਮਨ ਪਸੰਦ ਰਾਜਸੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਇਨਫਰਾਦੀ ਦਹਿਸ਼ਤਪਸੰਦ ਲਹਿਰ ਜ਼ਰੂਰ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਤਰੀਕਾਕਾਰ ਦੇ ਆਸਰੇ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਏ ਬਗੈਰ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦੇ ਚਾਨਸ ਨਾ ਹੋਇਆਂ ਬਰਾਬਰ ਸਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਹਿੰਦ ਦੇ ਰਾਜਸੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਮੁਠੀ ਭਰ ਵਿਯੁਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਸਮੁਚੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸੀ। ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਕਈ ਉੱਘੇ ਦਹਿਸ਼ਤਪਸੰਦ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਫੌਜਾਂ ਵਿਚ ਬਗਾਵਤ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਲੈਨ ਵਧੇਰੇ ਪਸੰਦ ਆਈ, ਅਤੇ ਉਹ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰੇਰਤ ਹੋਕੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ<ref>ਬੰਦੀ ਜੀਵਨ, ਸਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਯਾਲ,ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ, ਪੰਨਾ ੩੬ ਤੇ ੯॥</ref>। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੀਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਠੀਕ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜੰਗ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਸਿਪਾਹੀਆਂ,ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਦੇਸ਼ੀ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਰੀਹਨ ਮੌਤ ਦੇ ਚਾਨਸ ਵਧੇਰੇ ਦਿਸਦੇ ਹੋਣ, ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਖਾਤਰ ਬਗਾਵਤ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਸ਼ੱਰਤਿਕੇ ਇਸ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦੀ ਕੁਝ ਸੂਰਤ ਹੋਵੇ। ਗਦਰ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋ ਹਿੰਦੀ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਬਗਾਵਤ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਇਸ ਗਲ ਦਾ ਕਾਫੀ ਸਬੂਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਹਿੰਦੀ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਬਗਾਵਤ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦ ਵਿਚਲੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪਲੈਨ ਦਾ ਧੁਰਾ ਬਨਾਉਣਾ, ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਪਲੈਨ ਦਾ ਨਾ ਕੇਵਲ ਇਕ ਠੀਕ ਕਦਮ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੇਸ ਦੇ ਰਾਜਸੀ ਹਾਲਾਤ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਅਮਲੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਆ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਰਾਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। {{multicol-end}}<noinclude>{{center|੫੬}} {{rule}} <references/></noinclude> ftjnwh09ufpifmv2h98e766wr6xcd3d 250 15784 240815 220077 2026-10-16T00:29:47Z Harchand Bhinder 2624 240815 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|ਤਸਵੀਰਾਂ ਤੇ ਨਕਸ਼ੇ}}}} ੧. 'ਸੰਤ' ਵਸਾਖਾ ਸਿੰਘ </br> ੨. ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ‘ਠੱਟੀਆਂ </br> ੩. 'ਭਾਈ' ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ </br> ੪. ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ </br> ੫. 'ਲਾਲਾ' ਹਰਦਿਆਲ </br> ੬. ਸ਼੍ਰੀ ਪਿਰਥੀ ਸਿੰਘ, ਤੇ ਸ਼ੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ 'ਟੁੰਡੀ ਲਾਟ' </br> ੭. ਸੀ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ‘ਠਠਗੜ੍ਹ' </br> ੮. 'ਭਾਈ' ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ </br> ੯. ਸ਼੍ਰੀ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ‘ਚੁਘਾ’ </br> ੧੦. ਸ੍ਰੀ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ'</br> ੧੧. ਸ਼੍ਰੀ ਭਾਗ ਸਿੰਘ 'ਕਨੇਡੀਅਨ' (ਸ਼ਹੀਦ) </br> ੧੨. 'ਭਾਈ' ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ 'ਕੈਨੇਡੀਅਨ' (ਸ਼ਹੀਦ)</br> ੧੩. ਸ਼ੀ ਮੁਹੰਮਦ ਬਰਕਤੁਲਾ </br> ੧੪. ਸ਼੍ਰੀ ਰੂੜ ਸਿੰਘ ‘ਚੂਹੜ ਚੱਕ', ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਖੁਰਦਪੁਰ (ਸ਼ਹੀਦ)</br> ੧੫, ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਜਰ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ’, ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ 'ਵੇਈਂਪੁਈਂ' </br> ੧੬. ਸ਼੍ਰੀ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਧੂਲੇਵਾਲਾ (ਸ਼ਹੀਦ), ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ </br> ੧੭, ਸ਼੍ਰੀ ਰਹਿਮਤ ਅਲੀ (ਸ਼ਹੀਦ), ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ‘ਕੈਨੇਡੀਅਨ' (ਸ਼ਹੀਦ) </br> ੧੮. ਸ਼ੀ ਸਚਿੰਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਯਾਲ, ਤੇ ‘ਪੰਡਤ' ਜਗਤ ਰਾਮ </br> ੧੯. ਸ੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਗਣੇਸ਼ ਪਿੰਗਲੇ (ਸ਼ਹੀਦ) </br> ੨੦. ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਸ਼ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ </br> ੨੧. ਸ਼੍ਰੀ ਅਰੂੜ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਸੰਗਵਾਲ (ਸ਼ਹੀਦ), ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਸੰਗਵਾਲ (ਸ਼ਹੀਦ)</br> ੨੨. 'ਡਾਕਟਰ' ਮਥਰਾ ਸਿੰਘ (ਸ਼ਹੀਦ) </br> ੨੩, ਦੱਖਣੀ ਤੇ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ </br> ੨੪. ਸ਼੍ਰੀ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਪਧਰੀ ਕਲਾਂ (ਸ਼ਹੀਦ), ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਜਵੰਦ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਨੰਗਲ ਕਲਾਂ (ਸ਼ਹੀਦ) </br> ੨੫. ਸ਼੍ਰੀ ਜਗਤ ਸਿੰਘ 'ਸੁਰਸਿੰਗ' (ਸ਼ਹੀਦ) </br> ੨੬. ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ 'ਕਾਹਰੀ ਸਾਹਰੀ' (ਸ਼ਹੀਦ)</br> ੨੭. ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਲਾਲ 'ਪਾਥਕ' (ਸ਼ਹੀਦ)</br> ੨੮. 'ਪੰਡਤ' ਕਾਂਸ਼ੀ ਰਾਮ (ਸ਼ਹੀਦ) </br> ੨੯. ਦਫੇਦਾਰ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ (ਸ਼ਹੀਦ) </br> ੩੦. ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ' (ਸ਼ਹੀਦ)</br> ੩੧. ਸ਼੍ਰੀ ਉਧਮ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਕਸੇਲ, ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਲਲਤੋਂ </br> ੩੨. ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਾਨੰਦ (ਯੂ, ਪੀ.), ਤੇ 'ਸੰਤ' ਰੰਧੀਰ ਸਿੰਘ {{nop}}<noinclude>{{left|੧੪}}</noinclude> 3wuge0wztxx5sti1gpra80gklinbwzh 250 15785 240741 190373 2026-10-15T12:11:42Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240741 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{multicol}} {{center|<poem>'''ਅਠਵਾਂ ਕਾਂਡ<ref>ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਸੰਬੰਧੀ ਚਲੇ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਵਿਚ ‘ਗਦਰ ਅਖਬਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤੀ ਤਫਸੀਲ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਇਸ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਐਸੀ ਵਾਕਫੀਅਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨੀ ਪਈ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰ ਵਸੀਲਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਪਰ ਬਹੁਤੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜਿਸ ਦਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਉਤੇ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। </ref>''' {{xx-larger|'''‘ਗਦਰ' ਅਖਬਾਰ'''}}</poem>}} {{gap}}ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਪਿਛੋਂ, “ਅਗਲਾ ਕਦਮ ‘ਗਦਰ’ ਅਖਬਾਰ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦਾ ਚੁਕਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪਰਚਾ ਪਹਿਲੀ ਨਵੰਬਰ, ੧੯੧੩ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ<ref>First Case, The beginning of the conspiracy and war, p.3. </ref>।” {{gap}}ਪੰਜਵੇਂ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਚੁਕਾ ਹੈ ਕਿ ਮਈ ੧੯੧੩ ਵਿਚ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਦੇ ਔਰੇਗਨ ਸਟੇਟ ਦੇ ਦੌਰੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵਿਚ ਅਖਬਾਰ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਚੰਦਾ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਿਨ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਕਾਇਮ ਹੋਈ, ਓਸੇ ਦਿਨ ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਤੋਂ ਗਦਰ ਅਖਬਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਲਾ; ਹਰਦਿਆਲ ਉਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਕੈਲੇਫੋਰਨੀਆ ਵਿਚ ਹਿੰਦੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਆਇਰਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਅਗੇ-ਵਧ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਕੇਂਦੂ ਸੀ। ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਨੂੰ ਅਖਬਾਰ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਂਵਾਰ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ, ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਡਾਲਰ ਇਕ ਸਬ ਕਮੇਟੀ (ਜੋ ਅਖਬਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਾਸਤੇ ਨੀਯਤ ਕੀਤੀ ਗਈ) ਦੇ ਨਾਮ ਜਮਾਂ ਕਰਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਅਖਬਾਰ ਦੇ ਚਲੰਤ ਖਰਚ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਮਾਹਵਾਰੀ ਚੰਦੇ ਅਕੱਠੇ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ<ref>Mandlay Case, Judgement, p. 31.</ref>, ਕਿਉਂਕਿ ਅਖਬਾਰ ਨੂੰ ਮੁਫਤ ਵੰਡਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ<ref> First Case, The beginning of the cons piracy and war, p. 3.</ref>। {{gap}}ਔਰੇਗਨ ਸਟੇਟ ਦਾ ਦੌਰਾ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਵਾਪਸ ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰ ਮਿਲਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਖਿੰਡ ਪੁੰਡ ਗਏ। ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਲੰਘ ਗਏ ਪਰ ਅਖਬਾਰ ਨਾ ਨਿਕਲਿਆ। ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ, ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਨੇ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਕਿ, “ਮੇਰੀ ਸਿਹਤ ਕੰਮ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਭਲੀ ਗਲ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਅਖਬਾਰ ਦਾ ਬੋਝ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਜਨ ਦੇ ਸਿਰ ਦੇ ਦੇਵੇ<ref>ਅਕਾਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸੀ, ੧੯ ਅਪਰੈਲ ੧੯੩੦ ਦਾ ਪਰਚਾ।</ref>”। ਪਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਖਬਾਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿਸਦਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀਆਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਅਖਬਾਰ ਕੱਢਣ ਵਿਚ ਦੇਰ ਕਿਉਂ ਪੈ ਰਹੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਚੁਕਾ ਹੈ, {{multicol-break}} ਇਹ ਲਹਿਰ ਹੇਠੋਂ ਹਿੰਦੀ ਕਾਮਿਆਂ ਵਲੋਂ ਉਤਪਨ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਓਹ ਬੜੇ ਉਤਾਵਲੇ ਸਨ ਕਿ ਜਲਦੀ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਅਮਲੀ ਕਦਮ ਚੁਕਿਆ ਜਾਏ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅਖਬਾਰ ਦੀ ਜ਼ਿਮੇਂਵਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨਿਭਾਉਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਰਾਭਾ’ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਅਖਬਾਰ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਹੱਥ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਰਾਭਾ' ਅਠਾਰਾਂ ਕੁ ਸਾਲ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਨ, ਜਿਨਾਂ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਇਕ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜਿਥੋਂ ਗਾਲਬਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਸੀ ਜਾਗਰਤੀ ਆਈ<ref>First Case, Individual Case of Kartaı Singh, Sarabha, p. 3.</ref>।ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ਉਚੀ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਆਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਬਰਕਲੇ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਵਿਚ ਰਸਾਇਣ ਵਿਦਿਆ ਪੜ੍ਹਨ ਵੀ ਲਗ ਗਏ ਸਨ।ਪਰ ਜਿਉਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਕਾਇਮ ਹੋਣ ਅਤੇ ਅਖਬਾਰ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਗੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਵੀਚਾਰ ਤਰਕ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਰਾਭਾ’, ਜਿਵੇਂ ਅਗੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਇਨਸਾਨੀ ਜਾਮੇਂ ਵਿਚ ਇਕ ਬਿਜਲੀ ਵਿਚ ਇਕ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਇੰਜਨ ,(Human dynamo) ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਬੈਹਸਾਬੇ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਹਰ ਉਸ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਰੌ ਨਾਲ ਚਾਰਜ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਾਹ ਪੈਂਦਾ। ਜੇ ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ’ ਦੀ ਗਲ ਠੀਕ ਮੰਨ ਲਈ ਜਾਏ ਕਿ ਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਅਖਬਾਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਉਣੋਂ ਢਿਲੇ ਪੈ ਗਏ ਸਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਵਡੀ ਗਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ‘ਸਰਾਭਾ ਜੀ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਨੂੰ ਅਖਬਾਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਪੈਰਾਂ ਉਤੇ ਫਿਰ ਖੜਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਬੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ‘ਟੁੰਡੀ ਲਾਟ', ਜੋ ਪਿਛੋਂ ਗਦਰ ਅਖਬਾਰ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਦਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਰਾਭਾ’ ਨੇ ਦੋ ਸੌ ਡਾਲਰ, ਜੋ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਖਰਚਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸੋਂ ਆਇਆ ਸੀ, ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਅਖਬਾਰ ਸ਼ਾਇਆ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਵਿਚ ਇਕਦੱਮ ਜੁੱਟ ਪਏ। ਪਹਿਲੇ ਕੇਸ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਰਾਭਾ' ਦਾ ‘ਗਦਰ’ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪਰਚਾ ਕੱਢਣ ਵਿਚ ਹੱਥ ਸੀ<ref>First Case. The Beginning of the Conspiracy and war, p. 4.</ref>। {{gap}}‘ਗਦਰ' ਅਖਬਾਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਰਚੇ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਹੱਥ ਨਾਲ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਸਾਈਕਲੋਸਟਾਈਲ ਪ੍ਰੈਸ ਉਤੇ ਛਾਪੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ ੧੯੧੪ ਤੋਂ ਅਖਬਾਰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚ ਵੀ ਛਾਪਿਆ ਜਾਣ ਲਗਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਖਬਾਰ ਦੀ ਮਾਂਗ ਬਹੁਤੀ ਵੱਧ ਗਈ, ਨੰ: ੫, ਵੁਡ ਸਟਰੀਟ (ਸੈਨਫਾਂਸਿਸਕੋ) ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਛਾਪਾ ਖਾਨਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਪਰਚੇ ਦੇ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਐਡੀਟਰ ਸਨ, ਅਤੇ ਛਾਪਣ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਰਾਭਾ' ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਪਤਾ<ref>ਅਕਾਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸੀ, ੨੦ ਅਪ੍ਰੈਲ ੧੯੩੦ ਦਾ ਪਰਚਾ</ref>। ਅਮਰ ਸਿੰਘ ( ਵਾਅਦਾ ਮੁਆਫ) ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਚੰਦ ‘ਗਦਰ' ਅਖਬਾਰ ਦੇ ਸਟਾਫ ਵਿਚ ਦਸੰਬਰ ੧੯੧੩ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਜਦ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ, ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਪਤਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਰਾਭਾ' ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ‘ਟੁੰਡੀ ਲਾਟ’ ਉਥੇ ਅਗੇ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। {{multicol-end}}<noinclude>{{rule}} <references/> {{center|੫੭}}</noinclude> i0r2btksg3oex0dog13kboro581airn 250 15789 240742 190374 2026-10-15T12:12:29Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240742 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{multicol}} ਪਿਛੋਂ ਪੰਡਤ ਜਗਤ ਰਾਮ, ਸ਼੍ਰੀ ਪਿਰਥੀ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਮੈਹਬੂਬ ਅਲੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਇਨਾਇਤ ਖਾਨ ਵੀ ਸਟਾਫ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ<ref>First Case, The Beginning of the Conspiracy and war, p. 4.</ref>। {{gap}}‘ਗਦਰ’ ਅਖਬਾਰ ਜਾਰੀ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਾਰਚ ੧੯੧੪ ਤਕ, ਜਦੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਦੇ ਹੱਥ ਰਿਹਾ। ਬਲਕਿ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਵਧੇਰੇ ਠੀਕ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਹਰ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ‘ਗਦਰ’ ਅਖਬਾਰ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀਚਾਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਮਾਰਚ ੧੯੧੪ ਤਕ ਉਹ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਕਰਤਾ ਧਰਤਾ ਜ਼ਿਮੇਂਵਾਰ, ਇਸ ਦੀ ਪਾਲਸੀ ਨੀਯਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਲਿਖਾਰੀ ਅਤੇ ਐਡੀਟਰ ਸਨ। ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਹੋਰ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਬਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਬਾਰੇ ਦੋ ਰਾਵਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਲਿਖਾਰੀ ਜਾਂ ਲੈਕਚਰਾਰ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਬਾਰੇ ਸ਼ੱਕ ਨੂੰ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ। {{gap}}ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਅਸਲ ਵਸਨੀਕ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਓਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੇਂਟ ਸਟੀਫਿਨਜ਼ ਕਾਲਜ ਵਿਚੋਂ ਬੀ. ਏ. ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਅਗੋਂ ਐਮ. ਏ. ਦੀ ਪੜਾਈ ਲਈ ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਕਾਲਜ, ਲਾਹੌਰ, ਆ ਗਏ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਦਿਲੀ ਵਿਦਯਕ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਰੇ ਕਈ ਅਚੰਭੇ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹਨ, ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਵੇਂ ਇਕ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਕਤਾਬ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇਕੋ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਸਟਾਫ ਦੇ ਅਕੱਠ ਸਾਹਮਣੇ ਹਰਫ ਬਹੱਰਫ ਸੁਣਾ ਦਿਤਾ। ਐਮ. ਏ. ਦੇ ਇਮਤਿਹਾਨ ਵਿਚ ਉਹ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਵਿਚੋਂ ਅੱਵਲ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿਆਕਤ ਦਾ ਸੱਦਕਾ ਸਰਕਾਰੀ ਵਜ਼ੀਫੇ ਉਤੇ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਨੂੰ ਔਕਸਫੋਰਡ (ਇੰਗਲੈਂਡ) ਉੱਚੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਵਲੈਤ ਜਾਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਨੇ ਉਬਾਲਾ ਖਾਧਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਰਕਾਰੀ ਵਜ਼ੀਫਾ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਦੀ ਲਗਨ ਵਿਚ ਮਗਨ ਹੋ ਗਏ। ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਯੂਰਪ ਤੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਆਏ, ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਗਦਰ ਅਖਬਾਰ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪਿਛਲੇਰੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਆ ਚੁਕਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਵਾਲੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ, ਅਤੇ ਐਸੇ ਹਾਲਾਤ ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਪੱਕ ਕੇ ਤਿਆਰ ਸਨ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ, ‘ਗਦਰ’ ਅਖਬਾਰ ਦਾ ਨਿਕਲਦੇ ਸਾਰ ਇਕ ਨਵੇਂ ਨਿਕਲੇ ਤਾਰੇ ਵਾਂਗੂੰ ਹਿੰਦੀਆਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਵਲ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚ ਲੈਣਾ ਬਹੁਤੀ ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। {{gap}}ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਤੋਂ ਦੂਸਰੇ ਦਰਜੇ ਉਤੇ ‘ਗਦਰ’ ਅਖਬਾਰ ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਚੰਦ ‘ਪੰਸ਼ਾਵਰੀਆ' ਦਾ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਚੰਦ ਨੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਜਲਸਿਆਂ ਅਤੇ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿਚ ਤਕਰੀਰਾਂ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਇਕ ਸਮੇਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕਰਤਾ ਧਰਤਾ ਬਣ ਗਏ; ਜਿਸ ਦੇ ਕਈ ਪਹਿਲੂ ਸ਼ੱਕੀ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਿਸੇ ਅਗਲੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ {{multicol-break}} ਜ਼ਿਕਰ ਆਵੇਗਾ। ਪਰ ‘ਗਦਰ’ ਅਖਬਾਰ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪਰਵਾਨ ਨਾ ਕਰਨਾ ਬੇਇਨਸਾਫੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਚੰਦ ਨੇ ਸੰਨ ੧੯੦੬-੭ ਵਾਲੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਸ੍ਰਦਾਰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਗਜਰਾਂਵਾਲਾ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਅਖਬਾਰ “ਇੰਡੀਆ’ ਅਤੇ ਦਿਲੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਅਖਬਾਰ ‘ਆਕਾਸ਼’ ਦੇ ਐਡੀਟਰ ਰਹਿ ਚੁਕੇ ਸਨ<ref>Isemonger and Slattery, p. 34.</ref>। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਖਬਾਰੀ ਕੰਮ ਲਈ ਯੋਗਤਾ ਰਖਦੇ ਸਨ। {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਰਾਭਾ’ ਆਪਣੇ ਇੰਤਹਾਈ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਰ ਹਾਲੇ ਪਿਪਲਾ ਮੂਲ ਸਨ। ਉਹ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਅਤੇ ਦਫਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਰਦੂ ਪਰਚੇ ਦੀ ਕਤਾਬਤ ਕਰਦੇ, ਉਰਦੂ ਪਰਚੇ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚ ਛਾਪਣ ਲਈ ਤਰਜਮਾਂ ਕਰਦੇ, ਪਰੈਸ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਅਖਬਾਰ ਡਾਕ ਵਿਚ ਰਵਾਨਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਦਦ ਦਿੰਦੇ। {{gap}}ਪੰਡਤ ਜਗਤ ਰਾਮ ਅਖਬਾਰ ਦੀ ਡਾਕ ਰਵਾਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ ਸਨ<ref>First Case, Individual Case of Jagat Ram, p. 2.</ref>। ਇਹ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਤਿਆਂ ਉਤੇ ਅਖਬਾਰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਬੜਾ ਰਾਜ਼ ਰਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤਾਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਏਜੰਟਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਾ ਲਗੇ! ਜਿਸ ਰਜਿਸਟਰ ਵਿਚ ਇਹ ਐਡਰੈਸ ਸਨ, ਉਹ ਡਾਕ ਪਾਉਣ ਪਿਛੋਂ ਬੈਂਕ ਦੇ ਸੇਫ ਡੀਪੌਜ਼ਿਟ ਵਿਚ ਰਖਿਆ ਜਾਂਦਾ<ref>San Francisco Trial, Charge to the Jury by Judge, p. 709.</ref>। ਪੰਡਤ ਜਗਤ ਰਾਮ ਦਸਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਇਸ ਡਰ ਤੋਂ ਕਿ ਮਤਾਂ ਰਜਿਸਟਰ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਜਾਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਛੋਂ ਸਾਰੇ ਪੜੇ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸਨ, ਕੰਠ ਕਰ ਲਏ। ਪੰਡਤ ਜਗਤ ਰਾਮ ਦੇ ਹਿੰਦ ਆ ਜਾਣ ਪਿਛੋਂ ਇਹ ਡੀਉਟੀ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਨਸ਼ੀ ਰਾਮ ਸੰਨ ੧੯੧੫ ਤਕ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ<ref>Ibid.</ref>। {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ‘ਟੁੰਡੀ ਲਾਟ’ ਦੀ ਮੁਖ ਡੀਉਟੀ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਦੀ ਹਫ਼ਾਜ਼ਤ ਕਰਨੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਰੀਰਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸ੍ਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਲਾਇਕ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਸ ਡੀਊਟੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ‘ਟੁੰਡੀ ਲਾਟ' ਤੇ ਗਦਰ ਅਖਬਾਰ ਵਿਚ ਛਪਣ ਲਈ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਲਗ ਪਏ। ਗਦਰ ਵਿਚ ਛਪੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿਛੋਂ ‘ਗਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ’ ਨਾਮੋਂ ਪੈਂਫਲਟ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਅੱਡਰਾ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹਰ ਮਨ ਪਿਆਰੀ ਹੋ ਗਈ; ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਛਪੀ ‘ਗਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ' ਵਿਚ ਬਹੁਤੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ‘ਲਾਟ' ਦੀਆਂ ਸਨ। {{gap}}ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਦੇ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਚਲੇ ਜਾਣ ਪਿਛੋਂ ਅਖਬਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਇਕ ਬੋਰਡ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਚੰਦ ‘ਪਸ਼ਾਵਰੀਆ,' ਸ਼੍ਰੀ ਮੋਹਨ ਲਾਲ, ਪੰਡਤ ਜਗਤ ਰਾਮ, ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ‘ਸਰਾਭਾ’ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਨਾਮ {{multicol-end}}<noinclude>{{rule}} <references/> {{center|੫੮}}</noinclude> cswvr9uhwl21axb64yzshzkjx0txtuw 250 15794 240743 190375 2026-10-15T12:12:47Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240743 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{multicol}} ਸਿੰਘ ‘ਟੁੰਡੀ ਲਾਟ ਸਨ। ਐਡੀਟਰੀ ਅਤੇ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਕੰਮ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਚੰਦ ‘ਪਸ਼ਾਵਰੀਆ' ਕਰਦੇ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਮੋਹਨ ਲਾਲ, ਸ਼੍ਰੀ ਪਿਰਥੀ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਅਮਰ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਰਾਭਾ' ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਬਸੰਤ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜਦ ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਰਾਭਾ’ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਿਖਣ ਚਲੇ ਗਏ, ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ‘ਟੁੰਡੀ ਲਾਟ’ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚ ਛਾਪਣ ਲਈ ਅਖਬਾਰ ਦਾ ਉਰਦੂ ਵਿਚੋਂ ਤਰਜਮਾ ਕਰਨ ਲਗ ਪਏ। ਪਿਛੋਂ ਜਦ ਅਖਬਾਰ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਛਪਣ ਲਗਾ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਦੇ ਪਰਚਿਆਂ ਦੇ ਇਨਚਾਰਜ ਸ਼੍ਰੀ ਖੇਮ ਚੰਦ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਸ਼੍ਰੀ ਬਰਕਤੁਲਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਮਰੀਕਾ ਆ ਜਾਣ ਉਤੇ ਅਗਸਤ ੧੯੧੪ ਤੱਕ ਅਖਬਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸ਼੍ਰੀ ਬਰਕਤੁਲਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਚੰਦ ਅਤੇ ਅਮਰ ਸਿੰਘ (ਰਾਜਪੂਤ) ਚਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ<ref>First Case, The Beginning of the Conspiracy and war, p. 5.</ref>। {{gap}}ਗਦਰ ਅਖਬਾਰ ਹਫਤੇ ਪਿਛੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਇਸ਼ਾਇਤ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤਕ ਅਪੜ ਗਈ<ref>Third Case, Evidence, p. 30.</ref>। ਅਖਬਾਰ ਚਾਰ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਵਿਚ ਨਿਕਲਣ ਕਰਕੇ ਵੀ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਗਦਰ ਅਖਬਾਰ, ਪ੍ਰੈਸ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਦਫਤਰ (ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਅਖਬਾਰ ਦਾ ਦਫਤਰ ਇਕੋ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਯੁਗੰਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਨੰ: ੪੩੬, ਹਿਲ ਸਟਰੀਟ, ਸੈਨਫਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿਚ ਸੀ) ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀਹ ਦੇ ਕਰੀਬ ਅਪੜ ਗਈ। ਸਵਾਏ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ, ਅਤੇ ਅਖਬਾਰ ਤੇ ਦਫਤਰ ਵਿਚ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ, ਬਾਕੀ ਦੇ ਵਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ। ਅਰਥਾਤ ਆਪਣੇ ਕੋਲੋਂ ਖਰਚ ਕਰਕੇ ਜਦ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਪਾਸ ਮਾਇਆ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਓਹ ਕਮਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਮਿਲਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲੋਂ ਖਰਚ ਕਰਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਆ ਮਲਦੇ<ref>Isemonger and Slattery, p. 33.</ref>। ਪਰ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਨਾ ਨਿਭ ਸਕਿਆ, ਅਤੇ ਯੁਗੰਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰੈਸ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਇਕ ਜੱਥਾ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਓਥੇ ਰਹਿਣ ਲਗ ਪਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਤਨਖਾਹ ਨਾ ਦਿਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਸ ਗਲ ਦਾ ਪਹਿਲੇ ਕੇਸ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਈਂ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ<ref> First Case, Judgement, Individual Case of Kartar Singh, V Sarabha, p. 5; First Case, Evidence of Amar Singh, Rajput, approver. </ref>, ਅਤੇ ਗਦਰ ਅਖਬਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਲਿਖਿਆ ਹੁੰਦਾ<ref>ਗੁਰਮੁਖੀ ‘ਗਦਰ ੨੭ ਜਨਵਰੀ ੧੯੧੪ ਦਾ ਪਰਚਾ</ref>। ਕੋਈ ਨੌਕਰ ਜਾਂ ਚਪੜਾਸੀ ਨਾ ਰਖਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਹਰ ਇਕ ਕੰਮ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਆਪਣੀ ਹਥੀਂ ਕਰਦੇ। ਸਭ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਇਕੋ ਲੰਗਰ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਜ਼ਾਤੀ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਕੇਵਲ ਦੋ ਡਾਲਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਦਿਤੇ ਜਾਂਦੇ<ref>Third Case, Evidence, p. 30.</ref>। ਬਾਜ਼ਾਰੋ ਲੰਗਰ ਵਾਸਤੇ ਸਿਰਫ {{multicol-break}} ਡਬਲ ਰੋਟੀ ਖ੍ਰੀਦੀ ਜਾਂਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਆਲੂ ਆਦਿ ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ, ‘ਸੰਤ’ ਵਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ‘ਭਾਈ’ਸੋਤੋਖ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਫਾਰਮ ਤੋਂ ਭੇਜ ਦਿੰਦੇ<ref>‘ਅਕਾਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸੀ, ੨੭ ਅਪ੍ਰੈਲ ੧੯੩੦ ਦਾ ਪਰਚਾ।</ref>। {{gap}}ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ‘ਗਦਰ’ ਕੈਨੇਡਾ, ਜਾਪਾਨ, ਚੀਨ, ਫਿਲੋਪਾਈਨਜ਼, ਮਲਾਯਾ, ਸਿਆਮ, ਬਰਮਾ, ਅਰਜਨਟਾਈਨ, ਪਾਨਾਮਾ, ਹਿੰਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸਾਂ, ਜਿਥੇ ਵੀ ਹਿੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਕਾਫੀ ਗਿਣਤੀ ਸੀ, ਵਿਚ ਮੁਫਤ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ<ref>Isemonger and Slattery, p. 17.</ref>। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਲਤਨਤ ਵਿਚ ‘ਗਦਰ’ ਦੇ ਦਾਖਲੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਤਾਣ ਲਾਇਆ, ਪਰ ਸਵਾਏ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਉਹ ਹੋਰ ਕਿਧਰੇ ਪੂਰੀ ਕਾਮਯਾਬ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ। ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਆਉਣੋਂ ਰੋਕਣ ਵਿਚ ਵੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਜਨਵਰੀ ੧੯੧੪ ਵਿਚ ਹੋਈ<ref>Ibid, p. 18.</ref>। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ‘ਗਦਰ’ਦੇ ਦਾਖਲੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿਚ ਹਕਬਜਾਨਬ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਹਿੰਦੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਜਾਦੂ ਦਾ ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ। ਲਿਖਾਰੀ ਨੂੰ ਧੁਰ ਪੂਰਬ ਦੀ ਇਕ ਮਿਸਾਲ ਦਾ ਪਤਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਇਕ ਬੀਬੀ ‘ਗਦਰ' ਦੇ ਪਰਚਿਆਂ ਨੂੰ ਰੇਸ਼ਮੀ ਰੁਮਾਲਾਂ ਵਿਚ ਵਲੇਟ ਕੇ ਸਾਂਭਦੀ ਰਹੀ। ‘ਗਦਰ' ਅਖਬਾਰ ਦੀ ਹਰਦਿਲ ਅਜ਼ੀਜ਼ੀ ਦਾ ਇਸੇ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ, ‘ਗਦਰ' ਅਖਬਾਰ ਦਾ ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਦ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ‘ਹਿੰਦੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ ਦੀ ਪੈਸੇਫਿਕ ਕੋਸਟ' ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ’ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। {{gap}}‘ਗਦਰ’ ਅਖਬਾਰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਮਲੀ ਕਦਮ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇਹ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਰਰਵਾਈਆਂ ਦਾ ਧੁਰਾ ਸੀ। ਬਲਕਿ ਪਿਛੋਂ ਵੀ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਨ,ਅਤੇ ਇਸ ਲਹਿਰ ਬੜੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਇਨਕਲਾਬੀ ਤਾਕਤ ਬਨਾਉਣ, ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਕੱਲਾ ਕਦਮ ਸਾਬ੍ਦ ਹੋਇਆ। ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੂਰ ਦੁਰਾਡੇ ਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਆਦਮੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ਾਤੀ ਮੇਲ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਲੋੜ ਨਾ ਰਹੀ। ਜਿਥੇ ਵੀ ਇਹ ਪੂਜਦਾ, ਹਰ ਹਫਤੇ ਹਿੰਦੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਸਤੇ ਜਮਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ‘ਗਦਰ' ਅਖਬਾਰ ਹੀ ਥਾਂ ਥਾਂ ਐਸਾ ਕੇਂਦੂ ਬਣਿਆ, ਜਿਸ ਉਦਾਲੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਵੀਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਮਤੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸੱਜਣ ਅਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਜੁਡ਼ੇ, ਜੋ ਪਿਛੋਂ ਪਹਿਲਾ ਮੌਕਿਆ ਮਿਲਣ ਉਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਕਦ ਪਏ। {{gap}}ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਵਡੇ ਕਾਰਨ ਸਨ। ਹਿੰਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ, ਖਾਸ ਕਰ ਧੁਰ ਪੂਰਬ ਵਿਚ, ਕਈ ਰਾਜਸੀ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਯਾਨਕ ਹਾਲਾਤ ਹਿੰਦੀਆਂ ਉਤੇ ਓਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ (ਭਾਵੇਂ ਉਤਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ) ਅਸਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ। ਹੋਰ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨਾਲ ਵਾਹ ਪੈਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਰਾਜਸੀ ਜਾਗਰਤੀ ਆ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਹਰ ਕਦਮ ਉਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀ ਯਾਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟੁੰਬਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਾਫੀਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਾਤੀ ਤਜੱਰਬੇ ਕਰਕੇ ਵੀ ਕੁੜੱਤਨ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਵੱਟ ਵੇਚ ਕੇ ਕੈਨੇਡਾ ਜਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਓਥੇ {{multicol-end}}<noinclude>{{center|੫੯}} {{rule}} <references/></noinclude> 6mofkwueq0x8gkvb3k8mh68e7gg9e2d 240744 240743 2026-10-15T12:14:19Z Harchand Bhinder 2624 240744 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{multicol}} ਸਿੰਘ ‘ਟੁੰਡੀ ਲਾਟ ਸਨ। ਐਡੀਟਰੀ ਅਤੇ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਕੰਮ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਚੰਦ ‘ਪਸ਼ਾਵਰੀਆ' ਕਰਦੇ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਮੋਹਨ ਲਾਲ, ਸ਼੍ਰੀ ਪਿਰਥੀ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਅਮਰ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਰਾਭਾ' ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਬਸੰਤ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜਦ ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਰਾਭਾ’ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਿਖਣ ਚਲੇ ਗਏ, ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ‘ਟੁੰਡੀ ਲਾਟ’ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚ ਛਾਪਣ ਲਈ ਅਖਬਾਰ ਦਾ ਉਰਦੂ ਵਿਚੋਂ ਤਰਜਮਾ ਕਰਨ ਲਗ ਪਏ। ਪਿਛੋਂ ਜਦ ਅਖਬਾਰ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਛਪਣ ਲਗਾ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਦੇ ਪਰਚਿਆਂ ਦੇ ਇਨਚਾਰਜ ਸ਼੍ਰੀ ਖੇਮ ਚੰਦ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਸ਼੍ਰੀ ਬਰਕਤੁਲਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਮਰੀਕਾ ਆ ਜਾਣ ਉਤੇ ਅਗਸਤ ੧੯੧੪ ਤੱਕ ਅਖਬਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸ਼੍ਰੀ ਬਰਕਤੁਲਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਚੰਦ ਅਤੇ ਅਮਰ ਸਿੰਘ (ਰਾਜਪੂਤ) ਚਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ<ref>First Case, The Beginning of the Conspiracy and war, p. 5.</ref>। {{gap}}ਗਦਰ ਅਖਬਾਰ ਹਫਤੇ ਪਿਛੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਇਸ਼ਾਇਤ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤਕ ਅਪੜ ਗਈ<ref>Third Case, Evidence, p. 30.</ref>। ਅਖਬਾਰ ਚਾਰ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਵਿਚ ਨਿਕਲਣ ਕਰਕੇ ਵੀ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਗਦਰ ਅਖਬਾਰ, ਪ੍ਰੈਸ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਦਫਤਰ (ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਅਖਬਾਰ ਦਾ ਦਫਤਰ ਇਕੋ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਯੁਗੰਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਨੰ: ੪੩੬, ਹਿਲ ਸਟਰੀਟ, ਸੈਨਫਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿਚ ਸੀ) ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀਹ ਦੇ ਕਰੀਬ ਅਪੜ ਗਈ। ਸਵਾਏ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ, ਅਤੇ ਅਖਬਾਰ ਤੇ ਦਫਤਰ ਵਿਚ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ, ਬਾਕੀ ਦੇ ਵਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ। ਅਰਥਾਤ ਆਪਣੇ ਕੋਲੋਂ ਖਰਚ ਕਰਕੇ ਜਦ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਪਾਸ ਮਾਇਆ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਓਹ ਕਮਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਮਿਲਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲੋਂ ਖਰਚ ਕਰਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਆ ਮਲਦੇ<ref>Isemonger and Slattery, p. 33.</ref>। ਪਰ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਨਾ ਨਿਭ ਸਕਿਆ, ਅਤੇ ਯੁਗੰਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰੈਸ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਇਕ ਜੱਥਾ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਓਥੇ ਰਹਿਣ ਲਗ ਪਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਤਨਖਾਹ ਨਾ ਦਿਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਸ ਗਲ ਦਾ ਪਹਿਲੇ ਕੇਸ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਈਂ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ<ref> First Case, Judgement, Individual Case of Kartar Singh, V Sarabha, p. 5; First Case, Evidence of Amar Singh, Rajput, approver. </ref>, ਅਤੇ ਗਦਰ ਅਖਬਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਲਿਖਿਆ ਹੁੰਦਾ<ref>ਗੁਰਮੁਖੀ ‘ਗਦਰ ੨੭ ਜਨਵਰੀ ੧੯੧੪ ਦਾ ਪਰਚਾ</ref>। ਕੋਈ ਨੌਕਰ ਜਾਂ ਚਪੜਾਸੀ ਨਾ ਰਖਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਹਰ ਇਕ ਕੰਮ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਆਪਣੀ ਹਥੀਂ ਕਰਦੇ। ਸਭ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਇਕੋ ਲੰਗਰ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਜ਼ਾਤੀ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਕੇਵਲ ਦੋ ਡਾਲਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਦਿਤੇ ਜਾਂਦੇ<ref>Third Case, Evidence, p. 30.</ref>। ਬਾਜ਼ਾਰੋ ਲੰਗਰ ਵਾਸਤੇ ਸਿਰਫ {{multicol-break}} ਡਬਲ ਰੋਟੀ ਖ੍ਰੀਦੀ ਜਾਂਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਆਲੂ ਆਦਿ ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ, ‘ਸੰਤ’ ਵਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ‘ਭਾਈ’ ਸੋਤੋਖ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਫਾਰਮ ਤੋਂ ਭੇਜ ਦਿੰਦੇ<ref>‘ਅਕਾਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸੀ, ੨੭ ਅਪ੍ਰੈਲ ੧੯੩੦ ਦਾ ਪਰਚਾ।</ref>। {{gap}}ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ‘ਗਦਰ’ ਕੈਨੇਡਾ, ਜਾਪਾਨ, ਚੀਨ, ਫਿਲੋਪਾਈਨਜ਼, ਮਲਾਯਾ, ਸਿਆਮ, ਬਰਮਾ, ਅਰਜਨਟਾਈਨ, ਪਾਨਾਮਾ, ਹਿੰਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸਾਂ, ਜਿਥੇ ਵੀ ਹਿੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਕਾਫੀ ਗਿਣਤੀ ਸੀ, ਵਿਚ ਮੁਫਤ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ<ref>Isemonger and Slattery, p. 17.</ref>। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਲਤਨਤ ਵਿਚ ‘ਗਦਰ’ ਦੇ ਦਾਖਲੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਤਾਣ ਲਾਇਆ, ਪਰ ਸਵਾਏ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਉਹ ਹੋਰ ਕਿਧਰੇ ਪੂਰੀ ਕਾਮਯਾਬ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ। ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਆਉਣੋਂ ਰੋਕਣ ਵਿਚ ਵੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਜਨਵਰੀ ੧੯੧੪ ਵਿਚ ਹੋਈ<ref>Ibid, p. 18.</ref>। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ‘ਗਦਰ’ਦੇ ਦਾਖਲੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿਚ ਹਕਬਜਾਨਬ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਹਿੰਦੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਜਾਦੂ ਦਾ ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ। ਲਿਖਾਰੀ ਨੂੰ ਧੁਰ ਪੂਰਬ ਦੀ ਇਕ ਮਿਸਾਲ ਦਾ ਪਤਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਇਕ ਬੀਬੀ ‘ਗਦਰ' ਦੇ ਪਰਚਿਆਂ ਨੂੰ ਰੇਸ਼ਮੀ ਰੁਮਾਲਾਂ ਵਿਚ ਵਲੇਟ ਕੇ ਸਾਂਭਦੀ ਰਹੀ। ‘ਗਦਰ' ਅਖਬਾਰ ਦੀ ਹਰਦਿਲ ਅਜ਼ੀਜ਼ੀ ਦਾ ਇਸੇ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ, ‘ਗਦਰ' ਅਖਬਾਰ ਦਾ ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਦ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ‘ਹਿੰਦੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ ਦੀ ਪੈਸੇਫਿਕ ਕੋਸਟ' ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ’ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। {{gap}}‘ਗਦਰ’ ਅਖਬਾਰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਮਲੀ ਕਦਮ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇਹ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਰਰਵਾਈਆਂ ਦਾ ਧੁਰਾ ਸੀ। ਬਲਕਿ ਪਿਛੋਂ ਵੀ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਨ,ਅਤੇ ਇਸ ਲਹਿਰ ਬੜੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਇਨਕਲਾਬੀ ਤਾਕਤ ਬਨਾਉਣ, ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਕੱਲਾ ਕਦਮ ਸਾਬ੍ਦ ਹੋਇਆ। ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੂਰ ਦੁਰਾਡੇ ਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਆਦਮੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ਾਤੀ ਮੇਲ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਲੋੜ ਨਾ ਰਹੀ। ਜਿਥੇ ਵੀ ਇਹ ਪੂਜਦਾ, ਹਰ ਹਫਤੇ ਹਿੰਦੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਸਤੇ ਜਮਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ‘ਗਦਰ' ਅਖਬਾਰ ਹੀ ਥਾਂ ਥਾਂ ਐਸਾ ਕੇਂਦੂ ਬਣਿਆ, ਜਿਸ ਉਦਾਲੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਵੀਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਮਤੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸੱਜਣ ਅਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਜੁਡ਼ੇ, ਜੋ ਪਿਛੋਂ ਪਹਿਲਾ ਮੌਕਿਆ ਮਿਲਣ ਉਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਕਦ ਪਏ। {{gap}}ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਵਡੇ ਕਾਰਨ ਸਨ। ਹਿੰਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ, ਖਾਸ ਕਰ ਧੁਰ ਪੂਰਬ ਵਿਚ, ਕਈ ਰਾਜਸੀ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਯਾਨਕ ਹਾਲਾਤ ਹਿੰਦੀਆਂ ਉਤੇ ਓਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ (ਭਾਵੇਂ ਉਤਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ) ਅਸਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ। ਹੋਰ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨਾਲ ਵਾਹ ਪੈਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਰਾਜਸੀ ਜਾਗਰਤੀ ਆ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਹਰ ਕਦਮ ਉਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀ ਯਾਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟੁੰਬਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਾਫੀਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਾਤੀ ਤਜੱਰਬੇ ਕਰਕੇ ਵੀ ਕੁੜੱਤਨ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਵੱਟ ਵੇਚ ਕੇ ਕੈਨੇਡਾ ਜਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਓਥੇ {{multicol-end}}<noinclude>{{center|੫੯}} {{rule}} <references/></noinclude> 6efgi5fmxtwn36y9qn9sokci9grrlic 250 15798 240745 190376 2026-10-15T12:15:02Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240745 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{multicol}} ਜਾਣੋਂ ਜਵਾਬ ਮਿਲਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਓਹ ਹੁਣ ਨਾ ਘਰ ਜੋਗੇ ਰਹੇ ਸਨ ਨਾ ਘਾਟ ਜੋਗੇ, ਅਤੇ ਬੇਸਰੋ ਸਾਮਾਨ ਧੁਰ ਪੂਰਬ ਦੇ ਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਦਿਨ ਕਟੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੂਸਰਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ‘ਗਦਰ’ਅਖਬਾਰ ਬਿਨਾਂ ਲਾਗ ਲਪੇਟ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਸਾਫ ਠੁਲੇ ਲਫਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁਧ ਹਥਿਆਰ ਬੰਦ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਮਾਂਡਲੇ ਕੇਸ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ, “ਇਹ (ਗ਼ਦਰ ਅਖਬਾਰ) ਐਨ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ ਜਿਸਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ........ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਅਮੂਮਨ ਆਪਣੇ ਭਾਵ ਲੁਕਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲਫਜ਼ਾਂ ਦੀ ਓਟ ਲੈ ਕੇ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਗਦਰ ਲੁਕੋ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਗਲ ਕਰਦਾ ਹੈ<ref>Mandlay Case, Judgement, p. 32.</ref>। ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਕਾਰ ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਗਏ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨਸਰ ਦੇ, ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਲਹੂ ਵਿਚ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਰਥਾਤ ਗਦਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲੀ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਸੁਭਾਉ ਦੇ ਐਨ ਮੁਤਾਬਕ ਸੀ<ref>Third Case, Judgement, p. 32.</ref>। ਪਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਸੁਣਨ ਦਾ ਮੌਕਿਆ ਮਿਲਨ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਕੁਝ ਗੈਰ-ਸਾਧਾਰਨ ਮਸਤੀ ਚੜ੍ਹ ਗਈ—ਇਤਨੀ ਮਸਤੀ ਕਿ ਜਦ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਜਥੇ ਦੇਸ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਆਏ, ਤਾਂ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਜਾਪਾਨ, ਸ਼ੰਘਾਈ, ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ, ਮਨੀਲਾ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾ ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨਸ ਨੂੰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣ ਲਈ ਕੇਵਲ ਇਕ ਇਕ ਦੋ ਦੋ ਦਿਨ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਾਮੂਲੀ ਮੇਲ ਮਿਲਾਪ ਕਾਫੀ ਕਾਰਗਰ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ<ref>ਕਾਂਡ ਤੇਰਵਾਂ।</ref>। {{gap}}ਪਹਿਲੇ ਕੇਸ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿਚ ਜੋ ‘ਗਦਰ’ਦੀ ਲਿਖਤ ਦੀ ਵੰਨਗੀ ਦਿਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਇਹ ਹੈ: {{gap}}“ਸਾਨੂੰ ਛਾਪਾ ਮਾਰ ਲੜਾਈ ਲੜਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਐਸੇ ਤਰੀਕੇ ਇਖਤਿਆਰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਆ ਸਕਣ।...... {{gap}}ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਧੌਂਸਾ ਵਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗਦਰ ਲਈ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤਿਆਰੀ ਕਰੋ।... {{gap}}ਆਓ, ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਨਿਤਰੋ,..... {{gap}}ਆਓ ਦੇਸ ਨੂੰ ਜੰਗ ਕਰਨ ਚਲੀਏ। ਇਹ ਆਖਰੀ ਸ਼ਬਦ ਹਨ।...... {{gap}}ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਫੌਜਾਂ ਵਿਚ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਾਂ ਗੇ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਲੜਾਂਗੇ। ਤਲਵਾਰ ਧੂਣ ਦਾ ਵਕਤ ਆ ਗਿਆ ਹੈ....ਜੰਗ ਕਰਨ ਦਾ ਵਕਤ ਆ ਗਿਆ ਹੈ.....ਗਦਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਵਕਤ ਗਿਆ ਹੈ; ਆਓ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਕੁਦੀਏ।..... {{gap}}ਗਦਰ ਦੀਆਂ ਜਲਦੀ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰੋ ਤਾਕਿ ਜ਼ਾਲਮ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਖੁਰਾ ਖੋਜ ਮਿਟਾਇਆ ਜਾਏ। {{gap}}ਡੈਪੂਟੇਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੰਵਰਿਆ,,, ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਢਾਲ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜੋ ...... {{gap}}ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਇਹ ਤੁਹਾਥੋਂ ਆਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ {{multicol-break}} {{gap}}ਉਠੋ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰੋ।... {{gap}}੧੮੫੭ ਦੇ ਗਦਰ ਨੂੰ ੫੦ ਸਾਲ ਬੀਤ ਚੁਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਗਦਰ ਦੀ ਬਹੁਤ ਲੋੜ ਹੈ। ਅਜ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁਧ ਅਸੀਂ ਨਵੀਂ ਲੜਾਈ ਆਰੰਭ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਸਾਡਾ ਨਾਮ ਕੀ ਹੈ? ਗਦਰ। ਸਾਡਾ ਕੰਮ ਕੀ ਹੈ? ਗਦਰ<ref>First Case, The Objects of Going to India, p. 2</ref>”। {{gap}}‘ਗਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ’ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਟੋਟਕੇ, ਜੇ ਪਹਿਲੇ ਕੇਸ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ, ਨਮੂਨੇ ਵਜੋਂ ਹੇਠਾਂ ਦਿਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: “ਕਦੋਂ ਅਲੀ ਅਲੀ ਕਰਕੇ ਲੜਨ ਗਾਜੀ,</br> {{gap}}{{gap}}ਕਰਨ ਪਾਜੀਆਂ ਦੀ ਤੰਗ ਜਾਨ ਲੋਕੋ।</br> ਕਿਉਂ ਨਾ ਖਿਚ ਤਲਵਾਰ ਰਾਜਪੂਤ ਲੜਦੇ,</br> {{gap}}{{gap}}ਜੇਹੜੀ ਮਢੋਂ ਸੀ ਏਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣ ਲੋਕੋ!</br> ਕਦੋਂ ਖਾਲਸਾ ਧੂਹਕੇ ਤੇਗ ਨੰਗੀ,</br> {{gap}}{{gap}}ਲੌਹਣ ਗੋਰਿਆਂ ਦੇ ਆਕੇ ਘਾਣ ਲੋਕੋ।</br> ਅਣ ਸੂਰਮੇਂ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਕੇ,</br> {{gap}}{{gap}}ਲੇਖਾ ਗੋਰਿਆਂ ਨਾਲ ਮਕਾਨ ਲੋਕੋ।</br> ਦਗੇ ਬਾਜ਼ ਜੋ ਕੌਮ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੀ ਹੈ,</br> {{gap}}{{gap}}ਏਹਨਾਂ ਬਕਰੇ ਵਾਂਗ ਝਟਕਾਨ ਲੋਕੋ<ref>ਗਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਨੰਬਰ ੧, ਪੰਨੇ ੫,੬.</ref></br> ਹਿੰਦੂ ਸਿਖ ਪਠਾਣ ਤੇ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨੋ,</br> {{gap}}{{gap}}ਫੌਜਾਂ ਵਾਲਿਓ ਜ਼ਰਾ ਖਿਆਲ ਕਰਨਾ।</br> ਸਾਡਾ ਦੇਸ਼ ਫਰੰਗੀਆਂ ਲੁਟ ਖਾਦਾ,</br> {{gap}}{{gap}}ਅਸੀਂ ਯੁਧ ਹੁਣ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਰਨਾ।</br> ਕਰਕੇ ਦੂਰ ਫਰੰਗੀਆਂ ਬਾਂਦਰਾਂ ਨੂੰ,</br> {{gap}}{{gap}}ਰੌਸ਼ਨ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਵਾਂਗ ਮਸਲ ਕਰਨਾ।</br> ਬੜਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਲੜਨੋ ਨਹੀਂ ਡਰਨਾ,</br> {{gap}}{{gap}}ਦੇਸੋਂ ਦੂਰ ਪਲੇਗ ਤੇ ਕਾਲ ਕਰਨਾ<ref>ਗਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਨੰਬਰ ੧, ਪੰਨਾ ੨੦,</ref></br> ******* ਰੰਗ ਵਿਚ ਭੰਗ ਪਾਕੇ ਕੀਤਾ ਬਦਰੰਗ ਸਾਨੂੰ,</br> {{gap}}{{gap}}ਲਗ ਗਿਆ ਜੰਗ ਕਿਥੋਂ ਸਾਡੀ ਤਲਵਾਰ ਨੂੰ।</br> ਦੁਖਾਂ ਵਿਚ ਜਾਨ ਪਈ ਜੀਵਨਾ ਮੁਹਾਲ ਹੋਯਾ,</br> {{gap}}{{gap}}ਤੋੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਗੁਲਾਮੀ ਵਾਲੀ ਤਾਰ ਨੂੰ।</br> ਉਡ ਜਾਣ ਦੁਖ ਅਤੇ ਭੁਖ ਦੇ ਕੜਾਕੇ ਅਜ</br> {{gap}}{{gap}}ਜੁਤੀ ਨਾਲ ਕਢੋ ਜੇ ਫਰੰਗੀ ਬਦਕਾਰ ਨੂੰ।</br> ਖਿਲੇ ਪਯਾਰਾ ਬਾਗ ਸਾਡਾ ਸਦਾ ਹੀ ਬਸੰਤ ਵਾਂਗ,</br> {{gap}}{{gap}}ਛੇਤੀ ਬਲ ਧਾਰੋ ਵੀਰੋ ਕਰੋ ਉਪਕਾਰ ਨੂੰ<ref>ਗਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਨੰਬਰ ੧,ਪੰਨਾ, ੨੧</ref>।</br> ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਸਰੂਪ ਧਾਰ ਗਜੀਏ ਮੈਦਾਨ ਜੰਗ,</br> {{gap}}{{gap}}ਕਢੀਏ ਬੁਖਾਰ ਮਾਰ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੀ ਡਾਰ ਨੂੰ।</br> ਉਡ ਜਾਏ ਡਰ ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ਉਤੋਂ ਜ਼ਾਲਮਾ ਦਾ,</br> {{gap}}{{gap}}ਕਢੀਏ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚੋਂ ਤੇਜ਼ ਤਲਵਾਰ ਨੂੰ<ref>ਗਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਨੰਬਰ ੧, ਪੰਨਾ ੨੨,</ref>।</br> {{multicol-end}}<noinclude>{{rule}} <references/> {{center|੬੦}}</noinclude> foecrua056qvvayicf6dm0s912a2ryq 240746 240745 2026-10-15T12:16:26Z Harchand Bhinder 2624 240746 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{multicol}} ਜਾਣੋਂ ਜਵਾਬ ਮਿਲਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਓਹ ਹੁਣ ਨਾ ਘਰ ਜੋਗੇ ਰਹੇ ਸਨ ਨਾ ਘਾਟ ਜੋਗੇ, ਅਤੇ ਬੇਸਰੋ ਸਾਮਾਨ ਧੁਰ ਪੂਰਬ ਦੇ ਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਦਿਨ ਕਟੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੂਸਰਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ‘ਗਦਰ’ਅਖਬਾਰ ਬਿਨਾਂ ਲਾਗ ਲਪੇਟ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਸਾਫ ਠੁਲੇ ਲਫਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁਧ ਹਥਿਆਰ ਬੰਦ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਮਾਂਡਲੇ ਕੇਸ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ, “ਇਹ (ਗ਼ਦਰ ਅਖਬਾਰ) ਐਨ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ ਜਿਸਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ........ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਅਮੂਮਨ ਆਪਣੇ ਭਾਵ ਲੁਕਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲਫਜ਼ਾਂ ਦੀ ਓਟ ਲੈ ਕੇ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਗਦਰ ਲੁਕੋ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਗਲ ਕਰਦਾ ਹੈ<ref>Mandlay Case, Judgement, p. 32.</ref>। ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਕਾਰ ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਗਏ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨਸਰ ਦੇ, ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਲਹੂ ਵਿਚ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਰਥਾਤ ਗਦਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲੀ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਸੁਭਾਉ ਦੇ ਐਨ ਮੁਤਾਬਕ ਸੀ<ref>Third Case, Judgement, p. 32.</ref>। ਪਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਸੁਣਨ ਦਾ ਮੌਕਿਆ ਮਿਲਨ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਕੁਝ ਗੈਰ-ਸਾਧਾਰਨ ਮਸਤੀ ਚੜ੍ਹ ਗਈ—ਇਤਨੀ ਮਸਤੀ ਕਿ ਜਦ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਜਥੇ ਦੇਸ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਆਏ, ਤਾਂ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਜਾਪਾਨ, ਸ਼ੰਘਾਈ, ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ, ਮਨੀਲਾ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾ ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨਸ ਨੂੰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣ ਲਈ ਕੇਵਲ ਇਕ ਇਕ ਦੋ ਦੋ ਦਿਨ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਾਮੂਲੀ ਮੇਲ ਮਿਲਾਪ ਕਾਫੀ ਕਾਰਗਰ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ<ref>ਕਾਂਡ ਤੇਰਵਾਂ।</ref>। {{gap}}ਪਹਿਲੇ ਕੇਸ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿਚ ਜੋ ‘ਗਦਰ’ਦੀ ਲਿਖਤ ਦੀ ਵੰਨਗੀ ਦਿਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਇਹ ਹੈ: {{gap}}“ਸਾਨੂੰ ਛਾਪਾ ਮਾਰ ਲੜਾਈ ਲੜਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਐਸੇ ਤਰੀਕੇ ਇਖਤਿਆਰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਆ ਸਕਣ।...... {{gap}}ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਧੌਂਸਾ ਵਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗਦਰ ਲਈ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤਿਆਰੀ ਕਰੋ।... {{gap}}ਆਓ, ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਨਿਤਰੋ,..... {{gap}}ਆਓ ਦੇਸ ਨੂੰ ਜੰਗ ਕਰਨ ਚਲੀਏ। ਇਹ ਆਖਰੀ ਸ਼ਬਦ ਹਨ।...... {{gap}}ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਫੌਜਾਂ ਵਿਚ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਾਂ ਗੇ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਲੜਾਂਗੇ। ਤਲਵਾਰ ਧੂਣ ਦਾ ਵਕਤ ਆ ਗਿਆ ਹੈ....ਜੰਗ ਕਰਨ ਦਾ ਵਕਤ ਆ ਗਿਆ ਹੈ.....ਗਦਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਵਕਤ ਗਿਆ ਹੈ; ਆਓ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਕੁਦੀਏ।..... {{gap}}ਗਦਰ ਦੀਆਂ ਜਲਦੀ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰੋ ਤਾਕਿ ਜ਼ਾਲਮ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਖੁਰਾ ਖੋਜ ਮਿਟਾਇਆ ਜਾਏ। {{gap}}ਡੈਪੂਟੇਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੰਵਰਿਆ,,, ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਢਾਲ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜੋ ...... {{gap}}ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਇਹ ਤੁਹਾਥੋਂ ਆਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ {{multicol-break}} {{gap}}ਉਠੋ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰੋ।... {{gap}}੧੮੫੭ ਦੇ ਗਦਰ ਨੂੰ ੫੦ ਸਾਲ ਬੀਤ ਚੁਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਗਦਰ ਦੀ ਬਹੁਤ ਲੋੜ ਹੈ। ਅਜ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁਧ ਅਸੀਂ ਨਵੀਂ ਲੜਾਈ ਆਰੰਭ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਸਾਡਾ ਨਾਮ ਕੀ ਹੈ? ਗਦਰ। ਸਾਡਾ ਕੰਮ ਕੀ ਹੈ? ਗਦਰ<ref>First Case, The Objects of Going to India, p. 2</ref>”। {{gap}}‘ਗਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ’ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਟੋਟਕੇ, ਜੇ ਪਹਿਲੇ ਕੇਸ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ, ਨਮੂਨੇ ਵਜੋਂ ਹੇਠਾਂ ਦਿਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: “ਕਦੋਂ ਅਲੀ ਅਲੀ ਕਰਕੇ ਲੜਨ ਗਾਜੀ,</br> {{gap}}{{gap}}ਕਰਨ ਪਾਜੀਆਂ ਦੀ ਤੰਗ ਜਾਨ ਲੋਕੋ।</br> ਕਿਉਂ ਨਾ ਖਿਚ ਤਲਵਾਰ ਰਾਜਪੂਤ ਲੜਦੇ,</br> {{gap}}{{gap}}ਜੇਹੜੀ ਮਢੋਂ ਸੀ ਏਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣ ਲੋਕੋ!</br> ਕਦੋਂ ਖਾਲਸਾ ਧੂਹਕੇ ਤੇਗ ਨੰਗੀ,</br> {{gap}}{{gap}}ਲੌਹਣ ਗੋਰਿਆਂ ਦੇ ਆਕੇ ਘਾਣ ਲੋਕੋ।</br> ਅਣ ਸੂਰਮੇਂ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਕੇ,</br> {{gap}}{{gap}}ਲੇਖਾ ਗੋਰਿਆਂ ਨਾਲ ਮਕਾਨ ਲੋਕੋ।</br> ਦਗੇ ਬਾਜ਼ ਜੋ ਕੌਮ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੀ ਹੈ,</br> {{gap}}{{gap}}ਏਹਨਾਂ ਬਕਰੇ ਵਾਂਗ ਝਟਕਾਨ ਲੋਕੋ<ref>ਗਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਨੰਬਰ ੧, ਪੰਨੇ ੫,੬.</ref></br> ਹਿੰਦੂ ਸਿਖ ਪਠਾਣ ਤੇ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨੋ,</br> {{gap}}{{gap}}ਫੌਜਾਂ ਵਾਲਿਓ ਜ਼ਰਾ ਖਿਆਲ ਕਰਨਾ।</br> ਸਾਡਾ ਦੇਸ਼ ਫਰੰਗੀਆਂ ਲੁਟ ਖਾਦਾ,</br> {{gap}}{{gap}}ਅਸੀਂ ਯੁਧ ਹੁਣ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਰਨਾ।</br> ਕਰਕੇ ਦੂਰ ਫਰੰਗੀਆਂ ਬਾਂਦਰਾਂ ਨੂੰ,</br> {{gap}}{{gap}}ਰੌਸ਼ਨ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਵਾਂਗ ਮਸਲ ਕਰਨਾ।</br> ਬੜਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਲੜਨੋ ਨਹੀਂ ਡਰਨਾ,</br> {{gap}}{{gap}}ਦੇਸੋਂ ਦੂਰ ਪਲੇਗ ਤੇ ਕਾਲ ਕਰਨਾ<ref>ਗਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਨੰਬਰ ੧, ਪੰਨਾ ੨੦,</ref></br> ਰੰਗ ਵਿਚ ਭੰਗ ਪਾਕੇ ਕੀਤਾ ਬਦਰੰਗ ਸਾਨੂੰ,</br> {{gap}}{{gap}}ਲਗ ਗਿਆ ਜੰਗ ਕਿਥੋਂ ਸਾਡੀ ਤਲਵਾਰ ਨੂੰ।</br> ਦੁਖਾਂ ਵਿਚ ਜਾਨ ਪਈ ਜੀਵਨਾ ਮੁਹਾਲ ਹੋਯਾ,</br> {{gap}}{{gap}}ਤੋੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਗੁਲਾਮੀ ਵਾਲੀ ਤਾਰ ਨੂੰ।</br> ਉਡ ਜਾਣ ਦੁਖ ਅਤੇ ਭੁਖ ਦੇ ਕੜਾਕੇ ਅਜ</br> {{gap}}{{gap}}ਜੁਤੀ ਨਾਲ ਕਢੋ ਜੇ ਫਰੰਗੀ ਬਦਕਾਰ ਨੂੰ।</br> ਖਿਲੇ ਪਯਾਰਾ ਬਾਗ ਸਾਡਾ ਸਦਾ ਹੀ ਬਸੰਤ ਵਾਂਗ,</br> {{gap}}{{gap}}ਛੇਤੀ ਬਲ ਧਾਰੋ ਵੀਰੋ ਕਰੋ ਉਪਕਾਰ ਨੂੰ<ref>ਗਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਨੰਬਰ ੧,ਪੰਨਾ, ੨੧</ref>।</br> ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਸਰੂਪ ਧਾਰ ਗਜੀਏ ਮੈਦਾਨ ਜੰਗ,</br> {{gap}}{{gap}}ਕਢੀਏ ਬੁਖਾਰ ਮਾਰ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੀ ਡਾਰ ਨੂੰ।</br> ਉਡ ਜਾਏ ਡਰ ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ਉਤੋਂ ਜ਼ਾਲਮਾ ਦਾ,</br> {{gap}}{{gap}}ਕਢੀਏ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚੋਂ ਤੇਜ਼ ਤਲਵਾਰ ਨੂੰ<ref>ਗਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਨੰਬਰ ੧, ਪੰਨਾ ੨੨,</ref>।</br> {{multicol-end}}<noinclude>{{rule}} <references/> {{center|੬੦}}</noinclude> 0j458g4ay0b1s8brnbscrq6rowszjew 240747 240746 2026-10-15T12:19:14Z Harchand Bhinder 2624 240747 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{multicol}} ਜਾਣੋਂ ਜਵਾਬ ਮਿਲਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਓਹ ਹੁਣ ਨਾ ਘਰ ਜੋਗੇ ਰਹੇ ਸਨ ਨਾ ਘਾਟ ਜੋਗੇ, ਅਤੇ ਬੇਸਰੋ ਸਾਮਾਨ ਧੁਰ ਪੂਰਬ ਦੇ ਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਦਿਨ ਕਟੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੂਸਰਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ‘ਗਦਰ’ਅਖਬਾਰ ਬਿਨਾਂ ਲਾਗ ਲਪੇਟ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਸਾਫ ਠੁਲੇ ਲਫਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁਧ ਹਥਿਆਰ ਬੰਦ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਮਾਂਡਲੇ ਕੇਸ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ, “ਇਹ (ਗ਼ਦਰ ਅਖਬਾਰ) ਐਨ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ ਜਿਸਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ........ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਅਮੂਮਨ ਆਪਣੇ ਭਾਵ ਲੁਕਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੋਹਰੇ ਅਰਥ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲਫਜ਼ਾਂ ਦੀ ਓਟ ਲੈ ਕੇ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਗਦਰ ਲੁਕੋ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਗਲ ਕਰਦਾ ਹੈ<ref>Mandlay Case, Judgement, p. 32.</ref>। ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਕਾਰ ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਗਏ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨਸਰ ਦੇ, ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਲਹੂ ਵਿਚ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਰਥਾਤ ਗਦਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲੀ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਸੁਭਾਉ ਦੇ ਐਨ ਮੁਤਾਬਕ ਸੀ<ref>Third Case, Judgement, p. 32.</ref>। ਪਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਸੁਣਨ ਦਾ ਮੌਕਿਆ ਮਿਲਨ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਕੁਝ ਗੈਰ-ਸਾਧਾਰਨ ਮਸਤੀ ਚੜ੍ਹ ਗਈ—ਇਤਨੀ ਮਸਤੀ ਕਿ ਜਦ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਜਥੇ ਦੇਸ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਆਏ, ਤਾਂ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਜਾਪਾਨ, ਸ਼ੰਘਾਈ, ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ, ਮਨੀਲਾ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾ ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨਸ ਨੂੰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣ ਲਈ ਕੇਵਲ ਇਕ ਇਕ ਦੋ ਦੋ ਦਿਨ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਾਮੂਲੀ ਮੇਲ ਮਿਲਾਪ ਕਾਫੀ ਕਾਰਗਰ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ<ref>ਕਾਂਡ ਤੇਰਵਾਂ।</ref>। {{gap}}ਪਹਿਲੇ ਕੇਸ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿਚ ਜੋ ‘ਗਦਰ’ਦੀ ਲਿਖਤ ਦੀ ਵੰਨਗੀ ਦਿਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਇਹ ਹੈ: {{gap}}“ਸਾਨੂੰ ਛਾਪਾ ਮਾਰ ਲੜਾਈ ਲੜਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਐਸੇ ਤਰੀਕੇ ਇਖਤਿਆਰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਆ ਸਕਣ।...... {{gap}}ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਧੌਂਸਾ ਵਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗਦਰ ਲਈ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤਿਆਰੀ ਕਰੋ।... {{gap}}ਆਓ, ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਨਿਤਰੋ,..... {{gap}}ਆਓ ਦੇਸ ਨੂੰ ਜੰਗ ਕਰਨ ਚਲੀਏ। ਇਹ ਆਖਰੀ ਸ਼ਬਦ ਹਨ।...... {{gap}}ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਫੌਜਾਂ ਵਿਚ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਾਂ ਗੇ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਲੜਾਂਗੇ। ਤਲਵਾਰ ਧੂਣ ਦਾ ਵਕਤ ਆ ਗਿਆ ਹੈ....ਜੰਗ ਕਰਨ ਦਾ ਵਕਤ ਆ ਗਿਆ ਹੈ.....ਗਦਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਵਕਤ ਗਿਆ ਹੈ; ਆਓ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਕੁਦੀਏ।..... {{gap}}ਗਦਰ ਦੀਆਂ ਜਲਦੀ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰੋ ਤਾਕਿ ਜ਼ਾਲਮ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਖੁਰਾ ਖੋਜ ਮਿਟਾਇਆ ਜਾਏ। {{gap}}ਡੈਪੂਟੇਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੰਵਰਿਆ,,, ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਢਾਲ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜੋ ...... {{gap}}ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਇਹ ਤੁਹਾਥੋਂ ਆਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ {{multicol-break}} {{gap}}ਉਠੋ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰੋ।... {{gap}}੧੮੫੭ ਦੇ ਗਦਰ ਨੂੰ ੫੦ ਸਾਲ ਬੀਤ ਚੁਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਗਦਰ ਦੀ ਬਹੁਤ ਲੋੜ ਹੈ। ਅਜ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁਧ ਅਸੀਂ ਨਵੀਂ ਲੜਾਈ ਆਰੰਭ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਸਾਡਾ ਨਾਮ ਕੀ ਹੈ? ਗਦਰ। ਸਾਡਾ ਕੰਮ ਕੀ ਹੈ? ਗਦਰ<ref>First Case, The Objects of Going to India, p. 2</ref>”। {{gap}}‘ਗਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ’ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਟੋਟਕੇ, ਜੇ ਪਹਿਲੇ ਕੇਸ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ, ਨਮੂਨੇ ਵਜੋਂ ਹੇਠਾਂ ਦਿਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: “ਕਦੋਂ ਅਲੀ ਅਲੀ ਕਰਕੇ ਲੜਨ ਗਾਜੀ,</br> {{gap}}{{gap}}ਕਰਨ ਪਾਜੀਆਂ ਦੀ ਤੰਗ ਜਾਨ ਲੋਕੋ।</br> ਕਿਉਂ ਨਾ ਖਿਚ ਤਲਵਾਰ ਰਾਜਪੂਤ ਲੜਦੇ,</br> {{gap}}{{gap}}ਜੇਹੜੀ ਮਢੋਂ ਸੀ ਏਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣ ਲੋਕੋ!</br> ਕਦੋਂ ਖਾਲਸਾ ਧੂਹਕੇ ਤੇਗ ਨੰਗੀ,</br> {{gap}}{{gap}}ਲੌਹਣ ਗੋਰਿਆਂ ਦੇ ਆਕੇ ਘਾਣ ਲੋਕੋ।</br> ਅਣ ਸੂਰਮੇਂ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਕੇ,</br> {{gap}}{{gap}}ਲੇਖਾ ਗੋਰਿਆਂ ਨਾਲ ਮਕਾਨ ਲੋਕੋ।</br> ਦਗੇ ਬਾਜ਼ ਜੋ ਕੌਮ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੀ ਹੈ,</br> {{gap}}{{gap}}ਏਹਨਾਂ ਬਕਰੇ ਵਾਂਗ ਝਟਕਾਨ ਲੋਕੋ<ref>ਗਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਨੰਬਰ ੧, ਪੰਨੇ ੫,੬.</ref></br> ਹਿੰਦੂ ਸਿਖ ਪਠਾਣ ਤੇ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨੋ,</br> {{gap}}{{gap}}ਫੌਜਾਂ ਵਾਲਿਓ ਜ਼ਰਾ ਖਿਆਲ ਕਰਨਾ।</br> ਸਾਡਾ ਦੇਸ਼ ਫਰੰਗੀਆਂ ਲੁਟ ਖਾਦਾ,</br> {{gap}}ਅਸੀਂ ਯੁਧ ਹੁਣ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਰਨਾ।</br> ਕਰਕੇ ਦੂਰ ਫਰੰਗੀਆਂ ਬਾਂਦਰਾਂ ਨੂੰ,</br> {{gap}}{{gap}}ਰੌਸ਼ਨ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਵਾਂਗ ਮਸਲ ਕਰਨਾ।</br> ਬੜਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਲੜਨੋ ਨਹੀਂ ਡਰਨਾ,</br> {{gap}}{{gap}}ਦੇਸੋਂ ਦੂਰ ਪਲੇਗ ਤੇ ਕਾਲ ਕਰਨਾ<ref>ਗਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਨੰਬਰ ੧, ਪੰਨਾ ੨੦,</ref></br> ਰੰਗ ਵਿਚ ਭੰਗ ਪਾਕੇ ਕੀਤਾ ਬਦਰੰਗ ਸਾਨੂੰ,</br> {{gap}}ਲਗ ਗਿਆ ਜੰਗ ਕਿਥੋਂ ਸਾਡੀ ਤਲਵਾਰ ਨੂੰ।</br> ਦੁਖਾਂ ਵਿਚ ਜਾਨ ਪਈ ਜੀਵਨਾ ਮੁਹਾਲ ਹੋਯਾ,</br> {{gap}}ਤੋੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਗੁਲਾਮੀ ਵਾਲੀ ਤਾਰ ਨੂੰ।</br> ਉਡ ਜਾਣ ਦੁਖ ਅਤੇ ਭੁਖ ਦੇ ਕੜਾਕੇ ਅਜ</br> {{gap}}ਜੁਤੀ ਨਾਲ ਕਢੋ ਜੇ ਫਰੰਗੀ ਬਦਕਾਰ ਨੂੰ।</br> ਖਿਲੇ ਪਯਾਰਾ ਬਾਗ ਸਾਡਾ ਸਦਾ ਹੀ ਬਸੰਤ ਵਾਂਗ,</br> {{gap}}ਛੇਤੀ ਬਲ ਧਾਰੋ ਵੀਰੋ ਕਰੋ ਉਪਕਾਰ ਨੂੰ<ref>ਗਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਨੰਬਰ ੧,ਪੰਨਾ, ੨੧</ref>।</br> ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਸਰੂਪ ਧਾਰ ਗਜੀਏ ਮੈਦਾਨ ਜੰਗ,</br> {{gap}}ਕਢੀਏ ਬੁਖਾਰ ਮਾਰ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੀ ਡਾਰ ਨੂੰ।</br> ਉਡ ਜਾਏ ਡਰ ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ਉਤੋਂ ਜ਼ਾਲਮਾ ਦਾ,</br> {{gap}}ਕਢੀਏ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚੋਂ ਤੇਜ਼ ਤਲਵਾਰ ਨੂੰ<ref>ਗਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਨੰਬਰ ੧, ਪੰਨਾ ੨੨,</ref>।</br> {{multicol-end}}<noinclude>{{rule}} <references/> {{center|੬੦}}</noinclude> kxbfot1hap4vco4qggk8j2byx7faq25 250 15802 240748 190378 2026-10-15T12:19:37Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240748 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{multicol}} ਢਾਮਦੇ ਦੇ ਮਸੀਤਾਂ ਕਿਤੇ ਮੰਦਰ ਗਿਰਾਂਮਦੇ ਨੇ,</br> {{gap}}{{gap}}ਕਰਦੇ ਜ਼ੈਤਾਨੀਆਂ ਹਟਾਓ ਬਦਕਾਰ ਨੂੰ</br> ਜ਼ਾਲਮ ਫਰੰਗੀਆਂ ਦੇ ਚਿਤੜਾਂ ਤੇ ਲੌਣ ਹਿਤ,</br> {{gap}}{{gap}}ਕਰੇ ਸੀਖ ਲਾਲ ਕਹੋ ਉਮਰੇ ਲੁਹਾਰ ਨੂੰ।</br> ਫੌਜ ਅਸੀਂ ਬਣਾਂਗੇ ਤੇ ਲੜਾਂਗੇ ਮੈਦਾਨ ਜਾਕੇ,</br> {{gap}}{{gap}}ਕਰਾਂਗੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਧਾਰ ਬਲਕਾਰ ਨੂੰ<ref>ਗਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਨੰ: ੧, ਪੰਨਾ ੨੨।</ref>।</br> ਧਾਰ ਲੌ ਇਰਾਦਾ ਹੁਣ ਬਢ ਦੇਣਾ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੂੰ,</br> {{gap}}{{gap}}ਲਹੂ ਪੀਵੋ ਰੱਜ ਰੱਜ ਮਾਰੋ ਛਾਣ ਛਾਣ ਜੀ<ref>ਗਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਨੰਬਰ ੧, ਪੰਨਾ ੨੪.</ref>!</br> ਪਹਿਲੇ ਕੇਸ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿਚ ‘ਗਦਰ' ਅਖਬਾਰ ਬਾਰੇ ਤੱਤ ਕਢਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ “ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਬਗਾਵਤ ਖੜੀ ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਹਿੰਦ ਜਾਣ, ਸਾਰੇ ਯੂਰਪੀਨ ਅਤੇ ਵਫਾਦਾਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁਕਾਣ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਵਾਲੀ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਤਖਤਾ ਉਲਟਾ ਕੇ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ (Republic) ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਇਕਸਾਰ ਖੂਨੀ ਅਤੇ ਦੁਬਧਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ<ref>First Case, The objects of going to India, p. 1.</ref>"। {{gap}}ਇਕ ਹੋਰ ਥਾਂ ਇਸੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, “ਇਹ ਪੁਰ-ਤਸ਼ੱਦਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਅਖਬਾਰ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਹਰ ਇਕ ਐਸੇ ਜਜ਼ਬੇ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਉਭਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ; ਹਰ ਇਕ ਫਿਕਰੇ ਵਿਚ ਕਤਲ ਅਤੇ ਗਦਰ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਨੂੰ, ਕਤਲ ਕਰਨ, ਬਗਾਵਤ ਕਰਾਉਣ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਹਰ ਇਕ ਹਥਿਆਰ ਵਰਤਕੇ ਕਢਣ ਵਾਸਤੇ, ਹਿੰਦ ਜਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਹਰ ਇਕ ਐਸੇ ਰਾਜ ਵਿਧਰੋਹੀ ਅਤੇ ਕਾਤਲ, ਜੋ ਆਰਜ਼ੀ ਤੌਰ ਉਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜੋ ਗਿਆ, ਦੀ ਮਹਿੰਮਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਕਦਮ ਉਤੇ ਚਲਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ<ref>*First Case, The beginning conspiracy and war, p. 4. of the</ref>। {{gap}}ਬਦੇਸ਼ੀ ਹਕੂਮਤ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਕ ਮੁਲਕ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਗੁਲਾਮ ਰਖਿਆ ਹੋਵੇ, ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮੁਲਕ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵਿਚ, ਬਦੇਸ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਪੁਰਜ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜ ਵਿਧਰੋਹੀ ਅਤੇ ਕਾਤਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ-ਇਸ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਵੀਚਾਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਉਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਆਸ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਗਦਰ' ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਕਈ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਇਕ ਸਹਿਮਤ ਹੋਵੇ। ਪਰ ‘ਗਦਰ’ ਅਤੇ ‘ਗਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ’ ਵਿਚੋਂ ਵਨਗੀ ਮਾਤਰ ਉਪਰ ਦਿਤੀ ਗਈ ਲਿਖਤ, ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਿਧੀ ਟੱਕਰ ਲੈਣ (forthright) ਵਾਲੇ ਅਸਲੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਤਬੀਅਤ ਅਤੇ ਸੁਭਾਉ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਪਸੰਦ ਆਇਆ, ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। {{multicol-break}} {{center|<poem>{{larger|'''ਨੌਵਾਂ ਕਾਂਡ'''}} {{x-larger|'''ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਦੀ''' '''ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਰਵਾਨਗੀ'''}}</poem>}} {{gap}}‘ਗਦਰ’ ਅਖਬਾਰ ਦੇ ਜਾਰੀ ਹੋਣ ਦੀ ਢਿੱਲ ਸੀ ਕਿ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਅਮਰੀਕਾ, ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਧੁਰ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਅੱਗ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲ ਗਈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜੀਆਂ ਦੀ ਅੱਖ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਚੁਭਣਾ ਕੁਦਰਤੀ ਗੱਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਨੀਊਯਾਰਕ ਵਾਲੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਦੀ ਹਰਕਤ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪੂਰਾ ਪਤਾ ਰਹਿੰਦਾ<ref>Bh. Parmanand, pp. 62, 65.</ref>। ਇਹ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜੀ ਰਸੂਖ ਦਾ ਹੱਥ ਸੀ। ਕਮ ਅਜ਼ ਕਮ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਮਦਰਦ ਇਹੋ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦੇ ਸਨ<ref>First Case, Statement of Jagat Ram,dated 22.6.1915.</ref>, ਕਿਉਂਕਿ ਲਾ; ਹਰਦਿਆਲ ਅਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਪਾਲਸੀ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਅਮਰੀਕਨ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਕੰਮ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਏ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਹੋਰ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਕਾਫੀ ਅਨਾਰਕਿਸਟ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਰਗਰਮ ਸਨ, ਅਤੇ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿਚੋਂ ਸਿਰਕੱਢ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ।ਫਿਰ ਕੇਵਲ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚੋਂ ਕਢੇ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਉਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ? ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਹੋਰ ਦੇਸਾਂ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ, ਖਾਸ ਕਰ ਆਇਰਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਰੁਸੀਆਂ, ਨਾਲ ਮੇਲ ਜੋਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵਾਸਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਕਰਦੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿਚ ਲੈਕਚਰ ਦਿੰਦੇ, ਅਤੇ ਇਕ ਵੇਰ ਉਨਾਂ ਰੂਸੀ ਜ਼ਾਰ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਲੈਕਚਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਮਰੀਕਨ ਕਰਮਚਾਰੀ ਅਗੇ ਹੀ ਕਿਸੇ ਮੌਕਿਆ ਦੀ ਢੂੰਡ ਵਿਚ ਜਾਪਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਝਟ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਦੇ ਵਾਰੰਟ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ<ref>ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਬਾਰੇ ਇਹ ਨਜ਼ਰੀਆ ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸੀ, ੨੦ ਅਪਰੈਲ ੧੯੩੦ ਦੇ ਪਰਚੇ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਰੌਲਟ ਰਪੋਰਟ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਲ:ਹਰਦਿਆਲ ਦੀਆਂ ਤਕਰੀਰਾਂ ਨੇ ਅਮਰੀਕਨ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚ ਲਿਆ (Rowlatt Report, p. 146.)</ref>। {{gap}}ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵਾਲੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਏਜੰਟਾਂ ਉਤੇ ਸ਼ੱਕ ਰਖਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ‘ਟੁੰਡੀ ਲਾਟ' ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਰਾਭਾ’ ਨੂੰ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਦੀ ਰਾਖੀ ਵਾਸਤੇ ਨੀਯਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦ ਵੀ ਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਯੁਗੰਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੇ, ਇਹ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਭਰੇ ਹੋਏ ਪਸਤੌਲਾਂ ਸਮੇਤ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਦੇ ਸਜੇ ਖੱਬੇ ਰਹਿੰਦੇ। {{multicol-end}}<noinclude>{{rule}} <references/> {{center|੬੧}}</noinclude> 644c3ttz2xi9sh09l118cj14nfr8qki 250 15806 240749 190379 2026-10-15T12:20:19Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240749 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{multicol}} {{gap}}੧੬ ਮਾਰਚ ੧੯੧੪ ਨੂੰ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਨੇ ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿਚ ਅਮਰੀਕਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਲੈਕਚਰ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਟਰੈਮਕਾਰ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਤਰ ਕੇ ਮੀਟਿੰਗ ਹਾਲ ਵਿਚ ਵੜਨ ਲਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਨੀਯਤ ਨਾਲ ਗਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਬਤੌਰ ਅਣ-ਚਾਹੇ ਬਦੇਸ਼ੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿਤਾ ਜਾਏ<ref>Rowlatt Report, p. 146.</ref>। ਜਦੋਂ ਪੁਲਸ ਲਾ:ਹਰਦਿਆਲ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੋਟਰ ਵਿਚ ਬੈਠਾਉਣ ਲਗੀ, ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਪਸਤੌਲ ਕੱਢ ਲਏ। ਪਰ ਇਤਫਾਕੀਆ ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ’ ਵੀ ਓਥੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸੈਨਤ ਨਾਲ ਮਨਾਹ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਪੁਲੀਸ ਵੀ ਸਮਝ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਦੇ ਵਾਰੰਟ ਉਤੇ ਦਸਖਤ ਕਰਵਾਕੇ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਕਚੈਹਰੀ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਨਾ ਲੈ ਜਾਣਾ ਮੁਨਾਸਬ ਜਾਤਾ। {{gap}}ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਨੇ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਜਾਕੇ ਹੋਈ ਘਟਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ। ਲੈਕਚਰਾਰ ਅਤੇ ਸੋਤਾਗਨ ਅਮਰੀਕਨ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਕਾਰਰਵਾਈ ਦੀ ਨਿਖੇਸੀ ਕਰਨ ਵਿਚ ਇਕ ਰਾਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਦੇ ਮਕਸਦ ਨਾਲ ਵੀ ਹਮਦਰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਬੁਰੀ ਗੱਲ ਇਹ ਲਗੀ ਕਿ ਅਮਰੀਕਨ ਸਰਕਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਉਤੇ ਚਲੀ। ਕੁਝ ਅਮਰੀਕਨ ਦੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਵੀ ਅਮਰੀਕਨ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇਨਾਂ ਲੀਹਾਂ ਉਤੇ ਨੁਕਤਾਚੀਨੀ ਕੀਤੀ। ਅਮਰੀਕਨ ਪਬਲਕ ਦੀ ਇਹ ਨਿਖਰਵੀਂ ਹਮਦਰਦੀ ਅਤੇ ਮਦਦ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਫਾਇਦੇ ਮੰਦ ਸਾਬਤ ਹੋਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਢਾਲ ਦਾ ਕੰਮ ਦਿਤਾ। {{gap}}ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਨੂੰ ਜ਼ਮਾਨਤ ਉਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਰਹਿਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਦਿਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਨ ਪਬਲਕ ਦੇ ਇਕ ਹਿਸੇ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ ਹਮਦਰਦੀ ਅਤੇ ਐਜੀਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਮਰੀਕਨ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨ ਵੀ ਬਹੁਤੀ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਦੇ ਕਈ ਮਿਤਰਾਂ, ਜੋ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭੇਦਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਸਨ, ਨੇ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਅਮਰੀਕਾ ਛਡ ਜਾਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿਤੀ। ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਕਿਧਰੇ ਅਮਰੀਕਨ ਸਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੀ ਇਸੇ ਨਤੀਜੇ ਉਤੇ ਪੁਜੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਜ਼ਮਾਨਤ ਜ਼ਬਤ ਕਰਵਾ ਲਈ ਜਾਏ। ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਦੇ ਜ਼ਾਤੀ ਖਰਚਾਂ ਅਤੇ ਸਫਰ ਖਰਚ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਦਿਤਾ, ਅਤੇ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਚੁਪ ਚਾਪ ਅਮਰੀਕਾ ਸਦਾ ਵਾਸਤੇ ਛਡ ਕੇ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ, ਸਵਾਏ ਖਾਸ ਮੌਕਿਆ ਉਤੇ ਕਦੇ ਚਿਠੀ ਚੁਪੱਠੀ ਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੰਧ ਨਾ ਰਿਹਾ<ref>ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਮਾਚਾਰ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ‘ਤਕਨਾ’ ਦੇ ‘ਅਕਾਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸੀ', (੨੨ ਅਪ੍ਰੈਲ, ੧੯੩੦) ਵਿਚ ਛਪੇ ਬਿਆਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉਤੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਸੰਬੰਧੀ ਚਲ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ।</ref>। {{multicol-break}} {{gap}}ਪਰ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ੨ ਜੂਨ ੧੯੧੩ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਹੋਈ, ਅਮਲੀ ਤੌਰ ਉਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਪਹਿਲੀ ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।ਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਨੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ-ਨਵੰਬਰ ੧੯੧੩ ਤੋਂ ਮਾਰਚ ੧੯੧੪ ਤਕ-ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਤਨੇ ਥੋੜੇ ਅਰਸੇ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ, ਪਰ ਅਸਰ ਤਕਰੀਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਬਲੀਅਤ ਨਾਲ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਵਿਕਾਰ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਸਪਿਰਟ ਅਤੇ ਉੱਚਾ ਆਚਰਨ ਹਰ ਇਕ ਸਾਥੀ ਵਿਚ ਉਤਸ਼ਾਹ ਭਰਦਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਦਾ ਰਹਿਣੀ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸਾਨ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਕ ਨਮੂਨਾ ਸੀ ਜੋ ਸਖਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਦੀ ਸਨ। ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਾਮੂਲੀ ਮਾਹਵਾਰੀ ਅਲਾਉਂਸ<ref>ਪਹਿਲੇ ਕੇਸ ਵਿਚ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਰਾਜਪੂਤ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਮੁਤਾਬਕ ੨੫ ਡਾਲਰ ਮਹੀਨਾ।</ref> ਜ਼ਾਤੀ ਖਰਚਾਂ ਵਾਸਤੇ ਮਿਲਦਾ, ਉਹ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਬਚਾ ਕੇ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਕਪੜਿਆਂ ਦੇ ਇਕੋ ਸੂਟ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਕੀਤੀ ਸੇਵਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਯਾਦ ਰੱਖੀ ਜਾਏਗੀ ਅਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਵਿਚ ਚਮਕਦੀ ਰਹੇਗੀ। {{gap}}ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜੀ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਗਾਲਬਨ ਇਹ ਆਸ ਸੀ ਕਿ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਦਾ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲੋਂ ਸੰਬੰਧ ਟੁਟ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਸਿਰ ਧੜ ਨਾਲੋਂ ਅੱਡ ਹੋ ਜਾਏਗਾ ਅਤੇ ਇਹ ਲਹਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਨਿਕੰਮੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਜੇਕਰ ਲਹਿਰ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਅਤੇ ਚੌੜੀਆਂ ਨਾ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਦੀਆਂ ਵਿਯੁੱਕਤੀਆਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਹੋਣਾ ਵੀ ਇਵੇਂ ਹੀ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਦੀ, ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਇਤਨੇ ਥੋੜੇ ਅਰਸੇ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਪਿਛੋਂ, ਇਤਨੀ ਜਲਦੀ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਰਵਾਨਗੀ ਸਚਮੁਚ ਹੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਨਿਗਰਤਾ ਦੀ ਇਕ ਵਡੀ ਪਰਖ ਸੀ। ਪਰ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਾ ਆਈ<ref>Mandlay Case, Judgement, p. 32.</ref>। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਇਸ ਪਰਖ ਵਿਚੋਂ ਸਾਬਤ ਨਿਕਲੀ, ਬਲਕਿ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਦੇ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਚਲੇ ਜਾਣ ਪਿਛੋਂ ਲਹਿਰ ਆਪਣੇ ਬੱਲ (momentum) ਨਾਲ ਹੀ ਤਰੱਕੀ ਕਰਦੀ ਗਈ। ਜਿਥੇ ‘ਗਦਰ’ ਪਹਿਲੋਂ ਸਿਰਫ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚ ਛਪਦਾ, ਹੁਣ ਗੁਜਰਾਤੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਵੀ ਛਪਣ ਲਗ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਇਸ਼ਾਇਤ ਦਿਨੋ ਦਿਨ ਵਧਦੀ ਗਈ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਬਦਸਤੂਰ ਜਾਰੀ ਰਹੀ<ref>First Case, The beginning of the cons-piracy and war, pp. 7-9.</ref>।ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੈਨੇਡਾ,ਮੈਕਸੀਕੋ, ਪਾਨਾਮਾ ਤੇ ਅਰਜਨਟਾਈਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, “ਨਵੀਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਦੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਇਕ ਵੇਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਉਤੇ, ਕਿ ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਸਾਰੇ ਧੁਰ ਪੂਰਬ ਵਿਚ, ਜਿਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਹਿੰਦੀ ਅਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਖਿਲਰ ਗਈ<ref>Second Case, Judgement, p. 23.</ref>। ਅਤੇ “ਬੀਜ ਜਿਹੜੇ ਉਹਨੇ (ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ) ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੇ ਓਦੋਂ ਬੀਜੇ ਸਨ {{multicol-end}}<noinclude>{{rule}} <references/> {{center|੬੨}}</noinclude> k9e3h43x6hv15lnotkpolv1t3xiwsmd 250 15810 240750 190380 2026-10-15T12:21:01Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240750 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{multicol}} ਵੱਧ ਫੁਲ ਕੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਜਥੇਬੰਦੀ ਬਣ ਗਏ<ref>First Case, The beginning of the cour piracy and war, p. 9.</ref>। ਇਹ ਗਲ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਅਤੇ ਦੂਰ ਦੂਰ ਖਿਲਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। {{gap}}ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਇਸ ਨਿਗਰਤਾ ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਕਾਰਨ ਸਨ। {{gap}}ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੁਸ਼ਮਨ ਉਤੇ ਸਿੱਧਾ ਕਾਰੀ ਵਾਰ ਕਰਕੇ ਹੰਨੇ ਬੰਨੇ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਸੀ, ਨਾ ਕਿ ਨਿਯਮਕ, ਸੁਧਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮਝੌਤਾ ਢੂੰਢੂ ਲਹਿਰ। ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਲੜਾਕੇ ਜੋਧਿਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਅਮਲ ਦੇ ਧਨੀਆਂ (men of action), ਜੋ ਅਮੂਮਨ ਆਮ ਜਨਤਾ ਵਿਚੋਂ ਉਤਪਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਸਿਰਫ ਖਿਆਲੀ ਨੁਕਤੇ ਕਢਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ। ਹੋਰ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਹੋਏ ਇਨਕਲਾਬਾਂ ਨੇ ਆਮ ਜਨਤਾ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਅਮਲ ਦੇ ਧਨੀ ਆਗੂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਗਏ ਹਿੰਦੀ ਕਾਮਿਆਂ ਨੇ ਵੀ {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ, ਬਹੁਤੇ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਰਾਜਨੀਤੀ ਬਾਬਤ ਚੰਗੀ ਖਾਸੀ ਸੂਝ ਬੂਝ ਰਖਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੇਕਨੀਯਤੀ, ਜਨਤਾ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ, ਅਤੇ ਬੁਢੇਪੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਵੀ ਹਰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜਸੀ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਉਤੇ ਵੀ ਅਸਰ ਪਾਉਣੋਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ। ਉਹ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲੈਣ ਵਾਸਤੇ ਤਿੱਖੀ ਸਮਝ ਰਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ਗਏ ਹਿੰਦੀਆਂ ਕਾਮਿਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਹ ਆਪ ਇਕ ਸਨ, ਦੀ ਅਮਲ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸਨ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਦੇ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਚਲੇ ਜਾਣ ਪਿਛੋਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ, ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਾਜ ਛੱਡਕੇ, ਯੁਗੰਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਡੇਰੇ ਲਾ ਦਿਤੇ, ਅਤੇ ਕੈਲੇਫੋਰਨੀਆ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਕੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਥਾਈਂ ਵੀ, ਜਿਥੇ ਹਿੰਦੀ ਸਨ, ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਕਾਇਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੂਸਰੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿਚ “ਇਸ ਸਾਰੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਖਤਰਨਾਕ ਆਦਮੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ" ਦਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ<ref>Second Case, Judgement p. 25.</ref>। {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ‘ਠਠਗੜ੍ਹ', ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਬਣੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ, ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਖਾਨ ਦੇ ਬਿਆਨ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ “ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਿਖਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਰਸੂਖ ਸੀ<ref>First Case, The beginning of the conspiracy and war, p. 9</ref>। ਜਦੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚੋਂ ਗਦਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦਾ ਜੱਥਾ ‘ਕੋਰੀਆ’ ਜਹਾਜ਼ ਉਤੇ ਤੁਰਨ ਲਗਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਓਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਨੀਯਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਸੀ<ref>First Case, Individual Case of Kesar Singh, p. 1.</ref>। {{gap}}ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ‘ਠਟੀਆਂ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹਿੰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ {{multicol-break}} ਪਾਸੋਂ ਭਾਰੀ ਖਰਚ ਕਰਕੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਸਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਜ਼ੀਫੇ ਦਿਤੇ। ਉਹ ‘ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਦਮੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਸੀ<ref>First Case, Individual Case of Jawala Singh of Thatian, p. 1.</ref>, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਹੋਏ ਕੁਝ ਆਦਮੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਰਹੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ<ref>Ibid, p. 2.</ref>।ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਦਾ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ, ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਸੰਬੰਧੀ ਹੋਈ ਕੈਦ ਤੋਂ ਰਿਹਾ ਹੋਕੇ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕਿਸਾਨ ਲਹਿਰ ਦਾ ਮੁਢ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਕਿਸਾਨ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਗਏ। {{gap}}ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਦੇ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਚਲੇ ਜਾਣ ਪਿਛੋਂ ‘ਭਾਈ’ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤੂ<ref>San Francisco Trial, charge to the Jury by the iudge, p. 711.</ref> ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਕਮੀਸ਼ਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਗਏ। ‘ਭਾਈ’ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ, ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਵਿਚੋਂ ਐਫ. ਏ. ਜਾਂ ਬੀ. ਏ. ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡਕੇ ਅਮਰੀਕਾ ਉਚੀ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਗਏ, ਅਤੇ ਕੈਲੇਫੋਰਨੀਆਂ ਨਵੇਂ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਹਿੰਦੀਆਂ ਵਾਂਕਰ ਸ਼ੀ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ‘ਸੰਤ’ ਵਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਪਾਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫਾਰਮ ਉਤੇ ਵਿਹਲੇ ਦਿਨ ਕਟਣ ਚਲੇ ਗਏ। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਬਣਨ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਚਿਰ ਪਹਿਲੋਂ ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਸੇ ਆਇਰਸ਼ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਤੋਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੀ ਲਗਨ ਲਗ ਚੁਕੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਸੰਤ’ ਵਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹਮ ਖਿਆਲ ਬਣਾ ਲਿਆ। ‘ਭਾਈ’ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਵੀ ਉਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ ਇਸ ਰੰਗਤ ਵਿਚ ਰੰਗੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਤਿਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਕੌਮੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਅਰਪਨ ਕਰਨ ਦਾ ਅਰਦਾਸਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੈਲੇਫੋਰਨੀਆ ਵਿਚ ਹਿੰਦੀ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਦਾ ਇਹ ਚੰਗਾ ਜੀਉਂਦਾ ਜਾਗਦਾ ਸੈਂਟਰ ਸੀ, ਜੋ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਬਣਨ ਉਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ‘ਭਾਈ’ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। {{gap}}ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਦੀਆਂ ਪਲੈਨਾਂ ਬਨਾਉਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਨ ਵਾਸਤੇ, ਇਨਕਲਾਬੀ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਲਗਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦੀ ਸਿਆਣਪ, ਮੁਦੱਬਰੀ, ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਵਿਚ ਹੀ ਬਹੁਤ ਘਟ ਐਸੀਆਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਯੋਗ ਤਵਾਜ਼ਨ ਹੋਵੇ। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਫੇਲ ਹੋਣ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਬਹੁਤ ਉਚੇ ਪਾਏ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਲੀਡਰ ਜਾਂ ਗਰੁਪ ਪੈਦਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀ।ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਫਲਾਸਫਰ ਜ਼ਰੂਰ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਤਬੀਅਤਨ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਤਵਾਜ਼ਨ ਰੱਖਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸਨ<ref>ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਓਹ ਇਕ ਅੰਤਮ ਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨ ਤੋਂ ਦੂਸਰੀ ਅੰਤਮ ਪੋਜ਼ੀਸਨ ਤਕ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ'। (Bh.</ref>। ‘ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਸੁਚੇਤ ਸਨ, ਪਰ {{multicol-end}}<noinclude>{{rule}} <references/> {{center|੬੩}}</noinclude> qvo3x295mneaij945ouarx0qaxmhqe7 250 15813 240751 190381 2026-10-15T12:21:48Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240751 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{multicol}} ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਇਨਕਲਾਬੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੌਲਵੀ ਬਰਕਤੁਲਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਵਧੀਆ ਲੈਕਚਰਾਰ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਗੁਣ ਦਾ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਣ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਪਰ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਮੁਚੀ ਅਗਵਾਈ ਜਿਸ ਦਰਜੇ ਤਕ ਪੁਜੀ, ਉਸ ਮੁਤਾਬਕ ‘ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਗਨ, ਨੇਕਨੀਅਤੀ, ਸਿਆਣਪ, ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਯੋਗ ਤਵਾਜ਼ਨ ਸੀ। ਜਿਤਨਾ ਚਿਰ ਪੰਡਤ ਰਾਮ ਚੰਦ ਪਸ਼ਾਵਰੀਏ ਦਾ ਦੌਰ (ਜਿਸ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਅਗਲੇ ਕਿਸੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਆਵੇਗਾ) ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਦੀ ਰਵਾਨਗੀ ਪਿਛੋਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਝ ‘ਭਾਈ’ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉਤੇ ਪਿਆ<ref>ਅਕਾਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੀ', ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ੨੪ ਅਤੇ ੨੫ ਅਪ੍ਰੈਲ, ੧੯੩੦, ਦੇ ਪਰਚੇ।</ref>। ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ ਨੇ ਇਸੇ ਥਾਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ, “ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਫੋਟੋ ਖਿਚਣਾ ਮੇਰੀ ਕਲਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ,.......ਉਨਾਂ) ਵਰਗੇ ਸਚੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਿਰਲੇ ਹਨ"। ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਦੀ ਵੀ ‘ਭਾਈ' ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਰਾਏ ਸ਼੍ਰੀ ‘ਭਕਨਾ' ਦੀ ਰਾਏ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਅਤੇ ਤਦੱਬਰ ਦਾ ਇਕ ਨਮੂਨਾ ਉਹ ਢੰਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਕਿਰਤੀ ਰਸਾਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ (ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ) ਵਿਚ ਕਿਰਤੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਮੁਢ ਬੰਨ੍ਹਿਆ। ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ ਕਿ ਸਿੰਘਾ ਪਰ ਦਾ ਗਦਰ ਕਰਾਉਣ ਵਿਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੁਕਵਾਂ ਹੱਥ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਾਂਡਲੇ ਸਾਜਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਹ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬਰਮਾ ਵਿਚ ਗਦਰ ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿਰਕੱਢ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਉਹ ਇਕ ਸਨ<ref>Mandlay Case, Judgement, p. 34.</ref>। {{gap}}ਪੰਡਤ ਕਾਂਸ਼ੀ ਰਾਮ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨਦੀ ਸਨ। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਉਹ ਆਰਾਮ ਤਲਬੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਸਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਨੂੰ ਔਰੇਗਨ ਸਟੇਟ ਦੇ ਦੌਰੇ ਉਤੇ ਸਦੱਣ ਅਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਘਾ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਕਾਇਮ ਹੋ ਜਾਣ ਉਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਬਿਲਕੁਲ ਪਲਟਾ ਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਤਲਬੀ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਤਿਆਗ ਕੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਉਤਨਾ ਚਿਰ ਜੁਟੇ ਰਹੇ ਜਿਤਨਾ ਚਿਰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਤਖਤੇ ਉਤੇ ਲਟਕ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨਹੀਂ ਪਾ ਗਏ। {{gap}}ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਛਿੜਦੇ ਸਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ, {{multicol-break}} ਜੋ ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਜਲਾਵਤਨ ਹੋਣ ਪਿਛੋਂ ਜਾਪਾਨ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ, ਅਮਰੀਕਾ ਆ ਗਏ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ, ਜੋ ਦੇਸ ਨੂੰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮੁਹਿੰਮ ਉਤੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਚੁਕੇ ਸਨ, ਦੀ ਥਾਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣ ਗਏ। ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਥਨੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਅਸਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਚੁਕਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਕਰੀਰਾਂ ਨੇ ਕਿਸਤਰ੍ਹਾ ਕੈਨੇਡਾ ਦਿਆਂ ਹਿੰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਜੋਸ਼ ਭਰਿਆ। ਅਮਰੀਕਾ ਆ ਕੇ ਵੀ ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਥੋਂ ਦੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਨੂੰ ਹੋਰ ਉਭਾਰਨ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ, ਅਤੇ ਤੀਸਰੇ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਕੇਸ ਦੇ ਲਫਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਅਫਰਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਖਤਰਨਾਕ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸਨ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹਮਵਤਨਾਂ ਵਿਚ ਹਰਦਿਆਲ ਨਾਲੋਂ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਘਟ ਅਸਰ ਰਸੂਖ ਰਖਦੇ ਸਨ।<ref>Third Case, Judgement, p. 32.</ref> {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਪਾਨ ਤੋਂ ਮੌਲਵੀ ਬਰਕਤੁਲਾ ਅਮਰੀਕਾ ਆ ਗਏ। ਮੌਲਵੀ ਬਰਕਤੁਲਾ ਭੂਪਾਲ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਨ, ਅਤੇ ਸੰਨ ੧੯੦੯ ਵਿਚ ਟੋਕੀਓ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ (ਜਾਪਾਨ) ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਲਗ ਗਏ, ਜਿਥੇ ਉਹ ਇਕ ਅਖਬਾਰ ਵੀ ਕਢਦੇ ਰਹੇ। ਸੰਨ ੧੯੧੧ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੁਰਕੀ ਮਿਸਰ ਆਦਿ ਦੇਸਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਪੈਰਸ ਵਿਚ ਕਿਸ਼ਨ ਜੀ ਵਰਮਾ ਨਾਲ ਵੀ ਚਿੱਠੀ ਪੱਤੂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਦੌਰੇ ਪਿਛੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਖਬਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁਧ ਇਤਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਜਾਪਾਨੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ੧੯੧੨ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ੧੮੧੪ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀਓਂ ਵੀ ਜਵਾਬ ਮਿਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ਆ ਗਏ, ਜਿਥੇ ਉਹ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ<ref>'0' Dwyer, p. 186.</ref>ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਤਰੱਕੀ ਦੇਣ, ਖਾਸ ਕਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ, ਦਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ਲਾਘਾ ਯੋਗ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਪਿਛੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਡੀਊਟੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਗਵਾਂਢੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਈ ਗਈ। {{gap}}ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਉਕਤ ਉਘੇ ਉਹਦੇਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਭੱਜਣ ਨੱਠਣ ਅਤੇ ਅਮਲੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ, ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਿੱਸਾ ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਰਾਭਾ’ ਦਾ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਮੁਕਦਮੇ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਦੇ ਲਫਜ਼ਾਂ ਵਿਚ, ‘ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ, ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਅਤੇ ਹਿੰਦ ਅੰਦਰ, ਅਮਲੀ ਤੌਰ ਉਤੇ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਐਸਾ ਭਾਗ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਸ ਮੁਲਜ਼ਮ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਨਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ? ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਸਾਲਾ ਹੈ<ref>First Case, Individual Case of Kurtar Singh, V. Sarabha, p. 1.</ref>। {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ‘ਕਾਹਰੀ ਸਾਹਰੀ’ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ‘ਭਾਈ' ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਆਪ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੜੇ ਲਿਖੇ (ਸ਼ਾਇਦ ਐਮ. ਏ.) ਅਤੇ ਸਿਆਣੇ ਸਜਣ ਸਨ<ref>Mandlay Case, Judgement, p. 265</ref>, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣਾ ਤਵਾਜ਼ਨ ਸੀ। ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਤਹਿਰੀਕ ਵਿਚ ਉੱਘਾ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਬਦਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਨ ੧੯੧੦-੧੧ ਵਿਚ ਓਥੋਂ ਜਲਾਵਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ {{multicol-end}}<noinclude>{{center|੬੪}} {{rule}} <references/></noinclude> adj979qfgqplxtfgu3c5lqq18rc51gn 250 15817 240752 190382 2026-10-15T12:24:26Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240752 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{multicol}} ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਜੀ. ਡੀ. ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਤਾਰਕਾ ਨਾਥ ਦਾਸ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਅਖਬਾਰ ਕਢਦੇ ਰਹੇ। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਬਣ ਜਾਣ ਉਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਵੱਧ ਚੜ੍ਹਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਬਦਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ੨੬ ਸਤੰਬਰ ੧੯੧੪ ਨੂੰ ਜਲਾਵਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ‘ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਹੀ ਆਪ ਆਪਣੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨੂੰ ਸੰਕੋਚ ਕੇ ਤੇ ਪਿਛੇ ਰਹਿ ਕੇ ਵਧੇਰੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਅਗਲਬੰ ਉਹ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੈਂਟਰ ਤੋਂ ਲਾਂਭੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ‘ਭਾਈ’ ਸੋਤੋਖ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗੂੰ ਉਹ ਪਬਲਕ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਪਰ ਮਾਂਡਲੇ ਕੇਸ ਦੇ ਲਫਜ਼ਾਂ ਵਿਚ “ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਤਰਨਾਕ ਆਦਮੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਉਹ ਇਕ ਸਨ, ਅਤੇ ਸਿਆਮ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ<ref>Mandlay Case, Judgement, p. 285 lu</ref>। {{gap}}ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਸੱਜਣ ਅਤੇ ‘ਗਦਰ' ਅਖਬਾਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਕਾਂ ਦਾ ਜੁਟ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਠਵੇਂ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਆ ਚੁਕਾ ਹੈ, ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਜਿੰਦ ਜਾਨ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾ; ਹਰਦਿਆਲ ਦੀ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਰਵਾਨਗੀ ਪਿਛੋਂ ਨਾ ਕੇਵਲ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਢਿਲੇ ਹੋਣੋਂ ਬਚਾਇਆ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਅਗੇ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਫੁਲਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਉਘਾ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਹਰ ਇਕ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਐਸੀਆਂ ਵਿਯੁੱਕਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਖਾਸ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਨਿਗਰਤਾ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਅਤੇ ਅਸਲੀ ਵਡਾ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦਾ ਸਸਿਤ ਉਭਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਇਕ ਅਨਸਰ ਜੀਉਂਦਾ ਜਾਗਦਾ ਅਤੇ ਖੁਦਬਖੁਦ ਹਰਕਤ ਵਿਚ ਸੀ। ਅਠਵੇਂ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਚੁਕਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ‘ਗਦਰ’ ਅਖਬਾਰ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਵਿਚ ਢਿਲ ਮਠ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਹਿੰਦੀ ਕਾਮਿਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕਿਵੇਂ ਜ਼ੋਰ ਦਿਤਾ। ਇਸੇ ਐਸਿਤ ਉਭਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਧੁਰ ਪੂਰਬ ਦੇ ਮੁਲਕਾਂ (ਫਿਲੇਪਾਈਨ, ਮਲਾਯਾ, ਸਿਆਮ, ਬਰਮਾ, ਚੀਨ ਜਾਪਾਨ ਆਦਿ), ਜਿਥੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਕਾਰਗਰ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਵਿਚ ਉਘੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਗੈਰ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਮਾਮੂਲੀ ਮੇਲ ਮਿਲਾਪ ਹੋਣ ਉਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿਚ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰ ਦਿਤੀਆਂ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਪਿੰਗਲੇ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਲਾਲ ‘ਪਾਬਕ' ਵਾਂਗੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ, ਜੋ ਪਹਿਲੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਜਾਂ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਬਹੁਤੇ ਉਘੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਨੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਹਿੰਦ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਗਵਾਂਢੀ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚਲੇ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿਚ ਉਘਾ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। {{multicol-break}} {{center|<poem>{{larger|'''ਦਸਵਾਂ ਕਾਂਡ'''}} {{xx-larger|'''ਜਥੇਬੰਦੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੰਮ'''}}</poem>}} {{gap}}‘ਗਦਰ’ ਅਖਬਾਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨੂੰ ਪੱਕਿਆਂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਲੈਨ ਦੇ ਕਈ ਗੁਪਤ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਚਾੜ੍ਹਨ ਦੇ ਵੀ ਕੰਮ ਸਨ। {{gap}}{{larger|'''ਜਥੇਬੰਦੀ'''}}-ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਸੰਬੰਧੀ ਚਲੇ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਇਹ ਹੀ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਹਿੰਦੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ ਦੀ ਪੈਸੇਫਿਕ ਕੋਸਟ', ਅਰਥਾਤ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ, ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕਾ<ref>First Case, The beginning of the conspiracy and war, p. 5.</ref> ਵਿਚ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਈ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਖਾਂ ਸਨ। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਰੀਕਾਰਡਾਂ ਬਾਰੇ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਹਨ ਕਿ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਬਣਤਰ · ਬਾਰੇ · ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ’, ਪ੍ਰਧਾਨ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ, ਦੇ ਬਿਆਨ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਾਕਫੀਅਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਦਾ ਇਹ ਪਹਿਲੂ ਅਧੂਰਾ ਹੈ। {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ’ ਮੁਤਾਬਕ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਜਮਹੂਰੀ ਲੀਹਾਂ ਉਤੇ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਉਪਨਿਯਮ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਇਕ ਆਦਮੀ ਵਾਹਦ ਲੀਡਰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਅਮਰੀਕਾ ਅੰਦਰ ਮਿੱਲਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਗੈਂਗਾਂ (ਇਕ ਥਾਂ ਜੰਮ ਕੇ ਨਾ ਬਹਿਣ ਵਾਲੇ ਟੋਲਿਆਂ) ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਵੀ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਕੁਝ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਚੁਣਵੀਂ ਮੁਕਾਮੀਂ ਕਮੇਟੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ। ਮੁਕਾਮੀਂ ਕਮੇਟੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਕੇਂਦ੍ਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਚੁਣਦੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ। ਮੁਕਾਮੀਂ ਕਮੇਟੀਆਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰੀ ਪਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਚੋਣ ਹਰ ਸਾਲ ਹੁੰਦੀ। ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਅਗੋਂ ਆਪਣੇ ਉਹਦੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਖੋ ਵਖ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਬ-ਕਮੇਟੀਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦੀ। ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਅਗੋਂ ਦੋ ਭਾਗ ਸਨ-ਇਕ ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਗੁਪਤ। ਗੁਪਤ ਕਮੇਟੀ ਅਥਵਾ ਕਮੀਸ਼ਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੈਂਬਰ ਹੁੰਦੇ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਗੁਪਤ ਕੰਮ ਇਸ ਕਮੀਸ਼ਨ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ। ਜਿਤਨਾ ਰੂਪੱਯਾ ਗੁਪਤ ਕਮੀਸ਼ਨ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਪਾਸੋਂ ਮੰਗਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਪੁਛੇ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਹੱਕ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਗੁਪਤ ਕਮੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉਸ ਵਕਤ ਤਕ ਹਸਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਸਕੇ, ਜਦੋਂ ਤਕ ਕਿ ਕਮੀਸ਼ਨ ਖੁਦ ਹਸਾਬ ਦੇਣਾ ਯੋਗ ਨਾ ਸਮਝੇ। ਪਰ ਜੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਗੁਪਤ ਕਮੀਸ਼ਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮੈਂਬਰ ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਕਮੀਸ਼ਨ ਦੀ ਨੀਯਤ ਜਾਂ ਯੋਗਤਾ ਬਾਰੇ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੈਂਬਰ ਜਾਂ ਕਮੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦਾ ਹੱਕ ਰਖਦੀ। ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਜਾਂ ਗੁਪਤ ਕਮੀਸ਼ਨ ਦਾ ਕੋਈ ਮੈਂਬਰ, ਜੋ ਉਹ ਬੇਈਮਾਨੀ ਕਰੇ ਜਾਂ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਭੇਦ ਵੈਰੀਆਂ ਪਾਸ ਪ੍ਰਫੱਟ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਗੱਟ ਭਾਗ ਦੇ ਖਰਚ ਦੀ ਰੀਪੋਰਟ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਹਰ {{multicol-end}}<noinclude>{{rule}} <references/> {{center|੬੫}}</noinclude> ggxj0lz68w4p34t6i14j7axuzfp4cau 250 15839 240753 190383 2026-10-15T12:25:09Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240753 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{multicol}} ਮਹੀਨੇ ਪਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਦੀ, ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਦਫਤ, ਪ੍ਰੈਸ ਅਤੇ ਅਖਬਾਰ ਵਿਚ ਜਾਂ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਹੋਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਤਨਖਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ। ਕੇਵਲ ਜ਼ਰੂਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਰੋਟੀ ਤੇ ਕਪੜਾ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਅਸੂਲਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਇਕ ਵਰਕਰ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਫੰਡ ਵਿਚੋਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ<ref>ਅਕਾਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸੀ, ੧੮ ਅਪ੍ਰੈਲ ਸੰਨ ੧੯੩੦ ਦਾ ਪਰਚਾ।</ref>। {{gap}}‘ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ' (ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਗਰਿਫਤ ਤੋਂ ਬਚਣ ਵਾਸਤੇ ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਮੁਕੱਦਮੇਂ ਪਿਛੋਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਜੋ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਰਖ ਲਿਆ) ਨੇ ਜੋ ਸੰਨ ੧੯੨੮ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਬਣਤਰ ਦੇ ਨਿਯਮ ਛਾਪੇ<ref>The United States of India, March 1928 (Published by the Hindustan Ghadr Party, U.S.A.)</ref>, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਬਣਤਰ ਨਾਲੋਂ ਕਈ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਪਰ ਉਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਗੁਪਤ ਕਮੀਸ਼ਨ ਤਿੰਨਾਂ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਚਾਇਤ ਉਮਰ ਭਰ ਵਾਸਤੇ ਚੁਣੇਗੀ। ਇਹ ਕਮੀਸ਼ਨ ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਚਾਇਤ ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ ਰੀਪੋਰਟ ਕਰੇਗਾ ਕਿ ਸਾਲ ਵਿਚ ਕਿਤਨਾਂ ਰੂਪੱਯਾ ਖਰਚ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਆਪਣੀਆਂ ਕਾਰਰਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਆਮਦਨ ਖਰਚ ਦੀ ਤਫਸੀਲ ਸਿਰਫ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਅਗੋਂ ਵਾਸਤੇ ਮੁਕੱਰਰ ਹੋਏ ਕਮੀਸ਼ਨ ਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਇਹ ਆਪ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦੇਵੇ ਜਾਂ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ ਦਿਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਨਿਯਮਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਇਹ ਹਿੱਸਾ ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ’ ਵਲੋਂ ਦਿਤੀ ਗਈ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕਮੀਸ਼ਨ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਾਲ ਮੁਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ' {{gap}}ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨਿਯਮ ਉਪਨਿਯਮਂ ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਸਨ ਜਾਂ ਹੋਰ, ਇਹ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਇਸ ਇਤਹਾਸ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਿਚ ਨਿਯਮ ਉਪਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਉਹ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਅਮੂਮਨ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਚਲਾਉਣ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਹੈ<ref>Unamerican Activities ਬਾਰੇ ਰੀਪੋਰਟ (ਪੰਨਾ ੨੧੫) ਵਿਚ ਤਾਂ ਇਥੋਂ ਤਕ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੰਨ ੧੯੧੭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਇਕ ਢਿਲੀ ਜਿਹੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਬਾਕਾਇਦਾ ਨਿਯਮ ਉਪਨਿਯਮ ਅਤੇ ਮੈਂਬਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਹ ਰਾਏ ਅਮਰੀਕਨ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਦਸਤੂਰ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰਖਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਸੰਨ ੧੯੧੭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਰਜਿਸਟਰਡ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਕਿ ਗਦਰ ਪਰਟੀ ਦੇ ਨਿਯਮ ਉਪਨਿਯਮ ਜਾਂ ਮੈਂਬਰ ਉੱਕਾ ਨਹੀਂ ਸਨ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਬਾਕਾਇਦਾ ਬਾਖਾਂ ਸਨ (First Case, The beginning of the conspiracy and war, p. 5); ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਐਸ ਸਮੇਂ ਮੌਜੂਦ ਸਭ ਉਘੇ ਮੈਂਬਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਮੁੰਤਰਿਕ ਹਨ' ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ ਅਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਬਾਕਾਇਦਾ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ</ref>। ਇਹ ਫਰਜ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਇਕ ਕਾਰਨ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਕਿਸਾਨ ਅਨਸਰ ਦਾ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਜ਼ੋਰ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਅਜੈ ਤਜਰਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਡਾ ਕਾਰਨ (ਜੋ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਸਪਿਰਟ ਵੀ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦਾ ਹੈ) ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ {{multicol-break}} ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਵਿਚ, ਤੀਜੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਦਿਤੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਦੇਸ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਮ ਦੀ ਤੀਬਰ ਲਗਨ ਲਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। Inamerican Activities ਬਾਰੇ ਰੀਪੋਰਟ (ਫੰਨਾ ੨੧੪) ਵਿਚ ਹੀ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਲਈ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਫਰਮਾਂਬਰਦਾਰੀ ਕੁਟ ਕੁਟ ਕੇ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਤੀਬਰ ਲਗਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜਥੇਬੰਦੀ ਵਿਚ ਉਹਦੇ ਜਾਂ ਤਾਕਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਭਜ ਦੌੜ, ਜਾਂ ਉੱਕੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਦੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਖਿੱਚ ਨੇ ਇਤਨੀ ਇਕਸੁਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਨਿਯਮਾਂ ਉਪਨਿਯਮਾਂ ਦੀਆਂ ਬਰੀਕੀਆਂ ਵਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੈਂਦੀ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਕਿਆਸ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ਉਤੇ ਫੇਲ ਹੋ ਜਾਣ ਅਤੇ ਪੰਡਤ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਪਸ਼ਾਵਰੀਆ ਦੇ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਤਕ, ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਉਹਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਹੋਏ ਝਗੜੇ ਜਾਂ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਤਕ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਹਾਲਾਂ ਕਿ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮਾਮੂਲੀ ਮਾਮੂਲੀ ਹੋਏ ਝਗੜਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਗੋਂ ਉਹਦੇਦਾਰੀਆਂ ਵਲ ਇਥੋਂ ਤਕ ਘਟ ਧਿਆਨ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਉਹਦੇਦਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ਉਤੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗ ਸਕਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਅਨੁਮਾਨ ਦੀ ਓਟ ਲੈਣੀ ਪਈ ਹੈ<ref>ਅੰਤਕਾ ਨੰ: ੧</ref>। ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਅੰਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਜ਼ਬਤ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਵਾਸਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿਸੇ ਕਾਰਰਵਾਈ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਮਿਲ ਸਕੀ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦਾ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਕੰਮ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਤਨਾ ਖਤਰੇ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕੰਮਲ ਜ਼ਬਤ ਦੇ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਕੇਵਲ ਬਹੁਤ ਮਾਮੂਲੀ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉਤੇ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਨਿਯਮਕ ਰਸਮਾਂ (Formalities) ਪੂਰੀ ਕੀਤਿਆਂ, ਹੋਰ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਖਾਸ ਕਰ ਜਿਸਤਰਾਂ ਮੌਲਵੀ ਬਰਕਤੁਲਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ ਨੂੰ ਇਕਦੱਮ ਆਪਣਾ ਲੀਡਰ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਇਹੋ ਜ਼ਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਜ਼ਬਤ, ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਇਕਸੁਰਤਾ ਕਾਇਮ ਰਖਣ ਵਿਚ ਨਿਯਮਕ ਬੰਧਨਾਂ ਅਤੇ ਆਸਰਿਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਨਕਲਾਬੀ ਤੀਬਰ ਲਗਨ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਹੱਥ ਸੀ। {{gap}}ਅਠਵੇਂ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਚੁਕਾ ਹੈ, ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਸ਼ਕਲ ਦੇਣ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਮੰਤਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਲਈ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਡਾ ਅਮਲੀ ਕਦਮ ‘ਗਦਰ' ਅਖਬਾਰ ਸੀ। ਪਰ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਜਲਸੇ ਕੀ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਮੇਲ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਦਸੰਬਰ ੧੯੧੩ ਤੋਂ ਅਗੱਸਤ ੧੯੧੪ ਤਕ ਲਗਾਤਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੋ {{multicol-end}}<noinclude>{{rule}} <references/> {{center|੬੬}}</noinclude> my8djfr2ggeojr34fexpkza334d4awr 250 15844 240754 190385 2026-10-15T12:26:15Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240754 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{multicol}} ਹਾਲਾਤ ਪਹਿਲੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹਨ<ref>First Case, The beginning of the conspiracy and war, pp. 5-6.</ref>, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਹੇਠਾਂ ਦਿਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਤਾਅ (Tempo) ਤੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਮੱਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। {{gap}}ਹਿੰਦੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਸਰਪਰੱਸਤੀ ਹੇਠ ੩੧ ਦਸੰਬਰ ੧੯੧੩ ਨੂੰ ਸੈਕਰੇਮੈਂਟੋ ਵਿਚ ਪਬਲਕ ਮੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਰਾਜ ਵਿਧਰੋਹੀ ਲੈਕਚਰ ਕੀਤੇ ਗਏ।ਲੈਂਟਰਨ ਸਲਾਈਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਾਜ ਵਿਧਰੋਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਿਖਾਈਆਂ ਗਈਆਂ, ਇਨਕਲਾਬੀ ਤਰੀਕਾਕਾਰ ਵਖਾਏ ਗਏ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਹਰਦਿਆਲ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਸਿਆ ਕਿ ਜਰਮਨੀ ਇੰਗਲਸਤਾਨ ਨਾਲ ਜੰਗ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਇਨਕਲਾਬ ਲਈ ਹਿੰਦ ਜਾਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ।” {{gap}}ਪਹਿਲੀ ਫਰਵਰੀ ੧੯੧੪ ਨੂੰ ਬਰਕਲੇ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋਈ “ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਰਦਿਆਲ ਅਤੇ ਓਵਨ (Owen) ਨਾਮੀਂ ਇਕ ਅਮਰੀਕਨ ਅਨਾਰਕਿਸਟ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। {{gap}}੧੫ ਫਰਵਰੀ ੧੯੧੪ ਨੂੰ ਸਟਾਕਟਨ ਵਿਚ ਇਕ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਬਹੁਤ ਸੀ। “ਇਕ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਖੁਰਾ ਖੋਜ ਮਿਟਾ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਕਸਮਾਂ ਖਾਧੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਗਦਰ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦੇ ਬਚਨ ਦਿ.........ਇਸ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਇਕ ਹੋਰ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋਈ, ਜਿਥੇ ਅਗੇ ਵਰਗੀਆਂ ਕਸਮਾਂ ਖਾਧੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਲੈਕਚਰ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਜੰਗ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। {{gap}}ਸੈਕਰੇਮੈਂਟੋ ਵਿਚ ੪ ਮਾਰਚ ੧੯੧੪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਿੰਦੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਨੇ ਇਕ ਹੋਰ ਮੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ, ਜਿਥੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਭਰਪੂਰ ਸ੍ਰੋਤਾਗਨਾਂ ਨੂੰ ਗਦਰ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਬਚਨ ਦਿਤਾ”। {{gap}}ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ੨੫ ਮਾਰਚ ੧੯੧੪ ਨੂੰ ਹੋਈ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ, “ਹਰਦਿਆਲ ਦੀ ਜਲਦੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹਿਰਾਸਤ ਬਾਰੇ ਅਮਰੀਕਨਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਨੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਭਰੀਆਂ ਤਕਰੀਰਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਹਰਦਿਆਲ ਨੇ ਨਾਲ ਲਗਵਾਂ ਇਹ ਵੀ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਜਰਮਨੀ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਗਦਰ ਲਈ ਉੱਥੇ ਤਿਆਰੀ ਕਰੇਗਾ।” {{gap}}ਮਾਰਚ ੧੯੧੪ ਵਿਚ ਅਸਟੋਰੀਆ ਵਿਚ, “ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਮੰਤਵ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਉਲਟਾਉਣਾ ਅਤੇ ਗਦਰ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨਾਉਣਾ ਸੀ,....ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਕਸਮਾਂ ਖਾਧੀਆਂ ਕਿ ਓਹ ਇਨਕਲਾਬ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਖਾਤਰ ਵਾਪਸ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਜਾਣਗੇ।” {{gap}}੭ ਜੂਨ ੧੯੧੪ ਨੂੰ ਅਸਟੋਰੀਆ ਇਕ ਹੋਰ ਵਡੀ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋਈ। ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ, ਬਰਕਤੁਲਾ ਅਤੇ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਭਰੀਆਂ ਤਕਰੀਰਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। “ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਰ ਇਕ ਨੇ ਸ੍ਰੋਤਾਗਨਾਂ ਨੂੰ ਮਸ਼ਵਰਾ ਦਿਤਾ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਜਲਦੀ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਅਤੇ ਗਦਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਇਹ ਸਮਾਂ ਹੈ।......... ਤਾਗਨ ਫਿਰ ੮ ਤੇ ੯ ਜੂਨ ਨੂੰ ਅਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ {{multicol-break}} ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਗਦਰ ਵਿਚ ਲੜ ਮਰਨ ਦੀਆਂ ਕਸਮਾਂ ਚੁਕੀਆਂ।” {{gap}}੨੩ ਜੂਨ ੧੯੧੪ ਨੂੰ ਪੋਰਟਲੈਂਡ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਨੂੰ ਬੈਂਡ ਵਾਜੇ ਅਤੇ ਜਲੂਸ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। “ਸ੍ਰੋਤਾਂਗਨਾਂ ਨੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਗਦਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਕਸਮਾਂ ਚੁਕੀਆਂ। ਮੁਹੰਮਦ ਦੀਨ ਸਭਾ-ਪਤਿ ਸੀ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਸਾਹਮਣੇ ਵਡਾ ਮਸਲਾ ਸੀ।” {{gap}}੩ ਜੁਲਾਈ (੧੯੧੪) ਨੂੰ ਸਟਾਕਟਨ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵਡੀ ਮੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ। ੭੦੦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਿੰਦੀ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਕੱਤਤਾ ੯ ਵਜੇ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਰਾਤ ਦੇ ਸਾਢੇ ਬਾਰਾਂ ਵਜੇ ਤਕ ਜੁੜੀ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੇ ਹਿੰਦੀ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ।” {{gap}}ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੈਲੇਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਵਖ ਵਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਖਾਂ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਖਾਤਰ ਫਰਵਰੀ ੧੯੧੪ ਵਿਚ ਸਟਾਕਟਨ ਵਿਚ ਇਕ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ, ਅਤੇ ਮਾਰਚ ੧੯੧੪ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਦੌਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ<ref>First Case, The beginning of the conspiracy and war, p. 5.</ref>।ਹੋਰ ਕਈ ਲੀਡਰ ਵੀ ਹਿੰਦੀਆਂ ਨਾਲ ਜ਼ਾਤੀ ਮੇਲ ਮਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲਗ ਪਏ<ref>Ibid.</ref>। ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ, ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਕਰਨ ਖਾਤਰ ਕੈਲੇਫੋਰਨੀਆ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਦੌਰੇ ਨੂੰ ‘ਅਕਾਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸੀ'<ref>ਅਕਾਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸੀ, ਪਹਿਲੀ, ਦੂਜੀ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਮਈ ੧੯੩੦ ਦੇ ਪਰਚੇ।</ref> ਅਖਬਾਰ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਤਫਸੀਲ ਵਿਚ ਪੈਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। {{gap}}ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ, ‘ਗਦਰ' ਅਖਬਾਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਬਹੁਤਾ ਚਿੱਠੀਆਂ ਚੁਪੱਠੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਵੇਂ ਚੌਥੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਦਸਿਆ ਜਾ ਚੁਕਾ ਹੈ, ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਮਦ ਓਥੇ ਬੱਝਾਂ। ‘ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ ਦੀ ਪੈਸੇਫਿਕ ਕੋਸਟ' ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਹੀ ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ ਕਿ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਮੁਕਾਮੀ ਸ਼ਾਖ ਕਾਇਮ ਹੋ ਸਕੀ ਜਾਂ ਨਾ। ਪਰ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਖਾਤਰ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਜਾਰੀ ਹੋਣ ਉਤੇ, ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਹਿੰਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਇਸ ਵਿਚ ਸੁਤੇ ਸਿਧ ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਰਚਨਾਂ ਸੀ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਹਿੰਦੀ ਕਾਮਿਆਂ ਵਾਂਗੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਹਿੰਦੀ ਕਾਮਿਆਂ ਦਾ ਇਨਕਲਾਬੀ ਉਭਾਰ ਵੀ ਹਾਲਾਤ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਹੇਠ ਸੈਸਿਤ ਉਭਾਰ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਥੋਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵੀ ਇਕੜ ਦੁਕੜ ਵਿਯੁੱਕਤੀਆਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸ਼੍ਰੀ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ‘ਗਰੰਥੀ' ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਮ ਖਾਸ ਜ਼ਿਕਰ ਯੋਗ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚਲੀ ਹਿੰਦੀਆਂ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਵੱਧ ਚੜਕੇ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ<ref>ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਹਿੰਦੀਆਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਉਘਾ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਯੁੱਕਤੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਚੌਥੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਆ ਚੁਕਾ ਹੈ।</ref>। {{multicol-end}}<noinclude>{{rule}} <references/> {{center|੬੭}}</noinclude> 6xr0qf101nrg5wrfa1ik2wwvb522kdk 250 15849 240755 190386 2026-10-15T12:26:31Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240755 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{multicol}} ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਲਾਲ ‘ਪਾਥਕ’, ਸ਼੍ਰੀ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਦਿਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਰਮਾ ਸਿਆਮ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਉਘਾ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗਾਂਧਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਿੰਦ ਵਿਚਲੀਆਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ। {{gap}}ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਰ ਕਈ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਸਨ, ਪਰ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਅਮਰੀਕਨ ਦੀਪ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵਡੇ ਦੋ ਅੱਡੇ ਸ਼ੰਘਾਈ (ਚੀਨ) ਅਤੇ ਮਨੀਲਾ (ਫਿਲਪਾਈਨ) ਸਨ। ਪਿਛੋਂ ਆਕੇ ਸਿਆਮ (ਥਾਈਲੈਂਡ) ਵੀ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਖਾਸਾ ਵਡਾ ਸੈਂਟਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਮੁਕਾਮੀਂ ਲੀਡਰ ਸ਼੍ਰੀ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ‘ਐਨਜੀਨੀਅਰ' ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਬੁਢਾ ਸਿੰਘ ਬੰਗਕੋਕ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਪਹਿਲ ਅਤੇ ਅਗਵਾਈ ਬਹੁਤੀ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਆਏ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਸੀ। ਸ਼ੰਘਾਈ ਅਤੇ ਮਨੀਲਾ ਵਿਚ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਵਖਰੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਵਖਰੇ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜਾਂ ਇਥੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਦੀ ਘਟ ਗਿਣਤੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਥੋਂ ਦੀ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਹਿੰਦੀਆਂ ਦੇ ਆਮ ਜਨਤਕ ਉਭਾਰ ਦੀ ਘਟ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਈ ਇਕ ਵਿਯੱਕੜੀਆਂ ਦਾ ਪਾਇਆ ਹਿੱਸਾ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਵਧੇਰੇ ਉਘਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੰਘਾਈ ਵਿਚ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਢੀ ਸ਼੍ਰੀ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ‘ਚੁਘਾ' ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁਕੱਦਮੇਂ ਦੇ ਜੱਜਾਂ ਲਿਖਿਆ <ref>First Case, Individual Case of Nidhan Singh, pp. 1 and 6.</ref>ਕਿ, “ਹੁਣ ਵਾਲੇ ਮੁਕੱਦਮੇਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਰੁਧ ਮਸਾਲਾ ਕੇਵਲ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲੋਂ ਦੂਸਰੇ ਦਰਜੇ ਉਤੇ ਹੈ ...........ਸਾਡੀ ਰਾਏ ਵਿਚ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਬਤ ਹੋ ਚੁਕਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੁਲਜ਼ਮ ਨਿਹਾਇਤ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਤਰਨਾਕ ਅਪਰਾਧੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਡਾਕਟਰ ਮਥਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਜਰ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ' ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੰਘਾਈ ਸਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਧੇਰੇ ਉੱਘਾ ਹਿੱਸਾ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਲਿਆ। {{gap}}ਮਨੀਲਾ ਵਿਚ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਬੀਜ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਦੱਤ ਕੁਮਾਰ (ਜੋ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਬਾਬੂ ਤਾਰਕਾ ਨਾਥ ਦਾਸ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ‘ਕਾਹਰੀ ਸਾਰੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਇਕ ਅਖਬਾਰ ਕਢਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਸਿਹਤ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਨੀਲਾ ਆ ਗਏ ਸਨ) ਨੇ ਸੰਨ ੧੯੧੪ ਵਿਚ ਬੀਜ ਬੀਜੇ। ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਦੱਤ ਕੁਮਾਰ ਸਿਹਤ ਦੀ ਖਰਾਬੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਨੀਲਾ ਤੋਂ ਵੀ ਜਲਦੀ ਚਲੇ ਗਏ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਮਨੀਲਾ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਜਥੇਬੰਦੀ ਬਣ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਹਾਫਿਜ਼ ਅਬਦੁਲਾ<ref>Isemonger and Slattery, p. 45. ੬੮</ref> ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਉਹਦੇਦਾਰ ਸਨ। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਹਿੰਦ ਵਲ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦਿਆਂ ਜਥਿਆਂ ਵਿਚ ਮਨੀਲਾ ਦੇ ਕਾਫੀ ਹਿੰਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸ਼੍ਰੀ ਰਹਿਮਤ ਅਲੀ ਖਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨੀਲਾ ਦੇ ਕਈ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਤਖਤੇ ਉਤੇ ਲਟਕ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀ {{multicol-break}} ਪਾਉਣੀ ਪਈ<ref>Third Case, Judgement, p. 28.</ref>। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਖਾਤਰ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀ. ਹਾਫਿਜ਼ ਅਬਦੁਲਾ ਨੂੰ ਵੀ ਫਾਂਸੀ ਦਿਤੀ ਗਈ। {{center|{{x-larger|'''ਜਰਮਨੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ'''}}}} {{gap}}ਸਤਵੇਂ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਚੁਕਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਾਲਾਤ ਤੋਂ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਣਾ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਪਲੈਨ ਦਾ ਇਕ ਮੁਖ ਅੰਗ ਸੀ। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਜਰਮਨੀ ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਡਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਜਰਮਨੀ ਨਾਲ ਮੇਲ ਮਿਲਾਪ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵੱਲ ਝੁਕਾ ਹੋਣਾ ਕੁਦਰਤੀ ਸੀ। ਪਰ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਛਿੜਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਕੇਵਲ ਇਤਨਾ ਹੀ ਲਿਖਤੀ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਦੇ ਜਰਮਨ ਕੌਂਸਲਖਾਨੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਜੋੜ ਲਏ ਸਨ<ref>The Pioneer (Lucknow), May 13, 1918,</ref>। ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ ਦਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਦੇ ਪਿਛੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਬਣੇ ਜਨਰਲ ਸੱਕੜ, ‘ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੈਨਵਾਂਸਿਸਕੋ ਜਰਮਨ ਕੌਂਸਲਖਾਨੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਬੰਧ ਜਾਰੀ ਰੱਖੋ| {{gap}}ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਸਾਰ ਇਟਲੀ ਵਿਚ ਇਕ ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਜਹਾਜ਼ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ “ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੰਜ ਲਖ ਰੀਵਾਲਵਰ, ਇਕ ਲਖ ਬੰਦੂਕਾਂ, ਦੋ ਲਖ ਦਾਰੂ ਸਿਕੋ ਦੇ ਬਕਸ, ਚਾਰ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਵਾਇਰਲੈਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਮਾਨ ਸਮੇਤ, ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਬੰਬ, ਚੌਦਾਂ ਤੋਪਾਂ, ਸੈਂਕੜੇ ਦਨ ਸੀਮੈਂਟ ਅਤੇ ਦੋ ਮੁਕੰਮਲ ਵਾਇਰਲੈਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸਨ। ਜ਼ਰੂਰੀ ਫੌਜੀ ਕਾਗਜ਼ਾਤ ਵੀ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਲੁਕਾਏ ਹੋਏ ਲੱਭੇ<ref>Isemonger and slattery, p. 78.</ref>”। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਸਮਾਚਾਰ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਸ ਦੇ ਅਫਸਰਾਂ (ਜੋ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਵਾਕਿਆਤ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਤਫਤੀਸ਼ ਵਿਚ ਵੀ ਲਗੇ ਰਹੇ ਸਨ) ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ “ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਸਾਮਾਨ ਵਿਚ ਰੀਵਾਲਵਰਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਇਹ ਜ਼ਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਇਹ ਹਥਿਆਰ ਕਿਸੇ ਬਾਕਾਇਦਾ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿਮ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕਿਸੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਸਨੱਧਬੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਸਨ<ref>Ibid, p. 79.</ref>।ਸਤਵੇਂ ਕਾਂਡ (ਪੰਨਾਂ ੨੦੭) ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਚੁਕਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਦੇ ਬਿਆਨ ਮੁਤਾਬਕ ‘ਭਾਈ’ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੈਨਫਾਂਸਿਸਕੋ ਦੇ ਜਰਮਨ ਕੌਂਸਲ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਇਹ ਪਲੈਨ ਬਣਾਈ ਕਿ ਲੜਾਈ ਲਗਣ ਉਤੇ ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਤੁਰਕੀ ਫੌਜਾਂ ਨਹਿਰ ਸਵੇਜ਼ ਉਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਣ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਜਹਾਜ਼ ਡੋਬਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਣ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਟਲੀ ਵਿਚ ਰੋਕੇ ਗਏ ਜਰਮਨ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਜੋ ਸੀਮੈਂਟਸੀ, ਉਹ ਇਸੇ ਮਤਲਬ ਲਈ ਸੀ; ਅਰਥਾਤ ਜਹਾਜ਼ ਡੁੱਬਕੇ ਸਵੇਜ਼ ਨਹਿਰ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਸੀ, ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਸਨੱਧ ਬੱਧ ਕਰਨ ਲਈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਕਿਆਸ ਠੀਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹਦਾ {{multicol-end}}<noinclude>{{rule}} <references/> {{center|੬੮}}</noinclude> 7mtxe8ozfzouya1x0u7vkxerho37ed7 250 15854 240756 190387 2026-10-15T12:28:00Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240756 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{multicol}} ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਛਿੜਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਾਫੀ ਗੂੜ੍ਹਾ ਤਾਲ ਮੇਲ ਸੀ। ੬ ਮਾਰਚ ੧੯੧੪ ਛਪੇ ਇਕ ਜਰਮਨ ਅਖਬਾਰ ਬਰਲਨਰ ਟੈਗੋ ਬਲਾਟ' ਲਿਖਿਆ ਕਿ, “ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਦਾਰੂ ਸਿੱਕਾ ਪਚਾਉਣ ਲਈ ਕੈਲੇਫੋਰਨੀਆ ਵਿਚ ਖਾਸ ਤੌਰ ਉਤੇ ਜਥੇਬੰਦ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ”<ref>Rowlatt Report, p. 119.</ref>। ਜੇਕਰ ਜਰਮਨ ਅਖਬਾਰ ਦੀ ਇਹ ਇਤਲਾਹ ਠੀਕ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਜ਼ਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ . ਜਰਮਨਾਂ ਦਾ ਅਗਲਬੰ ਇਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਹੱਥ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਾਂ ਘਟੋ ਘਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ · ਇਤਲਾਹ ਸੀ। ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਾਹਰ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਪੁਚਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਹੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਿੰਦ ਬਾਬਤ ਇਨਕਲਾਬੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੋਨ ਤੋਂ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਕੈਲੇਫੋਰਨੀਆਂ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕਿਹੜੀ ਪਾਰਟੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਾਰ ਯੁਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤਾਲ ਮੇਲ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਸਬੂਤ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿਚ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤਨੀ ਕੁ ਮਹਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਗੁਪਤ ਕੰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸ਼ਹਾਦਤ (ਜਿਤਨਾ ਚਿਰ ਉਹ ਆਪ ਪ੍ਰਤੱਟ ਨਾ ਕਰਨ) ਮਿਲਣ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਣੀ ਵੀ ਸ਼ਾਇਦ ਗੈਰ-ਸਾਧਾਰਨ ਗੱਲ ਹੈ। {{gap}}ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਜਰਮਨੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ' ਦੀ ਸੁਰਖੀ ਹੇਠ ਪਹਿਲੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿਚ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਜਰਮਨੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ · ਤੱਤ ਕਢਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ, “ਅਸੀਂ ਇਹ ਦਸਣ ਦੇ ਅਸੱਮਰਥ ਹਾਂ ਕਿ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸਲਾਮਤ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਥੋਂ ਤਕ ਮੇਲ ਜੋਲ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਅਸੀਂ ਯਕੀਨ ਨਾਲ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਗਲ ਦੀਆਂ ਇਸ਼ਾਰੇ ਮਾਤਰ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹਨ, ਕਿ ਆਪਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਗਲ ਗਿਣੀ ਮਿਥੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਕੁਝ ਜਰਮਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਖਸੀ ਤੌਰ ਉਤੇ ਮਦਦ ਦਿਤੀ, ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸਲਾਮਤ ਦੇ ਜਰਮਨ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੋਟੀਦਾਰ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਦੂਸਰੇ ਮੁਕੱਦਮੇਂ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿਚ ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਰਾਏ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਦਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਨਕਲਾਬੀ ਇਹ ਆਸ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਕਿ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਉਤੇ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਇਨਕਲਾਬ ਵਿਚ ਜਰਮਨੀ ਹੱਥ ਵਟਾਏਗਾ<ref>Second Case, Judgement, p. 102.</ref>ਫਰੈਸਨੋ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਈ ਮੀਟਿੰਗ ਦੀ ਇਕ ਅਮਰੀਕਨ ਅਖਬਾਰ ਵਿਚ ਛਪੀ ਰੀਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ, ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ ਨੇ ਜਲਸੇ ਵਿਚ ਖੁਲ੍ਹਮ ਖੁਲ੍ਹਾ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਰਮਨੀ ਨੇ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਇਨਕਲਾਬ ਵਿਚ ਮਦਦ ਦੇਣ ਦਾ ਬਚਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ<ref>Isemonger and Slattery, p. 51.</ref>। {{gap}}ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਛਿੜਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਜਰਮਨੀ ਜਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਕਫੀਅਤ ਨਹੀਂ {{multicol-break}} ਮਿਲ ਸਕੀ, ਅਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਦਾ ਇਹ ਅੰਗ ਬਹੁਤ ਅਧੂਰਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਜਰਮਨੀ ਨਾਲ ਕਿਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅਤੇ ਕਿਸ ਹੱਦ ਤਕ ਸੰਬੰਧ ਸਨ, ਕਿਸੇ ਪੱਕੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਜਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਸਬੂਤ ਬਾਰੇ ਕੇਵਲ ਕਿਆਸ ਆਰਾਈ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਰਮਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਪਲੈਨ ਵਿਚ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਉਹ ਵਜ਼ਨ ਨਾ ਦਿਤਾ ਹੋਵੇ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਛਿੜਨ ਪਿਛੋਂ ਦਿਤਾ, ਅਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਦਾ ਜਰਮਨ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਜੋਲ ਕੇਵਲ ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਜਰਮਨ ਕੌਂਸਲਖਾਨੇ ਤਕ ਮਹਿਦੂਦ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਇਹ ਜਾਪਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਿਆਂ ਬਹੁਤ ਥੋੜਾ ਸਮਾਂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਆਰੰਭ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਮੇਲ ਜੋਲ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸਮਾਂ ਨਾ ਮਿਲਿਆ। ਨਾ ਹੀ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਦੇ ਇਤਨੀ ਜਲਦੀ ਛਿੜ ਜਾਣ ਦੀ ਆਸ ਸੀ, ਜੋ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਮਿਲਵਰਤਣ ਦੀ ਤਫਸੀਲ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਤਹਿ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਛਿੜਨ ਪਿਛੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੇ ਜਰਮਨ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਜਾਂ ਜਰਮਨੀ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁਧ ਜੋ ਤਾਲ ਮੇਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ, ਸੰਸਾਰ ਯੁਧ ਛਿੜਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਉਹ ਕੋਈ ਕਾਰਗਰ ਸ਼ਕਲ ਨਾ ਫੜ ਸਕੀ। {{larger|'''ਫੌਜੀ ਸਿਖਲਾਈ'''}} {{gap}}ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਾਰ ਯੁਧ ਛਿੜਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਫੌਜੀ ਸਿਖਿਆ ਦਿਵਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਵਲ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦਿਤਾ। ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ’ਦਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਰਾਭਾ’ ਨੂੰ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਕੰਮ ਸਿਖਵਾਉਣ ਦਾ ਇਕ ਜਰਮਨ ਕੰਪਨੀ ਰਾਹੀਂ ਪਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ‘ਕਸੇਲ’ ਦੀ ਲੀਡਰੀ ਹੇਠ ਇਕ ਜਥੇ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ‘ਠਟੀਆ' ਦੀ ਫਾਰਮ ਉਤੇ ਗੁਪਤ ਤੌਰ ਉਤੇ ਫੌਜੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ‘ਟੁੰਡੀ ਲਾਟ` ਦਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਨੇ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਖੁਲੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਮਰੀਕਨ ਸਰਕਾਰ ਇਹ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਚਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਵਾਸਤੇ ਚੀਨ ਲਾਗੇ ਜਰਮਨ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿਚ ਪਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ! ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ‘ਟੁੰਡੀ ਲਾਟ', ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਪਿਰਥੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਪਤ ਤੌਰ ਉਤੇ ਬੰਬ ਬਨਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸਿਖਿਆ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੰਬ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਬਾਂਹ ਉਡ ਗਈ। ਉਪਰੋਕਤ ਕਾਰਰਵਾਈਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕੇਵਲ ‘ਸਰਾਭਾ' ਜੀ ਦੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਸਿੱਖਣ ਅਤੇ ‘ਟੁੰਡੀ ਲਾਟ’ ਜੀ ਦੀ ਬਾਂਹ ਉਡ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ<ref>First Case, Individual cases of Kartar Singh and Harnam Singh.</ref>। ਅਮਰੀਕਨ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਰੀਪੋਰਟਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਵੀ ਇਕ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਖ੍ਰੀਦਿਆ ਗਿਆ, ਕਈ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਈਲਟ ਦਾ ਕੰਮ ਸਿਖਾਇਆ {{multicol-end}}<noinclude>{{rule}} <references/></noinclude> mbwrmx1ne1zcjyyg7ki18vtkwvh8416 250 15859 240757 190388 2026-10-15T12:29:42Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240757 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{multicol}} ਗਿਆ, ਅਤੇ ਬੰਬ ਬਨਾਉਣੇ ਦੱਸੇ ਗਏ<ref>Unamerican Activities, p. 220.</ref>। ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਇਕ ਅਖਬਾਰ ‘ਫਰੈਸਨੋ ਰੀਪੱਬਲੀਕਨ' ਨੇ ਆਪਣੇ ੨੩ ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਪਰਚੇ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ, “ਇਕ ਆਮ ਫੰਡ ਵੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਇਤਲਾਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਫੌਜੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਭੇਜਣ ਉਤੇ ਖਰਚਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਕਿ ਉਹ ਹਿੰਦ ਵਾਪਸ ਜਾਕੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਦਾ ਹੁਨਰ ਸਿਖਾ ਸਕਣੀ<ref>Isemonger and slattery, p. 52.</ref>। {{gap}}ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵਲੋਂ ਫੌਜੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਕੀਤੇ ਇਹ ਪਰਬੰਧ ਅਜੇ ਇਬਤਦਾਈ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸਨ, ਅਤੇ ਵਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਉਤੇ ਵਧਾਏ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਇਹੋ ਹੈ ਕਿ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਿਆਂ ਅਜ ਬਹੁਤ ਥੋੜਾ ਸਮਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਾਰ ਯੁਧ ਲਗ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਲੈਨ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਨ ਦਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਵਕਤ ਨਾ ਮਿਲਿਆ। ਪਰ ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੀ ਵਾਕਫੀਅਤ ਅਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਦਿੱਤੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਜ਼ਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਫੌਜੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਵਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਵੀ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਇਸ ਬੰਨੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਹਿੰਦ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਮੁਤਾਬਕ ਕਾਫੀ ਅਗੇ ਵਧ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਕਦਮ ਸੀ। {{center|<poem>{{larger|'''ਯਾਰਵਾਂ ਕਾਂਡ'''}} {{x-larger|'''‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ’ ਅਤੇ''' '''ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ'''}}</poem>}} ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ’ ਘੱਟਨਾ ਦਾ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਮੁਖਤਸਰ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ, “ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ, ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਆਉਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿਚ ਇਸ ਹਾਦਸੇ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ<ref>First Case, Preparing for the migration,p. 1.</ref>।” {{gap}}ਚੌਥੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਚੁਕਾ ਹੈ ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਹਿੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਦਾਖਲ ਹੋਣੋਂ ਰੋਕਣ ਵਾਸਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਉਹ ਆਦਮੀ ਦਾਖਲ ਹੋ ਸਕਣਗੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮੁਲਕ, ਜਿਸਦੇ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਸਿੱਧੀ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਟਿਕਟ ਲੈਕੇ ਲਗਾਤਾਰ (continuous) ਜਹਾਜ਼ੀ ਸਫਰ `ਰਾਹੀਂ ਕੈਨੇਡਾ ਪੁਜਣ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਜਹਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹੋਰ ਦੇਸਾਂ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਹਿੰਦ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿੱਧੇ ਚਲਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਢੁਚਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਤਾਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਹਿੰਦੀ ਆਉਣੋਂ ਵੀ ਰੁਕ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ ਸਿਰ ਇਹ ਵੀ ਨਾ ਮੜ੍ਹਿਆ ਜਾਏ ਕਿ ਓਹ ਨਸਲੀ {{multicol-break}} ਵਿਤਕਰੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਿੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਆਉਣੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ‘ਸਰਹਾਲੀ' ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿੰਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਗਏ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਅਤੇ ਮਲਾਯਾ ਵਿਹ ਠੇਕੇਦਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸੰਨ ੧੯੦੯ ਵਿਚ ਉਹ ਵਾਪਸ ਦੇਸ ਆਏ। ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਸਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਠੇਕੇ ਉਤੇ ਲੈਣ ਦਾ ਉੱਦਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ<ref>Bowlatt Report, p. 146.</ref>। ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ‘ਵੇਈਂ ਪੁਈਂ', ਜੋ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚੋਂ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਗਦਰੀਆਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਜਥੇ ਦੇ ਲੀਡਰ ਸਨ, ਦਾ ਬਿਆਨ ਹੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ‘ਗਰੰਥੀ’ ਵੈਨਕੋਵਰ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰਦਿਤ ਸਿੰਘ ‘ਸਰਹਾਲੀ ਨੂੰ ਇਤਫਾਕੀਆ ਦੇਸ ਮਿਲੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਜਹਾਜ਼ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕੀਤੀ<ref>Isemonger and slattery, p. 36.</ref> ਅਤੇ ਮਾਲੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ<ref>ਕਾਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ' ਦੇ ਵੈਨਕੋਵਰ ਪੂਜਣ ਉਤੇ ੨੨੦੦੦ ਡਾਲਰ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਠੇਕੇ ਦਾ ਬਕਾਇਆ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਵਲੋਂ ਤਾਰਿਆ ਗਿਆ। ( Rowlatt Report p. 148).</ref>। ਜਹਾਜ਼ ਲੈ ਜਾਣ ਦਾ ਮਕਸਦ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਹਿੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਜੇ ਫਿਰ ਵੀ ਹਿੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਨਾ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਢੁਚਰ ਦਾ ਪੋਲ ਉੱਘੜ ਜਾਵੇਗਾ। {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਕਲਕਤੇ ਵਿਚ ਜਹਾਜ਼ ਠੇਕੇ ਉਤੇ ਲੈਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਨਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਕ ਜਰਮਨ ਏਜੰਟ ਰਾਹੀਂ ਇਕ ਜਾਪਾਨੀ ਜਹਾਜ਼ ਠੇਕੇ ਉਤੇ ਲੈ ਲਿਆ<ref>Rowlatt Report, p. 146.</ref>। ਇਸ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ' ਸੀ। {{gap}}ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ੪ ਅਪ੍ਰੈਲ ਸੰਨ ੧੯੧੪ ਨੂੰ ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਸ਼ੰਘਾਈ ਅਤੇ ਨਾਗਾਸਾਕੀ (ਜਾਪਾਨ) ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਜਹਾਜ਼ ੩੫੧ ਸਿਖ ਅਤੇ ੨੧ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਸਮੇਤ ੨੩ ਮਈ ੧੯੧੪ ਨੂੰ ਵੈਨਕੋਵਰ ਪੁਜਾ<ref>Rowlatt, Report, p. 147.</ref>। ਕੁਟੀਨ ਛਡਣ ਪਿਛੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਮਹਿਕਮੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਘਾਟ ਉਤੇ ਨਾ ਲਗਣ ਦਿਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਘਾਟ ਤੋਂ ਦੂਰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣ ਵਾਸਤੇ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਗਸ਼ਤੀ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਕਰੜਾਈ ਨਾਲ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜਹਾਜ ਉਤੇ ਨਾ ਜਾਣ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਠੇਕੇ ਦੀ ਮਿਆਦ, ਜਦ ਇਸ ਨੂੰ ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਮਾਲਕਾਂ ਦੇ ਵਾਪਸ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਠੇਕੇ ਦਾ ਬਕਾਇਆ ਅਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਨੇੜੇ ਢੁਕਦੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਪੁੱਛ ਪੜਤਾਲ ਦੀ ਕਮੇਟੀ ਪੜਤਾਲ ਨੂੰ ਲਮਕਾ ਰਹੀ ਸੀ<ref>Indians Abroad, p. 668.</ref>। {{gap}}ਮਿਸਜ਼ ਐਨਾ ਰੋਸ ਨੇ ਟੋਰੰਟੋ ਦੇ ਅਖਬਾਰ ਵਿਚ ਕੁਝ ਮਜ਼ਮੂਨ ਲਿਖੇ। ਇਸ ਨਿਰਪੱਖ ਲਿਖਾਰੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਲਫਜ਼ਾਂ ਵਿਚ, “ਪਰ ਇਹ ਆਦਮੀ, ਜਿਨਾਂ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਕਾਇਦੇ {{multicol-end}}<noinclude>{{center|੭੦}} {{rule}}</noinclude> tnnqs6zye9ubs9rvviddxuy8g15167d 250 15864 240758 190389 2026-10-15T12:31:59Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240758 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{multicol}} ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਹੜੇ ਤਕਰੀਬਨ ਸਤਵੰਜਾ ਹਜ਼ਾਰ ਡਾਲਰ ਖਰਚ ਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸਫਰ ਰਾਹੀਂ ਪੁੱਜੇ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਹੁਣ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਵਿਚ ਦਾਖਲਾ ਮੰਗਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਆਸ ਰਖਦੇ ਸਨ, ਦਾਖਲੇ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜ਼ਲਾਲਤ ਦਰ ਜ਼ਲਾਲਤ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਸੈਮਾਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਆਦਮੀਆਂ ਨਾਲ ਜਿਸ ਹੱਦ ਤਕ ਸਰਕਾਰੀ ਨਿਰਾਦਰੀ ਨੇ ਵਰਤਾਓ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਦਾ ਤਕਰੀਬਨ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਕੰਢੇ ਉਤੇ ਸਿਖਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਮੇਲ ਮਿਲਾਪ ਜਾਂ ਗਲ ਬਾਤ ਨਾ ਕਰਨ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਕੀਲ ਨਾਲ ਵੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨਾ ਕਰਨ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਦਾਖਲੇ ਸੰਬੰਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਕੀਲ ਮਿਸਟਰ ਬਰਡ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਜ਼ਾਤੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿਚ ਲੜਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਜਦ ਮੁਕੱਦਮੇਂ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਖਲਾਫ ਹੋ ਗਿਆ, ਮਿਸਟਰ ਬਰਡ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ਉਤੇ ਜਾਕੇ ਮਿਲਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ (ਮਿਸਟਰ ਬਰਡ) ਨੂੰ ਪਤਾ ਲਗਾ ਕਿ ਮੁਕਦਮੇ ਦੇ ਕਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਪੱਖ ਉਹ ਸਮਝਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਉਹ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਜੇ ਇਹ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਇਨਸਾਫ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਇਨਸਾਫ ਨਹੀਂ। {{gap}}ਜਦੋਂ ਮੁਕੱਦਮੇਂ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਖਲਾਫ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਓਥੋਂ ਤੁਰ ਜਾਣ ਦੀ ਇਛਿਆ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ ਵਾਪਸੀ ਸਫਰ ਵਾਸਤੇ ਰਾਸ਼ਨ ਪਾਣੀ ਦਿਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਅਫਸਰਾਂ ਰਾਸ਼ਨ ਦੇਣੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿਤੀ, ਅਤੇ ਕਪਤਾਨ ਨੂੰ ਇਕਦੱਮ ਜਹਾਜ਼ ਤੋਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ<ref>ਪਰ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਨੇ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਕਪਤਾਨ ਅਤੇ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਤੋਰੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿਤਾ (Isomonger and slattery, p. 39.)</ref>। ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਾਰਨ ਛੇ ਹਫਤੇ ਅਟਕਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਫਸਰਾਂ ਨੇ ਬਗੈਰ ਰਾਸ਼ਨ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਲੰਮਾ ਸਫਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੇ ਸਿਖਾਂ ਦੀ ਅਣਖ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਚਮਕਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਪਤਾਨ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਮੰਨਣੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ੧੩੫ ਪੁਲਸੀਆਂ ਅਤੇ ਅੱਗ ਬੁਝਾਨ ਵਾਲੇ ਇੰਜਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਪਾਣੀ ਸੁਟਿਆ ਗਿਆ, ਇਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਭੜਕਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਟਾਂ ਅਤੇ ਕੋਲੇ ਦੇ ਵਟਿਆਂ ਨਾਲ ਪੁਲਸ ਨੂੰ ਪਿਛਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਘੁਮੰਡ ਵਿਚ ਕੈਨੇਡਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ ‘ਰੇਨਬੋ’ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਮੰਨਣ ਵਾਸਤੇ ਮਜਬੂਰ ਕਰੇ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਵਿਚ ੩੫੦ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਭੁਖਿਆਂ ਪੈਸੇਫਿਕ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਰ ਭੇਜਣ ਦੀ ਗੈਰ-ਇਨਸਾਨੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਖੁਲ੍ਹੇ ਰਾਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਪਰ ਹੁਣ ਸਿਖਾਂ ਦਾ ਲੜਾਕਾ ਖੂਨ ਉਬਾਲਾ ਖਾ ਚੁਕਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿੱਧਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਹਿਸ਼ੀਆਨਾ ਵਰਤਾਰਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਉਤੇ ਹੁਣ ਇਤਬਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਏ। ਬਲਕਿ {{multicol-break}} ਲੜਿਆ ਜਾਏ ਅਤੇ ਜੇ ਲੋੜ ਪਏ ਤਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣ। {{gap}}੨੨ ਜੁਲਾਈ, ੧੯੧੪, ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਇਸ ਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨ ਵਿਚ ਪਾਇਆ। ‘ਰੇਨਬੋ ਜਹਾਜ਼ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਨੇ ਵਿਚਾਰੇ ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ' ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਹਾਜ਼ ਉਤੇ ਸਿਖਾਂ ਨੇ ਲਕੜਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਵਾਸਤੇ ਓਟਾਂ ਬਣਾ ਲਈਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੁਹਾਰ ਰਾਤ ਦਿਨ ਤਲਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਨੇਜ਼ੇ ਬਣਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਤਦੋਂ ਇਸ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੰਢੇ ਦੇ ਸਿਖਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ, ਅਤੇ ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ' ਦੇ ਆਦਮੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਕੰਢੇ ਦੇ ਸਿਖਾਂ ਦਾ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਡੈਪੂਟੇਸ਼ਨ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਓਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਉਣ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇਕਨੀਯਤੀ ਨਾਲ ਰਾਸ਼ਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਓਹ ਚਲੇ ਜਾਣ। ਆਖਰ ਵਿਚ ਓਹ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਏ ਅਤੇ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਜਹਾਜ਼ ਤੁਰਦਾ ਬਣਿਆ<ref>Indians Abroad, pp. 669-670.</ref>। {{gap}}ਸਰ ਮਾਈਕਲ ਓਡਵਾਇਰ<ref>O'Dwyer, p. 193.</ref> ਨੇ ਅਤੇ ਰੌਲਟ ਰੀਪੋਰਟ<ref>Rowlatt Report, p. 147.</ref> ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਤੁਰਨ ਵਾਸਤੇ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲੋਂ ਪੁਲਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਪਛਾੜ ਦਿਤਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਕ ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਗਈ। {{gap}}‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ’ ਦੇ ਇਸ ਵਾਕਿਆ ਨੇ ਬਲਦੀ ਉਤੇ ਤੇਲ ਪਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਕੈਨੇਡਾ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਧੁਰ ਪੂਰਬ ਦੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਦਾ ਪਾਰਾ ਉਬਲਨ ਦੇ ਤਾਤਮਾਨ ਤਕ ਜਾ ਪੁਜਾ। ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਹਿੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦੇਣ ਦੀ ਨੀਤੀ, ਹਿੰਦੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ਾਤੀ ਲਾਭਾਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀਮਾਨ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਟ ਮਾਰਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਚੋਟ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਅਨੇਕਾਂ ਹਿੰਦੀ ਧੁਰ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਖਿਲਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਜ਼ਾਤੀ ਲਾਭਾਂ ਅਤੇ ਸ੍ਵੈਮਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ, ਕੈਨੇਡਾ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਧੁਰ ਦੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਕੌਮੀ ਅਣਖ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਭਰ ਚੁਕਾ ਸੀ। ਕੌਮੀ ਮਾਨ ਅਪਮਾਨ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਸਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸਵਾਲ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਦੇ ਵਾਕਿਆ ਨੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਦੀ ਕੌਮੀ ਨਿਰਾਦਰੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ (ਕਿਉਂਕਿ ਕੈਨੇਡਾ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਧੁਰ ਪੂਰਬ ਦੇ ਹਿੰਦੀ ਆਪਣੀ ਕੌਮੀ ਨਿਰਾਦਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਿੰਦ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਸਨ) ਦੇ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੈ ਆਂਦਾ। ਕੈਨੇਡਾ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਧੁਰ ਪੂਰਬ ਦੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਦਾ ਖੂਨ ਹੁਣ ਉਬਾਲੇ ਮਾਰਨ ਲਗ ਪਿਆ। ਪਹਿਲੇ ਮੁਕਦਮੇਂ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਦੇ ਲਫਜ਼ਾਂ ਵਿਚ, “ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਗਦਰ ਅਖਬਾਰ ਨੇ ਜਿਹੜੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਭੜਕਾਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭਾਂਬੜ ਬਾਲਣ ਵਾਸਤੇ ਇਸ ਵਾਕਿਆ ਨੂੰ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ<ref>First Case, Preparing for. the migration,p. 1.</ref>।” ਗਦਰ ਅਖਬਾਰ ਨੇ ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਬਾਰੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਨੰਬਰ ਕਢਿਆ। ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਥਾਂ ਥਾਂ ਜਲਸੇ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਅਤੇ ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ' ਦੇ ਜਹਾਜ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਾਰਨ ਲਈ ਮੁਕੱਦਮਾ ਲੜਨ ਵਾਸਤੇ ਚੰਦੇ ਅਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਭੇਜੇ ਗਏ। ਜਦ ਸਭ {{multicol-end}}<noinclude>{{center|੭੧}} {{rule}}</noinclude> 0w7er3fgrfe3ui05nzgoa5y5puipo00 250 15869 240759 190390 2026-10-15T12:39:47Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240759 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{multicol}} ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਨਿਸਫਲ ਰਹੀ, ਤਾਂ ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ' ਦੇ ਜਹਾਜ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਪੁਚਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ<ref>Third Case, Judgement, p. 37; Rowlatt Report, p. 148.</ref>। ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਗਾਵਤ ਰਾਹੀਂ ਕਢਣ ਦੀ ਖੁਲਮ ਖੁਲੀ ਚਰਚਾ ਹੋਣ ਲਗ ਪਈ<ref>Third Case, Judgement, r 36.</ref>, ਅਤੇ ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਮੁਤਾਬਕ ਵੈਨਕੋਵਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਦੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਲੁਟਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਲਈ, ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫੌਜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਪੂਜਦੀ<ref>Bh. Parmanand, p. 67.</ref>। {{gap}}ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ' ਦੇ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਸਤੇ ਵੈਨਕੋਵਰ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਮਾਲੀ ਸਹਾਇਤਾ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਉਤੇ ਆਪਣੇ ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਖਾਤਰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਯੋਗ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ’ ਦਾ ਬਿਆਨ ਹੈ ਕਿ ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ` ਦੇ ਜਹਾਜ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਗਦਰ ਅਖਬਾਰ ਗੁਪਤ ਵਸੀਲਿਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਖਾਸ ਕਰ ਰਾਸ਼ਨ ਬੋਰਿਆਂ ਵਿਚ, ਪਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਜਦ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ' ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਵਾਸਤੇ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਗੁਪਤ ਕਮੀਸ਼ਨ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਸੱਦੀ ਗਈ। ਗੁਪਤ ਕਮੀਸ਼ਨ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ’, ਨੂੰ ਤੁਰਤ ਯੋਕੋਹਾਮਾ (ਜਾਪਾਨ) ਰਾਹੀਂ ਦੇਸ ਭੇਜਿਆ ਜਾਏ। ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭੇਜਣ ਦੇ ਇਹ ਮਕਸਦ ਸਨ: {{gap}}੧. ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ’ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਯੋਕੋਹਾਮਾ (ਜਾਪਾਨ) ਮਿਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਏ, ਤਾਕਿ ਓਹ ਦੇਸ ਜਾਕੇ ਇਸ ਉਤੇ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ। {{gap}}੨.‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ’ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਪੁਚਾਉਣੇ। {{gap}}੩. ਧੁਰ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਦੇਸ ਵਿਚ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣੀਆਂ, ਅਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਾਸਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨੀ। {{gap}}‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ' ਨੇ ਵੈਨਕੋਵਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸੀ ਸਫਰ ਵਾਸਤੇ ੨੩ ਜੁਲਾਈ ੧੯੧੪ ਨੂੰ ਤੁਰਨਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ’ ੨੧ ਜੁਲਾਈ ੧੯੧੪੯<ref>First Case, Individual Case of Sohan Singh, p. 2.</ref> ਨੂੰ ਸੈਨਫਾਂਸਿਸਕੋ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ ਦਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਮਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰੀਜ਼ਰਵ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਰਾਭਾ’ ੧੦੦ ਪਸਤੌਲ ਗੋਲੀ ਗਠੇ ਸਮੇਤ ਇਸ ਵਿਚ ਰੱਖ ਆਏ। ਸੀ. ਆਈ. ਡੀ. ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਜਹਾਜ਼ ਤੁਰਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਪੰਦਰਾਂ ਮਿੰਟ ਪਹਿਲਾਂ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਸਿੱਧਾ ਆਪਣੇ ਰੀਜ਼ੱਰਵ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਜਾਕੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਵਾਨਗੀ ਦਾ ਸਿਰਫ ਕਮੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਰਾਭਾ’ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ। {{gap}}ਜਹਾਜ਼ ਅਜੇ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ {{multicol-break}} ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ ਜਦ ਪਹਿਲੇ ਵਡੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਦੇ ਛਿੜਨ ਦਾ ਬੇਤਾਰ ਬਰਕੀ ਰਾਹੀਂ ਪਤਾ ਲਗਾ। ਗੁਪਤ ਕਮੀਸ਼ਨ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਵਾਨਗੀ ਦੀ ਇਤਲਾਹ ਜਾਪਾਨ ਦੀ ਸ਼ਾਖ ਦੇ ਰੱਖੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਯੋਕੋਹਾਮਾ (ਜਾਪਾਨ) ਜਹਾਜ਼ ਪੁਜਣ ਉਤੇ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਦੋ ਮੈਂਬਰ ਅਗੋਂ ਘਾਟ ਉਤੇ ਪੁਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪੇਟੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੁੰਗੀ ਦੇ ਪਰਬੰਧਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪੇਟੀਆਂ ਸੰਭਾਲ ਲਈਆਂ। {{gap}}ਜਦ ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ’ਯੋਕੋਹਾਮਾ ਪੂਜਾ ਤਾਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਇਕ ਮੈਂਬਰ ਜਹਾਜ਼ ਉਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ‘ਸਰਹਾਲੀ’ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਕੱਤ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਪੁਰ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ . ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ (ਉਰਫ ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ) ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ' ਨੂੰ ਯੋਕੋਹਾਮਾ ਦੇ ਇਕ ਹੋਟਲ ਵਿਚ ਮਿਲਣ ਆਏ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਖੁਦ ਜਹਾਜ਼ ਉਤੇ ਜਾਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰਦਿਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿਤਾ। ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਲਿਟਰੇਚਰ ਵੀ ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ' ਵਿਚ ਪੁਚਾਇਆ ਗਿਆ। {{gap}}ਉਨੀ ਦਿਨੀਂ ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਐਮਡਨ ਨਾਮੀ ਗਸ਼ਤੀ ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ (Cruiser) ਧੁਰ ਪੂਰਬ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਇਤਹਾਦੀਆਂ ਦੇ ਤਜਾਰਤੀ ਜਹਾਜ਼ ਡੋਬ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਾਪਾਨ ਵੀ ਇਤਹਾਦੀਆਂ ਦਾ ਹਿਮਾਇਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ' ਜਾਪਾਨੀ ਜਹਾਜ਼ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਖਤਰੇ ਵਿਚ ਸੀ। ਯੋਕੋਹਾਮਾ ਵਿਚ ਜਰਮਨ ਕੌਂਸਲ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਸੀ, ਪਰ ਜਾਪਾਨ ਦੀ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਸੂਝ ਬੂਝ ਅਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰੀ ਦਾ ਸੱਦਕਾ ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਜਰਮਨ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ। ਜਰਮਨ ਕੌਂਸਲ ਨੇ ਇਸ ਗਲ ਦਾ ਜ਼ਿਮਾ ਲਿਆ ਕਿ ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ' ਨੂੰ ਆਂਚ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਐਮਡਨ ਜਹਾਜ਼ ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ' ਦੇ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਹਥਿਆਰ ਵੀ ਪੁਚਾ ਸਕੇਗਾ। ਪਰ ‘ਕੌਮਾਂ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ' ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਫਸਰ ਜਾਪਾਨੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਤੋਂ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਣਾ ਮੁਮਕਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ‘ਐਮਡਨ' ਗਸ਼ਤੀ ਜਹਾਜ਼ ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ’' ਨੂੰ ਟਕਰਿਆ, ਪਰ ਝੰਡੀ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਹਿੰਦੀ ਜਹਾਜ਼ੀਆਂ ਨੇ ਜਦ ਆਪਣੀ ਨੀਯਤ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਦਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ’ ਦੀ ਦੱਸੀ ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਵਾਰਤਾ ਦੀ ਪਹਿਲੇ ਮੁਕੱਦਮੇਂ ਵਿਚ ਹੋਈਆਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਇਸ ਹੱਦ ਤਕ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਕੀ ਮਕਸਦ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ' ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਯੋਕੋਹਾਮਾ ਮਿਲਕੇ ੧੦੦ ਪਸਤੌਲ ਗੋਲੀ ਗਠੇ ਸਮੇਤ ਪੁਚਾਇਆ<ref>First Case, Individual Case of Sohan Singh, V. Bhakna.</ref>। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ' ਜਹਾਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਆਪਸ ਨਾਲ ਬਣੇ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਵੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ' ਦੇ ਚੰਦ ਇਕ ਮੁਸਾਫਰਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਾਮਰੇਡ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਮ ਖਾਸ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਨੇ ਬਜਬਜ ਘਾਟ ਦੀ ਘਟਨਾ ਪਿਛੋਂ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ {{multicol-end}}<noinclude>{{center|੭੨}} {{rule}}</noinclude> 9gum1esuk17i52x144rem6aautlua9w 250 15874 240760 190391 2026-10-15T12:40:58Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240760 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{multicol}} ਲਿਆ। {{gap}}ਸਮੁਚੀ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਉਤੇ ਅਸਰ ਪੈਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ' ਘਟਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੈਨੇਡਾ ਵਾਸੀ ਹਿੰਦੀਆਂ ਦੀ ਮੁਕਾਮੀ ਜਦੋ ਜਹਿਦ ਦੀ ਵੀ ਸ਼ਕਲ ਬਦਲ ਗਈ। ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ’ ਦੇ ਕੈਨੇਡਾ ਪੁਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਾਸੀ ਹਿੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ‘ਤਲਵਾਰ ਫੜਨ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰ ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਦੇ ਕੈਨੇਡਾ ਪੁਜਣ ਅਤੇ ਓਥੋਂ ਚਲੇ ਜਾਣ ਪਿਛੋਂ, ਗਦਰ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬ ਬਾਰੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਾਸੀ ਹਿੰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਚਰਚਾ ਆਮ ਹੋ ਗਈ। ਡੋਮੀਨੀਅਨ ਹਾਲ (ਵੈਨਕੋਵਰ) ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡੀ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ “ਇਹ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਜੇ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਤੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਹਿੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਹਿੰਦ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਓਥੋਂ ਕਢਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਹਦਵਾਣਿਆਂ ਵਾਂਗੂੰ ਵਿਹਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ<ref>Third Case, Judgement, p. 36.</ref>”। ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਤੱਕ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਵਿਚ ਹਰ ਛਨਿਛਰ ਵਾਰ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, 'ਗਦਰ' ਅਖਬਾਰ ਮੰਗਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ‘ਗਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ' ਵਿਚੋਂ ਕਵਿਤਾ ਗਾਵੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ<ref>Ibid, pp. 37-38.</ref>। ਇਹ ਇਨਕਲਾਬੀ ਜੋਸ਼ ਤਕਰੀਰਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਅਗੇ ਵੱਧ ਤੁਰਿਆ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚੋਂ ਹਥਿਆਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ<ref>Ibid.</ref>, ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਪਾਸ ਮੁਖਬਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਹਿੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਖੁਫੀਆ ਤੌਰ ਉਤੇ ਜਾਨੋਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ<ref>Ibid, p. 39.</ref>। {{gap}}ਦੂਸਰੇ ਬੰਨੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਵਿਰੋਧੀ ਤਾਕਤਾਂ ਵੀ ਚੁਪ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਓਹ ਵੈਨਕੋਵਰ ਗੁਰਦ੍ਵਾਰੇ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਉਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਿਆ ਤਾੜਦੀਆਂ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੈਨਕੋਵਰ ਗੁਰਦ੍ਵਾਰਾ ਕੈਨੇਡਾ ਵਾਸੀ ਹਿੰਦੀਆਂ ਦੀ ਜਦੋ ਜਹਿਦ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਬਿਖਰਨ ਨਾਲ ਕੈਨੇਡਾ ਵਾਸੀ ਹਿੰਦੀਆਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ੩੦ ਅਗਸਤ, ੧੯੧੪, ਨੂੰ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ (ਮਿਸਟਰ ਹਾਪਕਿਨਜ਼ ਦਾ ਵਡਾ ਮੁਖਬਰ) ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਦਮੀ ਫਸਾਦ ਖੜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਨੀਯਤ ਨਾਲ ਗੁਰਦਾਰੇ ਆਏ, ਪਰ ਅਗਾਉਂ ਪਤਾ ਲਗ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਪੁਲਸ ਨੂੰ ਇਤਲਾਹ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ<ref>Third Case, Evidence, p. 232.</ref>। ੫ ਸਤੰਬਰ, ੧੯੧੪ ਨੂੰ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਫਿਰ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਭਾਗ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰਧਾਨ, ਗੁਰਦਾਰਾ ਕਮੇਟੀ, ਦੇ ਪਿਛੇ ਆਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਦ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਸ਼੍ਰੀ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵਿੱਚ ਪਸਤੌਲ ਨਾਲ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਓਥੇ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ<ref>Ibid.</ref>। ਇਕ ਹੋਰ ਸਜਣ ਸ਼੍ਰੀ ਬਤਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਗੋਲੀਆਂ ਵੱਜੀਆਂ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਪਿਛੋਂ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ<refThird Case, Judgement, p. 39.</ref>। ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਉਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਬਿਆਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉਤੇ ਬਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਉਤੇ ਪਹਿਲੋਂ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ (ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ) ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚਾਉ ਖਾਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰੀਆਂ। ਪਰ ਸ਼੍ਰੀ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭਰੇ ਦੀਵਾਨ ਵਿੱਚ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ {{multicol-break}} ਪਿਛੋਂ ਅਚਾਨਕ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਾਸੀ ਹਿੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਾਤੀ ਇਲਮ ਤੋਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅਸਲ ਵਾਕਿਆਤ ਕੀ ਸਨ। ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਉਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਿਛੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਵਿਰੋਧੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦਾ ਹੱਥ ਸਮਝਿਆ; ਜਿਸ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਵਾਸਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਐਵਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ੨੧ ਅਕਤੂਬਰ (ਜਿਸ ਦਿਨ ਸ਼੍ਰੀ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ) ਨੂੰ ਮਿਸਟਰ ਹਾਪਕਿਨਜ਼ (ਜੋ ਹਿੰਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁਧ ਦਬਾਉ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਰਗਰਮ ਮੋਹਰਾ ਸੀ) ਨੂੰ ਭਰੀ ਕਚੈਹਰੀ ਵਿਚ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ<ref>Third Case, Judgement, p. 39; Third Case, Evidence, p. 232.</ref>, ਜਿਵੇਂ ਭਰੇ ਦੀਵਾਨ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੀ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖੜਕ ਕੇ ਬਿਆਨ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਬਦਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਉੱਤੇ ਲਟਕਣਾ ਪਿਆ। {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਭਾਗ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਬਤਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਨੇ ਕੈਨੇਡਾ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਦੂਰ ਪੂਰਬ ਦੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਦੇ ਜੋਸ਼, ਜੋ ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ’ ਦੀ ਘਟਨਾ ਕਰਕੇ ਅਗੇ ਹੀ ਬਹੁਤ ਚਮਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਵਿਚ ਹੋਰ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ’ ਦੇ ਮੁਆਮਲੇ ਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਮਤਲਬ ਸੀ ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ ਅਗੋਂ ਨਵੇਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਕੈਨੇਡਾ ਆਉਣੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਤੁਲੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ਉਤੇ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਗੇ ਆ ਚੁਕੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਉਤੇ ਦਬਾਉ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀਆਂ ਕਈ ਤਾਕਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਅਖੀਰਲੀ ਹੱਦ ਤਕ ਪੁਜ ਗਈਆਂ। {{center|<poem>{{larger|'''ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਕਾਂਡ'''}} {{x-larger|'''ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਅਤੇ''' '''ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਫੈਸਲਾ'''}}</poem>}} {{gap}}'ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ' ਵੈਨਕੋਵਰ ਤੋਂ ੨੩ ਜੁਲਾਈ, ੧੯੧੪, ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਾਰ ਯੁਧ ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਛਿੜ ਪਿਆ। ਅਰਥਾਤ ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ' ਬਾਰੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਹੋਈ ਘਟਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੈਨੇਡਾ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਧੁਰ ਪੂਰਬ ਦੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਪਾਰਾ ਐਨ ਸਿਖਰ ਉਤੇ ਸੀ, ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣੇ ਜਗਗਰਦੀ ਦੇ ਭੇਜਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਦੂਸਰੇ ਮੁਕੱਦਮੇਂ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ‘ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਆਉਣ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਪਿੱਛੇ ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ' ਦੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹੱਥ ਸੀ<ref>Second Case, Judgement, p. 23.</ref>। ਜੇਕਰ ਇਸ ਲਿਖਤ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ, ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਭੇਜਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ’ ਦੀ ਘਟਨਾ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੋਲਾਂ ਆਨੇ ਸਚਾਈ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਭੁਲੇਖੇ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ’ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ {{multicol-end}}<noinclude>{{center|੭੩}} {{rule}}</noinclude> syczoeejkso6j2x9hb61z9l7k7urbwi 250 15879 240761 190392 2026-10-15T12:41:36Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240761 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{multicol}} ਪਿਛੋਂ ਹਫਤੇ ਦੇ ਵਿਚ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਪਿਆ, ਪਰ ਇਹ ਇਤਫਾਕੀਆ ਅਮਰ ਸੀ। ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ' ਘੰਟਨਾ ਨੇ ਬਲਦੀ ਉਤੇ ਤੇਲ ਪਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਅਗਲੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀ ਹਿੰਦ ਜਾਣ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਤੱਟ ਫੱਟ ਇਕ ਬੇ-ਕਾਬੂ ਹੜ੍ਹ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦਿਤੀ। ਪਰ ਜੇਕਰ ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ' ਦੀ ਘਟਨਾ ਨਾ ਵੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਇਹੋ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਸੀ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਕੀਤਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਦੀ ਤਹਿ ਵਿਚ ਵਜ਼ਨੀ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਗਨ ਸੀ। ਜਦ ਇਹ ਪਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀਆਂ ਵਲੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਕੋਈ ਤਜਵੀਜ਼ ਅਮਲੀ ਸ਼ਕਲ ਫੜ ਰਹੀ ਹੈ, ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਨੇ ੩੧ ਦਸੰਬਰ, ੧੯੧੩, ਨੂੰ ਸੈਕਰੇਮੈਂਟੋ ਵਿਚ ਹੋਈ ਪਬਲਕ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਖੁਲੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਤਕਰੀਰ ਕੀਤੀ ਕਿ, “ਜਰਮਨੀ ਇੰਗਲਸਤਾਨ ਨਾਲ ਜੰਗ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਇਨਕਲਾਬ ਲਈ ਹਿੰਦ ਜਾਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ<ref>First Case, The beginning of the cons piracy and war, p. 5.</ref>।” ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ' ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਤੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਨੂੰ ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲੋਂ ਮਾਰਚ ੧੯੧੪ ਵਿਚ ਅਸਟੋਰੀਆ ਵਿਚ ਹਿੰਦੀਆਂ ਨੇ ‘ਕਸਮਾਂ ਖਾਧੀਆਂ ਕਿ ਓਹ ਇਨਕਲਾਬ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਖਾਤਰ ਵਾਪਸ ਹਿੰਦ ਜਾਣਗੇ<ref>lbid, p. 6.</ref>।ਅਪ੍ਰੈਲ ੧੯੧੪ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਗਦਰ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਿਰਫ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਯੁਧ ਵਿਚ ਫਸਣ ਦੇ ਮੌਕਿਆ ਨੂੰ ਉਡੀਕ ਰਹੀ ਹੈ<ref>Isemonger and slattery, p. 35.</ref>। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੇਕਰ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਕੇਵਲ ਓਪਰਾ ਓਪਰਾ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਉਭਾਰ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਮਹਿਮ ਮੁਕੰਮਲ ਤੌਰ ਉਤੇ ਫੇਲ ਹੋ ਜਾਣ ਪਿਛੋਂ, ਗੱਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ਾਂ ਬੰਦ ਜਾਂ ਢਿੱਲੀਆਂ ਹੋ ਜਾਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਅਗੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਯਤਨ ਕਾਫੀ ਪੈਮਾਨੇ ਉਤੇ ਅਤੇ ਕਾਫੀ ਅਰਸੇ ਤਕ ਪਿਛੋਂ ਜਾਰੀ ਰਹੇ। {{gap}}ਸਤਵੇਂ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਵੀਚਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਚੁਕੀ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਉਤੇ ਓਦੋਂ ਵਾਰ ਕਰਨਾ, ਜਦੋਂ ਓਹ ਕਿਸੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਯਧ ਵਿਚ ਵਸੇ ਹੋਣ, ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪਲੈਨ ਦਾ ਕਿਉਂ ਮੁਖ ਅੰਗ ਸੀ। ਇਹ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਚੁਕਾ ਹੈ ਕਿ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਆਸ ਸੀ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਮਹਾਂ ਯੁਧ ਛਿੜਨ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵਕਤ ਲਗੇਗਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਲੈਨ ਦੇ ਅਮਲੀ ਅੰਗ ਮੁਕੱਮਲ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਵਕਤ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗਾ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਕਾਇਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਅਗਲੇਰੇ ਦਿਨ, ੪ ਜੂਨ ੧੯੧੩, ਨੂੰ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਨੇ ਫਿਨਿਸ਼ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਹਾਲ ਵਿਚ ਤਕਰੀਰ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਦਸਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਲੜਾਈ ਲੜਕੇ ਇਨਕਲਾਬ ਕਰ ਦਿਤਾ ਜਾਵੇਗਾ<ref>Isemoger and Slattery, p. 14.</ref>। ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿਚ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਸੰਬੰਧੀ ' ਚਲੇ ਮੁਕਦਮੇਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ਼ਾਰੇ ਮੁਆਫਕ ਫਿਲੋਪੀਨ ਦੇ ਇਕ {{multicol-break}} ਦੀ ਨਿਰਪੱਖ ਸ਼ਹਾਦਤ ਹੈ ਕਿ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕਈ ਇਕ ਜਾਸੂਸ ਲੀਡਰ ਸੰਨ ੧੯੧੭ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬ ਕਰਨ ਦੀ ਆਸ ਰਖਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਸੰਸਾਰ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਪਹਿਲਾਂ ਛਿੜਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਕਦਮ ਚੁਕਣਾ ਪਿਆ<ref>San Francisco Trial, Testimony of Various witnesses, p. 179.</ref>। ਜਦ ੧੯੧੪ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਪਿਆ ਤਾਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਕੀਤਿਆਂ ਕੇਵਲ ਨੌ ਮਹੀਨੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਵਕਤ ਵੀ ਬਹੁਤਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਜਥੇਬੰਦੀ ਕਰਨ ਵਿਚ ਬੀਤਿਆ। ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬ ਕਰਨ ਦੀ ਪਲੈਨ ਦੇ ਅਮਲੀ ਪਹਿਲੂਆਂ ਵਲ ਕਦਮ ਅਜੇ ਤਾਂ ਚੁਕਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਗਿਆ, ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੁਢਲੀ ਅਤੇ ਅਸੁਰੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਇਸ ਤਰੁਟੀ ਤੋਂ ਅਨਜਾਣ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਸਤੇ ਹੋਰ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ। {{gap}}੧੯੧੪ ਵਾਲਂ ਸੰਸਾਰ ਯਧ ਛਿੜਨ ਨੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਉਹ ਸੁਨੈਹਰੀ ਮੌਕਿਆ ਦਿਤਾ ਜਿਸ ਦੀ ਓਹ ਭਾਲ ਵਿਚ ਸੀ। ਤਿਆਰੀ ਅਧੂਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਸਬੱਬ ਕੀ ਉਹ ਇਹ ਮੌਕਿਆ ਹਥੋਂ ਗਵਾ ਦਿੰਦੀ, ਅਤੇ ਭਵਿਖਤ ਵਿਚ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਮਿਲਣ ਦੀ ਆਸ ਵਿਚ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦੀ? ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਇਤਹਾਸ ਵਿਚ ਰੋਜ਼ ਰੋਜ਼ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਯਕੀਨੀ ਤੌਰ ਉਤੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਾਲਾਤ (ਖਾਸ ਕਰ ਕਮੀਊਨਿਸਟ ਰੂਸ ਦਾ ਤਾਕਤ ਫੜਨਾ) ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਪਿਛੋਂ ਓਹ ਪਲਟਾ ਖਾਣਗੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਾਧਾ। ਇਸਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜੁਗਗਰਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਵਿਚ ਐਸੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਘਟ ਹੀ ਹਨ ਜਿਥੇ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸੋਲਾਂ ਆਨੇ ਪੂਰੇ ਗਿਣ ਮਿਥਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਯਤਨ ਹੋਏ ਹੋਣ। ਕਈ ਵੇਰ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਪਹਾੜ ਨਾਲ ਮਥਾ ਮਾਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰ ਮੁਢਲੀਆਂ ਮੰਜ਼ਲਾਂ ਵਿਚ, ਸਿਰਫ ਇਸ ਕਿ ਆਮ ਜਨਤਾ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਪਿਰਟ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ ਅਤੇ ਉਭਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਇਸਤਰਾਂ ਅਗੋਂ ਲਈ ਇਨਕਲਾਬ ਵਾਸਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਜੈਕਪੋ ਰੂਫਿਨੀ (Jacopo Ruffini) ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਅਸੀਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਨੌਜਵਾਨ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਪਾਸ ਸਾਧਨ ਵੀ ਬਹੁਤ ਘਟ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਡੇ ਕਰਨ ਯੋਗ ਇਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਤਖਤਾ ਉਲਟਾਉਣ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੰਮ ਨਹੀਂ<ref>Quoted in Rowlatt Ropart, p. 135.</ref>। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਪੇਸ਼ੀਨ-ਗੋਈ ਕਰਨ ਦਾ ਕੌਣ ਹੌਂਸਲਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਪੁੰਗਰਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਯਤਨ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਪ੍ਰਫੁਲਤ ਹੋਕੇ ਇਕ ਮੁਲਕ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕਾਇਆਂ ਪਲਟਣ ਦਾ ਸਬੱਬ ਬਣਨਗੇ। ਨਿਝੱਕ ਹੋਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਉਤੇ ਸਿੱਧਾ ਵਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨੀ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕੋਨ ਤੋਂ ਇਕ ਠੀਕ ਕਦਮ ਸੀ। ਪਰ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤਿਨ ਹੋਰ ਵਜ਼ਨੀ ਵੀਚਾਰਾਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਛਾਲ ਮਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। {{gap}}“ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਉਤੇ ਗਦਰੀ ਲੀਡਰਾਂ ਨੇ ਸਮਝਿਆ, ਕਿ ਕਿਉਂਕਿ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਾਸਤੇ ਜਾਨ ਦੀ ਬਣੀ {{multicol-end}}<noinclude>{{center|੭੪}} {{rule}}</noinclude> adnewbifp68ydh3wffmmqwmpj71yl2l 250 15884 240762 190393 2026-10-15T12:42:14Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240762 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{multicol}} ਹੋਈ ਹੈ, ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਫੌਜਾਂ ਉਥੇ ਲੈ ਜਾਈਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਅਮਲੀ ਸ਼ਕਲ ਦੇਣ ਦਾ ਸੁਨੈਹਰੀ ਮੌਕਿਆ ਸੀ<ref>Mandlay Case, Judgement, p. 32.</ref>। ਅਮਰੀਕਨ ਅਖਬਾਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਖਬਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰ ਦਿਤੀ ਕਿ ਹਿੰਦ ਵਿਚੋਂ ਫੌਜਾਂ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ<ref>Bh. Parmanand, p. 69.</ref>, ਅਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਇਹ ਝੱਟ ਤਾੜ ਗਏ ਕਿ,“ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਜਾਣ, ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਵਰਗਲਾਉਣ ਅਤੇ ਗਦਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਇਹ ਸੁਨੈਹਰੀ ਮੌਕਿਆ ਹੈ<ref>First Case, The Beginning of The Conspiracy and war, p. 7.</ref>। ਹਿੰਦੀ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਵਰਗਲਾਉਣਾ ਗਦਰੀਆਂ ਦੇ ਹਿੰਦ ਵਿਚਲੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਅਮਲ ਦਾ ਮੁਖ ਧੁਰਾ ਸੀ<ref>ਉਸਤਵਾਂ ਕਾਂਡ।</ref>; ਅਤੇ ਅਗੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਬੰਨੇ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤਕ ਕਾਮਯਾਬੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਸ ਬਾਰੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਠੀਕ ਨਿਕਲਿਆ। {{gap}}ਦੂਸਰੀ ਵਡੀ ਵੀਚਾਰ, ਜੋ ਗਲਤ ਸਾਬਤ ਹੋਈ, ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਸੀ ਕਿ ਹਿੰਦ ਵਿਚਲੇ ਕਾਫੀ ਅਨਸਰ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣਗੇ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਇਕ ਰੀਪੋਟ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਾਪਸ ਪਰਤੇ ਸਿਖਾਂ ਦੀ ਬਹੁ ਗਿਣਤੀ ਇਹ ਆਸ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਦੇਸ ਪਰਤੀ ਸੀ ਕਿ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਬੇਹੱਦ ਬੇਚੈਨੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਇਸ ਬੇਚੈਨੀ ਨੂੰ ਬਗਾਵਤ ਵਿਚ ਬਦਲਣ ਦਾ ਸੀ<ref>Rowlatt Report, p. 150.</ref>। ਹਿੰਦ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਬਾਰੇ ਇਹ ਗਲਤ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਉਣ ਦਾ ਇਕ ਸਬੱਬ ਇਹ ਵੀ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੇ ਹਿੰਦ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅੱਵਸਥਾ ਨੂੰ, ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਾਲਾਤ ਕਾਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉਪਜੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਜੋਸ਼ ਦੀਆਂ ਰੰਗੀਨ ਐਨਕਾਂ ਥਾਣੀਂ ਭਾਂਪਿਆ; ਪਰ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਹਿੰਦ ਵਿਚਲੇ ਰਾਜਸੀ ਹਾਲਾਤ ਬਾਰੇ ਗਲਤ ਰੀਪੋਟਾਂ ਵੀ ਮਿਲੀਆਂ। {{gap}}“੧੯੧੩ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਸਿਖ ਡੈਲੀਗੇਟ - ਪੰਜਾਬ ਆਏ। ਓਹ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਆਏ ਅਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਭਾਂਪਣ ਆਏ ਸਨ<ref>Rowlatt Report, p. 146.</ref>।” ਤੀਸਰੇ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਹੈ ਜੋ ਦਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਡੈਪੂਟੇਸ਼ਨ ਨੇ ਹਿੰਦ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਕੀ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲਿਆ। ਡੈਪੂਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਾਪਸ ਪੁਜਣ ਉਤੇ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਵਿਚ ਇਕ ਵਡੀ ਮੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ‘ਗਰੰਥੀ’ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾਇਆ, ਜਿਥੇ ਉਹ ਕਈ ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਪਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨਾ ਹਟਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਮਿਲਕੇ ਜ਼ੋਰ ਲਾਉਣਗੇ<ref>Third Case, Judgement, p. 35.</ref>”। ਸ਼੍ਰੀ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ,“ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਹਰ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਓਹ ਸਰਕਾਰ ਉਤੇ ਚੋਟ ਲਾਉਣ ਲਈ ਚੰਗੇ ਮੌਕਿਆ ਦੀ ਤਾੜ ਵਿਚ {{multicol-break}} ਹਨ<ref>Third Case, Judgement, p. 36.</ref>।ਸ਼੍ਰੀ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ੍ਰੋਤਾਗਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚ ਭਰੋਸਾ ਵੀ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ, “ਹਿੰਦ ਦੇ ਦੌਰੇ ਪਿਛੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਤਸੱਲੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਹਿੰਦੀ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਣ ਤਾਂ ਓਥੇ (ਹਿੰਦ ਵਿਚ) ਵੀ ਹਰ ਇਕ ਆਦਮੀ ਕਾਰਰਵਾਈ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੈ”<ref>Ibid, p. 36.</ref>। ਸ਼੍ਰੀ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਰਾਈਵੇਟ ਗੱਲ ਬਾਤ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਕਈ ਅਵਸਰਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਮਿਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਜੋ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਹਿੰਦੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਝੰਡਾ ਖੜਾ ਕਰਨ ਤਾਂ ਹਿੰਦ ਵਾਸੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਢਣ ਵਾਸਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਣਗੇ<ref>lbid.</ref>। {{gap}}ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਿੰਦ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਬਾਰੇ ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਰਾਏ ਨੇਕਨੀਯਤੀ ਨਾਲ ਬਣਾਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸੇ ਉਤੇ ਅਮਲ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਵੱਧ ਚੜਕੇ ਆਪ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਉਤੇ ਲੱਟਕ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਫੇਲ ਹੋ ਜਾਣ ਪਿਛੋਂ ਵੀ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹੋ ਕਨਸੋਆਂ ਪੂਜਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਕਿ ਨਾ ਕੇਵਲ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ, ਬਲਕਿ ਬਰਮਾਂ, ਈਰਾਨ, ਅਫਗਾਨਸਤਾਨ, ਨੀਪਾਲ ਅਤੇ ਸਿਆਮ ਵਿਚ, ਲੋਕ ਜੁਗਗਰਦੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਕੱਲੇ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਲੰਟੀਅਰ ਹਨ<ref>San Francisco Trial, Evidence of Kumad Nath Mookerjes.</ref>।” ਪਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡੈਲੀਗੇਟ ਸਾਥੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਿੰਦ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਅਵੱਸਥਾ ਬਾਰੇ ਵਧਾਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਪਰਵਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿਮੇਂਵਾਰੀ ਤੋਂ ਸੁਰਖਰੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਬਹੁਤਾ ਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੀ ਲੀਡਰਾਂ ਜਾਂ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਤਲੇ ਮਨੋਂ ਝੂਠੇ ਭਰੋਸੇ ਦਿਤੇ। ਪਰਸਿੱਧ ਗਦਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਸਾਨਯਾਲ ਦੀ ਰਾਏ ਹੈ ਕਿ, “ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਪਰਸਿੱਧ ਆਗੂਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਭ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵੀਚਾਰ ਦਵਾਰਾ ਉਚਿਤ ਸਮਝਦੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਵਾਰ ਜੋ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਸੋ ਕਰਦੋ ਨਹੀਂ ਹਨ<ref>'ਜੀਵਨ, ਦੂਸਰਾ ਭਾਗ, ਪੰਨਾ 6</ref>। ਇਹ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨੇਕਨੀਯਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਗਲਤ ਲਗੇ ਹੋਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹੇ ਮਸਲੇ ਬਾਰੇ ਸਹੀ ਰਾਏ ਬਨਾਉਣੀ ਸੌਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਸੂਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਣ, ਇਹ ਹਕੀਕਤ ਹੈ ਕਿ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕਾਰਕੁਨ ਇਹ ਸਮਝ ਬੈਠੇ ਸਨ ਕਿ ਹਿੰਦ ਵਾਸੀ ਉਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਉਲਟਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਨਕਲਾਬੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣਗੇ, ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਹਿੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਕੇ ਟੁੰਬਣ ਅਤੇ ਪਹਿਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਬੱਜ ਬੱਜ ਘਾਟ ਉਤੇ ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ' ਦੇ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਏ ਹਾਦਸੇ ਪਿਛੋਂ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਜੁਗਗਰਦੀ ਜ਼ਰੂਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਇਥੋਂ ਤਕ ਆਸ ਸੀ, ਕਿ 'ਕੋਰੀਆ' ਜਹਾਜ਼ ਉਤੇ ਆਏ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੇ ਪੀਲਾਂਗ (ਮਲਾਯਾ) ਤੋਂ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਾਜ਼ਾਰ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਅਖਬਾਰ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤੇ {{multicol-end}}<noinclude>{{rule}} {{center|੭੫}}</noinclude> nxb1ec2rfmx1bzg1idnahevo8848frv 250 15889 240763 190394 2026-10-15T12:42:50Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240763 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{multicol}} ਤੋਂ ਤਾਰ ਰਾਹੀਂ ਪੁਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਗਦਰ ਆਰੰਭ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ<ref>First Case, the Return to India, p. 5.</ref>? {{gap}}'ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਤੀਸਰਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ (ਜੋ ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਸੀ) ਵੀ ਗਲਤ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। ਸਤਵੇਂ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਮੁਖਤਸਰ ਤੌਰ ਉਤੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁਕਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਰਕੀ ਨੇ ਕਿਉਂ ਆਪਣਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਸੀ ਜੋੜ ਜਰਮਨੀ ਨਾਲ ਜੋੜਕੇ ਜਰਮਨੀ ਨੂੰ ਬਰਲਨ ਬਗਦਾਦ ਰੇਲਵੇ ਬਨਾਉਣ ਦੀਆਂ ਰਿਆਇਤਾਂ ਦਿਤੀਆਂ। ਬਰਲਨ-ਬਗਦਾਦ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਦਾ ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਸਰਪਰਸੱਤੀ ਵਿਚ ਬਣਨਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹਿੱਤਾਂ ਉਤੇ ਵਡੀ ਸੱਟ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਤਰਾਂ ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਏਸ਼ੀਆ ਵੱਲ ਵਾਧੇ ਲਈ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁਲਦਾ ਸੀ। ਬਲਕਿ ਬਰਲਨ-ਬਗਦਾਦ ਰੇਲਵੇ ਦਾ ਜਰਮਨ ਸਰਪੱਰਸਤੀ ਹੇਠ ਬਣਨਾ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਾਰ ਯਧ ਦੇ ਛਿੜਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੰਨ ੧੯੧੪ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਇਹ ਮੰਨੀ ਪਰਮੰਨੀ ਗਲ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵਡੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਘੋਲ ਵਿਚ ਤੁਰਕੀ ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਹੋਇਆ ਵੀ ਇਵੇਂ। ਤੁਰਕੀ ਦਾ ਸੁਲਤਾਨ ਨਾ ਕੇਵਲ ਤੁਰਕੀ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਸੁਲਤਾਨ ਸੀ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਖਲੀਫਾ ਵੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ (ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ) ਨੂੰ ਇਹ ਆਸ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਠੋਸ ਦਲੀਲ ਜਾਪਦੀ ਸੀ ਕਿ ਹਿੰਦ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਗਵਾਂਢੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੇਸ ਆਪਣੇ ਖਲੀਫੇ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣਗੇ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਉਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਖਾਤਰ ਗਵਾਂਢੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੇਸਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖੀ ਰੱਖਣਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜੀ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਕਿਤਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਰਿਟੇਸ਼ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੰਬੰਧੀ ਹਿੰਦ ਬਾਰੇ ਹੋਈਆਂ ਤਕਰੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਰੀਪੋਟਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਚਾਨਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਡਾਰਡਨਲਜ਼ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਇਸੇ ਖਾਤਰ ਕੀਤੀ ਗਈ<ref>India in Parliament and Abroad, (1917-1919), H. N. Mitra, pp. 29-35.</ref>,ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਹਿੰਦ ਨੇ ਵਜ਼ੀਰ ਹਿੰਦ ਉਤੇ ੬ ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਤਾਰ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਬਗਦਾਦ ਨੂੰ ਸਰ ਕਰਨਾ ਕਿਉਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ<ref>Official Reports, Parliamentary Debates (Lords), 1917, Vol. XXV, pp. 734-735.</ref>। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਵੀ ਇਸ ਗਲ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਰੋਧੀ ਅਫ਼ਗਾਨਸਤਾਨ ਠੀਕ ਹੀ ਖ਼ਤਰੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ<ref>Hardinge, p. 131.</ref>। ੧੮੫੭ ਦੇ ਗਦਰ ਪਿਛੋਂ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦਿਸ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਦੇਸ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣਗੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ, ਕੇਵਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦ ਵਿਚੋਂ ਕਢਣ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ, ਹਿੰਦ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਗਵਾਂਢੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਤਾਕਤਾਂ (ਖਾਸ ਕਰ ਸਰਹੱਦੀ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ) ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਅਤੇ ਮੱਦਦ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁਧ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਇਕ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਗ ਬਣ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਵੱਖਰੀ ਗਲ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਦੱਬਦਬੇ ਜਾਂ ਚਤਰ ਨੀਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇੰਞ ਨਾ {{multicol-break}} ਹੋ ਸਕਿਆ, ਪਰ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਅਜਿਹੇ ਦੁਰਲੱਭ ਮੌਕਿਆ ਨੂੰ ਹਥੋਂ ਨਾ ਗਵਾਉਣ ਦਾ ਵੀਚਾਰ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਨਿੱਗਰ ਸੀ। {{gap}}ਕਿਸੇ ਲਹਿਰ ਜਾਂ ਪਲੈਨ ਦੇ ਫੇਲ ਹੋ ਜਾਣ ਪਿਛੋਂ ਨਕਤੇ ਕਢਣੇ ਸੌਖੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੰਞ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇੰਞ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜੋ ਵੀਚਾਰ ਸਨ ਅਤੇ ਓਦੋਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਮੁਖ ਰਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ, ਇਹ ਰਾਏ ਕਾਇਮ ਕਰਨੀ ਕਠਨ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਤੋਂ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਕੇ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬ ਕਰਨ ਲਈ ਹੱਲਾ ਮਾਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਮੁਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗਲਤ ਸੀ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਰਾਏ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਗਿਆਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਅੱਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਿਮਾਲੀਆ ਪਹਾੜ ਜਿਡੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੇ ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਮੁਖ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਜਾਮਾਂ ਪਹਿਨਾਉਣ ਵਿਚ ਕੀਤੀਆਂ। ਬਲਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਲਤੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦੇ ਜਿਤਨੀ ਨੇੜੇ ਪੁਜ ਗਈ, ਉਹ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਮੁਖ ਫੈਸਲੇ ਦੇ ਠੀਕ ਹੋਣ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸਬਤ ਹੈ। {{center|{{larger|'''ਤੇਰਵਾਂ ਕਾਂਡ<ref>ਇਸ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਦਿਤੇ ਗਏ ਬਹੁਤੇ ਵਾਕਿਆਤ, ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਦੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਵਿਚ Preparing for the Migration ਅਤੇ The Return to India ਦੀਆਂ ਸੁਰਖੀਆਂ ਹੇਠ ਦਿਤੀ ਵਾਕਫੀਅਤ, ਵਿਚੋਂ ਲਏ ਗਏ ਹਨ।</ref>'''}}}} {{center|<poem>{{x-larger|'''ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀਆਂ''' '''ਦੇਸ ਵੱਲ ਵਹੀਰਾਂ'''}}</poem>}} {{gap}}ਪਿਛਲੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਚੁਕਾ ਹੈ ਕਿ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਸੰਸਾਰ ਯੁਧ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਸੇ ਹੋਣ, ਨੂੰ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਗਦਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਉਂ ਸੁਨੈਹਰੀ ਮੌਕਿਆ ਸਮਝਦੀ ਸੀ। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਪਲੈਨ ਦਾ ਇਕ ਅੰਗ ਇਹ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਦੇਸ ਵਾਸੀਆਂ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬ ਵਾਸਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਖਾਤਰ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮੂਹਰਲੀ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਅਗੇ ਲਗਕੇ ਮਿਸਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ। ਸੋ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਛਿੜਦੇ ਸਾਰ ਹੀ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਤਾਣ ਇਸ ਬੰਨੋ ਲਗ ਗਿਆ। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਨਿਯਮਕ ਤੌਰ ਉਤੇ ਕਿਸ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਅਤੇ ਕਦ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਜੱਥੇ ਭੇਜਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗ ਸਕਿਆ। ਪਹਿਲੇ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਕੇਸ ਦੇ {{multicol-end}}<noinclude>{{center|੭੬}} {{rule}}</noinclude> thunpoafl8zy5z33pfb851jk52kuqol 250 15894 240764 190395 2026-10-15T12:43:14Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240764 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{multicol}} ਕਈ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਬਾਰੇ ਇਹ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁਧ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਤੋਂ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਕੇ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ<ref>First Case, Individual Cases of Kesar Singh, Rulia Singh, and some others.</ref>, ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਜ਼ਬ ਕੇਸ ਵਿਚ ਹੀ ਇਕ ਕੀਤੀ ਗਈ ‘ਜੰਗੀ ਸਭਾ' ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਇਹ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਜੱਥੇ ਭੇਜਣ ਬਾਰੇ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਲਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਜਾਂ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਨ ਲਈ ਅਮਲੀ ਕਦਮ ਚੁਕਣ ਵਾਸਤੇ। {{center|'''ਤਿਆਰੀ'''}} {{gap}}ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਛਿੜਦੇ ਸਾਰ ਹੀ ‘ਗਦਰ ਅਖਬਾਰ ਦੇ ੨੮ ਜੁਲਾਈ ਅਤੇ ੪ ਅਗੱਸਤ ਦੇ ਪਰਚਿਆਂ ਵਿਚ ਲੜਾਈ ਬਾਰੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਲੇਖ ਕਢੇ ਗਏ, ਅਤੇ ‘ਗਦਰ' ਅਖਬਾਰ ਅਤੇ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਮਰੀਕਾ, ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਦੂਰ ਪੂਰਬ ਦੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਇਨਕਲਾਬ ਕਰਨ ਖਾਤਰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ ਵਲ ਵਹੀਰਾਂ ਘੱਤਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਲਗੀ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵਧ ਚੜ੍ਹਕੇ ਹਿੱਸਾ ਸ਼੍ਰੀ ਬਰਕੁਤਲਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ‘ਪਸ਼ਾਵਰੀਆ’ ਨੇ ਲਿਆ। ਸ਼੍ਰੀ ਬਰਕਤੁਲਾ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਛਿੜਦੇ ਸਾਰ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਟੋਕੀਓ ਤੋਂ ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਆ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਥੇ ਉਹ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ<ref>O'Dwyer, p. 186.</ref>। ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਦੇਸ ਨਿਕਾਲਾ ਹੋਣ ਪਿਛੋਂ ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਜਾਪਾਨ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਥੋਂ ਉਹ ਵੀ ਸ਼੍ਰੀ ਬਰਕੁਤੁਲਾ ਦੇ ਨਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ਆ ਗਏ। {{gap}}੨੬ ਜੁਲਾਈ ੧੯੧੪ ਨੂੰ ਔਕਸਨਰਡ (Oxnard) ਵਿਚ ਇਕ ਜਲਸੇ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਬਰਕੁਤੁਲਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲੈਕਚਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਉਂਕਿ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਬਗਾਵਤ ਕਰਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦ ਵਿਚੋਂ ਕਢਣ ਦਾ ਵਕਤ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਬਰਕੁਤੁਲਾ ਨੇ ਨਵਾਬ ਖਾਨ ਨੂੰ ਗਲ ਬਾਤ ਵਿਚ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਂ ਯੁਧ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਸਤੇ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਵੇਗਾ; ਮਿਸਰ, ਆਇਰਲੈਂਡ, ਦਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਈਂ ਬਗਾਵਤਾਂ ਹੋਣਗੀਆਂ; ਅਤੇ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਜਾਣ, ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਵਰਗਲਾਉਣ ਅਤੇ ਬਗਾਵਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇਹ ਸੁਨੈਹਰੀ ਮੌਕਿਆ ਹੈ<ref>First Case, The Beginning of the conspiracy and war, p. 7.</ref>। {{gap}}ਬਰਤਾਨੀਆ ਸੰਸਾਰ ਮਹਾਂ ਯੁਧ ਵਿਚ ੪ ਅਗੱਸਤ ੧੯੧੪ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਇਕਦੱਮ ਹਿੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਬਗਾਵਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਹਿੰਦ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਬਿਗਲ ਵੱਜ ਗਿਆ। {{gap}}ਫਰੈਸਨੋ (Fresno) ਵਿਚ ੯ ਅਗੱਸਤ ਨੂੰ ਇਕ ਵਡੀ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੰਜ ਛੇ ਸੌ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੀ ਬਰਕਤੁਲਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਚੰਦ ਨੇ ਲੈਕਚਰ ਦਿਤੇ। “ਸ੍ਰੋਤਾਗਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕਦਮ ਹਿੰਦ ਜਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ; ਹਿੰਦ ਪੂਜਣ ਉਤੇ ਹਥਿਆਰ ਦਿਤੇ ਜਾਣਗੇ; ਜਿਤਨਾ ਚਿਰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਰੁਝਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦ ਵਿਚੋਂ ਕਢਣ ਦਾ ਵਕਤ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚੰਦੇ ਅਕੱਠੇ {{multicol-break}} ਕੀਤੇ ਗਏ, ਵਾਲੰਟੀਅਰਾਂ ਦੀ ਇਕ ਲਿਸਟ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਿਖਾਂ ਨੇ ਇਕਦੱਮ ਹਿੰਦ ਜਾਣ ਦਾ ਇਕਰਾਰ ਕੀਤਾ<ref>First Case, the Beginning of the conspiracy and war. p. 8.</ref>।” {{gap}}੧੧ ਅਗੱਸਤ ੧੯੧੪ ਨੂੰ ਸੈਕਰੇਮੈਂਟੋ ਵਿਚ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵਡੀ ਮੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਮਰ ਸਿੰਘ (ਵਾਅਦਾ ਮੁਆਫ) ਮੁਤਾਬਕ ਪੰਜ ਜਾਂ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਆਦਮੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ<ref>ਮੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਿਆਨ ਮੁਤਾਬਕ ਪੰਜ ਛੇ ਸੌ </ref>। ਸ਼੍ਰੀ ਬਰਕਤਲਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਚੰਦ,ਅਤੇ ਇਕ ਸਜਣ ਸ਼੍ਰੀ ਮੈਹਮੂਦ ਨਾਮੀਂ ਨੇ ਲੈਕਚਰ ਦਿਤੇ। ਸੂਤਾਗਨਾਂ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੌਕਿਆ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਤੁਰਤ ਹਿੰਦ ਜਾਣ ਵਾਸਤੇ ਆਖਿਆ ਗਿਆ। ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਟਿਕਟ ਲੈਣ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਖਰੀਦਣ ਵਾਸਤੇ ਪੰਜ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਡਾਲਰ ਅਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਗਏ; ਅਤੇ ਤਾਕਿ ਓਹ ਜਹਾਜ਼ ਉਤੇ ਜਲਦੀ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਸਕਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਤੋਂ ਇਕ ਜਹਾਜ਼ ਜਲਦੀ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ<ref>First Case, The Beginning of the conspiracy and war, pp. 8-9.</ref>। {{gap}}ਸਟਾਕਟਨ ਵਿਚ ਦੋ ਹੋਰ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਬਰਕਤੁਲਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਚੰਦ ਨੇ ਭਾਸ਼ਨ ਦਿਤੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਹਿੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਦੱਮ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਯੂਰਪੀਨਾਂ ਦਾ ਕਤਲਾਮ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ<ref>First Case, the Beginning of the Conspiracy and war, p. 9.</ref>। {{gap}}ਪੋਰਟ ਲੈਂਡ ਵਿਚ ੭ ਅਗੱਸਤ ਨੂੰ ਇਕ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਚ ‘ਸਾਰੇ ਹਾਜ਼ਰ ਸਜਣਾਂ ਨੇ ਇਕ ਦੱਮ ਜਾਣ ਅਤੇ ਗਦਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਖਾਧੀ<ref>First Case, The Beginning of the cons piracy and war, p. 9.</ref>। {{gap}}ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਜਿਥੇ ਜਿਥੇ ਹਿੰਦੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਭਾਵ ਦੇ ਲੈਕਚਰ ਕੀਤੇ ਗਏ<ref>Ibid.</ref>। ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ, ਖਾਸ ਕਰ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ‘ਰਾਜਪੂਤ’, ਨੇ ਹਿੰਦ ਜਾਣ ਵਾਸਤੇ ਵਾਲੰਟੀਅਰ ਭਰਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਦੌਰਾ ਵੀ ਕੀਤਾ<ref>First Case, Preparing for the migration,p. 1.</ref>। ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਹਿੰਦ ਜਾਣ ਵਾਸਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸੈਨਵਾਂਸਿਸਕੋ ਅਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ<ref>Isemonger and Slattery, p. 40.</ref>। {{gap}}ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਮਰੀਕਾ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਦੇ ਹਿੰਦ ਇਨਕਲਾਬ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ ਅਤੇ ਸਪਿਰਟ ਬਾਰੇ ਕਈ ਗਵਾਹੀਆਂ ਹਨ। {{gap}}ਇਕ ਪਤੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਚਿਠੀ (ਜੋ ਸੀ. ਆਈ. ਡੀ. ਦੇ ਹੱਥ ਲਗੀ) ਲਿਖੀ ਕਿ ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਇਕ ਵਡਾ ਗਦਰ ਹੋਵੇਗਾ.........ਸਾਡੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਬੰਦੂਕ ਹੋਵੇਗੀ, ਅਤੇ ਅਗੇ ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਅਸੀਂ ਮਰਾਂਗੇ ਅਤੇ ਮਾਰਾਂਗੇ। ਅਸੀਂ (ਗੁਰੂ) ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਪੁੜ ਹਾਂ। ਜੇ {{multicol-end}}<noinclude>{{center|੭੭}} {{rule}}</noinclude> 0sc26bmmdxauxg6d53g36or71i125dl 250 15899 240765 190396 2026-10-15T12:45:37Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240765 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{multicol}} ਜੀਉਂਦੇ ਰਹੇ ਤਾਂ ਮਿਲਾਂਗੇ........<ref>Isemonger anu Slattery, p. 20.</ref>। {{gap}}ਕੈਲੇਫੋਰਨੀਆਂ ਤੋਂ ਇਕ ਸਿਖ ਨੇ ੮੨ ਨੰਬਰ ਪੰਜਾਬੀ ਪਲਟਣ ਦੇ ਇਕ ਸਿਪਾਹੀ ਨੂੰ ਨੁਸ਼ੇਹਰੇ (ਸਰਹੱਦੀ ਸੂਬੇ ਵਿਚ) ਲਿਖਿਆ, .............ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੀ ਮਰਨ ਮਾਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ”<ref>Ibid, p. 21.</ref>। {{gap}}ਹਿੰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਈ ਯੂਰਪੀਨਾਂ ਦੀਆਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵੀ ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਵਹੀਰਾਂ ਘੱਤਣ ਬਾਰੇ ਇੰਤਹਾਈ ਜੋਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। {{gap}}‘ਦੀ ਪੋਰਟਲੈਂਡ ਟੈਲੀਗਰਾਮ' ਅਖਬਾਰ ਨੇ ੭ ਅਗੱਸਤ ੧੯੧੪ ਦੇ ਪਰਚੇ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬ ਵਿਚ ਲੜਨ ਲਈ ਦੇਸ ਨੂੰ ਰਵਾਨਗੀ' ਦੀ ਸੁਰਖੀ ਹੇਠ ਇਹ ਖਬਰ ਛਾਪੀ:“ਅਸਟੋਰੀਆ (ਔਰੇਗਨ), ੭ ਅਗੱਸਤ:-ਹਰ ਇਕ ਗੱਡੀ ਤੇ ਬੋਟ, ਜੋ ਦਖਣ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੇ ਇਹ ਨਿਕਾਸ ਹੋਰ ਸਮੇਂ ਲਈ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਅਸਟੋਰੀਆ ਹਿੰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਹੈਂਮਡ ਮਿਲ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਜਾ ਚੁਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਜਲਦੀ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਦਮੀ ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਰਾਹੀਂ ਹਿੰਦ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੋ ਇਕ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਕਰਾਏ ਉਤੇ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਕ ਇਨਕਲਾਬ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਯੂਰਪ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਰੁਝੇ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜਲਦੀ ਹੀ ਫੁਟ ਪੈਣ ਦੀ ਆਸ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਜਾਪਾਨੀ ਜਹਾਜ਼ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ ਲੈ ਜਾਵੇਗਾ<ref>Isemonger and Slattery, p. 48.</ref>। {{gap}}ਕਾਰਨਵਾਲਿਸ (ਔਰੇਗਨ) ਦੇ ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਕਾਲਜ ਦੇ ਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨੇ ੧੪ ਸਤੰਬਰ, ੧੯੧੪, ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਚਿਠੀ ਲਿਖੀ ਕਿ, ........ ਮੇਰਾ ਔਰੇਗਨ ਦੇ ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਕਾਲਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਕਈ ਹਿੰਦੂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਰਹਿੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚਲੇ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਾਪਸ ਹਿੰਦ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਉਪਰ ਏਸ਼ੀਆ ਨੂੰ ਜਾ ਵੀ ਚੁਕੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਾਣ ਦਾ ਮਕਸਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁਧ ਬਗਾਵਤ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਾਪਸ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਵੀਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨ ਵਿਚ,,,.......ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਮੌਕਿਆ ਗੈਰ-ਮਾਮੂਲੀ ਤੌਰ ਉਤੇ ਮੁਆਫਕ ਹੈ,.......... ਬਗਾਵਤ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਵਿਚ ਅਖੀਰਲੇ ਦਰਜੇ ਤਕ ਦਾ ਜ਼ਜ਼ਬਾ ਹੈ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਮਜ਼ਹਬੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਚੰਗਿਆੜੀ ਫੂਕਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ।.........ਹਿੰਦੀਆਂ ਲਈ ਚੋਟ ਲਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਹੁਣ ਵਾਲੇ ਮੌਕਿਆ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗਾ ਮੌਕਿਆ ਨਹੀਂ ਲੱਭੇਗਾ, ਅਤੇ ਲੀਡਰ ਇਸ ਗਲ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ<ref>Ibid, pp. 49-50.</ref>। {{gap}}ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਈ ਮੀਟਿੰਗ ਦਾ ਇਕ ਅਮਰੀਕਨ ਅਖਬਾਰ ਫਰੈਸਨੋ {{multicol-break}} ਰੀਪੱਬਲੀਕਨ' ਨੇ ਆਪਣੇ ੨੩ ਸਤੰਬਰ ੧੯੧੪ ੩ ਪਰਹੇ ਵਿਚ ਇਹ ਸਮਾਚਾਰ ਛਾਪਿਆ:-“ਕਲ ਦੁਪੈਹਰੇ ਇਵਾਟਾ ਥੀਏਟਰ, ਐਫ ਅਤੇ ਕੀਅਰਨ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ (ਫਰੈਸਨੋ, ਕੈਲੋਫੋਰਨੀਆ) ਵਿਚ, ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਹਿੰਦੂ ਇਕ ਆਮ ਪਬਲਕ ਜਲਸੇ ਵਿਚ ਅਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਛੇ ਘੰਟੇ ਲੈਕਚਰ ਸੁਣਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਲੈਕਚਰਾਰਾਂ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਰੁਧ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਬਗਾਵਤ ਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਡਾਲਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚੰਦਾ ਅਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ............ਕਲ ਹੋਏ ਇਸ ਪਬਲਕ ਜਲਸੇ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਅਗਲੇ ਸ਼ਨਿਸ਼ਰਵਾਰ ‘ਮਨਚੋਰੀਆ’ ਜਹਾਜ਼ ਉਤੇ ਹਿੰਦ ਜਾਣਗੇ ..........ਲੈਕਚਰਾਰਾਂ (ਰਾਮ ਚੰਦ, ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਰਕਤੁਲਾ) ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਰਮਨੀ ਨੇ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਬਚਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਰੁਧ ਬਗਾਵਤ ਕਰਨ ਤਾਂ ਜਰਮਨੀ ¸ ਮਦਦ ਦੇਵੇਗਾ............<ref>Isemonger and Slattery, p. 51.</ref>। {{gap}}ਵਿਕਟੋਰੀਆ (ਕੈਨੇਡਾ) ਤੋਂ ਅਗੱਸਤ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਇਕ ਗੋਰੇ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਇਕ ਮਿੱਤ੍ਰ, ਜੋ ਜਾਇਦਾਦ ਬਾਰੇ ਦਲਾਲੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਇਕ ਸਿਖ ਨੇ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਦੋ ਟੁਕੜੇ ਅੱਧੀ ਕੀਮਤ ਉਤੇ ਵੇਚ ਦੇਵੇ। ਸਿਖ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਮਾਇਆ ਹਿੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਸ ਭੇਜਣ ਲਈ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਹੀ ਕੋਈ ਹਿੰਦੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਹ ਹਿੰਦੀਆਂ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੱਸਦਾ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ <ref>Isemonger and Slattery, p. 52.</ref>। {{gap}}ਕੇਂਦਰੀ ਸੀ. ਆਈ. ਡੀ. ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦੀ ਇਕ ਰੀਪੋਟ ਵਿਚ ਇਕ ਥਾਂ ਇਹ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:-੧੫ ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ‘ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਖਾਲਸਾ’, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬੰਬੱਈ ਦੀ ਡਾਕ ਵਿਚੋਂ ੯੮ ਥਾਪੀਆਂ ਫੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਵਿਚ ਇਕ ਨੋਟਸ ਛਪਿਆ ਹੈ ਕਿ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਬਾਦਕਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਉਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵਿਕਾਉਣ ਦੀਆਂ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਸਟਾਕਟਨ ਦੇ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਕ ਕੰਪਨੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਅਬਾਦਕਾਰ ਜਮੀਨਾਂ ਵੇਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਨਾਲ ਲਿਖਾ ਪੜੀ ਕਰਨ। ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਇਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਹਿੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਇਨਕਲਾਬ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਜਾਣ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੈ<ref>Ibid.</ref>। {{gap}}ਕੈਨੇਡਾ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਦੇ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਵਹੀਰਾਂ ਘੜਣ ਸੰਬੰਧੀ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਸਪਿਰਟ ਦੀਆਂ ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਗਵਾਹੀਆਂ ਇਤਨੀਆਂ ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਨਿਖਰਵੀਆਂ ਹਨ, ਕਿ ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਟੀਕਾ ਟਿਪਣੀ ਦੀ ਲੋਕ ਨਹੀਂ। {{center|'''ਰਵਾਨਗੀ ਅਤੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ'''}} {{gap}}“ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਜਥੇ ਦੇ ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਇਹ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਆਦਮੀ ਅਗਾਉ ਭੇਜੇ ਗਏ<ref>First Case, the Return to India, p-1.</ref>। ਯਾਰਵੇਂ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਚੁਕਾ ਹੈ ਕਿ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ {{multicol-end}}<noinclude>{{center|੭੮}} {{rule}}</noinclude> 7u7q7yds3sg6r193ucid1018tumltfy 250 15904 240766 190397 2026-10-15T12:46:11Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240766 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{multicol}} ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ’, ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਦੇਸ ਵਲ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਚਲ ਪਏ ਸਨ ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਜਾ ਰਹੇ ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ' ਦੇ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਨੂੰ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸਮਝਾਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ ਵਿਚ ਜਾਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨ। ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ' ਦੇ ਜ਼ਿਮੇ ਇਹ ਵੀ ਕੰਮ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਦੇਸ ਜਾਕੇ ਦੇਸ ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ, ਰਾਜਸੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨਾਲ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮਨੋਰਥਾਂ ਵਾਸਤੇ ਤਾਲ ਮੇਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਦ ਇਕ ਹੋਰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਗਦਰ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਜਾਅਲੀ ਨਾਵਾਂ ਹੇਠ ਅਗਾਉਂ ਦੇਸ ਭੇਜੇ ਗਏ<ref>First Case, The Return to India, p. 1.</ref>, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਰਾਭਾ’ ‘ਨਿਮਨ ਮਾਰੂ' ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ੧੫ ਜਾਂ ੧੬ ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ, ਗਦਰੀਆਂ ਦੇ ਮੁਖ ਜੱਥੇ ਤੋਂ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਪਹਿਲੋਂ, ਕੋਲੰਬ ਪੂਜ ਗਏ<ref>Ibid. </ref>। ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ’ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਸ਼ੰਘਾਈ ਪੁਜਣ ਉਤੇ, ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਜਰ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ' ਦੀ ਜਥੇਦਾਰੀ ਹੇਠ, ਸ਼ੰਘਾਈ ਤੋਂ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਜੱਥਾ ਵੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਮੁਖ ਜਥੇ ਦੇ ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਦੇਸ ਨੂੰ ਠੱਲ ਪਿਆ। {{gap}}ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਮੁਖ ਜਥਾ ‘ਕੋਰੀਆ’ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ੨੯ ਅਗਸਤ ੧੯੧੪ ਨੂੰ ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਤੋਂ ਤੁਰਿਆ। ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ‘ਠਠਗੜ’, ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ‘ਠਟੀਆਂ, ਪੰਡਤ ਜਗਤ ਰਾਮ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ‘ਚੁਘਾ (ਜੋ ਸ਼ੰਘਾਈ ਤੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਥੋੜਾ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਏ ਸਨ) ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੀਡਰ ਨੀਯਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ<ref>First Case, The Return to India, p. 2.</ref>। ‘ਕੋਰੀਆ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਚਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬਰਕਤਲਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਚੰਦ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਜਹਾਜ਼ ਉਤੇ ਆਏ ਅਤੇ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਤਾ:-‘ਤੁਹਾਡੀ ਡੀਊਟੀ ਸਾਫ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ਦੇਸ ਜਾਓ ਅਤੇ ਮੁਲਕ ਦੀ ਹਰ ਇਕ ਨੁਕਰ ਵਿਚ ਗਦਰ ਭੜਕਾਓ। ਅਮੀਰਾਂ ਨੂੰ ਲੁਟੋ ਅਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਹਮਦਰਦੀ ਵਖਾਓ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਮ ਜਨਤਾ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਹਿੰਦ ਪੁਜਣ ਉਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਦਿਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਠਾਣਿਆਂ ਤੋਂ ਰਾਈਫਲਾਂ ਲੁਟ ਲਵੋ। ਆਪਣੇ ਲੀਡਰਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਬਿਨਾਂ ਹੀਲ ਹੁਜਤ ਕੀਤੇ ਪਾਲਣਾ ਕਰੋ<ref>Isemonger and Slattery, p. 44.</ref>। {{gap}}‘ਕੋਰੀਆ' ਜਹਾਜ਼, ਜਾਪਾਨ ਦੀਆਂ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਯੋਕੋਹਾਮਾ, ਕੋਬੇ, ਨਾਗਾ ਸਾਕੀ, ਅਤੇ ਫਿਲੇਪਾਇਨ ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਮਨੀਲਾ, ਉਤੋਂ ਠਹਿਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅੰਤ ਨੂੰ ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਆ ਖੜੋਤਾ, ਜਿਥੇ ਇਸ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਸਫਰ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਯੋਕੋਹਾਮਾ ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਾਨੰਦ (ਯੂ. ਪੀ. ਵਾਲੇ) ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਵਿਚ ਆ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਰਖਾ ਹਥਿਆਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਗਏ। ਸ਼੍ਰੀ ਨਿਧਾਮ ਸਿੰਘ ‘ਚੁਘਾ’, ਸ਼੍ਰੀ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ‘ਸੁਰਸੰਗ’ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ‘ਲੰਗੇਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਤੋਂ ਨਾਗਾਸਾਕੀ {{multicol-break}} ਉੱਤਰ ਕੇ ਸ਼ੰਘਾਈ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਮਨੀਲਾ ਪੂਜਣ ਉਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਅਬਦੁਲਾ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਇਕ ਮੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ‘ਪੰਡਤ’ ਜਗਤ ਰਾਮ ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਖਾਨ ਨੇ ਲੈਕਚਰ ਦਿਤੇ। ਕਈਆਂ ਤੋਂ ਦੇਸ ਗਦਰ ਲਈ ਜਾਣ ਵਾਸਤੇ ਭਰੋਸੇ ਲਏ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਛੋਂ ਹਿੰਦ ਆਕੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਵਧ ਚੜ੍ਹ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਇਕ ਸੀ ਹਾਫਜ਼ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨਾਲ ਆ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਮਜ਼ਬ ਅਤੇ ਜ਼ਾਤ ਪਾਤ ਦੇ ਵਖੇਵੇਂ ਬਿਨਾਂ ਸਾਂਝਾ ਲੰਗਰ ਸੀ; ਅਤੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਖੁਲ੍ਹੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲੈਕਚਰ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ‘ਗਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ' ਵਿਚੋਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਪੂਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਸ਼੍ਰੀ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਚੁਘਾ' ਨੇ ਸ਼ੰਘਾਈ ਤੋਂ ਜਹਾਜ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਰਾਹੀਂ ਇਤਲਾਹ ਦੇ ਦਿਤੀ ਸੀ ਕਿ ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਤਲਾਸ਼ੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਮਨੀਲਾ ਪੁਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਬਿਲੇ ਲਾਉਣ ਲਈ ‘ਪੰਡਤ' ਜਗਤ ਰਾਮ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਸੁਟ ਦਿਤਾ ਗਿਆ<ref>First Case, The Return Mandlay Case, Evidence, p. 44.</ref>। {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ‘ਚੁਘਾ' ਨਾਗਾਸਾਕੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਉਤੇ, ‘ਕੋਰੀਆ’ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸ਼ੰਘਾਈ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ੰਘਾਈ ਇਕ ਜਰਮਨ ਤੋਂ ਪਸਤੌਲ ਖਰੀਦੇ, ਅਤੇ ਸ਼ੰਘਾਈ ਤੋਂ ੩੦ ਦੇ ਕਰੀਬ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਜੱਥਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈਆਂ ਦਾ ਕਰਾਇਆ ਸ਼੍ਰੀ. ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਾਸੋਂ ਦਿੱਤਾ, ਲੈਕੇ ‘ਮਸ਼ੀਮਾ ਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਉਤੇ ੧੫ ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਚਲ ਪਏ। ਇਸੇ ਤਰਾਂ ‘ਕੋਰੀਆ’ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਜਲਦੀ ਪਿਛੋਂ, ਕੈਨੇਡਾ ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ‘ਸਾਏਬੇਰੀਆ’ ਅਤੇ ‘ਮੈਖਸੀਕੋ ਮਾਰੂ' ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਤੁਰੀਆਂ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਖਾਸ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨ ਯੋਗ ਉਹ ਤੀਹ ਪੈਂਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦਾ ਜੱਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ‘ਵੇਈਂ ਪੁਈਂ’ ਦੀ ਜਥੇਦਾਰੀ ਹੇਠ ‘ਕੈਨੇਡਾ ਮਾਰੂ’ ਜਹਾਜ਼ ਉਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਚੱਲਿਆ। ਵਖੋ ਵਖ ਸਮਿਆਂ ਉਤੇ ਚਲੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਵਖੋ ਵਖ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਉਤੇ ਆਏ ਹੋਏ ਇਹ ਸਭ ਇਨਕਲਾਬੀ ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਆ ਅਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਤੋਂ ਅਗੇ ਸਫਰ ਕਰਨ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਕਈ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਸਨ<ref>First Case, the Return to India.</ref>। {{gap}}ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਕਬ1 ਦਿਨ ਠਹਿਰਨਾ ਪਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਾਂ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜਹਾਜ਼ ਮਿਲਣੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਨ, ਅਤੇ ਪੁਲਸ ਨੇ ਇਹ ਰੋਕ ਲਾਈ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ੨੦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਇਕ ਜਹਾਜ਼ ਉਤੇ ਸਫਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਠਹਿਰਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੇ ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਵਿਚ ਕਈ ਪਬਲਕ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਖੁਲਮ ਖੁਲ੍ਹਾ ਗਦਰ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਵਿਚ ਠਹਿਰੀਆਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਪਲਟਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਰਗਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਖਾਨ ਦੇ ਬਿਆਨ ਮੁਤਾਬਕ ੨੬ ਨੰਬਰ ਪੰਜਾਬ ਪਲਟਣ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਗਦਰ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ। ਅਸਾਂ ਓਥੋ ਹੀ ਗਦਰ ਕਰਨ ਦੀ ਪਲੈਨ ਬਣਾਈ, ਪਰ ਜਰਮਨ ਕੌਂਸਲ {{multicol-end}}<noinclude>{{center|੭੯}} {{rule}}</noinclude> e1rscr51k39nzrzpvf4yl2ppnvv6pqq 250 15909 240767 190401 2026-10-15T12:47:13Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240767 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{multicol}} ਨੇ ਵਰਜ ਦਿਤਾ<ref>Third Case, Evidence, p. 87.</ref> {{gap}}ਕਿਉਂਕਿ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਜਾਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਕਸਦ ਨੂੰ ਠੇਸ ਲਗੇਗੀ, ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੁਪ੍ਰਿੰਟੈਂਡੈਂਟ ਪੋਲੀਸ (ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ) ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਓਹ ਸਾਰੇ ਅਕੱਠੇ ਸਫਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ<ref>Isemonger and Slattery, p. 58.</ref>। ਪੋਲੀਸ ਅਫਸਰ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿਤਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕੱਠਿਆਂ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਸਤੇ ਆਖੇਗਾ, ਅਤੇ ਜੋ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਅਫਸਰ ਮੰਨ ਗਏ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਇਤਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।ਫਿਰ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੇ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਓਹ ਕਿਸੇ ਨਿਰਪੱਖ ਦੇਸ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਉਤੇ ਜਾਣ, ਜਾਂ ਖੁਸ਼ਕੀ ਰਸਤੇ, ਤਾਕਿ ਕਿਧਰੇ ਗਦਰੀਆਂ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਹੀ ਨਾ ਡੋਬ ਦਿਤਾ ਜਾਏ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰੁੜ ਸਿੰਘ ‘ਬੂੜ ਚਕ' ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਖਾਨ ਕੈਂਟਨ (ਚੀਨ) ਦੇ ਜਰਮਨ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਦੇਸ ਦਾ ਜਹਾਜ਼ ਲੈ ਦੇਣ ਲਈ ਆਖਿਆ। ਪਰ ਨਿਰਪੱਖ ਦੇਸ ਦਾ ਜਹਾਜ਼ ਨਾ ਮਿਲ ਸਕਿਆ। ਕੈਂਟਨ ਦੇ ਜਰਮਨ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਪਾਸਪੋਰਟ ਲੈ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਕਿਹਾ, ਤਾਕਿ ਇਨਕਲਾਬੀ ਚੀਨ ਰਾਹੀਂ ਖੁਸ਼ਕੀ ਰਸਤੇ ਹਿੰਦ ਜਾ ਸਕਣ। ਪਰ ਉਸਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿਤਾ ਕਿ ਚੀਨ ਨਿਰਪੱਖ ਦੇਸ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਥਿਆਰ ਬੰਦ ਗਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦੇਵੇਗਾ। ਜਰਮਨ ਕੌਂਸਲ ਨੇ ਇਹ ਸਲਾਹ ਦਿਤੀ ਕਿ ਜਾਪਾਨੀ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੇਸ਼ਕ ਜਾਇਆ ਜਾਏ<ref>Mandlay Case, Evidence, p. 46. 80/2</ref>। {{gap}}ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੈਨੇਡਾ, ਸ਼ੰਘਾਈ ਅਤੇ ਮਨੀਲਾ ਦੇ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਟੋਲੀਆਂ ਵੀ ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਆ ਅਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀ ਨਵਿਓਂ ਸਿਰਿਓਂ ਇਕ ਕੇਂਦੂ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ‘ਠਠਗੜ੍ਹ’, ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ‘ਠਟੀਆਂ, ‘ਪੰਡਤ’ ਜਗਤ ਰਾਮ, ਸ਼੍ਰੀ ਰੂੜ ਸਿੰਘ ‘ਚੂਹੜ ਚੱਕ’, ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ‘ਵੇਈਂ ਪੁਈਂ’, ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ‘ਚੁਘਾ’, ਸ਼੍ਰੀ ਪਿਰਥੀ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਸਜਣ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਖਾਨ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਜਾਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਖਾਤਰ ਅੱਡ ਅੱਡ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਕੇਂਦ੍ਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਟੋਲੀ ਦਾ ਇਕ ਲੀਡਰ ਨੀਯਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹਰ ਇਕ ਟੋਲੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸੇ ਅਲੈਹਦਾ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਗੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਹੇਠ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤਾਲ ਮੇਲ ਵੀ ਆਗੂਆਂ ਰਾਹੀਂ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਪਲੈਨ ਬਾਰੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾ ਸਮੁਚੀ ਤਸਵੀਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ, ਅਤੇ ਨਾ ਇਸ ਦੀ ਤਫਸੀਲ ਤਹਿ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੇਵਲ ਧੁੰਧਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਜ਼ਰੂਰ ਸਨ:-ਦੇਸੀ ਪਲਟਣਾਂ ਨੂੰ ਗਦਰ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਏ, ਆਮ ਜਨਤਾ, ਖਾਸ ਕਰ ਪੇਂਡੂ, ਵਿਚ ਗਦਰ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਏ; ਜੇਕਟ ਹਥਿਆਰ, ਜੋ ਯੁਗੰਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਪੁਜਦੇ ਕਰਨ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿਤਾ ਸੀ, ਨਾ ਮਿਲਣ ਤਾਂ ਠਾਣੇ ਲੁਟ ਕੇ {{multicol-break}} ਹਥਿਆਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ; ਹਥਿਆਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਪਿਛੋਂ, ਡਾਕ ਖਾਨੇ ਅਤੇ ਤਸੀਲਾਂ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਲੁਟ ਕੇ, ਰੇਲ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਤੇ ਪੁਲ ਉਡਾ ਕੇ, ਜੇਹਲਾਂ ਤੋੜ ਕੇ, ਝੋਲੀ ਚੁਕਾਂ ਅਤੇ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧ ਕੇ, ਅਰਥਾਤ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਦਿਸੇ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ-ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਚਲਣੋਂ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਏ। ਆਖਰੀ ਫੈਸਲਾ ਇਹ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਜੋ ਮੈਂਬਰ ਆਪਣੀ ਡੀਊਟੀ ਪੂਰੀ ਨਾ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਏ। ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਇਨਕਲਾਬੀ ਦੇਸ ਪੁਜ ਕੇ ਲੁਧਿਹਾਨੇ ਦੇ ਲਾਗੇ ਲਾਡੋਵਾਲ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ੧੭ ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਅਕੱਠੇ ਹੋਣ<ref>First Case, The Return to India and The Objects of going to India; Isemonger and Slattery, pp. 58-59; Rowlatt Report, p. 149.</ref>। {{gap}}ਆਖਰ ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਦੇ ਪੋਲੀਸ ਅਫਸਰਾਂ ਨਾਲ ਗਲ ਬਾਤ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈ। ‘ਮਸ਼ੀਮਾ ਮਾਰੂ’ ਸ਼ੰਘਾਈ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਕੋਲੰਬੂ ਜਾਣ ਵਾਸਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬੁਕ ਹੋ ਚੁਕਾ ਸੀ। ‘ਮਸ਼ੀਮਾ ਮਾਰੂ' ਦੇ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਅਕੱਠੇ ਹੋਏ ਬਾਕੀ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ, ਅਤੇ ਏਥੋਂ ਨਾਲ ਰਲੇ, ਜਾਪਾਨੀ ਜਹਾਜ਼ ‘ਤੋਸ਼ਾ ਮਾਰੂ' ਵਿਚ ਸਵਾਰ ਹੋ ਗਏ। ‘ਤੋਸ਼ਾ ਮਾਰੂ’ ਅਤੇ ‘ਮਸ਼ੀਮਾ ਮਾਰੂ’ ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ ਇਕੋ ਵਕਤ ਤੁਰੇ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਸਿੰਘਾ ਪਰ ਅਤੇ ਪੀਨਾਂਗ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਅਪੜੇ। ਪੀਨਾਂਗ ਤੋਂ ‘ਮਸ਼ੀਮਾ ਮਾਰੂ’ ਕੋਲੰਬ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਉਹ ੨੫ ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਪੁਜਾ; ਅਤੇ ‘ਤੋਸ਼ਾ ਮਾਰੂ' ਰੰਗੂਨ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ੨੯ ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਕਲੱਕਤੇ ਪੁਜਾ<ref>First Case, The Return to India P. 4.</ref> {{gap}}ਰਸਤੇ ਵਿਚ ‘ਤੋਸ਼ਾ ਮਾਰੂ' ਅਤੇ ‘ਮਸ਼ੀਮਾ ਮਾਰੂ' ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਉਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਉਸੇ ਤਰਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲੈਕਚਰ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਗਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ' ਵਿਚੋਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਪੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ‘ਕੋਰੀਆ’ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਦੋਵੇਂ ਜਹਾਜ਼ ਥੋੜਾ ਹੀ ਸਮਾਂ ਠਹਿਰੇ, ਪਰ ਇਸ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵੀ ਓਥੇ ਠਹਿਰੀਆਂ ਦੇਸੀ ਪਲਟਣਾਂ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਾਨੰਦ (ਯੂ.ਪੀ.), ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ‘ਠਟੀਆਂ’, ‘ਪੰਡਤ’ ਜਗਤ ਰਾਮ, ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ‘ਵੇਈ ਪੁਈਂ’, ਸ਼੍ਰੀ ਰੂੜ ਸਿੰਘ ‘ਚੂਹੜ ਚਕ' ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਖਾਨ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਿਛੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਪਲਟਣ ਨੇ ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਦਰ ਕੀਤਾ। ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਤੋਂ ਵੀ ਚੰਦ ਇਕ ਆਦਮੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਲ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਨੇ ਪਿਛੋਂ ਸਿਆਮ ਬਰਮਾ ਦੀ ਮਹਿਮ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ<ref>First Case, The Return to India, p. 5.</ref> {{gap}}ਪੀਨਾਂਗ ਬੰਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਵੀ ਦੋਵੇਂ ਜਹਾਜ਼ ਅਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਦਿਨ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਏਥੇ ਠਹਿਰਨਾ ਪਿਆ ਕਿ ਜਰਮਨ ਗਸ਼ਤੀ ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ ‘ਐਮਡਨ’ ਓਨੀ ਦਿਨੀ ਬੰਗਾਲ ਖਾੜੀ ਵਿਚ ਜਹਾਜ਼ ਡੋਬ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੀਨਾਂਗ ਗੁਰਦ੍ਵਾਰੇ ਵਿਚ ਵੀ ਖੁਲ੍ਹੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲੈਕਚਰ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਮਨੀਲਾ ਤੋਂ ਨਾਲ ਰਲੇ ਸਨ, ਦੀ ਸੁਪੱਤਨੀ ਨੇ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਪੀਨਾਂਗ ਪੂਜਕੇ ਹੀ ‘ਤੋਸ਼ਾ ਮਾਰੂ’ ਅਤੇ ‘ਮਸ਼ੀਮਾ ਮਾਰੂ {{multicol-end}}<noinclude>{{rule}} {{center|੮੦}}</noinclude> 7lq6qv3sd4utio9am8cakrjwzzaqkj9 240768 240767 2026-10-15T12:47:35Z Harchand Bhinder 2624 240768 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{multicol}} ਨੇ ਵਰਜ ਦਿਤਾ<ref>Third Case, Evidence, p. 87.</ref> {{gap}}ਕਿਉਂਕਿ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਜਾਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਕਸਦ ਨੂੰ ਠੇਸ ਲਗੇਗੀ, ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੁਪ੍ਰਿੰਟੈਂਡੈਂਟ ਪੋਲੀਸ (ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ) ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਓਹ ਸਾਰੇ ਅਕੱਠੇ ਸਫਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ<ref>Isemonger and Slattery, p. 58.</ref>। ਪੋਲੀਸ ਅਫਸਰ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿਤਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕੱਠਿਆਂ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਸਤੇ ਆਖੇਗਾ, ਅਤੇ ਜੋ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਅਫਸਰ ਮੰਨ ਗਏ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਇਤਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।ਫਿਰ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੇ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਓਹ ਕਿਸੇ ਨਿਰਪੱਖ ਦੇਸ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਉਤੇ ਜਾਣ, ਜਾਂ ਖੁਸ਼ਕੀ ਰਸਤੇ, ਤਾਕਿ ਕਿਧਰੇ ਗਦਰੀਆਂ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਹੀ ਨਾ ਡੋਬ ਦਿਤਾ ਜਾਏ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰੁੜ ਸਿੰਘ ‘ਬੂੜ ਚਕ' ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਖਾਨ ਕੈਂਟਨ (ਚੀਨ) ਦੇ ਜਰਮਨ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਦੇਸ ਦਾ ਜਹਾਜ਼ ਲੈ ਦੇਣ ਲਈ ਆਖਿਆ। ਪਰ ਨਿਰਪੱਖ ਦੇਸ ਦਾ ਜਹਾਜ਼ ਨਾ ਮਿਲ ਸਕਿਆ। ਕੈਂਟਨ ਦੇ ਜਰਮਨ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਪਾਸਪੋਰਟ ਲੈ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਕਿਹਾ, ਤਾਕਿ ਇਨਕਲਾਬੀ ਚੀਨ ਰਾਹੀਂ ਖੁਸ਼ਕੀ ਰਸਤੇ ਹਿੰਦ ਜਾ ਸਕਣ। ਪਰ ਉਸਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿਤਾ ਕਿ ਚੀਨ ਨਿਰਪੱਖ ਦੇਸ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਥਿਆਰ ਬੰਦ ਗਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦੇਵੇਗਾ। ਜਰਮਨ ਕੌਂਸਲ ਨੇ ਇਹ ਸਲਾਹ ਦਿਤੀ ਕਿ ਜਾਪਾਨੀ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੇਸ਼ਕ ਜਾਇਆ ਜਾਏ<ref>Mandlay Case, Evidence, p. 46. 80/2</ref>। {{gap}}ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੈਨੇਡਾ, ਸ਼ੰਘਾਈ ਅਤੇ ਮਨੀਲਾ ਦੇ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਟੋਲੀਆਂ ਵੀ ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਆ ਅਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀ ਨਵਿਓਂ ਸਿਰਿਓਂ ਇਕ ਕੇਂਦੂ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ‘ਠਠਗੜ੍ਹ’, ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ‘ਠਟੀਆਂ, ‘ਪੰਡਤ’ ਜਗਤ ਰਾਮ, ਸ਼੍ਰੀ ਰੂੜ ਸਿੰਘ ‘ਚੂਹੜ ਚੱਕ’, ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ‘ਵੇਈਂ ਪੁਈਂ’, ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ‘ਚੁਘਾ’, ਸ਼੍ਰੀ ਪਿਰਥੀ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਸਜਣ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਖਾਨ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਜਾਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਖਾਤਰ ਅੱਡ ਅੱਡ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਕੇਂਦ੍ਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਟੋਲੀ ਦਾ ਇਕ ਲੀਡਰ ਨੀਯਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹਰ ਇਕ ਟੋਲੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸੇ ਅਲੈਹਦਾ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਗੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਹੇਠ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤਾਲ ਮੇਲ ਵੀ ਆਗੂਆਂ ਰਾਹੀਂ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਪਲੈਨ ਬਾਰੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾ ਸਮੁਚੀ ਤਸਵੀਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ, ਅਤੇ ਨਾ ਇਸ ਦੀ ਤਫਸੀਲ ਤਹਿ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੇਵਲ ਧੁੰਧਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਜ਼ਰੂਰ ਸਨ:-ਦੇਸੀ ਪਲਟਣਾਂ ਨੂੰ ਗਦਰ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਏ, ਆਮ ਜਨਤਾ, ਖਾਸ ਕਰ ਪੇਂਡੂ, ਵਿਚ ਗਦਰ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਏ; ਜੇਕਟ ਹਥਿਆਰ, ਜੋ ਯੁਗੰਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਪੁਜਦੇ ਕਰਨ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿਤਾ ਸੀ, ਨਾ ਮਿਲਣ ਤਾਂ ਠਾਣੇ ਲੁਟ ਕੇ {{multicol-break}} ਹਥਿਆਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ; ਹਥਿਆਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਪਿਛੋਂ, ਡਾਕ ਖਾਨੇ ਅਤੇ ਤਸੀਲਾਂ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਲੁਟ ਕੇ, ਰੇਲ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਤੇ ਪੁਲ ਉਡਾ ਕੇ, ਜੇਹਲਾਂ ਤੋੜ ਕੇ, ਝੋਲੀ ਚੁਕਾਂ ਅਤੇ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧ ਕੇ, ਅਰਥਾਤ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਦਿਸੇ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ-ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਚਲਣੋਂ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਏ। ਆਖਰੀ ਫੈਸਲਾ ਇਹ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਜੋ ਮੈਂਬਰ ਆਪਣੀ ਡੀਊਟੀ ਪੂਰੀ ਨਾ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਏ। ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਇਨਕਲਾਬੀ ਦੇਸ ਪੁਜ ਕੇ ਲੁਧਿਹਾਨੇ ਦੇ ਲਾਗੇ ਲਾਡੋਵਾਲ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ੧੭ ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਅਕੱਠੇ ਹੋਣ<ref>First Case, The Return to India and The Objects of going to India; Isemonger and Slattery, pp. 58-59; Rowlatt Report, p. 149.</ref>। {{gap}}ਆਖਰ ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਦੇ ਪੋਲੀਸ ਅਫਸਰਾਂ ਨਾਲ ਗਲ ਬਾਤ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈ। ‘ਮਸ਼ੀਮਾ ਮਾਰੂ’ ਸ਼ੰਘਾਈ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਕੋਲੰਬੂ ਜਾਣ ਵਾਸਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬੁਕ ਹੋ ਚੁਕਾ ਸੀ। ‘ਮਸ਼ੀਮਾ ਮਾਰੂ' ਦੇ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਅਕੱਠੇ ਹੋਏ ਬਾਕੀ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ, ਅਤੇ ਏਥੋਂ ਨਾਲ ਰਲੇ, ਜਾਪਾਨੀ ਜਹਾਜ਼ ‘ਤੋਸ਼ਾ ਮਾਰੂ' ਵਿਚ ਸਵਾਰ ਹੋ ਗਏ। ‘ਤੋਸ਼ਾ ਮਾਰੂ’ ਅਤੇ ‘ਮਸ਼ੀਮਾ ਮਾਰੂ’ ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ ਇਕੋ ਵਕਤ ਤੁਰੇ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਸਿੰਘਾ ਪਰ ਅਤੇ ਪੀਨਾਂਗ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਅਪੜੇ। ਪੀਨਾਂਗ ਤੋਂ ‘ਮਸ਼ੀਮਾ ਮਾਰੂ’ ਕੋਲੰਬ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਉਹ ੨੫ ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਪੁਜਾ; ਅਤੇ ‘ਤੋਸ਼ਾ ਮਾਰੂ' ਰੰਗੂਨ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ੨੯ ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਕਲੱਕਤੇ ਪੁਜਾ<ref>First Case, The Return to India P. 4.</ref>। {{gap}}ਰਸਤੇ ਵਿਚ ‘ਤੋਸ਼ਾ ਮਾਰੂ' ਅਤੇ ‘ਮਸ਼ੀਮਾ ਮਾਰੂ' ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਉਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਉਸੇ ਤਰਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲੈਕਚਰ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਗਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ' ਵਿਚੋਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਪੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ‘ਕੋਰੀਆ’ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਦੋਵੇਂ ਜਹਾਜ਼ ਥੋੜਾ ਹੀ ਸਮਾਂ ਠਹਿਰੇ, ਪਰ ਇਸ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵੀ ਓਥੇ ਠਹਿਰੀਆਂ ਦੇਸੀ ਪਲਟਣਾਂ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਾਨੰਦ (ਯੂ.ਪੀ.), ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ‘ਠਟੀਆਂ’, ‘ਪੰਡਤ’ ਜਗਤ ਰਾਮ, ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ‘ਵੇਈ ਪੁਈਂ’, ਸ਼੍ਰੀ ਰੂੜ ਸਿੰਘ ‘ਚੂਹੜ ਚਕ' ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਖਾਨ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਿਛੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਪਲਟਣ ਨੇ ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਦਰ ਕੀਤਾ। ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਤੋਂ ਵੀ ਚੰਦ ਇਕ ਆਦਮੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਲ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਨੇ ਪਿਛੋਂ ਸਿਆਮ ਬਰਮਾ ਦੀ ਮਹਿਮ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ<ref>First Case, The Return to India, p. 5.</ref> {{gap}}ਪੀਨਾਂਗ ਬੰਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਵੀ ਦੋਵੇਂ ਜਹਾਜ਼ ਅਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਦਿਨ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਏਥੇ ਠਹਿਰਨਾ ਪਿਆ ਕਿ ਜਰਮਨ ਗਸ਼ਤੀ ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ ‘ਐਮਡਨ’ ਓਨੀ ਦਿਨੀ ਬੰਗਾਲ ਖਾੜੀ ਵਿਚ ਜਹਾਜ਼ ਡੋਬ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੀਨਾਂਗ ਗੁਰਦ੍ਵਾਰੇ ਵਿਚ ਵੀ ਖੁਲ੍ਹੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲੈਕਚਰ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਮਨੀਲਾ ਤੋਂ ਨਾਲ ਰਲੇ ਸਨ, ਦੀ ਸੁਪੱਤਨੀ ਨੇ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਪੀਨਾਂਗ ਪੂਜਕੇ ਹੀ ‘ਤੋਸ਼ਾ ਮਾਰੂ’ ਅਤੇ ‘ਮਸ਼ੀਮਾ ਮਾਰੂ {{multicol-end}}<noinclude>{{rule}} {{center|੮੦}}</noinclude> 2hps8xfpujh9czy3z52c989m12517an 250 15914 240769 190399 2026-10-15T12:48:40Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240769 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{multicol}} ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ' ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਨਾਲ ਬਜਬਜ (ਕਲਕੱਤਾ) ਘਾਟ ਉਤੇ ਹੋਈ ਘਟਨਾ<ref>“ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ’ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਵਾਕਿਆਤ ਵਿਚੋਂ ਇਹ ਇਕ ਵਡਾ ਸਾਕਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ੧੮ ਮੁਸਾਫਰ ਬਸ ਬਜ ਘਾਟ ਕਲਕੱਤਾ ਪੁਜਣ ਉਤੇ ਫੌਜ ਅਤੇ ਪੁਲਸ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ।</ref> ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾ। ਗਦਰੀਆਂ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਗਦਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁਕਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਐਮਡਨ’ ਦਾ ਕੇਵਲ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾਕੇ ਅਟਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗਦਰੀਆਂ ਨੇ ਪੀਨਾਂਗ ਤੋਂ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਾਜ਼ਾਰ ਪਤ੍ਰਕਾ' ਅਖਬਾਰ (ਕਲਕੱਤਾ) ਤੋਂ ਤਾਰ ਰਾਹੀਂ ਪੁਛ ਕੀਤੀ ਕਿ ਕੀ ਗਦਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਪਰ ਇਸ ਤਾਰ ਦਾ ਜਵਾਬ ਕੀ ਆਉਣਾ ਸੀ। ਦੋਹਾਂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ ਕਿ ਜੋ ਪੀਨਾਂਗ ਹੀ ਅਟਕਾਏ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿਆਸ ਮੁਤਾਬਕ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਹੋ ਰਹੇ ਗਦਰ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣਾ, ਤਾਂ ਪੀਨਾਂਗ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਗਦਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ। ਇਹ ਸਲਾਹ ਬਣੀ ਕਿ ਪੀਨਾਂਗ ਵਿਚ ਤਈਨਾਤ ‘ਮਲਾਯਾ ਸਟੇਟਸ ਗਾਈਡਜ਼' ਦੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਲਟਣਾਂ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰ ਕੇ ਗਦਰ ਕਰਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਪਰ ਜੇ ਫੌਜੀ ਸਿਪਾਹੀ ਗਦਰ ਨਾ ਕਰਨ ਤਾਂ ਆਪ ਹੀ ਕਰ ਦਿਤਾ ਜਾਏ। ਇਸ ਮਤਲਬ ਵਾਸਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਲੈਹਦਾ ਅਲੈਹਦਾ ਚਾਰ ਪਾਰਟੀਆਂ ਪਨਾਂਗ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਗਈਆਂ— ਫੋਜੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨ ਵਾਸਤੇ, ਇਹ ਪਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿ ਹਥਿਆਰ ਕਿਥੋਂ ਖਰੀਦੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਠਾਣਿਆਂ ਵਿਚ ਕਿਤਨੇ ਹਥਿਆਰ ਹਨ। ਚੌਥੀ ਪਾਰਟੀ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਾਜ਼ਾਰ ਪੜਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਤਾਰ ਦੇਣ ਗਈ ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜੋ ਪਾਰਟ ਗਈ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਫੌਜੀਆਂ) ਵਿਚ ਬੜੀ ਬੇਚੈਨੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਗਦਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰ ਸਨ<ref>Isemonger and Slattery, p. 59.</ref>। ਦੂਸਰੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀ ਰੀਪੋਟ ਵੀ ਮੁਆਫਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਗਦਰੀਆਂ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰ ਸਿੱਧਾ ਪੰਨਾਂਗ ਦੇ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਓਹ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਗਵਰਨਰ ਕਹਿੰਦੇ ਰਹੇ) ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਮਿਲਿਆ ਜਾਏ; ਅਤੇ ਜੇ ਫਿਰ ਵੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ ਤਾਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਪੀਨਾਂਗ ਵਿਚ ਗਦਰ ਕੀਤਾ ਜਾਏ। ਸ਼੍ਰੀ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ‘ਠਠਗੜ੍ਹ', ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ‘ਠਟੀਆਂ' ‘ਪੰਡਤ’ ਜਗਤ ਰਾਮ, ਸ਼੍ਰੀ ਰੂੜ ਸਿੰਘ ‘ਚੂਹੜ ਚਕ' ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ‘ਵੇਈਂ ਪੁਈਂ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ‘ਚੁਘਾ’ ਨੇ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਦੋਹਾਂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਟਿਕਾਣੇ ਵਲ ਜਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋ ਗਿਆ—ਮਸ਼ੀਮਾ ਮਾਰੂ' ਦਾ ਕੋਲੰਬੂ ਜਾਣ ਦਾ ਅਤੇ ‘ਤੋਸ਼ਾ ਮਾਰੂ’ ਦਾ ਰੰਗੂਨ ਰਸਤੇ ਕਲਕੱਤੇ ਜਾਣ ਦਾ। ‘ਤੋਸ਼ਾ ਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਰੰਗੂਨ ਅਟਕਿਆ। ਇਥੋਂ ਪਤਾ ਲਗਾ ਇਕ ਪਲਟਣ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਸਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ (ਫੌਜੀ) ਨਾ ਜਾਣ............ਇਹ ਸਿਖ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਲਟਣ ਸੀ। ਕਈਆਂ (ਫੌਜੀਆਂ) ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਓਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਗੇ, ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਆਖਿਆ ਕਿ ਓਹ ਸਾਡਾ ਮਸ਼ਵਰਾ ਨਹੀਂ ਮਨ ਸਕਦੇ<ref>Mandlay Case, Evidence, p. 44.</ref>।ਰੰਗੂਨ ਤੋਂ ‘ਤੋਸ਼ਾ ਮਾਰੂ’ ਜਹਾਜ਼ ਆਖਰ ੨੯ ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ {{multicol-break}} ਕਲਕੱਤੇ ਪੂਜਾ। {{center|'''ਕਲਕੱਤੇ ਘਾਟ ਉਤੇ'''}} ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਦੂਰ ਦਰਾਜ਼ ਖਿਲਰੇ ਅਤੇ ਪੇਚੀਦਾ ਸੀ. ਆਈ. ਡੀ. ਦੇ ਜਾਲਾਂ ਨੂੰ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਇਹ ਮੁਮਕਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਕਾਰਰਵਾਈਆਂ ਤੋਂ ਬੇਖਬਰ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਜੱਥੇ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਖੁਲਮ ਖੁਲਾ ‘ਐਲਾਨੇ ਜੰਗ’ ਕਰਕੇ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਤੁਰੇ, ਅਤੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਵੀ ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਅਤੇ ਪੰਨਾਂਗ ਪਬਲਕ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿਚ ਪਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਆਏ। ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ‘ਜਹਾਜ਼ਾਂ<ref>First Case, The Retus to India</ref> ਪੂਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਅਤੇ ਰੰਗੂਨ ਤੋਂ ਭਰੋਸੇ ਯੋਗ ਅਗਾਊਂ ਖਬਰ ਮਿਲ ਚੁਕੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਮੁਸਾਫਰ ਖੁਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਹਿੰਦ ਪੁਜ ਕੇ ਗਦਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਗੇ<ref>Rowlatt Report, p. 149.</ref>” ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਚੌਕਸ ਸੀ ਅਤੇ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨਾਲ ਨਜਿਠਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ। {{gap}}ਪੰਜ ਸਤੰਬਰ ੧੯੧੪ ਨੂੰ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਕ ਆਰਡੀਨੈਂਸ<ref>Ingress into India Ordinance.</ref> ਰਾਹੀਂ ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਨਜਿਠਣ ਵਾਸਤੇ ਖਾਸ ਅਧਿਕਾਰ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈ ਲਏ ਸਨ। ਘਾਟ ਉਤੇ ਪੁਲਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ‘ਤੋਬਾ ਮਾਰੂ' ਦੇ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਨੂੰ ਸਪੈਸ਼ਲ ਗਡੀਆਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਪੁਚਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਘਾਟ ਤੋਂ ਕੋਈ ਛੇ ਮੀਲ ਹੇਠਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਲ, ਇਕ ਕਸਟਮ ਮਹਿਕਮੇਂ ਦਾ ਅਫਸਰ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਸ ਦਾ ਇਕ ਸਬ ਇੰਸਪਕੈਟਰ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਜਹਾਜ਼ ਉਤੇ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲਈ ਗਈ। ਫਿਰ ਵੀਹ ਵੀਹ ਜਾਂ ਪੰਝੀ ਪੰਝੀ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ਉਤੋਂ ਉਤਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁਛ ਗਿੱਛ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਪੁਛ ਗਿਛ ਕਰਕੇ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਇਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਅਨੁਸਾਰ ਨਜਿੱਠਣਾ ਸੀ; ਦੂਸਰੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਸ਼ੱਕ ਅਧੂਰਾ ਸੀ, ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਲਕਤੇ ਰਹਿਣ ਦੇਣਾ ਮੁਨਾਸਬ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਅਤੇ ਤੀਸਰੇ ਉਹ ਜੋ ਖਤਰਨਾਕ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਦੋ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਰੱਖਣ ਕਰਕੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਦੋ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਰੀਪੋਟ ਦੇ ਅਧਾਰ ਉਤੇ। ੭੯ ਨੂੰ ਖਤਰਨਾਕ ਸਮਝ ਕੇ ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਗਾਰਦ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਪੰਜਾਬ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ੧੦੦ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਸਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਸਪੈਸ਼ਲ ਗਡੀਆਂ ਵਿਚ<ref>Isemonger and Slattery, pp. 61-62.</ref> {{gap}}ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਘੱਟ ਕਹਿੰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਖੁਲਮ ਖੁਲ੍ਹਾ ਆਖਦੇ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਰਾਏਵਿੰਡ ਜੰਕਸ਼ਨ ਉਤੇ ਇਕ ਪੰਜਾਬ ਸੀ. ਆਈ. ਡੀ. ਦਾ ਅਫਸਰ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਦੇ ਵਾਰੰਟਾਂ ਦੇ ਫਾਰਮ ਲੈ ਕੇ ਆ ਮਿਲਿਆ। ੧੦੦ ਮੁਸਾਫਰਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਤੀਰਾ ਬਹੁਤ ਜੋਸ਼ੀਲਾ ਸੀ, ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਰੰਟਾਂ ਉਤੇ ਨਾਮ ਦਰਜ ਕਰਕੇ {{multicol-end}}<noinclude>{{center|੮੧}} {{rule}}</noinclude> muwxvlmtzh7hdvjz77drim500765g5o 250 15919 240770 190402 2026-10-15T12:49:23Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240770 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{multicol}} ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਜੇਹਲਾਂ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰਨ ਖਾਤਰ ਗਾਰਦ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਭੇਜ ਦਿਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦਿਆਂ ਨੂੰ ਘਰ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ<ref>Isemonger and Slattery, p. 62;O'Dwyer,p. 195.</ref>। {{gap}}‘ਤੌਸ਼ਾ ਮਾਰੂ’ ਅਤੇ ‘ਮਸ਼ੀਮਾ ਮਾਰੂ' ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਉਤੇ ਜ਼ਿਕਰ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀ ਹਿੰਦ ਵਲ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਡਾ ਮੂਹਰਲਾ ਜੱਥਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਸੰਬੰਧੀ ਚੱਲੋ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖਾਸ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਕਈ ਦੋਸ਼ੀ, ‘ਵੂ ਸੰਗ’, ‘ਨਾਮ ਸੰਗ' ‘ਸਲਾਮਸ’, ‘ਲੇ ਸੰਗ ‘ਲਾਮਾ, ‘ਫਾਨ ਸੰਗ, ‘ਕਟਨਾ ਮਾਰੂ’, ‘ਕੂਨਾ ਸੰਗ', ‘ਯੇਵ ਸੰਗ’, ‘ਓਨ ਸੰਗ’, ‘ਗੋਲਕੁੰਡਾ', ‘ਕਵਾਂਗ ਸੰਗ', ਅਤੇ ‘ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਜਹਾਜ਼ਾਂ, ‘ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗਾ', ਰਾਹੀਂ ਆਏ<ref>First, The Return to India; Second Case, Judgenient, p. 27.</ref>। ਬਲਕਿ,“ਮਹਾਂ ਯੁਧ ਛਿੜਨ ਪਿਛੋਂ ਪਛਮੀ ਕੰਢੇ (ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ) ਤੋਂ ਹਿੰਦੀਆਂ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਭਰ ਕੇ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਆਏ”<ref>Opening address of the Govt. Advocate in the Mandlay Case..</ref> ਅਤੇ, “ਇਹ ਗਲ ਹੁਣ ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ ਕਿ ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰ ਦੇ ਮੁਆਮਲੇ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਜੋ ਹੁਣ ਤਕ ਥੋੜਾ ਸਮਾ ਬੀਤਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਘਟੋ ਘਟ ੬੦੦੦ ਹਿੰਦੀ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਏ {{gap}}ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਆਪਣੇ ਕਾਰਾਂ ਵਿਹਾਰਾਂ ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਮੁੜੇ........ਪਰ ਇਹ ਅਸਲੀਅਤ ਸਾਫ ਹੈ ਕਿ ਹਥਿਆਰ ਬੰਦ ਹੋਕੇ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਆਉਣ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦ ਲਹਿਰ ਮੌਜਦ ਸੀ<ref>Second Case, Judgement, p. 27.</ref>। ਸਰ ਮਾਈਕਲ ਓਡਵਾਇਰ ਲੜਾਈ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਪਰਤਣ ਵਾਲੇ ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਹਿੰਦੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ੮੦੦੦ ਦਸਦੇ ਹਨ<ref>O'Dwyer, p. 196.</ref>, ਅਤੇ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਮੁਤਾਬਕ ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚੋਂ ੭੦੦੦ ਇਨਕਲਾਬੀ ਦੇਸ ਆਏ<ref>Official Reports, Parliamentary Debates(Lords), 1917, Vol. XXV, p. 733.</ref>। {{gap}}ਕੈਨੇਡਾ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਧੁਰ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਕਿਤਨੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਆਏ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਅੰਦਾਜ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਵਖੇਵਾਂ ਹੈ<ref>Isemonger and Slattery, p. 52.</ref>। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਸੀ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਦੋ ਰਾਵਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੰਦ ਇਕ ਚਿੱਠੀਆਂ, ਅਤੇ ਓਥੋਂ ਦੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖਬਰਾਂ ਦੇ ਦਿਤੇ ਹਵਾਲੇ, ਇਸ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਨਿਰਪੱਖ ਗਵਾਈ ਹੈ। ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ, “ਸੈਂਕੜੇ ਅਜੇਹੇ ਆਦਮੀ ਦੇਸ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਹਰ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਹਿੰਦ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਵ ਵਿਚ ਓਹ ਬਿਰਧ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਪੈਸਾ ਕਮਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਓਹ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਕੇ ਹੁਣ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਓਹ ‘ਜੈਕ’ ਵੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਹਾਰ ਕੇਵਲ ਕਮਾਉਣਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ {{multicol-break}} ਧੇਲਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਚਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੁਣ ਮੌਜ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੇ ਉਭਾਲ ਵਿਚ ਜਹਾਜ਼ ਉਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਗਏ<ref>Bh. Parmanand,p. 69.</ref>। {{gap}}ਪਰ ਜਿਥੇ ਗਦਰੀ ਮੁਹਿਮ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਪਿਰਟ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਪਹਿਲੂ ਅਤਿ ਸੁਹਾਵਨਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਇਸ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਵੀ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੇ ‘ਉਛਾਲ’ ਦੀ, ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਹੀ, ਯੋਗ ਵਰਤੋਂ ਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੀ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚੋਂ ਢੋਲ ਵਜਾਕੇ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਗਦਰ ਕਰਨ ਹਿਤ ਐਲਾਨੀਆ ਤੁਰਨ, ਅਤੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਉਤੇ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਖੁਲੀਆਂ ਪਬਲਕ ਤਕਰੀਰਾਂ ਕਰਨ, ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਬਹੁਤੇ ਗਦਰੀਬ ਹਿੰਦ ਦੀਆਂ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਉਤੇ ਪੁਜਣ ਉਤੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਉਤੋਂ ਹੀ ਫੜਕੇ ਜੇਹਲਾਂ ਵਿਚ ਡੱਕ ਦਿਤੇ ਗਏ, ਜਾਂ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿਤੇ ਗਏ। ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸੀ. ਆਈ. ਡੀ. ਬਿਲਕੁਲ ਅਵੇਸਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਅਤੇ ਥ੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ’, ਸੀ. ਆਈ. ਡੀ. ਦੀ ਇਤਲਾਹ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉਤੇ, ‘ਤੋਬਾ ਮਾਰੂ' ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਪੁਜਣ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲੋਂ ੧੩ ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ‘ਨਾਮ ਸਾਂਗ' ਜਹਾਜ਼ ਤੋਂ ਫੜਕੇ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕੀਤੇ ਜਾ ਚੁਕੇ ਸਨ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ‘ਤੋਸ਼ਾ ਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਗਦਰੀਆਂ ਦਾ ਐਲਾਨੀਆ ਤੁਰਨਾ, ਅਤੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦ ਦਾ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਕਰਨਾ, ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਇਨਕਲਾਬੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਵੀ ਵਡੀ ਭੁਲ ਸੀ, ਜੋ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਫੇਲ ਹੋਣ ਦਾ ਇਕ ਕਾਰਨ ਬਣੀ ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਹੜੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ‘ਤੋਸ਼ਾ ਮਾਰੂ’ ਜਹਾਜ਼ ਤੋਂ ਫੜਕੇ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਗਦਰੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬਹੁਤੇ ਜ਼ਿਮੇਵਾਰ ਲੀਡਰ ਅਤੇ ਮੁਖੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਗਦਰ ਕਰਾਉਣ ਵਿਚ ਨੁਮਾਇਆਂ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਸੀ<ref>'O' Dwyer, p. 194.</ref>। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ’ ਦੇ ਫੜੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਸ਼ੁਰ ਵਿਚ ਹੀ ਸਿਰ ਧੜ ਨਾਲੋਂ ਅੱਡ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਰ ਮਾਈਕਲ ਓਡਵਾਇਰ ਦੇ ਲਫਜ਼ਾਂ ਵਿਚ, ਜ਼ਿਮੇਵਾਰ ਲੀਡਰਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਪਲੈਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਰ ਦਰ ਪਰਦਾ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲੇ ਉਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ, ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਖਰ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਕਿ ਓਹ ਹੋਰ ਪਲੈਨ ਬਣਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਹੋਏ ਲੀਡਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਨਵਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਕਰ ਸਕੇ, ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੈੜੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਏ<ref>O'Dwyer, p. 196.</ref>। {{gap}}ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ, ਖਾਸ ਕਰ ‘ਤੋਸ਼ਾ ਮਾਰੂ' ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ, ਨੇ ਇਤਨੀ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਕਿਉਂ ਕੀਤੀ? {{gap}}ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਕਾਰਨ ਤਾਂ ਇਹ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕੈਨੇਡਾ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਗਏ ਹਿੰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਓਥੋਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੁਧ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਇੰਤਹਾਈ ਜੋਸ਼, ਜੋ ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ’ ਘਟਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਰ ਵੀ ਠਾਠਾਂ ਮਾਰਨ ਲਗ ਪਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਮੌਕਿਆ {{multicol-end}}<noinclude>{{rule}} {{center|੮੨}}</noinclude> dw4ui4h783mk0x23hhrfgifocd7crt6 240771 240770 2026-10-15T12:50:18Z Harchand Bhinder 2624 240771 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{multicol}} ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਜੇਹਲਾਂ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰਨ ਖਾਤਰ ਗਾਰਦ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਭੇਜ ਦਿਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦਿਆਂ ਨੂੰ ਘਰ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ<ref>Isemonger and Slattery, p. 62;O'Dwyer,p. 195.</ref>। {{gap}}‘ਤੌਸ਼ਾ ਮਾਰੂ’ ਅਤੇ ‘ਮਸ਼ੀਮਾ ਮਾਰੂ' ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਉਤੇ ਜ਼ਿਕਰ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀ ਹਿੰਦ ਵਲ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਡਾ ਮੂਹਰਲਾ ਜੱਥਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਸੰਬੰਧੀ ਚੱਲੋ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖਾਸ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਕਈ ਦੋਸ਼ੀ, ‘ਵੂ ਸੰਗ’, ‘ਨਾਮ ਸੰਗ' ‘ਸਲਾਮਸ’, ‘ਲੇ ਸੰਗ ‘ਲਾਮਾ, ‘ਫਾਨ ਸੰਗ, ‘ਕਟਨਾ ਮਾਰੂ’, ‘ਕੂਨਾ ਸੰਗ', ‘ਯੇਵ ਸੰਗ’, ‘ਓਨ ਸੰਗ’, ‘ਗੋਲਕੁੰਡਾ', ‘ਕਵਾਂਗ ਸੰਗ', ਅਤੇ ‘ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਜਹਾਜ਼ਾਂ, ‘ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗਾ', ਰਾਹੀਂ ਆਏ<ref>First, The Return to India; Second Case, Judgenient, p. 27.</ref>। ਬਲਕਿ,“ਮਹਾਂ ਯੁਧ ਛਿੜਨ ਪਿਛੋਂ ਪਛਮੀ ਕੰਢੇ (ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ) ਤੋਂ ਹਿੰਦੀਆਂ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਭਰ ਕੇ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਆਏ”<ref>Opening address of the Govt. Advocate in the Mandlay Case..</ref> ਅਤੇ, “ਇਹ ਗਲ ਹੁਣ ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ ਕਿ ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰ ਦੇ ਮੁਆਮਲੇ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਜੋ ਹੁਣ ਤਕ ਥੋੜਾ ਸਮਾ ਬੀਤਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਘਟੋ ਘਟ ੬੦੦੦ ਹਿੰਦੀ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਏ {{gap}}ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਆਪਣੇ ਕਾਰਾਂ ਵਿਹਾਰਾਂ ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਮੁੜੇ........ਪਰ ਇਹ ਅਸਲੀਅਤ ਸਾਫ ਹੈ ਕਿ ਹਥਿਆਰ ਬੰਦ ਹੋਕੇ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਆਉਣ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦ ਲਹਿਰ ਮੌਜਦ ਸੀ<ref>Second Case, Judgement, p. 27.</ref>। ਸਰ ਮਾਈਕਲ ਓਡਵਾਇਰ ਲੜਾਈ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਪਰਤਣ ਵਾਲੇ ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਹਿੰਦੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ੮੦੦੦ ਦਸਦੇ ਹਨ<ref>O'Dwyer, p. 196.</ref>, ਅਤੇ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਮੁਤਾਬਕ ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚੋਂ ੭੦੦੦ ਇਨਕਲਾਬੀ ਦੇਸ ਆਏ<ref>Official Reports, Parliamentary Debates(Lords), 1917, Vol. XXV, p. 733.</ref>। {{gap}}ਕੈਨੇਡਾ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਧੁਰ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਕਿਤਨੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਆਏ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਅੰਦਾਜ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਵਖੇਵਾਂ ਹੈ<ref>Isemonger and Slattery, p. 52.</ref>। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਸੀ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਦੋ ਰਾਵਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੰਦ ਇਕ ਚਿੱਠੀਆਂ, ਅਤੇ ਓਥੋਂ ਦੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖਬਰਾਂ ਦੇ ਦਿਤੇ ਹਵਾਲੇ, ਇਸ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਨਿਰਪੱਖ ਗਵਾਈ ਹੈ। ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ, “ਸੈਂਕੜੇ ਅਜੇਹੇ ਆਦਮੀ ਦੇਸ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਹਰ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਹਿੰਦ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਵ ਵਿਚ ਓਹ ਬਿਰਧ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਪੈਸਾ ਕਮਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਓਹ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਕੇ ਹੁਣ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਓਹ ‘ਜੈਕ’ ਵੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਹਾਰ ਕੇਵਲ ਕਮਾਉਣਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ {{multicol-break}} ਧੇਲਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਚਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੁਣ ਮੌਜ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੇ ਉਛਾਲ ਵਿਚ ਜਹਾਜ਼ ਉਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਗਏ<ref>Bh. Parmanand,p. 69.</ref>। {{gap}}ਪਰ ਜਿਥੇ ਗਦਰੀ ਮੁਹਿਮ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਪਿਰਟ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਪਹਿਲੂ ਅਤਿ ਸੁਹਾਵਨਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਇਸ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਵੀ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੇ ‘ਉਛਾਲ’ ਦੀ, ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਹੀ, ਯੋਗ ਵਰਤੋਂ ਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੀ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚੋਂ ਢੋਲ ਵਜਾਕੇ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਗਦਰ ਕਰਨ ਹਿਤ ਐਲਾਨੀਆ ਤੁਰਨ, ਅਤੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਉਤੇ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਖੁਲੀਆਂ ਪਬਲਕ ਤਕਰੀਰਾਂ ਕਰਨ, ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਬਹੁਤੇ ਗਦਰੀਬ ਹਿੰਦ ਦੀਆਂ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਉਤੇ ਪੁਜਣ ਉਤੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਉਤੋਂ ਹੀ ਫੜਕੇ ਜੇਹਲਾਂ ਵਿਚ ਡੱਕ ਦਿਤੇ ਗਏ, ਜਾਂ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿਤੇ ਗਏ। ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸੀ. ਆਈ. ਡੀ. ਬਿਲਕੁਲ ਅਵੇਸਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਅਤੇ ਥ੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ’, ਸੀ. ਆਈ. ਡੀ. ਦੀ ਇਤਲਾਹ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉਤੇ, ‘ਤੋਬਾ ਮਾਰੂ' ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਪੁਜਣ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲੋਂ ੧੩ ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ‘ਨਾਮ ਸਾਂਗ' ਜਹਾਜ਼ ਤੋਂ ਫੜਕੇ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕੀਤੇ ਜਾ ਚੁਕੇ ਸਨ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ‘ਤੋਸ਼ਾ ਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਗਦਰੀਆਂ ਦਾ ਐਲਾਨੀਆ ਤੁਰਨਾ, ਅਤੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦ ਦਾ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਕਰਨਾ, ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਇਨਕਲਾਬੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਵੀ ਵਡੀ ਭੁਲ ਸੀ, ਜੋ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਫੇਲ ਹੋਣ ਦਾ ਇਕ ਕਾਰਨ ਬਣੀ ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਹੜੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ‘ਤੋਸ਼ਾ ਮਾਰੂ’ ਜਹਾਜ਼ ਤੋਂ ਫੜਕੇ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਗਦਰੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬਹੁਤੇ ਜ਼ਿਮੇਵਾਰ ਲੀਡਰ ਅਤੇ ਮੁਖੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਗਦਰ ਕਰਾਉਣ ਵਿਚ ਨੁਮਾਇਆਂ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਸੀ<ref>'O' Dwyer, p. 194.</ref>। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ’ ਦੇ ਫੜੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਸ਼ੁਰ ਵਿਚ ਹੀ ਸਿਰ ਧੜ ਨਾਲੋਂ ਅੱਡ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਰ ਮਾਈਕਲ ਓਡਵਾਇਰ ਦੇ ਲਫਜ਼ਾਂ ਵਿਚ, ਜ਼ਿਮੇਵਾਰ ਲੀਡਰਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਪਲੈਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਰ ਦਰ ਪਰਦਾ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲੇ ਉਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ, ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਖਰ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਕਿ ਓਹ ਹੋਰ ਪਲੈਨ ਬਣਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਹੋਏ ਲੀਡਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਨਵਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਕਰ ਸਕੇ, ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੈੜੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਏ<ref>O'Dwyer, p. 196.</ref>। {{gap}}ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ, ਖਾਸ ਕਰ ‘ਤੋਸ਼ਾ ਮਾਰੂ' ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ, ਨੇ ਇਤਨੀ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਕਿਉਂ ਕੀਤੀ? {{gap}}ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਕਾਰਨ ਤਾਂ ਇਹ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕੈਨੇਡਾ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਗਏ ਹਿੰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਓਥੋਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੁਧ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਇੰਤਹਾਈ ਜੋਸ਼, ਜੋ ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ’ ਘਟਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਰ ਵੀ ਠਾਠਾਂ ਮਾਰਨ ਲਗ ਪਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਮੌਕਿਆ {{multicol-end}}<noinclude>{{rule}} {{center|੮੨}}</noinclude> 46je5hdg1u6nf06g1xt9ovl1gg102r8 250 15924 240772 190404 2026-10-15T12:51:24Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240772 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{multicol}} ਮਿਲਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਬੇਕਾਬੂ ਨਿਕਾਸ ਨੇ ਵੱਟਾਂ ਬੰਨੇ ਤੋੜ ਕੇ ਇਕਦੱਮ ‘ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੇ ਉਛਾਲ' ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਈ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਅਣਸਾਧੇ ਸੁਭਾਉ ਦਾ ਇਹ ਖਾਸਾ ਸੀ। ਅਰਥਾਤ ਗਿਣਤੀਆਂ ਮਿਣਤੀਆਂ ਕਰਨ ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਤੱਟ ਫੱਟ ਕਰ ਗੁਜ਼ਰਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਉਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਲੀਡਰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਜੋਸ਼ ਉਤੇ ਕਾਬੂ ਨਾ ਪਾ ਸਕੇ, ਜਾਂ ਆਪ ਵੀ ਇਸੇ ਸੁਭਾਉ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰੌ ਦੇ ਨਾਲ ਰੁੜ ਗਏ। {{gap}}ਦੂਸਰਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਰਪਰਦਾ ਰਹਿਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਢੰਗਾਂ ਅਤੇ ਤਰੀਕਾਕਾਰਾਂ ਦਾ ਉੱਕਾ ਅਮਲੀ ਤਜਰੱਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿੰਦ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬੀ ਲਈ ਵਰਤੋਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ ਕੈਨੇਡਾ ਅਮਰੀਕਾ ਆਦਿ ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿਰੁਧ ਇਨਕਲਾਬੀ ਜਦੋਜਹਿਦ ਦੀ ਅਜੇ ਜਾਗ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਗੀ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ ਵਿਚ ਤਾਂ ਰਾਜਸੀ ਜਾਗਰਤੀ ਵੀ ਜੋ ਸੀ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਅਮਰੀਕਾ ਜਾਕੇ ਓਥੋਂ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਖੁਲ੍ਹੇ ਸੁਭਾਉ ਨੂੰ ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਖੁਲ੍ਹਿਆ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਦਦ ਦਿਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਢੰਗਾਂ ਅਤੇ ਤਰੀਕਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਕਰੜੀ ਟਰੇਨਿੰਗ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘਾਕੇ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ, ਸੰਸਾਰ ਆਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਛਿੜ ਜਾਣ ਕਰਕੇ, ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦਾ ਵਕਤ ਨਾ ਮਿਲਿਆ। ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਗਦਰੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਆਉਣ ਸਮੇਂ ਅਮਰੀਕਾ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਉਥੇ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਸ਼ੱਕੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਗਦਰੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਉਤੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸ਼ਕਲ ਦੇਣ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੁੰਦੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਫਿਲਾਸਫਰ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਜ਼ਰੂਰ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਗਨ ਵੀ ਸੀ; ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਆ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਢੰਗਾਂ ਅਤੇ ਤਰੀਕਾਕਾਰਾਂ ਦਾ ਬਿਲਕੁਲ ਤਜਰੱਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਇਸ ਤਰੁਟੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਜਾਂ ਘਟਾਉਣ ਵਿਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜੇ ਕੋਈ ਸਹਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਬੰਗਾਲੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਚੋਟੀ ਦਾ ਸਿਆਣਾ ਅਤੇ ਤਜੱਰਬੇਕਾਰ ਇਨਕਲਾਬੀ। {{gap}}ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਦਰ ਅਸਲ ਅੰਨ੍ਹੇ ਜਜ਼ਬੇ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਗਦਰੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਸ ਨੂੰ ਆਏ, ਅਤੇ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਵੀ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਜਿਸਤਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਅਗਲੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ) ਓਹ ਅਸੀਂ ਪਲਾਹੀਂ ਹੱਥ ਮਾਰਦੇ ਰਹੇ, ਜੇਕਰ ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਦੀ ਰਾਏ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਕੇਵਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲੂਆਂ ਉਤੇ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਵਜ਼ਨ ਹੈ। ਪਰ ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਦੀ ਲਿਖਤ ਦੀ ਸਪਿਰਟ ਸਮੁਚੀ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਛੁਟਿਆਉਣ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਕੋਈ ਪਲੈਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਾਂ ਇਹ ਪਲੈਨ ਅਮਲੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਆ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਦੀ ਰਾਏ ਬਾਰੇ ਹੈਰਾਨੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਇਨਕਲਾਬੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ {{multicol-break}} ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਅਸਮੱਰਥ ਸਨ। ਪਰ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਸਹੀ ਪੜਚੋਲ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਮੁਖ ਪਲੇਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨਾਉਣ ਵਿਚ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਕਮੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਖੇੜ ਕੇ ਜਾਚਿਆ ਜਾਏ। ਸਤਵੇਂ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਚੁਕਾ ਹੈ ਕਿ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਕੀ ਪਲੈਨ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਉਂ ਠੀਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਚੁਕਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਵਜ਼ਨੀ ਵੀਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁਖ ਰਖਕੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਣ ਉਤੇ ਗਦਰੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਹਿੰਦ ਭੇਜਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਪਲੇਨ ਬਨੌਣ ਵਿਚ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦਾ ਹੱਥ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਜਰਮਨ ਆਇਰਿਸ਼ ਅਨਸਰਾਂ ਦਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਲੀਡਰ ਮਿਲਦੇ ਰਹੇ। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਹੈਡਕਵਾਰਟਰ ਸੈਨਫਾਂਸਿਸਕੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਇਰਿਸ਼, ਚੀਨੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸੈਂਟਰ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਉਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹੋਣਗੇ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਕਈ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨਸਰ ਵੀ ਕੈਨੇਡਾ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸੇ ਬੰਨੇ ਪੇਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਵੈਨਕੋਵਰ ਵਿਚ ਹਿੰਦੀਆਂ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇਕ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ੧੫੦ ਕੈਨੇਡੀਅਨਾਂ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਨੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦ ਜਾ ਕੇ ਗਦਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਲੈਕਚਰ ਦਿਤਾ<ref>Isemonger and Slattery, p. 38.</ref>। ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਵਲੋਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਆਏ ਡੈਪੂਟੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਬਰਿਟਸ਼ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੇ ਇਕ ਮੈਂਬਰ ਮਿਸਟਰ ਪਿਆਰ ਹਾਰਡੀ ਨੇ ਸਲਾਹ ਦਿਤੀ ਕਿ ਉਹ ਹਿੰਦ ਜਾਕੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਾਪੇਗੰਡਾ ਹਿੰਦੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਗੋਚਰਾ ਕਰੇ<ref>Isemonger and Slatterv. p. 5.</ref>। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਪਲੈਨ ਮੁਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਹੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲੀਹਾਂ ਉਤੇ ਬਣ ਜਾਣੀ ਅਨੋਖੀ ਗਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਪਲੈਨ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਅਤੇ ਤਫਸੀਲ ਨੂੰ ਓਹੋ ਤਹਿ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਅਮਲੀ ਤਜੱਰਬਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਚੁਕਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਪਰੰਤੂ ਮੁਖ ਪਲੈਨ ਕਿਤਨੀ ਠੀਕ ਸੀ, ਇਸ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ (ਜਿਵੇਂ ਅਗਲੇ ਕਿਸੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ) ਇਕ ਹੀ ਸਬੂਤ ਕਾਫੀ ਹੈ ਕਿ, ਅਮਲੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਵਿਚ ਕੀਤੀਆਂ ਬਹੁਤ ਵਡੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਐਨ ਨੇੜੇ ਪੁਜ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ। {{gap}}ਇਹ ਨਖੇੜਾ ਕਰ ਦੇਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਕੈਨੇਡਾ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਆਈ ਗਦਰ ਮੁਹਿੰਮ ਨੇ ਇਕ ਬੇ-ਕਾਬੂ ਉਛਾਲ ਜਾਂ ਹੜ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਫੜੀ, ਪਰ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ੋਸ਼ ਓਪਰਾ ਜਾਂ ਆਰਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਗਲੇ ਕਾਂਡਾਂ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਲੀਡਰਾਂ, ਮੁਖੀਆਂ ਅਤੇ ਗਦਰੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਵਡੇ ਜੱਬੋ ਦੇ ਫੜੇ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਹਿੰਦ ਵਿਚਲੇ ਦਿਲ-ਛਾਹੂ ਅਤੇ ਨਾ-ਮੁਆਫਕ ਹਾਲਾਤ, ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿਚ ਅਖੀਰ ਦਮ ਤਕ ਜੁਟੇ ਰਹੇ। ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਲਹਿਰ ਮੁਕੰਮਲ ਤੌਰ ਉਤੇ ਫੇਲ ਹੋ ਜਾਣ ਪਿਛੋਂ ਵੀ {{multicol-end}}<noinclude>{{rule}} <references/> {{center|੮੨}}</noinclude> 4jjqd5jdluff7qw7gqcy3ensod6r22r 250 15929 240773 190497 2026-10-15T12:52:13Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240773 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Multicol}} ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੇ ਹਿੰਦ ਗਵਾਂਢੀ ਮੁਲਕਾਂ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਸਿਆਮ (ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤੇ ਈਰਾਨ) ਰਾਹੀਂ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਉਤੇ ਚੋਟ ਮਾਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ। ਬਲਕਿ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ਪਿਛੋਂ, ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇ, ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਮੀਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ, ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲਣ ਵੇਲੇ ਤਕ ਆਪਣੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਯਤਨ ਜਾਰੀ ਰਖੇ। ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਗਨ ਦਾ ਇਹ ਐਸਾ ਰੀਕਾਰਡ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਮਾਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। {{rule|3em}} {{dhr|3em}} {{center|<poem>'''ਚੌਧਵਾਂ ਕਾਂਡ''' {{larger|'''ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਗਦਰੀ''' '''ਕਾਰਰਵਾਈਆਂ ਦਾ ਪੈਹਲਾ ਦੌਰ'''}}</poem>}} {{gap}}ਪਿਛਲੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਚੁਕਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਗਦਰੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਲਗ ਭਗ ਸਾਰੇ ਲੀਡਰ ਅਤੇ ਮੁਖੀਏ ‘ਤੋਬਾ ਮਾਰੂ' ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਉਤੋਂ ਫੜਕੇ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਹੀ ਸਿਰ ਧੜ ਨਾਲੋਂ ਅੱਡ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਦਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਪਲੈਨਾਂ ਇਕ ਵੇਰ ਧਰੀਆਂ ਧਰਾਈਆਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ। ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਸੁਫਨਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਸਰੀ ਵੱਡੀ ਕਾਰੀ ਸੱਟ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਹਿੰਦ ਵਿਚਲੀਆਂ ਰਾਜਸੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ, ਲੀਡਰ ਅਤੇ ਆਮ ਜਨਤਾ ਇਨਕਲਾਬ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਆਏ ਗਦਰੀਆਂ ਦੀ ਬਹੁ ਗਿਣਤੀ ਇਹ ਆਸ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਮੁੜੀ ਸੀ ਕਿ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਬੇਹੱਦ ਬਦਅਮਨੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਓਹ ਇਨਕਲਾਬ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕਰੇਗੀ<ref>Rowlatt Report, p. 150.</ref>। ਬਦੇਸ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿਰੁਧ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ ਜਜ਼ਬਾ ਜ਼ਰੂਰ ਸੀ, ਪਰ ੧੮੫੭ ਵਾਲੇ ਗਦਰ ਪਿਛੋਂ ਹੋਏ {{Multicol-break}} ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ ਤੋਂ ਦੇਸ ਅਜੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਲਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਦੇਸ਼ਭਗਤਾਂ ਜੋ ਇਨਕਲਾਬੀ ਧੂਣੀ ਧੁਖਾ ਰਖੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਚੰਗੇ ਉਘੇ ਲੀਡਰ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਬਾਰੇ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ) ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰ: ਸਮਝਦੇ, ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਂ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਹੋਈ ਜਿੱਤ ਉਤੇ ਪਿਛੋਂ ਵਖਰ ਗੱਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ<ref>Presidential Address at the thirty third National Congress at Delhi on Indian Dec. 26, 1919.</ref>। ਸ਼੍ਰੀ ਤਿਲਕ, ਜੋ ਚੋਟੀ ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਗਰਮ ਖਿਆਲੀਏ ਮਿਥੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਨੇ ਵੀ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਹੋਈਆਂ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੀਆਂ ਕਾਰਰਵਾਈਆਂ ਦੀ ਅਗੱਸਤ ੧੯੧੪ ਵਿਚ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ<ref>Rowlatt Report, p. 14.</ref>। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬ, ਜਿਥੇ ਬਾਕੀ ਹਿੰਦ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਰਾਜਸੀ ਜਾਗਰਤੀ ਹੋਰ ਵੀ ਘਟ ਸੀ, ਵਿਚ ਸਿਖ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ‘ਅਸਿਖ' ਹੋਣ ਦਾ ਫਤਵਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਆਮ ਜਨਤਾ ਦੇ ਕਾਫੀ ਅਨਸਰ, ਅਤੇ ਪੁਲਸ ਤਕਰੀਬਨ ਸਮੁਚੇ ਤੌਰ ਉਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਧਾਰਨ ਡਾਕੂਆਂ ਵਾਂਗ ਸਮਝਕੇ ਫੜਾਉਣ ਅਤੇ ਕੁਚਲਣ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਸਾਥ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ। {{gap}}ਇਹ ਹਾਲਾਤ ਇਨਕਲਾਬ ਵਾਸਤੇ ਸਰੀਹਣ ਨਾ ਮੁਆਫਕ ਅਤੇ ਦਿਲ ਢਾਹੂ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਦੇਸਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਜ਼ਰੂਰ ਮੱਠਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਲੜਾਈ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਦੇਸ ਪਰਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ੪੦੦ ਜੇਹਲਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ੨੫੦੦ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਅਤੇ ੫੦੦੦ ਨੂੰ ਤਾੜਨਾ ਕਰਕੇ ਨੰਬਰਦਾਰ ਆਦਿ ਮਕਾਮੀਂ ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠਾਂ ਖੁਲਿਆਂ ਰਹਿਣ ਦਿਤਾ ਗਿਆ<ref>O'Dwyer, p. 196.</ref>। ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਦੇਸਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੁੜੇ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਰੇ ਗਦਰੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਸੀ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਦਰ ਦੇ ਮੁਖੀ ਲੀਡਰਾਂ (ਜੋ ‘ਤੋਬਾ ਮਾਰੂ’ ਤੋਂ ਫੜ ਕੇ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕੀਤੇ ਗਏ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਅਸਰ ਹੇਠ, ਜਾਂ ਲਹਿਰ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਫੜਨ ਉਤੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਯਤਨਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਪਰ ਹਿੰਦ ਦੇ ਦਿਲ ਢਾਹੂ ਹਾਲਾਤ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅਮਲੀ ਕਦਮ ਉਠਾਉਣੋਂ ਵਰਜੀ ਰਖਿਆ। {{gap}}ਕਾਮਯਾਬੀ ਦੀ ਕਤੱਈ ਆਸ ਨਾ ਰਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਐਸੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਯਤਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਸਰੀਹਣ ਮੌਤ ਹੋਵੇ, ਜਾਰੀ ਰਖਣ ਵਾਲੇ ਅਕਸਰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਨਿਸਬਤੰ ਬਹੁਤੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਪਰ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਗਦਰੀਆਂ, ਜੋ ਜੇਲਾਂ ਜਾਂ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚ ਗਏ, ਦੀ ਨਿਸਬਤੰ ਕਾਫੀ ਗਿਣਤੀ ਨੇ ਨਾ-ਕਾਮਯਾਬੀ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਓਹ ਇਨਕਲਾਬੀ ਯਤਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਹਿੰਦ, ਖਾਸ ਕਰ ਪੰਜਾਬ, ਦੇ ਹਲਾਤ ਮੁਤਾਬਕ ਸਰੀਹਣ ਪਹਾੜ ਨਾਲ ਮੱਥਾ {{Multicol-end}}<noinclude>{{rule}} <references/> {{center|੮੪}}</noinclude> ojsdelb7j080k46xbt1qydorb59g9ia 240774 240773 2026-10-15T12:56:06Z Harchand Bhinder 2624 240774 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Multicol}} ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੇ ਹਿੰਦ ਗਵਾਂਢੀ ਮੁਲਕਾਂ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਸਿਆਮ (ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤੇ ਈਰਾਨ) ਰਾਹੀਂ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਉਤੇ ਚੋਟ ਮਾਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ। ਬਲਕਿ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ਪਿਛੋਂ, ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇ, ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਮੀਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ, ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲਣ ਵੇਲੇ ਤਕ ਆਪਣੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਯਤਨ ਜਾਰੀ ਰਖੇ। ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਗਨ ਦਾ ਇਹ ਐਸਾ ਰੀਕਾਰਡ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਮਾਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। {{rule|3em}} {{dhr|3em}} {{center|<poem>'''ਚੌਧਵਾਂ ਕਾਂਡ''' {{larger|'''ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਗਦਰੀ''' '''ਕਾਰਰਵਾਈਆਂ ਦਾ ਪੈਹਲਾ ਦੌਰ'''}}</poem>}} {{gap}}ਪਿਛਲੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਚੁਕਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਗਦਰੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਲਗ ਭਗ ਸਾਰੇ ਲੀਡਰ ਅਤੇ ਮੁਖੀਏ ‘ਤੋਬਾ ਮਾਰੂ' ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਉਤੋਂ ਫੜਕੇ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਹੀ ਸਿਰ ਧੜ ਨਾਲੋਂ ਅੱਡ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਦਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਪਲੈਨਾਂ ਇਕ ਵੇਰ ਧਰੀਆਂ ਧਰਾਈਆਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ। ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਸੁਫਨਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਸਰੀ ਵੱਡੀ ਕਾਰੀ ਸੱਟ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਹਿੰਦ ਵਿਚਲੀਆਂ ਰਾਜਸੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ, ਲੀਡਰ ਅਤੇ ਆਮ ਜਨਤਾ ਇਨਕਲਾਬ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਆਏ ਗਦਰੀਆਂ ਦੀ ਬਹੁ ਗਿਣਤੀ ਇਹ ਆਸ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਮੁੜੀ ਸੀ ਕਿ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਬੇਹੱਦ ਬਦਅਮਨੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਓਹ ਇਨਕਲਾਬ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕਰੇਗੀ<ref>Rowlatt Report, p. 150.</ref>। ਬਦੇਸ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿਰੁਧ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ ਜਜ਼ਬਾ ਜ਼ਰੂਰ ਸੀ, ਪਰ ੧੮੫੭ ਵਾਲੇ ਗਦਰ ਪਿਛੋਂ ਹੋਏ ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ ਤੋਂ ਦੇਸ ਅਜੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਲਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਦੇਸ਼ਭਗਤਾਂ ਜੋ ਇਨਕਲਾਬੀ ਧੂਣੀ ਧੁਖਾ ਰਖੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਚੰਗੇ ਉਘੇ ਲੀਡਰ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਬਾਰੇ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ) ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰ: ਸਮਝਦੇ, ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਂ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਹੋਈ ਜਿੱਤ ਉਤੇ ਪਿਛੋਂ ਵਖਰ ਗੱਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ<ref>Presidential Address at the thirty third National Congress at Delhi on Indian Dec. 26, 1919.</ref>। ਸ਼੍ਰੀ ਤਿਲਕ, ਜੋ ਚੋਟੀ ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਗਰਮ ਖਿਆਲੀਏ ਮਿਥੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਨੇ ਵੀ {{Multicol-break}} ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਹੋਈਆਂ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੀਆਂ ਕਾਰਰਵਾਈਆਂ ਦੀ ਅਗੱਸਤ ੧੯੧੪ ਵਿਚ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ<ref>Rowlatt Report, p. 14.</ref>। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬ, ਜਿਥੇ ਬਾਕੀ ਹਿੰਦ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਰਾਜਸੀ ਜਾਗਰਤੀ ਹੋਰ ਵੀ ਘਟ ਸੀ, ਵਿਚ ਸਿਖ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ‘ਅਸਿਖ' ਹੋਣ ਦਾ ਫਤਵਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਆਮ ਜਨਤਾ ਦੇ ਕਾਫੀ ਅਨਸਰ, ਅਤੇ ਪੁਲਸ ਤਕਰੀਬਨ ਸਮੁਚੇ ਤੌਰ ਉਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਧਾਰਨ ਡਾਕੂਆਂ ਵਾਂਗ ਸਮਝਕੇ ਫੜਾਉਣ ਅਤੇ ਕੁਚਲਣ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਸਾਥ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ। {{gap}}ਇਹ ਹਾਲਾਤ ਇਨਕਲਾਬ ਵਾਸਤੇ ਸਰੀਹਣ ਨਾ ਮੁਆਫਕ ਅਤੇ ਦਿਲ ਢਾਹੂ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਦੇਸਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਜ਼ਰੂਰ ਮੱਠਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਲੜਾਈ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਦੇਸ ਪਰਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ੪੦੦ ਜੇਹਲਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ੨੫੦੦ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਅਤੇ ੫੦੦੦ ਨੂੰ ਤਾੜਨਾ ਕਰਕੇ ਨੰਬਰਦਾਰ ਆਦਿ ਮਕਾਮੀਂ ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠਾਂ ਖੁਲਿਆਂ ਰਹਿਣ ਦਿਤਾ ਗਿਆ<ref>O'Dwyer, p. 196.</ref>। ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਦੇਸਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੁੜੇ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਰੇ ਗਦਰੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਸੀ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਦਰ ਦੇ ਮੁਖੀ ਲੀਡਰਾਂ (ਜੋ ‘ਤੋਬਾ ਮਾਰੂ’ ਤੋਂ ਫੜ ਕੇ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕੀਤੇ ਗਏ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਅਸਰ ਹੇਠ, ਜਾਂ ਲਹਿਰ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਫੜਨ ਉਤੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਯਤਨਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਪਰ ਹਿੰਦ ਦੇ ਦਿਲ ਢਾਹੂ ਹਾਲਾਤ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅਮਲੀ ਕਦਮ ਉਠਾਉਣੋਂ ਵਰਜੀ ਰਖਿਆ। {{gap}}ਕਾਮਯਾਬੀ ਦੀ ਕਤੱਈ ਆਸ ਨਾ ਰਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਐਸੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਯਤਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਸਰੀਹਣ ਮੌਤ ਹੋਵੇ, ਜਾਰੀ ਰਖਣ ਵਾਲੇ ਅਕਸਰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਨਿਸਬਤੰ ਬਹੁਤੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਪਰ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਗਦਰੀਆਂ, ਜੋ ਜੇਲਾਂ ਜਾਂ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚ ਗਏ, ਦੀ ਨਿਸਬਤੰ ਕਾਫੀ ਗਿਣਤੀ ਨੇ ਨਾ-ਕਾਮਯਾਬੀ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਓਹ ਇਨਕਲਾਬੀ ਯਤਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਹਿੰਦ, ਖਾਸ ਕਰ ਪੰਜਾਬ, ਦੇ ਹਲਾਤ ਮੁਤਾਬਕ ਸਰੀਹਣ ਪਹਾੜ ਨਾਲ ਮੱਥਾ {{Multicol-end}}<noinclude>{{rule}} <references/> {{center|੮੪}}</noinclude> s3a781hzxby64t6zjlc1mddj2gp6b7r 250 15934 240783 218758 2026-10-15T13:07:08Z Harchand Bhinder 2624 240783 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Multicol}} ਮਾਰਨ ਦੇ ਤੁੱਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮੌਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਦਰੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਸ਼ੰਘਾਈ ਦੇ ਓਹ ਜੱਥੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਜਰ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ’ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰ ਮਥਰਾ ਸਿੰਘ ਸਨ; ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਆਏ ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਰਾਭਾ’ ਵਰਗੇ ਓਹ ਗਦਰੀ, ਜੋ ‘ਤੋਬਾ ਮਾਰੂ' ਦੇ ਹਿੰਦ ਪੁਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਦੇਸ਼ ਆ ਚੁਕੇ ਸਨ, ਜਦ ਕਿ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਇਤਨੀ ਚੌਕਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੇਵਲ ਇਹ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਇਕ ਜ਼ਬਰਦੱਸਤ ਜਥੇਬੰਦੀ ਬਣੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ 'ਹਿੰਦੀ ਵਾਪਸ ਦੇਸ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਅੱਡ ਅੱਡ ਵਿਯੱਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਗੜਬੜ ਮਚਾ ਸਕਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਰੇ ਅਜੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ<ref>Isemonger and Slattery, p. 46.</ref>। ਨਾਂ ਹੀ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬਰ ਵਿਚ ਗਦਰੀਆਂ ਦੇ ਮਦਰਾਸ ਅਤੇ ਕੋਲੰਬ ਰਾਹੀਂ ਆ ਸਕਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਲ ਧਿਆਨ ਦਿਤਾ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ‘ਚੁਘਾ’ ਅਤੇ ‘ਮਸ਼ੀਮਾ ਮਾਰੂ' ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਸਾਥੀ ਪੰਜਾਬ ਆਉਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ<ref>Isemonger and Slattery, p. 63.</ref>। ਕੋਲੰਬ ਰਸਤੇ ਹੀ ਇਕ ਹੋਰ ਗਦਰੀਆਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਜਨਵਰੀ ੧੯੧੫ ਵਿਚ ‘ਸੰਤ’ ਵਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਈ। ਕਈ ਇਕੜ ਦੁਕੜ ਗ਼ਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਬੰਬਈ ਅਤੇ ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿੰਗੇ ਰਸਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਆ ਗਏ<ref>Ibid, p. 48.</ref>। ‘ਤੋਸ਼ਾ ਮਾਰੂ’ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ‘ਪੰਡਤ ਜਗਤ ਰਾਮ, ਸ਼੍ਰੀ ਪਿਰਥੀ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰੁਲੀਆ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗੂੰ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਗਦਰੀ ਕਲਕੱਤੇ ਜਾਂ ਰਾਇਵਿੰਡ ਪੁਲਸ ਤੋਂ ਅੱਖ ਬਚਾਕੇ ਨਿਕਲਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਰੂੜ ਸਿੰਘ ‘ਚੂਹੜ ਚਕ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ‘ਲਲਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਖਤਰਨਾਕ ਸਮਝਕੇ ਜੇਹਲ ਵਿਚੋਂ ਪਿਛੋਂ ਰਿਹਾ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। {{gap}}ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਗਦਰੀ ਕਾਰਰਵਾਈਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲ ਸ਼ੰਘਾਈ ਤੋਂ ਆਏ ਜੱਥੇ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਜਰ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ’ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਦਾਇਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਦੇਸੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਗਦਰ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਗਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਮਿਲਣ ਉਤੇ ਗਦਰ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣ ਵਾਸਤੇ ਆਖਿਆ ਗਿਆ<ref>Second Case, Judgement, p. 28</ref>। ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਮਕਸਦ ਲਈ ਗਦਰੀ ਕਾਰਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਤਰਤੀਬ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ੧੩ ਅਕਤੂਬਰ ੧੯੧੪ ਨੂੰ ਗਦਰੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਪਾਰਟੀ ਅਕੱਠੀ ਹੋਈ। ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਮੌਕਿਆ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਦੀਵਾਲੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਕੁਝ ਇਨਕਲਾਬੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚੁਬਾਰੇ ਫੇਰ ਅਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਗਦਰ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਏ, ਗਦਰ ਵਾਸਤੇ ਹੋਰ ਨਵੇਂ ਸਾਥੀ ਬਣਾਏ ਜਾਣ, ਅਤੇ, ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇਸ ਪੁਜੇ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਗਦਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰ ਰਿਹਾ ਜਾਏ<ref>Second Case, Judgement, p. 30.</ref>। {{gap}}ਦੀਵਾਲੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਡਾਕਟਰ ਮਥਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ੧੯ ਜਾਂ ਵੀਹ ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ {{Multicol-break}} ਟੋਲੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੁਜ ਗਈ। ਡਾਕਟਰ ਮਥਰਾ ਸਿੰਘ - ਸ਼ੰਘਾਈ ਤੋਂ ਕੈਲੇਫੋਰਨੀਆ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੁਗੰਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਤੰਬਰ ੧੯੧੩ ਵਿਚ ਉਹ ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਸੰਘਾਈ ਆਏ ਅਤੇ ਉਥੇ ਗਦਰ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਪਰ ਸ਼ੰਘਾਈ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਰਰਵਾਈਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਮਈ ੧੯੧੪ ਵਿਚ ਦੇਸ ਆ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬਿਆਨ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਤੋਂ ਦੇਸ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਾਬਲ ਜਾਕੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਠਹਿਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਜਿਨਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦ ਛਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਵੇ<ref>ਇਹ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ ਇਕ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਬਣੀ ਨੂੰ ਮਸਾਂ ਤਿਨ ਕੁ ਮਹੀਨੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਕਿਸੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪਲੈਨ ਨੂੰ ਮੁਖ ਰਖਕੇ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ।</ref>। ਪਰ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਵੀ ਡਾਕਟਰ ਮਥਰਾ ਸਿੰਘ ਬਦੇਸ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਤਜਵੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਨਾ ਚੜ੍ਹਾ ਸਕੇ। ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਦੇਸ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹ ਫੇਰ ਸ਼ੰਘਾਈ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੀਪੋਟ ਕੀਤੀ ਕਿ ਹਿੰਦ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਗਦਰ ਵਾਸਤੇ ਮੁਆਫਕ ਹਨ<ref>lsemonger and Slattery, p. 82.</ref>। {{gap}}ਦੀਵਾਲੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚੁਬਾਰੇ ਨੀਯਤ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਜਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਸਾਥੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਡਾਕਟਰ ਖ਼ਬਰਾ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ‘ਲੰਗੇਰੀ’ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ‘ਸਿਆਲਕੋਟੀ’ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਕੋਈ ਖਾਸ ਫੈਸਲਾ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ, ਅਤੇ ਗਦਰ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਆਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸੇਤਰ੍ਹਾਂ ਨਨਕਾਣੇ ਸਹਿਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਉਤੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਈ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਸਿੱਟਾ ਨਾ ਨਿਕਲਿਆ, ਸਵਾਏ ਇਸ ਦੇ ਕਿ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਪੇਂਡੂੰਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਰਲਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਆਦਮੀਂ ਭੇਜੇ ਗਏ ਅਤੇ ਗਦਰ ਵਾਸਤੇ ਮਿਲ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਆਦਮੀਆਂ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਪੜਤਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਠਾਣੀ ਗਈ। ਆਖਰ ਖਾਸਾ (ਜ਼ਿਲਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਇਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੀਟਿੰਗ ਕਰਕੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ੧੫ ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਗਦਰ ਕੀਤਾ ਜਾਏ, ਅਤੇ ਇਸ ਮਤਲਬ ਲਈ ਡਾਕਟਰ ਮੁਖਰਾ ਸਿੰਘ, ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਰਾਭਾ’, ‘ਪੰਡਤ’ ਜਗਤ ਰਾਮ, ਸ਼੍ਰੀ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ‘ਚੁਘਾ’ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਜਰ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ' ਲੀਡਰ ਨੀਯਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਪਰ ੧੫ ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਗਦਰ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਿਆ ਕਿ ਹਥਿਆਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਂਣ ਦੀ ਆਸ ਸੀ, ਨਾ ਆਏ। {{gap}}{{Float right|}}ਖਾਸੇ ਬਣੀ ਕਮੇਟੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ‘ਚੁਘਾ ਨਾਲ ਤਾਲ ਮੇਲ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਗਦਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ੨੩ ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਝਾੜ ਸਾਹਿਬ (ਸਰਹਾਲੀ ਠਾਣਾ) ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਅਕੱਠ ਕੀਤਾ ਜਾਏ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਗਦਰੀਆਂ ਹੋਰ ਹਦਾਇਤਾਂ ਲੈਣ ਵਾਸਤੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਅਮਾਵਸ ਦੇ ਮੇਲੇ ਉਤੇ ਮਿਲਣ ਵਾਸਤੇ ਆਖਿਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਝੇ ਦੇ ਗਦਰੀਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਜਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੁਲਸ ਨੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ {{Multicol-end}}<noinclude>{{center|੮੫}} {{rule}}</noinclude> 03fudzxrxnr9e5u533xrgjhl5eos0ll 250 15944 240775 240686 2026-10-15T12:57:23Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240775 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Multicol}} ਵਿਚ ਆ ਮਿਲਣ<ref>Second Case, Judgement, pp. 53-55.</ref>। ਇਨਕਲਾਬੀ ਇਸ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਸਗੋਂ ਓਹ ਆਸ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਫੌਜ ਵਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਦੇਣਗੇ। ਇਹ ਅੜਾਉਣੀ ਨਾ ਕੇਵਲ ਇਸ ਮੌਕਿਆ ਦੇ ਹਥੋਂ ਜਾਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀ, ਬਲਕਿ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਗੋਂ ਦੀਆਂ ਕਾਰਰਵਾਈਆਂ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਵੀ ਵੱਡਾ ਰੋੜਾ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। {{gap}}ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਆਮ ਸਵਾਰਾਂ ਦੀ ਜਕੋ ਤਕੋ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ੨੭ ਨਵੰਬਰ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੀਹ ਪੰਝੀ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਵਾਰ ਝਾੜ ਸਾਹਿਬ ਜਾਣ ਵਾਸਤੇ ਅਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਸਵਾਰ ਚਲੇ ਵੀ ਜਾ ਚੁਕੇ ਸਨ। ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਮੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਵਾਰਾਂ ਦੇ ਇਸ ਇਕੱਠ ਦੇ ਮੰਤਵ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕਰਕੇ ਜਾਣੋਂ ਰੋਕ ਦਿਤਾ ਕਿ ਗਦਰ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦੀ ਕੋਈ ਆਸ ਨਹੀਂ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਾਰੇ ਰਸਾਲੇ ਵਿਚ ਇਹ ਆਮ ਚਰਚਾ ਹੋਣ ਲਗ ਪਈ ਕਿ ਜੇ ਗਰੰਥੀ ਨਾ ਰੋਕਦਾ ਤਾਂ ਇਕ ਸਾਰਾ ਤੁਰਪ ਗਦਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ। ਜਿਹੜੇ ਚਾਰ ਸਵਾਰ ਜਾ ਚੁਕੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਭੂਰੇ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ, ਸਰਹਾਲੀ ਅਤੇ ਦਦੇਹਰ ਆਦਿ ਥਾਈਂ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਲਭਦੇ ਲਭਾਉਂਦੇ ਝਾੜ ਸਾਹਿਬ ਪੁਜੇ। ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ‘ਭੂਰੇ' ਦੇ ਭਰਾ ਤੋਂ ਝਾੜ ਸਾਹਿਬ ਹੋਏ ਅਕੱਠ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ੩੦ ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਜਾਂ ਇਤਲਾਹ ਦਿਤੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੁਲਸ ਅਤੇ ਇਕ ਰਸਾਲੇ ਦਾ ਦਸਤਾ ਝਾੜ ਸਾਹਿਬ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਤੇਈਵੇਂ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਤਿੰਨ ਸਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਕੇ ਫੌਜੀ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। {{gap}}ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵਿਚ ਮਾਲਵੇ ਅਤੇ ਦੁਆਬੇ ਦੇ ਗਦਰੀਆਂ ਦਾ ਜਥਾ ਆਜ਼ਾਦਾਨਾ ਤੌਰ ਉਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਮਾਝੇ ਵਿਚ ਗਦਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਕਾਰਰਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਥੋੜਾ ਤਾਲ ਮੇਲ ਵੀ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੀ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਥੇਦਾਰੀ ਹੇਠ ‘ਮਸ਼ੀਮਾ ਮਾਰੂ’ ਜਹਾਜ਼ ਉਤੇ ਆਈ ਗਦਰੀਆਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਆਈ, ਇਕ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਇਕ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਰਾਹੀਂ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਖੜਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਮੋਗੇ ਅਕੱਠੀ ਹੋਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਗਦਰੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਟੋਲੀ ਮੋਗੇ ਅਕੱਠੀ ਹੋਈ, ਪਰ ੨੩ ਨਵੰਬਰ ਤਕ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਖਾਸ ਕਾਰਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਇਧਰ ਉਧਰ ਫਿਰਦੀ ਰਹੀ। ਇਸ ਅਰਸੇ ਵਿਚ ਲਾਡੋਵਾਲ (ਲੁਧਿਹਾਣੇ ਪਾਸ) ੧੭ ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਗਦਰੀ ਲੀਡਰਾਂ ਦੀ ਇਕ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦਾ ‘ਤੋਸ਼ਾ ਮਾਰੂ’ ਜਹਾਜ਼ ਉਤੇ ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਹ ਸਨ: ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਿਥੀ ਸਿੰਘ, ‘ਪੰਡਤ’ ਜਗਤ ਰਾਮ, ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਰਾਭਾ’, ਸ਼੍ਰੀ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ‘ਚੁਘਾ’, ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਰਖਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ, ‘ਪੰਡਤ’ ਕਾਂਸ਼ੀ ਰਾਮ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਜਗਤ ਸਿੰਘ। ਬੰਬ ਬਨਾਉਣ ਅਤੇ ਗਦਰੀ ਸਾਹਿਤ ਛਾਪਣ ਬਾਰੇ ਵੀਚਾਰ ਹੋਈ। ਪਰ ਵੱਡਾ ਫੈਸਲਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅੱਡ ਅੱਡ ਸਰਕਾਰੀ ਖਜ਼ਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਲੁਟਿਆ ਜਾਏ। ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਆਦਮੀ ਅਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਤਜਵੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ੧੯ ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਮੋਗੇ ਅਕੱਠੇ ਹੋਣ ਵਾਸਤੇ ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ। {{Multicol-break}} {{gap}}੧੯ ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਮੋਗੇ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ‘ਪੰਡਤ’ ਕਾਂਸ਼ੀ ਰਾਮ, ਸ਼੍ਰੀ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ‘ਚੁਘਾ’, ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਰਾਭਾ’, ਸ਼੍ਰੀ ਜਗਤ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਪਿਰਥੀ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਖਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਪੈਸੇ ਅਕੱਠੇ ਕਰਨ, ਗਦਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ, ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਵਰਗਲਾਉਣ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਖਜ਼ਾਨੇ ਲੁਟਣ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਹੋਈ; ਪਰ ਸਰਕਾਰੀ ਖਜ਼ਾਨੇ ਲੁਟਣ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਤਰਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਘਟ ਚਾਨਸ ਦਿੱਸੇ। ਵਡਾ ਫੈਸਲਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ੨੫ ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਮੀਆਂਮੀਰ ਦਾ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਲੁਟਿਆ ਜਾਏ। ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਦਮੀ ਅਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਪਲੈਨ ਬਾਰੇ ਵਧੇਰੇ ਵੀਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ੨੩ ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਬਦੋਵਾਲ ਮੁਲਾਂਪੁਰ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੀਟਿੰਗ ਨੀਯਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸ਼੍ਰੀ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ‘ਚੁਘਾ’ ਅਤੇ ‘ਪੰਡਤ’ ਕਾਂਸ਼ੀ ਰਾਮ ਦੀ ਡੀਊਟੀ ਲਾਈ ਗਈ ਕਿ ੨੩ ਤਾਰੀਖ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਰੀਪੋਟ ਕਰਨ ਕਿ ਕੀ ਮੀਆਂਮੀਰ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਲੁਟਣ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਆ ਸਕੇਗੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। {{gap}}੨੩ ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਬਦੋਵਾਲ ਮੁਲਾਂਪੁਰ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਗਦਰੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ‘ਚੁਘਾ’, ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਰਾਭਾ’, ਸ਼੍ਰੀ ਗਾਂਧਾ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਜਗਤ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ, ‘ਪੰਡਤ ਕਾਂਸ਼ੀ ਰਾਮ, ਸ਼੍ਰੀ ਰਹਿਮਤ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਸ਼੍ਰੀ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ, ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਰਾਜਪੂਤ (ਵਾਆਦਾ ਮੁਆਫ) ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਖਾਨ (ਵਾਆਦਾ ਮੁਆਵ) ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਸ਼੍ਰੀ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ‘ਪੰਡਤ ਕਾਂਸ਼ੀ ਰਾਮ ਦੀ ਰੀਪੋਟ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਉਤੇ ਹੱਲਾ ਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੀਟਿੰਗ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਦਮੀ ਅਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ੨੫ ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਮੀਆਂਮੀਰ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਉਤੇ ਹੱਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਰਾਭਾ’ ਰੇਲ ਦੇ ਸਫਰ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰ ਇਤਫਾਕੀਆ ਇਕ ਹਵਾਲਦਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲ ਪਏ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਨਿਝੱਕ ਹੋਕੇ ਕਹਿਣ ਲਗੇ ਕਿ ‘ਤੂੰ ਨੌਕਰੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਛਡੱਦਾ’? ਹਵਾਲਦਾਰ ਉਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਿਡਰੱਤਾ ਦਾ ਬੜਾ ਅਸਰ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿਤਾ, “ਆਪਣੇ ਆਦਮੀ ਮੀਆਂਮੀਰ ਲਿਆਓ। ਮੀਆਂਮੀਰ ਦੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਮੇਰੇ ਪਾਸ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ<ref>Bh. Parmanand p. 82. ਪਹਿਲੇ ਮੁਕੱਦਮੇਂ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿਚ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਫੌਜੀ ਸਿਪਾਹੀ ਤੋਂ ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਨੇ ਚਾਬੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਦੇਣ ਦਾ ਪਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਨੂੰ ਮੁਕੱਦਮੇਂ ਵਿਚ ਲਪੇਟਣ ਵਾਸਤੇ ਪੁਲਸ ਵਲੋਂ ਘਾੜਤ ਘੜੀ ਗਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।</ref>। ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਸਕੀਮ ਬਣਾਈ ਕਿ ੨੫ ਨਵੰਬਰ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੀਆਂਮੀਰ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਉਤੇ ਛਾਪਾ ਮਾਰਿਆ ਜਾਏ। ਨਵਾਬ ਖਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਰੇਲ ਦੀ ਲਾਈਨ ਪੁਟਣ ਦੀ ਡੀਊਟੀ ਲਾਈ ਗਈ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਰਾਭਾ’ ਦੀ ਤਾਰ (Telegraph) ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਕਟਣ ਦੀ। ਮੀਆਂਮੀਰ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੀ ਚਾਬੀ ਲੈਕੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਤੋਂ ਹਥਿਆਰ ਲੈਣੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੀਆਂਮੀਰ ਛਾਉਣੀ ਦੀਆਂ ਗੋਰਾ ਫੌਜਾਂ ਉਤੇ ਹੱਲਾ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਪਰ ਜਿਸ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਗਦਰੀਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨੀਆਂ ਸਨ, ਉਸ ਦੀ ਸਬੱਬੀਂ ਅਚਾਨਕ ਲਾਹੌਰੋਂ ਬਦਲੀ {{Multicol-end}}<noinclude>{{center|੮੭}} {{rule}} <references/></noinclude> jr5yszaqsig49e04smyg4h389twy96q 250 15949 240776 240719 2026-10-15T12:58:48Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240776 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Multicol}} ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਗਦਰੀਆਂ ਦੀ ਸਕੀਮ ਧਰੀ ਧਰਾਈ ਰਹਿ ਗਈ। ਕਈ ਗਦਰੀ ਮੀਆਂਮੀਰ ਪੁਜ ਵੀ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਦਸ ਵਜੇ ਤਕ ਮੀਆਂਮੀਰ ਸਟੇਸ਼ਨ ਪਾਸ ਸਰਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਤੇ ਲੁਧਿਹਾਣੇ ਉਚੇਚੇ ਆਦਮੀ ਭੇਜ ਕੇ ਮੀਆਂਮੀਰ ਆਉਣੋਂ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ। {{gap}}ਮੀਆਂਮੀਰ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੀ ਸਕੀਮ ਫੇਲ ਹੋ ਜਾਣ ਉਤੇ ਗਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਫੀਰੋਜ਼ ਪੁਰ ਅਕੱਠੇ ਹੋਣ ਵਾਸਤੇ ਆਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਲਾਲਾ ਬਾਦ ਸੜਕ ਉਤੇ ਗਦਰੀ ਅਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਜਿਥੇ ਸ਼੍ਰੀ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ‘ਚੁਘਾ’ ਨੇ ਦਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ੩੦ ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤਈਨਾਤ ਇਕ ਪਠਾਣ ਪਲਟਣ ਤੋਂ ਹਥਿਆਰ ਲੈਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਓਹ ੩੦ ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਜ਼ਖੀਰੇ (Arsenal) ਉਤੇ ਹੱਲਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਅਕੱਠੇ ਹੋਣ। ਪਰ ੩੦ ਨਵੰਬਰ ਤਕ ਵਿਹਲੇ ਨਾ ਰਹਿਣ ਖਾਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਟੋਲੀ ਨੇ ਇਹ ਸਲਾਹ ਬਣਾਈ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਮੋਗੇ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਖਜ਼ਾਨਾ ਲੁਟਿਆ ਜਾਏ। ਕੁਝ ਗਦਰੀ ਮੰਗੇ ਜਾਣ ਲਈ ਗੱਡੀ ਉਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਜੋ ਗੱਡੀ ਤੋਂ ਪੱਛੜ ਗਏ ਉਹ ਟਾਂਗਿਆਂ ਉਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਮੋਗੇ ਨੂੰ ਚਲ ਪਏ। ਜਿਹੜੀ ਟੋਲੀ ਟਾਂਗਿਆਂ ਉਤੇ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਦ ਇਹ ਫੀਰੋਜ਼ ਸ਼ਹਿਰ ਠਾਣੇ ਪਾਸ ਪੁਜੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਤਫਾਕੀਆ ਸੜਕ ਉਤੇ ਬਿਸ਼ਾਰਤ ਅਲੀ (ਸਬ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਪੁਲੀਸ) ਅਤੇ ਜ਼ੈਲਦਾਰ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਸੜਕ ਉਤੇ ਮਿਲ ਪਏ, ਜੋ ਓਥੇ ਖੜੇ ਸੁਪ੍ਰਿੰਟੈਂਡੈਂਟ ਪੁਲੀਸ ਨੂੰ ਉਡੀਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਜ਼ੈਲਦਾਰ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਟੋਲੀ ਸ਼ੱਕੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬਿਸ਼ਾਰਤ ਲੀ ਦੇ ਇਹ ਗਲ ਮੰਨ ਲਗੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਟਾਂਗੇ ਖਲਿਆਰਨ ਲਈ ਆਖਿਆ। ਪਰ ਟਮ ਟਮਾਂ ਅਗੇ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਨ ਲਗ ਪਈਆਂ, ਅਤੇ ਪੁਲਸ ਸਬ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਨੇ ਘੋੜਾ ਦੁੜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੜੇ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਸਬ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਗਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਟਮ ਟਮਾਂ ਤੋਂ ਉਤਾਰਕੇ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲੈਣ ਲਗਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗਾਂਧਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਸਤੌਲ ਦਾਗ ਕੇ ਬਿਸ਼ਾਰਤ ਅਲੀ ਅਤੇ ਜ਼ੈਲਦਾਰ ਨੂੰ ਥਾਂ ਹੀ ਮਾਰ ਦਿਤਾ। ਰੌਲਾ ਪੈ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਪੁਲਸ ਠਾਣੇ, ਜੋ ਲਾਗੇ ਸੀ, ਵਿਚੋਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਲੈ ਕੇ ਆ ਗਈ। ਲਾਗਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕੀਂ ਵੀ ਪੁਲਸ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਗਦਰੀਆਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਲਗ ਪਏ। ਗਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਨਹਿਰ ਦੇ ਬੰਨੇ ਦੇ ਸਰਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਸਰਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਤ ਗਦਰੀ ਫੜ ਲਏ ਗਏ, ਛੇ ਬਚ ਨਿਕਲੇ, ਪਰ ਦੋ ਸਰਕੜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਫਾਇਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਦੇ ਫਾਇਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਹੋਣ ਲਗ ਪਏ। ਜਦ ਗੋਲੀ ਚਲਣੀ ਬੰਦ ਹੋਈ ਤਾਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਦੋਹਾਂ ਗਦਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਮਰ ਚੁਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਮਰਨ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸੀ<ref>Isemonger and Slattery, pp. 70-71.</ref>। ਮੌਕਿਆ ਉਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਗਦਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸਨ ਸ਼੍ਰੀ ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ (ਵੜੈਚ) ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ (ਬੰਗੂਈ, ਲੁਧਿਆਣਾ)<ref>ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕਈ ਮੁਖੀਆਂ ਦਾ ਬਿਆਨ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਸ਼੍ਰੀ ਭੱਦਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੱਗ ਨੇ ਚੁਫੇਰਿਉਂ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਰਮੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿਤੀ।</ref>। ਜਿਹੜੇ ਸਤ ਗਦਰੀ ਮੌਕਿਆ ਉਤੇ ਫੜੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੈਸ਼ਨ ਜੱਜ ਫੀਰੋਜ਼ ਪੁਰ {{Multicol-break}} ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾ ਕੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। {{gap}}ਫੀਰੋਜ਼ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਹੋਈ ਇਸ ਘਟਨਾ ਕਾਰਨ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਖਾਸਾ ਧੱਕਾ ਲੱਗਾ। ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਜ਼ਖੀਰੇ ਨੂੰ ਜੋ ਲੁਟਣ ਦੀ ਸਕੀਮ ਬਣਾਈ ਸੀ ਉਹ ਧਰੀ ਧਰਾਈ ਰਹਿ ਗਈ; ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਉਤੋਂ ਫੜ ਕੇ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਆਉਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਗੇ ਹੀ ਘੱਟ ਸੀ, ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਈ ਸਰਗਰਮ ਸਾਥੀਆਂ (ਖਾਸ ਕਰ ‘ਪੰਡਤ’ ਕਾਂਸ਼ੀ ਗ੍ਰਾਮ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਹਿਮਤ ਅਲੀ) ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਜਾਂ ਫੜਕੇ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਹੋਰ ਵੀ ਘਟ ਗਈ; ਫੀਰੋਜ਼ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਘਟਨਾਂ ਦੀ ਪੁਛ ਪੜਤਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵਿਚ ਪੁਲਸ ਨੂੰ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਸੰਬੰਧੀ ਹੋਰ ਵਾਕਫੀਅਤ ਮਿਲ ਗਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਇਕ ਸਿੱਧਾ ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਕੁਝ ਦੇਰ ਪਿਛੋਂ ‘ਪੰਡਤ’ ਜਗਤ ਰਾਮ ਪਸ਼ੌਰ ਫੜੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਪਿਰਥੀ ਸਿੰਘ ਅੰਬਾਲੇ ਛਾਉਣੀ ਵਿਚ, ਜਦ ਉਹ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਵਰਗਲਾਉਣ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ<ref>Isemonger and Slattery, p. 76.</ref>। {{gap}}ਫੀਰੋਜ਼ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਟੱਕਰ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਗਦਰੀ ਬਚ ਨਿਕਲੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਨਵਾਬ ਖਾਨ ਨੂੰ ਆ ਮਿਲੇ। ਇਹ ਗਦਰੀਆਂ ਦੀ ਟੋਲੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਦੀ ਘੱਟਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਜਲੰਧਰ ਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਅਤੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਕੁਝ ਦੇਰ ਘੁਮਦੀ ਰਹੀ; ਇਸ ਮਨਸ਼ਾ ਨਾਲ ਕਿ ਡਾਕੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ, ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਲੁਟੀਆਂ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਰੇਲਾਂ ਦੇ ਪੁਲਾਂ ਅਤੇ ਪੁਲਸ ਦੀਆਂ ਚੌਂਕੀਆਂ ਉਤੇ ਹੱਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਪਰ ਕੁਝ ਕਾਰਗਰ ਨਾ ਕਰ ਸੱਕਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਟੋਲੀ ਵੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਬਿਖਰ ਗਈ, ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਖਾਨ ੧੯ ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। {{gap}}ਝਾੜ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਮੀਆਂਮੀਰ ਦੀਆਂ ਸਕੀਮਾਂ ਫੇਲ ਹੋਣ, ਫੀਰੋਜ਼ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸ਼੍ਰੀ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੱਥੇ ਦੇ ਟੁਟ ਜਾਣ, ਨਵਾਬ ਖਾਨ ਦੀ ਟੋਲੀ ਬਿਖਰ ਜਾਣ, ਅਤੇ ‘ਪੰਡਤ’ ਜਗਤ ਰਾਮ (੨੩ ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ) ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਪਿਰਥੀ ਸਿੰਘ (੮ ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ) ਦੇ ਫੜੇ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਗਦਰੀ ਕਾਰਰਵਾਈਆਂ ਕੁਝ ਦੇਰ ਵਾਸਤੇ ਮੱਧਮ ਪੈ ਗਈਆਂ। ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਚੁਪ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਬੈਠ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਵਿਚ ਆਪਸ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਮਿਲਦੇ ਮਿਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਪਰ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੇਲ ਕੇ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਮੁਖੀ ਨਾ ਰਿਹਾ<ref>First Case, The Revolutionists in India, Outline of Proceedings in India, p. 4.</ref>। ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਇਸ ਕਮੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸੀ। ਜਦ ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਰਾਭਾ' ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਖਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ‘ਹੇਰਾਂ’ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿਤਾ, “ਤੁਹਾਡੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਅਤੇ ਵਿਉਂਤ ਦੇ ਘਾਟੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਮ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਬਦਜ਼ਨ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਵਿਹਲੇ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਤੰਗ ਪੈ ਕੇ ਓਹ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ<ref>Isemonger and Slattery, p. 75.</ref>। ਪਹਿਲੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵਿਚ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਸ ਅਫਸਰਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿਚ<noinclude>{{center|੮੭}} {{rule}} <references/></noinclude> pus06d0yaqv7k5zt1d131upnlqga495 250 16003 240777 239323 2026-10-15T13:00:10Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240777 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Multicol}} ਬੰਗਾਲੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ ਦੇ ਸਿਰ ਹੈ, ਜਾਂ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਮਰਹੱਟਾਂ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਸ਼੍ਰੀ ਵੈਸ਼ਨੋ ਗਨੇਸ਼ ਪਿੰਗਲੇ ਦੇ ਸਿਰ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਦੂਸਰੇ ਦੌਰ ਦਾ ਆਰੰਭ ਦਰਅਸਲ ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ ਨੇ ਗਦਰੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਕਮਾਨ ਆਕੇ ਸੰਭਾਲ ਲਈ। {{gap}}ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਾਰ ਯੁਧ ਲਗਣ ਸਮੇਂ, ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲੀ ਅਥਵਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਅਨਸਰਾਂ ਦੀ ਆਪਸ ਵਿਚ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ’ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਮਕਸਦਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਦੇਸ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਪੈਦਾ ਕਰਨ, ਪਰ ਉਹ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਹੀ ਸਨ ਜਦ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਬੰਗਾਲੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚ ਗਲਤੀ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੰਗਾਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ<ref>ਬੰਦੀ ਜੀਵਨ, ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ, ਪੰਨਾ ੧੦੧.</ref>। ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਰਾਜ ਪਲਟਾਊਆਂ ਦੇ ਜਦੋਂ ਜਥੇ ਦੇ ਜਥੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ ਵਿਚ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਤਦ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਰਾਜ ਪਲਟਾਊ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦਿਲ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਤੇ ਮਿਲ ਜੁਲ ਨਹੀਂ ਸਕੇ<ref>ਬਿੰਦੀ ਜੀਵਨ, ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ, ਪੰਨੇ ੧੯-੨੦.</ref>"। ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਆਏ ਗਦਰੀ ਦਲਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪੁਜਦਿਆਂ ਹੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਰਾਜ ਪਲਟਾਊ ਦਲ ਦਾ ਪਤਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ<ref>ਬੰਦੀ ਜੀਵਨ, ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ, ਪੰਨਾ ੨੬।.</ref>। ਇਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਰਾਭਾ, ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਅਤੇ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪੱਯਾ ਲੈ ਕੇ ਕਲਕੱਤੇ ਇਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕੋਲੋਂ ਹਥਿਆਰ ਲੈਣ ਵਾਸਤੇ ਆਏ; ਪਰ ਉਹ ਹਥਿਆਰ ਲੈਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਿਲੋਂ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਸੀ. ਆਈ. ਡੀ. ਦਾ ਆਦਮੀ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ। ਪਰੰਤੂ ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਰਾਭਾ' ਇਹ ਪਤਾ ਕੱਢ ਲਿਆਏ ਕਿ ਬੰਗਾਲ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀ ਕਪੂਰਥਲਾ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਹੈ<ref>First Case, Individual Case of Kartar Singh, pp. 2-4.</ref>। {{gap}}ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲੀ ਰਾਜਪਲਟਾਊਆਂ ਵਿਚ ਤਾਲ ਮੇਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਪਾਰਟ ਸ਼੍ਰੀ ਸਾਨਯਾਲ ਨੇ ਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਦੇ ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਾਨਯਾਲ ਦੇ ਆਪਣੇ ਲਫਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਤੋਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਗ਼ਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਪਹਿਲੂਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਵਿਯੁੱਕਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸੋਹਣੀ ਨਿਰਪੱਖ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਸਾਨਯਾਲ ਦੇ ਆਪਣੇ ਲਫਜ਼ਾਂ ਵਿਚ, "ਪੰਜਾਬ ਦਲ<ref>ਗਾਲਬਨ ਕਪੂਰਥਲਾ ਪਾਰਟੀ।</ref> ਦਾ ਇਕ ਮਨੁਖ ਉਥੋਂ ਦੇ ਬਲਵੇ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦੀ ਖਬਰ ਲੈਕੇ ਅਸਾਡੇ ਪਾਸ ਆਇਆ। ਜਦ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਬਲਵੇ ਵਾਸਤੇ ਦੋ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੱਖ ਕਮਰ-ਕਸੇ ਕਰੀ {{Multicol-break}} ਤਿਆਰ ਬੈਠੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਆਤਮਾ ਅਨੰਦ ਵਿਚ ਆਕੇ ਥਿਰਕਣ ਲਗ ਪਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਦਲ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਆਦਮੀਂ ਕੋਲ ਅਖਵਾ ਭੇਜਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਦੀ ਅਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਲੋੜ ਹੈ। ਦਿਲੀ ਸਾਜ਼ਸ ਦੇ ਭਗੌੜੇ ਪ੍ਰਸਿਧ ਬਹਾਦਰ ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਇਸ ਵੇਲੇ ਅਮਰੀਕਾ ਤਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਚੁਕਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਦਾ ਨਾਮ ਸੁਣਿਆ ਸੀ। {{gap}}ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ, ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਉਥੇ ਮੇਰਾ ਭੇਜਿਆ ਜਾਣਾ ਹੀ ਨਿਸਚੇ ਹੋਇਆ; ਕਿ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹਾਲਤ ਆਪਣੀ ਅਖੀਂ ਵੇਖ ਆਵਾਂ, ਅਰ ਸਭ ਨੂੰ ਉਥੇ ਦਾ ਹਾਲ ਦਸਾਂ ਤਦ ਅਗੇ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। {{gap}}ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੱਕੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਜਾਲੰਧਰ ਸ਼ੈਹਰ ਵਿਚ ਜਾਕੇ ਸਿਖ ਮੁਖੀਆਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਾਂਗਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਵੰਬਰ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਮੁਕਣ ਵਾਲਾ ਸੀ .........ਲੁਧਿਹਾਣੇ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਮੇਰੇ ਮਿੱਤ੍ਰ ਦਾ ਸਿਆਣੂ ਇਕ ਸਿੱਖ ਮੁੰਡਾ ਅਸਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਿੱਠੂ ਨੇ ਇਸ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਕਰਾਈ। ਇਹੋ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਇਹ ਵੀ ਗੱਡੀ ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋਕੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਜਾਲੰਧਰ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆ ਹੋ ਪਏ। ਰਾਹ ਵਿਚ ਥੋੜੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਾ ਕਿ ਇਸ ਵੇਲੇ ਲੁਧਿਹਾਣੇ ਵਿਚ ਦੋ ਤਿੰਨ ਸੌ ਮਨੁਖ ਇਕੱਤਰ ਹੋਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਅੱਡ ਅੱਡ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਲੋਕ ਅਗੇ ਪਿਛੇ ਭੇਜੇ ਜਾਣਗੇ। ਇਹ ਲੋਕ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਵਿਚ ਦੀਵਾਨ ਲਾਉਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ।.............. {{gap}}ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਜਾਲੰਧਰ ਸਟੇਸ਼ਨ ਪੁਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਇਥੇ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਈ ਸਜਣ ਮਿਤ੍ਰ ਉਡੀਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜਿਸ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੋ ਜੋ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਨੂੰ ਜੋ ਕਹਿਕੇ, ਅਸੀਂ ਰੋਲ ਦੀ ਪਟੜੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਨਾਲ ਵਾਲੇ ਬਗੀਚੇ ਵਿਚ ਗਏ<ref>ਜਲੰਧਰ ਹੋਈ ਇਸ ਮੀਟਿੰਗ ਦੀ ਪਹਿਤ ਮੁਕਦੱਮੇ ਵਿਚ ਹੋਈਆਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਤੋਂ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। First Case, Individual Cases of Katar Singh and Pirthi Singh.</ref>। ਸਾਡੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਦਲ ਦੇ ਕਈ ਮੁਖੀ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਸਨ ..........ਉਸ ਦਿਨ ਓਥੇ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਸਿੰਘ, ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਅਰ ਰਾਮ ਰਖਾ ਦੇ ਸਿਵਾਇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਕ ਦੋ ਆਦਮੀ ਹੋਰ ਸਨ.......... ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਰਾਜਪੂਤ ਸਨ, ਕਿੰਤੂ ਮੁਦਤ ਤੋਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ........ ਇਹ ਲੋਕ ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।... ਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਮੇਰੀ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਇਹ ਕਹਿਕੇ ਕਰਾਈ ਕਿ ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਤਾਂ ਇਕ ਖਾਸ ਕੰਮ ਪੈ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਜੀ ਬਾਂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ (ਮੈਨੂੰ) ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਹੈ। ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸਾਨੂੰ ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਨਾਲ ਹੀ ਕੰਮ ਹੈ। ਤਦੋਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਇਥੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਇਥੋਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਜਾਣੂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।..........ਮੈਂ ਕਿਹਾ-ਜੋ ਆਪਦੇ ਅਸਲੀ ਆਗੂ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਗਲ ਬਾਤ ਅਰ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ—‘ਸਚ ਪੁਛੋ ਤਾਂ ਅਸਾਡੇ ਵਿਚ ਅਸਲੀ ਆਗੂਆਂ ਦਾ ਖਾਸ ਘਾਟਾ ਹੈ ਅਰ ਇਸੇ ਵਾਸਤੇ ਸਾਨੂੰ ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਦੀ ਲੋੜ ਪਈ ਹੈ। ਇਸ ਜਗ੍ਹਾਂ {{Multicol-end}}<noinclude>{{center|੯੦}} {{rule}} <references/></noinclude> 3xxk63qpfap79ctgececkrzelkiupep 250 16008 240778 239324 2026-10-15T13:01:18Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240778 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Multicol}} ਅਸੀਂ ਜਿਤਨੇ ਆਦਮੀ ਬੈਠੇ ਹਾਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵਧੇਰੀ ਸੋਝੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਸਾਡੇ ਕੰਮ ਦਾ ਕੋਈ ਸਿਲਸਲਾ ਨਹੀਂ ਬੈਂਹਦਾ। ਸਾਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਆਪ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਆਪ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤਜੱਰਬਾ ਹੋ ਚੁਕਾ ਹੈ। ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਗਲ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆਂ ਤਾਂ ਸਹੀ, ਕਿੰਤੁ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਵਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ- ਵੇਖੋ ਜੀ, ਇਸ ਤਰਾਂ ਹਿੰਮਤ ਕਿਉਂ ਹਾਰਦੇ ਹੋ? ਕੰਮ ਵੇਲੇ ਵੇਖ ਲੈਣਾ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਕਿਤਨੇ ਹੀ ਛਿਪੇ ਹੋਏ ਰੁਸਤਮ ਨਿਕਲ ਆਉਣਗੇ'। ਉਸ ਦਿਨ ਦੀਆਂ ਗਲਾਂ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਸਾਫ ਮਲੂਮ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਜਿਸ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਵਿਚ ਇਹ ਲੋਕ ਕੁਦ ਪਏ ਹਨ, ਉਸ ਕਠਨ ਕੰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਾੜ ਨਾੜ ਵਿਚ ਉਕਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਕੁਝ ਕਮੀ ਸਮਝਕੇ ਬਾਹਰ ਇਕ ਸਹਾਰਾ ਢੂੰਡ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਿੰਤੂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਇਹ ਸਮਝ ਗਿਆ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜੇ ਸੱਚ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਹੈ।..... {{gap}}ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਹਾਲਤ ਮਲੂਮ ਹੋ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਤ ਚੀਤ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਾ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਲਵੇ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਿਖ ਫੌਜਾਂ ਮੁਚ ਹਨ।......... {{gap}}ਹੁਣ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁਛਿਆ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਆਦਿ ਦੇ ਕੇ ਬੰਗਾਲ ਸਾਡੀ ਕਿਥੋਂ ਤਕ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਕਿਤਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਬੰਦੂਕਾਂ ਹਨ? ਆਦਿ। {{gap}}ਮੈਂ ਕਿਹਾ-ਆਪ ਕੀ ਖਿਆਲ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਕਿਤਨੇ ਕੁ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਹੋਣਗੇ? {{gap}}ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ-ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਹਥਿਆਰ ਇਕੱਤ੍ਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਬੰਗਾਲ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਤੋਂ ਬਲਵੇ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਾਡੇ ਦਲ ਦੇ ਪਰਮਾਨੰਦ (ਯੂ.ਪੀ.) ਦੇ ਇਕ ਬੰਗਾਲੀ ਮਿੱਠੂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ੫੦੦ ਪਸਤੌਲ ਦੇਣ ਦਾ ਬਚਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਹੋਰੀਂ ਬੰਗਾਲ ਨੂੰ ਗਏ ਹਨ। {{gap}}ਮੈਂ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਮਾਨੰਦ ਨੂੰ ਇਹ ਗਲ ਕਹੀ ਹੈ ਉਹ ਕੋਈ ਫਾਲਤੂ ਆਦਮੀ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਕਿਧਰੇ ਕੋਈ ੫੦੦ ਪਸਤੌਲ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕੇਗਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਗਲ ਕਹੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਪ ਹੀ ਮਾਰੀ ਹੈ। {{gap}}ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ—-ਤਾਂ ਫਿਰ ਬੰਗਾਲ ਸਾਨੂੰ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਸਕੇਗਾ? ਤੇ ਕੀ ਉਥੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗਦਰ ਹੋਵੇਗਾ? ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਆਪ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਤਨੇ ਹਨ? {{gap}}ਮੈਂ ਕਿਹਾ-‘ਵੇਖੋ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਥੇ ਆਪ ਨੂੰ ਫੌਜੀਆਂ ਵਿਚ ਜਾ ਵੜਨ ਦਾ ਅਵਸਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਾਨੂੰ ਫੌਜੀਆਂ ਵਿਚ ਵੜਨ ਦੀ ਸੌਖਿਆਈ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਹੁਣ ਨੂੰ ਕਦੇ ਦਾ ਮਹਾਂ-ਗਦਰ ਮਚ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ। ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਦਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਅਧਿਕਤਾ ਬਚਿਆਂ ਅਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਤੇ ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਬੜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਛਾਨ ਬੀਨ ਦੇ ਉਪ੍ਰੰਤ ਅਜੇਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਰਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਕਿ ਹਰ ਘੜੀ ਮਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੇ ਦਲ ਵਿਚ ਬਹੁਤੇ ਆਦਮੀ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਹਜ਼ਾਰ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾ ਹੋਣ। ਕਿੰਤੂ ਇਹ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਦਿਨ ਖੁਲ੍ਹਾ ਬਲਵਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਉਸ ਦਿਨ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਆਦਮੀ ਅਸਾਡੇ ਨਾਲ ਆ ਮਿਲਣਗੇ। ਜਦੋਂ {{Multicol-break}} ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਗਦਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਨਿਸਚੇ ਜਾਣੋ ਕਿ ਉਸ ਦਿਨ ਬੰਗਾਲ ਬੈਠਾ ਬੈਠਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇਗਾ, ਅਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਵਾਸਤੇ ਇਤਨੀ ਉਲਝਣ ਵਿਚ ਫਸਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਆਪਣੀ ਕੁਲ ਸ਼ਕਤੀ ਇਕ ਪੰਜਾਬ ਉਤੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਖਰਚ ਕਰ ਸਕੇਗੀ। ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ-‘ਬੰਗਾਲ ਇਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਸਰਕਾਰੀ ਖਜ਼ਾਨੇ ਲਟ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪੁਲਸ ਦੀਆਂ ਬਾਰਕਾਂ ਪੁਰ ਛਾਪਾ ਮਾਰਨਾ ਇਤਿਆਦਿ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿੰਤੁ ਅਗੋਂ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ? ਇਸ ‘ਅਗੋਂ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ' ਨੂੰ ਸੋਚਕੇ ਹੀ ਬੰਗਾਲ ਨੇ ਅਜੇ ਤਕ ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਸਮਝਾ ਦਿਤਾ ਕਿ ਅਸਾਡੀ ਸਲਾਹ ਲਏ ਬਗੈਰ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਨਾ ਕੁਝ ਕਰ ਬੈਠਣਾ। ਇਹ ਵੀ ਕਹਿ ਦਿਤਾ ਕਿ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਕਿ ਇਹ ਮੇਹਨਤ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਨਾ ਚਲੀ ਜਾਵੇ। ਸਿਰਫ ਹੂ ਹਾ ਕਰਕੇ ਫਜ਼ੂਲ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾ ਖਰਚ ਕਰ ਬੈਠਣਾ। ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਹੁਤਿਆਂ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਕਹੋ ਕਿ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਜਾਕੇ ਰਹਿਣ। ਕੇਵਲ ਮੁਖੀਆਂ ਦਾ ਯਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਥੋੜੇ ਜੇਹੇ ਆਦਮੀਆਂ ਦਾ ਲਾਗੇ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਠੀਕ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਤੇ ਸਭ ਆਦਮੀਆਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਜਥੇ ਬਣਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰ ਜਥੇਦਾਰ ਮੁਕੱਰਰ ਕਰ ਦਿਉ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਗਠਨ ਹੋ ਜਾਣ ਪਰ ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਲੋੜ ਪਵੇਗੀ ਸਭ ਆਦਮੀਆਂ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਸ ਤਰਾਂ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਜਥੇ ਨਹੀਂ ਬਣਾਏ ਜਾਣਗੇ ਤਾਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਹਰ ਘੜੀ ਸੰਸਾ ਬਣਿਆ ਰਹੇਗਾ' ਫਿਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਹਾ— “ਆਪ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਇਕ ਆਦਮੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚਲੋ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਲੈ ਜਾਵਾਂਗਾ ਜਿਥੇ ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਹੈ। ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਨਾਲ ਹਛੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਲਾਹ ਕਰਨੀ ਹੈ"। ਇਹ ਗਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆਈ; ਹੁਣ ਨਿਸਚੇ ਹੋਇਆ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰੀਥਵੀ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਦੋਬਾਰਾ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਦੇ ਪਾਸ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਜਾਣਾ ਠੀਕ ਹੋਵੇਗਾ। {{gap}}ਮੈਂ ਪੁਛਿਆ ਹੁਣ ਆਪ ਨਾਲ ਕਿਥੇ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਵੇਗੀ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਤ੍ਰ ਦਿਤਾ ਕਿ “ਅਸਾਡੇ ਠਹਿਰਨੇ ਦਾ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਥਾਂ ਟਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤੇ ਮੈਂ ਪੁਛਿਆ-ਕੀ ਆਪਦਾ ਕੋਈ ਕੇਂਦਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ ਸਭ ਗਲਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗ ਜਾਵੇ?' ਉਂਤਰ ਨਹੀਂ ਵਿਚ ਮਿਲਿਆ। ਮਲੂਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਅੱਡ ਅੱਡ ਕੰਮਾਂ ਪੂਰ ਚਲੇ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਕੰਮ ਹੋ ਜਾਣ ਪੁਰ ਫਿਰ ਇਕ ਗੁਪਤ ਜਿਹੇ ਥਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣਗੇ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਇਸਤਰਾਂ ਇਕੱਤੂ ਨਾ ਹੋ ਸਕਣ, ਤਾਂ ਗੁਰਦਾਰੇ ਵਿਚ ਢੂੰਢਣ ਤੋਂ ਸਿਵਾਇ ਪਤਾ ਲਾਉਣ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਪਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਬੜਾ ਅਚੰਭਾ ਹੋਇਆ ...........ਪਿਛੋਂ ਗੂਹੜਾ ਸੰਬੰਧ ਹੋ ਜਾਣ ਪੁਰ ਮਲੂਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸੱਚ ਮੁਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹੋ ਹਾਲਤ ਸੀ। ਤਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਉਪਾ ਭੀ ਕਰ ਦਿਤਾ ਸੀ<ref>ਬੰਦੀ ਜੀਵਨ, ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ, ਪੰਨੇ ੨੭ ਤੋਂ ੪੧.</ref>। {{gap}}ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸਾਨਿਯਾਲ ਲਾਹੌਰ ਗਏ ਅਤੇ ਓਥੇ ਸ਼੍ਰੀ ਪਿਰਥੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਬਨਾਰਸ ਪੁਜਣ ਦਾ ਇਕਰਾਰ ਕੀਤਾ<ref>First Case, Individual Case of Pirthi Singh, p. 1.</ref>। ਸ਼੍ਰੀ ਸਾਨਿਯਾਲ ੫ ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ {{Multicol-end}}<noinclude>{{center|੯੧}} {{rule}} <references/></noinclude> b9sm1rt02o8zhco718gwdhn5npv9i75 250 16012 240779 239337 2026-10-15T13:01:58Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240779 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Multicol}} ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਅਗਲੇਰੇ ਦਿਨ ਬਨਾਰਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਪਿਰਥੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲੈਣ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਅਪੜੇ। ਸ਼੍ਰੀ ਪਿਰਥੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾ ਪੁਜਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਜਦ ਉਹ ਅੰਬਾਲਾ ਛਾਉਣੀ ਵਿਚ ਰਾਜਪੂਤ ਪਲਟਨ ਵਿਚ ਗਦਰ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਫੀਰੋਜ਼ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦੀ ਤਫਤੀਸ਼ ਵਿਚ ਮਿਲੀ ਇਤਲਾਹ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉਤੇ ਪੁਲਸ ਦੇ ਇਕ ਅਫਸਰ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛਾਉਣੀ ਵਿਚ ਆ ਫੜਿਆ। ਪੁਲਸ ਅਫਸਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਪਿਰਥੀ ਸਿੰਘ ਉਤਨਾ ਚਿਰ ਗੁਥਮ ਗੁਥਾ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਜਿਤਨਾ ਚਿਰ ਦੋਵੇਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਪਿਛੋਂ ਜਦ ਇਕ ਐਨਜੀਨੀਅਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਪਿਰਥੀ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹੱਥ ਪੁਲਸ ਅਫਸਰ ਦੇ ਪਸਤੌਲ ਉਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ<ref>First Case, Individual Case of Pirthi Singh. p. 2.</ref>। ਸ਼੍ਰੀ ਪਿਰਥੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੜੇ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦਾ ਜੋ ਸੰਬੰਧ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਰਾਜਪਲਟਾਊਆਂ ਨਾਲ ਕਾਇਮ ਹੋਣ ਲਗਾ ਸੀ, ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਸ ਵਿਚ ਅਟਕਾ ਪੈ ਗਿਆ<ref>ਬੰਦੀ ਜੀਵਨ, ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ, ਪੰਨਾ ੬੨.</ref>। {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਵੈਸ਼ਨੋ ਗਨੇਸ਼ ਪਿੰਗਲੇ, ਤਾਲੇਗੁਆਨ ਧਮਧੇਰਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਪੂਨਾ (ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ), ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਨ, ਜੋ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਅਮਰੀਕਾ ਗਏ। ਪਹਿਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਓਥੇ ਉਤਰਨ ਨਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਆਏ ਡੈਪੂਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਉਤੇ ਜੋ ਮੇਜਰਨਾਮਾ ਬ੍ਰੈਡਲਾਹਾਲ ਵਿਚ ਹੋਈ ਮੀਟਿੰਗ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਪਾਸ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਵਿਚ ਇਸ ਗਲ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪਿਛੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮਿਲ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਸੀਆਟਲ ਪੜ੍ਹਨ ਲਗ ਪਏ<ref>Isemonger and Slattery, p. 91.</ref>। ਜਦ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇਸ ਨੂੰ ਆਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ‘ਸਲਾਮਸ’ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀ ੨੦ ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤੇ ਪੁਜੇ। “ਆਪਣੇ ਦੇਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਿਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਹਾਜ਼ ਪੁਰ ਹੀ ਨਿਸਚੇ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ ਦਾ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਪਤਾ ਲਵਾਂਗਾ। ਤਦ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਕਲਕੱਤੇ ਵਿਚ ਆਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਜਣਾਂ ਮਿਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਲਕਤੇ ਦੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕਈ ਮੁਖੀਆਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਬਲਵੇ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹੋਣ ਦੀ ਖਬਰ ਸਾਰੇ ਕਲਕੱਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਫੈਲ ਗਈ। ਇਧਰ ਇਨਾਂ ਦੇ ਮਿੱਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਸਾਡੇ ਦਲ ਦਾ ਵੀ ਕੁਝ ਸੰਬੰਧ ਸੀ, ਅਰ ਉਸੇ ਸੰਬੰਧ ਦਵਾਰਾ ਪਿੰਗਲੇ ਅਸਾਡੇ ਦਲ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਅਸਾਡੇ ਦਲ ਵਿਚ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਇਹ ਸਿਧੇ ਕਾਂਸ਼ੀ ਭੇਜ ਦਿਤੇ ਗਏ। ਪਿੰਗਲੇ ਨੇ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਬੰਬ ਗੋਲੇ ਮੰਗੇ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਾਰੇ ਬੰਗਾਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕਰਕੇ ਅਸਾਡੇ ਕੇਂਦ੍ਰ ਤੋਂ ਹੀ ਬੰਬ ਗੋਲੇ ਮਿਲਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਬੰਬਾਂ ਗੋਲਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਪਿੰਗਲੇ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਸੰਬੰਧ ਅਸਾਡੇ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। {{gap}}ਕਾਂਸ਼ੀ ਵਿਚ ਇਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਅਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਖਿਆਲ ਉਤਪਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਹੁਣ ਅਸਾਡਾ ਸੰਬੰਧ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ ਕਠਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ੫ ਦਸੰਬਰ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਸਿੰਘ ਕਾਂਸ਼ੀ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਕਿੰਤੂ ਨਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ {{Multicol-break}} ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ ਅਰ ਨਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਕੋਈ ਸਮਾਚਾਰ ਹੀ ' ਮਿਲਿਆ। ਅਜਿਹੇ ਵੇਲੇ ਪਿੰਗਲੇ ਦੇ ਮਿਲ ਪੈਣ ਤੇ ਇਤਨੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਹੋਈ ਮਾਨੋ ਕੁਬੇਰ ਦਾ ਧਨ ਹਥ ਲਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਪਿੰਗਲੇ ਦੇ ਆ ਜਾਣ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਸੱਚ ਮੁਚ ਬੜਾ ਆਸਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਰ ਬਲਵਾਨ ਸੀ। ਖੂਬ ਗੋਰਾ ਰੰਗ ਸੀ ਅਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤਥਾ ਚੇਹਰੇ ਤੋਂ ਚੜ੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਝਲਕਾਰੇ ਮਾਰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਸਿਆਣਪ ਨੇ ਉਸ ਦਿਨ ਅਸਾਡੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਖਾਸ ਜਗ੍ਹਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਅਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਾਤ ਚੀਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਪੱਕਾ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੱਥੀਂ ਅਸਾਡੇ ਕਈ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਹੋਣਗੇ"<ref>ਬੰਦੀ ਜੀਵਨ, ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ, ਪੰਨੇ ੭੪, ੭੫</ref>। {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਪਿੰਗਲੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਧ ਬਣਕੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਅੱਡ ਅੱਡ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਯਾਤ੍ਰਾ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਮਕੈਨੀਕਲ ਇੰਜੀਨਿਰਿੰਗ ਪੜ੍ਹਣ ਵਾਸਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲੇ ਗਏ, ਅਰ ਉਥੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ<ref>ਬੰਦੀ ਜੀਵਨ, ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ, ਪੰਨਾ ੭੬।</ref>। {{gap}}“ਸ਼ੀ ਪਿੰਗਲੇ ਨੂੰ ਇਕ ਦੋ ਦਿਨ ਕਾਂਸ਼ੀ ਅਟਕਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਸ ਬੇ-ਹਿਸਾਬ ਗੋਲੇ ਭੇਜ ਦਿਤੇ ਜਾਣ। ਇਸ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਗੋਲੇ ਤਾਂ ਭੇਜੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਕਿੰਤੂ ਇਕ ਇਕ ਬੰਬ ਗੋਲਾ ਬਨਾਉਣ ਪਰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਰੁਪੱਏ ਖਰਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਰੁਪੱਏ ਦੀ ਮਦਦ ਮਿਲੇ ਬਿਨਾਂ ਬੇ-ਹਿਸਾਬੋ ਬੰਬ ਗੋਲਿਆਂ ਦਾ ਭੇਜਿਆ ਜਾਣਾ ਕਠਿਨ ਹੈ।.........ਹੁਣ ਰੁਪੱਏ ਲਿਆਉਣ ਅਰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਹਾਲ ਚਾਲ ਮਲੂਮ ਕਰਨ ਲਈ ਪਿੰਗਲੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਗਏ<ref>*ਬੰਦੀ ਜੀਵਨ, ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ, ਪੰਨਾ ੭੮।</ref>”। {{gap}}ਪਹਿਲੇ ਮੁਕੱਦਮੇਂ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿਚ ਜੱਜਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਿਆਫਾ ਲਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਗਦਰੀ ਕਾਰਰਵਾਈਆਂ ਦੇ ਫਿਰ ਕੇ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਸੀ, ਕਿ ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ' ਦੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਨੂੰ ਬਜ ਬਜ ਘਾਟ ਦੀ ਘਟਨਾਂ ਪਿਛੋਂ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਤਕਰੀਬਨ ਏਸੇ ਸਮੇਂ ਰਿਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ<ref>First Case, The Outline of Proceedings in India, p. 4.</ref>। ਜੱਜ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਕੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇਕ ਕਿਆਸ ਹੈ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਕਿਆਸ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਅਖੀਰ ਜਾਂ ਜਨਵਰੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਜਾਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹੱਸਾ ਲਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ’ਦੇ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ‘ਕੌਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ' ਦੇ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੇਵਲ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਨੇ ਰਿਹਾਈ ਪਿਛੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਅੱਧ ਜਨਵਰੀ ਦੇ ਕਰੀਬ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਦਾ ਕੀਤਾ ਪਾਰਟ ਇਤਨਾ ਨੁਮਾਇਆਂ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਾਰਰਵਾਈਆਂ ਗਰਮ ਹੋਈਆਂ। {{gap}}ਦਸੰਬਰ ਵਿਚ ਗਦਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਾਰਰਵਾਈਆਂ {{Multicol-end}}<noinclude>{{center|੯੨}} {{rule}} <references/></noinclude> 4ybzcskmyc68dzfilutihawyvmtqne8 250 16017 240780 239349 2026-10-15T13:02:46Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240780 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Multicol}} ਢਿੱਲੀਆਂ ਹੋਣ ਦਾ ਇਹ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਮੱਠਾ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ; ਬਲਕਿ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਲੀਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ<ref>First Case, The Outline of Proceedings in India, p. 4; ਬੰਦੀ ਜੀਵਨ, ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ, ਪੰਨਾ ੮੧।</ref>, ਜਾਂ ਪਿਛਲੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਲਗੇ ਧੱਕੇ ਪਿਛੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੇ ਤਰੀਕਾਕਾਰ ਨੂੰ ਨਵਿਉਂ ਸਿਰਿਉਂ ਵਿਉਂਤ ਕੇ ਚੱਲਣ ਵਿਚ ਵਕਤ ਲੱਗਾ। ਸ਼੍ਰੀ ਸਾਨਿਯਾਲ ਨੇ ਵੀ ਜਲੰਧਰ ਸਟੇਸ਼ਨ ਪਾਸ ਹੋਈ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਲ ਕੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਮੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਫਰਕ ਪਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਪਰ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਰਗਰਮੀ ਸ਼੍ਰੀ ਪਿੰਗਲੇ ਦੇ ਆਉਣ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲੀ ਰਾਜਪਲਟਾਊਆਂ ਨਾਲ ਤਾਲ ਮੇਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਣ ਵਾਸਤੇ ਰਾਹ ਖੁੱਲਣ ਨਾਲ ਵੱਧੀ। {{gap}}ਮੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੇਰ ਨਾਲ ਦੇਸ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੰਘਾਈ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਹਥਿਆਰ ਪੁਚਾਣ ਲਈ ਤਾਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਮੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ੰਘਾਈ ਹੋਰ ਸਮਾਂ ਉਡੀਕਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਓਥੇ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨ ਉਡੀਕਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਹਥਿਆਰ ਨਾ ਅਪੜੇ<ref>Isemonger and Slattery, p. 81.</ref>। ਆਖਰ ਮੂਲਾ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲੀ ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੂਜਾ। ਪਰ ਹੋਰਨਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਮਿਲਾਪ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤਕ ਉਸ ਨੇ ਕੋਈ ਖਾਸ ਕੰਮ ਨਾ ਕੀਤਾ<ref>First Case, The Outline of Proceedings in India, p. 4.</ref>। {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਪਿੰਗਲੇ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਆਏ ਅਤੇ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਕਪੂਰਥਲੇ ਗਏ, ਜਿਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ‘ਚੁਘਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਰਾਭਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਾਨੰਦ (ਯੂ. ਪੀ.) ਅਤੇ ਰਾਮ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਮੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ। ਬੰਬਾਂ ਬਾਰੇ ਗਲ ਬਾਤ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਪਿੰਗਲੇ ਨੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬੰਗਾਲ ਪਾਰਟੀ ਮਿਲਵਰਤਣ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੈ<ref>First Case, The Outline of Proceedings in India, p. 4.</ref>। {{gap}}੩੧ ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਰਪਾਲੀ ਧਰਮਸਾਲਾ ਵਿਚ ਇਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੂਲਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਮਰ ਸਿੰਘ (ਵਾਅਦਾ ਮੁਆਵਾਂ) ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਰਾਭਾ’, ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਾਨੰਦ (ਯੂ. ਪੀ.), ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ (ਜਿਹਲਮ), ਸ਼੍ਰੀ ਪਿੰਗਲੇ, ਸ਼੍ਰੀ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ, ਡਾਕਟਰ ਮਥੁਰਾ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ‘ਸਿਆਲਕੋਟੀ’, ਸ਼੍ਰੀ ਹਿਰਦੇ ਰਾਮ (ਮੰਡੀ ਰਿਆਸਤ), ਸ਼੍ਰੀ ਜਗਤ ਸਿੰਘ ‘ਸੁਰਸੰਗ', ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ (ਸਠਿਆਲਾ) ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਇਥੇ ਗਦਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਅੱਡ ਅੱਡ ਪਹਿਲੂਆਂ-ਖਜ਼ਾਨੇ ਲੁਟਣੇ, ਚੰਦਾ ਅਕੱਠਾ ਕਰਨ, ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨ, ਹਥਿਆਰ ਅਕੱਠੇ ਕਰਨ, ਬੰਬ ਤਿਆਰ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਡਾਕੇ ਮਾਰਨ—ਸੰਬੰਧੀ ਵੀਚਾਰ ਹੋਈ। {{gap}}ਇਸ ਮੀਟਿੰਗ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਪਿਛੋਂ ਸੰਤ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧਰਮਸਾਲਾ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਅਕੱਠਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਥੇ ਤਜਰਬੇ ਵਜੋਂ ਬੰਬ ਬਣਾ ਕੇ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਾਲ ਪਰਖਿਆ ਗਿਆ; ਅਤੇ {{Multicol-break}} ਸ਼੍ਰੀ ਪਿੰਗਲੇ ਨੇ ਜੋ ਪਹਿਲੋਂ ਬੰਗਾਲੀ ਮਾਹਿਰ ਨੂੰ ਮੰਗਵਾਉਣ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਰੱਖੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ<ref>First Case, The Outline of Proceedings in India, p. 4.</ref>। ਮੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜ਼ਿਮੀਂ ਹੈਡਕਵਾਰਟਰ ਵਿਚ ਰਹਿਕੇ ਕੰਮ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਡੀਊਟੀ ਲਾਈ ਗਈ; ਅਤੇ ਡਾਕਟਰ ਮਥਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੰਬਾਂ ਦਾ ਮਸਾਲਾ ਅਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ, ਸ਼੍ਰੀ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਦੀ. ਫੰਡ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਦੀ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਰਾਭਾ’ ਦੀ ਸ਼੍ਰੀ ਸਾਨਯਾਲ ਰਾਹੀਂ ਬੰਗਾਲੀ ਰਾਜਪਲਟਾਊਆਂ ਨਾਲ ਤਾਲ ਮੇਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਡੀਊਟੀ ਲਾਈ ਗਈ<ref>Isemonger and Slattery, p. 83.</ref>। {{gap}}ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਵਿਚ, ਬੰਬ ਬਨਾਉਣ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਰ ਕਾਰਰਵਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਅਗਲੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਥੇ ਵਧੇਰੀ ਮਨਸ਼ਾ ਇਸ ਲੜੀ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬੰਗਾਲੀ ਰਾਜਪਲਟਾਊਆਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਤਾਲ ਮੇਲ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਸ਼ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ ਨੇ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਗਦਰੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਕਿਵੇਂ ਕਮਾਨ ਆ ਕੇ ਸੰਭਾਲ ਲਈ। {{gap}}ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਸ ਅਫਸਰਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਮੁਤਾਬਕ ਸ਼੍ਰੀ ਸਾਨਿਯਾਲ ਨਾਲ ਮੇਲ ਜੋਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਡੀਉਟੀ ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਰਾਭਾ' ਦੇ ਜ਼ਿਮੀਂ ਲਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਕੰਮ ਦਰਅਸਲ ਸ਼੍ਰੀ ਪਿੰਗਲੇ ਨੇ ਨਵਿਉਂ ਸਿਰੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨੇ ਨੇਪਰੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ। {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਪਿੰਗਲੇ ਹਫਤੇ ਵਿਚ ਹੀ ਕਾਂਬੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਹੁਣ ਈ ਰਾਸ਼ ਬਿਹਾਰੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬ-ਯਾਤਰਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸੀ<ref>ਬੰਦੀ ਜੀਵਨ, ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ ਪੰਨਾ ੭੯.</ref>। ਸ਼ੀ ਸਾਨਿਯਾਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪੰਜਾਬ ਯਾਤਰਾ ਵਿਚ ਹੀ ਇਹ ਨਿਸਚੇ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਗੈਰ-ਜਥੇਬੰਦ ਹਾਲਾਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਖਤਰਿਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਸ਼ ਬਿਹਾਰੀ ਨੂੰ ਜਿਤਨੀ ਜਲਦੀ ਹੋ ਸਕੇ ਪੰਜਾਬ ਭੇਜਣਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਇਸ ਨਵੀਂ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿਚ ਨਾ ਰਖਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸਿਖ ਲੋਕ ਬੇਮੌਕੇ ਕੁਝ ਅਜੇਹਾ ਕਰ ਬਹਿਣਗੇ ਕਿ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਅਰ ਕੀਤੀ ਕਤਾਈ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਗਵਾ ਬਹਿਣ ਦਾ ਡਰ ਸੀ<ref>ਬੰਦੀ ਜੀਵਨ, ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ, ਪੰਨਾ ੪੭</ref>। ਕਿੰਤੂ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਸ਼ ਬਿਹਾਰੀ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਸ਼੍ਰੀ. ਸਾਨਿਯਾਲ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਪਿੰਗਲੇ ਇਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਪੰਜਾਬ ਆਏ<ref>ਬੰਦੀ ਜੀਵਨ, ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ, ਪੰਨਾ ੭੯.</ref>। ਸ਼੍ਰੀ ਪਿੰਗਲੇ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਸਾਨਿਯਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਇਕ ਗੁਰਦਾਰੇ ਵਿਚ ਠਹਿਰੇ। ਸ਼੍ਰੀ ਸਾਨਿਯਾਲ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਬਾਨੀਂ, “ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਪਿੰਗਲੇ ਨੇ ਇਕ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਖੀਏ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਵਾਕਫੀ ਕਰਾ ਦਿਤੀ। ਇਨਾਂ ਦਾ ਨਾਉਂ ਮੂਲਾ ਸਿੰਘ ਸੀ।......... ਮੂਲਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ੰਘਾਈ ਪੁਲਸੀ ਮਹਿਕਮੇਂ ਵਿਚ ਨੌਕਰ ਰਹਿ ਚੁਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਥੇ ਵੀ ਪੁਲਸੀ ਹੜਤਾਲੀਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਣੇ ਸਨ। ......... ਇਸ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੇਂਡੂ ਸਿਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਥੇ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਯਾ ਹੋਰ ਮੇਹਨਤੀ ਸਨ, ਕਿੰਤੂ ਇਹ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮਤਵਾਲੇ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਿਖ ਧਰਮ ਦੀ ਅਜੇਹੀ ਹੀ ਰਹੁ ਰੀਤੀ ਅਰ ਸਿਖਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਰਿਸ਼ਟ ਪੁਸ਼ਟ ਅਰ ਕਸੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਵਾਰ ਮੈਂ ਮੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਕ {{Multicol-end}}<noinclude>{{center|੯੩}} {{rule}} <references/></noinclude> imdzmz5u4eni6h157ws4n7riv1k235e 250 16026 240781 239364 2026-10-15T13:04:19Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240781 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Multicol}} ਕੇਂਦੂ ਬਨਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਭਲੀ ਪਰਕਾਰ ਸਮਝਾਈ ਅਰ ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਕੇਂਦੂ ਬਨਾਣ ਦਾ ਭਾਰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਲਿਆ। ਕਿੰਤੂ ਜੇ ਇਹ ਕੇਂਦ੍ਰ-ਆਗੂ ਨਾ ਬਣਦੇ ਤਦ ਹੀ ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ............ {{gap}}ਇਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕੋਈ ਯੋਗ ਆਗੂ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੱਥ ਪੁਰ ਹੱਥ ਧਰੀ ਸੁਸਤ ਬੈਠੇ ਸਨ ............ {{gap}}ਮੂਲਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲਗਾ ਕਿ ਬਲਵਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਪੁਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪਲਟਨਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਲ ਜਾਣ ਦਾ ਬਚਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਲਟਨਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਵੇਲੇ ਤਕ ਮਨੁਖ ਨਹੀਂ ਭੇਜੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੈਂ ਇਕ ਫਹਿਰਿਸਤ ਬਣਾਈ ਅਰ ਬਾਹਰੋਂ ਆਏ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਪਲਟਨਾਂ ਵਿਚ ਭੇਜਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ। {{gap}}ਮੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਕਰਾਕੇ ਪਿੰਗਲੇ ਆਪ ਹੋਰ ਸਿਖ ਮੁਖੀਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਗਏ ............. ਪਿੰਗਲੇ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਏ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ ਅਰ ਪੁਛਿਆ ਕਿ-“ਸੁਣਾਉ, ਰਾਸ਼ ਬਿਹਾਰੀ ਕਦੋਂ ਆਉਣਗੇ?” ਮੈਂ ਕਿਹਾ—ਬਸ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਨੰਬਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਠਹਿਰਣ ਲਈ ਕੁਝ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਰ ਆਪ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਜ਼ਰਾ ਹੋਰ ਸਿਲਸਿਲੇ ਨਾਲ ਹੋਣ ਲਗ ਪਵੇ, ਬਸ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਵਿਚ ਦੇਰ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੇਂਦ੍ਰ ਦੀ ਲੋੜ ਭਲੀ ਪਰਕਾਰ ਸਮਝਾਈ ਅਰ ਇਹ ਭੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੇਂਦੂ ਦਾ ਭਾਰ ਮੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਪਰ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ। ਰਾਸ਼ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਸਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਦੋ ਦੋ ਕਰਾਏ ਦੇ ਮਕਾਨ ਲੈਣ ਲਈ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਦਾਦਾ<ref>ਸ੍ਰੀ ਰਾਬ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ।</ref> ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਿਹਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਤੋ ਇਹ ਖਾਸ ਕਰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਹੀ ਸਮੇਂ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਕਈ ਮਕਾਨ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹੇਠ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਸੁ ਅਜੇਹਾ ਹੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਮਕਾਨ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਵੇਖ ਕੇ ਪਸੰਦ ਕੀਤੇ, ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮਕਾਨ ਲੈਣ ਲਈ ਹੋਰ ਆਦਮੀ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਦਾ ਹਾਲ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਸੁਣਕੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਆਸ਼ਾ ਹੋਈ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਇਸ ਵਾਰ ਸੱਚ ਖੁਦ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਕੰਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਿਖਾਂ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਦਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਇਹ ਦਲ ਵੀ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦਲ ਦੇ ਕੁਝਕੁ ਮੋਢੀਆਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਤਾਂ ਇਤਨੇ ਬੁਢੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਪਰ ਝੁਰੜੀਆਂ ਪੈ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਮੇਰਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਹ ਬ੍ਰਿਧ ਪੁਰਸ਼ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਬੜੇ ਤੇਜ਼ ਨਾਲ ਥੌੜਾ ਜਿਹਾ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾ ਕੇ ੬੦-੭੦ ਸਾਲ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਉੱਸ ਟਾਪੂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿਚ ਭੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੜਤਾਲੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੜਤਾਲ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਦੀ ਪੈਰ ਪਿਛੇ ਨਹੀਂ ਰਖਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦਲ ਦਾ ਕੋਈ ਮੈਂਬਰ ਭੀ ਅਜੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ। ਅਮਰੀਆ ਤੋਂ ਆਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਹੀ ਲੋਕ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗਾੜ੍ਹੀ ਕਮਾਈ ਵਿਚੋਂ ਸਾਨੂੰ ੫੦੦) ਰੁਪਏ ਦਿਤੇ। {{Multicol-break}} {{gap}}ਇਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਬੜੀ ਮੇਹਨਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਬਾਈਸਿਕਲ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਚਾਲੀ ਚਾਲੀ ਪੰਜਾਹ ਪੰਜਾਹ ਮੀਲ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਗਾਂਦੇ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਪਿੰਡ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ। ਇਤਨਾ ਕੁਝ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਸੁਖ ਦਾ ਸਾਹ ਨਾ ਲੈਂਦੇ। ਇਉਂ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮਾਨੋਂ ਥਕੇਵਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੋਂਹਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਤਨਾ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਉਤਨੀ ਹੀ ਹੋਰ ਫੁਰਤੀ ਆਪ ਵਿਚ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ। ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾ ਕੇ ਫਿਰ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਪਲਟਨਾਂ ਵਿਚ ਗਏ ਜਿਨਾਂ ਵਿਚ ਅਜੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ ਇਤਨਾ ਕੱਚਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦੇ ਵਾਰੰਟ ਨਿਕਲੇ। ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਰਤਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁਲਸ ਨੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਾਸ ਹੀ ਕਿਧਰੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਪੁਲਸ ਦੀ ਖਬਰ ਪੈਂਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਸਾਈਕਲ ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋਕੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਆ ਵੜੇ। ਪੁਲਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਵਾਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਲੇਰੀ ਦੇ ਸਦਕੇ ਸਾਫ ਬਚ ਗਏ। ਜੋ ਇਹ ਅਜੇਹਾ ਨਾ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਰਾਹ ਵਿਚ ਹੀ ਫੜ ਲਏ ਜਾਂਦੇ<ref>ਬੰਦੀ ਜੀਵਨ, ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ, ਪੰਨੇ.੭੬ ਤੋਂ ੮੫। </ref>। {{gap}}ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਹਾਲਾਤ ਬਾਰੇ ਤਸੱਲੀ ਕਰਕੇ ੧੨ ਜਨਵਰੀ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸ਼੍ਰੀ ਸਾਨਿਯਾਲ ਬਨਾਰਸ ਚਲੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਦੋ ਚਾਰ ਦਿਨ ਪਿਛੋਂ ਸ਼੍ਰੀ ਪਿੰਗਲੇ ਵੀ ਬਨਾਰਸ ਆ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਉਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਬੋਸ ਨੇ ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ। ਇਕ ਸਕੂਲ ਮਾਸਟਰ ਸ਼੍ਰੀ ਦਮੋਦਰ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਅਲਾਹਬਾਦ ਦਾ ਲੀਡਰ ਮੁਕੱਰਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਦੋ ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ ਬੰਗਾਲ ਤੋਂ ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਬੰਬ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਡੀਊਟੀ ਲਾਈ ਗਈ, ਅਤੇ ਦੋ ਹੋਰ ਦੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਮਰਹੱਟਾ ਵਿਨਯਾਇਕ ਰਾਓ ਕਾਪਿਲੇ ਨਾਮੀਂ ਸੀ, ਦੀ ਡੀਊਟੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਲਾਈ ਗਈ। ਇਕ ਹੋਰ ਜੋੜੇ, ਬਿਭੂਤੀ (ਜੋ ਵਾਅਦਾ ਮੁਆਫ ਗਵਾਹ ਬਣ ਗਿਆ) ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਿਆ ਨਾਥ, ਦੇ ਜ਼ਿਮੀਂ ਇਹ ਕੰਮ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਓਹ ਬਨਾਰਸ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨ। ਇਹੋ ਕੰਮ ਜਬਲਪੁਰ (ਸੀ. ਪੀ.) ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਨਲਿਨੀ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ<ref>Rowlatt Report, p. 133.</ref>। ਸ਼ੀ ਸਾਨਿਯਾਲ ਆਪ ਖੁਦ ਬੰਗਾਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਾਬ ਜਿਸ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਬਲਵੇ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਸੋਚਦੇ ਸਾਂ ਕਿ ਬੰਗਾਲ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਸ ਹੱਦ ਤਕ ਬਲਵੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੇਗਾ।............ ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਜਾਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਿਆ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ............ ਕਿੰਤੂ ਦਾਦਾ (ਸ਼੍ਰੀ ਬੋਸ) ਇਸ ਗਲ ਵਿਚ ਰਾਜੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਮੈਂ ਤਾਂ ਆਪ ਪੰਜਾਬ ਜਾਵਾਂਗਾ ਅਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਅਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿਕੇ ਉਕਤ ਦੋਹਾਂ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੀ ਕਾਰਰਵਾਈ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਜੋੜੀ ਰੱਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ'। ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਮਾਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਕਾਂਸ਼ੀ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਪਿਆ<ref>ਬੰਦੀ ਜੀਵਨ, ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ, ਪੰਨਾਂ ੧੦੨,</ref>। {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਸ਼ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਬਸਤੀ ਚੰਦਰ ਨਗਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਨ, ਅਤੇ ਡੇਹਰਾ ਦੁਨ ਵਾਲੇ ਫਾਰੈਸਟ ਰੀਸੱਰਚ ਇੰਸਟੀਚੀਊਟ ਵਿਚ ਹੈਡ ਕਲਰਕ ਦੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸ਼੍ਰੀ ਆਬਦ ਬਿਹਾਰੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਾਲਮੁਕੰਦ ਨੇ<noinclude>{{center|੯੪}} {{rule}} <references/></noinclude> leflfiksy4my3i2zl0n14fsfttup2hm 240784 240781 2026-10-15T14:33:18Z Harchand Bhinder 2624 240784 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Multicol}} ਕੇਂਦੂ ਬਨਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਭਲੀ ਪਰਕਾਰ ਸਮਝਾਈ ਅਰ ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਕੇਂਦੂ ਬਨਾਣ ਦਾ ਭਾਰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਲਿਆ। ਕਿੰਤੂ ਜੇ ਇਹ ਕੇਂਦ੍ਰ-ਆਗੂ ਨਾ ਬਣਦੇ ਤਦ ਹੀ ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ............ {{gap}}ਇਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕੋਈ ਯੋਗ ਆਗੂ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੱਥ ਪੁਰ ਹੱਥ ਧਰੀ ਸੁਸਤ ਬੈਠੇ ਸਨ ............ {{gap}}ਮੂਲਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲਗਾ ਕਿ ਬਲਵਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਪੁਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪਲਟਨਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਲ ਜਾਣ ਦਾ ਬਚਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਲਟਨਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਵੇਲੇ ਤਕ ਮਨੁਖ ਨਹੀਂ ਭੇਜੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੈਂ ਇਕ ਫਹਿਰਿਸਤ ਬਣਾਈ ਅਰ ਬਾਹਰੋਂ ਆਏ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਪਲਟਨਾਂ ਵਿਚ ਭੇਜਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ। {{gap}}ਮੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਕਰਾਕੇ ਪਿੰਗਲੇ ਆਪ ਹੋਰ ਸਿਖ ਮੁਖੀਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਗਏ ............. ਪਿੰਗਲੇ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਏ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ ਅਰ ਪੁਛਿਆ ਕਿ-“ਸੁਣਾਉ, ਰਾਸ਼ ਬਿਹਾਰੀ ਕਦੋਂ ਆਉਣਗੇ?” ਮੈਂ ਕਿਹਾ—ਬਸ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਨੰਬਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਠਹਿਰਣ ਲਈ ਕੁਝ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਰ ਆਪ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਜ਼ਰਾ ਹੋਰ ਸਿਲਸਿਲੇ ਨਾਲ ਹੋਣ ਲਗ ਪਵੇ, ਬਸ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਵਿਚ ਦੇਰ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੇਂਦ੍ਰ ਦੀ ਲੋੜ ਭਲੀ ਪਰਕਾਰ ਸਮਝਾਈ ਅਰ ਇਹ ਭੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੇਂਦੂ ਦਾ ਭਾਰ ਮੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਪਰ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ। ਰਾਸ਼ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਸਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਦੋ ਦੋ ਕਰਾਏ ਦੇ ਮਕਾਨ ਲੈਣ ਲਈ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਦਾਦਾ<ref>ਸ੍ਰੀ ਰਾਬ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ।</ref> ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਿਹਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਤੋ ਇਹ ਖਾਸ ਕਰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਹੀ ਸਮੇਂ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਕਈ ਮਕਾਨ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹੇਠ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਸੁ ਅਜੇਹਾ ਹੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਮਕਾਨ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਵੇਖ ਕੇ ਪਸੰਦ ਕੀਤੇ, ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮਕਾਨ ਲੈਣ ਲਈ ਹੋਰ ਆਦਮੀ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਦਾ ਹਾਲ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਸੁਣਕੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਆਸ਼ਾ ਹੋਈ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਇਸ ਵਾਰ ਸੱਚ ਖੁਦ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਕੰਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਿਖਾਂ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਦਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਇਹ ਦਲ ਵੀ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦਲ ਦੇ ਕੁਝਕੁ ਮੋਢੀਆਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਤਾਂ ਇਤਨੇ ਬੁਢੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਪਰ ਝੁਰੜੀਆਂ ਪੈ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਮੇਰਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਹ ਬ੍ਰਿਧ ਪੁਰਸ਼ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਬੜੇ ਤੇਜ਼ ਨਾਲ ਥੌੜਾ ਜਿਹਾ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾ ਕੇ ੬੦-੭੦ ਸਾਲ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਉੱਸ ਟਾਪੂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿਚ ਭੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੜਤਾਲੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੜਤਾਲ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਦੀ ਪੈਰ ਪਿਛੇ ਨਹੀਂ ਰਖਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦਲ ਦਾ ਕੋਈ ਮੈਂਬਰ ਭੀ ਅਜੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ। ਅਮਰੀਆ ਤੋਂ ਆਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਹੀ ਲੋਕ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗਾੜ੍ਹੀ ਕਮਾਈ ਵਿਚੋਂ ਸਾਨੂੰ ੫੦੦) ਰੁਪਏ ਦਿਤੇ। {{Multicol-break}} {{gap}}ਇਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਬੜੀ ਮੇਹਨਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਬਾਈਸਿਕਲ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਚਾਲੀ ਚਾਲੀ ਪੰਜਾਹ ਪੰਜਾਹ ਮੀਲ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਗਾਂਦੇ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਪਿੰਡ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ। ਇਤਨਾ ਕੁਝ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਸੁਖ ਦਾ ਸਾਹ ਨਾ ਲੈਂਦੇ। ਇਉਂ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮਾਨੋਂ ਥਕੇਵਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੋਂਹਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਤਨਾ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਉਤਨੀ ਹੀ ਹੋਰ ਫੁਰਤੀ ਆਪ ਵਿਚ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ। ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾ ਕੇ ਫਿਰ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਪਲਟਨਾਂ ਵਿਚ ਗਏ ਜਿਨਾਂ ਵਿਚ ਅਜੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ ਇਤਨਾ ਕੱਚਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦੇ ਵਾਰੰਟ ਨਿਕਲੇ। ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਰਤਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁਲਸ ਨੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਾਸ ਹੀ ਕਿਧਰੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਪੁਲਸ ਦੀ ਖਬਰ ਪੈਂਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਸਾਈਕਲ ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋਕੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਆ ਵੜੇ। ਪੁਲਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਵਾਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਲੇਰੀ ਦੇ ਸਦਕੇ ਸਾਫ ਬਚ ਗਏ। ਜੋ ਇਹ ਅਜੇਹਾ ਨਾ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਰਾਹ ਵਿਚ ਹੀ ਫੜ ਲਏ ਜਾਂਦੇ<ref>ਬੰਦੀ ਜੀਵਨ, ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ, ਪੰਨੇ.੭੬ ਤੋਂ ੮੫। </ref>। {{gap}}ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਹਾਲਾਤ ਬਾਰੇ ਤਸੱਲੀ ਕਰਕੇ ੧੨ ਜਨਵਰੀ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸ਼੍ਰੀ ਸਾਨਿਯਾਲ ਬਨਾਰਸ ਚਲੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਦੋ ਚਾਰ ਦਿਨ ਪਿਛੋਂ ਸ਼੍ਰੀ ਪਿੰਗਲੇ ਵੀ ਬਨਾਰਸ ਆ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਉਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਬੋਸ ਨੇ ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ। ਇਕ ਸਕੂਲ ਮਾਸਟਰ ਸ਼੍ਰੀ ਦਮੋਦਰ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਅਲਾਹਬਾਦ ਦਾ ਲੀਡਰ ਮੁਕੱਰਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਦੋ ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ ਬੰਗਾਲ ਤੋਂ ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਬੰਬ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਡੀਊਟੀ ਲਾਈ ਗਈ, ਅਤੇ ਦੋ ਹੋਰ ਦੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਮਰਹੱਟਾ ਵਿਨਯਾਇਕ ਰਾਓ ਕਾਪਿਲੇ ਨਾਮੀਂ ਸੀ, ਦੀ ਡੀਊਟੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਲਾਈ ਗਈ। ਇਕ ਹੋਰ ਜੋੜੇ, ਬਿਭੂਤੀ (ਜੋ ਵਾਅਦਾ ਮੁਆਫ ਗਵਾਹ ਬਣ ਗਿਆ) ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਿਆ ਨਾਥ, ਦੇ ਜ਼ਿਮੀਂ ਇਹ ਕੰਮ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਓਹ ਬਨਾਰਸ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨ। ਇਹੋ ਕੰਮ ਜਬਲਪੁਰ (ਸੀ. ਪੀ.) ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਨਲਿਨੀ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ<ref>Rowlatt Report, p. 133.</ref>। ਸ਼ੀ ਸਾਨਿਯਾਲ ਆਪ ਖੁਦ ਬੰਗਾਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਾਬ ਜਿਸ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਬਲਵੇ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਸੋਚਦੇ ਸਾਂ ਕਿ ਬੰਗਾਲ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਸ ਹੱਦ ਤਕ ਬਲਵੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੇਗਾ।............ ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਜਾਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਿਆ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ............ ਕਿੰਤੂ ਦਾਦਾ (ਸ਼੍ਰੀ ਬੋਸ) ਇਸ ਗਲ ਵਿਚ ਰਾਜੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਮੈਂ ਤਾਂ ਆਪ ਪੰਜਾਬ ਜਾਵਾਂਗਾ ਅਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਅਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿਕੇ ਉਕਤ ਦੋਹਾਂ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੀ ਕਾਰਰਵਾਈ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਜੋੜੀ ਰੱਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ'। ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਮਾਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਕਾਂਸ਼ੀ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਪਿਆ<ref>ਬੰਦੀ ਜੀਵਨ, ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ, ਪੰਨਾਂ ੧੦੨,</ref>। {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਸ਼ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਬਸਤੀ ਚੰਦਰ ਨਗਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਨ, ਅਤੇ ਡੇਹਰਾ ਦੁਨ ਵਾਲੇ ਫਾਰੈਸਟ ਰੀਸੱਰਚ ਇੰਸਟੀਚੀਊਟ ਵਿਚ ਹੈਡ ਕਲਰਕ ਦੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸ਼੍ਰੀ ਆਬਦ ਬਿਹਾਰੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਾਲਮੁਕੰਦ ਨੇ {{Multicol-end}}<noinclude>{{center|੯੪}} {{rule}} <references/></noinclude> mb1qqo6gd286zl91rcmj32jjyuocrp4 250 16031 240782 239373 2026-10-15T13:04:36Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240782 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Multicol}} ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਿਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਬਸੰਤ ਕੁਮਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੌਕਰ ਸਨ<ref>Rowlatt Report, p.144.</ref>। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਅਮੀਰ ਚੰਦ ਵਾਇਸਰਾਏ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਉਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਬੰਬ ਸੁਟਣ ਦੋਸ਼ ਵਿਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਸ਼ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਰਹਿ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਾਢੇ ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪੱਯ ਦਾ ਇਨਾਮ ਦੇਣ ਦਾ ਪੁਲਸ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੋਟੋ ਛਾਪ ਕੇ ਚਾਰ ਚੁਫੇਰੇ ਵੰਡੀ ਗਈ ਸੀ<ref>Ibid, p.132.</ref>। ਸ਼੍ਰੀ ਸਾਨਿਯਾਲ ਮੁਤਾਬਕ ਸ਼੍ਰੀ ਬੋਸ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉੜੀ ਭਾਰਤ ਰਾਜਪਲਟਾਊਆਂ ਦੇ ਆਗੂ ਸਨ<ref>ਬੰਦੀ ਜੀਵਨ, ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ, ਪੰਨਾ ੬੩,</ref>। {{gap}}ਸਰ ਮਾਈਕਲ ਓਡਵਾਇਰ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਸ਼ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ ਉਤੇ ਇਹ ਚਿੱਕੜ ਸੁਟਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਵਾਂਗੂੰ, ਆਪ ਪਿਛੇ ਰਹਿਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਚਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੱਥਠੋਕਿਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ<ref>O'Dwyer, p. 203.</ref>। ਪਰ ਇਹ ਇਲਜ਼ਾਮ ਕਿਤਨਾ ਗਲਤ ਹੈ, ਇਹ ਇਸ ਤੌਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਆਉਣਾ ਹੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਦੇ ਤੁੱਲ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਫੜੇ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰੀਹਣ ਫਾਂਸੀ ਲਗਣਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਹਿੰਦ ਦੀ ਸੀ. ਆਈ. ਡੀ. ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਵਾਸਤੇ ਅੱਡੀ ਚੋਟੀ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਸ਼ੂ ਬੋਸ ਵਿਹਲੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਬਹਿੰਦੇ। ਉਹ ਉਤ੍ਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਕਰਨ ਵਿਚ ਜੁਟੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਕਈ ਵੇਰ ਫੜੇ ਜਾਣੋਂ ਵਾਲ ਵਾਲ ਬਚੇ। ੧੮ ਨਵੰਬਰ ੧੯੧੪ ਜਦ ਉਹ ਦੋ ਬੰਬਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਸਾਨਿਯਾਲ ਨੂੰ ਚੋਟਾਂ ਆਈਆਂ। ਜਿਸ ਰੇਲ ਦੇ ਡੱਬੇ ਵਿਚ ਸਵਾਰ ਹੋਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਬੋਸ ਬਨਾਰਸ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਆਏ, ਉਸੇ ਵਿਚ ਇਕ ਸੀ. ਆਈ. ਡੀ. ਦਾ ਦਰੋਗਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਨਣ ਵਾਸਤੇ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਪਰ ਉਨਾਂ ਨੇ ਭੇਸ ਬਦਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬਚ ਗਏ। “ਅਗਲਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਆਉਣ ਤੇ ਉਹ ਉਸ ਡੱਬੇ ਵਿਚੋਂ ਉਤਰਕੇ ਦੂਜੇ ਡੱਬੇ ਵਿਚ ਜਾ ਬੈਠੇ, ਕਿੰਤੂ ਗਏ ਉਹ ਓਸੇ ਗੱਡੀ ਵਿਚ। ਇਸੇ ਤੋਂ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨਾਂ ਵਿਚ ਕਿਤਨਾ ਹੌਂਸਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੜੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਕਿੰਤੂ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਰਾਸ਼ ਬਿਹਾਰੀ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਜਾਣਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਭੀ ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਕੁਦ ਪਏ<ref>ਬੰਦੀ ਜੀਵਨ, ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ, ਪੰਨਾ ੧੦੬।</ref>"। ਸ਼੍ਰੀ ਬੋਸ ਵਿਚ ਇਹ ਸਪਿਰਟ ਹੋਣੀ ਅਨੋਖੀ ਗਲ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਪੜੇ ਲਿਖੇ ਤੱਬਕੇ (ਭਦਰ ਲੋਕਾਂ) ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੁਧ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਉਸ ਦ੍ਰਿੜ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਸਪਿਰਟ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਇਕ ਵਧੀਆ ਪੁੱਤਿਨਿਧ ਸਨ, ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਿੰਦ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਇਤਹਾਸ ਦਾ ਇਕ ਸੁਨੈਹਰੀ ਕਾਂਡ ਹੈ। ਬੰਗਾਲੀ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ਉਤੇ ਇਤਨੇ ਨਿਰਬਲ ਸਨ,ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਰਵਾਇਤਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਤਨੇ ਕੋਰੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੌਜ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਭਰਤੀ ਕਰਨ ਵਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੰਦੇ। ਅਜਿਹੇ ਅਨਸਰ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਦ੍ਰਿੜ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਪਿਰਟ ਪੈਦਾ ਹੋਣ {{Multicol-break}} ਦੀ ਤਹਿ ਵਿਚ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਨੀ, ਇਨਕਲਾਬੀ ਅਤੇ ਇਤਹਾਸਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਇਕ ਬੜਾ ਦਿਲਚੱਸਪ ਸਵਾਲ ਹੈ; ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਰੌਲਟ ਰੀਪੋਟ ਵਿਚ ਕੁਝ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ<ref>Rowlatt Report, pp. 15-16.</ref>, ਪਰ ਜਿਸਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਤਕ ਪੁਜਣ ਲਈ ਅਜੇ ਹੋਰ ਯਤਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਸ਼ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਪਿੰਗਲੇ ਅੱਧ ਜਨਵਰੀ ਦੇ ਕਰੀਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੁੱਜੇ<ref>First Cuse, Individual Case of Pingley,p. 1.</ref>। ਸਰ ਮਾਈਕਲ ਓਡਵਾਇਰ ਦੇ ਲਫਜ਼ਾਂ ਵਿਚ, ‘ਰਾਸ਼ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਾਰਰਵਾਈਆਂ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲਣ ਆਏ। ਓਹ ਤਿਖੀ ਸਮਝ ਵਾਲੇ, ਪਰ ਬਹਾਦਰ, ਪੂਨੇ ਦੇ ਮਰਹੱਟੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ. ਜੀ. ਪਿੰਗਲੇ ਨੂੰ ਬਤੌਰ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਆਏ। ‘ਤੋਸ਼ਾ ਮਾਰੂ’ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਦਮੀਆਂ ਦੇ ਸਾਡੇ ਕਾਬੂ ਆ ਜਾਣ ਪਿਛੋਂ ਇਹ ਦੋ ਆਦਮੀਂ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਬਣੇ"<ref>0 Dwyer, p. 198.</ref>। ਰੌਲਟ ਰੀਪੋਟ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਸ ਦੇ ਅਫਸਰਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਾਰਰਵਾਈਆਂ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਸ਼੍ਰੀ ਬੋਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਹੋ ਗਿਆ<ref>Rowlatt Report, p. 158.; Isemonger and Slattery, p. 96.</ref>। {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਸ਼ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਆਉਣ ਉਤੇ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਾਰਰਵਾਈਆਂ ਇੱਕ ਪਲੈਨ ਮੁਤਾਬਕ ਅਤੇ ਇਕ ਸੈਂਟਰ ਤੋਂ ਚਲਾਈਆਂ ਜਾਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਪਲੈਨ ਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਬਣੀ, ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਅਗਲੇਰੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਆਵੇਗਾ। ਸੈਂਟਰ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਬਣਿਆ। ਸ਼੍ਰੀ ਬੋਸ ਵਾਸਤਂ ਇਕ ਅਲੈਦਹਾ ਮਕਾਨ ਚੌਂਕ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਵਿਚ ਕਰਾਏ ਉਤੇ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਉਹ ਪੰਦਰਾਂ ਸੋਲਾਂ ਦਿਨ ਬਗੈਰ ਇਕ ਵੇਰ ਵੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦੇ ਰਾਤ ਦਿਨ ਲਗਾਤਾਰ ਟਿਕੇ ਰਹੇ<ref>First Case, The Amritsar Houses.</ref>। ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਦੇ ਮੇਲ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਸੈਂਟਰ ਸੰਤ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧਰਮਸਾਲਾ ਸੀ, ਜਿਥੋਂ ਉਹ ਵਖੋ ਵਖ ਡੀਊਟੀਆਂ ਉਤੇ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਫੇਰ ਪਰਤ ਆਉਂਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੇਵਲ ਚੋਣਵੇਂ ਗਦਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਬੋਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਕਾਨ ਉਤੇ ਮਿਲਣ ਜਾਂਦੇ। ਇਥੇ ਸ਼ੀ ਬੋਸ ਨੇ ਲਹਿਰ ਦੀ ਵਾਗ ਡੋਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਅਤੇ ਮੂਲਾ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਜੀ ਬਾਂਹ ਬਣ ਗਿਆ<ref>First Case, The Outline of Proceedings in India, p. 5.</ref>। {{gap}}ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੂਲਾ ਸਿੰਘ ਕਾਫੀ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਅਤੇ ਚੁਸਤ ਆਦਮੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਬੋਸ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਜੋ ਗਦਰੀਆਂ ਵਿਚ ਥੋੜੀ ਬਹੁਤੀ ਤਨਜ਼ੀਮ ਆਈ, ਉਹ ਉਸ ਨੇ ਲਿਆਂਦੀ, ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਗਦਰੀ ਕਾਰਰਵਾਈਆਂ ਦਾ ਸੈਂਟਰ ਬਨਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਬੋਸ ਦੇ ਆਉਣ ਉਤੇ ਪਛਮੀਂ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦ ਦੀਆਂ ਛਾਉਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਉਸ ਦੇ ਜ਼ਿਮੇ ਸੌਪਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਕੰਮ ਉਸ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ ਵੀ ਹੁਸ਼ਿਆਰੀ ਨਾਲ, ਪਰ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੌਲੇ ਚਲਨ ਦਾ ਆਦਮੀ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ {{Multicol-end}}<noinclude>{{center|੯੫}} {{rule}} <references/></noinclude> 7lnngk6ddb5skn9h15p27sjicceynpe 250 30990 240922 232742 2026-10-16T06:39:22Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240922 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{dhr|3em}} {| |- | [[ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ/ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਵਲੋਂ|ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਵਲੋਂ]]{{gap|10em}}|| ੫ |- | [[ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ/ਕਿਤਾਬ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵਾਕਫੀ|ਕਿਤਾਬ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵਾਕਫੀ]]{{gap|10em}}|| ੭ |- | [[ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ/ਸੋਡਾ ਵਾਟਰ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ|ਸੋਡਾ ਵਾਟਰ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ]]{{gap|10em}}|| ੯ |- | [[ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ/ਜੰਗੀ ਕਾਰਤੂਸ|ਜੰਗੀ ਕਾਰਤੂਸ]]{{gap|10em}}|| ੧੭ |- | [[ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ/ਬਲਦੀ ਚਿਖਾ|ਬਲਦੀ ਚਿਖਾ]]{{gap|10em}}|| ੨੩ |- | [[ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ/ਹਸਪਤਾਲੀ ਮੁਰਦਾ|ਹਸਪਤਾਲੀ ਮੁਰਦਾ]]{{gap|10em}}|| ੩੧ |- | [[ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ/ਮੇਰਾ ਮਜ਼੍ਹਬ|ਮੇਰਾ ਮਜ਼੍ਹਬ]]{{gap|10em}}|| ੪੧ |- | [[ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ/ਫਰਾਂਸਣ ਸਹੇਲੀ|ਫਰਾਂਸਣ ਸਹੇਲੀ]]{{gap|10em}}|| ੪੯ |- | [[ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ/ਹੋੜਵੀਂ ਰੋਟੀ|ਹੋੜਵੀਂ ਰੋਟੀ]]{{gap|10em}}|| ੫੭ |- | [[ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ/ਪੱਟ ਦਾ ਜ਼ਖਮ|ਪੱਟ ਦਾ ਜ਼ਖਮ]]{{gap|10em}}|| ੬੫ |- | [[ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ/ਪਿਆਰੀ ਨਰਸ|ਪਿਆਰੀ ਨਰਸ]]{{gap|10em}}|| ੭੫ |- | [[ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ/ਜੰਗੀ ਹਸਪਤਾਲ|ਜੰਗੀ ਹਸਪਤਾਲ]]{{gap|10em}}|| ੮੭ |- | [[ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ/ਖੂਢੋ ਦਾ ਹਰਮ|ਖੂਢੋ ਦਾ ਹਰਮ]]{{gap|10em}}|| ੯੩ |- | [[ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ/ਮੇਰੀ ਹਲੀਨਾ|ਮੇਰੀ ਹਲੀਨਾ]]{{gap|10em}}|| ੯੯ |- | [[ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ/ਯਸ਼ੂ ਦੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ|ਯਸ਼ੂ ਦੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ]]{{gap|10em}}|| ੧੦੭ |- | [[ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ/ਤਲੇ ਹੋਏ ਆਲੂ|ਤਲੇ ਹੋਏ ਆਲੂ]]{{gap|10em}}|| ੧੧੫ |- | [[ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ/ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਦਾ ਸਾਥੀ|ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਦਾ ਸਾਥੀ]]{{gap|10em}}|| ੧੨੩ |- | [[ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ/ਗਿਰਜੇ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ|ਗਿਰਜੇ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ]]{{gap|10em}}|| ੧੩੫ |}<noinclude></noinclude> 782gyqa71dqbi2cpp3n4pvq4sooncje 250 30993 240923 233071 2026-10-16T06:39:55Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240923 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{dhr|10em}}{{xx-larger|'''ਕਿਤਾਬ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵਾਕਫ਼ੀ'''}} {{rule}}{{rule|height=2px}} {{Block center|<poem> {{larger|'''(੧) ਫਰਾਂਸ ਬਾਬਤ-'''}} ੧. ਪਿੰਡਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਵਸੋਂ, ਨਹਿਰਾਂ, ਦਰਿਆਂ, ਪਹਾੜ ੨. ਬਰਫ਼, ਪੌਣ ਪਾਣੀ, ਸੜਕਾਂ, ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ। ੩. ਇਸ਼ਨਾਨ ਮੇਲੇ, ਨਾਚ ਘਰ, ਟਰਾਮ, ਰੇਲ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦੁਕਾਨਾਂ। ੪. ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਹਿੰਦੀਆਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ। ੫, ਖਾਣਾ, ਪਹਿਰਾਵਾ, ਵਿਆਹ ਤੇ ਪਿਆਰ-ਮਿਲਣੀਆਂ। ੬. ਸਫ਼ਾਈ, ਜੁਵਾਨੀ, ਸੁੰਦਰਤਾ, ਗਿਰਜੇ ਘਰ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ। ੭. ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ, ਸੰਭਾਲ ਤੇ ਆਮਦਨ ਵਿਚ ਵਾਧਾ। ੮. ਕਾਰਖਾਨੇ, ਮਜ਼ਦੂਰ, ਬਚਿਆਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਰਾਖੀ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ। ੯. ਮਾਰਸਿਲੈਜ਼, ਰੂਆਨ, ਪੈਰਸ, ਉਅਰਲੈਨ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸੈਰ। ੧੦. ਸ਼ਰਾਬ, ਸੇਬ, ਅੰਗੂਰ, ਸ਼ਹਿਤ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਆਦਿਕ। {{larger|'''(੨) ਫੌਜੀਆਂ ਲਈ-'''}} ੧. ਫੌਜੀ ਜੀਵਨ, ਸਫ਼ਾਈ, ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਤੇ ਫੁਰਤੀ। ੨, ਮੀਂਹ, ਬਰਫ, ਗਰਮੀ ਸਰਦੀ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਆਦਤ। ੩. ਖੁਰਾਕ, ਪੁਸ਼ਾਕ, ਦਵਾ ਦਾਰੂ, ਆਰਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ। ੪. ਲੰਬੇ ਸਫਰ, ਨਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸੈਰਾਂ ਤੇ ਮੇਲੇ। </poem>}} {{nop}}<noinclude>{{center|-੭-}}</noinclude> g00nne7k7fx9dokkbr3ujjs8rbx5kri 250 30994 240924 232754 2026-10-16T06:40:03Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240924 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Block center|<poem>੫. ਮੈਦਾਨੇ ਜੰਗ ਦੀਆਂ ਬਹਾਦਰੀਆਂ, ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਇਜ਼ਤ । ੬. ਜੰਗੀ ਹਸਪਤਾਲ, ਬੀਮਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਨਰਸਾਂ ਤੇ ਡਾਕਟਰ । ੭. ਤੋਪਾਂ, ਮਸ਼ੀਨ ਗਨਾਂ, ਬੰਬ, ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਫ਼ਰ । ੮. ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿਚ ਬਰਫ਼ ਮੀਂਹ ਅਤੇ ਸਖਤ ਸਰਦੀ । ੯ ਰਿਸ਼ਟ ਪੁਸ਼ਟ ਰੰਗੀਲਾ ਸਜੀਲਾ ਰੌਣਕੀ ਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਫੋਜੀ ਜੀਵਨ। ੧੦, ੧੯੧੪ ਤੋਂ ੧੯੧੯ ਤਕ, ਮਿਸਰ, ਫਰਾਂਸ, ਫਲਸਤੀਨ, ਟਰਕੀ ਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਤਜਰਬੇ । {{larger|(੩) ਆਪਣੀ ਬਾਬਤ-}} ੧. ਮੇਰੀ ਬਚਪਨ ਕਥਾ, ਫੋਜੀ ਬਚਿਆਂ ਦੀ ਪਿਆਰ ਪੀਘ ੨. ਸ਼ਰਾਰਤ, ਹਾਦਸੇ ਤੇ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ । 3. ਫੋਜ ਅਤੇ ਸਿਵਲ ਦੀ ਰਹਿਣੀ ਬਹਿਣੀ ਦਾ ਟਾਕਰਾ । ੪. ਫਰਾਂਸੀਸੀਆਂ ਤੇ ਮਿਸਰੀਆਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਸਤਿਕਾਰ । ੫, ਫੌਜੀ ਦਾ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ-ਪੈਨਸ਼ਨ ਮਗਰੋ’, ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੇ ਸਫਾਈ । ੬. ਮਿਲਕੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਤੇ ਡਿਸਪਨ ਦੀ ਆਦਤ ॥ ੭. ਦੇਸੀ ਸੈਰਾਂ ਤੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਦੇਸ ਨੂੰ ਲਾਭ ॥ ੮. ਮਜ਼ਬੇ, ਖੁਰਾਕ, ਛੂਤ ਛਾਤ ਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ । ੯. ਧਰਮ ਅਸਥਾਨਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿਧ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸੈਰ । ੧੦, ਫੌਜੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪੇਮ ਕਥਾ ਤੇ ਬਾਕੀ ਜੀਵਨ ਤੇ ਉਸਦਾ ਅਸਰ ।</poem>}} {{right|ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ}}<noinclude>{{center|-੮-}}</noinclude> odu2tp016z716klaat1v9y9op0oistw 250 31113 240831 232892 2026-10-16T06:12:52Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240831 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸੀ। ਦੁਕਾਨ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਇਕ ਵਡਾ ਕਮਰਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਬੈਠਣ ਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਮੁਸਾਫ਼ਰਖਾਨਿਆਂ ਵਾਂਗ ਬੈਂਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ ਅਤੇ ਕੰਧਾਂ ਉਪਰ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ, ਚੌਂਕਾਂ, ਛਤਾਂ, ਸਟੋਰੀਆਂ ਦੇ ਨੰਬਰ, ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਕਿਸਮਾਂ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵੇਰਵੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ੧, ੨, ੩, ੪, ੫ ਦੀ ਤਰਤੀਬਵਾਰ ਇਉਂ ਸਿਆਣਪ ਨਾਲ ਚਿਤਰਿਆ ਪਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪੁਛਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹਿੰਦੀ; ਪਰ ਹੈ ਸੀ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਹੀ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਲਿਖਤ ਵਿਚ।</br>{{gap}} ਇਸ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਰ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਵਖੋ ਵਖਰੇ ਸਟਾਲ ਸਨ। ਚੀਨੀ ਦੇ ਬਰਤਨ, ਕੱਚ ਦਾ ਸਾਮਾਨ, ਕਪੜਾ, ਦਰੀਆਂ, ਲਕੜੀ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਫਰੂਟ, ਮੀਟ, ਦਾਲਾਂ, ਦੁਧ, ਮੱਖਣ, ਹਰ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਇਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਇਸ ਸ਼ਾਹੀ ਦੁਕਾਨ ਉਪਰ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਸਿੱਕਾ ਚਾਲੂ ਸੀ । ਬਾਹਰੋਂ ਖਜ਼ਾਨਚੀ ਪਾਸੋਂ ਫਰਾਂਸੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਇੰਡੀਅਨ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮੁਲਕ ਦੇ ਸਿਕੇ ਦੇਕੇ, ਇਸ ਦੁਕਾਨ ਤੋਂ ਨੋਟ ਤੁੜਾ ਲਵੋ। ਜੋ ਮਾਲ ਖਰੀਦੋ, ਇਹੋ ਨੋਟ ਵਰਤੋਂ ਤੇ ਬਾਹਿਰ ਜਾਂਦਿਆਂ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਸ ਦੇਸ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਚਾਹੋ ਵੱਟਾ ਲਵੋ । ਅਨੇਕਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਥੀਂ ਵੱਖ ਇਕ ਸਟਾਲ ਉਪਰ ਮਕਾਨਾਂ, ਕੋਠੀਆਂ ਤੇ ਬਿਲਡਿੰਗਾਂ ਦੇ ਮਾਡਲ ਮੌਜੂਦ ਸਨ । ਹਰ ਇਕ ਦੇ ਨਾਲ ਬਿਲਡਿੰਗ ਦਾ ਮੁਲ ਵਾਲਾ ਗੱਤਾ ਲਟਕ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਪੰਜ, ਪੰਦਰਾਂ, ਤਿੰਨ, ਹਜ਼ਾਰ ! ਹਰ ਇਕ ਮਕਾਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਮੁਲ ਦਰਜ ਹੈ ਸੀ । ਤੁਸੀਂ, ਜ਼ਮੀਨ ਦਸ ਦਿਓ, ਕੰਪਨੀ ਨਮੂਨੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਕਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ।</br>{{gap}} ਇਕ ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਹੋਟਲ ਦੀ ਸੈਰ ਕੀਤੀ । ਹੋਟਲ ਦੀ ਲੰਬਾਈ, ਚੌੜਾਈ, ਛੱਤਾਂ, ਕਮਰੇ ਗਿਣੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜਾਂਦੇ। ਹਰ ਮੇਜ਼ ਉਪਰ ਘੰਟੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ । ਘੰਟਾ, ਦੋ ਘੰਟੇ, ਚਾਰ ਘੰਟੇ ਬੈਠ ਕੇ ਸਾਰੀ ਪਾਰਟੀ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਾਈ ਜਾਵੇ, ਹੱਸ ਹੱਸ ਕੇ ਫ਼ਰਾਂਸਣ ਕੁੜੀਆਂ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਲਿਆਈ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਬਿਲ ਤਾਰਨ ਵੇਲੇ ਮੇਜ਼ ਦੀਆਂ ਪਲੇਟਾਂ ਗਿਣਿਆਂ ੫।।।-) ਜੋੜ ਲਏ ਜਾਣਗੇ। ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੇ ਦੇਸ ਵਿਚ ਰੇਲਵੇ ਟੀ-ਸਟਾਲਾਂ ਨੇ ਚਾਹ ਦੀਆਂ ਪਿਆਲੀਆਂ<noinclude>{{center|-੫੦-}}</noinclude> m0yrpcdx8n95203jpisg288xcro7mxn 250 31114 240832 232893 2026-10-16T06:13:09Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240832 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਉਪਰ ਹੀ ਦੋ ਪੈਸੇ, ਚਾਰ ਪੈਸੇ ਅਤੇ ਦੁਆਨੀ ਦਾ ਠੱਪਾ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇਵੇਂ ਹੀ ਇਸ ਹੋਟਲ ਦੀ ਹਰ ਇਕ ਚੀਜ਼, ਪਲੇਟ; ਗਿਲਾਸ ਜਾਂ ਪਿਆਲੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਚੀਜ਼ ਦਿਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਤਨੇ ਮੁਲ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਹੋਵੇ, ਉਤਨੇ ਮੂਲ ਦਾ ਠੱਪਾ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬਿਲ ਤਾਰਨ ਸਮੇਂ ਤਿੰਨ, ਪੰਜ, ਦੌ, ਨੌਂ, ਅੱਠ, ਕ੍ਰਿਪਾਲੂ ਜੀ, ਇਕ ਰੁਪਿਆ ਗਿਆਰਾਂ ਆਨੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਬਸ, ਵਡੀ ਇਕੋ ਗੱਲ ਕਿ ਭਾਂਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਥੀਂ ਅਖੀਰ ਚੁਕੇ ਜਾਣਗੇ।</br>{{gap}}ਸਾਡੀ ਪਾਰਟੀ ਹੋਟਲ ਵਿਚ ਸੈਰ ਕਰਨ ਹੀ ਗਈ ਸੀ । ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਖਾਣ ਪੀਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸਾਡਾ ਮਜ਼ਬ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੰਦਾ। ਹੋਟਲ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਕਈ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼, ਜਿਹੜੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚੋਂ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਸਾਨੂੰ ਵੇਖ ਵੇਖ ਹਸਦੇ ਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਸਾਡੀ ਵੱਖਰੀ ਨਸਲ, ਪਹਿਰਾਵਾ, ਜਿਨਸ, ਅਦਭੁਤ ਦਾੜ੍ਹੇ ਤੇ ਦਸਤਾਰੇ ਵੇਖ ਵੇਖ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਥੀਂ ਵੀ ਵਧ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ। {{***|4|5em|char=¤}} {{gap}}ਗਰਮ ਦੇਸ ਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਲਈ ਬਰਫ਼ਾਨੀ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਲੜਾਈ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਅੰਦਰ, ਬੜੀ ਹੀ ਔਖਿਆਈ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ। ਬਾਹਰ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਤੰਬੂਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿਣਾ ਜਾਣੋ ਮੌਤ ਸਹੇੜਨਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਫ਼ਾਇਰਿੰਗ-ਲਾਇਨ ਥੀਂ ਦੂਰ ਪਿਛੇ ਪੇਂਡੂ ਆਬਾਦੀ ਵਿਚ ਰਸਾਲਿਆਂ ਦੇ ਡਵੀਯਨਾਂ ਨੂੰ ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਘੋੜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਰਹਿਣ ਲਈ ਥਾਂ ਦਿਤੀ ਗਈ। Oarlans ਥੀਂ ਗੱਡੀ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਪੁਜੇ, ਤਾਂ ਹਰ ਇਕ ਘਰ ਦੇ ਬੂਹੇ ਅਗੇ ਇਕ ਕਾਲੀ ਤਖਤੀ ਉਪਰ ਜਵਾਨ, ਘੋੜੇ, ਇੰਡੀਅਨ ਆਫ਼ੀਸਰ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਆਫ਼ੀਸਰਾਂ ਲਈ ਥਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਜਿਸ ਘਰ ਸਾਨੂੰ ਥਾਂ ਮਿਲੀ, ਉਥੇ ਚਾਰ ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਚਾਰ ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਸੀ। ਇਹ ਵੱਡਾ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰੀ ਘਰ ਸੀ। ਮਾਈ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੰਡੇ ਅਤੇ ਪਤੀ ਤੋਪਖਾਨੇ ਵਿਚ ਨੌਕਰ ਸਨ ਤੇ ਇਸ ਵੇਲੇ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਗਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਪਿਛੇ ਘਰ ਵਿਚ ਘਰਵਾਲੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕੰਵਾਰੀਆਂ ਧੀਆਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨੌਕਰ ਯੁਸਫ਼, ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਤੋਰਦੇ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਹੀ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰੇ ਕੰਮ ਦੇ ਨਾਲ<noinclude>{{center|-੫੧-}}</noinclude> ihj0mrmlz30f0kep21rzrycdu82gh0t 250 31115 240833 232896 2026-10-16T06:13:17Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240833 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਨਾਲ ਗਊਆਂ, ਖ਼ਰਗੋਸ਼, ਸੂਰ, ਮੁਰਗ਼ੇ, ਸ਼ਹਿਦ ਦੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਤੇ ਕਬੂਤਰ ਆਦਿ ਵੀ ਪਾਲਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਿਥੇ ਘਰ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਨਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ</br>{{gap}}ਹਰ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰੇ ਘਰ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡਾ ਖਾਣ ਪੀਣ ਅਤੇ ਬੈਠਣ ਉੱਠਣ ਦਾ ਕਮਰਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉਪਰ Wall-Paper ਬੜਾ ਵਧੀਆ, ਤੇ ਖੁਸ਼-ਨੁਮਾ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਮੜ੍ਹਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਵੇਲੇ ਇਸ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਮੇਜ਼ ਅਤੇ ਕੁਰਸੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੰਧ ਦੇ ਨਾਲ ਵਡੀ ਸਾਰੀ ਕੱਚ, ਚੀਨੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੀ ਅਲਮਾਰੀ ਵਿਚ ਪਲੇਟਾਂ, ਪਿਰਚਾਂ, ਪਿਆਲੇ, ਚਿਮਚੇ, ਗਲਾਸ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਬੜੀ ਵਧੀਆ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਸੁਥਰੀ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਰਸੀਆਂ ਲੋੜ ਵੇਲੇ ਮੇਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਤੇ ਮਗਰੋਂ ਦੁਰਾਡੇ ਕੰਧ ਦੇ ਕੋਲ ਵਿਖਾਵੇ ਵਾਂਗ, ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਮੇਜ਼ ਉਪਰ ਕੋਈ ਚਾਦਰ ਨਹੀਂ ਵਿਛਾਉਂਦੇ। ਇਸੇ ਕਮਰੇ ਦੀ ਉਪਰਲੀ ਛੱਤ ਤੇ ਸੌਣ ਲਈ ਵਖੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ, ਹਰ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਇਕ ਜੋੜੇ (ਇਸਤ੍ਰੀ-ਪੁਰਸ਼) ਲਈ ਹੀ ਥਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਦੋ ਮੰਜੇ, ਪਰ ਬਹੁਤੀ ਥਾਈਂ ਇਕੋ ਹੀ ਮੰਜਾ ਇਸਤ੍ਰੀ ਪੁਰਸ਼ ਲਈ, ਦੋ ਕਿੱਲੀਆਂ ਕਪੜੇ ਟੰਗਣ ਲਈ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਵਾਲਾ ਬਰਤਨ, ਮੋਮਬੱਤੀ, ਮੇਜ਼, ਪੈਰਾਂ ਵਲ ਨੂੰ ਮਸੀਹ ਦੀ ਤਸਵੀਰ, ਗਰਮ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਜੁੱਤੀ ਆਦਿ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਗਰਮ ਰਖਣ ਲਈ ਕਈਆਂ ਨੇ ਪਸ਼ਮ ਵਾਲੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਬਿੱਲੀਆਂ ਵੀ ਪਾਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਮਾਸੂਮ ਤੇ ਅੰਞਾਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਇਸੇ ਹੀ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਵਖਰੇ ਪੰਘੂੜੇ ਉਪਰ ਬੱਚੇ ਲਈ ਵੀ ਬਿਸਤਰਾ ਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਘਰ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਇਹਨਾਂ ਹੀ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚ ਵਖੋ ਵਖਰੇ ਹੀ ਸੌਂਦੇ ਹਨ। ਸੌਣ ਲਈ ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਰਾਤ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਵਜੇ ਥੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਿਸਤਰੇ ਉਪਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਸੌਣ ਲਈ ਜਾਣ ਥੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਘਰ ਦੇ ਸਾਰਿਆਂ ਪਾਸੋਂ ਹੀ ਚੁੰਮਣੀ ਲੈਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀਆਂ ਵਾਂਗ ਇਹ ਹੱਕ ਇੰਡੀਅਨ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਹੋਣ। ਸਵਰੇ ਅੱਠ ਨੌਂ ਥੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਗਦੇ। ਘਰ ਦੀ ਨੌਕਰਾਣੀ<noinclude>{{center|-੫੨-}}</noinclude> hx13b3zxxxzoo6ixilal2cwz6e37db9 250 31148 240834 232897 2026-10-16T06:13:49Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240834 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਬੁਢੀ ਮਾਤਾ ਸਾਰਿਆਂ ਥੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਗੀਠੀ ਉਪਰ ਕਾਫ਼ੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਤੇ ਹਰ ਇਕ ਦੇ ਸੌਣ ਵਾਲਾ ਬੂਹਾ ਖਟਖਟਾ ਕੇ ਗਰਮ ਗਰਮ ਕਾਫ਼ੀ ਅੰਦਰ ਹੀ ਪਿਲਾ ਦਿਤੀ ਜਾਂਦੀ-ਬਿਸਤਰੇ ਵਿਚ ਹੀ।</br>{{gap}} ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਲੀੜੇ ਕਪੜੇ ਪਾ ਬਾਹਰ ਵੱਡੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਪੁਜਦਾ ਤਾਂ ਸਵੇਰ ਦੀ ਸਲਾਮ ਨਾਲ ‘ਰਾਤ ਚੰਗੀ ਬੀਤੀ’ ਜ਼ਰੂਰ ਪੁਛਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਸਵੇਰੇ ਕੰਮ ਕਾਜ ਉਪਰ ਜਾਣ ਬੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹਰ ਕੋਈ ਦੰਦ, ਮੂੰਹ, ਨੱਕ, ਬੂਟ ਆਦਿਕ ਸਾਫ਼ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਜੇ ਕਿਸੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਦਿਨ ਦਾ ਕੰਮ ਮੁਕਾ ਕੇ ਰਾਤ ਦੇ ਅੱਠ ਵਜੇ ਹੀ ਬੰਦ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਵਧੀਆ ਸਾਬਣ ਬੁਰਦਾਰ ਤੌਲੀਏ ਉਪਰ ਘਸਾ ਕੇ ਥੋੜੀ ਜਹੀ ਝੰਗ ਮੂੰਹ, ਗਲਾ, ਗਰਦਨ ਉਪਰ ਮਲ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਸਾਬਣ ਦੀ ਤਰਾਵਤ ਸੁਗੰਧੀ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰਖਣ ਲਈ ਮਾੜੇ ਜਹੇ ਗਿਲੇ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਦੇਂਦੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸੁਗੰਧੀ ਤੇ ਚਮਕ ਖਲੜੀ, ਉਪਰ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ। ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਤੇਲ, ਵੈਸਲੀਨ, ਪਾਊਡਰ, ਸੁਰਖ਼ੀ, ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਪੇਸਟ ਆਦਿਕ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤਣ ਦਾ ਉਕਾ ਹੀ ਰਿਵਾਜ ਨਹੀਂ। ਸੋਹਣੀ ਥੀਂ ਸੋਹਣੀ ਅਤੇ ਨਖ਼ਰੇ ਥੀਂ ਨਖ਼ਰੇ ਵਾਲੀ ਅਮੀਰ ਕੁੜੀ ਵੀ ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਹੀਂ ਵਰਤਦੀ। ਹਾਂ, ਬਾਜ਼ਾਰੀ ਕੁੜੀਆਂ ਨਖਰੇ-ਵਖਰੇ ਅਤੇ ਇਸ਼ਕ-ਮੁਸ਼ਕ ਵਧਾਉਣ ਤੇ ਜੋਬਨ ਜਵਾਨੀ ਵੇਚਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰ ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਰਤਦੀਆਂ ਹਨ ।</br>{{gap}}ਸਾਰੇ ਹੀ ਫਰਾਂਸ ਵਿਚ ਬਾਰਾਂ ਵਜੇ ਥੀਂ ਦੋ ਵਜੇ ਤਕ ਖਾਣ ਪੀਣ ਦਾ ਵੇਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਭੀੜਾਂ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿਚ ਹੋਟਲਾਂ ਅੰਦਰ ਜਾ ਢੁਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਸਾਦਾ, ਸਵੱਛ ਤੇ ਨਰੋਆ ਭੋਜਨ ਡਾਢੀ ਤਸੱਲੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਅੰਗੀਠੀ ਉਪਰ ਇਕ ਵਡੇ ਚੀਨੀ ਦੇ ਦੇਗਚੇ ਅੰਦਰ ਇਕ ਮਾਸ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਇਰਦੇ ਗਿਰਦੇ ਸ਼ਾਫ ਕੀਤੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਗਾਜਰਾਂ, ਮੂਲੀਆਂ, ਸ਼ਲਗਮ, ਆਲੂ, ਬੰਦ ਗੋਭੀ ਆਦਿ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਹੀ ਚਿਣ ਕੇ ਪਤੀਲੇ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਪੂਰੇ ਚਾਰ ਘੰਟੇ ਅੰਗ ਉਪਰ ਰਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਨਾ ਹੀ ਕੜਛੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਤੜਕਾ। ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਸਾਰਿਆਂ ਥੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਸ਼ੋਰਬੇ ਦਾ ਇਕ ਇਕ ਪਿਆਲਾ ਪੀਂਦੇ<noinclude>{{center|-ਪ੩-}}</noinclude> lxaqqec6a3q54o5szm010va82wczz2u 250 31149 240835 232898 2026-10-16T06:13:59Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240835 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਹਨ। ਇਹੋ ਹੀ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਤੇ ਮੀਟ ਦਾ ਅਮੋਲਕ ਰਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੰਦਰੁਸਤੀ, ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਸੁਰਖੀ ਤੇ ਰਿਸ਼ਟ-ਪੁਸ਼ਟ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਦੇਸ ਵਿਚ ਅੰਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀ ਘਟ ਖਾਧੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਉਹ ਡਬਲ ਰੋਟੀ ਦੇ ਦੋ ਤਿੰਨ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬਜ਼ੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੂਰੀ ਪਲੇਟ ਡਕਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਮੀਟ ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਵੇਲੇ ਹੀ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਸਾਂ ਇਕ ਆਦਮੀ ਦੇ ਹਿਸੇ ਇਕ ਛਟਾਂਕ ਹੀ ਆਂਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਉਬਲਿਆ ਹੋਇਆ ਟੁਕੜਾ ਕਰਦ ਨਾਲ ਸਿਲੱਪਾਂ ਕੁਟ ਕੇ ਮਖਣ ਜਾਂ ਚਰਬੀ ਵਿਚ ਤਲ ਕੇ ਇਕ ਅਧਾ ਹੀ ਟੁਕੜਾ ਖਾਂਦੇ ਹਨ । ਦੁਪਹਿਰ ਅਤੇ ਰਾਤ ਬੀਂ ਵਖ ਤਿੰਨ ਵੇਲੇ ਹੋਰ, ਚਾਹ ਦੀ ਪਿਆਲੀ ਨਾਲ, ਨਿਕਾ ਜਿਹਾ ਨੁਕਲ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਟੁਕੜਾ ਰੋਟੀ, ਮਖਣ, ਅੰਡਾ, ਪਨੀਰ, ਜੋ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੁਜ ਆਵੇ, ਪਰ ਪੰਜ ਵੇਲੇ ਜ਼ਰੂਰ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਰਦੀ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਥੋੜੀ ਬਹੁਤੀ ਸ਼ਰਾਬ ਵੀ ਸਭੋ ਨਿਕੇ ਵਡੇ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਸ਼ਰਾਬ ਦੋ ਪੈਸੇ ਦੀ ਵੀ ਨਿਕੇ ਜਹੇ ਗਲਾਸ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਦੀ ਪਿਆਲੀ ਵਿਚ ਪਾਣ ਲਈ ਵਿਕਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤੀ ਥੀਂ ਕੀਮਤੀ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਪਰ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਸੇਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਾਬ ਸੀਤ, ਬੀਰ ਜਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਾਬ, ਵਾਇਨ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੀ ਤੇ ਸਾਦੀ ਜਿਹੀ ਉਦਵੀ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਤ ਹੈ ।</br>{{gap}}ਕੁਸ਼ੀ ਲਾਟੋਰ (Kushi Lator) ਜਿਸ ਘਰ ਅਸੀਂ ਚਾਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵੀ ਅੱਠ ਗਊਆਂ ਸਨ। ਬਾਕੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਾਂਗ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਬੜੀ ਚੋਖੀ ਰਾਖੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਬਿਨਾਂ ਬੱਚੇ ਦੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਕੁੜੀਆਂ ਗੋਜਲੀ ਅਤੇ ਜੁਲੀਅਨ ਆਪਣੇ ਨੌਜੁਆਨ ਨੌਕਰ ਯੂਸਫ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਸਵੇਰੇ, ਦੁਪਹਿਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮੀਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਗਉਆਂ ਨੂੰ ਚੋਂਦੇ। ਡੇਰੀ ਫਾਰਮਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਪਿਤਲ ਦੇ ਢੋਲਾਂ ਵਿਚ ਪਾਕੇ ਟਾਂਗੇ ਪਰ ਲੱਦ ਨਾਲ ਦੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉਪਰ Milk Train ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਘਲ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ।</br>{{***|4|5em|char=¤}}{{gap}}ਸਾਡੇ ਸਿਖੀ ਖਿਆਲਾਂ ਵਿਚ ਅਜੇ ਤਾਈਂ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਸੀ<noinclude>{{center|-੫੪-}}</noinclude> kpjbrjbk4anizgmaaj1nemmru3h815y 250 31150 240836 232900 2026-10-16T06:14:05Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240836 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਆਇਆ। ਹਾਲਾਂ ਵੀ ਅਸੀਂ ਛੂਤ ਛਾਤ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਨਾਲ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀਆਂ ਪਾਸੋਂ ਨਫ਼ਰਤ ਹੀ ਕਰਦੇ ਸਾਂ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਪੁਜਕੇ ਸਾਡੇ ਰਾਸ਼ਨ ਦਾ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋ ਚੁਕਿਆ ਸੀ। ਦਾਲ, ਆਲੂ, ਘਿਉ, ਹਲਦੀ, ਨਿਮਕ, ਮਿਰਚ, ਆਟਾ, ਹਰ ਲੋੜੀਂਦੀ ਚੀਜ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਬਾਹਰ ਬਰਫ ਪੈਂਦੀ ਤੇ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ, ਪਰ ਲੰਗਰ ਦੋਵੇਂ ਵੇਲੇ ਬੜੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕਦਾ। ਜਿਸ ਘਰ ਅਸੀਂ ਉਤਾਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਸਾਡੇ ਅਗੇ ਅੱਧਾ ਕੁ ਘਿਓ ਦਾ ਟੀਨ ਲਿਆ ਧਰਿਆ ਤੇ ਟੁਟੀ ਛੂਟੀ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਵਿਚ ਅਸਾਂ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਸਾਥੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਏ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਛਡ ਗਏ ਹਨ। ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਫਾਕਿਆਂ ਮਗਰੋਂ ਬੜੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਹੋਈ । ਚਾਹ ਦੀ ਕਠੀ ਕੀਤੀ ਖੰਡ ਨਾਲ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਬਣਾਇਆ। ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਘਰੋਂ ਬਰਤਨ ਮੰਗ ਕੇ ਖੂਬ ਮਾਂਜੇ, ਚੌਂਕੇ ਦੀ ਹੋਂਦ ਪਾਈ, ਨਵੇਕਲੀ ਥਾਂ ਆਟਾ ਗੁਨਿਆਂ ਤੇ ਪੂੜੀਆਂ ਆਲੂ ਬੜਾ ਸਵਾਦੀ ਭੋਜਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਹੈ ਸੀ ਕਿ ਅਜ ਪੂਰੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤੇ ਕਲਗੀਧਰ ਦੇ ਸਿਖ ਬੜੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਛਕਣ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈਣਗੇ। ਪੂੜੀਆਂ ਗਿਣੀਆਂ, ਪੰਜ ਦਰਜਨਾਂ ਸਨ। ਦਸ ਵੀਹ ਹੋਰ ਤਲਣ ਦਾ ਖਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਫਰਾਂਸਣ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿਤੀਆਂ ਜਾਣ!</br>{{gap}} ਗੌਜਲੀ, ਜੁਲੀਅਨ ਤੇ ਯੂਸਫ ਸਾਢੇ ਨੌਂ ਵਜੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਥੀਂ ਦੁਧ ਪੁਚਾ ਕੇ ਮੁੜੇ। ਦੋਵੇਂ ਕੁੜੀਆਂ ਟਾਂਗੇ ਥੀਂ ਉਤਰਦਿਆਂ ਹੀ ਸਿਧੀਆਂ ਉਥੇ ਆਈਆਂ, ਜਿਥੇ ਅਸੀਂ ਬੜੀ ਸੁਚਮਣ ਨਾਲ ਲੰਗਰ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਾਂ ਅਤੇ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਬੜੇ ਗਹੁ ਨਾਲ ਪੂਰੀਆਂ ਵੰਨੀ ਵੇਖ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮਟਕਾਈਆਂ ਅਤੇ ਮਲਕੜੇ ਹੀ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਇਕ ਪੂੜੀ ਚੁਕ ਕੇ, ਸਾਡੇ ਹਾਲ ਪਾਹਰਿਆ ਪਾਉਂਦਿਆਂ, ਆਪੋ ਆਪਣੀਆਂ ਬੁਲੀਆਂ ਉਪਰ ਰਖ ਕੇ ਦੰਦੀਆਂ ਚਾ ਵਢੀਆਂ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਚਾਰੇ ਚੂਲਾ ਚੌਂਕਾ ਛੱਡ, ਚੌਂਕਿਓਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਆਖਿਆ:- “ਹੇ ਤੁਹਾਡਾ ਬੇੜਾ ਗਰਕ ਹੋਵੇ !”</br>{{gap}} ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੱਥੇ ਉਪਰ ਹੱਥ ਮਾਰਿਆ, ਤਾਂ ਦੋਹਾਂ ਹੀ ਭੈਣਾਂ ਨੇ ਦੰਦੀਆਂ ਵੱਢੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪੂੜੀਆਂ ਬਾਕੀ ਪੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਢੇਰ ਵਿਚ ਸਿਟ ਕੇ, ਹੈਰਾਨਗੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦੀਆਂ ਹੋ ਵਿਚਾਰੀਆਂ<noinclude>{{center|-੫੫-}}</noinclude> q1f3izkbii3q9bt4fbiurmnm9x9c4xt 250 31152 240837 232910 2026-10-16T06:15:02Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240837 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{dhr|19em}} {{center|{{xxx-larger|ਹੋੜਵੀਂ ਰੋਟੀ}}}} {{rule}}{{rule|height=2px}} {{gap}}ਫਰਾਂਸ ਵਾਲੇ ਬੜੇ ਮਹਿਮਾਨ ਨਿਵਾਜ਼ ਹਨ। ਜਿਨਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਅਸਾਂ ਦੋ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਉਤਾਰਾ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤੀਆਂ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਚ ਮਿਚ ਗਈਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਾਂ, ਉਸੇ ਤਰਾਂ ਘਰਾਂ ਦੇ ਬੰਦੇ ਖ਼ਿਆਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਾਂ। ਸਾਡੇ ਸਿਪਾਹੀ ਵੀ ਬੜੇ ਚਾ-ਭਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਰ ਇੱਕ ਕੰਮ ਵਿਚ ਹਥ ਵਟਾਉਂਦੇ। ਵਿਆਹੀਆਂ ਅਤੇ ਅਣ-ਵਿਆਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਛੇੜਾਂ ਦੀਆਂ ਛੇੜਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਸਨ। ਨੌਜਵਾਨ ਮਰਦ ਸਭੋ ਘਰਾਂ ਥੀਂ ਬਾਹਰ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਘਰ ਵਾਲੀ ਬੁਢੀ, ਮੈਡਮ ਨਿਨੀ, ਬੜੀ ਸਾਊ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚਾਰੀ ਦਾ ਕੋਈ ਮੁੰਡਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕੇਵਲ ਦੋ ਨੌਜਵਾਨ ਧੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਦੁਕਾਨ ਉਪਰ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਸਨ। ਇਸ ਘਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਡੰਗਰ, ਮਾਲ, ਵਛਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਡਮ ਨੇ ਕੇਵਲ ਖਰਗੋਸ਼ ਅਤੇ ਮੁਰਗ਼ੀਆਂ ਆਪਣੇ ਖਾਣ ਲਈ ਪਾਲ ਰਖੀਆਂ ਸਨ। ਇਕ ਵਡਾ ਸੇਆਂ ਦਾ ਬਗ਼ੀਚਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਥੇ ਪੁਜੇ, ਸੇਬ ਉਤਰ ਕੇ<noinclude>{{center|-੫੭-}}</noinclude> 2p8bs0yrrzhw804ek2fc2rhplt8ariy 250 31153 240838 232911 2026-10-16T06:15:15Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240838 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਇਕ ਦਲਾਨ ਵਿਚ ਰਖੇ ਜਾ ਚੁਕੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਾਬ-ਜਿਸ ਨੂੰ “ਸੀਤ” ਆਖਦੇ ਹਨ-ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਆਪ ਮੈਡਮ ਨਿਨੀ ਦੁਕਾਨਦਾਰੀ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਅਥਵਾ ਉਹ ਇਕ ਨਿਕੇ ਜਿਹੇ “ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ” ਦੀ ਮਾਲਕ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਕੋਠੀ-ਨੁਮਾ ਵਡਾ ਮਕਾਨ ਸੜਕ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸੀ ਤੇ ਸੜਕ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦੁਕਾਨ ਸੀ। ਆਏ ਗਏ ਪੇਂਡੂ ਅਤੇ ਮੁਸਫਰ ਇਥੋਂ ਆ ਕੇ ਸ਼ਰਾਬ, ਕਾਫੀ, ਚਾਹ ਪੀਂਦੇ ਅਤੇ ਨਿਕੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਰੀਦਦੇ ਸਨ। ਨਿਨੀ ਰਬ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮੰਨਦੀ। ਉਹ ਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਕਿ ਹਜ਼ਰਤ ਮਸੀਹ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਮੁਕ ਚੁਕੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਤੋਪਾਂ, ਮਸ਼ੀਨ ਗਨਾਂ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਜਹਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਹੈ। ਜੇ ਉਸ ਨਾਲ ਕਦੇ ਬਹਿਸ ਛੇੜੀ ਜਾਏ ਤਾਂ ਅਖੀਰ ਆਖ ਦਿਆ ਕਰਦੀ:-</br>{{gap}}“ਜੇ ਰਬ ਹੈ ਵੀ ਤਾਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਰਹਿਮਦਿਲ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾਲੂ ਰਬ ਨਹੀਂ, ਹੁਣ ਉਹ ਵੀ ਕੈਂਸਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਸ਼ਕਲ ਧਾਰਨ ਕਰ ਬੈਠਾ ਹੈ।”</br>{{gap}}ਜਦੋਂ ਬਹੁਤਾ ਤੰਗ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ‘ਨੋ’, ‘ਨੈਵਰ’ ਆਖਦੀ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਜੁਟ ਪੈਂਦੀ ।</br>{{gap}}ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਇਕ ਜ਼ਮੀਨ-ਦੋਜ਼ ਮਕਾਨ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਬੜੇ ਵਡੇ ਵਡੇ ਮਟਕੇ ਸਨ । ਜਾਣੋਂ ਇਥੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਸਟਾਕ ਸੀ। ਹਫਤੇ ਪੰਦਰਵੇਂ ਦਿਨ ਬਾਹਰ ਸੜਕ ਉਪਰ ਹਾਥੀਆਂ ਵਰਗੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਗਡੀ ਆਣ ਕੇ ਖੜੋ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਸ ਉਪਰ ਲਕੜ ਦੇ ਗੋਲ ਮੋਲ ਢੋਲ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਭਰੇ ਹੋਏ ਲਦੇ ਹੁੰਦੇ। ਰਬੜ ਦੀ ਨਲਕੀ, ਫਾਇਰ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਨਲਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜ਼ਮੀਨ ਦੋਜ਼ ਮਕਾਨ ਤਕ ਪੁਚਾ ਦਿਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਮੈਡਮ ਨਿਨੀ ਦੇ ਸ਼ਰਾਬ ਵਾਲੇ ਜ਼ਖੀਰੇ ਨਕੋ ਨਕ ਭਰ ਦਿਤੇ ਜਾਂਦੇ । ਸ਼ਰਾਬ ਜਿਤਨੀ ਪੁਰਾਣੀ ਹੋਵੇ ਕੀਮਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸਿਪਾਹੀ ਵੀ ਬੁਢੀ ਨੂੰ ਔਤਰੀ ਨਿਖਤਰੀ ਖਿਆਲ ਕਰਦੇ ਹੋਇਆਂ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਹਜ਼ਮ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸਨ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਸ਼ਰਾਬ-ਗਡੀ ਆਉਂਦੀ, ਸਾਡੀਆਂ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਪੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਮੈਡਮ<noinclude>{{center|-੫੮-}}</noinclude> c19qfuujre3ph6b0zr6iutoydqyr9x0 250 31214 240839 232917 2026-10-16T06:15:22Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240839 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਆਖਿਆ ਕਰਦੇ- “ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਪੁਤਰ ਹਾਂ-ਤੇਰੇ ਪੁਤਰ ਜੁ ਕੋਈ ਨਹੀਂ,” ਤਾਂ ਉਹ ਬੜੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਸਾਰੀਆਂ ਖੇਚਲਾਂ ਝਲ ਲੈਂਦੀ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਆਖਿਆ ਕਰਦੀ:-</br>{{gap}} “ਗੁਡ ਇੰਡੀਅਨ-ਨੋ ਮੈਸ਼ਾਂ-ਵਈ!”</br>{{gap}}ਪਰ ਜਿਸ ਦਿਨ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤੀ ਪੀ ਲੈਣ ਮਗਰੋਂ ਸਿਪਾਹੀ ਬਾਘਾ ਪਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਹੇਠਲੀ ਉਪਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਕਮਰੇ ਦੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਟੁਟ ਜਾਂਦੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਬੜੀ ਤੰਗ ਪੈਂਦੀ ਤੇ ਆਖਦੀ :-</br>{{gap}} “ਇੰਡੀਅਨ ਮੇਸ਼ਾਂ-ਨੋ ਗੁਡ, ਆਈ ਰੀਪੋਰਟ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼”! ਪਰ ਸਵੇਰੇ ਖਿਮਾਂ ਮੰਗ ਲੈਣ ਕਰਕੇ ਓਹੀ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਫਿਰ ਮੁਰੰਮਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਸਾਡੇ ਖਰਚ ਉਪਰ ਨਹੀਂ-ਬਲਕਿ ਉਸ ਦੇ ਖਰਚ ਉਪਰ!</br>{{gap}} ਪਲਟਨਾਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਦੇਣ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰੀ (Cayaly) ਕੇਵਲਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪੈਦਲ ਪਲਟਨਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿਚ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਹੁਣ ਫਿਰ ਵਾਰੀ ਆਈ । ਬੜੀ ਸਖ਼ਤ ਸਰਦੀ ਦੇ ਦਿਨ ਸਨ। ਕਈ ਕਈ ਦਿਨ ਜਾਂ ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹਦਾ ਜਾਂ ਬਰਫ਼ ਪੈਂਦੀ। ਪਿਛੇ ਘੋੜਿਆਂ ਪਾਸ ਚਾਰ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਮਗਰ ਇਕ ਸਿਪਾਹੀ ਛਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਨਫਰੀ ਮੋਰਚਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ। ਪਿਛਲੀ ਵਾਰੀ ਅਸੀਂ ਘੋੜਿਆਂ ਉਪਰ ਗਏ ਸਾਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲਾਂ ਨੂੰ ਉਥੇ ਉਤਾਰ ਕੇ ਘੋੜੇ ਪਿਛੇ ਲਿਆਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਇਸ ਵਾਰੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀਆਂ ਬਸਾਂ ਆਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਬਸਾਂ ਲੰਡਨ ਦੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਦੇ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੈਰਾਂ ਕਰਾਕੇ ਥੱਕ ਅੱਕ ਚੁਕੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਹੁਣ ਹਿੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਇਰਿੰਗ ਲਾਇਨ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਸਰਵਿਸ਼ ਉਪਰ ਆਈਆਂ ਸਨ! ਲਗਪਗ ਤੀਹ ਬੜੀ ਸਵਾਰੀਆਂ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਬੜੀਆਂ ਸੁਖਦਾਈ, ਗਦੇਲੇ ਵਾਲੀਆਂ। ਇਸੇ ਨਮੂਨੇ ਦੀਆਂ ਇਸ ਲੜਾਈ ਥੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਵੀ ਸਰਵਿਸ ਕਰ ਚੁਕੀਆਂ ਹਨ।</br>{{gap}} ਸਾਰੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਹੋ ਚੁਕਣ ਮਗਰੋਂ ਸਿਪਾਹੀ ਬਸਾਂ ਵਿਚ ਜੈਕਾਰੇ ਗਜਾਂਦੇ, ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਚੁੰਮਣੀਆਂ ਦਿੰਦੇ, ਮਿਠੀਆਂ ਲੈਂਦੇ ਤੁਰ<noinclude>{{center|-੫੯-}}</noinclude> 9ovrenv7q079661ma1sh9mibeylsjmu 250 31215 240840 232920 2026-10-16T06:15:47Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240840 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਗਏ। ਤਾੜੀਆਂ ਵਜੀਆਂ, ਰੁਮਾਲ ਹਿਲੇ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ “ਸੰਜੋਗੀ ਮੇਲੇ” ਚਿਠੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਫੌਜ ਨੂੰ ਦਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਮਗਰੋਂ ਬਦਲੀ ਹੋਣੀ ਹੈ, ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ; ਪਰੰਤੂ ਬਾਰਸ਼ਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਦੀਆਂ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜਰਮਨਾਂ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਨਹਿਰ ਚੜ ਗਈ ਅਤੇ ਦੁਵੱਲੀ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਆਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਜੇ ਦੂਜੀ ਹੀ ਰਾਤ ਸੀ ਕਿ ਰਾਤ ਦੇ ਗਿਆਰਾਂ ਵਜੇ ਪਾਣੀ ਖਾਈਆਂ ਵਿਚ ਵਧਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਗਿਟੇ ਗਿਟੇ ਭੰਗ ਪੀ ਲੈ, ਗੋਡੇ ਗੋਡੇ ਭੰਗ ਪੀ ਲੈ, ਪਟ ਪਟ, ਲਕ ਲਕ, ਧੁੰਨੀ, ਅਖੀਰ ਛਾਤੀ ਛਾਤੀ ਭੰਗ ਘੋਟ ਲੈ। ਭੰਗ ਤਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿਆਹਾਂ ਉਪਰ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਗਿਣਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਤੇਰੀ ਮੇਰੀ ਦੋਸਤੀ ਗਿਟੇ ਗਿਟੇ, ਪਿੰਨੀ, ਗੋਡੇ, ਪਟ, ਲੱਕ, ਧੁੰਨੀ, ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਭੰਗ ਚੜ੍ਹ ਗਈ। ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹੋ ਹਾਲ ਸੀ। ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਪਾਣੀ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਭੰਗ ਚੜਦੀ ਜਾਂਦੀ। ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਰਾਤ ਦੇ ਗਿਆਰਾਂ ਵਜੇ ਪਾਣੀ ਆਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਵੇਰ ਤਕ ਛਾਤੀ ਛਾਤੀ ਜਾ ਪੁਜਾ। ਬਰਫਾਨੀ ਪਾਣੀ, ਫਿਰ ਉਪਰੋਂ ਅਜੇ ਮੀਂਹ ਵਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਦੂਜਾ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਏਦਾਂ ਹੀ ਖਾਈਆਂ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰਨਾ ਪਿਆ। ਦਿਨ ਵੇਲੇ “ਸਿਰ ਚੁਕਿਆ ਨਹੀਂ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਫੁੰਡਿਆ ਨਹੀਂ।” ਅਖੀਰ ਰਬ ਰਬ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ ਭਗਵਾਨ ਹੁਰੀਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚਾਨਣਾ ਦੇਣ ਲਈ ਚਾਲੇ ਪਾ ਗਏ। ਸਾਡੀ ਬਦਲੀ ਵੀ ਆਣ ਪੁਜੀ, ਜਿਨਾਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਨਵੀਂ ਫਾਇਰਿੰਗ ਲਾਇਨ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਲੁਕਾ ਲਏ। ਗਾਰੇ ਵਿਚ ਲਤ-ਪਤ ਸਖਤ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ; ਸਾਰੇ ਗਰਮ ਕੱਪੜੇ ਭਿਜੇ ਹੋਇਆਂ ਤੇ ਚੜੀ ਹੋਈ ਭੰਗ ਵਾਂਗੂ ਡਿਗਦੇ ਉਠਦੇ ਖਾਈਆਂ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਏ। ਅੱਧ ਕੁ ਮੀਲ ਤੁਰ ਕੇ ਇਕ ਨਿਵਾਣ ਵਾਲੀ ਥਾਵੇਂ ਉਬਲੀ ਹੋਈ ਚਾਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰਮ (ਸ਼ਰਾਬ) ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਵਰਤ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਕ ਇਕ ਪਿਆਲਾ ਪੀ ਕੇ ਢਲਵਾਨ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਖੜੋਤੀਆਂ ਬਸਾਂ ਉਪਰ ਸਿਪਾਹੀ ਆ ਕੇ ਸਵਾਰ ਹੋਈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਕਈਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਰੀਰ ਖੇਤ ਦੇ ਡਰਾਉਣੇ ਵਾਂਗ ਖਾਈਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸਖ਼ਤ ਸਰਦੀ ਨਾਲ ਆਕੜ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਟੈਂਡ-ਅਪ<noinclude>{{center|-੬੦-}}</noinclude> t86het9y3zehbvbl96vas5y5pg0irzo 250 31217 240841 232922 2026-10-16T06:16:28Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240841 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਜਾ ਕੇ ਖੜੋਤੇ ਸਨ, ਰਾਤੋ ਰਾਤ ਹੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਟੈਂਡ-ਅਪ ਹੀ ਖੜੋਤੇ ਰਹੇ। ਨਾਲ ਦੇ ਸਾਥੀ ਨੇ ਘੜੀ, ਨਕਦੀ ਜੋ ਹਥ ਆਇਆ ਹਿੰਮਤ ਕਰਕੇ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਫੌਜਾ ਸਿੰਘ ਉਥੇ ਹੀ ਜਰਮਨਾਂ ਵਲ ਨੂੰ ਬੰਦੂਕ ਦਾ ਮੂੰਹ ਕਰੀ ਚੁਪ ਚਾਪ ਸਟੈਂਡ-ਅਪ ਹੀ ਰਿਹਾ--।</br>{{gap}} ਬਸਾਂ ਕਈ ਆਬਾਦ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੀਆਂ ਮੈਡਮ ਨਿਨੀ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡ ਆਣ ਪੁਜੀਆਂ। ਇਥੇ ਹੀ ਸਾਡਾ ਉਤਾਰਾ ਸੀ। ਅਗੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ, ਵਹੁਟੀਆਂ, ਤਰੀਮਤਾਂ ਤੇ ਬੱਚੇ ਜਿਸ ਸਧਰ ਨਾਲ ਘਲਿਆ ਸੀ ਉਸੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਜੀ ਆਇਆਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲਈ ਖੜੇ ਸਨ। “ਤੇਰੀ ਮੇਰੀ ਦੋਸਤੀ ਛਾਤੀ ਛਾਤੀ” ਸਾਰਿਆਂ ਭੰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਬਿਸਤਰਿਆਂ ਵਿਚ ਪੂਜਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਬਰਫ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸੁੰਨ ਹੋਏ ਹਥ, ਪੈਰ ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਠੰਢੇ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਖੂਨ ਜੰਮਦਾ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਜਿਨਾਂ ਨੇ ਹਥ ਪੈਰ ਅੰਗੀਠੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬੈਠ ਅਗ ਉਪਰ ਸੇਕ ਲਏ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਾਰਿਆਂ ਦਾ ਬੜਾ ਬੁਰਾ ਹਾਲ ਹੋਇਆ। ਹਥਾਂ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚਾਂਗਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਸਨ। ਮੀਟ, ਰਮ, ਖੰਡ ਸਾਰਾ ਹੀ ਰਾਸ਼ਨ ਚਾਰ ਦਿਨ ਡਬਲ ਮਿਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਘਰੋ ਘਰੀ ਡਾਕਟਰ ਫਿਰ ਕੇ ਹਥਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਸ਼ਾਂ ਲਈ ਮਛੀ ਦਾ ਤੇਲ ਵੰਡਿਆ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਫਰਾਂਸਣਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਲੀਆਂ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਬਾਰੀਕ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਸ਼ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਹਥਾਂ ਪੈਰਾਂ ਉਪਰ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਰਾਜ਼ੀ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂਦੇ। ਨਾਲ ਨਾਲ ਹੀ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸਕਣੀਆਂ, ਹਾਸੇ ਚੁੰਮਣੀਆਂ, ਪਿਆਰ ਦਿਲ ਨੂੰ ਢਾਰਸ ਦਈ ਜਾਂਦੇ, ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਕਟੀਆਂ ਗਈਆਂ।</br>{{gap}} ਮੈਡਮ ਨਿਨੀ ਨੇ ਸਾਡੀ ਚਵ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਅਜ ਰਾਤ ਦੀ ਰੋਟੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਖਵਾਉਣ ਦਾ ਨਿਉਂਦਾ ਦਿਤਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਨੌਜਵਾਨ ਧੀਆਂ ਪੈਰਸ ਵਿਚੋਂ ਘਰ ਆਈਆਂ ਸਨ। ਮਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਬੜੇ ਚੰਗੇ ਸਾਊ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਮੇਰੇ ਘਰ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਥੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਸਭੋ ਹੀ ਮਮਾ ਮਮਾ (ਮਾਂ ਜੀ) ਆਖ ਕੇ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਆਖਦੇ ਹਨ-“ਅਸੀਂ ਮੈਡਮ ਨਿਨੀ ਦੇ ਹੀ ਪੁਤਰ ਹਾਂ।”</br>{{gap}} ਪੈਰਸੋਂ ਆਈਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ<noinclude>{{center|-੬੧-}}</noinclude> qagcda3wm4q8omvg5fo0sprvs0japh1 250 31218 240842 232926 2026-10-16T06:16:34Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240842 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ। ਅਸਾਂ ਮਡਮ ਨਿਨੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਸਮਝਾ ਦਿਤਾ ਸੀ। ਲੰਮੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸਿਖ ਗਉ ਦਾ ਮਾਸ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੇਸ ਬੋਦੀ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਨਾ ਹੋਣ, ਸੂਰ ਥੀਂ ਬੜੀ ਨਫਰਤ ਹੈ। ਰੋਟੀ ਥੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਰ ਪੰਜ ਤਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਾਬ ਵਰਤਾਈ ਗਈ। ਮੈਡਮ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਵਖੋ ਵਖ ਬੋਤਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਖੋ ਵਖ ਨਮੂਨੇ ਚਖਾਂਦੀਆਂ। ਨਾਲੇ ਨਾਲ ਫਰਾਂਸਣ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗਲਾਂ, ਰਬ ਦੀ ਹੋਂਦ, ਪੈਰਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਲੜਾਈਆਂ ਦੀਆਂ ਗਲਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਕਿਧਰੇ ਇਸ਼ਾਰੇ, ਕਿਧਰੇ ਸੈਨਤਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਕੁਝ ਫਰਾਂਸੀ ਤੇ ਟੁੱਟੀ ਫਟੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮਿਲ-ਗੋਭਾ ਵਰਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਬੜਾ ਹੀ ਅਨੰਦ ਆਇਆ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਰਾਬ ਰਜ ਕੇ ਪੀਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਮੇਜ਼ ਉਪਰ ਤਲੇ ਹੋਏ ਆਲੂ, ਮਾਸ ਦੀਆਂ ਚਾਪਾਂ, ਖਰਗੋਸ਼, ਕੁਕੜ, ਡਬਲ ਰੋਟੀ, ਮਖਣ, ਪਨੀਰ, ਜਾਮ, ਸਲਾਧ ਤੇ ਚਟਣੀਆਂ ਆਦਿ ਕਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਆਈਆਂ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਬੜ ਚਾ ਨਾਲ ਖਾਣੇ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।</br>{{gap}} ਖਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅਧ ਕੁ ਵਿਚ ਜਾਕੇ ਇਕ ਮੋਟਾ ਮਾਸ ਦਾ ਤਕੜਾ ਡਲਾ ਸਾਰੀਆਂ ਪਲੇਟਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ। ਹਰ ਵਾਰੀ ਇਕੋ ਚੀਜ਼ ਵਰਤਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਖਾਧੀ ਜਾ ਚੁਕੇ ਤਾਂ ਮਗਰੋਂ ਦੂਜੀ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆਉਂਦੀ। ਡਬਲ ਰੋਟੀ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਵਿਚਾਲੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਮੋਟਾ ਮਾਸ ਦਾ ਡਲਾ ਆਪੋ ਆਪਣੀਆਂ ਪਲੇਟਾਂ ਵਿਚ ਵੇਖਕੇ ਅਸਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ਕ ਪੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੈਡਮ ਨਿਨੀ ਪਾਸੋਂ ਪੁਛ ਹੋਈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਮਾਸ ਹੈ? ਅਸਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੇ ਨਾਂ ਲਏ-ਘੋੜਾ, ਬੈਲ, ਗਊ, ਮੁਰਗ਼ਾ, ਸਿਹਾ, ਸੂਰ, ਬਕਰਾ ਪਰ ਮੈਡਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਹਰ ਵਾਰੀ ‘ਨੋ’ ਆਖਕੇ ਪੈਟੀ-ਮਿਉਲ ਆਖੀ ਜਾਣ। ਅਸਾਂ ਸਭਨਾਂ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਚਲੋ ਗਊ ਮਾਸ ਤਾਂ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਕੀ ਡਰ ਹੈ! ਬੜੇ ਸਵਾਦਾਂ ਨਾਲ ਪਚਾਕੇ ਲੈ ਲੈ ਖਾਧਾ। ਇਹ ਪ੍ਰੀਤੀ ਭੋਜਨ ਰਾਤ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਵਜੇ ਕਿਧਰੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਕੁੜੀਆਂ ਅਤੇ ਮੈਡਮ ਵੀ ਥਕ ਅਕ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਵੀ ਖਾਣੇ ਵਾਲੇ ਮੇਜ਼ ਥੀਂ ਉਠਦੀਆਂ ਸਿਧੀਆਂ<noinclude>{{center|-੬੨-}}</noinclude> a8umri95xh2xmhwgyql22ui8w4novtk 250 31219 240843 232928 2026-10-16T06:16:43Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240843 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸੌਣ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਵੀਂ ਡਿਗਦੇ ਢਹਿੰਦੇ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਬਿਸਤ੍ਰਿਆਂ ਵਿਚ ਜਾ ਅੜਿੰਗ ਬੜਿੰਗ ਹੋਏ। ਇਸ ਕਮਰੇ ਦੇ ਸਿਰ੍ਹਾਂਦੇ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ, ਜਿਥੇ ਅਸੀਂ ਪਰਾਲੀ ਉਪਰ ਸੌਂਦੇ ਸਾਂ, ਇਕ ਖਿੜਕੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬਰਫਾਂ ਤੇ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦਿਆਂ ਸ਼ਰਲਾ ਆਉਂਦਾ ਤਾਂ ਸਭ ਇਥੋਂ ਹੀ ਬਾਹਰ ਨੂੰ ਮੂਤ ਲੈਂਦੇ। ਅਧੀ ਰਾਤ ਤਾਂ ਉਂਞ ਹੀ ਲੰਘ ਗਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸਭੋ ਮਦ-ਹੋਸ਼ ਸੁਤੇ ਪਏ ਸਾਂ, ਤਾਂ ਅਚਨਚੇਤ ਗਰਮਾ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਰਖਾ ਹੋਣ ਲਗੀ। ਜਦੋਂ ਤਤੀਰੀ ਸਜੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲਿਆਂ ਉਪਰ ਪਈ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਹਾਲ ਪਾਹਰਿਆ ਕੀਤੀ। ਜਾਗੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੂੰਹ ਝਟ ਦੂਜੇ ਬੰਨੇ ਫੇਰ ਲਿਆ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਧਰੋਂ ਵੀ ਗਾਲਾਂ ਦੀ ਵਾਲੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮੁੜ ਪਿਆ ਤੇ ਆਖਣ ਲਗਾ:-</br>{{gap}} “ਖਿੜਕੀ ਵੀ ਥਿਅ ਵੇ ! ਦਸੋ, ਕਿਧਰ ਨੂੰ ਮੂਤਾਂ”</br>{{gap}} ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਥੀਂ ਫਿਰ ਖਿਲੀ ਮਚ ਗਈ । ਲੈਂਪ ਬਾਲਿਆ ਗਿਆ, ਦੁਰਫਿਟ, ਤੋਹਿ, ਲਾਨ੍ਹਤ ਹੋਈ। ਮੂੰਹ ਉਪਰ ਲੀੜਾ ਫੇਰਿਆ। ਦਿਨ ਚੜੇ ਜਿਸ ਜਿਸ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਖੂਬ ਖਿਲੀ ਮਚੀ। ਲੂਣਾ ਸੀ ਜਾਂ ਮਿਠਾ ? ਸਵਾਦ ਬੀਰ ਵਰਗਾ ਹੋਣਾ ਹੈ? ਨਾਲੀਆਂ ਵਿਚ ਪਏ ਸ਼ਰਾਬੀਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਕੁੱਤੇ ਚਟਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਾਂਦੀ ਵਾਰੀ ਸ਼ਰਲਾ ਵੀ ਮਾਰ ਜਾਂਦੇ ਨੇ, ਪਰ ਇਥੇ ਇਤਨਾ ਬਚਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਖੇਡਦੇ ਮਾਸੂਮ ਬੱਚੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਉਪਰ ਮੂਤ ਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੋ ਅਸਾਂ ਵੀ ਜਾਗੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤ ਹੀ ਖਿਆਲ ਕੀਤਾ।</br>{{gap}} ਪਰ ਪੂਰੀ ਮੌਜ ਉਸ ਦਿਨ ਬਣੀ ਜਦੋਂ ਪੰਜਵੇਂ ਸਤਵੇਂ ਦਿਨ ਮਗਰੋਂ ਮੈਡਮ ਨਿਨੀ ਭਜੀ ਭਜੀ ਆਈ। ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਚੌਂਕ ਵਿਚ ਇਕ ਗੱਡੀ ਆਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਖਾਨਾ-ਬਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਟਬਰ ਸੀ। ਗੱਡੀ ਦੇ ਮੂਹਰੇ ਗਧਾ (ਖੋਤਾ) ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੈਡਮ ਨੇ ਬੜੇ ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਕੇ ਦਸਿਆ। ਜਿਹੜਾ ਮੋਟਾ ਮੋਟਾ ਡੱਲਾ ਆਪਾਂ ਉਸ ਦਿਨ ਖਾਧਾ ਸੀ, ਉਹ ਇਸੇ ਜਾਨਵਰ ਦਾ ਹੈਸੀ। “ਪੈਟੀ ਮਿਉਲ” ਇਸੇ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਪਤਾ ਲਗਾ ਕਿ ਉਹ ਮੋਟਾ ਮਾਸ ਗਧੇ ਦਾ ਸੀ। ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰਸ ਜਾਣ ਥੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸਾਂ ਵੀ ਇਕ ਦਿਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤੀ ਭੋਜਨ ਛਕਾ-<noinclude>{{center|-੬੩-}}</noinclude> a4377h4pectbffqudmuh0wlj9bntxkq 240844 240843 2026-10-16T06:17:46Z Harchand Bhinder 2624 240844 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸੌਣ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਵੀਂ ਡਿਗਦੇ ਢਹਿੰਦੇ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਬਿਸਤ੍ਰਿਆਂ ਵਿਚ ਜਾ ਅੜਿੰਗ ਬੜਿੰਗ ਹੋਏ। ਇਸ ਕਮਰੇ ਦੇ ਸਿਰ੍ਹਾਂਦੇ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ, ਜਿਥੇ ਅਸੀਂ ਪਰਾਲੀ ਉਪਰ ਸੌਂਦੇ ਸਾਂ, ਇਕ ਖਿੜਕੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬਰਫਾਂ ਤੇ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦਿਆਂ ਸ਼ਰਲਾ ਆਉਂਦਾ ਤਾਂ ਸਭ ਇਥੋਂ ਹੀ ਬਾਹਰ ਨੂੰ ਮੂਤ ਲੈਂਦੇ। ਅਧੀ ਰਾਤ ਤਾਂ ਉਂਞ ਹੀ ਲੰਘ ਗਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸਭੋ ਮਦ-ਹੋਸ਼ ਸੁਤੇ ਪਏ ਸਾਂ, ਤਾਂ ਅਚਨਚੇਤ ਗਰਮਾ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਰਖਾ ਹੋਣ ਲਗੀ। ਜਦੋਂ ਤਤੀਰੀ ਸਜੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲਿਆਂ ਉਪਰ ਪਈ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਹਾਲ ਪਾਹਰਿਆ ਕੀਤੀ। ਜਾਗੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੂੰਹ ਝਟ ਦੂਜੇ ਬੰਨੇ ਫੇਰ ਲਿਆ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਧਰੋਂ ਵੀ ਗਾਲਾਂ ਦੀ ਵਾਲੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮੁੜ ਪਿਆ ਤੇ ਆਖਣ ਲਗਾ:-</br>{{gap}} “ਖਿੜਕੀ ਵੀ ਥਿਆਵੇ ! ਦਸੋ, ਕਿਧਰ ਨੂੰ ਮੂਤਾਂ”</br>{{gap}} ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਥੀਂ ਫਿਰ ਖਿਲੀ ਮਚ ਗਈ । ਲੈਂਪ ਬਾਲਿਆ ਗਿਆ, ਦੁਰਫਿਟ, ਤੋਹਿ, ਲਾਨ੍ਹਤ ਹੋਈ। ਮੂੰਹ ਉਪਰ ਲੀੜਾ ਫੇਰਿਆ। ਦਿਨ ਚੜੇ ਜਿਸ ਜਿਸ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਖੂਬ ਖਿਲੀ ਮਚੀ। ਲੂਣਾ ਸੀ ਜਾਂ ਮਿਠਾ ? ਸਵਾਦ ਬੀਰ ਵਰਗਾ ਹੋਣਾ ਹੈ? ਨਾਲੀਆਂ ਵਿਚ ਪਏ ਸ਼ਰਾਬੀਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਕੁੱਤੇ ਚਟਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਾਂਦੀ ਵਾਰੀ ਸ਼ਰਲਾ ਵੀ ਮਾਰ ਜਾਂਦੇ ਨੇ, ਪਰ ਇਥੇ ਇਤਨਾ ਬਚਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਖੇਡਦੇ ਮਾਸੂਮ ਬੱਚੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਉਪਰ ਮੂਤ ਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੋ ਅਸਾਂ ਵੀ ਜਾਗੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤ ਹੀ ਖਿਆਲ ਕੀਤਾ।</br>{{gap}} ਪਰ ਪੂਰੀ ਮੌਜ ਉਸ ਦਿਨ ਬਣੀ ਜਦੋਂ ਪੰਜਵੇਂ ਸਤਵੇਂ ਦਿਨ ਮਗਰੋਂ ਮੈਡਮ ਨਿਨੀ ਭਜੀ ਭਜੀ ਆਈ। ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਚੌਂਕ ਵਿਚ ਇਕ ਗੱਡੀ ਆਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਖਾਨਾ-ਬਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਟਬਰ ਸੀ। ਗੱਡੀ ਦੇ ਮੂਹਰੇ ਗਧਾ (ਖੋਤਾ) ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੈਡਮ ਨੇ ਬੜੇ ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਕੇ ਦਸਿਆ। ਜਿਹੜਾ ਮੋਟਾ ਮੋਟਾ ਡੱਲਾ ਆਪਾਂ ਉਸ ਦਿਨ ਖਾਧਾ ਸੀ, ਉਹ ਇਸੇ ਜਾਨਵਰ ਦਾ ਹੈਸੀ। “ਪੈਟੀ ਮਿਉਲ” ਇਸੇ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਪਤਾ ਲਗਾ ਕਿ ਉਹ ਮੋਟਾ ਮਾਸ ਗਧੇ ਦਾ ਸੀ। ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰਸ ਜਾਣ ਥੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸਾਂ ਵੀ ਇਕ ਦਿਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤੀ ਭੋਜਨ ਛਕਾ-<noinclude>{{center|-੬੩-}}</noinclude> m2butntt11w93stncccf3jcdfzcqtb9 250 31221 240845 232930 2026-10-16T06:17:58Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240845 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਇਆ। ਪੂੜੀਆਂ, ਕੜਾਹ, ਖੀਰ, ਪਰਾਉਂਠੇ, ਮਾਂਹ ਦੀ ਧੋਤਵੀਂ ਦਾਲ, ਆਲੂ, ਮੱਠਾ, ਭੋਨਵਾਂ ਤੇ ਤਰੀ ਵਾਲਾ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਹਰ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਨਾਲ ਖਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਹਰ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਕੱਲਿਆਂ ਹੀ ਖਾ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ । ਉਹ ਆਖਦੀਆਂ ਸਨ, ਇਕ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਨਾਲ ਰਲਾਇਆਂ ਸਵਾਦ ਜਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਸਾਲੇ ਵਿਚ ਭੁੰਨੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਖਾਧੀਆਂ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਸੁਰਖ਼ ਮਿਰਚਾਂ ਮੂਲੋਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਹਲਦੀ ਲਈ ਕੁੜੀਆਂ ਆਖ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਅੰਦਰੋਂ ਕਿਵੇਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੋਣੀ ਹੈ। ਹੱਥ, ਕਪੜਾ, ਪਲੇਟ ਜਿਥੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਲਗ ਜਾਏ, ਨਹੀਂ ਲਹਿੰਦੀ।<noinclude>{{center|-੬੪-}}</noinclude> hr9ppu8l7cixskfv1f1qtcxjc80ox8h 250 31222 240846 232932 2026-10-16T06:18:16Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240846 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{dhr|15em}} {{center|{{xxx-larger|ਪੱਟ ਦਾ ਜ਼ਖਮ}}}} {{rule}}{{rule|height=2px}} {{gap}}ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਢਾਈ ਤਿੰਨ ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜਿਥੇ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰੀ ਮੈਦਾਨਿ-ਜੰਗ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਨਜ਼ਾਰੇ ਵੇਖੋ, ਉਥੇ ਹੀ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰੀ ਹਲ-ਪੰਜਾਲੀ, ਡੰਗਰ, ਮਾਲ, ਮਾਹਵਾਰੀ ਮੇਲੇ, ਪੇਂਡੂ ਕੁੜੀਆਂ ਮੁੰਡੇ, ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀਆਂ, ਗਿਰਜੇ, ਸਕੂਲ, ਕਾਰਖਾਨੇ, ਸੌਰਾਂ, ਡਿਨਰ, ਵਿਛੋੜੇ, ਮਿਲਣੀਆਂ, ਗੱਲ ਕੀ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ਚੱਪਾ ਚੱਪਾ ਅੰਦਰੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਵੇਖ ਲਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਨਿਪਟ ਸੈਲਾਨੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਾਂ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਘਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ। ਜਿਥੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕਾਜ ਵਿਚ ਹੱਥ ਵਟਾਉਂਦੇ, ਉਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਭੀ ਮਦਦ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।</br>{{gap}} ਮੈਂ ਜਿਤਨੀਆਂ ਵੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ-ਵਲੈਤੀ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ, ਪੂਰਬ ਪੱਛਮ, ਪ੍ਰਦੇਸ ਯਾਤਰਾ, ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਸੈਰ, ਲਗ ਪਗ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਅਮੀਰ ਭਾਵਨਾ, ਸ਼ਹਿਰੀ-ਜੀਵਨ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਅਤੇ ਸੈਰ ਸਪਾਟੇ ਵਾਲਿਆਂ ਖਿਆਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ<noinclude>{{center|-੬੫-}}</noinclude> s3y0w59v1741av3776tlodahqwxawog 250 31223 240847 232933 2026-10-16T06:18:28Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240847 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਮੇਰੀਆਂ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵਾਪਰੀਆਂ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਹੱਡ ਬੀਤੀਆਂ, ਜ਼ਿਮੀਂਦਰੇ ਅਤੇ ਆਮ ਸਾਧਾਰਣ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਵਿਖਾਵਾ ਜਾਂ ਬਨਾਵਟ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਹਰ ਇਕ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ, ਰਹਿਣੀ ਬਹਿਣੀ ਵਿਚ ਫਰਕ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਹਾਲ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਹੈ। ਪੈਰਸ, ਮਾਰਸੇਲਜ਼, ਰੁਆਨ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮਿਲਾ ਜੁਲਾ ਕੇ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਬਿਲਜੀਅਮ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਤੇ ਬਿਲਜੀਅਮੀ ਕੱਠੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਰਮਨ ਸਰਹੱਦਾਂ ਨਾਲ ਰਲਦੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਜਰਮਨ ਤੇ ਫਰਾਂਸੀ ਰਲਾ ਕੇ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।</br>{{gap}} ਫਰਾਂਸੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਰਹਿਣੀ ਬਹਿਣੀ ਉਪਰ ਵੀ ਵਖੋ ਵੱਖਰਾ ਅਸਰ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਚਟਕ ਫਟਕ, ਤਿਖੇ ਅਤੇ ਛੁੰਗੇ ਛੁੰਗੇ ਦਿਸਣਗੇ; ਪਰ ਫਰਾਂਸੀ ਕੁੜੀਆਂ ਮੁੰਡੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਥੋੜੀ ਸਾਦਗੀ ਅਤੇ ਠਰੱਮੇ ਵਿਚ ਮਿਲਣਗੇ। ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿਚ ਵੀ ਫਰਕ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕੁੜੀ ਦੀ ਘੱਗਰੀ ਗੋਡਿਆਂ ਤਕ ਜਾ ਪੁਜੀ ਹੈ ਤੇ ਘੇਰਾ ਇਤਨਾ ਤੰਗ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਾ ਕਦਮ ਨਹੀਂ ਪੁਟਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਵਿਚਾਰੀ ਨੂੰ ਨਿਕੇ ਨਿਕੇ ਕਦਮ ਪੁਟਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੁਣ ਘੱਗਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਟਣ ਇਸ ਲਈ ਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇ ਤਿਖਾ ਟੁਰਨਾ ਪਵੇ ਤਾਂ ਘੋਗਰੀ ਦੇ ਗੋਡਿਆਂ ਦੇ ਕੋਲ ਵਾਲੇ ਬਟਣ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਗੋਡਿਆਂ ਤੇ ਪਿੰਨੀਆਂ ਦੇ ਨੇੜਿਓਂ ਘੱਗਰੀ ਖੁਲ੍ਹੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਹੋ ਹਾਲ ਹਿਕ ਅਤੇ ਬਾਹਵਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਹਵਾਂ ਵੀ ਵਧ ਥੀਂ ਵਧ ਅਣ-ਢਕੀਆਂ ਰਖਣ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਫਰਾਂਸਣ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਭਾਵੇਂ ਖਲ ਆ ਹੀ ਰਹੀ ਹੈ; ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਥੀਂ ਘੱਟ। ਲੰਬੀਆਂ ਸਾਇਦਾਰ ਘਗਰੀਆਂ ਤੇ ਕੱਜਵੀਆਂ ਹਿਕਾਂ ਅਤੇ ਬਾਹਵਾਂ ਇਹ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਪੈਰਸ, ਉਵਰਲੈਨ, ਰੁਆਨ, ਮਾਰਸੇਲਜ਼, ਨਿਊਸੀਪਲ, ਲਿਲ ਵਿਚ ਇਸ ਥੀਂ ਵਧੀਕ ਖੁਲਾਂ ਸਨ। ਮਰਦਾਵੇਂ ਤੇ ਜ਼ਨਾਨੇ ਕਪੜਿਆਂ ਦੇ ਦੋ ਹਿਸੇ ਹਨ-ਇਕ ਅੰਦਰ ਦੇ, ਜਿਹੜੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਛੂੰਹਦੇ ਹਨ।<noinclude>{{center|-੬੬-}}</noinclude> frz4z7mewg1o2n3yk0dk9oceb88jkw4 250 31256 240848 232935 2026-10-16T06:18:36Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240848 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਮਰਦ ਪਤਲੂਨ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸੁਫ਼ੈਦ ਕੱਛਾ ਤੇ ਕਮੀਜ਼ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਬੁਨੈਨ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਵੀ ਕਛਹਿਰਾ, ਚੋਲੀ ਤੇ ਸਾਇਆ ਜ਼ਰੂਰ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਪਰਲੇ ਕੋਟ ਅਤੇ ਘੱਗਰੀ, ਕੋਟ ਅਤੇ ਪਤਲੂਨ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਮਗਰੋਂ ਧੋਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਰਸ਼ ਤੇ ਸਫ਼ਾਈ ਰੋਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਹੇਠਲੇ ਕੱਪੜੇ ਕੱਛਾ, ਨਿਕਰ, ਬੁਨੈਨ ਅਤੇ ਚੋਲੀਆਂ ਜਲਦੀ ਜਲਦੀ ਸਾਫ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਪਰਲੇ ਕਪੜੇ ਕੀਮਤੀ, ਰੰਗਦਾਰ ਤੇ ਗਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਕਪੜੇ ਸਾਦਾ, ਸੁਫ਼ੈਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।</br>{{gap}} ਪੋਰਟ-ਸਈਦ (ਨਹਿਰ ਸਵੇਜ਼) ਥੀਂ ਅਗੇ ਲੰਘਦਿਆਂ ਸਾਰੇ ਹੀ ਯੂਰਪ ਦਾ ਵੱਧ ਘਟ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਪਹਿਰਾਵਾ ਹੈ। ਕੋਟ, ਪਤਲੂਨ ਅਤੇ ਹੈਟ ਮਰਦ ਲਈ, ਘੱਗਰੀ, ਜੁਰਾਬਾਂ, ਬੂਟ, ਕਮੀਜ਼ ਤੇ ਕੋਟ ਟੋਪੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਲਈ। ਕਮਾਲ ਪਾਸ਼ਾ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਪਹਿਰਾਵਾ ਟਰਕੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਤ ਹੋ ਚੁਕਾ ਹੈ। ਕੀ ਮਰਦ ਕੀ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਬੱਚੇ, ਸਭੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪਹਿਰਾਵਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਿਸਰ, ਸ਼ਾਮ, ਇਰਾਕ, ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਆਦਿਕ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਅਮੀਰ ਘਰਾਣਿਆਂ, ਯਹੂਦੀਆਂ, ਆਰਮੀਨੀਆਂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਈਸਾਈਅਤ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁਕੇ ਲੋਕ ਭੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੈਸ਼ਨ ਅਤੇ ਇਹੋ ਪਹਿਰਾਵਾ ਹੀ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਪਾਰਸੀਆਂ ਦੀ ਸਾੜੀ ਅਤੇ ਬੌਡੀ ਕੋਟ ਤੇ ਮਫ਼ਲਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਚਲਤ ਤਾਂ ਹੋ ਚੁਕੇ ਹਨ; ਪਰ ਹਿੰਦ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਹਾਲੀਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਘੱਗਰੀ ਤੇ ਟੋਪੀ ਗਾਉਨ ਥੀਂ ਦੂਰ ਹੀ ਹਨ। ਹਾਂ, ਮਰਦਾਂ ਵਿਚ ਕੋਟ ਪਤਲੂਨ ਤੇ ਹੈਟ ਨੇ ਪੂਰਾ ਪੂਰਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਤੀਵੀਆਂ ਯੂਰਪ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸਾੜ੍ਹੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਦੀਆਂ ਤੇ ਸਾਰੇ ਯੂਰਪ ਦੀ ਸੈਰ ਵਿਚ ਸਾੜ੍ਹੀ ਦੀ ਉੱਚਤਾ ਹਿੰਦੀ ਤੀਵੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀਆਂ ਤੇ ਰਾਣੀਆਂ ਅਖਵਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਕਈ ਯੂਰਪੀਨ ਨੌਜਵਾਨ ਸੁੰਦਰੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸਾੜ੍ਹੀ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਯੂਰਪੀ ਪਹਿਰਾਵਾ ਚਟਕ ਫਟਕ, ਫੁਰਤੀ ਤੇ ਚੁਸਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹੀ ਕੰਮ ਕਾਜ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ<noinclude>{{center|-੬੭-}}</noinclude> l611zqujoz32ijoyplii0jkq8sxewd8 250 31257 240849 232936 2026-10-16T06:18:50Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240849 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਪਹਿਰਾਵਾ ਢਿੱਲਾ, ਸ਼ਰਮਾਕਲ, ਸੁਸਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਗਰੀਬਾਨਾ ਹੈ। ਜੁਤੀ ਤੇ ਬੂਟ ਵਿਚ ਹੀ ਫਰਕ ਹੈ। ਬੂਟ, ਨਿਕਰ, ਕਮੀਜ਼ ਜਾਂ ਬਨੈਨ ਸਾਨੂੰ ਕੰਮ ਕਾਜ ਵਲ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ। ਸਲਵਾਰ, ਜੁੱਤੀ, ਚੈਸਟਰ ਕੋਟ ਸੁਸਤੀ ਵਲ ਲਿਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਜਦੋਂ ਕਿਧਰੇ ਕਿਸੇ ਹਿੰਦੀ ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਘਰੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਰ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਡਾਕ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਤੇ ਉਹ ਸਾਡੀਆਂ ਤ੍ਰੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਦੁਪੱਟੇ ਅਤੇ ਘੁੰਡ ਵਿਚ ਵੇਖਦੇ ਤਾਂ ਬੜੇ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦੇ । ਪਹਲੀ ਪੁਛ ਫਰਾਂਸਣ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਇਹੋ ਹੁੰਦੀ:-</br>{{gap}} “ਇਹ ਤੀਵੀਆਂ ਘੁੰਡ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ ?”</br>{{gap}} “ਘੁੰਡ ਵਾਲੀ ਤੀਵੀਂ ਪੋਲੀਸ-ਮੈਨ, ਮੋਟਰ ਡਰਾਈਵਰ ਕਲਰਕ, ਡਾਕਟਰ, ਕਾਰਖਾਨੇ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਦੁਕਾਨਾਂ ਵਿਚ ਸੌਦੇ ਵੇਚਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਹਿਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?”</br>{{gap}} ਜਦੋਂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਬਹੁਤੀਆਂ ਤੀਵੀਆਂ ਘੁੰਡ ਨਹੀਂ ਕੱਢਦੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਬਾਕੀ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ਵਿਚ ਕਲਰਕ ਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਵਿਚ ਘੱਟ ਹੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਝੱਟ ਉਹ ਕੁੜੀਆਂ ਸਵਾਲ ਕਰਦੀਆਂ:-</br>{{gap}} “ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਵਿਚ, ਸਫ਼ਰ ਵੇਲੇ, ਜਲਸਿਆਂ ਅਤੇ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚ, ਗਿਰਜੇ ਅੰਦਰ ਘੁੰਡ ਨਾਲ ਜਿਥੇ ਦੂਜੇ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਤੁਰਦੀਆਂ, ਫਿਰਦੀਆਂ, ਬੋਲਦੀਆਂ, ਬੈਠਦੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ?”</br>{{gap}} ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਮੰਨਣੀ ਪਵੇਗੀ ਕਿ ਸਾਡੇ ਦੇਸ ਵਿਚ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੇ ਆਚਾਰ, ਚਾਲ ਚਲਨ, ਤੁਰਨ ਫਿਰਨ, ਕੰਮ ਕਾਜ, ਮਨ-ਮਰਜ਼ੀ ਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਦਾ ਰਾਖਾ ਅਤੇ ਮਾਲਕ ਮਰਦ ਹੈ। ਸਹੁਰੇ, ਜੇਠ, ਦੇਵਰ, ਭਰਾ, ਪਿਓ, ਪੁਤਰ, ਗੱਭਰੂ ਨੂੰ ਨੂੰਹ, ਭਰਜਾਈ, ਧੀ, ਮਾਂ, ਵਹੁਟੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨੀਂ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਫਰਾਂਸਣ ਨੌਜੁਆਨ ਕੁੜੀਆਂ ਆਪਣੀ ਮਨ ਮਰਜ਼ੀ ਦੀਆਂ ਆਪ ਮਾਲਕ ਤੇ ਚਾਲ ਚਲਨ ਦੀਆਂ ਅਟੱਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ<noinclude>{{center|-੬੬-}}</noinclude> 391tlsxeyjc7qdf11o1jelt0qp6hl63 250 31258 240850 232937 2026-10-16T06:19:07Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240850 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਹਨ ਕਿ ਜਿਥੇ ਉਹ ਖੁਲੀਆਂ ਡੁਲੀਆਂ ਆਜ਼ਾਦ ਤੁਰਨ ਫਿਰਨ ਤੇ ਸੈਰ ਸਪੱਟੇ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਮਨ-ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਜੋੜੇ ਲੱਭ ਕੇ ਬੜੀਆਂ ਚਿਰਾਕੀਆਂ ਵਿਆਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਤਕੜੀਆਂ ਨੌਜੁਆਨ ਰਿਸ਼ਟ ਪੁਸ਼ਟ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਉਲਾਦ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਦੇਸ ਦੇ ਰਿਵਾਜ ਵਾਂਗੂੰ ਫਰਾਂਸੀ ਮਾਪੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਬਰਾਦਰੀ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਹਰ ਇਕ ਗੱਲ ਨੂੰ ਬਦਮਾਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਗਿਣਦੇ, ਸਗੋਂ ਕੇਵਲ ਬਦਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਹੀ ਬਦ-ਚਲਣੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।</br>{{gap}} ਅਜ ਕਲ ਲੜਾਈ ਦੇ ਦਿਨ ਸਨ। ਹਰ ਇਕ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਨੌਜੁਆਨ ਫੌਜ ਵਿਚ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫੌਜੀ ਭਰਤੀ ਵਿਚ ਉਤਸ਼ਾਹ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪਿੰਡ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਨੌਜੁਆਨ ਕੁੜੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਸਝੇ ਨਾਚ ਘਰ ਅਤੇ ਕਲੱਬ ਘਰ ਸਨ, ਜਿਥੇ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਜਲਸੇ, ਗੀਤ, ਮੀਟਿੰਗਾਂ, ਗਾਣੇ, ਡਰਾਮੇ, ਖੇਡਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਹਰ ਥਾਂ ਸ਼ਨੀਚਰ ਨੂੰ ਅੱਧੀ ਛੁੱਟੀ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਹਫਤੇ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਦਮਾਗ਼ ਨੂੰ ਸਜਰਿਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਸੈਰਾਂ, ਪਿਕਨਿਕ, ਨਾਚ ਤੇ ਡਰਾਮੇ ਹੁੰਦੇ। ਨੰਬਰਦਾਰ ਦਾ ਦਫਤਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਪ-ਟੂ-ਡੇਟ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਬਾਲਗ਼ ਹੋਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਏਸ ਦਫਤਰੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਨੰਬਰਦਾਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੇਅਰ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਵਲੋਂ ਉਸਨੂੰ ਇਕ ਲਿਖਤੀ ਨੋਟਸ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਹੇ ਇਕ, ਦੋ, ਤਿੰਨ, ਚਾਰ ਬਾਲਗ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰ੍ਹੇ-ਗੰਢ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕਲੱਬ ਵਿਚ ਬੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ਼ ਸੱਦਾ-ਪੱਤ੍ਰ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਵਿਖਾਵਾ, ਘਰ ਦੀਆਂ ਸਿਫਤਾਂ, ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ, ਪਿਛਲੀਆਂ ਖਿਦਮਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਵਡਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਫਿਰ ਸਾਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਮਿਲ ਕੇ ਚਾਹ-ਪਾਣੀ ਮਿਠਾਈ, ਖੇਡਾਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਗਾਣੇ ਅਤੇ ਨਾਚ ਹੁੰਦੇ। ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਇਹੋ ਜਹੇ ਨੌ-ਜੁਆਨਾਂ ਨੂੰ ਭਰਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਰੇਲਵੇ ਪਾਸ ਤੇ ਸਫ਼ਰ ਖਰਚ ਦੀਆਂ ਸਲਿੱਪਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੇਅਰ ਪਾਸ ਆਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਜਲਸੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਮਿਲਕੇ ਇਹਨਾਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਘਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਾਲ ਲੈ ਮੇਅਰ ਦੇ<noinclude>{{center|-੬੯-}}</noinclude> qmaampgkthky45w5xr616o4fcvk0dvk 250 31259 240851 232938 2026-10-16T06:19:24Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240851 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਦਫਤਰ ਪੁਜਦੀਆਂ। ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦਿਆਂ ਲੰਘਦੇ ਤੇ ਫਿਰ ਰੇਲਵੇ ਪਾਸ ਲੈ ਕੇ ਜੇ ਤਾਂ ਸਟੇਸ਼ਨ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤਕ ਆਪ ਛੱਡਣ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਬੀਂ ਬਾਹਰ ਘੋੜਾ-ਗੱਡੀ ਉਪਰ ਸਵਾਰ ਕਰ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਲੋਂ ਖੂਬ ਜੱਫੀਆਂ ਤੇ ਪਿਆਰ ਚੁੰਮਣੀਆਂ ਦਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਮਿਲਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਰੁਮਾਲ ਹਿਲਾਏ ਜਾਂਦੇ, ਮਾਪੇ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਬੱਚੇ ਇਹ ਮਿਲਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ। ਇਹਨਾਂ ਚੁੰਮਣੀਆਂ ਤੇ ਮਿਲਣੀਆਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਦੋਹਾਂ ਵਲੋਂ ਗੂੜੇ ਪਿਆਰ ਦੀਆਂ ਅਖਾਂ ਵੀ ਸੇਜਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਚਿੱਠੀਆਂ ਲਿਖਣ ਦੇ ਇਕਰਾਰ ਤੇ ਸੁਨੇਹੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ। ਨਾਲ ਦੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਹੇਲੀਆਂ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਅਤੇ ਧੜਕਦੀ ਹਿਕ ਉਪਰ ਧਰਵਾਸ ਦਾ ਹੱਥ ਰਖਣ ਲਈ ਆਸਰਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ।</br>{{gap}} ‘ਭੈਣ’ ਸ਼ਬਦ ਸਾਡੇ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਹੈ ਅਤੇ ਭੈਣ, ਬੀਬੀ, ਮਾਤਾ ਆਖਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਅਸੀਂ ਮਾਤਾ, ਬੀਬੀ, ਭੈਣ, ਧੀ ਸਮਝਣ ਦੇ ਕਾਬਿਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝੇ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ‘ਭੈਣ’ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ‘ਕੰਵਾਰੀ` ਮੈਡਮੌਜ਼ਲ ਅਤੇ ‘ਵਿਆਹੀ` ਮੈਡਮ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹਰ ਇਕ ਦਾ ਨਾਂਵ ਹੀ ਬੁਲਾ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਅੱਧਾ ਨਾਂਵ, ਬੜਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਭਾਵਨਾ ਵਿਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਰਜੇ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀ ਹੀ ਉਮਰ ਸ਼ਾਦੀ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ‘ਰਾਹਿਯਾ’ ਅਥਵਾ (ਚੇਲੀਆਂ) ਅਤੇ ਲਾਵਾਰਸ ਬਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਸਟਰ (ਭੈਣ ਜੀ) ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਾਂ ਸਕੀ ਭੈਣ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਿਸਟਰ ਆਖੇ।</br>{{gap}} ਇਹੋ ਹੀ ਹਾਲ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਗਾਲਾਂ ਕੱਢਣ ਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਵਾਂਗ ਮਾਂ, ਭੈਣ, ਧੀ ਅਤੇ ਰੰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਬਦ-ਜ਼ਬਾਨੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਕਮ-ਅਕਲ, ਊਠ, ਗਧਾ, ਸੁਸਤ, ਕੰਮ ਚੋਰ,' ਬੇ-ਸ਼ਰਮ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ ਗਾਲਾਂ ਹੀ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਵੀ ਬੜੀਆਂ ਘਟ-ਕਿਧਰੇ ਤੋ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹੀ-ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹਰ ਇਕ ਨਿਕੇ, ਵਡੇ, ਬਚੇ, ਬੁਢੇ,<noinclude>{{center|-੭੦-}}</noinclude> newlkljijx9odm669i1lsynzyktf4l5 250 31260 240852 232939 2026-10-16T06:19:30Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240852 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਇਸਤਰੀ, ਪੁਰਸ਼, ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਹੀ ਮਾਣ ਰਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਲੜਾਈ ਝਗੜੇ ਬੜੇ ਹੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।</br>{{gap}} ਅਸੀਂ ਸਖਤ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਬਰਫ਼ਾਂ ਪੈਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਅੰਦਰ ਘੋੜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਰਹਿੰਦੇ ਸਾਂ ਅਤੇ ਰਤਾ ਖੁਲ੍ਹਾ ਮੌਸਮ ਆਉਣ ਪੁਰ ਖੁਲੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਅੰਦਰ ਤੰਬੂਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ। ਅਜ ਕਲ ਜਿਥੇ ਉਤਾਰਾ ਹੈਸੀ, ਇਹ ਥਾਂ ਨਹਿਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਹੈਸੀ ਅਤੇ ਅੱਧ ਕੁ ਮੀਲ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਉਪਰ ਇਕ ਤਕੜਾ ਸ਼ਹਿਰ ਆਬਾਦ ਸੀ। ਨਹਿਰ ਦੇ ਪਾਰਲੇ ਕੰਢੇ ਇਕ ਘੁੱਘ ਵਸਦਾ ਪਿੰਡ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇਥੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਪੰਦਰਾਂ ਕੁ ਦਿਨ ਬੀਤ ਗਏ ਤਾਂ ਹੁਕਮ ਮਿਲਿਆ ਕਿ ਇਨਫੈਨਟਰੀ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਦੀ ਬਦਲੀ ਕੈਵਲਰੀ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਕਰੇਗਾ। ਤਿਆਰੀ ਆਰੰਭ ਹੋਈ, ਲੋੜੀਂਦਾ ਸਾਮਾਨ ਵੰਡ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਚਾਰ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਲਈ ਇਕ ਜਵਾਨ ਪਿਛੇ ਛਡਕੇ ਤਿੰਨ ਜਵਾਨ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿਚ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਮਿਥੇ ਹੋਏ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਕੂਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਲਹਿੰਦੇ ਨੂੰ ਇਕ ਉਜੜੇ ਹੋਏ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਘੋੜੇ ਛਡ ਦਿਤੇ ਗਏ। ਆਪੋ ਵਿਚ ਦੀ ਫ਼ਤਹ, ਸਲਾਮ ਦੁਆ, ਦਸਤ-ਪੰਜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਖਾਲੀ ਘੋੜੇ ਤਾਂ ਪਿਛੇ ਕੈਂਪ ਵਲ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਏ ਤੇ ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਅੱਗੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਈ। ਐਡਵਾਨਸ ਪਾਰਟੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰਸਤਾ ਵੇਖ ਆਈ ਸੀ। ਇਕ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਝੁਲਾਰ ਵਗਦੀ ਸੀ ਤੇ ਉਚਾਨ ਉਪਰ ਜਾਕੇ ਘਣਾ ਜੰਗਲ ਹੈਸੀ। ਜੰਗਲ, ਝਲਾਰ ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਉਪਰ ਸਾਡਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ ਤੇ ਜੰਗਲ ਮੁਕਣ ਮਗਰੋਂ ਚਾਰ ਕੁ ਸੌ ਗਜ਼ ਦੀ ਵਿਬ ਉਪਰ ਇਕ ਪੱਕੀ ਸੜਕ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਕੰਡੇਦਾਰ ਤਾਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਛੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸੜਕ ਦੇ ਟੁੰਡ ਮੁੰਡ ਕੀਤੇ ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਤੋਪਾਂ ਤੇ ਬੰਬਾਂ ਦੇ ਗੋਲਿਆਂ ਨਾਲ ਝੰਬੇ ਹੋਏ ਟਾਹਣੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਇਕ ਸਿਰੇ ਥੀਂ ਦਿਸ ਪੈਂਦੇ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਥੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਹਰ ਇਕ ਜਵਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਦਲੀ ਉਪਰ ਡਿਊਟੀ ਵਾਲਾ ਮਿਲਦੇ ਸਾਰ ਹੀ ਅਗੇ ਵਲ ਨੂੰ ਤੁਰ ਜਾਣਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਵੇਂ ਹੀ ਹੋਇਆ। ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਪੋਸਟ ਮਿਲਦੀ ਗਈ, ਹਰ ਥਾਂ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।<noinclude>{{center|-੭੧-}}</noinclude> gt217j8fws12pwpx7kbt3thxyagdauj 250 31261 240853 232940 2026-10-16T06:19:37Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240853 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਮੋਰਚੇ (ਖਾਈਆਂ) ਸਿਰ ਸਿਰ ਉੱਚੇ ਸਨ। ਦਿਨੋ ਅਸੀਂ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੁਰ ਫਿਰ ਸਕਦੇ ਸਾਂ। ਪਿਛੇ ਹਟਕੇ ਮੋਰਚੇ ਦੀਆਂ ਖਾਈਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਨਿੱਕੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਗੁਫਾ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਛੱਤ ਪਾਕੇ ਆਪਣੇ ਆਰਾਮ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਈਆਂ ਸਨ। ਹਰ ਗੁਫਾ ਇਕ ਦੂਜੀ ਥੀਂ ਦੁਰਾਡੇ ਸੀ। ਜੇ ਇਕ ਉਪਰ ਤੋਪਾਂ ਦਾ ਗੋਲਾ ਜਾਂ ਬੰਬ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਦੂਜੀ ਦਾ ਬਚਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਹਰ ਗੁਫਾ ਵਿਚ ਕੰਧ ਦੇ ਨਾਲ ਕਰਕੇ ਜਾਲੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਦੋ ਮੰਜੀਆਂ ਸਨ। ਪੋਸਟ ਵਾਲੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਥੀਂ ਬਚਦੇ ਜਵਾਨ ਦਿਨੇ ਇਹਨਾਂ ਹੀ ਥਾਵਾਂ ਉਪਰ ਆਰਾਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਦਿਨ ਢਲਦਿਆਂ ਹੀ ਹਰ ਇਕ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਫਾਇਰਿੰਗ ਲਾਇਨ ਉਪਰ ਗੋਲੀਂ-ਗੱਠਾ ਤੇ ਹਥ ਦੇ ਬੰਬ ਲੈ ਕੇ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਸਿਵਾਏ ਡਿਊਟੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਥੋੜੀ ਜਹੀ ਵਿਥ ਉਪਰ ਸੁਖ ਤੇ ਆਰਾਮ ਲੈਣ ਲਈ ਜਾ ਪੁਜਦੇ ਸਨ।</br>{{gap}} ਦੋਹਾਂ ਵੇਲਿਆਂ ਦਾ ਰਾਸ਼ਨ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਮੀਲ ਪਿਛੇ ਇਕ ਉਜੜੇ ਹੋਏ ਪਿੰਡ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਸਾਰਾ ਪੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਰਾਸ਼ਨ (ਮੀਟ, ਕੜਾਹ ਅਤੇ ਅੱਠ ਰੋਟੀਆਂ) ਸਮੇਤ ਚਾਹ ਵਾਲੀ ਕੁੱਪੀ ਦੇ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਿਨਾਂ ਦੁਧ ਦੇ ਉਬਲਿਆ ਹੋਇਆ ਚਾਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਹਿੱਸੇ ਆਉਂਦੀ ਰਮ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਸਖਤ ਸਰਦੀਆਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਖਰਾਬ ਨਾ ਸੀ ਹੁੰਦੀ। ਰਾਤ ਦੀ ਥਕਾਵਟ, ਦਿਨ ਦੀ ਖੇਚਲ ਅਤੇ ਚਵੀ ਘੰਟਿਆਂ ਮਗਰੋਂ ਮਿਲਿਆ ਇਹ ਭੋਜਨ ਬੜਾ ਹੀ ਸਵਾਦੀ ਤੇ ਰਸਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।</br>{{gap}} ਅੱਠ ਕੁ ਦਿਨਾਂ ਮਗਰੋਂ ਸਕਾਉਡਰਨ ਕਮਾਂਡਿੰਗ ਨੇ ਸਾਡੀ ਫਾਇਰਿੰਗ ਲਾਇਨ ਥੀਂ ਅਗੇ ਇਕ ਸੁਰੰਗ ਪੁਟਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਸੁਰੰਗ ਬਹੁਤੀ ਡੂੰਘੀ ਨਾ ਸੀ ਪੁਟੀ ਜਾ ਰਹੀ। ਜਿਤਨੀ ਖੁਦਾਈ ਹੁੰਦੀ ਦਿਨ ਚੜਨ ਥੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਖੁਸ਼ਕ ਤੇ ਰਤੀ ਜਹੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਘਾਹ ਦੇ ਤੋਦਿਆਂ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰਾਂ ਢੱਕ ਦੇਣਾ ਬੜਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਜਰਮਨਾਂ ਦੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਇਸ ਸਜਰੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੱਕ ਨੂੰ ਵਧਾ ਲੈਣ। ਜਰਮਨਾਂ ਅਤੇ<noinclude>{{center|-੭੨-}}</noinclude> o09v40a4rydxo6yc3jg36zy4o865c0e 250 31263 240854 232941 2026-10-16T06:19:43Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240854 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤਿੰਨ ਕੁ ਸੌ ਗਜ਼ ਦੀ ਵਿੱਥ ਸੀ। ਜੇ ਸੁਰੰਗ ਦੋ ਢਾਈ ਸੌ ਗਜ਼ ਦੁਸ਼ਮਨ ਵਲ ਨੂੰ ਚਲੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਫਾਇਰਿੰਗ ਲਾਈਨ ਵਿਚੋਂ ਬੋਲ ਚਾਲ ਤੇ ਤੁਰਨ ਫਿਰਨ ਦੀ ਹਰ ਇਕ ਹਰਕਤ ਅਸੀਂ ਸੁਣ ਸਕਦੇ ਸਾਂ। ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਤੌਰ ਉਪਰ ਇਹਨਾਂ ਹੀ ਗੱਲਾਂ ਥੀਂ ਲੜਾਈ ਦੇ ਕਈ ਖੁਫੀਆ ਭੇਦ ਲਭੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਹੀ ਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਲਭਣ ਲਈ ਸੁਰੰਗ ਖੋਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।</br>{{gap}} ਕੰਮ ਦਬਾ-ਦਬ ਜਾਰੀ ਸੀ। ਇਹ ਕੰਮ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਖਾਈਆਂ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕੰਮ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਜਦੋਂ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਰਤਾ ਜਿੰਨਾ ਖੜਾਕ, ਤੁਰਨ, ਬੋਲਣ ਅਥਵਾ ਕਹੀ ਬੇਲਚੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਿਕਲਦੀ ਤਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨਗਨ ਝੱਟ ਉਥੇ ਹੀ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਬੁਛਾੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੀ। ਟਾਵੀਂ ਟਾਵੀਂ ਗੋਲੀ ਤਾਂ ਦੋਹਾਂ ਹੀ ਪਾਸਿਆਂ ਵਲੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੇਖੇ ਸੁਣੇ ਸਾਰੀ ਹੀ ਰਾਤ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਤਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀ, ਪਰ ਸਾਡੇ ਪਾਸੇ ਵਲੋਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੋ ਤਿੰਨ ਅਤੇ ਕਦੀ ਕਦਾਈਂ ਪੰਜ ਛੀ ਤਕ ਜਵਾਨ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਹੀ ਜਾਂਦੇ। ਅਜੇ ਤਕ ਰੱਬ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੈਸੀ ਕਿ ਸਿਵਾਏ ਦੋ ਮੌਤਾਂ ਦੇ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ। ਇਹ ਵੀ ਪਹਿਲੇ ਦੋਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਅਨ-ਗਹਿਲੀ ਦੇ ਕਾਰਨ।</br>{{gap}} ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਵਿਚ ਇਕ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਸਜੇ ਪੱਟ ਵਿਚ ਵੀ ਗੋਲੀ ਨੇ ਆਣਕੇ ਜ਼ਖਮ ਕਰ ਦਿਤਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਤ ਦੇ ਦੋ ਕੁ ਵਜੇ ਕੰਮ ਉਪਰ ਮੌਜੂਦ ਸਾਂ। ਗੋਲੀ ਲਗਦਿਆਂ ਸਾਰ ਇਕ ਦਮ ਹੀ ਆਰ ਪਾਰ ਹੋ ਗਈ। ਜਿਥੇ ਮੈਂ ਖੜੋਤਾ ਸੀ, ਇਹ ਥਾਂ ਮੈਦਾਨ ਹੈਸੀ । ਪੰਜਾਹ ਕੁ ਕਦਮ ਗਰਮ ਗਰਮ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਤੁਰ ਕੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਧੀਕ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਣ ਥੀਂ ਬਚਣ ਲਈ ਖਾਈਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਦਦ ਤੋਂ ਹੀ ਮੈਂ ਪੁਜ ਗਿਆ। ਖਾਈ ਵਿਚ ਪੁਜ ਕੇ ਕੁਝ ਖਾਈ ਦੀ ਕੰਧ ਦਾ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਇਕ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਤੁਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਗੁਫਾ ਵਿਚ- ਜਿਥੇ ਮੈਂ ਦਿਨੇ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਤ ਅਨੁਸਾਰ ਖੂਬ ਸਜਾ ਸਵਾਰ ਕੇ ਰਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ-ਆਣ ਕੇ ਪੁਜ ਗਿਆ। ਸਾਥੀਆਂ<noinclude>{{center|-੭੩-}}</noinclude> oa555lcytjsubh6ttvedm6bin3p5a4b 250 31379 240855 232942 2026-10-16T06:19:51Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240855 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਫਸਟ-ਏਡ ਦੀ ਪੱਟੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਗਾਜ਼, ਟਿੰਕਚਰ- ਆਇਡੀਨ ਅਤੇ ਬੈਂਡੇਜ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਖੂਬ ਕੱਸ ਕੇ ਪੱਟ ਦੇ ਜ਼ਖਮ ਉਪਰ ਪੱਟੀ ਬੰਧੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਧੀਕ ਖੂਨ ਨਾ ਨਿਕਲ ਜਾਵੇ। ਆਪਣੀ ਕੁਪੀ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਚਾਹ ਪੀਤੀ। ਥੋੜੇ ਚਿਰ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਸਕੌਡਰਿਨ ਆਫ਼ੀਸਰ ਵੀ ਆਣ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕੁਪੀ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਪੈੱਗ ਰਮ ਦਾ ਪਿਆਇਆ। ਤਸੱਲੀ ਦਿਤੀ, ਜ਼ਖਮ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਅਤੇ ਲੱਤ ਨੂੰ ਠੀਕ ਰਖਣ ਲਈ ਹਦਾਇਤਾਂ। ਡੋਲੀ ਬਹਿਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਿਥੋਂ ਤਕ ਜਲਦੀ ਜਲਦੀ ਹੋ ਸਕਿਆ, ਫਾਇਰਿੰਗ, ਲਾਈਨ ਵਿਚੋਂ ਦਿਨ ਚੜਨ ਥੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕਢਵਾ ਕੇ ਪਿਛੇ ਭਿਜਵਾ ਦਿਤਾ। ਸਵੇਰ ਦੀ ਸਖਤ ਅਤੇ ਕੰਬਦੀ ਹੋਈ ਬਰਫਾਨੀ ਸਰਦੀ ਵਿਚ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸਾਰ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਥਾਂ ਪੁਚਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਥੇ ਰੈਜਮਿੰਟ ਦੇ ਸਾਰੇ ਫੱਟੜ ਪੁਜਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਥਾਂ ਨਾਲੇ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਕੱਖਾਂ ਦੀ ਇਕ ਨਿਕੀ ਜਹੀ ਕੁਲੀ ਹੈਸੀ। ਇਕ ਸਟਰੇਚਰ ਉਪਰ ਲਿਟਾ ਕੇ ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਲੱਤ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਸਿੱਧਾ ਰੱਖ ਕੇ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਬਨ੍ਹ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਥੋੜੀ ਰਮ, ਕੁਝ ਸ਼ੋਰਬਾ ਅਤੇ ਪੀਣ ਲਈ ਦੁਧ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਤਕ ਮੈਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਘਟ ਹੈਸੀ, ਪਰ ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਖੂਨ ਵਗਦਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਲੱਤ ਠੰਢੀ ਹੋ ਕੇ ਆਕੜਦੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਕੜਾਕੇ-ਦਾਰ ਸਰਦੀ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲੱਤ ਸੁਜਦੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਮਿੰਟ ਮਿੰਟ ਮਗਰੋਂ ਦਰਦ ਵਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਜ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਿਛੜਨ ਦਾ ਬੜਾ ਸਖਤ ਰੰਜ ਸੀ। ਛਾਉਣੀ ਥੀਂ ਤੁਰਨ ਲਗਿਆਂ ਅਤੇ ਲਾਇਲਪੁਰੋਂ ਬਚੇ ਤੇ ਸਿੰਘਣੀ ਥੀਂ ਨਿਖੜਨ ਲਗਿਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅੱਥਰੂ ਆਏ ਸਨ, ਉਹੀ ਅਥਰੂ ਅਜ ਸਾਥੀਆਂ ਥੀਂ ਵਖ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।<noinclude>{{center|-੭੪-}}</noinclude> 1xovj0e6ak4heueyh7orza0z90117sy 250 31390 240856 232943 2026-10-16T06:20:11Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240856 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{dhr|13em}} {{center|{{xxx-larger|ਪਿਆਰੀ ਨਰਸ}}}}{{rule}}{{rule|height=2px}} {{gap}}ਫੌਜੀ ਜੀਵਨ ਚਲਦੀ ਘੜੀ ਵਾਂਗ ਚਵੀ ਘੰਟੇ ਟਿਕ-ਟਿਕ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਗੜੀ ਹੋਈ ਘੜੀ ਨੂੰ ਮੁਰੰਮਤ ਲਈ ਕਿਸੇ ਚੰਗੇ ਘੜੀ-ਸਾਜ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੌਜੀ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਆਏ ਨੁਕਸ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਖੇਚਲ ਤਕਲੀਫ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਫੌਜੀ ਜੀਵਨ ਲਈ ਹਸਪਤਾਲ ਬੜੇ ਹੀ ਆਰਾਮ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ। ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਕਿਤਨੀ ਰਾਖੀ ਤੇ ਆਰਾਮ, ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ - ਇਹ ਗਲਾਂ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਤਅੱਲਕ ਰਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਪਿਛਲੀ ਕਹਾਣੀ ‘ਪੱਟ ਦੇ ਜ਼ਖਮ’ ਵਿਚ ਦਸਿਆ ਕਿ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਪੱਟ ਵਿਚ ਗੋਲੀ ਵੱਜੀ, ਜਿਹੜੀ ਪੱਟ ਨੂੰ ਚੀਰਦੀ ਹੋਈ ਇਕ ਪਾਸੇ ਥੀਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨਿਕਲ ਗਈ । ਬਰਫ਼ਾਨੀ ਸਖਤ ਸਰਦੀ, ਝਲਾਰ ਦਾ ਕੰਢਾ, ਖੂਨ ਦਾ ਵਧੀਕ ਨਿਕਲ ਜਾਣਾ ਤੇ ਪੈਂਟ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਸੁਜ ਜਾਣਾ ਬੜੀਆਂ ਸਖਤ ਅਤੇ ਦਰਦਨਾਕ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਸਨ । ਤਕੜੇ ਬੀ ਤਕੜਾ ਅਤੇ ਦਲੇਰ ਹਿਰਦਾ ਵੀ ਅਣਸਹੇ ਦੁਖ ਵੇਲੇ ਮੌਤ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਵੀ ਇਸ ਦੁਖ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਅਰਦਾਸਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸਾਂ:<noinclude>{{center|-੭੫-}}</noinclude> 786kdmhfd52gerxyzt98umjgljhb95y 250 31533 240857 232944 2026-10-16T06:20:24Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240857 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਹੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ! ਮੈਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਦੁਖਦਾਈ ਸਮਾਂ ਮੁਕ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਕਰੋੜਾਂ ਵਾਰੀ ਵੀ ਹਥ ਜੋੜਿਆਂ ਜਾਂ ਮੌਤ ਲਈ ਮੌਤ ਮੰਗਿਆਂ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਕਰਦੀ। ਸਵੇਰੇ ਸਤ ਵਜੇ ਥੀਂ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਤਕ ਮੈਂ ਇਸੇ ਕੱਖਾਂ ਦੀ ਛਪਰੀ ਵਿਚ ਰਿਹਾ। ਏਥੋਂ ਤਕ ਹੀ ਸਾਡੀ ਰਜਮੈਂਟ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੀ। ਅਗੇ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਹੈਡ ਕੁਆਰਟਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਲੈ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੋਨ ਤਾਂ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖਮੀਆਂ ਨੂੰ ਘਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਅਤੇ ਵਧੀਕ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਸਿਰ, ਮਥੇ, ਛਾਤੀ ਦੇ ਜ਼ਖਮੀਆਂ, ਟੂਟੀਆਂ ਬਾਹਵਾਂ ਤੇ ਲਤਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਮਾਮੂਲੀ ਫਟੜਾਂ ਨੂੰ ਪੈਰੀਂ ਤੁਰ ਕੇ ਵੀ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਤਕ ਪੁਜਣਾ ਪੈਂਦਾ, ਪਰ ਨਾ ਤੁਰ ਸਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪਹੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸਟਰੇਚਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੀ। ਮੁਕਦੀ ਗਲ ਇਹ ਕਿਬ੍ਰਿਗੇਡ ਦਾ ਹਸਪਤਾਲ ਮਸ਼ੀਨ ਗਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ, ਤੋਪਾਂ ਅਤੇ ਬੰਬਾਂ ਦੇ ਗੋਲਿਆਂ ਦੀ ਮਾਰ ਥੀਂ ਬਾਹਰ ਨਾ ਸੀ।</br>{{gap}} ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਦੋ ਡੋਲੀ-ਬਹਿਰਿਆਂ ਨੇ ਆਣ ਸਾਂਭਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣਾ ਸਟਰੈਚਰ ਉਥੇ ਦੇ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਜਿਸ ਸਟਰੈਚਰ ਉਪਰ ਮੈਂ ਪਿਆ ਸਾਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੁਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪਹੀਆਂ ਵਾਲੀ ਹਥ-ਗਡੀ ਵਿਚ ਬੀੜ ਲਿਆ। ਮਾਮੂਲੀ ਜਿਹਾ ਮੇਰਾ ਸਾਮਾਨ, ਹਸਪਤਾਲ ਦੀ ਮੇਰੇ ਮੁਤੱਲਕ ਲਿਖੀ ਰੀਪੋਟ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਲਈ ਤੇ ਉਹ ਅਧ-ਮੋਈ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰ ਪਏ। ਘੰਟੇ ਕੁ ਮਗਰੋਂ ਅਸੀਂ ਇਕ ਉਜੜੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਜਾ ਪੁਜੇ। ਇਕ ਟੁਟੇ ਛੋਟੇ ਮਕਾਨ ਵਿਚ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾ ਨਿਕਾ ਜਿਹਾ ਰੈਡ-ਕਰਾਸ ਝੰਡਾ ਖੜਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪੰਦਰਾਂ ਕੁ ਮਿੰਟਾਂ ਮਗਰੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਰਾਜ਼ੀ ਖੁਸ਼ੀ ਪੁਛੀ, ਚੂਸਣ ਲਈ ਮਿਠਾਈ ਦੀਆਂ ਟਿਕੀਆਂ ਦਿਤੀਆਂ ਤੇ ਗਰਮ ਦੁਧ ਦਾ ਪਿਆਲਾ ਪੀਣ ਲਈ ਮਿਲਿਆ। ਥੋੜੀ ਜਹੀ ਰਮ ਵੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਕੜਿਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਦੇ ਕੇ ਤਸੱਲੀ ਦਿਤੀ ਕਿ “ਜਲਦੀ ਹੀ ਕਿਸੇ ਚੰਗੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਾਲੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਪੁਜ ਕੇ ਬੜੀ ਜਲਦੀ ਆਰਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਕੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਆਪਣੇ ਘਰ ਚਲੇ ਜਾਓਗੇ।”<noinclude>{{center|-੭੬-}}</noinclude> 0p4tlxddjwlfojqz79a6uvtutiaoye8 250 31534 240858 232947 2026-10-16T06:21:16Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240858 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਇਥੇ ਮੇਰੇ ਥੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀਹ ਬਾਈ ਮਰੀਜ਼ ਸਨ। ਤਿੰਨ ਬੜੇ ਬੇ-ਹਾਲ ਸਨ। ਇਕ ਛੇਕੜਲਿਆਂ ਸਵਾਸਾਂ ਉਪਰ ਸੀ। ਮੈਂ ਸਟਰੈਚਰ ਉਪਰ ਪਿਆ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਕੁਝ ਹੀ ਮਿੰਟਾਂ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਨੇ ਦਮ ਤੋੜ ਦਿਤਾ। ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਚਿੱਟ ਲਿਖੀ। ਉਸ ਦੇ ਗਲ ਦਾ ਨੰਬਰ ਲਾਹ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਬਲ ਵਿਚ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਪੇਟ ਕੇ ਉਸੇ ਸਟਰੈਚਰ ਉਪਰ ਚੁਕ ਕੇ ਬਾਹਰਲੇ ਵਿਹੜੇ ਥੀਂ ਕੁਝ ਦੂਰ, ਜਿਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਖਾਲੀਆਂ ਪੁਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਸਦਾ ਲਈ ਧਰਤੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਮਿੱਠੀ ਨੀਂਦੇ ਸੁਲਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ।</br>{{gap}} ਇਸ ਥੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਮੌਤ ਲਈ ਅਰਦਾਸਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸਾਂ; ਪਰ ਮੌਤ ਦੀ ਇਸ ਡਰਾਉਣੀ ਝਾਕੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਜੀਵਣ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ ਬੱਝ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਕੈਦੀ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਜੇਲ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਜਾਂਦਿਆਂ ਬੜਾ ਸਖਤ ਘਾਬਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸਖਤ ਕੈਦ ਕਿਵੇਂ ਬਿਤਾ ਸਕਾਂਗਾ, ਪਰੰਤੂ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਹੀ ਕੋਠੜੀਆਂ ਅੰਦਰ ਉਮਰ ਕੈਦੀ ਮਿਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਨਿਕੀ ਜਹੀ ਕੈਦ ਲਈ ਜੀਵਨ ਲੋਚਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਵੀ ਹੁਣ ਮਰਨਾ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਵੀ ਅਰਦਾਸਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਕਿ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜਲਦੀ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਨਿਕਲ ਕੇ ਕਿਸੇ ਸੁਖ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਪੁਚਾਇਆ ਜਾਵਾਂ-ਭਾਵੇਂ ਕਿਤਨੀ ਹੀ ਦਰਦ ਅਤੇ ਤਕਲੀਫ ਸੀ।</br>{{gap}}ਅਖੀਰ ਰਾਤ ਦੇ ਅੱਠ ਕੁ ਵਜੇ ਐਂਬੂਲੈਂਸ ਕਾਰਾਂ ਆਣ ਪੁਜੀਆਂ ਇਹ ਗਡੀਆਂ ਪਿੰਡ ਥੀਂ ਬਾਹਰਲੇ ਪਾਸੇ ਨੀਵੀਂ ਥਾਵੇਂ ਖੜੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਅਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿਚ ਬਿਨਾਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਇਕ ਇਕ ਗਡੀ ਅਗੇ ਲਿਆਂਦੀ ਜਾਂਦੀ। ਜਦੋਂ ਬੀਮਾਰ ਉਸ ਵਿਚ ਲਦ ਦਿਤੇ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਜ਼ਖਮੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਦੁਰਾਡੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ। ਫਿਰ ਦੂਜੀ ਗਡੀ ਉਥੇ ਆਉਂਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਗੋਲੇ ਇਥੇ ਵੀ ਆਣ ਪੈਂਦੇ ਸਨ। ਇਕੱਠਿਆਂ ਹੋਣ ਵਿਚ ਵਧੀਕ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਡਰ ਸੀ। ਰਾਤ ਦੇ ਗਿਆਰਾਂ ਵਜੇ ਸਾਡੀਆਂ ਐਂਬੁਲੈਂਸ ਕਾਰਾਂ ਨੇ ਕੂਚ ਕੀਤਾ। ਟੂਟੀਆਂ ਛੁਟੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਦੇ ਹਿਚਕੋਲੇ, ਨੀਵੀਆਂ ਉਚੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਰਾਤ ਦੇ ਘੁਪ ਅਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਕੁ ਵਜੇ ਇਸ<noinclude>{{center|-੭੭-}}</noinclude> hup6bgax1zp6lmqxrunslu6oapyhm0k 250 31535 240859 232948 2026-10-16T06:21:31Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240859 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਪੰਦਰਾਂ ਵੀਹ ਕਾਰਾਂ ਆਣ ਪੁਜੀਆਂ। ਇਹ ਥਾਂ ਕੇਵਲਰੀ ਡਵੀਯਨ ਹਸਪਤਾਲ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਫਰੰਟ ਦੇ ਜ਼ਖਮੀ ਜਦੋਂ ਇਥੇ ਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਮੀਲ ਦੂਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਚੰਗੇ ਹਸਪਤਾਲ, ਪੂਰੇ ਆਰਾਮ ਲਈ ਘਲ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਥੇ ਵੀ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਡਵੀਯਨਲ ਹਸਪਤਾਲ ਇਕ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਪਏ ਸਕੂਲ ਦੇ ਡੈਸਕ, ਕੰਧਾਂ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਅਤੇ ਬਲੈਕ ਬੋਰਡ ਸਕੂਲ ਦੀਆਂ ਮੂੰਹ ਬੋਲਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਸਨ। ਇਥੇ ਜ਼ਖਮੀਆਂ ਲਈ ਮਾਮੂਲੀ ਜਿਹਾ ਡਰੈਸਿੰਗ ਰੂਮ ਸੀ। ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚ ਪਿਛੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਟਰੈਚਰ ਸਨ। ਮੰਜਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਜਾਂ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇਥੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਭਾਵੇਂ ਮਸ਼ੀਨਗਨਾਂ ਅਤੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦਾ ਇਥੇ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਬੰਬ ਅਤੇ ਤੋਪ ਦੇ ਗੋਲੇ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਰਬਾਦ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਅਨੇਕਾਂ ਟੁਟੇ ਫੁਟੇ ਤੇ ਡਿਗੇ ਹੋਏ ਘਰ ਖਾਲਮ-ਖਾਲੀ ਭਾਂ ਭਾਂ ਪਏ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਟਾਵੀਂ ਟਾਵੀਂ ਫ਼ਰਾਂਸੀ ਆਬਾਦੀ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।</br>{{gap}} ਰਾਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਪੁਜਦਿਆਂ ਸਾਰ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਗਰਮਾ ਗਰਮ ਚਾਹ ਪਿਲਾਈ ਗਈ। ਐਂਬੁਲੈਂਸ ਗੱਡੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਾਰਦਿਆਂ ਤੇ ਅੰਦਰ ਲਿਜਾਂਦਿਆਂ ਜਦੋਂ ਵੀ ਹਿਚਕੋਲਾ ਵਜਦਾ, ਹਾਇ ਹਾਇ ! ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ । ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚ ਬੜਾ ਹੀ ਦਰਦਨਾਕ ਨਜ਼ਾਰਾ ਸੀ। ਪੈਰ, ਗੋਡੇ, ਬਾਹਵਾਂ, ਸਿਰ, ਜੁਬਾੜੇ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਅਨੇਕ ਹਿਸਿਆਂ ਦੇ ਜ਼ਖਮੀ ‘ਹਾਇ ਡਾਕਟਰ ਜੀ’, ‘ਮਰ ਗਿਆ ਡਾਕਟਰ ਜੀ !' ਦੀਆਂ ਪੁਕਾਰਾਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜ਼ਖਮੀ ਬੜੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਡਾਕਟਰ ਅਤੇ ਵਾਰਡ-ਅਰਦਲੀ ਬੜੇ ਘਟ ਸਨ। ਦਰ-ਅਸਲ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਏਸ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਫ਼ਾਇਰਿੰਗ ਲਾਇਨ ਵਿਚੋਂ ਆਏ ਬੀਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਐਂਬੁਲੈਂਸ ਟ੍ਰੇਨ ਵਿਚ ਚਾੜਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ । ਜਿਹੜੇ ਫਟੜਾਂ ਦੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਇਸ ਥਾਂ ਪੁਜ ਕੇ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਛਲੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਜ਼ਖਮੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕੰਬਲ ਵਿਚ ਸੀਉਂ ਕੇ ਨਾਲ ਵਾਲੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਪਿਆਰੀ<noinclude>{{center|-੭੮-}}</noinclude> 6j2vl64bf07r3b0jvrwo6z1joiz0zx6 250 31537 240860 232956 2026-10-16T06:22:03Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240860 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਅਤੇ ਮਿਠੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਸਦਾ ਲਈ ਸੌਂਪ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਹਿੰਦੂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸਿਖ, ਈਸਾਈ ਬਿਨਾਂ ਪੂਜਾ, ਪਾਠ, ਦੀਵਾ ਬੱਤੀ, ਚੌਕਾ, ਪਿੰਡ ਤੇ ਕਲਮਾ ਪੜ੍ਹੇ ਪੜ੍ਹਾਏ ਇਕੋ ਥਾਂ ਸਮਾ ਰਹੇ ਸਨ।</br>{{gap}}ਦਸ ਵਜੇ ਵਡਾ ਡਾਕਟਰ ਆਇਆ ਤੇ ਫੱਟੜਾਂ ਦੇ ਜ਼ਖਮਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਰਖਣ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਪਟੀਆਂ ਬਦਲਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀਆਂ। ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਜ਼ਖਮੀ ਇਕ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਲਿਆਏ ਜਾਂਦੇ। ਤੇਜ਼ ਕੈਂਚੀ ਨਾਲ ਬੜੀ ਜਲਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੱਟੀ ਜ਼ਖਮਾਂ ਉਪਰੋਂ ਕਟ ਦਿਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਟਿੰਕਚਰ-ਆਓਡੀਨ ਪੇਂਟ ਕੀਤੀ, ਲਿੰਟ ਗਾਜ਼ ਰਖੀ ਤੇ ਬੈਂਡੇਜ ਕਸ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਫਟੜ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਨ ਅਤੇ ਹਰ ਇਕ ਦੀ ਪੱਟੀ ਬਦਲਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਬੜੀ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਜ਼ਖਮੀ ਦਰਦ ਨਾਲ ਕੁਰਲਾਟ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਪਰ ਡਾਕਟਰ, ਵਾਰਡ-ਅਰਦਲੀ ਤੇ ਡੋਲੀ-ਬਹਿਰੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਬਿਨਾ ਬੋਲੇ, ਬਿਨਾ ਸੁਣੇ, ਬਿਨਾ ਆਖੇ ਮਸ਼ੀਨ ਵਾਂਗ ਕਰੀ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਹੋਰ ਹੋ ਵੀ ਕੀ ਸਕਦਾ ਸੀ!</br>{{gap}} ਮੂੰਹ, ਹਥਾਂ ਅਤੇ ਬਾਹਵਾਂ ਦੇ ਜ਼ਖਮੀ ਤੁਰ ਫਿਰ ਕੇ ਟੱਟੀ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਤਾਂ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਵਿਚਾਰੇ ਖਾਣ ਪੀਣ ਬੀਣ ਥੀਂ ਲਾਚਾਰ ਸਨ। ਕੌਣ ਚੁਕ ਕੇ ਪਿਆਲਾ ਚਾਹ ਦਾ ਉਨਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਲਾਵੇ! ਲੱਤ, ਪੱਟ, ਪੈਰ ਤੇ ਪੇਟ ਦੇ ਫਟੜ ਜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਲਾ ਚਾਹ ਦਾ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਲਾ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਡਰਦੇ ਦੁਧ, ਚਾਹ ਪੀਣ ਥੀਂ ਸੰਕੋਚ ਕਰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਟੱਟੀ ਪਿਸ਼ਾਬ ਦਾ ਔਖ ਸੀ, ਪਰ ਪੇਟ ਬੜਾ ਜ਼ਾਲਮ ਹੈ। ਇਸ ਔਖ ਵਿਚ ਚਾਹ, ਦੁਧ, ਬਿਸਕੁਟ, ਚਾਕਲੇਟ, ਫਲ ਆਦਿਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਰਤ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸ਼ੋਰਬਾ ਅਤੇ ਰਮ ਵੀ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਰਖਣ ਲਈ ਵਰਤ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਨਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ‘ਹਾਇ, ਮਰ ਗਿਆ ! ਦਰਦ ਹੈ, ਡਾਕਟਰ ਜੀ !' ਦੀਆਂ ਚਾਂਗਾਂ ਵੀ ਪੈ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਆਉਂਦੀ, ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਦਾ ਦਰਦ ਤੇ ਚਾਗਾਂ ਜਗਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਪਏ ਡੈਸਕਾਂ ਦੀ ਬਰਫ ਤਿਮ ਤ੍ਰਿਮ ਕਰ ਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉਪਰੋਂ ਡਿਗਦੀ ਧਰਤੀ ਉਪਰ ਆਉਂਦੀ ਰਹੀ। ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਡੈਸਕਾਂ ਦੇ ਕੋਟ ਚਾੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਕੰਧ ਦੇ ਨਾਲ ਕਰ ਕੇ ਇਕ ਦੇ<noinclude>{{center|-੭੯-}}</noinclude> cjiwq94b5b0umsou1r7jzk02pd2i5wp 250 31538 240861 232959 2026-10-16T06:22:10Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240861 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਉਪਰ ਦੂਜਾ, ਦੂਜੇ ਉਪਰ ਤੀਜਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆੜ ਵਿਚ ਕਿਚਨ ਅਤੇ ਥੋੜੀ ਵਿਬ ਉਪਰ ਟੂਟੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੀ।</br>{{gap}} ਦੂਜੀ ਭਲਕ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਸਕੂਲ ਦੇ ਕਮਰੇ ਖਾਲੀ ਹੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਸਟਰੈਚਰ ਚੁਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।ਸਕੂਲ ਥੀਂ ਬਾਹਰ ਐਂਬੁਲੈਂਸ ਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਭੂੰ ਭੂੰ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਜ਼ਖਮੀ ਹਾਇ ! ਹਾਇ ! ਕਰਦੇ ਗਡੀਆਂ ਵਿਚ ਬੜੀ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਲਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਗਡੀਆਂ ਭਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਉਡੀਕ ਦੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਲ ਨੂੰ ਭਜ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਸ਼ਹਿਰ ਥੀਂ ਬਾਹਰ ਦੁਰਾਡੇ ਇਕ ਲੰਬੇ ਤੇ ਉਜਾੜ ਪਲੇਟ ਫਾਰਮ ਉਪਰ ਲੰਬ-ਸਲੰਬੀ ਸੁਰਖ ਰੰਗ ਦੀ ਐਂਬੂਲੈਸ ਰੇਲ ਗਡੀ ਚੁਪ-ਚੁਪਾਤੇ ਇੰਜਨ ਸਮੇਤ ਸਵੇਰ ਦੀ ਸਰਦੀ ਵਿਚ ਖੜੋਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਬੀਮਾਰਾਂ ਦੀ ਗਡੀ ਪੁਜਦੀ ਉਸ ਦੇ ਬੀਮਾਰ ਉਤਾਰ ਕੇ ਰੇਲ ਵਿਚ ਰਖ ਦਿਤੇ ਜਾਂਦੇ। ਸਤ ਥੀਂ ਨੌਂ ਕੁ ਵਜੇ ਤਕ ਸਾਰੇ ਜ਼ਖਮੀ ਗਡੀ ਵਿਚ ਚਾੜ ਦਿਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਗਡੀ ਵਿਚ ਵੀ ਡਾਕਟਰ, ਵਾਰਡ-ਅਰਦਲੀ ਅਤੇ ਨਰਸਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੀ। ਇੰਜਨ ਥੀਂ ਗਾਰਡ ਦੇ ਕਮਰੇ ਤਕ ਗਡੀ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਆਉਣ ਜਾਣ ਲਈ ਰਾਹ ਵੀ ਸੀ। ਗਡੀ ਦੇ ਹਰ ਇਕ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਸਰਦੀ ਥੀਂ ਬਚਾਣ ਲਈ ਅੰਗੀਠੀਆਂ ਸਨ। ਚਾਕਲੇਟ, ਮਿਠਾਈ, ਬਿਸਕੁਟ, ਚਾਹ, ਦੁਧ, ਕਾਫ਼ੀ, ਸ਼ੋਰਬਾ ਸਾਰਾ ਹੀ ਕੁਝ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।</br>{{gap}} ਜਿਸ ਕੈਰਿਜ ਵਿਚ ਮੈਂ ਸਟਰੈਚਰ ਉਪਰ ਪਿਆ ਸਾਂ, ਹੇਠਾਂ ਉਪਰ ਤਿੰਨ ਤਿੰਨ ਸਟਰੈਚਰ ਸਨ। ਗਡੀ ਨੇ ਵਿਸਲ ਮਾਰੀ ਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪਲੇਟ ਫਾਰਮ ਥੀਂ ਖਿਸਕਣ ਲਗ ਪਈ ਤੇ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਣੀ ਤਿੱਖੀ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਘੂਕਰਦੀ ਜਾਣ ਲਗ ਪਈ। ਮੇਰਾ ਸਟਰੈਚਰ ਸਾਰਿਆਂ ਥੀਂ ਉਪਰ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਬਾਹਰ ਦਾ ਥੋੜਾ ਬਹੁਤਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਕਦੀ ਕਦਾਈਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣਿਓਂ ਲੰਘ ਹੀ ਜਾਂਦਾ। ਸਖਤ ਸਰਦੀ ਤੇ ਬਰਫ਼, ਮੀਂਹ ਦੀ ਫੁਹਾਰ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਖਿੜਕੀ ਦਾ ਖੁਲਣਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਗੱਡੀ ਤੁਰ ਪੈਣ ਮਗਰੋਂ ਜਦੋਂ ਨਰਸਾਂ ਬਾਹਰਲੇ ਕੰਮਾਂ ਥੀਂ ਵਿਹਲੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੀਮਾਰਾਂ ਦੀ ਸੁਖ ਸੁਰਤ ਪੁਛਣੀ ਆਰੰਭ ਦਿਤੀ। ਐਂਬੁਲੈਂਸ ਟੇਨ ਵਿਚ ਸਿਵਾਏ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੇ ਬਾਕੀ ਸਭੋ ਹੀ ਤ੍ਰੀਮਤਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਾਡੀ ਕੈਰਜ ਵਾਲੀ<noinclude>{{center|-੮੦-}}</noinclude> 1ufq4cz90tzzpqycoqs3kf5462t38lv 250 31670 240862 232961 2026-10-16T06:22:22Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240862 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਨਰਸ ਨੇ ਵੀ ਗਰਮ ਗਰਮ ਦੁਧ ਦੇ ਪਿਆਲੇ ਵਰਤਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੇ। ਹਿੰਦੂ ਪਾਣੀ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਾਣੀ, ਹਿੰਦੂ ਰੋਟੀ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰੋਟੀ-ਖਬਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਦੋਂ ਨਿਕਲੂ! ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੋ ਹੀ ਧਰਤੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਹੀ ਸਿਖ, ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਾਸੇ ਨਾਲ ਪਾਸਾ ਜੋੜੀ ਬਿਨਾਂ ਰਾਮ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ, ਅੱਲਾ ਆਖੇ ਤੇ ਸੁਣੇ ਸਦਾ ਮਿੱਠੀ ਨੀਂਦੇ ਸੁਤੇ ਪਏ ਸਨ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਡਬੇ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸਿਖ ਲਈ ਬਿਨਾਂ ਭਿੰਨ ਭੇਤ ਇਕੋ ਪਿਆਲਾ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਲੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੁਛਦਾ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸ ਦਾ ਛੂਹਿਆ ਹੋਇਆ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਭਿਟੇ ਹੱਥਾਂ ਦਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। </br>{{gap}}ਸਾਰਿਆਂ ਹੀ ਮਜ਼ਬਾਂ ਵਿਚ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿਚ ਨਰਕ ਅਤੇ ਸ੍ਵਰਗ ਦਾ ਭੋਗਣਾ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਾਪ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਨਰਕ ਕੁੰਡ ਵਿਚ ਪੈਕੇ ਬੜੀਆਂ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਪੁੰਨ, ਧਰਮ ਤੇ ਸਵਾਬ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸੂਰਗ ਦੇ ਝੂਟੇ, ਪਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹੂਰਾਂ ਦੇ ਸੰਜੋਗ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਕੈਰਿਜ ਵਿਚ ਵੀ ਇਕ ਸ੍ਵਰਗ ਦੀ ਪਰੀ ਆਸਮਾਨ ਉਪਰੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਆਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਫਰਾਂਸਣਾਂ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਜੋਬਨਾਂ ਨੂੰ ਬੜਾ ਰਜ ਰਜ ਕੇ ਢਾਈ ਵਰ੍ਹੇ ਵੇਖਿਆ; ਪਰ ਅਜ ਸਰੀਰ ਦੇ ਜਵਾਨੀ ਮਸਤਾਨੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਿਚ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਖੁਲ੍ਹੇ ਪਏ ਸਨ। ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪਿਆਰ ਦੀਆਂ ਪੀਂਘਾਂ ਸਨ। ਜ਼ਬਾਨ ਵਿਚ ਮਿਠਾਸ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਸਨ। ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਸੀ। ਮਥੇ ਵਿਚੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਸਵੱਛਤਾ ਝਰਦੀ ਸੀ। ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਜਹਾਨਾਂ ਦੀ ਕੋਮਲਤਾ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।</br>{{gap}} ਗਰਮਾ ਗਰਮ ਦੁੱਧ ਦਾ ਪਿਆਲਾ ਲੈ ਸਾਰਿਆਂ ਜ਼ਖਮੀਆਂ ਪਾਸ ਪੁਜਦੀ:-</br>{{gap}} “ਥੋੜਾ ਦੁਧ?”</br>{{gap}}“ਗਰਮ ਚਾਏ?”</br>{{gap}}“ਬਹਾਦਰ ਇੰਡੀਅਨ!”</br>{{gap}} “ਬੜਾ ਹਾਸਪਿਟਲ !”<noinclude>{{center|-੮੧-}}</noinclude> bm8nx4uyhs3b57b3muw6ggzwqumvqaf 250 32222 240864 232966 2026-10-16T06:23:04Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240864 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}“ਅਭੀ-ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ !”</br>{{gap}} “ਨਹੀਂ ਡਰੋ-ਬਹਾਦਰ, ਤੁਮ ਇੰਡੀਅਨ !”</br>{{gap}} “ਆਰਾਮ ਪਕੜੋ !”</br>{{gap}} “ਘਰ ਆਪਨਾ ਬੀਬੀ ਲੋਗ !”</br>{{gap}} ਉਹਦੇ ਟੁਟੇ ਛੁਟੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਮਨ ਲਈ ਬੜਾ ਆਨੰਦ, ਬੜਾ ਪਿਆਰ, ਬੜੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਤੇ ਬੜਾ ਮਾਣ ਸੀ। ਉਹ ਸਮਝਾ ਰਹੀ ਸੀ, “ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਵਡੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਪੁੱਜ ਕੇ ਬੜੀ ਜਲਦੀ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਜਾਓਗੇ। ਫਿਰ ਛੁਟੀ ਮਿਲੂਗੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਬਾਲ ਬਚੇ ਵਿਚ ਘਰ ਜਾ ਪੁਜੋਗੇ।” ਕਰੋੜਾਂ ਸੁਖ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਘਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ਕਿਤਨੀ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ! ਆਪਣੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ, ਧਰਤੀ ਮਾਤਾ।</br>{{gap}}ਮੈਂ ਦੋਵੇਂ ਅਰਕਾਂ ਸਟਰੈਚਰ ਉਪਰ ਰਖ ਕੇ ਉਠਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸਾਂ ਕਿ ਉਠ ਕੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰ ਸਕਾਂ, ਪਰ ਨਰਸ ਨੇ ਬੜੀ ਜਲਦੀ, ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਨੋ, ਨੋ, ਨੋ, ਨੋ, ਆਖਦਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਸਟਰੈਚਰ ਉਪਰ ਲਿਟਾ ਦਿਤਾ। ਮੇਰੇ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਸਤ੍ਰੀ ਪਰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਰਮ ਮੈਨੂੰ ਰੋਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਠ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਸਕਦਾ। ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰ ਚੁਕਿਆਂ ਸਾਂ ਕਿ ਆਪਣੀ ਬਿਰਜਿਸ ਦੇ ਬਟਣ ਆਪਣੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਆਪ ਖੋਲ ਸਕਾਂ; ਪਰ ਟੀਨ ਦੇ ਸਖਤ ਬਟਣ ਨਵਿਆਂ ਕਾਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਵੇਲੇ ਵੀ ਔਖਿਆਂ ਨਿਕਲਦੇ ਸਨ। ਅਜ ਤਾਂ ਕਾਫੀ ਖੂਨ ਨਿਕਲਣ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਸੀ ਤੇ ਪਟ ਦੇ ਜ਼ਖਮ ਕਰ ਕੇ ਪੈਰ ਥੀਂ ਲਕ ਤਕ ਸੋਜ ਸੀ ਅਤੇ ਬੁਖਾਰ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੇ ਕੋਈ ਪੇਸ਼ ਨਾ ਜਾਣ ਦਿਤੀ। ਬਟਣ ਨਾ ਖੁਲ੍ਹੇ !</br>{{gap}} ਸਟਰੈਚਰ ਉਪਰ ਡਿਗ ਕੇ ਮੇਰੀਆਂ ਅਖਾਂ ਵਿਚ ਫਿਰ ਅਥਰੂ ਆ ਗਏ ਸਨ।</br>{{gap}}“ਬਹੁਤ ਤਕਲੀਫ਼ !”</br>{{gap}}“ਥੋੜਾ ਦੂਰ !”</br>{{gap}}“ਬੜਾ ਹਾਸਪਿਟਲ”</br>{{gap}}ਹੁਣ ਉਸ ਫਿਰ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪੂੰਝਦਿਆਂ ਤੇ ਤਸੱਲੀ ਦਿੰਦੇ<noinclude>{{center|-੮੩-}}</noinclude> q4h3i1ul13quwkvxlbi7rxjvogtf5wn 250 32223 240865 232968 2026-10-16T06:24:28Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240865 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਆਖਿਆ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨਿਕਲ ਹੀ ਗਿਆ :-</br>{{gap}}“ਪਿਸ਼ਾਬ!”</br>{{gap}}ਉਹ ਭਜਦੀ ਗਈ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਦਾ ਭਾਂਡਾ ਚੁਕ ਲਿਆਈ। ਮੇਰੇ ਉਪਰੋਂ ਦੋਵੇਂ ਕੰਬਲ ਵਖਰੇ ਵਖਰੇ ਬੜੀ ਸਹਿਜ ਨਾਲ ਇਕ ਪਾਸੇ ਕੀਤੇ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਦਾ ਬਰਤਨ ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਫਿਰ ਆਪਣੀਆਂ ਕੰਬਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਬਿਰਜਿਸ ਦੇ ਬਟਣ ਖੋਲਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸਾਂ, ਪਰ ਉਹ ਖੁਲ ਨਹੀਂ ਸਨ ਰਹੇ। ਉਸ ਮੇਰੀ ਮਜਬੂਰੀ ਵੇਖ ਕੇ ਝਟ ਮੇਰੇ ਬਟਣ ਖੋਲਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਮੈਂ ਡਸਕੋਰੇ ਲੈਂਦਿਆਂ ਉਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਹਥ ਘੁਟ ਕੇ ਫੜ ਲਏ-</br>{{gap}}“ਨੋ ! ਨੋ ! ਸਿਸਟਰ ! ਨੌ !”</br>{{gap}}ਉਸ ਮੇਰੇ ਹਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਆਪਣੇ ਹਥ ਛੁੜਾ ਕੇ ਬਟਣ ਖੋਲ੍ਹਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੇ :</br>{{gap}}“ਇੰਡੀਅਨ ਬਹੁਤ ਅੱਛਾ !”</br>{{gap}} “ਹਮ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਹੀਂ !”</br>{{gap}}“ਫ਼ਿਕਰ ਮਤ ਕਰੋ !”</br>{{gap}} ਹੁਣ ਮੇਰੀਆਂ ਚਾਂਗਾਂ ਨਿਕਲ ਗਈਆਂ, ਮੈਂ ਬਰਤਨ ਲੈ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕੀਤਾ। ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰ ਚੁਕਣ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਬਰਤਨ ਬਾਹਰ ਡੋਲ ਆਈ। ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਦੀ ਟੂਟੀ ਖੋਲ ਹਥ ਸਾਬਣ ਨਾਲ ਸਾਫ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਲਸ ਲਸ ਕਰਦੀ ਮੇਰੇ ਸਟਰੈਚਰ ਪਾਸ ਆਣ ਖਲੋਤੀ। ਓਸ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪੂੰਝੀਆਂ ਤੇ ਬੜੀ ਤਸੱਲੀ ਦਿਤੀ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਰੋਣ ਨਹੀਂ ਸੀ ਠਲਦਾ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਹਵਾਂ ਫੜ ਲਈਆਂ। ਪਤਲੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਬੜੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉਪਰ ਲਾਈਆਂ। ਉਸ ਦਾ ਕੋਮਲ ਹਥ ਆਪਣੇ ਮਥੇ ਉਪਰ ਰਖਿਆ। ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਖੁਰਦਰੇ ਹਥਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਬੜੇ ਕੋਮਲ ਹਥ ਰਖ ਕੇ ਘੁਟੇ। ਅਖ਼ੀਰ ਉਂਗਲਾਂ ਚੁੰਮੀਆਂ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਰਕਤਾਂ ਵਿਚ ਹਰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ “ਸਿਸਟਰ ! ਸਿਸਟਰ ! ਸਿਸਟਰ !” ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ।</br>{{gap}} ਸਿਸਟਰ ਵੀ ਮੇਰੀ ਇਸ ਮਜਬੂਰੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਉਚ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੇ ਪੁਰਸ਼-ਪੁਣੇ<noinclude>{{center|-੮੪-}}</noinclude> adst6qky4t1yzn9e94i7r8trpaun2kv 250 32224 240866 232969 2026-10-16T06:24:43Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240866 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਤੇ ਆਪਣੇ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਪਣ ਦੇ ਮਾਣ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਬੜੇ ਮਿਠੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕੋਇਲ ਵਾਂਗ ਬੋਲ ਕੇ ਆਖ ਰਹੀ ਸੀ :-</br>{{gap}}“ਫ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ !”</br>{{gap}}“ਬਹੁਤ ਅੱਛਾ ਇੰਡੀਅਨ !”</br>{{gap}}“ਆਪਣਾ ਘਰ !”</br>{{gap}}“ਆਪਣਾ ਬਾਲ ਬੱਚਾ”</br>{{gap}}“ਫ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ !”</br>{{gap}}“ਬਹੁਤ ਹੀ ਨੇਕ ਇੰਡੀਅਨ !”</br>{{gap}}ਉਸ ਦੀ ਉਚਤਾ ਤੇ ਪਵਿਤ੍ਤਾ ਨੇ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦਰਿਆ ਦਾ ਕੜ ਤੋੜ ਦਿਤਾ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਪਿਆਰ, ਭੈਣਾਂ ਦਾ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿੱਘਾ ਤੇ ਸੂਚਾ ਪਿਆਰ, ਇਸਤੀ ਪਤੀ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਤੇ ਅਣਟੁਟ ਪਿਆਰ–ਸਾਰੇ ਹੀ ਪਿਆਰ ਇਸ ਓਪਰੀ, ਕਿਸੇ ਅਮੀਰ ਘਰਾਣੇ ਦੀ— ਕੇਵਲ ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲੀ ਸਿਸਟਰ ਨੇ-ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚੋਂ ਭੁਲਾ ਦਿਤੇ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ, ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਮਾਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਭੈਣ ਸੀ, ਈਸਾ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਤੇ ਈਸਾ ਮਤ ਦੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸੀ। ਹਿੰਦੂ, ਸਿਖ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਸਾਂਝੇ ਪਿਆਰ-ਮਜ਼੍ਹਬ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਬਹਿਸ਼ਤਾਂ ਦੀ ਹੂਰ ਸੀ। ਉਹ ਸਿਸਟਰ ਸੀ !</br>{{gap}} ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਉਸੇ ਪੂਰੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਦੌੜਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਵਾ ਵਿਚ ਬਰਫ਼ ਦੇ ਚਿਟੇ ਦੁਧ ਵਰਗੇ ਰੂੰ ਦੇ ਗੋਹੜੇ ਉਡ ਉਡ ਕੇ ਭੱਜੀ ਜਾਂਦੀ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਹਾੜੀਆ ਉਪਰ ਥੋੜੀ ਥੋੜੀ ਵਿਥ ਉਪਰ ਖੁਸ਼-ਨੁਮਾ ਸੁੰਦਰ ਬੰਗਲੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿਮਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਧੂੰਏਂ, ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਕੂਲਾਂ, ਛੱਤਾਂ ਪੂਰ ਜੰਮੀ ਹੋਈ ਦੁਧ ਚਿਟੀ ਬਰਫ਼–ਨਾਲ ਦੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਮੈਂ ਲੰਮਾ ਪਿਆ ਹੀ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਸਿਸਟਰ ਨੇ ਗਰਮ ਗਰਮ ਦੁੱਧ ਦਾ ਪਿਆਲਾ ਲਿਆਂਦਾ। ਪਿਆਲੇ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਗੱਡੀ ਦੀ ਛਤ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਕੇ ਉਥੇ ਹੀ ਚੌੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਹਥ ਦੇ ਸਹਾਰੇ<noinclude>{{center|-੮੫-}}</noinclude> eoes0sulwwyziqx73wj5d0lrcleqxk1 250 32225 240867 232970 2026-10-16T06:24:50Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240867 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਨਾਲ ਮੈਂ ਰਤਾ ਉਚਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਿਸਟਰ ਦੀਆਂ ਕੋਮਲ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਲਾ ਹੁਣ ਮੇਰੀਆਂ ਬੁਲੀਆਂ ਉਪਰ ਸੀ। ਮਿਠੇ ਮਿਠੇ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਘੁਟ ਜਿਥੇ ਮੈਂ ਹੋਠਾਂ ਨਾਲ ਪੀ ਰਿਹਾ ਸਾਂ, ਉਥੇ ਇਕ ਲੰਮੀ ਤੇ ਨਾ ਮੁਕਣ ਵਾਲੀ ਡੀਕ ਸਿਸਟਰ ਦੇ ਉਚੇ ਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚੋਂ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੀ ਦਬਾ-ਦਬ ਪੀ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਸੀ ਮੇਰੀ “ਪਿਆਰੀ ਨਰਸ”, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਭੁਲ ਸਕਿਆ ਮੈਂ ਗਡੀ ਕਦੋਂ ਪੁਜੀ ਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚੋਂ ਜ਼ਖਮੀ ਕਿਵੇਂ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋਇਆ, ਜ਼ਖਮੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਸੁਖ ਤੇ ਸਿਸਟਰ ਦੀ ਦੂਜੀ ਮਿਲਣੀ-ਅਗਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹੋ।<noinclude>{{center|-੮੬-}}</noinclude> d4tc9dznp3cf9gf40u4sk931c940458 250 32226 240868 232971 2026-10-16T06:24:55Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240868 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{dhr|1em}}{{center|{{xxx-larger|ਜੰਗੀ ਹਸਪਤਾਲ}}}}{{rule}}{{rule|height=2px}} {{gap}}ਸਿਰਪੱਟ ਭੱਜੀ ਜਾਂਦੀ ਜ਼ਖਮੀਆਂ ਦੀ ਗੱਡੀ ਜੰਗਲ, ਪਹਾੜ, ਦਰਿਆ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਛੀ ਸੱਤ ਸੌ ਮੀਲ ਫ਼ਰੰਟ ਲਾਇਨ ਥੀਂ ਦੂਰ, ਅਖ਼ੀਰ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦੇ ਦਸ ਵਜੇ ਇਕ ਚੰਗੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰੌਣਕੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉਪਰ ਆਣ ਖਲੋਤੀ। ਦੂਰ ਤਕ ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਬੱਤੀਆਂ, ਗਡੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾ-ਜਾਈ, ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ-ਭਾੜ, ਅਮਨ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਸਨ। ਇਕ ਵੱਖਰੇ ਪਲੈਟ-ਫਾਰਮ ਉਪਰ ਜਿਥੇ ਐਂਬੋਲੈਂਸ ਕਾਰਾਂ ਪਲੈਟ-ਫਾਰਮ ਉਪਰ ਪੁਜ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ, ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਨੇ ਇੰਜਨ ਲਾਹ ਦਿਤਾ।</br>{{gap}}ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਛਲੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਬੀਮਾਰ ਲੱਦੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਪੁਰ: ਬੀਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਟੇਨ ਥੀਂ ਉਤਾਰ ਕੇ ਕਾਰਾਂ ਉਪਰ ਲਿਟਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਾਰੋ ਵਾਰੀ ਐਂਬੋਲੈਂਸ ਕਾਰਾਂ ਜੰਗੀ ਹਸਪਤਾਲ ਨੂੰ ਜਾਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ।</br>{{gap}}ਇਹ ਇਕ ਸ਼ਾਹੀ ਹਸਪਤਾਲ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਬਿਲਡਿੰਗ ਵਿਚ। ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਇਹ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲ ਸੀ। ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਬੜਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਬਾਗ਼ ਸੀ। ਇਰਦ ਗਿਰਦ ਵੀ ਚੋਖੀ ਥਾਂ ਫੁਲਾਂ ਬੂਟਿਆਂ ਲਈ ਖਾਲੀ ਸੀ। ਲਗ ਭਗ ਸਾਰਾ ਹਸਪਤਾਲ ਹੀ ਤਿੰਨ ਛੱਤਾ ਸੀ। ਉਂਪਰਲੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਵਿਚ ਤੁਰਨ ਫਿਰਨ ਵਾਲੇ ਜ਼ਖਮੀ ਸਨ ਅਤੇ ਹੇਠਲੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਵਿਚ ਲੰਬੇ ਪਏ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ।</br>{{gap}}ਇਕ ਇਕ ਕਾਰ ਇਸ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੀ ਅਤੇ ਜ਼ਖਮੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਤੁਰਨ ਫਿਰਨ, ਬੈਠਣ ਅਤੇ ਲੈਟਣ ਵਾਲੇ ਜ਼ਖਮੀ ਵਖੋ ਵਖਰੇ ਵਾਰਡਰਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਵਾਰਡਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂਵ ਪਟਿਆਲਾ ਵਾਰੰਡ, ਨਾਭਾ ਵਾਰਡ, ਰਾਜ਼ਪੂਤਾਨਾ ਵਾਰਡ, ਨੇਪਾਲ ਵਾਰਡ, ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਵਾਰਡ ਆਦਿਕ<noinclude>{{center|-੮੭-}}</noinclude> 59zthpvgqedxmx7v3kj4lhb5vxqtt1r 250 32228 240869 232972 2026-10-16T06:25:10Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240869 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸਨ। ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਕਿ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਵਲੋਂ ਇਨਾਂ ਕਮਰਿਆਂ ਲਈ ਮੰਜੇ, ਬਿਸਤਰੇ, ਕੰਬਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਮਾਨ ਖ਼ਰੀਦ ਕੇ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਪਰ ਇਨਾਂ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚ ਕੌਮਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿਥੇ ਜਿਸ ਜ਼ਖਮੀ ਦੀ ਥਾਂ ਖ਼ਾਲੀ ਹੋਈ ਉਥੇ ਹਰ ਕੌਮ ਦੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਘੱਲ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ।</br>{{gap}}ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਦੀਆਂ ਨਰਸਾਂ, ਡਾਕਟਰ ਅਤੇ ਸਾਮਾਨ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਤਕ ਹੀ ਸਨ। ਮੇਰੀ ਹਿਕੜੀ ਵਿਚ ਪਰੋਤੀ ਮੇਰੀ ਮਿਠੀ ਨਰਸ ਨੇ ਟਰੇਨ ਵਿਚੋਂ ਲਹਿੰਦਿਆਂ ਜਾਂਦੀ ਵਾਰੀ ਫਿਰ ਆਖਿਆ:-</br>{{gap}}“ਬਹਾਦਰ ਇੰਡੀਅਨ।”</br>{{gap}}“ਬਹੁਤ ਆਰਾਮ-।”</br>{{gap}}“ਆਪਣਾ ਬੀਵੀ ਬੱਚਾ-।”</br>{{gap}}“ਜਲਦੀ ਇੰਡੀਆ-।"</br>{{gap}}ਉਹ ਜਾਂਦੀ ਵਾਰੀ ਦਿਲਾਸਾ ਦੇ ਕੇ ਆਖ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਰਾਜ਼ੀ ਬਾਜ਼ੀ ਹੋ ਕੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਚਲਾ ਜਾਵੇਂਗਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਵਾਰ ਨੂੰ ਜਾ ਮਿਲੇਂਗਾ। ਮੇਰਾ ਸਟਰੈਚਰ ਵੀ ਚੁਕਿਆ ਗਿਆ। ਦੋ ਡੋਲੀ ਬਹਿਰੇ ਸ਼ਪਾ-ਸ਼ਪ ਕੰਬਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਲੋਟੀ ਮੇਰੀ ਅੱਧਮੋਈ ਲੋਥ ਨੂੰ ਚੁਕੀ ਭੱਜੇ ਜਾਂਦੇਸਨ । ਮਿੰਟਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਬਿਜਲੀ ਚਮਕਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਪੁਚਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਡਾਕਟਰ ਦੇ ਆਉਣ ਥੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹਥ, ਪੈਰ, ਮੂੰਹ, ਮਿਟੀ ਲਿਬੜਿਆ ਸਰੀਰ ਸਾਫ਼ ਹੋਇਆ। ਗਲ ਪਾਈ ਵਰਦੀ ਤੇਜ਼ ਕੈਂਚੀ ਨਾਲ ਪਾੜਕੇ ਲਾਹ ਦਿਤੀ ਗਈ! ਹਸਪਤਾਲ ਦਾ ਨੀਲਾ ਪਾਜਾਮਾ ਅਤੇ ਕੁੜਤੀ ਪਵਾ ਦਿਤੀ ਗਈ। ਇਤਨਾ ਕੁਝ ਹੋ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਿਸਤਰੇ ਉਪਰ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਦਰਖਾਸਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ:-</br>{{gap}} “ਜਨਾਬ ! ਮੈਨੂੰ ਟੱਟੀ ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੀ ਹਾਜਤ ਹੈ।”</br>{{gap}}ਬੜੀ ਜਲਦੀ ਸਰਿੰਜ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਰੁਕਿਆ ਪੇਟ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਕ ਸ਼ਾਹੀ ਮਰੀਜ਼ ਸਾਂ। ਇਸ ਕਮਰੇ ਦੇ ਵੀਹ ਦੇ ਵੀਹ ਬਿਸਤਰੇ ਇਕੋ ਹੀ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਸਨ। ਮਖ਼ਮਲੀ ਚੌਰਸ ਸਰ੍ਹਾਣੇ, ਸੁਫ਼ੈਦ ਚਾਦਰਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ<noinclude>{{center|-੮੮-}}</noinclude> g7str7h4sif35ad5k94rco1zgoyooi9 250 32229 240870 232976 2026-10-16T06:25:29Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240870 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸੁਰਖ ਬਾਰਡਰ ਸੀ, ਹਰ ਬਿਸਤਰੇ ਉਪਰ ਤਿੰਨ ਸੁਰਖ ਕੰਬਲ, ਸਚ ਜਾਣੋ ਜਦੋਂ ਥੋੜਾ ਜਿਹਾ ਦੁਧ ਪੀ ਕੇ ਮੈਂ ਇਸ ਬਿਸਤਰੇ ਉਪਰ ਲੇਟਿਆ, ਸਾਰੇ ਦੁਖ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ। ਮੈਨੂੰ ਨਰਸ ਦੇ ਆਖੇ ਹੋਏ ਸ਼ਬਦ ਮੁੜ ਮੁੜ ਚੇਤੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ:-</br>{{gap}}“ਬੜਾ ਹਸਪਤਾਲ।”</br>{{gap}} “ਬਹੁਤ ਆਰਾਮ।”</br>{{gap}}“ਬਹਾਦਰ ਇਡੀਅਨ।”</br>{{gap}}“ਬੀਵੀ ਬੱਚਾ ਅਪਨਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ।”</br>{{gap}}ਅਤੇ ਇਸ ਬਿਸਤਰੇ ਉਪਰ ਲੇਟਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਨਰਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉਪਰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਬੜੀ ਜਲਦੀ ਸੌਂ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਫਿਰ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿਚ ਸਾਂ। ਗੋਲੇ ਫਟ ਰਹੇ ਸਨ, ਮਸ਼ੀਨ ਗਨਾਂ ਚਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਮੈਂ ਫਿਰ ਐਂਬੋਲੈਂਸ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਸਫ਼ਰ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਅਖੀਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਹਸਪਤਾਲੀ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋਏ ਬੀਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫਰਾਂਸ ਦੀ ਧਰਤੀ ਥੀਂ ਇਹ ਜਹਾਜ਼ ਰੇਂਦਬਾਰ ਫਰਾਂਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਜਾ ਪੁਜਾ। ਦਰਿਆ ਟੇਮਜ਼ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਅਸੀਂ ਇਕ ਸ਼ਾਹੀ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਪੁਚਾਏ ਗਏ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਬੀਮਾਰ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਦੀ ਹਰ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਵਿਖਾਈ ਗਈ। ਲੰਡਨ ਲੰਡਨ ਹੀ ਹੈ। ਜ਼ਮੀਨ ਦੋਜ਼ ਰੇਲਾਂ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਵਗਦਾ ਦਰਿਆ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੈਰਗਾਹਾਂ, ਚਿੜੀਆ ਘਰ, ਹੋਟਲ, ਕਾਰਖਾਨੇ, ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲ, ਗਿਰਜੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਲੰਡਨ ਥੀਂ ਬਾਹਰ ਦਿਹਾਤੀ ਆਬਾਦੀ, ਕੀ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ। ਅਖੀਰ ਇਕ ਹਸਪਤਾਲੀ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵੀ ਆਣ ਪੁਜੇ। ਫਿਰ ਉਹੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸੈਰ, ਬੰਬਈ ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ, ਉਹੀ ਭੱਜਦੀ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਮੁੜ ਸਿਆਲਕੋਟ ਨੂੰ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਕਿਤਨਾਂ ਸਵਾਦ ਸੀ। ਇਸ ਮਿਲਣੀ ਵਿਚ ਕਿਤਨਾ ਸਵਰਗ ਸੀ ਇਸ ਪਹਿਲੀ ਤੱਕਣੀ ਵਿਚ !-ਇਹ ਉਹੀ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਕੇ ਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਵੇਰੇ ਲਾਂਗਰੀ ਨੇ ਆਕੇ ਆਖਿਆ:-</br>{{gap}}“ਸਰਦਾਰ, ਚਾਹ ਪੀ ਲੈ !”<noinclude>{{center|-੮੯-}}</noinclude> ebg02jdrt0ep8pgk6o6dormlbb4n1qr 250 32230 240871 232978 2026-10-16T06:26:00Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240871 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਮੈਂ ਅੱਖਾਂ ਮਲਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ। ਉਸੇ ਹੀ ਸ਼ਾਹੀ ਬਿਸਤਰੇ ਉਪਰ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸੱਜੀ ਲੱਤ ਅਜੇ ਗੇਲੀ ਵਾਂਗ ਸੁਜੀ ਭੁਝੰਜੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਕੰਬਲ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਮੈਂ ਖਿਆਲ ਕੀਤਾ, ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਕੱਟ ਦਿਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਕੀ ਪਤਾ ਮੈਂ ਲੰਗੜਾ ਹੀ ਹੋ ਜਾਵਾਂ, ਕੈਦੋ ਲੰਗੇ ਵਾਂਗ—ਹੀਰ ਦੀਆਂ ਚੁਗਲੀਆਂ ਮਾਰਨ ਲਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਸੀ ਕਿ ਡਿਊਟੀ ਵਾਲੇ ਡਾਕਟਰ ਜੀ ਆ ਗਏ। ਇਹ ਮੇਰੇ ਵਾਕਫ਼ ਨਿਕਲ ਆਏ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਮੇਜਰ ਜੀ ਦੇ ਰਿਸਾਲੇ ਵਿਚ ਸਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਕੰਪਾਊਡਰ ਲਗੇ ਰਹੇ। ਅਖ਼ੀਰ ਕਮਾਂਡਿੰਗ ਆਫ਼ੀਸਰ ਦੀ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰੀ ਖਰਚ ਉਪਰ ਆਗਰੇ ਮੈਡੀਕਲ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਭੇਜੇ ਗਏ। ਹੁਣ ਫੀਲਡ ਵਿਚ S A S ਹੋਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਬੜੇ ਦਸਤ ਪੰਜੇ ਮਿਲੇ। ਪਿਛ-ਲੀਆਂ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੁਹਰਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਲਾਹਬਾਦ, ਅੰਬਾਲਾ, ਨੁਸ਼ਹਿਰਾ ਛਾਉਣੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਆਏ। ਘਾਹ ਵਿਚ ਲੁਕਣਾ, ਅੰਬ ਤੋੜਨੇ, ਟੱਟੀ ਜਾਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਦੇ ਕਾਰਤੂਸ-ਇਕ ਇਕ ਕਰ ਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਚੇਤੇ ਕੀਤੀਆਂ, ਕੀ ਸਵਾਦ ਸੀ ਇਹਨਾਂ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ-ਅੱਜ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਂਵ M A ਗੁਪਤਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਪੁਛਿਆ- ਮਿਸਟਰ ਕਿਦਾਰ ਨਾਥ ਮੇਰਾ ਖਿਆਲ ਹੈ, ਤੁਸਾਂ ਇਤਨੀ ਜਲਦੀ ਐਮ. ਏ. ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਥੋਂ ਕਿ ਸਬ ਐਸਿਸਟੈਂਟ ਸਰਜਨ ਭੀ ਹੋ ਗਏ! ਉਹ ਪੰਜਾ ਵੰਗਾਰ ਕੇ ਬੋਲੇ-ਐਮ. ਏ. ਥੀਂ ਮਤਲਬ ਮਿਡਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਮਿਡਲ ਥੀਂ ਵਧੀਕ ਮੈਂ ਪੜਿਆ ਭੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਡਾਕਟਰ ਐਮ. ਏ. ਗੁਪਤਾ ਬਣਾ ਦਿਤਾ। ਬੜਾ ਹਾਸਾ ਮਚਿਆ।</br>{{gap}} ਕਰਨਲ ਦੇ ਆਉਣ ਉਪਰ ਮੈਨੂੰ ਸਰਜੀਕਲ ਵਾਰਡ ਵਿਚ ਪੁਚਾਇਆ ਗਿਆ। ਕਈਆਂ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੇ ਮਿਲਕੇ ਲੱਤ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਕਿਧਰੇ ਹੱਡੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪੁਜਾ ਹੋਵੇ। ਅਖੀਰ ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਲੱਤ ਇਕ ਲੋਹੇ ਦੇ ਸ਼ਕੰਜੇ ਵਿਚ ਕਸ ਦਿਤੀ ਗਈ। ਜਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਲੰਗਾ ਕੈਦੋ ਨਾ ਬਣ ਜਾਵਾਂ, ਇਸ ਡਰ ਨੇ ਕਰਨਲ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਿਕੰਜਾ ਕਸਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਦੁਧ, ਮੱਖਣ, ਬਰਾਂਡੀ, ਅੰਡੇ, ਸ਼ੋਰਬਾ, ਪਨੀਰ, ਫਰੂਟ ਕਈ ਕਈ<noinclude>{{center|-੯੦-}}</noinclude> 2kngsyzopgo7af8d9e4gmf3lm3hl6r9 250 32231 240872 232979 2026-10-16T06:26:11Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240872 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਚੀਜ਼ਾਂ ਮੇਰੀ ਤਖ਼ਤੀ ਉਪਰ ਲਿਖ ਦਿਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਭਾਵੇਂ ਮਰੀਜ਼ ਖਾਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਖਾਵੇ। ਹਰ ਮਰੀਜ਼ ਲਈ ਕਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇਸੇ ਲਈ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਛੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ, ਦੋ, ਵੀ ਖਾਵੇ, ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਵਾਰਡ ਦਾ ਡਾਕਟਰ ਵੀ ਮੇਰਾ ਮਿੱਤਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਵਧਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਜ਼ਖਮੀ ਨਹੀਂ ਮੁਕਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਛਕਦੇ ਹਨ।</br>{{gap}}ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਧਰਮੀ, ਉਪਕਾਰੀ ਅਤੇ ਦਾਨੀ ਬੰਦੇ ਆਪਣੀ ਦੱਸਾਂ ਨਵਾਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਮਾਈ ਵਿਚੋਂ ਕਢਿਆ ਦਾਨ ਮੰਦਰਾਂ, ਮਸਜਦਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਦਵਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਡੀ ਕੋਈ ਦਿਆਲੂ ਜਾਂ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹਸਤੀ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਿਸੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਫੇਰੀ ਪਾਉਂਦੀ ਹੋਵੇ; ਪਰੰਤੂ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸਾਂ ਦੇ ਦਾਨੀ ਆਪਣੇ ਬਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸਵੇਰੇ ਸ਼ਾਮੀਂ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਪੁਜਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਦੀ ਮੈਲ ਲਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਗਤਰੇ, ਮਾਲਟੇ, ਦੰਦ ਬੁਰਸ਼, ਸਾਬਣ, ਚਾਕੂ, ਤਾਸ਼ਾਂ, ਲਿਫ਼ਾਫ਼ੇ, ਪੈਨਸਲਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਾ ਕੇ ਬੀਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਗੁਰਦਵਾਰੇ, ਮੰਦਰ, ਮਸੀਤ ਵਿਚ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਦਾਨ ਪੁੰਨ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਇਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਬੀਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹ, ਪਾਣੀ, ਦੁੱਧ ਪਿਆ ਕੇ ਬੀਮਾਰਾਂ ਦੀ ਦੁਖ, ਸੁਖ, ਦਵਾਈ, ਦਾਰੂ ਪੁਛ ਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ਖਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਰਕ ਸੁਵਰਗ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।</br>{{gap}}ਇਲਾਜ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਕੁ ਮਹੀਨੇ ਮਗਰੋਂ ਮੈਂ ਤੁਰਨ ਫਿਰਨ ਜੋਗਾ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਝ ਲੰਗ ਹੈਸੀ; ਪਰ ਅਖ਼ੀਰ ਉਹ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਚਾਲੀ ਪੰਜਤਾਲੀ ਨਰਸਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਮਿੱਠੀ ਨਰਸ ਵੀ ਐਂਬੂਲੈਂਸ ਟ੍ਰੇਨ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਭੁਗਤਾ ਕੇ ਇਸੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਆ ਚੁਕੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਬੋਲ ਲੈਂਦੀ ਸੀ । ਉਸ ਨੇ ਦਸਿਆ ਕਿ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਵੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਜਲਦੀ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਫ਼ਰਾਂਸ ਆ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਥੀਂ ਆਵਣ ਥੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਜਾ ਕੇ ਮਿਲ ਆਵਣਾ ਚਾਹੀਦਾ<noinclude>{{center|-੯੧-}}</noinclude> po3vp7jyx0z6jnn01lboh97pvteb060 250 32233 240873 232980 2026-10-16T06:26:23Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240873 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਹੈ। ਨਰਸਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਪਿਆਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵਧੀਕ ਪਿਆਰੀ ਸੀ । ਉਹ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਦੀ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਗਾਤ ਲੈਕੇ ਹੀ ਮਿਲਦੀ। ਚਾਕਲੇਟ, ਚੂਸਣੀਆਂ, ਸਾਬਣ-ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਸਪਤਾਲ ਦੀਆਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਆਪਣੇ ਵਲੋਂ ਲੜੀ ਜੋੜੀ ਹੀ ਰੱਖਦੀ।</br>{{gap}}ਰਾਜ਼ੀ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸੈਰਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਕੰਢਾ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਪਾਰਕਾਂ, ਟ੍ਰਾਮ, ਹੋਟਲ, ਆਪਣੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਕੇ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ।</br>{{gap}} ਇਥੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਮੋਇਆਂ ਲਈ ਹਰ ਇਕ ਦੇ ਮਜ਼ਬ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੀ। ਪਿਛੇ ਵਾਂਗ ਸਿਖ, ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਿਮ ਇਕੋ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸੁਆਏ ਜਾਂਦੇ। ਮਰ ਚੁਕੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਥੀਂ ਬਾਹਰ ਦੁਰਾਡੇ ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਥਾਂ ਪੁਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਥਾਂ ਹਿੰਦੂ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਖਫਣ, ਘਿਉ, ਜਵਾਂ ਦਾ ਆਟਾ, ਘੜੀ (ਮੁਰਦੇ ਦੇ ਸਿਰ ਭੰਨਣ ਲਈ), ਸੁੱਕਾ ਘਾਹ, ਜਨੇਊ ਆਦਿਕ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਨ । ਜਿਹੜੀ ਪਾਰਟੀ ਸਸਕਾਰ ਉਪਰ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਨਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਹੀ ਦਿਨ ਇਹੋ ਹੀ ਕੰਮ ਸੀ। ਲੋਹੇ ਦੇ ਅੱਠ ਗਾਰਡਰ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਗੱਡੇ ਹੋਏ ਅੰਗੀਠੇ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਹੈਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲਕੜਾਂ ਸਿਟ ਕੇ, ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਮੁਰਦਾ ਆਉਂਦਾ ਉਸੇ ਉਪਰ ਸਿਟ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਮਿੰਟਾਂ ਵਿਚ ਜਵਾਲਾ ਦੀਆਂ ਲਾਟਾਂ ਹੱਡੀਆਂ ਮਾਸ ਸਾੜ ਕੇ ਸੁਆਹ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ। ਠੰਢੀ ਹੋਈ ਸੁਆਹ ਨੂੰ ਲਾਰੀ ਵਿਚ ਭਰਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਭੇਟਾ ਕਰ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਘਿਉ ਦੇ ਪੀਪੇ, ਖਫਣ ਦਾ ਕਪੜਾ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਡਿਊਟੀ ਵਾਲੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸ਼ਰਾਬ ਲਈ ਵੇਚ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। </br>{{gap}}ਹਸਪਤਾਲ ਨੂੰ ਜੇ ਸਵਰਗ ਆਖ ਦਿਤਾ ਜਾਏ ਅਤੇ ਉਸ ਥਾਂ ਦੀਆਂ ਨਰਸਾਂ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਦੀਆਂ ਹੂਰਾਂ ਤਾਂ ਕੋਈ ਅਣਹੋਣੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਖੀਰ ਮੇਰਾ ਸੁਫਨਾ ਵੀ ਸਚ ਦੀ ਪਉੜੀ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਸਾਨੂੰ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋਏ ਜ਼ਖਮੀਆਂ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਸੈਰ ਲਈ ਘਲ ਦਿਤਾ ਗਿਆ।<noinclude>{{center|-੯੨-}}</noinclude> 5bm3gx0371smoxfycju87j5p4xwgx0a 250 32234 240874 232986 2026-10-16T06:26:35Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240874 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{dhr|16em}}{{center|{{xxx-larger|ਖੂਫੋ ਦਾ ਹਰਮ}}}}{{rule}}{{rule|height=2px}} {{Block center|<poem> ਇਸ਼ਕ ਕੇ ਛੁਪੇ ਹੂਏ ਹੈਂ ਤੌਰ ਕਹੀਂ ! ਦਿਲ ਲਗਾਇਆ ਹੈ ਤੁਮ ਨੇ ਔਰ ਕਹੀਂ ! ਫ਼ਾਇਦਾ ਕਿਆ ਹੈ ਅਬ ਮੁਕਰਨੇ ਕਾ | ਔਰ ਬੇ-ਚੈਨ ਮੁਝ ਕੋ ਕਰਨੇ ਕਾ ! {{gap}}ਬਾਤ ਕਿਆ ਹੈ ਵੁਹ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਤੇ ! ਸਾਫ਼ ਕਹਿ ਦੇ ਕਿਸ ਪਿ ਮਰਤੇ ਹੋ ? ਕੌਨ ਹੈ ਜਿਸ ਕੋ ਪਿਆਰ ਕਰਤੇ ਹੋ ? ਰਿਸ਼ਤਾ ਉਲਫਤ ਕਾ ਮੁਝ ਸੇ ਜੋੜਾ ਕਿਉਂ ? ਔਰ ਜੋੜਾ ਅਗਰ ਥਾ ਤੋ ਤੋੜਾ ਕਿਉਂ ? {{gap}}ਲੇਕਿਨ ਅਬ ਵੁਹ ਕਭੀ ਨਾ ਆਏਂਗੇ ! ਦਿਲ ਮੇਂ ਹੈ ਯਾਦ ਉਨ ਕੀ ਲਬ ਪਿ ਹੈ ਉਨ ਕਾ ਨਾਮ ! ਮੁਝੇ ਲੇ ਦੇ ਹੈਂ ਯਹੀ ਦੋ ਕਾਮ ! </poem>}}<noinclude>{{center|-੯੩-}}</noinclude> 457qx7k02uplfz5gn69seznwvfmipwj 250 32235 240875 232987 2026-10-16T06:26:48Z Harchand Bhinder 2624 /* ਗਲਤੀਆਂ ਲਾਈਆਂ */ 240875 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Block center|<poem> ਰਾਤ ਦਿਨ ਉਨ ਕੋ ਯਾਦ ਕਰਤੀ ਹੂੰ ! ਹਿਜਰ ਮੇਂ ਠੰਢੀ ਸਾਂਸਾਂ ਭਰਤੀ ਹੂੰ ! {{gap}}ਲੇਕਿਨ ਅਫਸੋਸ ਵੁਹ ਨਹੀਂ ਆਤੇ !</poem>}} {{gap}}ਪੁਰਾਣੇ ਮਿਸਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਆਤਮਾ ਕਬਰ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਸਵਰਗ ਪੁਰੀ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਤਾਬੂਤ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਗੀਤ ਲਿਖ ਕੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਪਰਲੇ ਤਿੰਨੇ ਗੀਤ ਮਿਸਰ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਕਬਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਅਜ ਕਲ ਮਿਸਰ ਦੇ ਮੀਨਾਰ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੀਨਾਰ ਖੂਫੋ ਖਾਨਦਾਨ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਬੇਹਦ ਵਡੇ ਅਤੇ ਮਿਸਰੀ ਕਾਰੀਗਰੀ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ “ਹੈਫ਼ਾ” ਅਤੇ “ਰਦਿਆਸ਼” ਦੇ ਬਾਹਰ ਖੜੋਤੇ ਅਜ ਵੀ ਨਜ਼ਰੀਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।</br>{{gap}}ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਵਡਾ ਮੀਨਾਰ ਸ਼ਾਹਿ ਖੂਫੋ ਦੀ ਕਬਰ ਹੈ । ਮਿਸਰੀਆਂ ਦਾ ਕਮਾਲ ਇਥੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖੂਫੋ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਇਹੋ ਜਹੇ ਮਸਾਲੇ ਲਾ ਕੇ ਕਬਰ ਵਿਚ ਰਖੀ ਗਈ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰਿਆਂ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਉਹ ਸਹੀ ਸਲਾਮਤ ਨਿਕਲੀ ਸੀ। ਇਸ ਮੀਨਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆਂ ਅਕਲ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਪ੍ਰਸਿਧ ਯੂਨਾਨੀ “ਹੈਰੂਵੁਨਸ” ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖੂਫੋ ਦੇ ਮੀਨਾਰ ਉਪਰ ਅਜ ਤੋਂ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਲਖ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕੀਤੀ । ਫਿਰ ਵਾਧਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਤੀਜੇ ਮਹੀਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਮਤਲਬ ਇਹ ਕਿ ਉਹ ਇਤਨੇ ਥਕ ਕੇ ਚੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਕਿ ਨਵੇਂ ਇਕ ਲਖ ਮਜ਼ਦੂਰ ਲਾਉਣੇ ਪੈਂਦੇ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਮੀਨਾਰ ਵੀਹ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਮੁਕਿਆ ਸੀ। ਯੂਨਾਨੀ ਇਸ ਨੂੰ “ਸ਼ਿਉਪਸ਼” ਆਖਦੇ ਹਨ।</br>{{gap}}ਖੂਫੋ ਦਾ ਮੀਨਾਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਿਸਰੀ ਲੋਕ “ਖੂਫੋ ਦਾ ਹਰਮ” ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤੇਰਾਂ ਏਕੜ ਧਰਤੀ ਉਪਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਚਾਰ ਸੌ ਇਕਾਸੀ ਫੁਟ ਸੀ, ਪਰ ਅਜ ਛੀਂ ਹਜ਼ਾਰ<noinclude>{{center|-੯੪-}}</noinclude> rtn0nwr9pdm0wox9d98vwnjvg4zr83g 250 32236 240876 232992 2026-10-16T06:26:59Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240876 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਮਗਰੋਂ ਤੀਹ ਫੁਟ ਇਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਘਟ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ। ਦਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਉਪਰ ਚਮਕੀਲੇ ਅਤੇ ਕੂਲੇ ਪਥਰਾਂ ਦਾ ਗਿਲਾਫ਼ ਸੀ, ਪਰ ਅਜ ਉਹ ਲੱਥ ਚੁਕਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਵਡੀਆਂ ਵਡੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਢੇਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੋ ਕਰੋੜ ਤੀਹ ਲਖ ਵਡੀਆਂ ਵਡੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ ਇਕੱਲੀ ਚਟਾਨ ਦਾ ਭਾਰ ਢਾਈ ਟਨ ਹੈ। ਅਕਲ ਦੰਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਢਾਈ ਢਾਈ ਟਨ ਦੇ ਦੋ ਕਰੋੜ ਤੀਹ ਲਖ ਪੱਥਰ ਚਾਰ ਸੌ ਇਕਾਸੀ ਫੁਟ ਦੀ ਉਚਾਈ ਉਪਰ ਕਿਸ ਜਾਦੂ ਭਰੀ ਤਾਕਤ ਨੇ ਪੁਚਾਏ ਹੋਣੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਇੰਜਨ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਜ਼ਮਾਨਾ ਨਾ ਸੀ।</br>{{gap}}ਖੂਫੋ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ “ਸਿਨਜ਼ਫੂ” ਦਾ ਦਰਬਾਰੀ ਸੀ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਮਿਸਰੀ ਤਰੀਮਤ ਦਾ “ਸਿਨਜ਼ਫੂ” ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪਿਆਰ ਉਗਮਿਆ, ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਖੂਫੋ ਨੂੰ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਅਖੀਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਖੂਫੋ ਨੇ ਤਖਤ ਉਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਮਿਸਰੀ ਤਰੀਮਤ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਵੀ ਕਰ ਲਈ। ਤਖ਼ਤ ਉਪਰ ਬੈਠਦਿਆਂ ਹੀ ਮੁਲਕ ਦੀ ਸਾਰੀ ਦੌਲਤ, ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਹੁਨਰ, ਇਸ ਮਕਬਰੇ ਉਪਰ ਲਾ ਦਿਤਾ। ਮੀਨਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਈ ਕਮਰੇ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਖੂਫੋ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਖਾਨਦਾਨ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਅਜੇ ਤਕ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।</br>{{gap}}ਭਾਂਵੇਂ ਹੋਰ ਵੀ ਮੀਨਾਰ ਹਨ, ਪਰ ਖੂਫੋ ਦੇ ਜਾ-ਨਸ਼ੀਨ ‘ਖਫਰਾਂ’ ਅਤੇ ਖੂਫੋ ਦੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ‘ਮਿਨਕਾਰਾ’ ਦੇ ਮੀਨਾਰ ਵੀ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਤਅੱਲਕ ਰਖਦੇ ਹਨ । ‘ਖਫਰਾਂ’ ਦਾ ਮੀਨਾਰ ਤਾਂ ‘ਸੰਗ ਖਾਰਾ' ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਸਾਦਗੀ ਵਰਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿਨਕਾਰਾ ਦਾ ਮੀਨਾਰ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਵੀ, ਘਟੀਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਕੇਵਲ ਦੋ ਸੌ ਪੰਦਰਾਂ ਛੁਟ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਖੂਫੋ ਦੀ ਚਾਰ ਸੌ ਇਕਾਸੀ ਫੁਟ ਅਤੇ ਖ਼ਫਰਾਂ ਦੀ ਚਾਰ ਸੌ ਪੰਜਾਹ ਫੁਟ ਹੈ।</br>{{gap}}ਜਦੋਂ ਮਿਨਕਾਰਾ ਦੀ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ ਮਰ ਗਈ-ਤਾਂ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਮਿਨਕਾਰਾ ਨੇ ਇਕ ਸੋਨੇ ਜੜਤ ਪੰਘੂੜਾ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਮਸਾਲੇ ਲਾ ਕੇ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਰਖਵਾ ਦਿਤਾ, ਜਿਸ<noinclude>{{center|-੯੫-}}</noinclude> b38nbr1ti1fju2v0zwxkpqo0dgv0a5t 250 32237 240877 232991 2026-10-16T06:27:05Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240877 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਧੂਪ ਧੁਖਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਵਰ੍ਹੇ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਮਹਿਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਸੂਰਜ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਏ ਜਾਂਦੇ।</br>{{gap}} ਮਿਸਰ ਵਿਚ ਆਬਾਦੀ ਬੜੀ ਟਾਵੀਂ ਟਾਵੀਂ ਹੈ। ਦਰਿਆ ਨੀਲ ਦਾ ਕਿਨਾਰਾ ਵਾਕਈ ਸਰਸਬਜ਼ ਹੈ। ਸਿਕੰਦਰੀਆ, ਹਿਲਫਾ, ਅਸਮਾਲੀਆ, ਗਾਜ਼ਾ, ਜਾਫ਼ਾ, ਪੋਰਟ ਸਈਦ, ਸਵੇਜ਼ ਅਤੇ ਕਾਹਿਰਾ ਬੜੇ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਰੌਣਕੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। </br>{{gap}}ਓਦੋਂ ਰਸਾਲਿਆਂ ਪਾਸ ਘੋੜੇ ਸਨ, ਅੱਜ ਉਹੀ ਰਸਾਲੇ ਟੈਂਕਾਂ ਵਾਲੇ, ਮੋਟਰ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਵਾਲੇ, ਜਾਂ ਲਾਰੀਆਂ ਵਾਲੇ (Mechenic Cavalary) ਬਣ ਚੁਕੇ ਹਨ। ਮਿਸਰ ਦੀਆਂ ਮੈਦਾਨੀ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਕਈ ਕਈ ਮੀਲ ਵਧਣਾ, ਜਾਂ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਹਟ ਜਾਣਾ ਮਾਮੂਲੀ ਗੱਲਾਂ ਸਨ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸਹਿਰਾਈ ਅਨ੍ਹੇਰੀਆਂ ਚਲਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿਖ ਫੌਜੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਜਟਾਧਾਰੀ ਭਬੂਤੀ ਵਾਲੇ ਸਾਧੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਦਲ ਰਖਦੀਆਂ। ਮਿਸਰ ਵਿਚ ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਸੋਚਿਆ ਕਰਦਾ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਿਵਾਜ ਦੇਸ ਦੇ ਪੌਣ ਪਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੀਲਾਂ ਤਕ ਸਹਿਰਾ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਕਬਰ ਵਿਚ ਦਬਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਅਜ ਦੇ ਮਿਸਰੀ ਗਲ ਵਿਚ ਇਕੋ ਲੰਬਾ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਝੱਗਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਅਕਲ ਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਐਂਡੇ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ, ਅਜੇ ਤਕ ਵੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਗ਼ੁਲਾਮ-ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉਪਰ ਦਾਗਿਆ ਹੋਇਆ ਪੈਸੇ ਜਿੰਨਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ-ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਪਾਸ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।</br>{{gap}}ਅਖ਼ੀਰ ਫੌਜੀ ਲੋੜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਾਡੀ ਫੋਰਸ (Force) ਨੂੰ ਫਲਸਤੀਨ ਜਾਣਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਾਰਾ ਹੀ ਸਫ਼ਰ ਪੈਦਲ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ। ਰੇਲ ਜਾਂ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਨਾਲੋਂ ਪੈਦਲ ਟਰਨ ਵਿਚ ਵਧੀਕ ਸੈਰ, ਜੰਗਲ, ਪਹਾੜ, ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਨਜ਼ਾਰੇ ਵੇਖਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਟਰਕੀ ਸਾਡੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਟਰਕੀ ਦੇ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਵੇਖਣੇ ਪੈ ਗਏ। ਜਿਥੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਹੀ ਇਲਾਕਾ ਸਰਸਬਜ਼, ਆਬਾਦ, ਰੰਗੀਲਾ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਨਮੂਨਾ-ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ<noinclude>{{center|-੯੬-}}</noinclude> p8vd9t5vsrnceyt2u8q1msjrftlnxs8 250 32238 240878 232993 2026-10-16T06:27:13Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240878 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸੰਗਤਰਾ, ਖਜੂਰ, ਤਰਬੂਜ਼, ਖਰਬੂਜ਼ੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਹੋਏ ਬਾਗ਼ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਸੜਕਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਜਿਥੋਂ ਵੀ ਕੂਚ ਕਰਦਿਆਂ, ਅੱਧਾ ਘੰਟਾ ਆਰਾਮ ਲਈ ਖੜੇ ਹੁੰਦੇ, ਟੋਕਰਿਆਂ ਦੇ ਟੋਕਰੇ ਫਲ ਵਿਕ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।</br>{{gap}} ਟਰਕੀ ਦੇ ਜਿਸ ਇਲਾਕੇ ਉਪਰ ਸਾਡੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਚੁਕਿਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਬੇ-ਹਥਿਆਰ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਮਹੀਨੇ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਮੁਹਲਤ ਦਿਤੀ ਗਈ ਕਿ ਹਰ ਉਹ ਆਦਮੀ ਜਿਸ ਦੇ ਪਾਸ ਕੋਈ ਵੀ ਹਥਿਆਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਸਰਕਾਰੀ ਦਫਤਰ ਵਿਚ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰੇ। ਅਨੇਕਾਂ ਬੰਦੂਕਾਂ, ਪਿਸਤੌਲ, ਤਲਵਾਰਾਂ,ਖੰਜਰ, ਡੈਗਰ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਅਜੇ ਵੀ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਅਨੇਕਾਂ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਾਪਸ ਲੈਣਾ ਬੜਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ।</br>{{gap}}ਇਕ ਦਿਨ ਰਾਤ ਦੇ ਦੋ ਵਜੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਅਚਣਚੇਤ ਹੀ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਾਡੀ ਫੌਜ ਨੇ ਉਤਾਰਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਘੰਟੇ ਕੁ ਮਗਰੋਂ ਫੌਜ ਨੇ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ- ਜਦੋਂ ਸਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਸੀ-ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਸਾਰੀਆਂ ਪੋਸਟਾਂ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੋਕ ਦਿਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਆਉਣ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਬੰਦੇ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲਈ ਜਾਂਦੀ । ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲਈ ਕੁਝ ਟਰਕੀ ਇਸਤੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਅਖ਼ੀਰ ਮਹੱਲੇ ਵਾਰ ਮਕਾਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਵੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਬਹੁਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਰਦ ਡਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਭਜ ਗਏ ਸਨ। ਪਿਛੇ ਮਾਸੂਮ ਬੱਚੇ, ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਜਾਂ ਬੁਢੇ ਬੁਢੀਆਂ ਹੀ ਸਨ। ਇਸ ਤਲਾਸ਼ੀ ਵਿਚ ਕੀ ਕੁਝ ਹੋਇਆ-ਇਹ ਦੱਸਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਖ਼ਿਆਲ ਕਰ ਲਵੋ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਤਲੰਗੇ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਉਨਾਂ ਕੀਤਾ। ਭਾਵੇਂ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਬੜੀ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਹਦਾਇਤਾਂ ਸਨ ਕਿ ਸਿਵਾਏ ਹਥਿਆਰ ਲੈਣ ਦੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਤੰਗ ਜਾਂ ਬੇ-ਪਤ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਪਾਸਿਓਂ ਬੋਲੀ ਨਾ ਸਮਝਣ ਦਾ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਬੜਾ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<noinclude>{{center|-੯੭-}}</noinclude> 936buvwxebgc0yewckfasc0b1lv018m 250 32239 240879 232994 2026-10-16T06:27:20Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240879 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਤੋਂ ਵਖ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਬੰਗਲੇ, ਕੋਠੀਆਂ ਅਤੇ ਵਖ ਵਖ ਮਕਾਨਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਸ ਦਿਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ੁਗਲ ਉਤਨਾ ਚਿਰ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ, ਜਦੋਂ ਮਹੀਨਾ ਕੁ ਅਸੀਂ ਇਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਕੈਂਪ ਕੀਤੀ ਰਖਿਆ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਸਾਊ ਮੁੰਡਾ-ਕੁੜੀ ਮਿਲ ਪੈਂਦੇ ਜਾਂ ਜਿਥੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮਰਦ ਨਾ ਹੁੰਦਾ, ਉਥੇ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਤਕ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੁਹ ਟਾਹ ਕੇ ਵੇਖ ਚਾਖ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਮੇਰੀ ਹਲੀਨਾ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਬੀਤੀ ?<noinclude>{{center|-੯੮-}}</noinclude> 292osrjgynuq16kaanumgha5i8u6ljb 250 32240 240880 232996 2026-10-16T06:27:42Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240880 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{dhr|17em}}{{center|{{xxx-larger|ਮੇਰੀ ਹਲੀਨਾ}}}}{{rule}}{{rule|height=2px}}{{dhr|1em}} {{gap}}ਜਿਤੇ ਹੋਏ ਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਕੀ ਕੁਝ ਵਧੀਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ-ਇਹ ਆਦਿ-ਅੰਤ ਥੀਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਫ਼ੌਜ ਫ਼ਤਹ ਦਾ ਝੰਡਾ ਲੈਕੇ ਆਪਣੇ ਸਰ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਪੁਜਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਥੋਂ ਦੀ ਹਰ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਉਹ ਮਾਲਕ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੈਰਸ (ਫ਼ਰਾਂਸ) ਅਤੇ ਬਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹਾਰਾਂ ਅਜ ਵੀ ਸੱਜਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਜਣਾਂ ਨੂੰ ਉਜੜੇ ਪੁਜੜੇ ਬਰਮੀਆਂ ਜਾਂ ਬਰਮਾਂ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਕਾਰ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨਾਲ—ਜਿਹੜੇ ਹੁਣ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਆ ਚੁਕੇ ਹਨ—ਗੱਲ ਬਾਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਲੱਭਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਤੇ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਦੇ ਦਰਦਨਾਕ ਹਾਲ ਸੁਣੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਰ ਕੀਤੇ ਮੁਲਕਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰਖਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਮੀਨ, ਮਕਾਨ ਅਰ ਦੁਕਾਨ, ਧੀਆਂ, ਪੁਤਰ, ਇਸਤ੍ਰੀ, ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਵੀ ਰਾਖੀ ਇਹੋ ਜਹੇ ਭਿਆਨਕ ਸਮੇਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਘੁਘ-ਭਰਪੂਰ ਵਸਦੇ ਘਰ ਖਾਲ-ਮਖਾਲੀ ਛਡ ਕੇ ਭੱਜਣ ਦੀ ਹੀ<noinclude>{{center|-੯੯-}}</noinclude> n8ruwy73skuryz86oofimmzkpnqy2ol 250 32241 240881 232997 2026-10-16T06:27:49Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240881 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇਤੂ ਸਿਪਾਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਦੇ ਹਨ ? ਇਹ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਿਆਂ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ-ਇਥੇ ਲਿਖਿਆਂ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਕਰਾ ਸਕਦਾ।</br>{{gap}} ਅਸੀਂ ਓਦੋਂ ਟਰਕੀ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਫਤਹ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲੈ ਚੁਕੇ ਸਾਂ। ਟਰਕੀ ਬੜਾ ਆਬਾਦ, ਸਰਸਬਜ਼ ਇਲਾਕਾ ਸੀ। ਜਿਥੇ ਸਾਡਾ ਕੈਂਪ ਸੀ, ਇਹ ਇਕ ਫੌਜੀ ਛਾਵਣੀ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਫੌਜੀ ਬੈਰਕਾਂ ਵਿਚ ਰਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਾਂ। ਅੱਧ ਕੁ ਮੀਲ ਦੀ ਵਿਥ ਉਪਰ ਦਰਿਆ ਵਗਦਾ ਸੀ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸਿਪਾਹੀ ਜਾਂ ਤਾਂ ਦਰਿਆ ਦੀ ਸੈਰ ਨੂੰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ, ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਜਾਕੇ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦੇ। ਭਾਵੇਂ ਚੋਖੀ ਦੁਨੀਆ ਨੱਸ ਭੱਜ ਗਈ ਸੀ; ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਬੜੀ ਰੌਣਕ ਸੀ। ਇਥੇ ਐਸ਼-ਪ੍ਰਸਤ ਸੁੰਦਰ ਰੰਗੀਲੇ ਨੌਜਵਾਨ ਬਾਗਾਂ ਵਿਚ ਲੌਢੇ ਪਹਿਰ ਥੀਂ ਆਨੰਦ ਲੈਣ ਲਗ ਜਾਂਦੇ ਸਨ । ਸੌਂਫੀ ਸ਼ਰਾਬ (ਕੱਚੀ ਲੱਸੀ ਵਾਂਗ) ਆਮ ਵਿਕਦੀ। ਖੁਲ੍ਹੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿਚ ਥੋੜੀ ਥੋੜੀ ਵਿਥ ਉਪਰ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਛਾਵੇਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਬੀੜੇ ਹੋਏ ਮੇਜ਼, ਕੁਰਸੀਆਂ, ਬੈਂਚ ਪਏ ਸਨ । ਸਾਮਣੇ ਸਟੇਜ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਵਾਇਲਨ ਵਜਾਕੇ ਕੁੜੀਆਂ ਆਪਣੇ ਮਨੋਹਰ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਇਕ ਗਰੁਪ ਦੀ ਵਾਰੀ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਜਥਾ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਸਮੇਤ ਬਾਗ਼ ਵਿਚ ਫਿਰਨ ਲਗ ਜਾਂਦਾ, ਨਾਲੇ ਪੰਗਤੀਆਂ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਇਲਨ ਵੱਜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਹ ਜਲਸਾ ਢਾਈ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਥੀਂ ਲੈ ਕੇ ਰਾਤ ਦੇ ਗਿਆਰਾਂ ਬਾਰਾਂ ਵਜੇ ਤਕ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਫ਼ਰਕ ਕੇਵਲ ਇਤਨਾ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਪੈੱਗ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਸੌਂਫੀ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦੋ ਆਨੇ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ, ਇਥੇ ਉਸੇ ਦਾ ਮੁਲ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਰੰਗੀਨੀ ਵਿਚ ਛੀ ਆਨੇ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ-ਪਰ ਲੋਕੀਂ ਪੀਂਦੇ ਇਥੇ ਹੀ ਆ ਕੇ।</br>{{gap}}ਅਜ ਕੁਝ ਵਧੀਕ ਚਿਠੀਆਂ ਲਿਖਣ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਿਆਂ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਰੋਜ਼ ਵਾਂਗੂ ਅੱਜ ਵੀ ਮੈਂ ਉਸੇ ਕੋਠੀ ਪਾਸੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਸਾਂ । ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਗੁਛੇ ਬਾਹਰੋਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਰਾਂਡੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਲਟਕਦੇ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਾਹਰਲਾ<noinclude>{{center|-੧੦੦-}}</noinclude> 85snwbh85lwffehuaxthfyyivdd65n6 250 32242 240882 232998 2026-10-16T06:27:55Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240882 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਫਾਟਕ ਸ਼ਰਾਬੀ ਦੀ ਅੱਖ ਵਾਂਗ ਅੱਧ-ਖੁਲਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਸਾਥੀ ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਸ ਕੋਠੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲੈ ਚੁਕੇ ਸਾਂ। ਮਕਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਟੁਟੀਆਂ ਭੇਜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਖੁਲ੍ਹੇ ਸੰਦੂਕ, ਪਾਟੇ ਹੋਏ ਪਰਦੇ, ਕੌਚ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਦੇ ਨਿਕੰਮੇ ਭਾਂਡੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਅੱਜ ਵੀ ਖਿਲਰੇ ਪਏ ਸਨ। ਇਸ ਘਰ ਦੀਆਂ ਕਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਹਿਸੇ ਆਈਆਂ ਸਨ। ਚਿਠੀਆਂ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਪੈਡ ਮੈਂ ਕਿਤਨਾ ਚਿਰ ਵਰਤਦਾ ਰਿਹਾ। ਅਨਪੜ੍ਹ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਮੈਂ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਕਰਦਾ। ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਦੇ ਖਤ, ਭਰਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਦੇ ਖਤ, ਸ਼ਰੀਕਾਂ ਦੀਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਤੇ ਮੁਕਦਮਿਆਂ ਦੇ ਖਤ, ਪਤੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀਆਂ ਦਰਦਨਾਕ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਜਦੋਂ ਵੀ ਹਫ਼ਤੇ ਦਸਵੇਂ ਦਿਨ ਡਾਕ ਅਉਂਦੀ, ਮੈਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤਰ ਵੀ ਲਿਖਦਾ ਸਾਂ। ਹਰ ਇਕ ਖਤ ਵਿਚ ਇਕ ਵਖਰੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਪਲਾਟ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਅਜ ਕੁਝ ਵਧੀਕ ਚਿੱਠੀਆਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਚਿਰਾਕਾ ਹੀ ਸਾਰਿਆਂ ਥੀਂ ਵੱਖ ਕੈਂਪ ਵਿਚੋਂ ਤੁਰਿਆ ਸਾਂ । ਜਿਸ ਕੋਠੀ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਹੂੰਝਾ ਫੇਰ ਗਏ ਸਾਂ, ਅਜ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਬੋਲ ਚਾਲ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆ ਰਹੀ ਸੀ । ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ, ਸ਼ਾਇਦ ਮਾਲਕ ਮੁੜ ਆਏ ਹਨ। ਹਰ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਨਵੀਂ ਬਣਾਉਣਗੇ। ਮੰਜੇ, ਮੇਜ਼, ਬਿਸਤਰੇ, ਭਾਂਡੇ, ਖਿੜਕੀਆਂ, ਦਰੀਆਂ, ਗਲੀਚੇ, ਕੁਰਸੀਆਂ, ਕੀ ਕੁਝ ਖ਼ਰੀਦਣਗੇ। ਪਿਛਲੀ ਬਾਰੀ ਵਿਚੋਂ ਉਚਾ ਹੋਕੇ ਵੇਖਿਆ, ਦੂਰ ਤਕ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉਸੇ ਤਰਾਂ ਖੁਲ੍ਹੇ ਪਏ ਸਨ । ਹੁਣ ਮੈਂ ਫਾਟਕ ਪਾਸ ਪੁਜ ਕੇ ਖੜੋ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਸੀ ਮਕਾਨ ਬਿਲਕੁਲ ਖ਼ਾਲੀ ਹੈ।ਪਰ ਕੰਨ ਆਖਦੇ ਸਨ, ਕੋਈ ਅੰਦਰ ਜ਼ਰੂਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਆਵਾਜ਼ ਹੁਣ ਵੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ । ਮੈਂ ਫਾਟਕ ਵਿਚ ਲੰਘਦਿਆਂ ਚੌਫੱਟ ਖੁਲੇ ਹੋਏ ਹਾਲ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀ। ਨਾਲ ਦੇ ਖ਼ਾਲੀ ਕਮਰੇ ਵੀ ਵੇਖੇ ਤੇ ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਪਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ-ਜਿਧਰੋਂ ਅਜੇ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ:-</br>{{gap}}“ਐਕਸਕਿਊਜ਼ ਮੀ ..............”</br>{{gap}}ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਦੋ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਇਕ ਬਿੱਲੀ ਅਤੇ ਚੂਹੇ ਦਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਬਿੱਲੀ ਆਪਣੇ<noinclude>{{center|-੧੦੧-}}</noinclude> 3184y6c6pjfraydl01w6a8n8o9synxw 250 32244 240883 233000 2026-10-16T06:28:01Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240883 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤੇ ਚੂਹੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਖੁਰਾਕ ਬਣਾਉਣ ਥੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਪੰਜਿਆਂ ਵਿਚ ਫੜਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਦੇ ਛਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਵਿਚਾਰਾ ਚੂਹਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਦੰਦੀਆਂ ਨੇ ਟੁਰਨ ਫਿਰਨ ਜੋਗਾ ਨਹੀਂ ਛਡਿਆ ਹੁੰਦਾ, ਦੋ ਚਾਰ ਕਦਮ ਟੁਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਬਿੱਲੀ ਇਕ ਉਛਾਲਾ ਦੇਕੇ ਫਿਰ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਿਪਾਹੀ “ਹਲੀਨਾ” ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਟੁਟੀ ਛੂਟੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ- “ਬਹਾਦਰ, ਫਾਦਰ, ਐਕਸਕਿਊਜ਼ ਮੀ” ਆਦਿਕ ਸ਼ਬਦ ਨਿਕਲ ਰਹੇ ਸਨ।</br>{{gap}} ਹਲੀਨਾ ਨੌਜਵਾਨ ਸੁੰਦਰ ਕੁੜੀ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਰੰਗ ਬਹੁਤ ਚਿੱਟਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਮੈਂ ਚਿਟੇ ਰੰਗ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਕਰਦਾ-ਪਰ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਬਨਾਵਟ, ਮੱਥਾ, ਸਿਰ ਦੇ ਲੰਮੇ ਅਣਵਾਹੇ ਕਾਲੇ ਸਿਆਹ ਵਾਲ, ਗ਼ਮਗੀਨ ਲੱਥੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕਬੂਤਰੀ ਅੱਖਾਂ, ਮੁਰਝਾਇਆ ਚਿਹਰਾ, ਖੁਸ਼ਕ ਪਤਲੀਆਂ ਬੁਲ੍ਹੀਆਂ, ਹਲਕੇ ਬਦਾਮੀ ਰੰਗ ਦੀ ਜਾਕਟ ਤੇ ਨੀਲਾ ਰੇਸ਼ਮੀ ਗੌਨ, ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਕੀਮਤੀ ਗੁਰਗਾਬੀ ਅਜੇ ਵੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਸਨ; ਪਰ ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਮੂੰਹ, ਲੱਤਾਂ ਅਤੇ ਕਪੜਿਆਂ ਥੀਂ ਸਾਫ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਵਿਚਾਰੀ ਨੂੰ ਕਿਤਨੇ ਥੀਂ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਉਜਾੜ ਘਰ ਵਿਚ ਉਹ ਕੀ ਖਾ ਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਇਹ ਰੱਬ ਨੂੰ ਹੀ ਪਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਇਤਨੇ ਦਿਨ ਲੁਕੀ ਰਹੀ, ਮਾਪਿਆਂ ਥੀਂ ਕਿਉਂ ਵਿਛੜੀ- ਇਹ ਹਲੀਨਾ ਦੀ ਵਖਰੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।</br>{{gap}} ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਦੋਵੇਂ ਸਿਪਾਹੀ ਬੋਲ ਪਏ:-</br>{{gap}}“ਆਓ ਜੀ ! ਹੁਣ ਇਹ ਕਾਬੂ ਆਵੇਗੀ।”</br>{{gap}}ਪਰ ਮੇਰੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁਜ ਚੁਕੇ ਸਨ ਤੇ ਦਿਲ ਕੰਨ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾਕੇ ਤੋਬਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਲੀਨਾ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਹੋਰ ਵੀ ਘਾਬਰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚ ਰਹੀ ਹੋਣੀ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਬਚਣ ਦਾ ਕੋਈ ਹੀਲਾ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੁਖ ਦੀ ਹੱਦ ਹੋ ਜਾਏ ਤਾਂ ਇਨਸਾਨ ਦੀਆਂ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਮੁਕ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪੁਚਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਥੀਂ ਹੱਥ<noinclude>{{center|-੧੦੨-}}</noinclude> 96vtw5r04is5tvjb717zhrhgs6tjob0 250 32284 240884 233003 2026-10-16T06:28:17Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240884 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}“ਯੂਅਰ ਹੋਮ?”</br>{{gap}}“ਦਿਸ”</br>{{gap}}“ਯੂਅਰ ਫਾਦਰ, ਬਰਾਦਰ?”</br>{{gap}} “ਡੋਂਟ ਨੋ”</br>{{gap}}ਹਲੀਨਾ ਉਠ ਖਲੋਤੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਆਸ ਬੱਝ ਗਈ ਕਿ ਮੈਂ ਹੁਣ ਛਡ ਦਿਤੀ ਜਾਵਾਂਗੀ। ਸੂਰਜ ਦੁਰਾਡੇ ਉਫ਼ਕ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਦੂਜੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੋਠੀਆਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਭਾਵੇਂ ਉਜੜ ਪੁਜੜ ਕੇ ਦਰ ਬਦਰ ਧਕੇ ਖਾਣ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ; ਪਰ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਪੰਖੇਰੂ ਰੈਨ ਬਸੇਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦਰਖਤਾਂ ਦੇ ਪਤਿਆਂ ਵਿਚ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਲਭਣ ਲਈ ਚੀਕ ਚਿਹਾੜਾ ਪਾਰਹੇ ਸਨ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਸੁਰਖੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਰਾਤ ਦੇ ਅਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿਚ ਗਾਇਬ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ।</br>{{gap}}ਮੈਂ ਹਲੀਨਾ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਥ ਫੜ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਪਰ ਉਠਾਇਆ। ਉਹ ਸਿੱਧੀ ਖੜੋ ਗਈ। ਮੋਤੀ ਧੂੜ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਭੀ ਲਸ਼ਕਾਰੇ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਤਵੰਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਚਾ ਕੇ ਚਮਕ ਉੱਠੀ। ਭੁਖੀ ਤਿਹਾਈ ਤੇ ਮਿਟੀ ਵਿਚ ਰੁਲੀ ਹੋਈ ਦਾ ਵੀ ਚਿਹਰਾ ਖਿੜ ਪਿਆ। ਹੋਠਾਂ ਉਪਰ ਮੁਸਕਣੀ ਆਈ। ਮੁਰਝਾਈਆਂ ਗਲਾਂ ਸੁਰਖ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਸਾਂ ਮੇਰੇ ਸਾਥੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਤਾ ਹੈ; ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਪੁਛਿਆ:-</br>{{gap}}“ਕਿਉਂ ਜੀ! ਯਿਹ ਚਲੀ ਜਾਏ।”</br>{{gap}} ਹਾਂ, ਜਾ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਹਮ ਤੋ ਨਾ ਛੋੜਤੇ, ਲੇਕਿਨ ਆਪ ਕੀ ਮਰਜ਼ੀ ।"</br>{{gap}} ਮੈਂ ਹਲੀਨਾ ਵਲ ਵੇਖ ਕੇ ਆਖਿਆ:-</br>{{gap}}“ਗੋ !”</br>{{gap}}ਉਸ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਲਿਬੜੇ ਹੱਥ ਮੂੰਹ ਉਪਰ ਫੋਰੇ, ਅੱਥਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰੀਆਂ ਸਾਰੇ ਚਿਹਰੇ ਉਪਰ ਖਿਲਰ ਗਈਆਂ। ਦੋਹਾਂ ਗੋਡਿਆਂ ਥੀਂ ਮਿੱਟੀ ਝਾੜੀ, ਸਿਰ ਦੇ ਖਲੇਰੋ ਵਾਲ ਮੁਖੜੇ ਥੀਂ ਪਿਛੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਭਰਪੂਰ ਕੋਠੀ ਨੂੰ ਸਜਿਆ ਸਜਾਇਆ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸ<noinclude>{{center|-੧੦੫-}}</noinclude> npolvlfa1sj2l7qo2vs5jev4zim4rwk 250 32285 240885 233004 2026-10-16T06:28:24Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240885 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਦੇ ਮਾਪੇ ਅੱਜ ਥੀਂ ਹਫ਼ਤਾ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿਆਗ ਗਏ ਸਨ, ਉਸੇ ਕੋਠੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਜੜਿਆ ਵੇਖ ਹਲੀਨਾ ਵੀ ਖੁਲੇ ਫਾਟਕ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਈ। ਅਸੀਂ ਵੀ ਤਿੰਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਂਪ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਏ, ਕਿਉਂ ਜੁ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸੈਰ ਦਾ ਵੇਲਾ ਮੁਕ ਚੁਕਿਆ ਸੀ। ਜਿਥੇ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਠਾਠਾਂ ਮਾਰਦੀਆਂ ਸਨ: ਉਥੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸਿਪਾਹੀ ਨਿਰਾਸ ਸਨ: </br>{{gap}}“ਸਰਦਾਰ ਜੀ ! ਤੁਮ ਨੇ ਸੁਸਰੀ ਕੋ ਛੁੜਾ ਦੀਆ, ਅਬਜਾਇਗੀ ਕਹਾਂ, ਕਹੀਂ ਔਰ ਜਾ ਫਸੇਗੀ।”</br>{{gap}}“ਆਪ ਕੀ ਮਿਹਰਬਾਨੀ, ਉਸ ਕੀ ਕਿਸਮਤ।”</br>{{gap}}ਹਲੀਨਾ ਦੂਰ ਜਾ ਚੁਕੀ ਸੀ, ਉਹ ਸਬੁਗਤਗੀਨ ਦੀ ਹਰਨੀ ਵਾਂਗ ਕਈ ਵਾਰੀ ਪਿਛੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕੇ ਵੀ ਵੇਖ ਲੈਂਦੀ ਸੀ। ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿਥੇ ਮਿਲੀ--‘ਯਸੂ’ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹੋ ।<noinclude>{{center|-੧੦੬-}}</noinclude> nti3ix46hds3lr5yt96jra7rk62gals 250 32286 240886 233006 2026-10-16T06:28:31Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240886 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{dhr|7em}}{{center|{{xxx-larger|ਯਸੂ ਦੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ}}}}{{rule}}{{rule|height=2px}} {{gap}}ਝੀਲ ਮੁਰਦਾਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਇਹੋ ਜਹੀ ਤਾਕਤ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦਿੰਦੀ-ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਜੀਉਂਦੀ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਝੀਲ ਦੇ ਇਰਦੇ ਗਿਰਦੇ ਦੀ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਚਿੱਟੀ ਸੁਫ਼ਦ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਕਲਰੀ ਹੈ। ਦਿਨੇ ਇਸ ਫ਼ਾਇਰਿੰਗ ਲਾਇਨ ਦੀ ਰਾਖੀ ਦੋ ਚਾਰ ਪੋਸਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ; ਪਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਗਸ਼ਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਵਾਰੀ ਫੌਜ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ “ਬਦੂ” ਲੋਕ ਬੜੇ ਸਨ। ਉਪਰ ਤਿਕੋਨਾ ਰੰਗ ਬਰੰਗਾ ਰੁਮਾਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉਪਰ ਉਨ ਦਾ ਕਾਲਾ ਡੂਢ ਗਜ਼ ਰੱਸਾ, ਜਿਹੜਾ ਰੁਮਾਲ ਨੂੰ ਹਿੱਲਣ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੰਦਾ। ਪਿੱਠ ਪਿਛੇ ਬੰਦੂਕ, ਹੇਠਾਂ ਘੋੜਾ ਤੇ ਗਲ ਵਿਚ ਕਾਰਤੂਸਾਂ ਵਾਲੀ ਪੇਟੀ, ਇਹ ਚਵੀਂ ਪਾਸੀਂ ਹਰਲ ਹਰਲ ਕਰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਸੀ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਵਰਦੀ ਵਿਚ ਬੜਾ ਘਟ ਫ਼ਰਕ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਇਤਨਾ ਕਿ ਉਹ ਭਾਂਤ ਭਾਂਤ ਦੇ ਕਪੜੇ ਦੀ ਥਾਂ ਇਕੋ ਹੀ ਕਪੜੇ ਦੀ ਹੈ।</br>{{gap}}ਯਸੂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ, ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿਚ, ਯਸੂ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ਵਿਚ, ਯਸੂ ਦੇ ਕਦਮਾਂ ਵਿਚ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਸੀ। ਯਸੂ ਰੱਬ ਦਾ ਪੁਤਰ ਸੀ। ਇਕ ਟੋਕਰੀ ਵਿਚ ਦੋ ਚਾਰ ਰੋਟੀਆਂ ਰਖ ਕੇ ਸੈਂਕੜੇ ਬੰਦਿਆਂ ਵਿਚ ਯਸੂ ਨੇ ਵੰਡੀਆਂ ਸਨ। “ਬੈਤਲ ਮੁਕੱਦਸ” (ਯੋਰੂਸ਼ਲ਼ਮ) ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਇਕ ਥਾਂ ਯਸੂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਚਾਲੀ ਦਿਨ ਭੁਖੇ ਤਿਹਾਏ ਰੱਬ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ । ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ‘ਦੋਜ਼ਖ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਪੜਾ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਵੀ ਇਹ ਦੋਜ਼ਖ਼ ਹੀ ਸੀ।<noinclude>{{center|-੧੦੭-}}</noinclude> ou2gqs45v1fnzhm0v1cy6yimsxla6og 250 32288 240887 233008 2026-10-16T06:28:36Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240887 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਬਿਸਤਰਿਆਂ ਵਿਚ ਭੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁਤਿਆਂ ਸੱਪ ਅਤੇ ਠੂਹੇਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ; ਪਰ ਕਲਰੀ ਧਰਤੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜ਼ਹਿਰ ਉੱਕਾ ਹੀ ਮਰ ਚੁਕਿਆ ਸੀ। ਥੋੜੀ ਹੀ ਵਿੱਥ ਉਪਰ ਇਕ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਉਚੀ ਚਟਾਨ ਉੱਪਰ ਯਸੂ ਦੀ ਮੁਤਬੱਰਕ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਚਾਲੀ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਮਗਰੋਂ ਰੱਬੀ ਜਲਵਾ ਯਸੂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰੀਂ ਆਇਆ ਸੀ! ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਥੇ ਪੁਜੇ ਇਹ ਦੁਪਹਿਰ ਦਾ ਖਾਣਾ ਖਾਣ ਲਗੇ ਸਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਤਾਰੀਖੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਰੋਟੀ ਅਤੇ ਦਹੀਂ ਆਲੂ ਖਾਣ ਲਈ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਕਿਤਨਾ ਸੁਵਾਦ ਸੀ ਯਸੂ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦੇ ਵਿਚ। ਇਕ ਵਡੀ ਤਖ਼ਤੀ ਉਪਰ ਇਸ ਥਾਂ ਦੋ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸਾਖੀ ਬੜੇ ਦਰਦਨਾਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਪਹਾੜੀ ਉਪਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਵਲੋਂ ਚਾਰ ਸਤਰਾਂ, ਦਿਨ, ਤਾਰੀਖ, ਇਕ ਰਜਿਸਟਰ ਉਪਰ ਲਿਖ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਡਾ ਕੈਪਟਨ “ਬ੍ਰਿਡ ਫੋਰਡ” ਇਸ ਦੁਖਦਾਈ ਤਪੱਸਿਆ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਬੜਾ ਚਿਰ ਢਾਹੀਂ ਮਾਰ ਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਰੋਂਦਾ ਰਿਹਾ-ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਅੱਥਰੂ ਵੀ ਕਿਰੇ ਸਨ ਸਰਹਿੰਦ ਜਾਕੇ, ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਜਿਥੇ ਮਾਸੂਮ ਬਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜੀਉਂਦਾ ਕੰਧਾਂ ਵਿਚ ਚਿਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।</br>{{gap}}ਇਥੋਂ ਕੂਚ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਕਦਮ-ਬ-ਕਦਮ ਚੜ੍ਹਾਈ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਚੜਾਈ ਚੜ੍ਹਦੇ ਚਲੀਏ, ਗਰਮੀ, ਤਪਸ਼ ਅਤੇ ਦੋਜ਼ਖ ਦਾ ਪੌਣ ਪਾਣੀ ਮੁਕ ਮੁਕਾਕੇ ਸਰਸਬਜ਼, ਸੁਹਾਵਣੇ ਅਤੇ ਠੰਢਕ ਪੁਚਾਵਣ ਵਾਲੇ ਯੋਰੂਸ਼ਲਮ ਵਿਚ ਪੁਜਦੇ ਜਾਈਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਥੀਂ ਮਰੀ ਰੋਡ ਉਪਰ ਗਿਆਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਆਸ ਲਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਠੰਢਕ ਵਲ ਨੂੰ ਜਾ ਰਹੇ ਸਾਂ। ਦੋਜ਼ਖ਼ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਅਸਾਂ ਦੋ ਵਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਝੀਲ ਮੁਰਦਾਰ ਉਪਰ ਡਿਊਟੀ ਦੇਣ ਜਾਂਦਿਆਂ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਇਸ ਫਰੰਟ ਲਾਇਨ ਦੂਜੀ ਫੌਜ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਕੇ ਆਰਾਮ ਲੈਣ ਲਈ ਪਿਛੇ ਆਉਂਦਿਆਂ। ਪੰਜ ਕੁ ਵਜੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ‘ਬੈਤੁਲਮੁਕੱਦਸ' ਪੁਜੇ। ਮੀਂਹ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਿਥੇ ਵੀ ਖੜੋਂਦੇ, ਸੜਕ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸੰਗਤਰੇ ਵੇਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਭੀੜਾਂ ਜੁੜ ਪੈਂਦੀਆਂ। ਅਖੀਰ ਇਥੋਂ ਵੀ ਕੂਚ ਕਰਕੇ ‘ਮਰਯਮ’ ਦੇ ਸਹੁਰੇ ਪਿੰਡ, ਜਿਥੋਂ ਦਾ ਯੂਸਫ਼ ਸੀ, ‘ਬੈ ਤੁਲ ਹਲਮ’<noinclude>{{center|-੧੦੮-}}</noinclude> p3ct3ose1xerit3zxh8mha3i2nnetxe 250 32289 240888 233009 2026-10-16T06:28:43Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240888 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਆਣ ਕੈਂਪ ਕੀਤਾ। ‘ਬੈਤੁਲ ਮੁਕੱਦਸ’ ਚੰਗਾ ਤਕੜਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਤੇ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਮੀਲ ਦੀ ਵਿਥ ਉਪਰ ਪਹਾੜੀ ਉਪਰੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਕੇ ‘ਬੈਤੁਲ ਹਲਮ' ਯਸੂ ਦਾ ਨਾਨਕਾ ਪਿੰਡ ਮਾਮੂਲੀ ਜਹੀ ਵਸਤੀ ਹੈ। ਯੂਰੋਸ਼ਲ਼ਮ ਜਾਂ ਬੈਤੁਲ ਮੁਕੱਦਸ ਵਿਚ ਵੇਖਣ ਲਈ ਕਈ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਯੂਸਫ਼ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸਿਰਫ਼ ਮਰਯਮ ਦੇ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਦੇ ਸਿਵਾਇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਥਾਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ। ਮਰਯਮ ਅਤੇ ਯੂਸਫ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਕੇ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਇੱਜੜ ਚਾਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਦੋਂ ਮਰਯਮ ਯੂਸਫ਼ ਨਾਲ ਮੰਗੀ ਹੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਖੀਰ ਮੰਗੀ ਭੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਰਯਮ ਹਾਮਲਾ ਭੀ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਕੰਸ ਵਾਂਗ ਨਜੂਮੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਾਂਗ ਇਕ ਰੱਬ ਦ' ਪੁਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਹੜਾ ਨਵਾਂ ਮਜ਼੍ਹਬ ਚਲਾ ਕੇ ਯਹੂਦਾ ਦੀ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਕਰ ਦਏਗਾ। ਬਾਦਸ਼ਹ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿਤਾ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ ਮਾਰ ਦਿਤਾ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਰਯਮ ਨੇ ਬੱਚਾ ਜਣਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨਿਕੇ ਮਾਸੂਮ ਯਸੂ ਨੂੰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਹੇਠਾਂ ਖੁਰਲੀ ਵਿਚ ਲੁਕਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਜਮਨਾ ਤੋਂ ਪਾਰ ਗਵਾਲਿਆਂ ਪਾਸ ਘਲ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਯਸੂ ਨੂੰ ਪਰਲੇ ਪਿੰਡ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਭੇਜ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਜੋ ਮਰਯਮ ਵਿਆਹੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਯਸੂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਾਕੀ ਬਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਜ਼ਰੂਰ ਮਾਰ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਅਖ਼ੀਰ ਫਾਖ਼ਤਾ (ਘੁਗੀ) ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਰੱਬੀ ਨੂਰ ਯੂਸਫ਼ ਉਪਰ ਨਾਜ਼ਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸੁਫਨੇ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਸਾਖੀ ਸੁਣਾਈ ਗਈ।</br>{{gap}} ਕੈਂਪ ਵਿਚੋਂ ਸੈਰ ਲਈ ਅਸੀਂ ਯਸੂ ਦੀ ਜਨਮਭੂਮੀ ਵਿਚ ਜਾ ਪੁਜੇ। ਫਿਰ ਵੀ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਸੜਕ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉਰਲੇ ਪਾਸੇ ਹੀ ਵਡੇ ਬਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਲੰਘਕੇ ਚੌਂਕ ਵਿਚ ਦਸ ਪੰਦਰਾਂ ਬੜੀਆਂ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦੁਕਾਨਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਉਪਰ ਮਾਲਾਂ, ਯਸੂ ਦੇ ਵਨ-ਸਵੰਨੇ ਲਾਕਟ, ਗਲ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਲੀਬ, ਮਰਯਮ ਅਤੇ ਯਸੂ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤਸਵੀਰਾਂ, ਅੰਜੀਲ ਅਤੇ ਈਸਾਈ ਮਜ਼੍ਹਬ<noinclude>{{center|-੧੦੯-}}</noinclude> ssrbop6y8gxyzvhdi7rcbq77e78yb94 250 32290 240889 233012 2026-10-16T06:28:53Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240889 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਦੀਆਂ ਦੂਜੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ-ਜਿਵੇਂ ਹਰਦਵਾਰ, ਹਰ ਕੀ ਪੌੜੀ ਥੀਂ ਬਾਹਰ ਗੰਗਾ ਜਲ ਪਾਉਣ ਲਈ ਟੀਨ ਦੀਆਂ ਕੁਪੀਆਂ, ਮਾਲਾ, ਖੜਾਵਾਂ, ਚਿਮਟੇ ਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿਕਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇਹੋ ਹੀ ਹਾਲ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਾਂਗੂ ਪੰਜ ਰੁਪਏ ਮੂਲ ਕਰਕੇ ਅਖੀਰ ਪੰਜ ਆਨੇ ਨੂੰ ਵੇਚ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਜੇ ਤਾਂ ਯਾਤਰੂ ਮਜ਼ਬੀ ਖਿਆਲਾਂ ਦਾ ਚੁਪੀਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਹਿਲੇ ਤੀਰ ਹੀ ਪੂਰਾ ਮੂਲ ਤਾਰ ਗਿਆ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜਿਥੇ ਡਿਗਿਆ ਡੇਗ ਲਿਆ। ਚੌਂਕ ਵਿਚੋਂ ਪਾਰ ਹੋਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੀਹ ਪੰਝੀ ਫੁਟ ਉਚਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉਪਰ ਨਜ਼ਰ ਪੈਂਦਿਆਂ ਹੀ ਇਸ ਮੁਕੱਦਸ ਥਾਂ ਦੀ ਅਜ਼ਮਤ ਦਿਲ ਉਪਰ ਆਣ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਬੋਲ ਕੇ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਅੱਗ ਲਾ ਕੇ ਸਾੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੜੇ ਹੋਏ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਮੁਰੰਮਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਸਗੋਂ ਗੈਰ ਈਸਾਈਆਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰਖਣ ਲਈ ਵਧ ਤੋਂ ਵਧ ਸੜੇ ਹੋਏ ਹਿਸੇ ਅਜ ਤਕ ਕਾਇਮ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਅੰਦਰ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਉਹ ਲੰਮੀ ਖੁਰਲੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜਿਥੇ ਕਵਾਰੀ ਮਰਯਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚੇ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਤੋਂ ਡਰਦਿਆਂ ਲੁਕਾ ਦਿਤਾ ਸੀ। ਵਿਹੜੇ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਗਿਰਜਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਲੰਮੀਆਂ ਬਾਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੁਰਸੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਕਰਾਸ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉਪਰ ਪਾਦਰੀ ਲਈ ਡੈਸ (ਪਲੇਟ ਫ਼ਾਰਮ) ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਾਦਰੀ ਡੈਂਸ ਉਪਰ ਖੜਾ ਹੋਕੇ ਤਿੰਨੇ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਵਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਕੁਰਸੀ ਦੀ ਪਿਠ ਉਪਰ ਡੈਸਕ ਵਾਂਗੂ ਅੰਜੀਲ ਰਖਣ ਦੀ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਗਿਰਜੇ ਦੀਆਂ ਧੁਆਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਸੜੀ ਹੋਈ ਛੱਤ ਗੈਰ ਈਸਾਈਆਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹਨ। ਗਿਰਜੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਕੇ ਸਾਨੂੰ ਯਸੂ ਦੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਮੁਤਬੰਰਕ ਨਿੱਕੀ ਕੋਠੜੀ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਜਿਤਨੀ ਹੀ ਹੈ—ਜਿਥੇ ਮਾਤਾ ਮਰਯਮ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿਚੋਂ ਯਸੂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਇਸ ਥਾਂ ਦਾ ਫਰਸ਼ ਪਿੱਤਲ ਮਿਲੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਮੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਸੂਤਾ ਦੇ<noinclude>{{center|-੧੧੦-}}</noinclude> tmgo1gevyt8okox6tysb0mit01mnxko 250 32303 240890 233014 2026-10-16T06:30:49Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240890 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਜਨਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਧਰਤੀ ਉਪਰ ਸੁਨਹਿਰੀ ਨਕਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਸਾਹਮਣੇ ਵਡੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੇ ਹੀ ਈਸਾਈ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦੇ ਤੁਹਫੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਪੁਰਾਣੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ, ਮਲਕਾਂ, ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ, ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀਆਂ ਅਤੇ ਅਮੀਰਾਂ ਵਜ਼ੀਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂਵ ਉਕਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਅਗੇ ਚਲਕੇ ਇਕ ਕੋਠੜੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਭਿਤਾਂ ਵਿਚ ਬੰਦੂਕ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਸ਼ੈਦਾਈਆਂ ਨੇ ਅੰਜੀਲ ਲਿਖਦੇ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਨੂੰ ਇਸ ਕੋਠੜੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰਕੇ ਹਲਾਕ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਨਾਲ ਹੀ ਇਕ ਅੰਨ੍ਹਾ ਖੂਹ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਦਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜੀਉਂਦੇ ਮਾਸੂਮ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਟਵਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।</br>{{gap}}ਯਸੂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਦੀ ਥਾਂ ਵੀ ਇਸੇ ਵਡੇ ਵੇਹੜੇ ਵਿਚ ਹੈ। ਫਾਂਸੀ ਚਾੜਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਸੀਹ ਨੂੰ ਇਕ ਸਲੀਬ ਉਪਰ ਹੱਥਾਂ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਮੇਖਾਂ ਠੋਕ ਕੇ ਟੰਗ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਉਪਰ ਬਾਰੀਕ ਮੇਖਾਂ ਦਾ ਤਾਜ ਪਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਅਖੀਰ ਨੂੰ ਇਸੇ ਥਾਂ ਉਪਰ ਫ਼ਾਂਸੀ ਚਾੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ। ਮਜਾਵਰਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਦਸਿਆ ਸੀ ਇਹ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਜ਼ਰਤ ਮਸੀਹ ਦੇ ਹਨ—ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਦੇ ਪੰਜੇ ਵਾਂਗ ਅਜੇ ਵੀ ਉਹ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਦਸ ਬਾਰਾਂ ਹਨ। ਮਤਲਬ ਕੀ ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਰਤ ਟੂਰ ਕੇ ਚਟਾਨ ਉਪਰ ਗਏ, ਚਟਾਨ ਦਾ ਪੱਥਰ ਮੋਮ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ ਤੇ ਹਰ ਕਦਮ ਮੋਮ ਹੋਏ ਪੱਥਰ ਵਿਚ ਖੁਭਦਾ ਗਿਆ। ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਜਦੋਂ ਲਾਸ਼ ਹੇਠਾਂ ਲਟਕ ਗਈ ਤਾਂ ਮਸੀਹ ਹਮੇਸ਼ ਲਈ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋ ਚੁਕਾ ਸੀ। ਸਾਨੂੰ ਮਸੀਹ ਦੀ ਕੋਈ ਕਬਰ ਜਾਂ ਮੁਕਬਰਾ ਨਹੀਂ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ। ਮਜਾਵਰ ਦਸਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਬਰ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਫਾਂਸੀ ਮਗਰੋਂ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਅਕਾਸ਼ ਉਪਰ ਚਲੇ ਗਏ-ਮੇਰੇ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਵਾਂਗ ਸਚਿਖੰਡ ਦੇ ਬਬਾਨ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਕੇ। ਇਹ ਥਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਗ਼ੈਰ ਈਸਾਈਆਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਰਹੀ ਹੈ। ਈਸਾਈਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜਿਤਣ ਲਈ ਚਾਲੀ ਪਜਤਾਲੀ ਸਲੀਬੀ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਪਾਦਰੀਆਂ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ<noinclude>{{center|-੧੧੧-}}</noinclude> ccpu12dvow23020oz2gjjgk12bo2dpc 250 32305 240891 233017 2026-10-16T06:30:57Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240891 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਮਾਸੂਮ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਜਿਤਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ। ਸੈਂਕੜੇ ਬਚੇ ਸਫਰ, ਠੰਢਕ ਨਾਲ ਭੁਖੇ ਤਿਹਾਏ ਮਾਰਸੇਲਜ਼ ਤਕ ਪੁਜਦਿਆਂ ਹੀ ਮਰ ਗਏ ਤੇ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੇ ਬਰਦੇਫਰੋਸ਼ਾਂ, ਡਾਕੂਆਂ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਨੇ ਗੈਰ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਵੇਚਕੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਲਈ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣਾ ਦਿਤੇ; ਪਰ ਅਜ ਇਹ ਥਾਂ ਈਸਾਈ ਸਲਤਨਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਕਿਸੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਈਸਾਈਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਪਾਸੇ ਮੂੰਹ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਥੇ ਅਜ ਹਰ ਇਕ ਈਸਾਈ ਯਸੂ ਦੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਸੀਸ ਨਿਵਾਕੇ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਠੰਢੀ ਅਤੇ ਮਿਠੀ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।</br>{{gap}}ਇਸ ਅਦਿਭੁਤ ਥਾਂ ਤੋਂ ਵਖ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਬੰਨੇ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਸਜਿਦ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਲੰਬੇ ਚੌੜੇ ਫਰਸ਼, ਛਤਾਂ ਥਮ, ਅਤੇ ਵਾਅਜ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਇਮਾਮ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਹੀ ਸੁਰਖ ਘਾੜਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦਾ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਘੜ ਕੇ ਕਾਰੀਗਰੀ ਦੀ ਹਦ ਮੁਕਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਇਸ ਦੀਆਂ ਛਤਾਂ ਦੇ ਨਕਸ਼- ਨਿਗਾਰ ਵੀ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਤੱਲਕ ਰਖਦੇ ਹਨ। ਜਿਥੇ ਯਸੂ ਦੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਬੂਟਾਂ ਸਮੇਤ ਵੇਖੀ ਸੀ, ਉਥੇ ਮਸਜਿਦ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਬੂਟ ਉਤਾਰ ਕੇ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਕਰਨੀ ਪਈ। ਬੂਟ ਬਗਲ ਵਿਚ ਮਾਰੀ “ਹਜ਼ਰਤ ਹਿੰਦੀ” ਨੇ ਸਾਰੀ ਮਦਜਿਦ ਬੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਵੇਖੀ।</br>{{gap}}ਅਸੀਂ ਬੈਤੁਲ ਹਲਮ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਦੋ ਕੁ ਮਹੀਨੇ ਰਹੇ ਸਾਂ। ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਢਲਵਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਕੈਂਪ ਸੀ। ਹੈਡ ਕਵਾਰਟਰ ਦੀਆਂ ਛੋਲਦਾਰੀਆਂ ਸੜਕ ਥੀਂ ਪਰਲੇ ਪਾਸੇ ਰਤਾ ਵਿਥ ਉਪਰ ਸਨ, ਕਾਰਡ, ਲਫਾਫੇ, ਤਸਵੀਰਾਂ, ਸਿਮਰਨੇ, ਸਲੀਬ ਲਾਕਟ ਅਤੇ ਖਾਣ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੇਚਣ ਲਈ ਆਰਮੀਨੀ ਅਤੇ ਯਹੂਦਣ ਕੁੜੀਆਂ ਇਥੇ ਵੀ ਆਣ ਪੁੱਜਦੀਆਂ ਸਨ। ਹਫਤੇ ਵਿਚ ਇਕ ਅਧੀ ਵਾਰੀ ਖਾਨਾ-ਬਦੋਸ਼ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗੀਤੀ ਜਥਾ ਵੀ ਰੌਣਕ ਆਣ ਲਾਉਂਦਾ। ਹੁਣ ਇਨਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਵਾਲੀ ਵੀ ਸਿਖ ਲਈ ਸੀ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਟਰਕੀ ਤੇ ਨਸਰਾਨੀ ਜ਼ਬਾਨ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਇਕ ਵਖਰਾ ਹੀ ਸਵਾਦ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਸੁੰਦਰਤਾ, ਨਖ਼ਰੇ, ਗੀਤ, ਜਵਾਨੀ, ਹਾਸੇ ਅਤੇ ਮਸਖਰੀਆਂ ਮੁਲ ਵਿਕਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਕੁੜੀਆਂ ਜਦੋਂ ਵੀ ਆਉਂਦੀਆਂ ਕੈਂਪ ਵਿਚੋਂ ਪੰਜ ਦਸ ਰੁਪਏ ਘੰਟੇ ਦੋ ਘੰਟੇ ਵਿਚ<noinclude>{{center|-੧੧੨-}}</noinclude> 06h24e9q5omsvw93xcofhyhiewyx2r6 250 32306 240892 233019 2026-10-16T06:31:05Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240892 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਆਨਾ ਦਵਾਨੀ ਕਰਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ।</br>{{gap}}ਇਕ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸੈਰ ਕਰਦਿਆਂ ਬਾਗ਼ਾਂ ਵਲ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਬਾਹਰਵਾਰ ਈਸਾਈ ਲੜਕੀਆਂ ਦਾ ਸਕੂਲ ਸੀ। ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਚਾਰ ਵਜੇ ਛੁਟੀ ਦਾ ਘੰਟਾ ਖੜਕਿਆ। ਮਾਸੂਮ ਸੁੰਦਰ ਜਵਾਨੀਆਂ ਦੋ ਦੋ ਚਾਰ ਚਾਰ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਹਸਦੀਆਂ ਮਟਕਦੀਆਂ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸੜਕ ਦੇ ਪਾਰਲੇ ਪਾਸੇ ਇਕ ਹਬਸ਼ੀ ਗ਼ੁਲਾਮ- ਜਿਸ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉਪਰ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸੀ, ਛੇਤੀ ਛੇਤੀ ਆ ਕੇ ਬੋਲਿਆ:</br>{{gap}}“ਹਨਾ, ਹਿੰਦੀ !”</br>{{gap}}ਅਸੀਂ ਖਲੋ ਗਏ ਅਤੇ ਅਜੇ ਕੋਈ ਉਤਰ ਦੇਣਾ ਹੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਾਂ ਕਿ ਤਿੰਨ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਵੀ ਸਾਡੇ ਪਾਸ ਆਣ ਪੁਜੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਾਰਿਆਂ ਥੀਂ ਵਡੀ ਨੇ ਸਾਡੇ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੇਰੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਪਿਆਰ ਦੀ ਘੁਟਣੀ ਨਾਲ ਫੜ ਲਏ ਅਤੇ ਇਹ ਆਖਦੀ ਹੋਈ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਲ ਧੂਹ ਲੈ ਚਲੀ :</br>{{gap}}“ਹਨਾ, ਗੁਦ ਹਿੰਦੀ।”</br>{{gap}}“ਯੂ ਫਾਦਰ-ਆਦਾਨਾ ਸਿਤੀ।”</br>{{gap}}“ਬੈਦ ਸੋਲਜਰ”</br>{{gap}}“ਯੂ ਗੁਦ ਫਾਦਰ-ਆਦਾਨਾ ਸਿਤੀ।”</br>{{gap}}ਮੈਨੂੰ “ਆਦਾਨਾ” ਟਰਕੀ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਹਲੀਨਾ ਵਾਲੀ ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਯਾਦ ਆ ਗਈ। ਕਿਤਨਾ ਪਿਆਰ ਹੈ ਸਚਾਈ ਵਿਚ—ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚਿਮੜਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਜਾ ਪੁੱਜੇ। ਰਿਹਾਇਸ਼ ਤੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਥੀਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਚੰਗੇ ਅਮੀਰ ਹਨ। ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਕੀਮਤੀ ਈਰਾਨ ਦਾ ਗਲੀਚਾ ਵਿਛਿਆ ਸੀ। ਕਮਰੇ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਨਵੀਂ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਘਰ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਚਾਹ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਮੇਜ਼ ਉਪਰ ਤਿਆਰ ਸੀ। ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਚਾਹ ਲਈ ਮੇਜ਼ ਦੇ ਗਿਰਦ ਹੋਣਾ ਹੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਚਲੀਨਾ ਨੇ ਸੜਕ ਉਪਰੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ। ਅਸੀਂ ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਕਾਊਚ ਉਪਰ ਜਾ ਬੈਠੇ। ਹਲੀਨਾ ਦੇ ਦਿਲੋਂ ਅਜੇ ਵੀ ਪਿਆਰ ਦੀ ਮਸਤੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ<noinclude>{{center|-੧੧੩-}}</noinclude> c00d7veaohdeo6pl39e6zxdl0lkdsov 250 32307 240893 233024 2026-10-16T06:31:11Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240893 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸੀ ਹੋਈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਕੁਰਸੀ ਤੋਂ ਉਠੀ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪੱਟਾਂ ਉਤੇ ਮਾਸੂਮ ਧੀਆਂ ਵਾਂਗ “ਹਨਾ ਹਿੰਦੀ ਯੂ ਗੁਦ ਫ਼ਾਦਰ” ਆਖਦੀ ਹੋਈ ਆਣ ਬੈਠੀ। ਕਦੇ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਵਲ ਵੇਖਦੀ, ਕਦੇ ਗਲ ਵਿਚ ਪਏ ਮੇਰੇ ਪਿਸਤੌਲ ਨਾਲ ਖੇਡਦੀ-ਕਿਤਨਾ ਭਰੋਸਾ ਹੈ ਯਕੀਨ ਵਿਚ।</br>{{gap}}ਉਸ ਦੇ ਪਿਓ ਨੇ ਚਾਹਿਆ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਚਿੱਠੀ ਮੇਰੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖੇ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਲੜਕੀ ਦੀ ਇਮਦਾਦ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਪਰ ਮੈਂ ਰੋਕ ਦਿਤਾ। ਮੈਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਮਦਦ ਦਾ ਕੋਈ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਅੱਜ ਤੋਂ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਹਾਦਸੇ ਦੀ ਰਪੋਰਟ ਆਪਣੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ।</br>{{gap}} ਮੇਰੇ ਦੋਵੇਂ ਸਾਥੀ ਝੂਠ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪੌੜੀਆਂ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦਿਆਂ ਵਿਚ ਵਖੋ-ਵਖਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਘੜੀਆਂ ਜਾ ਚੁਕੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਚਾਹ ਮੁਕਣ ਥੀਂ ਮਗਰੋਂ ਜਦੋਂ ਦੁਰਾਡੇ ਸੜਕ ਤਕ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਛਡ ਕੇ ਗਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਆਉਣ ਦਾ ਇਕਰਾਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕੈਂਪ ਬੈਤੁਲ ਹਲਮ ਨੂੰ ਆਉਂਦਿਆਂ ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ। ਵਿਛੜਦਿਆਂ ਹਲੀਨਾ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, ਮੇਰਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਉਸ ਡਰਾਵਣੀ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਇਹ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਥੀਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ:-</br>{{gap}}“ਹਨਾ, ਯੂ. ਗੁਦ ਹਿੰਦੀ। ਗੁਦ ਫਾਦਰ।’’</br>{{gap}}ਤੁਰਦਿਆਂ ਵਾਰੀ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਘੁਟਦਿਆਂ ਆਖਿਆ :-</br>{{gap}}“ਯੂ. ਹਲੀਨਾ ! ਗੁਡ ਡਾਟਰ, ਗੁਡ ਗਰਲ, ਇੰਤਲੀਜਾਂ।”</br>{{gap}}“ਆਈ ਨੋ, ਯੂ. ਗੁਦ ਫ਼ਾਦਰ।”</br>{{gap}}“ਯੈਸ। ਗਾਡ ਗੁਡ ਫ਼ਾਦਰ। ਗਾਡ ਯੂਅਰ ਹੈਲਪ।” ਟੁਟੀ ਫੁਟੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਤੂੰ ਚੰਗਾ ਪਿਉ ਹੈਂ। ਮੇਰੀ ਇਮਦਾਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਸਮਝਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ ਤੂੰ ਚੰਗੀ ਧੀ ਹੈਂ। ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੁੜੀ ਹੈਂ। ਤੇਰੀ ਮਦਦ ਮੈਂ ਨਹੀਂ-ਰਬ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਫੌਜੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਸਾਧਾਂ ਵਾਂਗ ਕੋਈ ਟਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਤੀਜੇ ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਹੀ ਸਾਡਾ ਉਥੋਂ ਕੂਚ ਹੋ ਗਿਆ—ਮੈਨੂੰ ਹਲੀਨਾ ਹੁਣ ਵੀ ਚੇਤੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।<noinclude>{{center|-੧੧੪-}}</noinclude> o48n30ovh78tp087x28p97f642il9lf 250 32311 240894 233027 2026-10-16T06:31:41Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240894 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਕੈਸਰ ਜਮਮਨੀ ਦੇ ਇਹ ਖਿਆਲ, ਖਿਆਲ ਹੀ ਰਹੇ--।”</br>{{gap}}ਇਸ ਫਾਇਰੰਗ ਲਾਇਨ ਦੀ ਉਚੇਚੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿਚ ਮਿਲਟਰੀ ਦੇ ਹਰ ਇਕ ਡੀਪਾਰਮਿੰਟ ਨੇ ਹਿਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਬੈਰਿਗਡੀਅਰ, ਜਰਨੈਲ, ਕਰਨੈਲ ਥੀਂ ਲੈ ਕੇ ਇਕ ਸਿਪਾਹੀ ਤਕ, ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਲਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਥੀਂ ਵੱਖ, ਆਸਟਰੇਲੀਅਨ, ਕਨੇਡੀਅਨ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਭੋ ਰਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਚਾੜ੍ਹ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਖਤ ਸਰਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿਨ ਚੜੇ ਉਥੇ ਪੁਜਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੀ ਉਬਲੇ ਹੋਏ ਲਾਲ ਸੁਰਖ ਚਾਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਹਿਸੇ ਦੀ ਰਮ ਮਿਲਾਕੇ ਕੁਪੀ ਭਰ ਲਈ ਜਾਂਦੀ। ਦਿਨ ਚੜਦੇ ਹੀ ਸੜਕ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਪ੍ਰੇਡ ਹੋਣੀ ਤੇ ਹਰ ਇਕ ਸਿਪਾਹੀ ਨੂੰ ਭੁੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਸੁਕਾ ਮਾਸ ਜਾਂ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਸਮੇਤ ਚਾਰ ਚਾਰ ਰੋਟੀਆਂ ਦੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਆਕੇ ਪੂਰੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਮਿਲਦੀ। ਸੜਕ ਥੀਂ ਇਕ ਛਕੜਿਆਂ ਵਾਲੀ ਰੇਲ ਗਡੀ ਸਾਨੂੰ ਫਾਇਰੰਗ ਲਾਇਨ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਲਿਜਾਇਆ ਕਰਦੀ। ਇਸੇ ਟ੍ਰੇਨ ਉਪਰ, ਕੰਡਿਆਲੀ ਤਾਰਾਂ ਦੇ ਬੰਡਲ, ਬੇਲਚੇ, ਫ਼ਰਵੇ, ਲਕੜ ਦੇ ਬਾਲੇ, ਸਲੀਪਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਾਮਾਨ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਨਾਂ ਹੀ ਛਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਜਰਨੈਲ ਕਰਨੈਲ ਅਤੇ ਅਸਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਾਲੇ ਅਫ਼ੀਸਰ ਸਵਾਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਕੰਮ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲਾ R.E. ਦਾ ਅਮਲਾ ਵੀ ਇਸੇ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ। {{***|4|5em|char=¤}} {{gap}}ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਥਾਂ ਆਬਾਦੀ ਥੀਂ ਕਾਫ਼ੀ ਦੂਰ ਅਤੇ ਫਾਇਰੰਗ ਲਾਇਨ ਥੀਂ ਬੜੀ ਪਿਛੇ ਸੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ “ਹੈਵੀ-ਗਨਾਂ” ਦੇ ਫਾਇਰ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਬੰਬਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਨਿਤ ਖੇਡੀ ਜਾਂਦੀ । ਜਦੋਂ ਫਾਇਰੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ “ਲੁਕੀ ਛਿਪੀ ਘਿਉ ਦੀ ਕੁਪੀ ਕੋਈ ਐਧਰ ਕੋਈ ਓਧਰ” ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੀ ਖੇਡ ਵਾਂਗੂੰ ਸਾਰੇ ਹੀ ਨਿਵਾਣਾਂ ਵਿਚ ਲੰਮਲੇਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਫਾਇਰੰਗ ਮੁਕਣ ਮਗਰੋਂ ਵਿਸਲ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਫਿਰ ਫ਼ਰਵਾ, ਬੇਲਚਾ, ਗੈਂਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। “ਜਿਨ ਕੀ ਚੀਰੀ ਦਰਗਹਿ ਫ਼ਾਟੀ’” ਉਹ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮਰਾਜ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਹਿਸਾਬ ਮੁਕਾਣ ਲਈ ਜਾ ਪੁਜਦੇ ਅਤੇ<noinclude>{{center|- ੧੧੬-}}</noinclude> ltnl585nh0ucojmoxsj22z8gnnvc4um 250 32312 240895 233028 2026-10-16T06:31:48Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240895 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਘੋੜੇ, ਗਧੇ, ਬਕਰੇ, ਬੈਲ, ਮੱਛਰ, ਮੱਖੀ ਦੀਆਂ ਜੂਨਾਂ ਵਿਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ। ਬੰਦੇ ਦੀ ਜੂਨ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੀ ਮਿਲਣੀ ਹੋਈ--ਹਾਂ ਜੇ ਮਰਨ ਵੇਲੇ ਦੇ ਖਿਆਲਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਜੂਨੀ ਵਿਚ ਪੈਣਾ ਮੁਮਕਿਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬਾਬੇ ਦੀ ਬਾਣੀ ਆਖਦੀ ਹੈ: “ਅੰਤ ਕਾਲ ਜੋ ਲਛਮੀ ਸਿਮਰੇ, ਐਸੀ ਚਿੰਤਾ ਮੈਂ ਜੋ ਮਰੇ” ਭਈ ਉਹ ਸਰਪ ਬਣੂ--ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਡੰਗ ਮਾਰਨ ਲਈ । ਜੇਹੜਾ ਬਚੇ ਸਿਮਰੇ ਉਹ ਸੂਰਨੀ ਜਾਂ ਸੂਰ ਬਣੇਗਾ ਅਤੇ ਜੇਹੜਾ ਇਸਤ੍ਰੀ ਸਿਮਰੇ ਉਹ ਵੇਸਵਾ ਬਣੇਗੀ-ਕਿਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਘੁਘ ਵਸੋਂ ਵਿਚ ਚੁਬਾਰੇ ਦੀ ਉਪਰਲੀ ਖਿੜਕੀ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਕਈ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਰਬਾਦ ਕਰਨ ਲਈ। ਸੋ ਫਰਾਂਸ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਵੀ ਮਰਨ ਥੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸੁਰਤ ਸੋਝੀ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਤਾਂ ਇਹੋ ਖਾਹਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਧਮ-ਰਾਜ ਜੀਉ! ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਅਗਲੀ ਜੂਨ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਬਖ਼ਸ਼ੀਂ।" ਮੁੰਡਾ ਜਾਂ ਕੁੜੀ, ਘੋੜਾ, ਗਊ, ਸੂਰ, ਸਿਹਾ, ਮੁਰਗ਼ਾ ਜੋ ਵੀ ਬਣਾ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਹੀ ਬਣਾ। ਹੁਣ ਧਰਮ-ਰਾਜ ਜੀਉ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ! ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਨਰਕ-ਕੁੰਡ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਸ੍ਵਰਗ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਥਾਂ ਬਖਸ਼ੋ, ਜਿਥੋਂ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਥੋਂ ਦੇ ਮਰਦ-ਤ੍ਰੀਮਤਾਂ ਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹਨ। ਜਿਥੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਵੀ ਰਾਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਖੁਰਾਕ, ਪੂਰਾ ਆਰਾਮ, ਪੂਰਾ ਇਲਾਜ ਜਾਨਵਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਫਰਾਂਸ ਵਿਚ ਅਸਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਮਰੀਅਲ ਟਟੂ, ਘੋੜਾ, ਪਸਲੀਆਂ ਨਿਕਲੀ ਗਊ, ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਰੁਲਦਾ ਲਾ-ਵਾਰਸ ਕੁਤਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਅਵਲ ਤਾਂ ਗਰਮ ਹੋਈ ਕੁਤੀ ਨੂੰ ਚਮੜੀ ਦੀ ਗੁਥੀ ਚਾੜ੍ਹ ਦਿਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਚਾਰ ਪੰਜ ਕਤਰੇ ਜੰਮ ਵੀ ਪੇਣ ਤਾਂ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਜਾਂ ਦੋ ਪਾਲਣ ਲਈ ਰਖ ਕੇ ਬਾਕੀ ਉਸੇ ਦਿਨ ਠੰਡੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਾਲਟੀ ਵਿਚ ਧਰ ਦਿਤੇ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹਵਾ ਵਿਚ ਚਕਰ ਲਾਂਦੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜੂਨ ਵਿਚ ਪੈਣ ਲਈ ਧਰਮ-ਰਾਜ ਪਾਸ ਪੁਜੀ, ਫਰਾਂਸ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਲਾਵਾਰਸ ਕੁਤਿਆਂ ਥੀਂ ਸਵੱਛ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸਾਡੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਤੇ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਸਿਰਪਾਟੇ, ਜ਼ਖਮੀ ਕੀੜੇ ਵਿਚ ਵਿਲੂ<noinclude>{{center|-੧੧੭-}}</noinclude> mr3cam5v46jf9336qdx2jw1h4ejv4t5 250 32313 240896 233029 2026-10-16T06:32:19Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240896 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਵਿਲੂ ਕਰਦੇ, ਚਿਚੜਾਂ ਵਾਲੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕੁੱਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਭਿਣ ਭਿਣ ਕਰਦੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਸਾਡੀ ਖੁਰਾਕ ਉਪਰ ਬੈਠ ਕੇ ਹੈਜ਼ਾ, ਮੋਹਰਕਾ, ਤਾਪ, ਦਮਾ ਅਤੇ ਤਪਦਿਕ ਤਕ ਵਾਲੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਧਰਮੀਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਮਾਸੂਮ ਬਚੇ ਤਾਂ ਸਵੇਰ ਦੇ ਨਾਸ਼ਤੇ ਲਈ ਤਰਸਦੇ ਰਹਿਣ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਟੀਆਂ ਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖੁਡਾਂ ਉਪਰ ਚਾਵਲ ਤੇ ਆਟਾ ਪਾਣਾ ਮਹਾਤਮ ਖਿਆਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਫਰਾਂਸ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਲਾਵਾਰਸ ਤਕਲੀਫ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰ ਜਾਂ ਘਟੀਆ ਨਸਲ ਦੇ ਹੈਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜੀਂਵਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੰਦੇ।</br>{{gap}}ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੌਤ ਅਚਣਚੇਤ ਹੀ ਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਸੋਚਣ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਤੀਜੇ ਕੁ ਦਿਨ ਹੋਇਆ, ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਆਏ, ਸਾਰੇ ਲੁਕ-ਛਿਪ ਗਏ। ਜਹਾਜ਼ ਥੀਂ ਇਕ ਬੰਬ ਸਿਧਾ ਉਸ ਖਾਈ ਵਿਚ ਆਣ ਡਿਗਾ ਜਿਥੇ ਤਿੰਨ ਰਾਜਪੂਤ ਸਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਐਨ ਉਪਰ ਬੰਬ ਡਿੱਗਾ ਉਸ ਵਿਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਲਤਾਂ ਕਿਸੇ ਦਰਖ਼ਤ ਉਪਰ, ਸਿਰ ਕਿਸੇ ਦਰਖ਼ਤ ਉਪਰ, ਧੜ ਕਿਧਰੇ, ਪੇਟ ਕਿਧਰੇ ਤੇ ਪੈਰ ਕਿਧਰੇ, ਵਿਚਾਰੇ ਦੀ ਬੋਟੀ ਮੀਲਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਗਈ। ਇਹ ਇਕ ਰਾਜਪੂਤ ਸੀ, ਵਿਚਾਰੇ ਦੀ ਕਬਰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਕ ਥਾਂ ਨਾ ਬਣਾਈ ਜਿਥੇ ਜੇਹੜਾ ਹਿਸਾ ਸਰੀਰ ਦਾ ਡਿਗਾ, ਉਥੇ ਹੀ ਮਿਟੀ ਵਿਚ ਹਜ਼ਮ ਕਰਨ ਲਈ ਧਰਤੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਸਾਂਭ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਬੂਟ ਦਾ ਇਕ ਪੈਰ ਕਿਤਨੇ ਦਿਨਾਂ ਤਕ ਦਰਖ਼ਤ ਦੀ ਟੀਸੀ ਉਪਰ ਟੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਉਸ ਦੀ ਅਚਰਜ ਮੌਤ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਸਭੋ ਹਸਦੇ ਤੇ ਖਿਲੀਆਂ ਮਾਰਦੇ। {{***|4|5em|char=¤}} {{gap}}ਦੁਪਹਿਰ ਦੀ ਛੁਟੀ ਵੇਲੇ ਦੋ ਢਾਈ ਘੰਟੇ ਖੂਬ ਮੌਜ ਬਣਦੀ, ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਖਾਧੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਅਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਕਨੇਡੀਅਨ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਾਡੇ ਪਰਾਉਂਠੇ ਤੇ ਕੜਾਹ, ਬੜੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਛਕਦੇ। ਇਕ ਸਕਾਚ-ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਮੇਜਰ (ਘਾਘਰਾ ਪਲਟਣ ਦਾ ਅਫਸਰ) ਪਰਾਉਂਠਿਆਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਸੁਣਕੇ ਆ ਗਿਆ, ਪਰਾਉਂਠਾ ਤੇ ਕੜਾਹ ਖਾ ਕੇ ਬੜਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਅਖੀਰ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠੇ<noinclude>{{center|-੧੧੮-}}</noinclude> t8ht478gvp2ns49hq8cmyspnoi6qryj 250 32314 240897 233031 2026-10-16T06:32:47Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240897 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਰਾਜਪੂਤ ਪਾਸੋਂ ਸੁਰਖ ਲੰਬੀ ਮਿਰਚ ਮੰਗ ਬੈਠਾ। ਇਹ ਸਾਬਤ ਮਿਰਚ ਭਾਜੀ ਵਿਚ ਉਬਲਕੇ ਬੜੀ ਨਰਮ ਹੋ ਚੁਕੀ ਸੀ। ਵਿਚਾਰੇ ਨੇ ਬੇ-ਸਮਝੀ ਵਿਚ ਰਾਜਪੂਤ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਚੱਬ ਲਈ। ਅਗਲੇ ਮਿੰਟ ਅੱਖਾਂ, ਨੱਕ, ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅੰਦਰਲੀ ਬੁਰਕੀ ਅੰਦਰ, ਬਾਹਰਲੀ ਬਾਹਰ, ਕਿਤਨਾ ਚਿਰ ਬੜਾ ਬੇ-ਹਾਲ ਰਿਹਾ। ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਕਰੂਲੀਆਂ ਨਾਲ ਕਿਤਨੇ ਚਿਰ ਮਗਰੋਂ ਵਿਚਾਰੇ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਆਇਆ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਾਡੇ ਗੀਤ ਸੁਣਨ ਆਇਆ ਤਾਂ ਆਖਦਾ ਸੀ: -</br>{{gap}}“ਮੈਨੂੰ ਮਿਰਚ ਖਾਕੇ ਇਹ ਤਾਂ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਇਸੇ ਲਈ, ਜੰਗ ਜੂ, ਬਹਾਦਰ, ਨਿਡਰ ਅਤੇ ਮੇਹਨਤੀ ਹਨ, ਉਹ ਇਹੋ ਜਹੀਆਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਜ਼ਮ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਇਕ ਸੁਰਖ ਮਿਰਚ ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਬੋਤਲ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਰਖਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਮਿਰਚਾਂ ਕਿਸੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸਪ ਨੂੰ ਵੀ ਖਵਾ ਦਿਤੀਆਂ ਜਾਣ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਮਰ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਧੰਨ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਖਾਕੇ ਫਿਰ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ ਜਰਮਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਕਚਿਆਂ ਚਬ ਜਾਣਗੇ।”</br>{{gap}}ਰੋਟੀ ਮਗਰੋਂ ਇਥੇ ਖੂਬ ਜਲਸਾ ਹੁੰਦਾ। ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ ਵਾਜੇ “ਨਾਇਟੰਗਗੇਲ” ਬੰਸਰੀਆਂ, ਬੇਲਚੇ, ਚਾਹ ਵਾਲੇ ਡੂਡਣੇ, ਸਾਜਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਦਿੰਦੇ। ਪੋਠੋਹਾਰੀ ਮਾਹੀਏ, ਗਿੱਧੇ, ਬੋਲੀਆਂ, ਹੀਰ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ, ਰਾਜਪੂਤ, ਜਾਟ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਅਤੇ ਗੋਰਖਿਆਂ ਦੇ ਗੀਤ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਦੀ ਕੁਵਾਲੀ ਅਤੇ ਗਜ਼ਲਾਂ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਹੀ ਹੁੰਦਾ। ਸਚ ਜਾਣੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਔਕੜਾਂ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਜੰਗਲ ਦਾ ਮੰਗਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ।</br>{{gap}}ਸ਼ਾਮੀ ਇਸੇ ਛਕੜਿਆਂ ਵਾਲੀ ਟਰੇਨ ਵਿਚ ਕੈਂਪ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਸ਼ੁਰੂ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਸਾਂ, ਅਤੇ ਮੁੜਨ ਲਗਿਆਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਬਰਫ਼ ਪੈਣੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਜਾਂ ਫਿਰ ਮੀਂਹ ਦੀ ਫੁਹਾਰ ਲਗ ਜਾਂਦੀ। ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਕਣੀਆਂ ਸਖਤ ਸਰਦੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਸਮਾਨ ਥੀਂ ਹੀ ਕੰਕਰੀਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਮੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਾਮ੍ਹਣੀ ਹਵਾ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਬੰਦੂਕ ਦੇ ਛਰੇ ਵਾਂਗ ਮੂੰਹ ਦੇ ਉਪਰ ਲਗਦੀਆਂ।<noinclude>{{center|-੧੧੯-}}</noinclude> bb7amd2scqugwzwfjiih55pd1910dd3 250 32315 240898 233032 2026-10-16T06:32:55Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240898 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਭਜੀ ਜਾਂਦੀ ਬਿਨਾਂ ਛਤ ਦੇ ਛਕੜਿਆਂ ਵਾਲੀ ਗਡੀ ਵਿਚ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਲਗਦੀਆਂ:-</br>{{gap}}“ਕੇਹੜਾ ਮਾਈ ਦਾ ਲਾਲ ਕਣੀਆਂ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ, ਪੰਜ ਮਿੰਟ ਮੁੰਹ ਕਰਕੇ ਖੜੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।” ਵਾਰੋ ਵਾਰੀ ਕਈ ਨਿਤਰਦੇ। ਕੋਈ ਮਿੰਟ, ਕੋਈ ਦੋ ਮਿੰਟ, ਕੋਈ ਹਾਰਦਾ, ਕੋਈ ਜਿਤਦਾ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਵਗਦਾ, ਨਕ, ਗਲ੍ਹਾਂ, ਮੂੰਹ ਲਾਲ ਸੁਰਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ।</br>{{gap}}ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਝੌਂਪੜੀਆਂ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਸਾਂ ਇਹ ਲਕੜ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਹੇਠਾਂ ਫਰਸ਼ ਵੀ ਲਕੜ ਦਾ ਸੀ, ਕੰਧਾਂ ਵੀ ਲਕੜ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਛਤਾ ਟੀਨ ਦੀਆਂ ਹੱਟਾਂ ਥੀਂ ਲੈ ਕਰ, ਲੰਗਰ, ਗੁਸਲਖ਼ਾਨਾ, ਟਟੀਆਂ ਤੇ ਸੜਕ ਦੇ ਸਟੋਰ ਰੂਮ ਤਕ, ਲਕੜ ਦੇ ਹੀ ਫੁਟ ਪਾਥ ਸਨ। ਬਾਕੀ ਚੌਹੀਂ ਤਰਫ ਚਿਕੜ ਅਤੇ ਗਾਰਾ ਸੀ। ਇਨਾਂ ਹੀ ਫੁਟ-ਪਾਥ ਉਪਰੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ, ਸਾਹਮਣੇ ਥਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਪਾਸੇ ਹੋਕੇ ਖੜੋਂਦਾ ਤਾਂ ਦੂਜਾ ਲੰਘਦਾ। ਗਲ ਕੀ ਇਕੋ ਆਦਮੀ ਦੇ ਤੁਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਸੀ--ਜਿਵੇਂ ਨਹਿਰ ਸਵੇਜ਼ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਕੰਢੇ ਨਾਲ ਹਿਕ ਲਾਕੇ ਖੜੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ।</br>{{gap}}ਸਾਹਮਣੀਆਂ ਬੈਰਕਾਂ ਵਿਚ ਗੋਰਾ ਰੈਜਮਿੰਟ ਸੀ ਅਤੇ ਉਰਲੇ ਪਾਸੇ ਸਾਡਾ ਰਸਾਲਾ, ਇਕ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਖੂਬ ਰੌਣਕ ਬਣੀ, ਦੋ ਕੈਨਵਸ ਦੀਆਂ ਬਾਲਟੀਆਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਕੇ ਅਗਲੇ ਸੁਕਾਵਡਰਨ ਦਾ ਸਿਪਾਹੀ ਇਸੇ ਫੁਟ-ਪਾਥ ਉਪਰ ਤੁਰਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਉਸੇ ਹੀ ਰਾਹ ਵਿਚ ਗੋਰਾ ਸਾਰਜੰਟ ਖੜੋਤਾ ਆਪਣੀ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਵਿਸਲ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਿਪਾਹੀ ਬਾਲਟੀਆਂ ਚੁੱਕੀ ਇਕ ਮਿੰਟ ਵੇਖਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਸਾਰਜੰਟ ਰਾਹ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਪਾਸੇ ਹੋ ਜਾਏ। ਪਰ ਉਹ ਚਿਟੇ ਰੰਗ ਕਾਰਨ ਇਉਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਸਿਖ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਸੈਨਤ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ। ਪਰ ਸਾਰਜੰਟ ਦੀ ਖਾਹਿਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਕਾਲਾ ਆਦਮੀ ਚਿਕੜ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਤਾਂ ਲੰਘ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਿਪਾਹੀ ਵੀ ਉਥੋਂ ਹੀ ਗੁਜ਼ਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਸੋ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਟਕਰ ਹੋ ਗਈ। ਸਾਰਜੰਟ ਦੇ ਇਕੋ ਧਕੇ ਨਾਲ ਸਿਪਾਹੀ ਦਾ ਪੈਰ ਫਿਸਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਮੂਹਦੇ ਮੂੰਹ ਚਿਕੜ ਵਿਚ ਲੰਮ-ਸਲੰਮਾ ਜਾ ਡਿਗਾ ਅਤੇ ਡਿਗਦਿਆਂ ਹੀ ਜ਼ਖਮੀ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗੂ ਭਬਕ ਮਾਰਕੇ ਸਾਰਜੰਟ ਉਪਰ ਜਾ<noinclude>{{center|-੧੨੦-}}</noinclude> 2tajny9ujldrjtjgbfq5hhm9beafpki 250 32316 240899 233033 2026-10-16T06:33:02Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240899 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਟੂਟਾ, ਬਸ ਅੱਖ ਦੇ ਫੋਰ ਵਿਚ ਉਸੇ ਹੀ ਹਾਲਤ ਮੂੰਹ ਦੇ ਮੂੰਹ ਸਾਰਜੰਟ ਹੋਰੀਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਿਸਲ ਸਮੇਤ ਚਿਕੜ ਵਿਚ ਲੇਥੂ ਪੇਥੂ ਹੋ ਚੁਕੇ ਸਨ, ਫੁਟ ਪਾਥ ਦੇ ਸਜੇ ਪਾਸੇ ਵਿਚ ਇਕ ਹਿੰਦੀ ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਡਿਗਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਾਸ਼ ਵਾਂਗੂ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਗੋਰੇ ਸਾਰਜੰਟ ਦੀ ਚਿਕੜ ਵਿਚ ਨਕਸ਼-ਬੰਦੀ ਹੋਈ ਪਈ ਸੀ। ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰਜੰਟ ਨੇ ਆਪਣੀ ਟੋਪੀ ਅਤੇ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਡੋਲ ਚੁਕੇ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਚੁਪ ਚਾਪ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਹਟਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰ ਗਏ। ਮਾਮਲਾ ਬੜਾ ਹੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸੀ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਲੋਂ ਤਕੜੇ ਫਸਾਦ ਦੀ ਆਸ ਰਖੀ ਗਈ। ਪਰ ਸਾਰਜੰਟ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗ਼ਲਤੀ ਦੀ ਸਮਝ ਆ ਚੁਕੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਜਿਤਨਾ ਚਿਰ ਰਹੇ ਕੋਈ ਗਲ ਨਾ ਹੋਈ। ਬਲਿਕ ਸਾਰਜੰਟ ਨੇ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਰੀਪੋਟ ਵੀ ਅਫਸਰਾਂ ਤਕ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਫੁਟ-ਪਾਥ ਥੀਂ ਲੰਘਣ ਦਾ ਹੱਕ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਹੈ। {{***|4|5em|char=¤}} {{gap}}ਉਸ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਗਰੰਥੀ ਸਾਹਿਬ ਇਥੇ ਸਾਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏ, ਬੜਾ ਹੀ ਅਨੰਦ ਬਣਿਆ, ਅੱਧ ਕੁ ਮੀਲ ਦੀ ਵਿਥ ਉਪਰ ਇਕ ਟੁਟੀ ਫੁਟੀ ਆਬਾਦੀ ਸੀ। ਜਿਥੇ ਪੰਜ ਛੀ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਪੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਦਸਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਿੰਡ ਉਜੜਕੇ ਇਥੇ ਆਏ ਹਨ। ਅਤੇ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਉਤਾਰੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਪੇਟ-ਪੂਜਾ ਲਈ ਇਥੇ ਹੀ ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਰੋਟੀ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਖੋਲ੍ਹ ਲਈ। ਛੁਟੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਜਾਂ ਪਿਛੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਿਪਾਹੀ ਇਥੋਂ ਸ਼ਰਾਬ, ਰੋਟੀ, ਕਾਫੀ, ਫਰਾਈ ਕੀਤੇ ਆਲੂ ਆਦਿਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਰੀਦ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਕੁੜੀਆਂ ਵੀ ਫੌਜੀਆਂ ਨਾਲ ਚੰਗੀਆਂ ਖੁਲਾ-ਡੁਲਾ ਵਰਤਦੀਆਂ ਸਨ। ਦਿਨ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਕਈ ਅਖਾਂ ਸੇਕਣ ਲਈ ਲਗ ਭਗ ਸਾਰੇ ਹੀ ਇਥੇ ਪੁਜਦੇ।</br>{{gap}}ਅਸਾਂ ਵੀ ਅਜ ਮਾਨ ਯੋਗ ਗਰੰਥੀ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਖਾਤਰਦਾਰੀ ਕਰਨੀ ਸੀ। ਖਬਰੇ ਚੋਰੀ ਉਹ ਪੀ ਲੈਂਦੇ ਹੋਣ, ਪਰ ਸਾਹਮਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਲੰਗਰ ਦੀਆਂ ਮਾਮੂਲੀ ਰੋਟੀਆਂ ਥੀਂ ਵਧੀਕ ਇਸੇ ਹੋਟਲ ਵਿਚ<noinclude>{{center|-੧੨੧-}}</noinclude> iz8gi6wrku67p9sad7s1i4mz44mwl5j 250 32405 240900 233034 2026-10-16T06:33:09Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240900 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਮਖਣ, ਰੋਟੀ, ਸੀਤ, ਪਨੀਰ ਅਤੇ ਤਲੇ ਹੋਏ ਆਲੂਆਂ ਦੀਆਂ ਪਲੇਟਾਂ ਇਕ ਸਾਧਾਰਨ ਜਹੇ ਮੇਜ਼ ਉਪਰ ਸਜਾਈਆਂ ਗਈਆਂ, ਬਾਕੀਆਂ ਤਾਂ ਸ਼ਰਾਬ ਵੀ ਪੀਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਾਧੀਆਂ, ਪਰ ਮਾਨ ਯੋਗ ਗਰੰਥੀ ਜੀ ਨੇ ਕੇਵਲ ਆਲੂਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਭਾਗ ਲਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਲੂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਅਜ ਹੀ-ਫਰਾਈ ਕੀਤੇ ਆਲੂ ਖਾਧੇ ਸਨ। ਬੜੀਆਂ ਸਿਫਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਬਿਲ ਤਾਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਤੁਰਨ ਲਗੇ ਤਾਂ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਪਾਸੋਂ ਗਰੰਥੀ ਜੀ ਨੇ ਆਲੂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਪੁਛੀ, ਅਸਾਂ ਮੁਟਿਆਰ ਨੂੰ ਦਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸਾਡੇ ਧਾਰਮਕ ਆਗੂ ਹਨ। “ਮਿਸਯੂ ਕਿਉਰੈ” ਨੌਜੁਵਾਨ ਸੁੰਦਰੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨ ਯੋਗ ਗਰੰਥੀ ਖ਼ਿਆਲ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਭਜਦੀ ਗਈ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਫਰਾਈ ਪਾਨ, ਆਲੂ, ਛੁਰੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰੀਸ ਵਾਲਾ ਬਰਤਨ ਚੁਕ ਲਿਆਈ। ਇਕ ਮੋਟੇ ਆਲੂ ਦੀ ਛਿਲ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਾਹੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੌਲੀਏ ਨਾਲ ਸੁਕਾ ਦਿਤਾ, ਫਿਰ ਆਲੂ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਕ ਫਾੜੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਡਬੇ ਵਿਚੋਂ ਗਰੀਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਚਿਮਚੇ ਫਰਾਈ ਪਾਨ ਵਿਚ ਪਾਕੇ ਅੰਗੀਠੀ ਉਪਰ ਚਾੜ੍ਹ ਦਿਤਾ। ਅਜੇ ਘਿਉ ਗਰਮ ਹੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਡਬੇ ਵਾਲੀ ਤਸਵੀਰ ਉਪਰ ਗਰੰਥੀ ਜੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਜਾ ਪਈ। ਲੰਬੇ ਕੰਨਾਂ ਤੇ ਮੋਟੇ ਸਿੰਘਾਂ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਬੈਲ ਦੀ ਗਰਦਨ ਦਿਸ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਪੁਛਣ ਉਪਰ ਕੁੜੀ ਨੇ ਡੱਬਾ ਚੁਕਕੇ ਆਖਿਆ :-</br>{{gap}}“ਮਮਸ਼ੋਜ਼-ਵਾਸ਼, ਸ਼ਿਵਲ—” ਮਤਲਬ ਇਹ ਕਿ ਗਊ ਬੈਲ ਆਦਿ ਦੀ ਚਰਬੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਤਸਵੀਰ ਵਲ ਸੈਨਤ ਕਰਕੇ ਦਸ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਬੜੀ ਤਾਕਤਵਰ ਚੀਜ਼ ਹੈ। ਰਿਸ਼ਟ-ਪੁਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਮਹੀਨੇ ਥੀਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਹੋ ਹੀ ਤਲੇ ਹੋਏ ਆਲੂ ਵਾਲੀ, ਪਲੇਟ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਖਾ ਰਹੇ ਸਾਂ।ਪਰ ਗਰੰਥੀ ਜੀ ਨੇ ਹੋੜਾ ਪਾ ਦਿਤਾ।<noinclude>{{center|-੧੨੨-}}</noinclude> 10o93aghwzee2b3kcv25bjdopxlyoas 250 32406 240901 233038 2026-10-16T06:33:19Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240901 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{dhr|16em}}{{center|{{xxx-larger|ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਦਾ ਸਾਥੀ}}}}{{rule}}{{rule|height=2px}}{{dhr|1em}} {{gap}}ਕੋਇਲੇ ਦੀ ਖਾਣ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰੀ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਅਦਭੁਤ ਥਾਂ ਹੈ। ਸੈਂਕੜੇ ਮੀਲ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਬਿਜਲੀ, ਰੌਸ਼ਨੀ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਸੁਥਰੀ ਪੌਣ ਪੁਚਾਣ ਥੀਂ ਵਖ ਅੰਦਰ ਹੀ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਇੰਜਨ ਤੇ ਕੋਇਲੇ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗਡੀਆਂ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਅੰਦਰ ਹੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹਨ, ਅੰਦਰ ਹੀ ਦਫ਼ਤਰ ਹਨ, ਸੈਂਕੜੇ ਮੀਲਾਂ ਤਕ ਅੰਦਰੋ ਅੰਦਰ ਧਰਤੀ ਖੋਖਲੀ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ। ਇਕ ਮਜ਼ਦੂਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਣ ਕੋਇਲਾ ਆਪਣੀ ਨਿਕੀ ਜਿਹੀ ਗੈਂਤੀ ਨਾਲ ਪੁਟੀ ਜਾ ਰਿਹਾਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ “ਕਾਨ-ਕੁਨ” ਹੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਆਹ ਕਾਲੇ ਹਥ, ਕਾਲਾ ਮੁਖੜਾ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਹੀ ਕਪੜੇ, ਸਿਰ ਦੀ ਟੋਪੀ ਨਾਲ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਬਲਬ ਲਾਈ ਕੰਮ ਵਿਚ ਜੁਟਿਆ ਹੈ, ਕਦੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰੇ ਨੂੰ ਲੇਟਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਉਛਲ ਉਛਲ ਕੇ ਸਿਰ ਥੀਂ ਉਚੇਰੀ ਥਾਂ ਕੱਟਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਗੋਡਿਆਂ ਭਾਰ। ਗਲ ਕੀ ਵਿਚਾਰੇ ਨੂੰ ਕਈ ਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਕੰਮ ਉਪਰ ਆਮ ਕਰਕੇ ਹਟੇ ਕਟੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਰਿਸ਼ਟ ਪੁਸ਼ਟ ਗਭਰੂ ਹੀ<noinclude>{{center|-੧੨੩-}}</noinclude> gzqx45djlqxiqjnsd2f6uenyqgmcern 250 32407 240902 233039 2026-10-16T06:33:27Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240902 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੋਇਲੇ ਦੀ ਖਾਣ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਪਾਸੇ ਜਿਤਨੀ ਦੂਰ ਤਕ ਕੋਇਲਾ ਨਿਕਲਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਿਕੀ ਰੇਲਵੇ ਲਾਇਨ ਅਤੇ ਕੋਇਲਾ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਛਕੜੇ ਉਥੋਂ ਤਕ ਪੁਜਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗਡੀਆਂ ਵਡੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉਪਰ ਪੁਜ ਕੇ ਖੂਹ ਦੇ ਡੋਲ ਵਾਂਗੂੰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਰਸੇ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਖਿਚ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਖੜੋਤੀਆਂ ਰੇਲਵੇ ਵੈਗਨਾਂ ਵਿਚ ਮੂਧੀਆਂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ। ਖਾਲੀ ਗੱਡੀਆਂ ਖੂਹ ਦੀਆਂ ਟਿੰਡਾਂ ਵਾਂਗ ਫਿਰ ਉਸੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਰਸੇ ਨਾਲ ਸੁਰੰਗ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਤੋਰ ਦਿਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਸੁਰੰਗ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਕਈ ਥਾਂ, ਜਿਥੇ ਕੋਇਲਾ ਸਖ਼ਤ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਕੱਟਣਾ ਪੈਂਦਾ, ਉਥੇ ਵੀ ਇਨਸਾਨੀ ਹਥਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਬਿਜਲੀ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ। ਫਰਾਂਸ ਦੀ ਕੁੜੀ ਬੜੀ ਦਲੇਰ ਹੈ। ਖਾਣ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਦਫਤਰਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ, ਫ਼ਸਟ-ਏਡ ਵਾਲੀਆਂ ਨਰਸਾਂ, ਰੋਟੀ ਚਾਹ ਤੇ ਹਾਜ਼ਰੀ ਪੁਚਾਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਖਾਣ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੀਲ ਨਿਧੜਕ ਹਿਕ ਕਢਕੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਹੀ ਹਨ। {{***|4|5em|char=¤}} {{gap}}ਖਾਣ ਦੇ ਬਾਹਰ ਵਾਲੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵੀ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰਖਦੀ ਹੈ। ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੈਰਕਾਂ, ਸੈਰਗਾਹਾਂ, ਖੁਲ੍ਹੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੇ ਲਬਾ ਲਬ ਭਰੇ ਹੋਏ ਟੈਂਕ ਤੇ ਸਿਆਲੇ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਸ਼ਾਹਾਨਾ ਗੁਸਲਖਾਨੇ, ਹੋਟਲ, ਸਿਨਮਾ, ਹਾਕੀ, ਫੁਟਬਾਲ, ਟੈਨਸ ਦੀਆਂ ਗਰਾਂਊਂਡਾਂ, ਡਾਕਖਾਨਾ, ਤਾਰ ਘਰ, ਬਾਜ਼ਾਰ, ਸਕੂਲ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰਖਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਥੀਂ ਦੂਰ ਜੰਗਲ ਉਜਾੜ ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਇਸ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾਣ ਲਈ ਇਕ ਵਡੇ ਇੰਜਨ ਦੇ ਸਿਰ ਬਾਜ਼ੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸੈਂਕੜੇ ਮਣ ਕੋਇਲਾ ਖਾਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਭਠੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਇੰਜਨ ਸੈਂਕੜੇ ਟਨ ਕੋਇਲਾ ਸੁਆਹ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਖਣੀ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਥੋੜੀ ਹੀ ਵਿਥ ਉਪਰ ਬਿਜਲੀ ਘਰ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਕਰੋੜਾਂ ਅਰਬਾਂ ਮੀਟਰ ਬਿਜਲੀ, ਵਡੇ ਵਡੇ ਪਾਵਰ ਹਊਸਾਂ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇਹੜੀ ਬਿਜਲੀ ਵਰਤਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲਣ ਥੀਂ ਬਚ<noinclude>{{center|-੧੨੪-}}</noinclude> ohfbjjtiewgpg16pumimgcf6iks5p5v 250 32408 240903 233040 2026-10-16T06:33:33Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240903 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਰਵੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।</br> {{gap}}ਇਸ ਵਡੇ ਇੰਜਨ ਨੂੰ ਕਰੋੜਾਂ ਟਨ ਪਾਣੀ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸੈਂਕੜੇ ਮਣਾਂ ਪਾਣੀ ਵਡਾ ਇੰਜਨ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿਚ ਗਰਮ ਕਰਕੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਵਲੋਂ ਕਢੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜੇ ਬੰਨਿਓਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਠੰਡਾ ਪਾਣੀ ਇੰਜਨ ਵਿਚ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਇਕ ਵਡੇ ਨਲ ਰਾਹੀਂ ਥੋੜੀ ਜਹੀ ਵਿਥ ਉਪਰ ਇਕ ਖੁਲ੍ਹੇ ਤਾਲਾਬ ਵਿਚ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਫੁਵਾਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਉਛਲ ਉਛਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹਵਾ ਵਿਚ ਠੰਡਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰੋਕ ਟੋਕ ਦੇ ਇਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਗਲ ਕੀ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਸਦੀ ਹੈ। {{***|4|5em|char=¤}} {{gap}}ਅਸੀਂ ਇਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਗਏ ਸਾਂ, ਜਿਸ ਪਿੰਡ ਫੌਜ ਦਾ ਉਤਰਾ ਸੀ, ਉਥੋਂ ਕੋਈ ਦਸ ਬਾਰਾਂ ਮੀਲ ਉਪਰ ਇਹ ਖਾਣ ਸੀ, ਇਸ਼ਨਾਨ-ਗਾਹ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਵਖੋ ਵਖਰੇ ਗੁਸਲਖਾਨੇ ਸਨ, ਹਰ ਗੁਸਲਖਾਨੇ ਵਿਚ ਗਰਮ ਤੇ ਠੰਡੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਟੂਟੀਆਂ ਇਕ ਵਡੇ ਚੀਨੀ ਦੇ ਟਪ ਵਿਚ ਖੁਲ੍ਹਦੀਆਂ ਸਨ । ਇਹ ਚਿਟਾ ਦੁਧ ਟਪ ਜਦ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਅੱਧਾ ਕੁ ਭਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਨੰਗ-ਮਨੰਗਾ ਇਨਸਾਨ ਇਸ ਵਿਚ ਸੁਖੈਨਤਾ ਨਾਲ ਲੰਬਾ ਲੇਟ ਸਕਦਾ ਸੀ । ਥਕਿਆ ਟੁਟਿਆ ਮਜ਼ਦੂਰ ਇਸ ਨਿਘੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਲੇਟਕੇ ਤੇ ਨਰਮ ਤੌਲੀਏ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮਲ ਮਲਕੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦੀ ਟਕੋਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਸੀ, ਕੁਲ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਖਾਣ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਪੜੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਰਖਕੇ ਨਵੇਂ ਬਸਤਰ ਪਾ ਇਹ ਰਾਂਝਾ ਬਾਹਰਲੇ ਕੈਫ਼ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਪਤਲੇ ਲੱਕ ਵਾਲੀਆਂ ਸੁੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਹਥੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਗਲਾਸ ਮਿਠੇ ਮਿਠੇ ਘੁਟਾਂ ਨਾਲ ਪੀਂਦਾ, ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਟਲ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੀਤ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਦਾ। ਹਸਦੀ ਬੋਲਦੀ ਖਾਣ ਦੀ ਕਾਲੀ ਸਿਆਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਚਿਟੀ ਦੁਧ ਇੰਦਰ ਦੇ ਅਖਾੜੇ ਦੀ ਪਰੀ, ਫਰਾਂਸਣ ਸਹੇਲੀ ਦੀਆਂ ਨਾਜ਼ਕ ਬੱਲ੍ਹੀਆਂ ਅਤੇ ਮਸਤ ਚਮਕੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਬਦਲੀ ਜਾਂਦੀ।{{gap}}{{gap}}¤{{gap}}{{gap}}¤{{gap}}{{gap}}¤<noinclude>{{center|-੧੨੫-}}</noinclude> qbxhq1dgc3ky39kkt6p7ri2553ntn9u 250 32409 240904 233041 2026-10-16T06:33:39Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240904 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਕਾਰਖਾਨੇ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਬਦਲੇ ਦਿਤਾ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਹੀ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਦੂਜੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਮੋੜ ਲਿਆ ਹੈ। ਸਿਨਮਾ, ਹਸਪਤਾਲ, ਸਕੂਲ, ਖੇਡਣ ਗਰੌਂਡਾਂ, ਗੁਸਲਖਾਨਾ, ਨਾਚ ਘਰ, ਗਿਰਜਾ ਅਤੇ ਕਵਾਟਰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਮੁਫ਼ਤ ਹੀ ਹਨ, ਪਰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਆਪਣੀ ਤਨਖਾਹ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਨਕਦੀ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਕਾਰਖਾਨੇ ਦੀਆਂ ਪਰਚੀਆਂ ਖ਼ਰੀਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇਸਪੱਸ਼ਟ ਅਰਥ ਇਹੋ ਹਨ ਕਿ ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਾਰਖਾਨੇ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਖ਼ਰੀਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਣ ਲਈ ਭਾਂਵੇਂ ਟਰਾਮ ਵੀ ਆਂਵਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰੀਤ ਪੀਂਘਾਂ ਵਖਰਿਆਂ ਝੂਟਣ ਲਈ ਸਾਈਕਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦੁਕਾਨ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਥੋਂ ਵਖੋ ਵਖਰੀਆਂ ਨੌਜੁਆਨ ਜੋੜੀਆਂ ਸਾਈਕਲਾਂ ਕਰਾਏ ਲੈ ਨਿਘੀਆਂ ਤੇ ਨਵੇਕਲੀਆਂ ਸੈਰਾਂ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨਾਚ-ਘਰ ਤੇ ਸਿਨਮਾ ਵਿਚ ਇੰਦਰ ਦਾ ਅਖਾੜਾ ਜੁੜਦਾ ਸੀ। ਜੱਫੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ, ਹਿਕਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ, ਪਿਆਰ ਘੁਟਣੀਆਂ ਹੋਂਦੀਆਂ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਥਕਾਵਟਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ--ਕਿਤਨੀ ਸ਼ਾਹਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੀ।</br>{{gap}}ਇਕ ਵੱਖ ਦੁਕਾਨ ਥੀਂ ਜ਼ਨਾਨਾ ਅਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਸੂਟ ਵੀ ਕਰਾਏ ਉਪਰ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਸ਼ਾਹੀ ਦੁਕਾਨ ਉਪਰ ਅਨੇਕਾਂ ਅਲਮਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਵਖੋ ਵਖਰੀ ਥਾਂ ਆਪਣਾ ਸੂਟ ਉਹ ਲਾਹ ਕੇ, ਦੂਜੇ ਸੂਟ ਪਾ ਲਏ ਜਾਂਦੇ। ਨਿਕੇ ਨਿਕੇ ਕਈ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚ ਆਦਮ-ਕਦ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ-ਮੇਜ਼ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਸੁੰਦਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਸੂਟ ਲਾਹਕੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਖੜੋ, ਕਰਾਏ ਦੇ ਸੂਟ ਸਜਾ ਲੈਂਦੀਆਂ, ਵਾਲ ਸੰਵਾਰ, ਸੁਰਖੀ ਪਾਊਡਰ ਮਲ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਨਿਕਲਦੀਆਂ। ਇਕ ਸੂਟ ਵਿਚ ਜਰਾਬ, ਅੰਦਰ ਵਾਲੀ ਚੋਲੀ, ਘਘਰੀ ਥੀਂ ਲੈਕੇ ਟੋਪੀ, ਬੂਟ, ਛਤਰੀ, ਬਟਊਆ, ਦਾਸਤਾਨੇ, ਮਫ਼ਲਰ, ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਫ਼ੋਟੋਗਰਾਫੀ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਜੋੜੀਆਂ ਸਜ ਸਜਾਕੇ ਬਾਹਵਾਂ ਵਿਚ ਬਾਹਵਾਂ ਪਾ, ਵਖੋ ਵਖਰੇ ਅਨੇਕਾਂ ਨਮੂਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਲੁਹਾਂਦੀਆਂ<noinclude>{{center|-੧੨੬-}}</noinclude> jlk0l3vdgktkvraqkj1cb465q81tv4s 250 32410 240905 233042 2026-10-16T06:33:49Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240905 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸਨ। ਖ਼ੁਰਾਕ, ਸੈਰ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਵਾਂਗ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਵਖੋ ਵਖਰੇ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਫ਼ੋਟੋ ਲੁਹਾਵਣੇ ਵੀ ਇਕ ਇਨਸਾਨੀ ਫ਼ਿਤਰਤ ਹੈ। ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਸੁੰਦਰੀਆਂ ਥੋੜੀ ਜਹੀ ਉਜਰਤ ਲੈਕੇ ਵਿਕਰੀ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਧ ਨੰਗੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵੀ ਲੁਹਾ ਲੈਂਦੀਆਂ । ਸਾਰੇ ਫਰਾਂਸ ਵਿਚ ਹਸਦੀ ਖੇਡਦੀ, ਤੁਰਦੀ ਫਿਰਦੀ, ਚਮਕਦੀ, ਬੋਲਦੀ ਚਾਲਦੀ, ਜਵਾਨੀ, ਬੁਢੇਪਾ, ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਖਾਣ, ਪੀਣ, ਖੇਡਣ, ਗਿਰਜੇ, ਇਸਨਾਨ, ਮੇਲੇ, ਜਨਮ, ਮਰਨ, ਬੀਮਾਰੀ, ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਹੰਸੂ ਹੰਸੂ ਕਰਦੇ ਖਿੜੇ ਮੱਥੇ ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਂ ਨੂੰ ਧੀ ਦਾ ਫਿਕਰ ਨਹੀਂ, ਧੀ ਨੂੰ ਮਾਂ ਦਾ ਗ਼ਮ ਨਹੀਂ। ਜਵਾਨੀ ਚੜੇ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਆਪਣੀ ਮਨ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਪਿਆਰ ਪੀਘਾਂ ਪਈਆਂ ਉਥੇ ਹੀ ਜੁੜ ਗਏ ਅਤੇ ਜਿਤਨਾ ਚਿਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਪਿਆਰ ਮਿਲਣੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਰਹੀਆਂ-ਵਿਆਹ ਦੀ ਤੰਦ ਬਝੀ ਰਹੀ । ਜਦੋਂ ਤਰੇੜ ਆਈ, ਹਸਦੇ ਹਸਦੇ ਇਕ ਨੇ ਦੂਜੇ ਲਈ ਤਲਾਕ ਦੀ ਦਰਖਾਸਤ ਲਿਖ ਮਾਰੀ। ਪਹਿਲੀ ਪੇਸ਼ੀ ਹੀ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਗਏ। ਜਿਵੇਂ ਇਕੋ ਸਾਈਕਲ ਉਪਰ ਚੜਕੇ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਲਈ ਪਾਦਰੀ ਪਾਸ ਪੁਜੇ ਸਨ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੜੇ ਸਿਦਕ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਇਕ ਦੂਜੇ ਥੀਂ ਵਖਰੇ ਹੋ ਗਏ।</br>{{gap}}ਖਾਣ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਉਪਰਲੇ ਦਫਤਰ ਦੇ ਲਾਗੇ ਇਕ ਵਡਾ ਕਮਰਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਚੁਗਿਰਦੇ ਸੁਹਾਵਣਾ ਬਾਗ ਤੇ ਖੁਲੇ ਵਰਾਂਡੇ ਸਨ, ਗਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਖਿੜੇ ਫੁਲ ਅਜਬ ਬਹਾਰ ਦਿੰਦੇ। ਇਹ ਬਚਿਆਂ ਦਾ ਕਮਰਾ ਸੀ--ਮਾਸੂਮ ਇੰਵਾਣੇ ਬਚੇ-—ਜਿਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਂਵਾਂ ਕਾਰਖਾਨੇ ਦੇ ਦਫਤਰ, ਦੁਕਾਨਾਂ, ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ, ਸਕੂਲ ਆਦਿਕਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਉਪਰ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਚਿਆਂ ਨੂੰ ਖਿਡਾਵੀਆਂ ਪਾਸ ਛਡ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਮਾਂ ਦੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਵਾਸਤੇ ਵਖਰੀ ਗਡੀ ਹੁੰਦੀ, ਜਾਂ ਇਸੇ ਕਮਰੇ ਦੀ ਸੀਟ ਬਚੇ ਲਈ ਰੀਜ਼ਰਵ ਕਰਾਈ ਹੁੰਦੀ। ਹਰ ਇਕ ਬਚੇ ਲਈ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ। ਉਸਦੀ ਗਡੀ ਜਾਂ ਸੀਟ ਉਪਰ ਮਾਂ ਵਲੋਂ ਬਚੇ ਲਈ ਸਾਰੇ ਦਿਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪਰੋਗਰਾਮ ਲਿਖਿਆ ਹੁੰਦਾ। ਚਾਕਲੇਟ ਦਾ ਟੁਕੜਾ<noinclude>{{center|-੧੨੭-}}</noinclude> e5yyulzlr6hsrkrelha0u47qderxad4 250 32411 240906 233044 2026-10-16T06:34:05Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240906 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਇਤਨੇ ਵਜੇ, ਦੁਧ ਇਤਨੇ ਚਿਰ ਨੂੰ, ਬਿਸਕੁਟ, ਸੰਗਤਰੀਆਂ ਇਸ ਵੇਲੇ, ਦਸ ਪੰਦਰਾਂ ਬਾਲਾਂ ਦੀ ਇਕ ਖਿਡਾਲੀ ਆਪਣੇ ਦਸ ਬਾਰਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਪਰੋਗਰਾਮ ਆਪਣੀ ਤਖ਼ਤੀ ਉਪਰ ਤਰਤੀਬ ਦੇ ਲੈਂਦੀ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰਤੀਬ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਇਕ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ, ਢਾਈ ਤਿੰਨ ਸੌ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿਚ ਰਤਾ ਵੀ ਚੀਕ ਚਿਹਾੜਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਚੂਸਣੀਆਂ, ਖਿਡੌਣੇ, ਛਣਕਲੇ, ਗੇਂਦਾਂ, ਗੁਡੀਆਂ, ਵਖੋ ਵਖਰੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬਾਲਾਂ ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਰਿੜਨ, ਤੁਰਨ-ਫਿਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਖੋ ਵਖਰੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਸਨ। ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਬਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ, ਹਸਦੇ ਖੇਡਦੇ ਮੁਖੜੇ ਚੁੰਮਦੀਆਂ, ਖਿੜ-ਖਿੜਾਂਦੇ ਬਾਲ ਮਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਚੁਮਣੀਆਂ ਦੇਂਦੇ ਤੇ ਹਿਕਾਂ ਦੀਆਂ ਚੁੰਮਣੀਆਂ ਲੈਂਦੇ ਘਰਾਂ ਵਲ ਤੁਰ ਜਾਂਦੇ । ਜਿਥੇ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਸੁਗੰਧੀ ਭਰੇ ਫੁਲਾਂ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਰੱਬੀ ਰੂਹਾਂ ਦਾ ਬਾਗ਼ ਖਿੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਰਾਤ ਪਈ ਨੂੰ ਇਹ ਥਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਉਪਰਲੀਆਂ ਛਤਾਂ ਵਿਚ ਖਿਡਾਵੀਆਂ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚ ਗਰਮ ਅੰਗੀਠੀ ਪਾਸ ਬੈਠ ਅਨੰਦ ਲੈਂਦੀਆਂ। ਦਿਨ ਚੜੇ ਫਿਰ ਉਹੀ ਰੌਣਕ ਅਤੇ ਚਹਿਲ ਬਹਿਲ--ਬਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਸੂਮ ਦੁਨੀਆਂ।{{***|4|5em|char=¤}}{{gap}}ਅਜ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਅਸਥਾਨ ਥੀਂ ਮੈਂ ਨਾਲ ਦੇ ਪਿੰਡ ਗਿਆ, ਮੇਰੀਆਂ ਮਿੱਤਰ ਸਹੇਲੀਆਂ ਬੁਲਾ ਘਲਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਰਹਿ ਆਏ ਸਾਂ ਉਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਦਾ ਮੰਗੇਤਰ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚੋਂ ਛੂਟੀ ਆਇਆ ਸੀ, ਦੋਵੇਂ ਨੌਜਵਾਨ ਸੁੰਦਰ ਕੁੜੀਆਂ ਵਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਸਾਰੇ ਟੱਬਰ ਦਾ ਪ੍ਰੀਤੀ ਭੋਜਨ ਸੀ। ਮੈਂ ਅੱਠ ਕੁ ਵਜੇ ਇਥੇ ਜਾ ਪੂਜਾ। ਮਿੱਤਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਝ ਸੁਗਾਤਾਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਵਲੋਂ ਲੈ ਗਿਆ ਸਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਰਾਸ਼ਨ ਦੀ ਥੋੜੀ ਜਹੀ ਰਮ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਰਮ ਨੂੰ ਇਹ ਬੜੀ ਕੀਮਤੀ ਸ਼ਰਾਬ ਗਿਣਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਉਸੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਸੀ, ਕੋਇਲੇ ਦੀ ਖਾਣ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕਾਂ ਮਰਦ ਤ੍ਰੀਮਤਾਂ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵੀ ਸਨ ਜੇਹੜੇ ਹਰ<noinclude>{{center|-੧੨੮-}}</noinclude> 6s4evfi1rff4si6cmp9l0cwr9fimwky 250 32413 240907 233045 2026-10-16T06:34:15Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240907 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਰੋਜ਼ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘਰ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਸਨ।</br>{{gap}}ਬੜੀ ਡੂੰਘੀ ਪ੍ਰੀਤ-ਮਿਲਣੀ ਹੋਈ, ਦਸਤ-ਪੰਜੇ ਮਿਲੇ, ਚੁਮਣੀਆਂ ਲਈਆਂ ਦਿਤੀਆਂ। ਇਕ ਮੇਜ਼ ਦੁਵਾਲੇ ਸਭੋ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਘਰ ਦੇ ਬੰਦੇ ਜੁੜ ਬੈਠੇ, ਜਾਂਦਿਆਂ ਸਾਰ ਗਰਮ ਗਰਮ ਕਾਫ਼ੀ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ ਮੇਜ਼ ਉਪਰ ਆਣ ਪੁਜੀਆਂ। ਫਰਾਂਸ ਦੀ ਖਾਤਰਦਾਰੀ ਵਿਚ ਕਈ ਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਜਿਤਨੀ ਪੁਰਾਣੀ ਹੋਵੇ ਉਹ ਸੌਗਾਤ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਵਾਲੀ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:-“ਇਹ ਵੀਹ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਹੈ, ਮਟਕੇ ਵਿਚ ਜਾਂ ਮਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਬੰਦ ਰਖੀ ਗਈ, ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠਾਂ ਦਬੀ ਰਖੀ, ਮਰਤਬਾਨ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਹੀ ਪਿਆ ਰਿਹਾ ਜਾਂ ਦਿਨੇ ਰਾਤ ਪਾਣੀ ਉਪਰੋਂ ਵਗਦਾ ਰਿਹਾ-ਵਿਚ ਮਾਸ, ਮਛੀ, ਅੰਗੂਰ, ਸੇਬ ਕੀ ਕੁਝ ਪਾਇਆ।”</br>{{gap}}ਕਈ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਮਟਕਿਆਂ ਵਿਚ ਮੀਟ ਦੇ ਵਡੇ ਵਡੇ ਟੁਕੜੇ ਸੂਟ ਦਿਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਅਨੇਕਾਂ ਵਰੇ ਇਥੇ ਹੀ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।</br>{{gap}}ਮੋਰਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗਲਾਂ, ਉਥੋਂ ਦੀਆਂ ਤਕਲੀਫਾਂ, ਹਾਸੇ, ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਧੋਖੇ, ਚਲਾਕੀਆਂ, ਬਾਰਸ਼ਾਂ, ਬਰਫ਼, ਚਿਕੜ, ਮੌਤਾਂ, ਕਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਣਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਦੋਵੇਂ ਨੌਜਵਾਨ ਸੁੰਦਰੀਆਂ ਅਜ ਬੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਸਨ, ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਸਰੂਰ ਵਿਚ ਮਸਤ ਚਮਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਖਾਂ ਵਿਚ ਕਾਮ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਲਿਸ਼ਕਾਰੇ ਮਾਰਦੀ ਸੀ, ਗਲਾਂ ਦੀ ਸੁਰਖੀ ਤੇ ਕੋਮਲ ਬੁਲ੍ਹੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਸ਼ਰਾਬ ਨੇ ਮਸਤੀਆਂ ਦੇ ਫੁਹਾਰੇ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਦੋਹਾਂ ਬਿਲੌਰੀ ਹਿਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਭਰਿਆ ਜੋਬਨ ਚੋਲੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਵਣਾ ਲੋਚਦਾ ਸੀ। ਰਾਤ ਦੇ ਗਿਆਰਾਂ ਬਜੇ ਤਕ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਦੌਰ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ ।</br>{{gap}} ਉਂਗਲ ਉਂਗਲ ਜਿਤਨੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਗਲਾਸ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮਸਾਂ ਇਕ ਇਕ ਤੋਲਾ ਹੀ ਸ਼ਰਾਬ ਆਂਵਦੀ ਹੈ, ਬਾਰੀਕ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਚਮਕੀਲੀ ਮੇਜ਼ ਉਪਰ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਨਾਜ਼ਕ ਸੁੰਦਰੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਫਰਾਂਸਣ ਕੁੜੀਆਂ ਇਹੋ ਜਹੇ ਗਲਾਸਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਪੀਂਦੀਆਂ । ਮੇਜ਼ ਉਪਰ ਅਨੇਕ ਤਰਾਂ ਦੇ ਭਾਂਡੇ, ਕਾਂਟੇ, ਛੁਰੀਆਂ, ਪਲੇਟਾਂ, ਪਿਆਲੀਆਂ, ਗਲਾਸ,<noinclude>{{center|-੧੨੯-}}</noinclude> mvetz15q190701y2exammtsuayoitq7 250 32414 240908 233046 2026-10-16T06:34:31Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240908 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਜਗ, ਮੁਰੱਬੇ, ਚਰਨੀਆਂ, ਇਤਨਾ ਸਾਮਾਨ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ। ਫਿਰ ਚਾਰ ਚਾਰ, ਛੀ ਛੀ ਘੰਟੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਦੌਰ ਚਲਦਾ ਪਰ ਪੀਣ ਦਾ ਢੰਗ ਇਤਨਾ ਆਦਮੀਅਤ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਬੇਸੁਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮਾਂ, ਪਿਉ, ਭੈਣਾਂ ਭਰਾ, ਨੂਹਾਂ, ਧੀਆਂ, ਸਹੇਲੀਆਂ, ਮਿੱਤਰ, ਸਭੋ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਪੀ ਕੇ ਮਿੱਠੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਪ੍ਰੀਤ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਸਰੂਰ ਆਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਲੁਕਾਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਕੇ ਵਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ ਸਗੋਂ ਲੁਕਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।</br>{{gap}} ਅਖੀਰ ਭੋਜਨ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆਈ ਇਕ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਵਾਰੋ ਵਾਰੀ ਹਰ ਇਕ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਧਰੀ ਜਾਂਦੀ, ਆਪਣੇ ਛੁਰੀ ਕਾਂਟੇ ਤੇ ਚਮਚੇ ਨਾਲ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੀ ਪਲੇਟ ਵਿਚ ਪਾਕੇ ਅਗਲੀ ਸੀਟ ਵਲ ਕਰ ਦਿਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਡਬਲਰੋਟੀ ਦੇ ਕਟੇ ਹੋਏ ਟੁਕੜੇ ਸਾਂਝ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਚਾਰ, ਚਟਣੀਆਂ, ਮੁਰੱਬਾ, ਮੱਖਣ, ਪਨੀਰ, ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਲਵੋ ਥੋੜਾ ਜਿਹਾ, ਜਾਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਥਾਲ ਵਿਚ ਸਿਟਣ ਦਾ ਉਕਾ ਰਿਵਾਜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਪ੍ਰੀਤੀ ਭੋਜਨ ਸੀ। ਬੜੇ ਅਨੰਦ ਤੇ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਮੁਕਾਇਆ ਗਿਆ ਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਥੀਂ ਅਖ਼ੀਰ ਮੇਜ਼ ਉਪਰੋਂ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਭਾਂਡੇ ਚੁਕ ਕੇ ਅਖ਼ੀਰ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਆਣ ਪੁਜੀ । ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਹਿਤ ਦਾ ਤੇ ਫਿਰ ਪਿਆਰ-ਮਿਲਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਪਿਆਲਾ ਪੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਅਖ਼ੀਰ ਦਾ ਪ੍ਰੀਤ-ਪਿਆਲਾ ਵਰਤਾਇਆ ਗਿਆ। {{***|4|5em|char=¤}}ਦੋਵੇਂ ਕੁੜੀਆਂ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਵਾਰ ਸਮੇਤ ਬਾਹਰ ਗਈਆਂ। ਹਰ ਇਕ ਨੇ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਘਰ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਗਲੋ-ਕੜੀਆਂ ਪਾ ਚੁੰਮਣੀਆਂ ਦਿਤੀਆਂ, ਪਿਆਰ ਹਿਕੜੀਆਂ ਘੁਟ ਘੁਟ ਮਿਲੀਆਂ। ਮੈਂ ਵੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਮਸਤ ਮਿਠੀਆਂ ਮਿਲਣੀਆਂ ਵਿਚ ਹਿਸਾ ਲਿਆ। ਲਕ ਦੁਆਲੇ ਬਾਹਵਾਂ ਵਲ੍ਹੇਟੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਹਸਦੇ ਘਰੀਂ ਟੁਰੇ।</br>{{gap}}ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਇਕ ਪਿਆਰ ਮਿਲਣੀ ਦਾ ਚੇਤਾ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਜੰਜ ਆਈ, ਜੰਜ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਣੀ ਵਾਲੀਆਂ<noinclude>{{center|-੧੩੦ -}}</noinclude> atrnwcs7mfnwselzhuyym3j7u07s516 250 32415 240909 233047 2026-10-16T06:34:46Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240909 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਇਸਤਰੀਆਂ ਵੀ ਆਈਆਂ। ਸਸਾਂ, ਭਰਜਾਈਆਂ, ਦਿਰਾਣੀਆਂ, ਜਠਾਣੀਆਂ, ਨੂਹਾਂ, ਧੀਆਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਪੂਰੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਤੇ ਵਧ ਥੀਂ ਵਧ ਜੋਬਨ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਹੋਕੇ ਆਈਆਂ ਸਨ। ਧੇਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਇਕਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਮੁੰਡੇ ਅਨਦਾੜ੍ਹੀਏ ਨੂੰ ਵੀ ਜਨਾਨੇ ਬਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸਜਾ ਸਵਾਰ, ਸੁਰਮਾ, ਦੰਦਾਸਾ, ਕੰਘੀ ਪਟੀ ਕਰ ਮਿਲਣੀ ਵੇਲੇ ਆਣ ਖੜਾ ਕੀਤਾ। ਗਲਾਂ ਵਾਲੇ ਆਟੇ ਇਕ ਦੂਜੀ ਦੇ ਗਲਾਂ ਵਿਚ ਪਾਏ ਗਏ ।</br>{{gap}}ਤੀਵੀਆਂ ਨੇ ਤੀਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗਲ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਠ ਚੂਮੇ, ਘੁਟ ਘੁਟ ਕੇ ਉਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਛਾਤੀਆਂ, ਉਭਰੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਪੀਚ ਪੀਚ ਕੇ ਜੁੜੀਆਂ, ਨੌਜੁਵਾਨ ਅਤੇ ਤਕੜੀਆਂ ਤਰੀਮਤਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਸਿਧੀਆਂ ਸਾਧੀਆਂ ਉਪਰ ਭਾਰੂ ਸਾਬਤ ਹੋਈਆਂ। ਅਜ ਇਸਤਰੀ ਜੋਬਨ-ਮਰਦ-ਪੁਣੇ ਵਿਚ ਆਕੇ ਆਪਣੀ ਹਿਲ ਜੁਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਬੜੀ ਖਿਲੀ ਮਚੀ, ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਨੇ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਮਰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਹਿਲ ਹਿਲਕੇ ਛੇੜਖਾਨੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਹਥਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਦੂਜੀ ਦੇ ਜੋਬਣਾਂ ਨੂੰ ਛੇੜਿਆ ਟੋਹਿਆ ਅਤੇ ਉਭਾਰਿਆ ਗਿਆ।</br>{{gap}}ਮਿਲਣੀ ਮੁਕ ਗਈ, ਜਾਂਜੀ ਅਤੇ ਮੇਲੂ ਸਭੋ ਮਰਦ ਆਪਣੀਆਂ ਵਹੁਟੀਆਂ ਨੂੰਹਾਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਇਤਨਾ ਕੁਝ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖ ਵੇਖ ਖੁਸ਼ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਹਾਸੇ ਤੇ ਖਿਲੀਆਂ ਮਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਜਦ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਾ ਕਿ ਧੇਤੇ ਪ੍ਰਵਾਰ ਵਲੋਂ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਵਿਚ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਮੁੰਡਾ ਵੀ ਸੀ। ਜਿਸਨੇ ਜ਼ਨਾਨੇ ਕਪੜਿਆਂ ਵਿਚ ਪੁਤਰੇਤੇ ਵਾਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੁਮੀਆਂ ਲਈਆਂ, ਜਫੀਆਂ ਪਾਈਆਂ, ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਛਾਤੀ ਜੋੜੀ, ਤਾਂ ਬੜਾ ਰੌਲਾ ਮਚਿਆ। ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਤਾਂ ਹਸਦੀਆਂ ਖੇਡਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ ਸਨ ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਵਹੁਟੀਆਂ ਸਨ ਉਹ ਸੀਖ-ਪਾ ਹੋ ਕਪੜਿਆਂ ਥੀਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ ! ਇਸਤਰੀ ਚਾਲ- ਚਲਣ ਦੇ ਰਾਖੇ ਅਸੀਂ ਆਪ ਭਾਵੇਂ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਕੀ ਹਨੇਰ ਪਾ ਆਵੀਏ। ਪਰ ਘਰ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਅਖ ਚੁਕਣ ਦੀ ਵੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਹਰ ਇਕ ਮਰਦ ਆਪਣੀ ਸਵਾਣੀ, ਨੂੰਹ ਧੀ ਲਈ ਹਰ ਵੇਲੇ ਸ਼ਕੀ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। {{***|4|5em|char=¤}}<noinclude>{{center|-੧੩੧-}}</noinclude> 2y559nv71i1asoh3t3u0cx1h5y2n6nn 250 32416 240910 233048 2026-10-16T06:35:02Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240910 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਮੈਂ ਹੁਣ ਇਸ ਪਿੰਡ ਥੀਂ ਦੂਰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਆਵਣਾ ਸੀ। ਰਾਤ ਅਧ ਥੀਂ ਵਧੀਕ ਬੀਤ ਚੁਕੀ ਸੀ, ਇਸ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰੀ ਹਵੇਲੀ ਥੀਂ ਨਿਕਲਕੇ ਮੈਂ ਬਾਹਹ ਸੜਕ ਉਪਰ ਪੁਜ ਚੁਕਾ, ਨਿਕੀ ਨਿਕੀ ਮੀਂਹ ਦੀ ਫੁਹਾਰ ਪੈ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਕਾਸ਼ ਉਪਰ ਕੋਈ ਟਾਵਾਂ ਹੀ ਤਾਰਾ ਦਿਸਦਾ ਸੀ, ਸਰਦੀ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਜੋਬਨ ਵਿਚ ਸੀ, ਆਖਰੀ ਪਿਆਰ ਮਿਲਣੀ ਕਰਕੇ ਮੁੜੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਹਾਸੇ ਖਿਚਕੀਆਂ ਅਜੇ ਵੀ ਮੈਂ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਘਰ ਤਕ ਪੁਜਣ ਦੀਆਂ ਵੀਚਾਰਾਂ ਨੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਖੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿਤਾ। ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਪਿੰਡ ਥੀਂ ਬਾਹਰ ਪੁਜਾ ਤਾਂ ਸਜੇ ਪਾਸੇ ਵਲੋਂ ਆਉਂਦੀ ਸੜਕ ਉਪਰ ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਖੜਾਕ ਆਇਆ, ਇਥੇ ਤਿੰਨ ਸੜਕਾਂ ਆਪੋ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਖੜਾਕ ਮੇਰੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨੇੜੇ ਆਣ ਪੁਜਾ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਪਗ ਵਲ ਵੇਖ ਬੋਲਿਆ:-</br>{{gap}}“ਹਾ-ਇੰਡੀਅਨ।”</br>{{gap}}“ਐਸ-ਯੂ ?”</br>{{gap}}“ਮੀ-ਜਰਮਨ।”</br>{{gap}}ਸੀ ਉਹ ਵੀ ਫਰਾਂਸੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਗੁਟ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਪਰਾਂ ਉਪਰ ਬੜੀ ਸੁਖਨਤਾ ਨਾਲ ਤੁਰਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਇਹ ਦਸ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਰਜਕੇ ਪੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ ਖੂਬ ਗੁਟ ਸਾਂ। ਦੋਵੇਂ ਆਪੋ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ੇਖੀਆਂ ਮਾਰਦੇ ਸਫਰ-ਸਾਥੀ ਤੁਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਜਰਮਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿਫਤਾਂ ਕਰ ਕਰਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੇ ਫਰਾਂਸੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿੰਦ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਫਰਾਂਸ ਤੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹਿੰਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬਹਾਦਰੀਆਂ ਸੁਣਾ ਸੁਣਾਕੇ ਜਰਮਨਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਕਲ ਆਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਪਿਸਤੌਲ ਵਿਖਾਇਆ, ਉਸ ਗਲ ਪਾਈ ਕਮੀਜ ਉਪਰ ਹਥ ਰਖਕੇ ਪਿਸਤੌਲ ਵਾਂਗ ਹੀ ਅਗੇ ਕੀਤਾ। ਦਿਲੋਂ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਪਾਸੋਂ ਡਰ ਵੀ ਰਹੇ ਸਾਂ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਾਫ ਹੀ ਇੰਡੀਅਨ ਸਾਂ। ਉਸਦੀ ਬਾਬਤ ਕੋਈ ਨਖੇੜਾ ਕਰਨਾ ਬੜਾ ਹੀ ਕਠਨ ਸੀ। ਮੈਂ ਦਿਲ ਵਿਚ ਸੋਚਾਂ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੁੜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇਹ ਖਿਸਕ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਕਿਸੇ ਜਰਮਨ ਜਾਸੂਸ ਜਾਂ ਜਰਮਨ ਕੈਦੀ ਨੂੰ<noinclude>{{center|-੧੩੨-}}</noinclude> pmptstxhjrilffldrdbqs5tdn3hnr6g 250 32417 240911 233049 2026-10-16T06:35:14Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240911 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਕਿਸੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲੋਂ ਘਟ ਨਾ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਪਿਛਲਾ ਪਿੰਡ ਪਿਛੇ ਛਡ ਆਏ, ਅਗਲਾ ਅਜੇ ਮੀਲ ਕੁ ਵਿਥ ਉਪਰ ਸੀ। ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਸੜਕ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕੀਤਾ, ਸ਼ਰਲਾ ਮਾਰਕੇ ਦੋਵੇਂ ਫਿਰ ਤੁਰ ਪਏ। ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਪਿੰਡ ਨੇੜੇ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਿਉਂ ਤਿਉਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦਿਲ ਨੇ ਆਖਿਆ:-</br>{{gap}}“ਨਸ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਜੋ ਇਹ ਜਰਮਨੀ ਹੈ ?” ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਉਤਰ ਮਿਲਿਆ ।</br>{{gap}}ਜਾਸੂਸ ਬੜੇ ਦਲੇਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਟਾਂਵੀ ਟਾਂਵੀ ਪਿਡ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਸਾਹਮਣੇ ਦਿਸ ਰਹੀ ਸੀ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਉਸ ਦੀ ਬਾਂਹ ਵਿਚ ਬਾਂਹ ਪਾ ਲਈ। ਉਸ ਮੇਰੀ ਬਾਂਹ ਨੂੰ ਘੁਟਿਆ ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਬਾਂਹ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਵੀ ਬਾਂਹ ਢਿਲੀ ਹੁੰਦੀ, ਮੈਂ ਖਿਆਲ ਕਰਦਾ ਇਹ ਨਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਤਕੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਅਖੀਰ ਪਿੰਡ ਵੀ ਆ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਰੈਜਮਿੰਟ ਦੇ ਕਵਾਟਰ-ਗਾਰਦ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸਾਂ। ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਮੋੜ ਵਾਲੀ ਗਲੀ ਆ ਚੁਕੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਗੇ ਖਿਚਾਂ, ਉਹ ਉਧਰ ਨੂੰ ਮੁੜਨਾ ਚਾਹੇ, ਦੋ ਸ਼ਰਾਬੀਆਂ ਦੀ ਖਿਚੋ-ਖਿਚੀ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਖੀਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਫੀਆਂ ਪੈ ਗਈਆਂ। ਆਪੋ ਵਿਚ ਦੀ ਜ਼ੋਰ ਅਜ਼ਮਾਈ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਵਾਂਗ ਘੁਲਦੇ ਘੁਲਦੇ ਸੜਕ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਮੀਂਹ ਦੇ ਖੜੋਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਹੇਠਾਂ ਉਪਰ ਹੋ ਗਏ। ਮੈਂ ਗਾਰਦ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤਰੀ ! ਸੰਤਰੀ ! ਸੰਤਰੀ ! ਆਖਕੇ ਵਾਜਾਂ ਮਾਰੀਆਂ। ਉਸ ਆਪਣੇ ਬਚਾ ਲਈ ਚੀਕ ਚਿਹਾੜਾ ਪਾਇਆ। ਸੜਕ ਦੇ ਦੋਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਘਰਾਂ ਵਾਲੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਤੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਸਾਰੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜਾਗ ਉਠੇ, ਸੜਕ ਵਿਚ ਲੈਂਪਾਂ ਆ ਗਈਆਂ। ਮੈਂ ਅਜੇ ਵੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਕਰਾਸ ਲੈਣ ਲਈ ਜਰਮਨ ਕੈਦੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਕੋਟ-ਕਾਲਰ ਥੀਂ ਘੁਟਕੇ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਹਥਾਂ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਪਿਸਤੌਲ ਘੁਟਿਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਭਾਈ ਮਤਾਂ ਅਸਲੋਂ ਹੀ ਜਰਮਨ ਜਾਣਕੇ ਜਿੰਦ ਹੀ ਨਾ ਮੁਕਾ ਛਡੇ।<noinclude>{{center|-੧੩੩-}}</noinclude> b76d3eubrwb4tlp5tbxwa7i7nk3z50r 250 32418 240912 233051 2026-10-16T06:35:38Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240912 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}ਜਦੋਂ ਪਤਾ ਲਗਾ ਕਿ ਉਹ ਇਸੇ ਘਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ ਤੇ ਕੋਇਲੇ ਦੀ ਖਾਣ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੜੀ ਖਿਲੀ ਮਚੀ। ਦੋਵੇਂ ਸਰਦੀ ਨਾਲ ਕੁਕੱੜੂ-ਕੜੂੰ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਿਰ ਸੁਟੀ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਰਾਹ ਪੈ ਗਏ। ਇਹ ਸੀ ਮੇਰਾ ਅਧੀ ਰਾਤ ਦਾ ਸਾਥੀ। ਜਿਸ ਦਾ ਚੇਤਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਵੀ ਹਾਸਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।</br><noinclude>{{center|-੧੩੪-}}</noinclude> 037yhf62x99h4zzr4kzstb6dnj08n2c 250 32419 240913 233053 2026-10-16T06:35:45Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240913 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{dhr|17em}}{{center|{{xxx-larger|ਗਿਰਜੇ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ}}}}{{rule}}{{rule|height=2px}} {{gap}}ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਛਡ ਕੇ, ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਚਵ੍ਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਨਹਿਰ ਜਾਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਦੋਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਦੂਰ ਤਕ ਮਕਾਨਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਲਾ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਕਿਸੇ ਸੜਕ ਦੇ ਦੋਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਸਬਜ਼ ਸੁਗੰਧੀ ਭਰੋ ਬਗ਼ੀਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਮਕਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ। ਤੀਜੇ ਸਾਡੇ ਦੇਸ ਦੇ ਹੀ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਾਂਗ ਵਖੋ ਵਖਰੇ ਟਿਲੇ ਤੇ ਚਟਾਨਾਂ ਉਪਰ ਬੰਗਲੇ, ਕੋਠੀਆਂ, ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਮੈਦਾਨੀ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਜਾਂ ਮੁਰੱਬੇ ਜਾਗੀਰਾਂ ਵਿਚ ਵਡੀਆਂ ਹਵੇਲੀਆਂ, ਘੁਘ ਵਸਦੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਖਰੇ ਗਿਣ ਲਵੋ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੇ ਦੇਸ ਵਿਚ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਦੇਸ ਵਿਚ ਵੀ ਮੁਰਬਿਆਂ ਦੀ ਵਸੋਂ, ਕੋਹਮਰੀ, ਬਾਰਾਮੂਲਾ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤਕ ਦੀ ਵਸੋਂ, ਕਾਂਗੜਾ, ਡੇਹਰਾਦੂਨ, ਪਾਲਮ ਪੁਰ, ਧਰਮਸਾਲਾ ਵੀ ਅਸਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈਆਂ ਨੇ ਸੈਰਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਮਕਾਨ ਅਮੀਰਾਨਾ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਗਰੀਬਾਨਾ, ਸਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਛਤਾਂ ਢਾਲਵੀਆਂ ਅਤੇ ਉਪਰੋਂ ਆਮ ਕਰ ਕੇ ਸਲੇਟਾਂ ਦੀਆਂ ਫੁਟੀਆਂ ਹੀ<noinclude>{{center|-੧੩੫-}}</noinclude> 6radr2vkwrog4imtoleenl0d0ybl6jm 250 32420 240914 233054 2026-10-16T06:35:51Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240914 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਇਕ ਜਗੀਰਦਾਰ ਘਰ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕਈ ਹਿਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਗਊਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਖਰਗੋਸ਼ਾਂ, ਮੁਰਗਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰਾਂ ਲਈ ਵਖੋ ਵਖਰੇ ਕਮਰੇ-ਬਿਨਾ ਮਤਲਬ ਖਰਗੋਸ਼, ਮੁਰਗੇ, ਸੂਰ, ਆਪਣੇ ਕਮਰਿਆਂ ਥੀਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੇ, ਜਦੋਂ ਤਕ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁਰਾਕ ਜਾਂ ਸੈਰ ਲਈ ਨਾ ਕਢਿਆ ਜਾਵੇ। ਅਤੇ ਹਰ ਇਕ ਜਾਨਵਰ ਚੰਗੀ ਨਸਲ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਕਈ ਗਊਆਂ ਨੂੰ ਦਿਨ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਬਿਨਾਂ ਬਛੜੇ ਚੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਰਗੀਆਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਬਿਲਾ ਨਾਗਾ ਅੰਡੇ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਧਾ ਵੀ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਵਖਰੀ ਨਸਲ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਡੇ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੂਰਾਂ ਦੇ ਪੂਰ ਬਚੇ ਕਢਾਕੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਵਧਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਚਵੀ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿਚ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਇਕ ਵਾਰੀ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਮਕਾਨ ਬਦਲ ਦਿਤੇ ਜਾਂਦੇ। ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਵੇਂ ਵੇਲੇ ਪੂਰੀ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਖੁਰਾਕ ਮਿਲਦੀ। ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਉਮਰ, ਵਿਕਰੀ, ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਖ਼ਰਚ ਦਾ ਇਕ ਰਜਿਸਟਰ ਘਰ ਦੀ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਰਖਦੀ, ਜਿਸ ਥੀਂ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਾਨਵਰ ਪਾਲਣੇ ਕਿਤਨੇ ਕੁ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ, ਕੀ ਖਰਚ ਆਇਆ ਹੈ, ਕਿਤਨੀ ਆਮਦਨੀ ਹੋਈ, ਦੁਧ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਗਊ ਮਾਸ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਬਛੜੇ ਨੂੰ ਪਾਲ ਕੇ ਸਪਤਾਹਿਕ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਵੇਚ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਾਂ ਦੀ ਪਾਲਨਾ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਚੰਗੇ ਨਫ਼ੇ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਨਸਲ ਬੜੀ ਜਲਦੀ ਵਧਦੀ ਹੈ ਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਲਿਆ ਜਾਨਵਰ ਸੇਵਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਬਦਲਾ ਦੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।</br>{{gap}}ਦੋਵੇਂ ਵੇਲੇ ਮੱਝਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਗਊਆਂ ਦੇ ਦੁਧ ਚੋ ਕੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕੱਚਾ ਵੇਚ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਕਰੀਮ ਕਢਕੇ ਮੱਖਣ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਲੱਸੀ ਪਿਆ ਦਿਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਘਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਦੁਧ ਦੇ ਬਪਾਰੀ ਦੁਧ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉਪਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਘਲਣ ਲਈ ਲਦ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ-ਮੱਖਣ, ਪਨੀਰ ਅਤੇ ਦੁਧ ਤਿੰਨੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਪੁਜਦੀਆਂ ।</br>{{gap}}ਸੋਮਵਾਰ ਥੀਂ ਸ਼ੁਕਰਵਾਰ ਤਕ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੌਦੇ ਕਰਦੇ,<noinclude>{{center|-੧੩੬-}}</noinclude> fzzweimekig8b2ce5d4xtpbdxrqnls0 250 32421 240915 233055 2026-10-16T06:35:58Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240915 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸ਼ਨੀਚਰ ਵਾਰ ਅੱਧੇ ਦਿਨ ਦੀ ਛੁਟੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਕਪੜੇ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦੇ, ਫਰਸ਼ ਧੋਤੇ ਜਾਂਦੇ, ਘਰ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਖਰੀਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤੇ ਐਤਵਾਰ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਨਾਣ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸਨੀਚਰਵਾਰ ਨੂੰ ਮੁਕਾ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਇਹ ਹਸਦੀ ਖੇਡਦੀ ਬੇਚਿੰਤ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਬੰਦੇ ਐਤਵਾਰ ਪ੍ਰੇਮ ਪੀਂਘਾਂ ਝੂਟਦੇ, ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ, ਮਰਦ, ਤ੍ਰੀਮਤਾਂ, ਬਚੇ ਸਭੋ ਹੀ ਐਤਵਾਰ ਸਵੇਰੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖੜੇ ਲਿਸ਼ਕ ਪੁਸ਼ਕ ਇੰਦਰ ਦੇ ਅਖਾੜੇ ਦੀਆਂ ਪਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਭੋ ਹੀ ਸ਼ਾਹ ਬਹਿਰਾਮ ਬਣ ਬੈਠਦੇ। ਗਿਰਜੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਪਾਦਰੀ ਸਾਹਿਬ ਰੱਬ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਅਰਜ਼ੋਈਆਂ ਲਈ ਅੰਜੀਲ ਦੀਆਂ ਆਇਤਾਂ ਪੜਕੇ ਸੁਣਾਂਦਾ, ਉਥੇ ਹੀ ਨੌਜਵਾਨ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੀਤ ਮਿਲਣੀਆਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ। “ਪ੍ਰਭ ਕੈ ਸਿਮਰਨ ਸਦਾ ਨਿਰਲੇਪ ਜੈਸੇ ਜਲ ਮੈ ਕੰਵਲ ਅਲੇਪ” ਗਿਰਜੇ ਦੇ ਬਾਹਿਰ ਤੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰੇਮ-ਜੋੜੀਆਂ ਜੁੜਦੀਆਂ। ਮੰਗਣੀਆਂ ਤੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਇਕਰਾਰ ਹੁੰਦੇ, ਮਾਪੇ, ਬੀਬੇ ਅਤੇ ਬੀਬੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਦੇਕੇ ਆਪ ਵਖਰਿਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਗਿਰਜੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਥਨਾ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਵਿਚ ਬੜਾ ਭਾਰੀ ਮੇਲਾ ਜੁੜਦਾ। ਉਹੀ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਜੇਹੜੇ ਸਤ ਦਿਨ ਘਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਲੇਥੂ-ਪੇਥੂ ਹੁੰਦੇ, ਅਜ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀਆਂ ਬਣ ਜਾਂਦੇ।</br>{{gap}}ਦੁਪਹਿਰ ਦੀ ਰੋਟੀ ਵੀ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਬੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ। ਲੜਾਈ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤੇਲ, ਕੋਇਲਾ, ਡਬਲ ਰੋਟੀ ਅਤੇ ਖੰਡ ਦਾ ਰਾਸ਼ਨ ਸੀ। ਸਨੀਚਰ ਨੂੰ ਹੀ ਡਬਲ ਰੋਟੀ, ਖੰਡ ਵਾਲੀ ਗਡੀ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਪੁਜ ਜਾਂਦੀ, ਆਪਣੀ ਪਾਸਬੁਕ-ਜਿਸ ਉਪਰ ਫੋਟੋ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਲਗੀ ਹੁੰਦੀ ਵਿਖਾਕੇ ਹਫ਼ਤੇ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਰੀਦ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਵਡੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਘਰ ਦੀ ਬੇਕਰੀ ਉਪਰ ਹੀ ਡਬਲਰੋਟੀਆਂ ਪੰਦਰਵੇਂ ਦਿਨ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਕਾਰਖਾਨੇ, ਕੋਇਲੇ ਦੀਆਂ ਖਾਣਾਂ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰਿਆਂ ਹੀ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਛੁਟੀ ਹੁੰਦੀ ।</br>{{gap}}ਵਡੇ ਹੋਟਲਾਂ ਵਿਚ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਦੌਰ ਚਲਦੇ, ਸ਼ਰਾਬੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਾਚੀ ਕੁੜੀਆਂ, ਪਿਆਨੋ ਦੇ<noinclude>{{center|-੧੩੭-}}</noinclude> exzk0i71nawa2ldpd2dqmj2yy2iwqn8 250 32422 240916 233059 2026-10-16T06:36:05Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240916 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਤਾਲ-ਸੁਰ ਉਪਰ ਅਧ-ਨੰਗੀਆਂ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਮਸਤ ਨਚਦੀਆਂ ਥਰਕਦੀਆਂ, ਇਹੋ ਜਹੇ ਨਾਚ ਘਰ ਜਿਥੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਸਨ, ਉਥੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਹੀ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਇਸਤ੍ਰੀ ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਹਿਕ ਨਾਲ ਹਿਕ ਜੋੜਕੇ, ਬਾਹਵਾਂ ਵਿਚ ਬਾਹਵਾਂ ਘੁਟਕੇ ਨਚਣਾ ਇਕ ਹੁਨਰ ਅਤੇ ਆਰਟ ਹੈ। ਸਰਦੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਚਣਾ ਇਕ ਚੰਗੀ ਕਸਰਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। {{***|4|5em|char=¤}} {{gap}}ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਇਕੋ ਥਾਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਬਾਲ-ਪਨ ਥੀਂ ਮਰਦ ਨੂੰ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਇਤਨਾ ਨੇੜੇ ਕਰ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਮਚੇਸ਼ਟਾ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਮਿਲਣੀਆਂ ਤਕ ਹੀ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਂਗੂ ਮਰਦਾਵੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਇਸਤਰੀ ਜੋਬਨ ਲਈ ਭੁਖੀਆਂ ਤੇ ਤਰਸਦੀਆਂ ਰਾਹ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰੀਆਂ ਵਲ ਬਿਟਰ ਬਿਟਰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀਆਂ। ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਲਈ ਇਕਠੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਮਿਥੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਖੇਡਾਂ ਇਹੋ ਜਹੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿਚ ਕਦੇ ਮੁੰਡਾ ਉਪਰ ਤੇ ਕੁੜੀ ਹੇਠਾਂ, ਕਦੇ ਕੁੜੀ ਉਪਰ ਤੇ ਮੁੰਡਾ ਹੇਠਾਂ Three type ਵਿਚ ਕਦੇ ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਪਿਠ ਕੁੜੀ ਦੀ ਹਿਕ ਨਾਲ ਤੇ ਕਦੇ ਕੁੜੀ ਦੀ ਪਿਠ ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਹਿਕ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, “ਘੋੜੀ ਟਾਪਾ” ਇਕ ਵਾਰੀ ਕੁੜੀ ਹੇਠਾਂ, ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਮੁੰਡਾ ਹੇਠਾਂ। ਜਦੋਂ ਬਰਫਾਂ ਪੈ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਨਹਿਰਾਂ, ਛੱਪੜ, ਤਾਲਾਬ, ਜਮ ਕੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦਾ ਫ਼ਰਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਨੇ, ਤਾਂ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਗਲੀਸਣ ਵਾਲੇ ਬੂਟ ਪਾਕੇ ਜਾਂ ਗਰਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪਹੀਆਂ ਵਾਲੇ ਜੋੜੇ ਕਸਕੇ, ਜਮੀ ਹੋਈ ਬਰਫ ਉਪਰ ਗਲੀਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਖੇਡ ਵੀ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀ ਦੀ ਜੋੜੀ ਵਿਚ ਹੀ ਖੇਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਦੇ ਡਿਗਣ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਦੀ ਗਲਵਕੜੀ ਵਿਚ ਘੁਟਕੇ ਬਚਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਖੇਡਾਂ ਵਿਚ ਮੁੰਡਾ ਕੁੜੀ ਦੇ ਪਟਾਂ ਉਪਰ ਜਾ ਬੈਠਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੁੜੀ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਪਟਾਂ ਉਪਰ। ਹਾਸੇ ਖਿਲੀਆਂ, ਮੁਕਾਬਲੇ, ਦੌੜਾਂ, ਛਾਲਾਂ, ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਵੀ ਫਰਾਂਸ ਦੀ ਕੁੜੀ ਮੁੰਡਿਆਂ ਥੀਂ ਘਟ ਨਹੀਂ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹਨ ਕਿ ਅਜ ਪਛਮੀ<noinclude>{{center|-੧੩੮-}}</noinclude> 07jevuvgvvszj2y3jjv8vduewwnc6zu 250 32423 240917 233060 2026-10-16T06:36:13Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240917 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਦੇਸਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿੱਟੀਆਂ ਦੁਧ ਨਰਮ ਅਤੇ ਨਾਜ਼ਕ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੀਆਂ ਪੁਤਲੀਆਂ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਥੀਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰ ਮਾਰਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਕ ਪੈਰਾਸ਼ੂਟ ਥੀਂ ਉਤਰਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਵਡੀ ਉਮਰ ਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿਚ ਤੈਰਨ, ਹਾਕੀ, ਫੁਟਬਾਲ, ਟੈਨਸ, ਕਿਸ਼ਤੀ ਚਲਾਣੀ, ਆਦ ਕਈ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਕਈ ਕਈ ਦਿਨ ਅਤੇ ਜਵਾਨੀ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਰਾਤਾਂ ਪੜਾਈ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਘਰਾਂ ਥੀਂ ਬਾਹਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੈਰ ਲਈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਬਿਸਤਰਿਆਂ ਵਿਚ ਇਕਠੇ ਸੁਤਿਆਂ ਵੀ ਇਹ ਕਾਮਚੇਸ਼ਟਾ ਥੀਂ ਬਚੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਕ ਜੋੜੀ ਦੀ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਜੁੜ ਗਈ, ਇਕ ਨੇ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੋਕ ਟੋਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪਰ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਬਾਲਗ਼ ਹੋਣ ਤਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਬਚਾਈ ਰਖਦੇ ਹਨ। ਇਨਾ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰਾਂ ਦੇ ਰਸਾਲੇ, ਅਖਬਾਰ, ਨਾਵਲ, ਤਸਵੀਰਾਂ ਫਿਲਮਾਂ ਗੰਦੇ ਥੀਂ ਗੰਦੇ ਤੇ ਚੰਗੇ ਥੀ ਚੰਗੇ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਵੇਖਣ ਦੀਆਂ ਖੁਲ੍ਹਾਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਦੀ ਨਿਗਰ ਨੀਂਹ ਉਦੋਂ ਹੀ ਰਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਹਰ ਇਸਤਰੀ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਖੁਲ੍ਹ ਹੋਵੇ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਕਾਮ, ਕਰੋਧ, ਲੋਭ ਮੋਹ ਹੰਕਾਰ ਥੀਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹਨ।</br>{{gap}}ਕੰਵਲ ਫੁਲ ਵਾਂਗੂ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸੁਣਦਿਆਂ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਨਿਰਲੇਪ ਹਨ। ਪੁਤਰ ਦੀ ਕੁੜਮਾਈ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ। ਸਪੁਤਰੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਵਿਜੋਗ ਨਹੀਂ। ਕੁਛੜ ਬਾਲ ਖਿਡਾਂਦੀਆਂ ਕੰਵਾਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਝੱਟ ਆਖ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ “ਇਹ ਮੇਰੇ ਮਿਤਰ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਲੋਨੀਕਾ ਹੈ, ਆਵੇਗਾ ਤਾਂ ਵਿਆਹ ਕਰਾਵਾਂਗੀ, ਚਿਠੀਆਂ ਆਂਵਦੀਆਂ ਹਨ ।” ਪਰ ਕਿਸੇ ਅਣਵਿਆਹੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਾਲ ਆਪ ਨਾ ਪਾਲਣਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਾਲ ਪਾਲਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹੋ ਜਹੇ ਸਰਕਾਰੀ ਆਸ਼ਰਮ ਹਨ ਜਿਥੇ ਸਰਕਾਰੀ ਖ਼ਰਚ ਉਪਰ ਬਚਿਆਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਰਸਾਂ ਡਾਕਟਰ, ਖਿਡਾਵੀਆਂ, ਖੁਰਾਕ ਪੁਸ਼ਾਕ, ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਅਮੀਰਾਨਾ<noinclude>{{center|-੧੩੯-}}</noinclude> dhfkh3hgyfo67n4ly6kx94fifow3vw2 250 32425 240919 233064 2026-10-16T06:36:39Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240919 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਆਪਣੀਆਂ ਕਲਬਾਂ ਵਿਚ ਨਚਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਥੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਕਈ ਇਕ ਗੀਤ ਗਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ- {{Block center|<poem>“ਪ੍ਰਵਿਨੇ ਅਵਿਕ ਨੂੰ ! ਇੰਡੀਅਨ ਮਨਮੌਜਲੇ ਟੂ ! ਸੋਲਜਰ ਮਰਲਾ ! ਡੂਲੇ, ਡੂਪੈ, ਮਮਾ, ਪਪਾ ! ਸੁਭਨੀ ਮਨ ਮੋਜੈਲ ! ਮਿਤੀ ਬੇਬੇ ਤੂੰ ਸੈਲ ! ਮਨ ਮੌਜੇਲ ਪਲੌਂਗੇ ! ਸੋਲਜਰ ਪ੍ਰਲਾ ਅਤਾਸਿਉ !”</poem>}} {{gap}}ਇਨਾਂ ਪੰਗਤੀਆਂ ਦੇ ਅਰਥ ਕੁਝ ਇਉਂ ਸਨ:- {{Block center|<poem>“ਹਿੰਦੀ ਸਿਪਾਹੀ ਆਉਂਦੇ ਨੇ ! ਕੰਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਭੈਣਾਂ, ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਾਂ, ਪਿਉ ਨੂੰ ਪਿਉ ਆਖਦੇ ! ਰੋਟੀ ਦੁਧ ਤੇ ਪਾਣੀ ਮੰਗਦੇ ! ਕੰਵਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸੈਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ! ਹਿੰਦੀ ਸਿਪਾਹੀ ਅਟਨ-ਸ਼ਨ ਹੋ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਤੁਰ ਜਾਂਦੇ ! ਆਪਣੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਇਕ ਬੱਚਾ ਕੰਵਾਰੀਆਂ ਲਈ ਦੇ ਜਾਂਦੇ ! ਕੁੜੀਆਂ ਹਿੰਦੀਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਰੋਣਗੀਆਂ ! ਇਹ ਬੜੇ ਚੰਗੇ ਹਿੰਦੀ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਕੰਵਾਰੀਆਂ ! ਕਠੀਆਂ ਸੈਰਾਂ ਤੇ ਪਿਆਰ ਮਿਲਣੀਆਂ ਸਦਾ ਦੀ ਯਾਦ !”</poem>}} {{gap}}ਐਤਵਾਰ ਵਾਲੇ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਜਦੋਂ ਕੁੜੀਆਂ ਟੁਰ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਮਗਰੋਂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਮੁਛਹਿਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਟ ਚਾੜੇ, ਦਾੜੇ ਸਜਾਕੇ ਵਰਦੀਆਂ ਪਾਕੇ ਲਿਸ਼ਕ ਲਿਸ਼ਕਾ ਇਸ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇ ਹੜ ਵਿਚ ਕਾਮਦਿਓ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਸੜਕ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਆਣ ਜੁੜੇ ਸਨ। ਅੱਖਾਂ ਹੀ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰ ਥੀਂ ਪੈਰਾਂ ਤਕ ਕਪੜਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਜੋਬਨ ਵੀ ਤਾੜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸੁਵਾਣੀਆਂ, ਆਪਣਾ ਪਿੰਡ, ਆਪਣੇ<noinclude>{{center|-੧੪੧-}}</noinclude> dqd9134mawsprsi2vln5isgw4vn8tsn 250 32426 240920 233065 2026-10-16T06:36:58Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240920 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਪਿੰਡ ਦਾ ਖੂਹ ਤੇ ਤਾਲਾਬ, ਸਾਲੀਆਂ ਤੇ ਸਾਲੇਹਾਰਾਂ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਚੇਤੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਖ਼ਿਆਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਸਾਡੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਜੋਬਨ ਵੀ ਖੂਹਾਂ ਤਲਾਵਾਂ ਉਪਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੌਜਵਾਨ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਜੋਬਨ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਖਿਚ ਸਾਰਿਆਂ ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਖਿਚ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਥੀਂ ਅਖ਼ੀਰ ਤਕ ਸਾਰੀ ਸੜਕ ਆਂਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। {{***|4|5em|char=¤}} ਦਿਨੇ ਰਾਤ ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਾਰੀ ਥਾਂ ਗਾਰਾ ਹੀ ਗਾਰਾ ਸੀ, ਨਾਜ਼ਕ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿਚ ਝਗਵੀਆਂ ਘਘਰੀਆਂ ਨੂੰ ਚੁਕੀ, ਪਿਨੀਆਂ ਤੇ ਗੋਡਿਆਂ ਪਟਾਂ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਿਖਾਂਦੀਆਂ, ਡਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਡਾਰਾਂ ਨੌਜੁਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਠੁਮਕ ਠੁਮਕ ਪਬਾਂ ਭਾਰ ਤੁਰੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ।</br>{{gap}} ਅਚਣਚੇਤ ਖਿਲੀ-ਹਾਸਾ ਤੇ ਬਚੋ, ਹਟੋ ਦੀਆਂ ਚਾਂਗਾਂ ਪੈ ਗਈਆਂ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਿਰੇ ਥੀਂ ਇਕ ਡਯੂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਬੁਲ-ਡਾਗ ਕੁਤਾ ਬੇਤਹਾਸ਼ਾ ਭੱਜਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਿਛੇ ਲੰਮੀ ਰਸੀ ਨਾਲ ਬੱਧਾ-ਖ਼ਾਲੀ ਪੀਪਾ ਖਾੜ ਖਾੜ ਕਰਦਾ, ਸੜਕ ਦੇ ਗਾਰੇ ਦੀਆਂ ਪਿਚਕਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤਕ ਖਿਲਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੁਤਾ ਗਿਰਜੇ ਬੀਂ ਅਗਲੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਹੋਣਾ ਏਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਧਰ ਦੌੜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਰਾਰਤ ਕਿਸੇ ਹਿੰਦੀ ਸਿਪਾਹੀ ਦੀ ਹੋਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਕੁਤੇ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਐਨ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹਾਸਾ ਮਚਾਉਣ ਲਈ ਕੁਤੇ ਦੇ ਗਲ ਵਿਚ ਖਾਲੀ ਟੀਨ ਨੂੰ ਰਸੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਉਸ ਵਿਚ ਰੋੜੇ ਪਾਕੇ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਚਾਬਕਾਂ ਖਿਚ ਕੇ ਸੜਕ ਉਪਰ ਛਡ ਦਿਤਾ। ਲਾਂਗ ਅਤੇ ਚਮਕੀਲੇ ਬੂਟ, ਚਿਟੇ ਦੁਧ ਸਾਇਬਾਨ, ਨੰਗੀਆਂ ਬਾਹਵਾਂ, ਨੰਗੀਆਂ ਪਿਨੀਆਂ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਹੀ ਲਿਬੜ ਗਿਆ ਸੀ। ਗਾਰੇ ਦੇ ਛਟਿਆਂ ਨੇ ਕਈਆਂ ਦੀਆਂ ਗਲ੍ਹਾਂ, ਠੋਡੀਆਂ, ਅੰਧ-ਨੰਗੀਆਂ ਹਿਕਾਂ ਤੇ ਮਥੇ ਦੀਆਂ ਚੁੰਮਣੀਆਂ ਵੀ ਲਈਆਂ ਸਨ । ਮਾਂਵਾਂ, ਧੀਆਂ, ਨੂੰਹਾਂ, ਕੰਵਾਰੀਆਂ, ਵਿਆਹੀਆਂ, ਬੁਢੇ, ਜਵਾਨ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖੀਆਂ<noinclude>{{center|-੧੪੨-}}</noinclude> 4teoztis8jl7nzs510gr4vjv2le1o0s 250 32427 240921 233066 2026-10-16T06:37:10Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240921 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਵਿਚ ਹਾਸਿਆਂ ਨਾਲ ਪੀੜਾਂ ਪੈ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁਖੜੇ ਉਪਰ ਕ੍ਰੋਧ, ਗਾਲ੍ਹ, ਰੋਸ ਤੇ ਦੁਰਬਚਨ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਘਰੀਂ ਜਾਕੇ ਜਿਥੇ ਬੂਟਾਂ ਦਾ ਗਾਰਾ ਲਾਹਿਆ ਗਿਆ, ਉਥੇ ਗੌਨ ਘਘਰੀਆਂ, ਕੋਟ ਪਤਲੂਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬੁਰਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇੰਡੀਆ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਇਸ ਹਾਸੇ ਨੂੰ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤਕ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਸੀ ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਗਿਰਜੇ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ।{{dhr|13em}} {{center|{{xxxx-larger|●}}}}<noinclude>{{center|-੧੪੩-}}</noinclude> 6kzroviq542bpodix0ri4b0l9xgv8zd 250 32856 240863 232963 2026-10-16T06:22:32Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240863 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}“ਖੂਬ ਆਰਾਮ !”</br>{{gap}}“-ਤੁਮਾਰਾ ਘਰ- ਇੰਡੀਆ, ਬਚੇ, ਔਰਤ !”</br>{{gap}}ਟੁਟੀ ਫੁਟੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਵਿਚ ਨਰਸ ਭੱਜੀ ਜਾਂਦੀ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਿਥੇ ਜ਼ਖਮੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਖੁਸ਼ ਕਰਦੀ, ਉਥੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਕਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਬਥੇਰਾ ਕੁਝ ਖੁਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਨਰਸ ਦੀਆਂ ਪਿਆਰ-ਪੀਘਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਖਮਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਘਟ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ । ਇਸ ਕੈਰਿਜ ਵਿਚ ਇਕ ਮੈਂ ਹੀ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਬੀਮਾਰ ਸਾਂ, ਜਿਹੜਾ ਲਤ ਦੇ ਜ਼ਖਮ ਕਾਰਨ ਉਠਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸਾਂ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਥੀਂ ਮਗਰੋਂ ਅਜੇ ਤਕ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਟੁੱਟੀ ਕਿਧਰੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿਚ ਫ਼ਾਇਰਿੰਗ ਲਾਇਨ ਅੰਦਰ ਫਿਰੀ ਸੀ । ਪੱਟ ਦਾ ਜ਼ਖਮ, ਲਤ ਦੀ ਸੋਜ, ਕਬਜ਼, ਥਕਾਵਟ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬੁਖਾਰ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਨਰਸ ਨੇ ਹਰ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਬਾਕੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਵਾਂਗੂੰ ਮੇਰੇ ਪਾਸੋਂ ਵੀ ਦੁਧ ਚਾਹ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਪੀਣ ਲਈ ਪੁਛਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਕੋਮਲ ਹੱਥਾਂ ਦਾ ਪਿਆਲਾ ਹਰ ਵਾਰੀ ਮੇਰੀਆਂ ਬੁਲ੍ਹੀਆਂ ਤਕ ਪੁਜਦਾ। ਚਾਹ ਦੇ ਪਿਆਲੇ ਵਿਚੋਂ ਗਰਮਾ ਗਰਮ ਤਾਪ ਨਿਕਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਦੁਧ ਦੀ ਮਿਠਾਸ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧੀ ਦੋਵੇਂ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਲ ਭੱਜੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਦਿਨ ਦੇ ਗਿਆਰਾਂ ਵਜੇ ਤਕ ਉਹ ਵਿਚਾਰੀ ਹਰ ਵਾਰੀ ਮੇਰੇ ਪਾਸੋਂ ਨਿਰਾਸ ਹੀ ਮੁੜੀ। ਮੈਂ ਹਰ ਵਾਰੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਖਾਣ ਪੀਣ ਜਾਂ ਚਾਕਲੇਟ ਆਦਿਕ ਮਿੱਠੀਆਂ ਟਿਕੀਆਂ ਲੈਣ ਥੀਂ ਇਨਕਾਰ ਹੀ ਕੀਤਾ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਬੁਖਾਰ ਦੀ ਤੰਗੀ ਨਾਲ ਕਿਤਨੇ ਚਿਰ ਥੀਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾ ਆਣ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਸਖ਼ਤ ਲਾਚਾਰ ਸਾਂ। ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਫਿਰਦੀ ਹੋਈ ਮੇਰੇ ਸਟਰੈਚਰ ਪਾਸੋਂ ਲੰਘੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ, ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ, ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਮੇਰੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਹੀ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਮੈਂ ਵਗਦੇ ਗਰਮ ਗਰਮ ਅਥਰੂ ਪੱਗ ਦੇ ਲੜ ਨਾਲ ਪੂੰਝ ਲਏ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਸੁਫੈਦ ਬਰਦਾਰ ਤੌਲੀਆ ਚੁਕਿਆ ਤੇ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮੇਰੀਆਂ ਸੇਜਲ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੂੰਝਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਆਖਿਆ:-</br>{{gap}}“ਬਹੁਤ ਆਰਾਮ-ਬੜਾ ਹਾਸਪਿਟਲ !”<noinclude>{{center|-੮੨-}}</noinclude> g2bitdaf0rrwtwq9ialdxx0cdotlq6g 250 32857 240918 233061 2026-10-16T06:36:26Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240918 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸਾਫ਼ ਸੁਬਰਾ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਬਚੇ ਬਚੀਆਂ ਜਵਾਨ ਹੋਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੁਭਾਗ ਮੈਂਬਰ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜਣਾ ਲਿਖਣਾ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਹਰ ਇਕ ਚੰਗੀ ਆਦਤ ਪਾਉਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਦੇਸ ਦੇ ਯਤੀਮਾਂ ਵਾਂਗੂ ਚਿਮਟੇ ਵਜਾਕੇ ਰੇਲ ਗਡੀਆਂ ਵਿਚ ਮੰਗਦੇ ਨਹੀਂ ਫਿਰਦੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅਣਵਿਆਹੀਆਂ ਦੇ ਬਚੇ ਗੰਦੀਆਂ ਨਾਲੀਆਂ ਵਿਚ ਸਿਟਕੇ ਲਾਵਾਰਸ ਦਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। {{***|4|5em|char=¤}} {{gap}}ਜਿਸ ਪਿੰਡ ਅਜ ਕਲ ਅਸੀਂ ਉਤਾਰਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਦੇ ਅੰਤ ਉਪਰ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਗਿਰਜਾਹੈ। ਐਤਵਾਰ ਦੇ ਐਤਵਾਰ ਇਸ ਬਾਗ਼ ਅਤੇ ਗਿਰਜ਼ੇ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਨਿਕੇ ਨਿਕੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਜੁੜਦਾ ਸੀ। ਸਜਰ-ਵਿਆਹੀਆਂ ਨੂਹਾਂ, ਧੀਆਂ, ਕੰਵਾਰੀਆਂ, ਬੁਢੀਆਂ, ਜੁਵਾਨ, ਮੁੰਡੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਸੱਜ-ਸਜਾਕੇ ਨੂਰ ਦੀਆਂ ਪੁਤਲੀਆਂ ਬਣ ਆਣ ਰੌਣਕਾਂ ਲਾਂਦੀਆਂ, “ਕੋਸ਼ੀਲਾਟੂਰ” ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਰਿਹਾ ਕਰਦੇ, ਹਰ ਘਰ ਦੇ ਬੂਹੇ ਉਪਰ ਲਗੀ ਤਖਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਗੀਠੀ ਉਪਰ ਹੀ ਚਾਹ ਬਣਦੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਲੇਟਾਂ, ਚਿਮਚੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚ ਬੈਠਕੇ ਨੁਕਲ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਫਿਰ ਕਈ ਕਈ ਘੰਟੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਜੋਬਨੀਆਂ ਦੀ ਪਿਆਰ ਚਿਤਵਨੀਆਂ ਵਿਚ ਤਕ ਤਕ ਕੇ ਪਰੀਤ-ਕਹਾਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਮਾੜੀ ਮੋਟੀ ਮਸ਼ਕਰੀ, ਟਿਚਕਰ ਹਾਸਾ, ਛੇੜ-ਛਾੜ ਦੀ ਵੀ ਖੁਲ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ-ਪੀਂਘਾਂ ਦੀ ਰਸੀ ਵਧੀਕ ਲੰਬੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਨਵੇਕ-ਲੀਆਂ ਪਿਆਰ-ਮਿਲਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕੋਈ ਹਰਜ ਨਾ ਸੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਚੁਮਣੀਆਂ ਵਿਚ ਮਿਠੀਆਂ ਪ੍ਰੀਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਦੌਰ ਚਲਦੇ ਅਤੇ ਐਸ਼ ਦੀਆਂ ਘੜੀਆਂ ਗੁਜ਼ਰਦੀਆਂ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਉਂਗਲ ਕਿਸੇ ਵਲ ਨਾ ਉਠਦੀ, ਉਂਝ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਾ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ। ਫਰਾਂਸਣ ਕੰਵਾਰੀਆਂ ਜਿਥੇ ਸਾਡੋ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ<noinclude>{{center|-੧੪੦-}}</noinclude> ccyk8fkesb2gyko8odtrbvjo229c0nn 250 43012 240814 240512 2026-10-16T00:22:22Z Harchand Bhinder 2624 /* ਲਿਖਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ */ 240814 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="Harchand Bhinder" /></noinclude><noinclude></noinclude> dn677rvywhs2ndkdt29e3o1x2xerlbi 2 55749 240795 207422 2026-10-15T16:39:35Z Kuldeepburjbhalaike 1640 240795 javascript text/javascript //mass mover (mod) mw.loader.load('//meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Kuldeepburjbhalaike/massmover (mod).js&action=raw&ctype=text/javascript') //find and replace mw.loader.load('//meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Indic-TechCom/Script/findAndreplace.js&action=raw&ctype=text/javascript'); //jwb mw.loader.load('//en.wikipedia.org/w/index.php?title=User:Joeytje50/JWB.js/load.js&action=raw&ctype=text/javascript'); // Automated editing tool [[w:en:User:Ponor/wAwB]] mw.loader.load('https://en.wikipedia.org/wiki/User:Ponor/wAwB.js?action=raw&ctype=text/javascript'); snie9d8n4iqbew3z1r4e0865ftxo1gj 250 75467 240812 240516 2026-10-16T00:20:46Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240812 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸਾਲ ਭਰ ਸੁਹਬਤ ਰਹੀ ਏ, ਤੇ ਹੁਣ ਕਹਿੰਦੈ 'ਅਲਵਿਦਾ'! ਤੇ ਟੁਰ ਪਿਐ! ਮੈਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਪਿਆਰਾ ਲਗਣੈਂ ਤੂੰ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਤਰਸ ਆਉਂਦੈ ਤੇਰੇ 'ਤੇ! ਤੂੰ ਇੰਜ ਕੱਲਾ-ਕਰਾ ਏ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਈ ਕਲ-ਮੁੱਕਲਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਈ ਕਲ-ਮੁਕੱਲਾ। ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ। ਕਦੀ-ਕਦੀ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਨਾਲ ਨੀਂਦਰ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੀ ਬੜੀ ਹਿਰਖ ਆਉਂਦੀ ਏ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੌਣ ਗੌਂਦੇ ਨੇ:</br> {{center|<poem>"'ਕੰਮ ਡਾਢਾ ਔਖਾ, ਭਰਾਵਾ ਮੇਰਿਆ ਓਏ {{gap}}ਰਹਿਣਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਦੇਸ ਦੇ', ਤੇਰਾ ਵੀ ਇਹੀਓ ਹਾਲ ਏ।"</poem>}} {{gap}}"ਚੰਗਾ, ਅਲਵਿਦਾ," ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਫੇਰ ਕਿਹਾ।</br> {{gap}}ਬੁੱਢਾ ਉਠਿਆ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹਥ ਅੱਗੇ ਕੀਤਾ। ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਘੁਟਿਆ, ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਮੁੜਿਆ।</br> {{gap}}"ਆਪਣਾ ਬੂਥਾ ਦੇ ਸਾਨੂੰ!" ਤੇ ਬੁੱਢੇ ਨੇ ਓਲੇਨਿਨ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ ਤੇ ਗਿੱਲੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ ਤੇ ਬੁਲ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਚੁੰਮਿਆ। ਤੇ ਫੇਰ ਰੋਣ ਲਗ ਪਿਆ।</br> {{gap}}"ਮੈਨੂੰ ਤੂੰ ਪਿਆਰਾ ਲਗਣੈਂ, ਅਲਵਿਦਾ।"</br> {{gap}}ਓਲੇਨਿਨ ਬੱਘੀ ਵਿਚ ਬਹਿ ਗਿਆ।</br> {{gap}}"ਤੂੰ, ਤੇ ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾ ਰਿਹੈਂ ਫੇਰ। ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਈ ਦੇ ਜਾਂਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਬੰਦੂਕ ਦੇ-ਦੇ। ਦੋ ਕੀ ਕਰਨੀਆਂ ਨੀ?" ਅਸਲੋਂ ਸਚੀ ਮੁਚੀ ਸਿਸਕੀਆਂ ਭਰਦਿਆਂ ਬੁੱਢੇ ਨੇ ਕਿਹਾ।</br> {{gap}}ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਇਕ ਬੰਦੂਕ ਕੱਢੀ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਦੇ ਦਿਤੀ।</br> {{gap}}"ਤੁਸੀਂ ਏਸ ਬੁੱਢੇ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਕੁਝ ਦੇ ਦਿਤੈ," ਵਨਯੂਸ਼ੇ ਖੁਸਰ-ਫੁਸਰ ਕੀਤੀ। "ਕਦੀ ਰਜਦਾ ਨਹੀਂ! ਮੰਗਤਾ ਕਿਤੋਂ ਦਾ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਈ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਬੇ-ਕਾਇਦਾ ਜਿਹੇ ਲੋਕ ਨੇ," ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਓਵਰਕੋਟ ਵਿਚ ਲਪੇਟਦਿਆਂ ਤੇ ਡੱਬੇ ਉਤੇ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਮਲਦਿਆਂ ਉਹਨੇ ਆਖਿਆ।</br> {{gap}}"ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਕਰ ਓਏ, ਸੂਰਾ!" ਹਾਸਾ ਛਡਦਿਆਂ ਬੁੱਢਾ ਚਿਲਕਿਆ। "ਕੰਜੂਸ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਦਾ।" {{gap}}ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਗਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਢਾਰੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੀ, ਉਹਨੇ ਬੇ-ਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਬੱਘੀ ਵਲ ਵੇਖਿਆ, ਸਿਰ ਨਿਵਾਇਆ ਤੇ ਘਰ ਵਲ ਚਲੀ ਗਈ।</br> {{gap}}"La fille!"<ref>ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਬੋਲੀ; ਅਰਥ: ਕੁੜੀ - ਸੰ:</ref> ਅਖ ਮਾਰਦਿਆਂ ਵਨਯੂਸ਼ੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਤੇ ਮੂਰਖਾਂ ਵਾਂਗ ਹੱਸਣ ਲਗ ਪਿਆ। {{nop}}<noinclude>{{left|੨੧੪}}</noinclude> 6gtlyil3u2czi6qt0j4i7xl6av3asuo 240813 240812 2026-10-16T00:21:49Z Harchand Bhinder 2624 240813 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸਾਲ ਭਰ ਸੁਹਬਤ ਰਹੀ ਏ, ਤੇ ਹੁਣ ਕਹਿੰਦੈ 'ਅਲਵਿਦਾ'! ਤੇ ਟੁਰ ਪਿਐ! ਮੈਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਪਿਆਰਾ ਲਗਣੈਂ ਤੂੰ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਤਰਸ ਆਉਂਦੈ ਤੇਰੇ 'ਤੇ! ਤੂੰ ਇੰਜ ਕੱਲਾ-ਕਰਾ ਏ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਈ ਕਲ-ਮੁੱਕਲਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਈ ਕਲ-ਮੁਕੱਲਾ। ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ। ਕਦੀ-ਕਦੀ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਨਾਲ ਨੀਂਦਰ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੀ ਬੜੀ ਹਿਰਖ ਆਉਂਦੀ ਏ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੌਣ ਗੌਂਦੇ ਨੇ:</br> {{center|<poem>"'ਕੰਮ ਡਾਢਾ ਔਖਾ, ਭਰਾਵਾ ਮੇਰਿਆ ਓਏ {{gap}}ਰਹਿਣਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਦੇਸ ਦੇ', ਤੇਰਾ ਵੀ ਇਹੀਓ ਹਾਲ ਏ।"</poem>}} {{gap}}"ਚੰਗਾ, ਅਲਵਿਦਾ," ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਫੇਰ ਕਿਹਾ।</br> {{gap}}ਬੁੱਢਾ ਉਠਿਆ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹਥ ਅੱਗੇ ਕੀਤਾ। ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਘੁਟਿਆ, ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਮੁੜਿਆ।</br> {{gap}}"ਆਪਣਾ ਬੂਥਾ ਦੇ ਸਾਨੂੰ!" ਤੇ ਬੁੱਢੇ ਨੇ ਓਲੇਨਿਨ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ ਤੇ ਗਿੱਲੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ ਤੇ ਬੁਲ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਚੁੰਮਿਆ। ਤੇ ਫੇਰ ਰੋਣ ਲਗ ਪਿਆ।</br> {{gap}}"ਮੈਨੂੰ ਤੂੰ ਪਿਆਰਾ ਲਗਣੈਂ, ਅਲਵਿਦਾ।"</br> {{gap}}ਓਲੇਨਿਨ ਬੱਘੀ ਵਿਚ ਬਹਿ ਗਿਆ।</br> {{gap}}"ਤੂੰ, ਤੇ ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾ ਰਿਹੈਂ ਫੇਰ। ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਈ ਦੇ ਜਾਂਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਬੰਦੂਕ ਦੇ-ਦੇ। ਦੋ ਕੀ ਕਰਨੀਆਂ ਨੀ?" ਅਸਲੋਂ ਸਚੀ ਮੁਚੀ ਸਿਸਕੀਆਂ ਭਰਦਿਆਂ ਬੁੱਢੇ ਨੇ ਕਿਹਾ।</br> {{gap}}ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਇਕ ਬੰਦੂਕ ਕੱਢੀ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਦੇ ਦਿਤੀ।</br> {{gap}}"ਤੁਸੀਂ ਏਸ ਬੁੱਢੇ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਕੁਝ ਦੇ ਦਿਤੈ," ਵਨਯੂਸ਼ੇ ਖੁਸਰ-ਫੁਸਰ ਕੀਤੀ। "ਕਦੀ ਰਜਦਾ ਨਹੀਂ! ਮੰਗਤਾ ਕਿਤੋਂ ਦਾ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਈ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਬੇ-ਕਾਇਦਾ ਜਿਹੇ ਲੋਕ ਨੇ," ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਓਵਰਕੋਟ ਵਿਚ ਲਪੇਟਦਿਆਂ ਤੇ ਡੱਬੇ ਉਤੇ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਮਲਦਿਆਂ ਉਹਨੇ ਆਖਿਆ।</br> {{gap}}"ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਕਰ ਓਏ, ਸੂਰਾ!" ਹਾਸਾ ਛਡਦਿਆਂ ਬੁੱਢਾ ਚਿਲਕਿਆ। "ਕੰਜੂਸ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਦਾ।" {{gap}}ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਗਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਢਾਰੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੀ, ਉਹਨੇ ਬੇ-ਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਬੱਘੀ ਵਲ ਵੇਖਿਆ, ਸਿਰ ਨਿਵਾਇਆ ਤੇ ਘਰ ਵਲ ਚਲੀ ਗਈ।</br> {{gap}}"La fille!"<ref>ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਬੋਲੀ; ਅਰਥ: ਕੁੜੀ - ਸੰ:</ref> ਅਖ ਮਾਰਦਿਆਂ ਵਨਯੂਸ਼ੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਤੇ ਮੂਰਖਾਂ ਵਾਂਗ ਹੱਸਣ ਲਗ ਪਿਆ। {{nop}}<noinclude>{{left|੨੧੪}} {{bar|5}}</noinclude> 7nwdq2e9a7243jtfkebhec5rqkzo7oh 250 75468 240811 240517 2026-10-16T00:16:02Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240811 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਜਵਾਬ ਦੇਂਦਾ, 'ਮੈਂ ਗੁਨਾਹ ਕੀਤਾ' ਉਹ ਮੇਰੇ ਤੇ ਬਾਲਾਲਾਇਕਾ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣ ਲਗ ਪਿਆ। 'ਇਹ ਲਾਅਨਤੀ ਚੀਜ਼ ਕਿੱਥੇ ਈ?' ਉਹ ਪੁੱਛਣ ਲਗਾ। 'ਮੈਨੂੰ ਵਿਖਾ, ਤੇ ਤੋੜ ਦੇ।' 'ਪਰ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ ਈ ਨਹੀਂ,' ਮੈਂ ਕਿਹਾ। ਉਹਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪ ਬਾਹਰਲੇ ਢਾਰੇ 'ਚ ਜਾਲੀਦਾਰ ਕਪੜੇ 'ਚ ਲੁਕਾ ਦਿਤਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ, ਕਦੀ ਵੀ ਲੱਭਣ ਨਹੀਂ ਨੇ ਲਗੀ। ਏਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਮੇਰਾ ਪਿੱਛਾ ਛਡ ਦਿਤਾ। ਪਰ ਠੀਕ ਮੈਂ ਫੇਰ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੇ ਫੇਰ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਬਾਲਾਲਾਇਕਾ ਵਜਾਣ ਲਗ ਪਿਆ ... ਹਾਂ, ਤੇ ਮੈਂ ਕੀ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸਾਂ?" ਉਹ ਬੋਲਦਾ ਗਿਆ। "ਮੇਰੀ ਗਲ ਸੁਣ, ਦੂਜਿਆਂ ਆਦਮੀਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹੀਂ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਐਵੇਂ ਈ ਮਾਰਿਆ ਜਾਏਂਗਾ। ਮੈਨੂੰ ਤੇਰਾ ਧਿਆਨ ਏ, ਸੱਚੀ ਗਲ ਇਹ ਵੇ। ਤੂੰ ਪੀਣ-ਪਿਆਣ ਵਾਲਾ ਏਂ — ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਲਗਣੈ! ਤੇ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਜਣਿਆਂ ਨੂੰ ਟਿਬਿਆਂ 'ਤੇ ਘੋੜੇ ਦੁੜਾਈ ਫਿਰਨ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਏ। ਇਕ ਏਥੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜੁ ਹੂਸ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਈ ਟਿਬਿਆਂ 'ਤੇ ਘੋੜਾ ਲਈ ਫਿਰਦਾ ਸੀ — ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਪਹਾੜੀਆਂ' ਕਿਹਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ਜਾਂ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਈ ਕੋਈ ਹੋਰ ਅਜੀਬ ਨਾਂ ਰਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਹਨੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ। ਜਿਥੇ ਕਿਤੇ ਉਹਨੂੰ ਕੋਈ ਟਿੱਬਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ, ਉਹ ਉਹਦੇ ਉਤੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚਦਾ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਉਹਨੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਭਜਾਭਿਆ<ref>ਭਜਾਇਆ</ref> ਤੇ ਟੀਸੀ ਉਤੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਬੜਾ ਖੁਸ਼ ਸੀ ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਤੇ, ਪਰ ਇਕ ਚੇਚੇਨ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ ਤੇ ਮਾਰ ਮੁਕਾ ਦਿਤਾ! ਵਾਹ ਇਹ ਚੇਚਨ, ਆਪਣੀਆਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਕਿੰਨਾ ਸੁਹਣਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਮਾਰਦੇ ਨੇ! ਇਹਨਾਂ 'ਚੋਂ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੀ ਚੰਗੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਬਾਜ਼ ਨੇ। ਜੇ ਕੋਈ ਬੰਦਾ ਬੇ-ਵਜਾ ਈ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ। ਕਦੀ-ਕਦੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵਲ ਵੇਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸਾਂ, ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸਾਂ। ਇਹ ਹੋਈ ਨਾ ਮੂਰਖਤਾ! ਵਿਚਾਰੇ ਨਿਕਲ ਪੈਂਦੇ ਸਨ, ਢਾਣੀ ਬਣਾ ਕੇ, ਏਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਕੋਟਾਂ ਨਾਲ ਲਾਲ ਗਲਮੇ ਵੀ ਸਿਉਂ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਲਗੇ ਕਿਉਂ ਨਾ! ਇਕ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦੈ, ਉਹਨੂੰ ਪਰ੍ਹਾਂ ਧਰੀਕ ਲਿਜਾਂਦੇ ਨੇ, ਉਹਦੀ ਥਾਂ ਇਕ ਹੋਰ ਲੈ ਲੈਂਦੈ! ਕਿੱਡੀ ਮੂਰਖਤਾ ਏ।" ਸਿਰ ਹਿਲਾਂਦਿਆਂ ਬੁੱਢੇ ਨੇ ਦੁਹਰਾਇਆ। "ਖਿੰਡ ਕਿਉਂ ਨਾ ਪੈਣ ਤੇ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਕਿਉਂ ਨਾ ਜਾਣ? ਤੇ ਤੂੰ ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਈਂ, ਤੇ ਫੇਰ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰ ਸਕਣਗੇ। ਇੰਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦੈ ਤੈਨੂੰ!"</br> {{gap}}"ਚੰਗਾ, ਸ਼ੁਕਰੀਆ! ਅਲਵਿਦਾ, ਚਾਚਾ। ਰਬ ਨੇ ਚਾਹਿਆ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਫੇਰ ਮਿਲਾਂਗੇ," ਉਠਦਿਆਂ ਤੇ ਲਾਂਘੇ ਵਲ ਜਾਂਦਿਆਂ, ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਬੁੱਢਾ ਜੁ ਤੁੰਝੇ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਨਾ ਉਠਿਆ।</br> {{gap}}"ਇਹ ਵੇ ਤੇਰਾ 'ਅਲਵਿਦਾ' ਕਹਿਣ ਦਾ ਢੰਗ? ਮੂਰਖ, ਮੂਰਖ!" ਉਹ ਕਹਿਣ ਲਗ ਪਿਆ। "ਤੋਬਾ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਵਰਤ ਗਈ ਏ। ਸਾਡੀ ਸੁਹਬਤ ਰਹੀ ਏ, ਕੋਈ {{nop}}<noinclude>{{right|੨੧੩}}</noinclude> dr6ywenhv7nq89zqhbesgfk9xwc8rqt 250 75481 240787 2026-10-15T16:05:43Z Amritpal Aman 2020 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "________________ ਬਾਕਲਾਸ਼ੇਵ ਏ; ਹੁਣ ਸਚੀ ਮੁਚੀ ਦਾ ਬੰਦਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਉਹਦੀ ਲਤ ਵਢ ਦਿਤੀ ਨੇ ! ਹੁਣ ਬਾਕਲਾਸ਼ੇਵ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦਾ ਰਹਿ ਗਿਐ ? ਨਹੀਂ, ਜਵਾਨਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ 'ਚ ਕੁਝ ਸਚੀ ਮੁਚੀ ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਨੇ। ਮੇਰਾ ਯਾਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਗਿਰ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 240787 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Amritpal Aman" /></noinclude>________________ ਬਾਕਲਾਸ਼ੇਵ ਏ; ਹੁਣ ਸਚੀ ਮੁਚੀ ਦਾ ਬੰਦਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਉਹਦੀ ਲਤ ਵਢ ਦਿਤੀ ਨੇ ! ਹੁਣ ਬਾਕਲਾਸ਼ੇਵ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦਾ ਰਹਿ ਗਿਐ ? ਨਹੀਂ, ਜਵਾਨਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ 'ਚ ਕੁਝ ਸਚੀ ਮੁਚੀ ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਨੇ। ਮੇਰਾ ਯਾਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਗਿਰਚੀਕ, ਮੁਹਿੰਮ 'ਤੇ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਐਨ ਏਥੇ ਛਾਤੀ ਵਿਚ ਫੁਟ ਪੈ ਗਿਆ ਸਾਧੂ। ਤੇਰੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਜਵਾਬ ਦੇ ਦਿਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਇਕ ਡਾਕਟਰ ਆਇਆ, ਤੇ ਉਹਨੇ ਉਹਨੂੰ ਵਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੂਟੀਆਂ ਦਾ ਪਤੈ, ਜਵਾਨਾ ! ' " ਛਡ ਬਕਵਾਸ ਬੰਦ ਕਰ 31 1 "1 ਹੈਡਕੁਆਰਟਰ ਤੋਂ ਡਾਕਟਰ ਭੇਜ ਦੇਵਾਂ। ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਮੈਂ ਬਕਵਾਸ !'' ਬੁੱਢੇ ਨੇ ਕਟਾਖ਼ਸ਼ ਨਾਲ ਕਿਹਾ। “ ਮੂਰਖ, ਮੂਰਖ! ਬਕਵਾਸ ! ਤੂੰ ਡਾਕਟਰ ਭੇਜ ਦੇਵੇਂਗਾ — ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਆ ਜਾਏ, ਤਾਂ ਕੱਸਾਕ ਤੇ ਚੇਚੇਨ ਇਲਾਜ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਜਾਣ, ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ ਅਫ਼ਸਰ ਤੇ ਕਰਨਲ ਡਾਕਟਰ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਮੰਗਵਾਂਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜਾਹਲਸਾਜ਼ ਓ ਸਾਰੇ ਜਾਹਲਸਾਜ਼ ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿਤਾ। ਉਹ ਮਕੁੰਮਲ ਹਦ ਤਕ ਸਹਿਮਤ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਰਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਜਿਸ ਵਲ ਹੁਣ ਉਹ ਪਰਤ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਾਹਲਸਾਜ਼ੀ ਹੀ ਜਾਹਲਸਾਜ਼ੀ ਸੀ। ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਹੈ ? ਤੂੰ ਉਹਦਾ ਪਤਾ ਕਰਨ ਗਿਆ ਸੈਂ ?' ਉਹਨੇ ਪੁਛਿਆ। — “ਉਹ ਇੰਜ ਪਿਆ ਏ, ਜਿਵੇਂ ਮਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਖਾਂਦਾ ਪੀਂਦਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਸਿਰਫ਼ ਵੋਦਕਾ ਈ ਪੀਂਦੈ · ਪਰ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਵੋਦਕਾ ਪੀਂਦੈ, ਕੋਈ ਗਲ ਨਹੀਂ। ਮੈਨੂੰ ਦੁਖ ਹੋਏਗਾ ਏਸ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਗੁਜ਼ਰ ਜਾਣ ਨਾਲ। ਵਧੀਆ ਮੁੰਡਾ ਏ, ਬਹਾਦਰ - ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਮੈਂ ਵੀ ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਰਨੇ ਪਿਆ ਸਾਂ। ਬੁੱਢੀਆਂ ਨੇ ਵੈਣ ਪਾਣੇ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੇ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਅਗੇ ਲਗੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੂਰਤਾਂ ਥੱਲੇ ਪਾ ਦਿਤਾ ਸੀ। ਤੇ ਮੈਂ ਓਥੇ ਪਿਆ ਸਾਂ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਉਪਰ ਵਲ ਚੁਲ੍ਹੇ ਉਤੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਢੋਲੀ, ਏਡੇ-ਏਡੇ, ਵਡੇ ਨਹੀਂ, ਦਗੜ-ਦਗੜ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੜਕਾ ਮਾਰਿਆ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਦਗੜ-ਦਗੜ ਹੋਰ ਵੀ ਉਚੀ ਕਰਦੇ ਗਏ।" ( ਬੁੱਢਾ ਹੱਸ ਪਿਆ ) “ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਸਾਡੇ ਪਾਦਰੀ ਨੂੰ ਲੈ ਆਈਆਂ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਬਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, 'ਇਹਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁਨਿਆਵੀ ਕਾਫ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਲੀਤ ਕੀਤਾ ; ਇਹਨੇ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਮੌਜ ਲੁੱਟੀ ; ਇਹਨੇ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ; ਇਹਨੇ ਵਰਤ ਨਾ ਰਖਿਆ ਤੇ ਬਾਲਾਲਾਇਕਾ ਵਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਆਪਣੇ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦਾ ਇਕਬਾਲ ਕਰ' ਉਹ ਕਹਿਣ ਲਗੀਆਂ। ਤੇ ਮੈਂ ਇਕਬਾਲ ਕਰਨ ਲਗ ਪਿਆ। ‘ਮੈਂ ਗੁਨਾਹ ਕੀਤਾ, ' ਮੈਂ ਕਿਹਾ। ਪਾਦਰੀ ਜੁ ਕੁਝ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ, ਮੈਂ ਇਹ ਹੀ २१२<noinclude></noinclude> dtfm7ifcagrfnb269aui7rl0y1jw3fp 240788 240787 2026-10-15T16:12:22Z Amritpal Aman 2020 240788 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Amritpal Aman" /></noinclude> ਬਾਕਲਾਸ਼ੇਵ ਏ; ਹੁਣ ਸਚੀ ਮੁਚੀ ਦਾ ਬੰਦਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਉਹਦੀ ਲਤ ਵਢ ਦਿਤੀ ਨੇ! ਹੁਣ ਬਾਕਲਾਸ਼ੇਵ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦਾ ਰਹਿ ਗਿਐ? ਨਹੀਂ, ਜਵਾਨਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ 'ਚ ਕੁਝ ਸਚੀ ਮੁਚੀ ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਨੇ। ਮੇਰਾ ਯਾਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਗਿਰਚੀਕ, ਮੁਹਿੰਮ 'ਤੇ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਐਨ ਏਥੇ ਛਾਤੀ ਵਿਚ ਫਟ ਪੈ ਗਿਆ ਸਾਸੂ। ਤੇਰੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਜਵਾਬ ਦੇ ਦਿਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਇਕ ਡਾਕਟਰ ਆਇਆ, ਤੇ ਉਹਨੇ ਉਹਨੂੰ ਵਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੂਟੀਆਂ ਦਾ ਪਤੈ, ਜਵਾਨਾ!" {{gap}}"ਛਡ, ਬਕਵਾਸ ਬੰਦ ਕਰ," ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਕਿਹਾ। "ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਮੈਂ ਹੈਡਕੁਆਰਟਰ ਤੋਂ ਡਾਕਟਰ ਭੇਜ ਦੇਵਾਂ।" {{gap}}"ਬਕਵਾਸ!" ਬੁੱਢੇ ਨੇ ਕਟਾਖ਼ਸ਼ ਨਾਲ ਕਿਹਾ। "ਮੂਰਖ, ਮੂਰਖ! ਬਕਵਾਸ! ਤੂੰ ਡਾਕਟਰ ਭੇਜ ਦੇਵੇਂਗਾ — ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਆ ਜਾਏ, ਤਾਂ ਕੱਸਾਕ ਤੇ ਚੇਚੇਨ ਇਲਾਜ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਜਾਣ, ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ ਅਫ਼ਸਰ ਤੇ ਕਰਨਲ ਡਾਕਟਰ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਮੰਗਵਾਂਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜਾਹਲਸਾਜ਼ ਓ, ਸਾਰੇ ਜਾਹਲਸਾਜ਼।" {{gap}}ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿਤਾ। ਉਹ ਮਕੁੰਮਲ ਹਦ ਤਕ ਸਹਿਮਤ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਰਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਜਿਸ ਵਲ ਹੁਣ ਉਹ ਪਰਤ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਾਹਲਸਾਜ਼ੀ ਹੀ ਜਾਹਲਸਾਜ਼ੀ ਸੀ। ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਹੈ? ਤੂੰ ਉਹਦਾ ਪਤਾ ਕਰਨ ਗਿਆ ਸੈਂ?' ਉਹਨੇ ਪੁਛਿਆ। — “ਉਹ ਇੰਜ ਪਿਆ ਏ, ਜਿਵੇਂ ਮਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਖਾਂਦਾ ਪੀਂਦਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਸਿਰਫ਼ ਵੋਦਕਾ ਈ ਪੀਂਦੈ · ਪਰ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਵੋਦਕਾ ਪੀਂਦੈ, ਕੋਈ ਗਲ ਨਹੀਂ। ਮੈਨੂੰ ਦੁਖ ਹੋਏਗਾ ਏਸ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਗੁਜ਼ਰ ਜਾਣ ਨਾਲ। ਵਧੀਆ ਮੁੰਡਾ ਏ, ਬਹਾਦਰ - ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਮੈਂ ਵੀ ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਰਨੇ ਪਿਆ ਸਾਂ। ਬੁੱਢੀਆਂ ਨੇ ਵੈਣ ਪਾਣੇ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੇ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਅਗੇ ਲਗੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੂਰਤਾਂ ਥੱਲੇ ਪਾ ਦਿਤਾ ਸੀ। ਤੇ ਮੈਂ ਓਥੇ ਪਿਆ ਸਾਂ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਉਪਰ ਵਲ ਚੁਲ੍ਹੇ ਉਤੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਢੋਲੀ, ਏਡੇ-ਏਡੇ, ਵਡੇ ਨਹੀਂ, ਦਗੜ-ਦਗੜ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੜਕਾ ਮਾਰਿਆ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਦਗੜ-ਦਗੜ ਹੋਰ ਵੀ ਉਚੀ ਕਰਦੇ ਗਏ।" ( ਬੁੱਢਾ ਹੱਸ ਪਿਆ) “ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਸਾਡੇ ਪਾਦਰੀ ਨੂੰ ਲੈ ਆਈਆਂ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਬਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, 'ਇਹਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁਨਿਆਵੀ ਕਾਫ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਲੀਤ ਕੀਤਾ; ਇਹਨੇ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਮੌਜ ਲੁੱਟੀ; ਇਹਨੇ ਲੋਕ ਮਾਰੇ; ਇਹਨੇ ਵਰਤ ਨਾ ਰਖਿਆ ਤੇ ਬਾਲਾਲਾਇਕਾ ਵਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਆਪਣੇ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦਾ ਇਕਬਾਲ ਕਰ' ਉਹ ਕਹਿਣ ਲਗੀਆਂ। ਤੇ ਮੈਂ ਇਕਬਾਲ ਕਰਨ ਲਗ ਪਿਆ। ‘ਮੈਂ ਗੁਨਾਹ ਕੀਤਾ, ' ਮੈਂ ਕਿਹਾ। ਪਾਦਰੀ ਜੁ ਕੁਝ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ, ਮੈਂ ਇਹ ਹੀ २१२<noinclude></noinclude> 21ive5jdach695hut8ba8xuavyh2g8t 240789 240788 2026-10-15T16:18:14Z Amritpal Aman 2020 /* ਸੋਧਣਾ */ 240789 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Amritpal Aman" /></noinclude> ਬਾਕਲਾਸ਼ੇਵ ਏ; ਹੁਣ ਸਚੀ ਮੁਚੀ ਦਾ ਬੰਦਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਉਹਦੀ ਲਤ ਵਢ ਦਿਤੀ ਨੇ! ਹੁਣ ਬਾਕਲਾਸ਼ੇਵ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦਾ ਰਹਿ ਗਿਐ? ਨਹੀਂ, ਜਵਾਨਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ 'ਚ ਕੁਝ ਸਚੀ ਮੁਚੀ ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਨੇ। ਮੇਰਾ ਯਾਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਗਿਰਚੀਕ, ਮੁਹਿੰਮ 'ਤੇ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਐਨ ਏਥੇ ਛਾਤੀ ਵਿਚ ਫਟ ਪੈ ਗਿਆ ਸਾਸੂ। ਤੇਰੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਜਵਾਬ ਦੇ ਦਿਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਇਕ ਡਾਕਟਰ ਆਇਆ, ਤੇ ਉਹਨੇ ਉਹਨੂੰ ਵਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੂਟੀਆਂ ਦਾ ਪਤੈ, ਜਵਾਨਾ!" {{gap}}"ਛਡ, ਬਕਵਾਸ ਬੰਦ ਕਰ," ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਕਿਹਾ। "ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਮੈਂ ਹੈਡਕੁਆਰਟਰ ਤੋਂ ਡਾਕਟਰ ਭੇਜ ਦੇਵਾਂ।" {{gap}}"ਬਕਵਾਸ!" ਬੁੱਢੇ ਨੇ ਕਟਾਖ਼ਸ਼ ਨਾਲ ਕਿਹਾ। "ਮੂਰਖ, ਮੂਰਖ! ਬਕਵਾਸ! ਤੂੰ ਡਾਕਟਰ ਭੇਜ ਦੇਵੇਂਗਾ — ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਆ ਜਾਏ, ਤਾਂ ਕੱਸਾਕ ਤੇ ਚੇਚੇਨ ਇਲਾਜ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਜਾਣ, ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ ਅਫ਼ਸਰ ਤੇ ਕਰਨਲ ਡਾਕਟਰ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਮੰਗਵਾਂਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜਾਹਲਸਾਜ਼ ਓ, ਸਾਰੇ ਜਾਹਲਸਾਜ਼।" {{gap}}ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿਤਾ। ਉਹ ਮਕੁੰਮਲ ਹਦ ਤਕ ਸਹਿਮਤ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਰਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਜਿਸ ਵਲ ਹੁਣ ਉਹ ਪਰਤ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਾਹਲਸਾਜ਼ੀ ਹੀ ਜਾਹਲਸਾਜ਼ੀ ਸੀ। {{gap}}"ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਹੈ? ਤੂੰ ਉਹਦਾ ਪਤਾ ਕਰਨ ਗਿਆ ਸੈਂ?" ਉਹਨੇ ਪੁਛਿਆ। {{gap}}"ਉਹ ਇੰਜ ਪਿਆ ਏ, ਜਿਵੇਂ ਮਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਖਾਂਦਾ ਪੀਂਦਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਸਿਰਫ਼ ਵੋਦਕਾ ਈ ਪੀਂਦੈ - ਪਰ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਵੋਦਕਾ ਪੀਂਦੈ, ਕੋਈ ਗਲ ਨਹੀਂ। ਮੈਨੂੰ ਦੁਖ ਹੋਏਗਾ ਏਸ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਗੁਜ਼ਰ ਜਾਣ ਨਾਲ। ਵਧੀਆ ਮੁੰਡਾ ਏ, ਬਹਾਦਰ - ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਮੈਂ ਵੀ ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਰਨੇ ਪਿਆ ਸਾਂ। ਬੁੱਢੀਆਂ ਨੇ ਵੈਣ ਪਾਣੇ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੇ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਅਗੇ ਲਗੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੂਰਤਾਂ ਥੱਲੇ ਪਾ ਦਿਤਾ ਸੀ। ਤੇ ਮੈਂ ਓਥੇ ਪਿਆ ਸਾਂ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਉਪਰ ਵਲ ਚੁਲ੍ਹੇ ਉਤੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਢੋਲੀ, ਏਡੇ-ਏਡੇ, ਵਡੇ ਨਹੀਂ, ਦਗੜ-ਦਗੜ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੜਕਾ ਮਾਰਿਆ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਦਗੜ-ਦਗੜ ਹੋਰ ਵੀ ਉਚੀ ਕਰਦੇ ਗਏ।" (ਬੁੱਢਾ ਹੱਸ ਪਿਆ) "ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਸਾਡੇ ਪਾਦਰੀ ਨੂੰ ਲੈ ਆਈਆਂ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਬਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, 'ਇਹਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁਨਿਆਵੀ ਕਾਫ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਲੀਤ ਕੀਤਾ; ਇਹਨੇ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਮੌਜ ਲੁੱਟੀ; ਇਹਨੇ ਲੋਕ ਮਾਰੇ; ਇਹਨੇ ਵਰਤ ਨਾ ਰਖਿਆ ਤੇ ਬਾਲਾਲਾਇਕਾ ਵਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਆਪਣੇ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦਾ ਇਕਬਾਲ ਕਰ,' ਉਹ ਕਹਿਣ ਲਗੀਆਂ। ਤੇ ਮੈਂ ਇਕਬਾਲ ਕਰਨ ਲਗ ਪਿਆ। 'ਮੈਂ ਗੁਨਾਹ ਕੀਤਾ, 'ਮੈਂ ਕਿਹਾ। ਪਾਦਰੀ ਜੁ ਕੁਝ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ, ਮੈਂ ਇਹ ਹੀ ੨੧੨<noinclude></noinclude> f4btliml9xrdjhp3d73no5z0bm3lbmr 240810 240789 2026-10-16T00:13:43Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240810 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਬਾਕਲਾਸ਼ੇਵ ਏ; ਹੁਣ ਸਚੀ ਮੁਚੀ ਦਾ ਬੰਦਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਉਹਦੀ ਲਤ ਵਢ ਦਿਤੀ ਨੇ! ਹੁਣ ਬਾਕਲਾਸ਼ੇਵ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦਾ ਰਹਿ ਗਿਐ? ਨਹੀਂ, ਜਵਾਨਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ 'ਚ ਕੁਝ ਸਚੀ ਮੁਚੀ ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਨੇ। ਮੇਰਾ ਯਾਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਗਿਰਚੀਕ, ਮੁਹਿੰਮ 'ਤੇ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਐਨ ਏਥੇ ਛਾਤੀ ਵਿਚ ਫਟ ਪੈ ਗਿਆ ਸਾਸੂ। ਤੇਰੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਜਵਾਬ ਦੇ ਦਿਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਇਕ ਡਾਕਟਰ ਆਇਆ, ਤੇ ਉਹਨੇ ਉਹਨੂੰ ਵਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੂਟੀਆਂ ਦਾ ਪਤੈ, ਜਵਾਨਾ!"</br> {{gap}}"ਛਡ, ਬਕਵਾਸ ਬੰਦ ਕਰ," ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਕਿਹਾ। "ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਮੈਂ ਹੈਡਕੁਆਰਟਰ ਤੋਂ ਡਾਕਟਰ ਭੇਜ ਦੇਵਾਂ।"</br> {{gap}}"ਬਕਵਾਸ!" ਬੁੱਢੇ ਨੇ ਕਟਾਖ਼ਸ਼ ਨਾਲ ਕਿਹਾ। "ਮੂਰਖ, ਮੂਰਖ! ਬਕਵਾਸ! ਤੂੰ ਡਾਕਟਰ ਭੇਜ ਦੇਵੇਂਗਾ — ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਆ ਜਾਏ, ਤਾਂ ਕੱਸਾਕ ਤੇ ਚੇਚੇਨ ਇਲਾਜ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਜਾਣ, ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ ਅਫ਼ਸਰ ਤੇ ਕਰਨਲ ਡਾਕਟਰ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਮੰਗਵਾਂਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜਾਹਲਸਾਜ਼ ਓ, ਸਾਰੇ ਜਾਹਲਸਾਜ਼।"</br> {{gap}}ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿਤਾ। ਉਹ ਮਕੁੰਮਲ ਹਦ ਤਕ ਸਹਿਮਤ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਰਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਜਿਸ ਵਲ ਹੁਣ ਉਹ ਪਰਤ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਾਹਲਸਾਜ਼ੀ ਹੀ ਜਾਹਲਸਾਜ਼ੀ ਸੀ।</br> {{gap}}"ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਹੈ? ਤੂੰ ਉਹਦਾ ਪਤਾ ਕਰਨ ਗਿਆ ਸੈਂ?" ਉਹਨੇ ਪੁਛਿਆ।</br> {{gap}}"ਉਹ ਇੰਜ ਪਿਆ ਏ, ਜਿਵੇਂ ਮਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਖਾਂਦਾ ਪੀਂਦਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਸਿਰਫ਼ ਵੋਦਕਾ ਈ ਪੀਂਦੈ - ਪਰ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਵੋਦਕਾ ਪੀਂਦੈ, ਕੋਈ ਗਲ ਨਹੀਂ। ਮੈਨੂੰ ਦੁਖ ਹੋਏਗਾ ਏਸ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਗੁਜ਼ਰ ਜਾਣ ਨਾਲ। ਵਧੀਆ ਮੁੰਡਾ ਏ, ਬਹਾਦਰ - ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਮੈਂ ਵੀ ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਰਨੇ ਪਿਆ ਸਾਂ। ਬੁੱਢੀਆਂ ਨੇ ਵੈਣ ਪਾਣੇ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੇ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਅਗੇ ਲਗੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੂਰਤਾਂ ਥੱਲੇ ਪਾ ਦਿਤਾ ਸੀ। ਤੇ ਮੈਂ ਓਥੇ ਪਿਆ ਸਾਂ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਉਪਰ ਵਲ ਚੁਲ੍ਹੇ ਉਤੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਢੋਲੀ, ਏਡੇ-ਏਡੇ, ਵਡੇ ਨਹੀਂ, ਦਗੜ-ਦਗੜ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੜਕਾ ਮਾਰਿਆ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਦਗੜ-ਦਗੜ ਹੋਰ ਵੀ ਉਚੀ ਕਰਦੇ ਗਏ।" (ਬੁੱਢਾ ਹੱਸ ਪਿਆ) "ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਸਾਡੇ ਪਾਦਰੀ ਨੂੰ ਲੈ ਆਈਆਂ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਬਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, 'ਇਹਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁਨਿਆਵੀ ਕਾਫ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਲੀਤ ਕੀਤਾ; ਇਹਨੇ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਮੌਜ ਲੁੱਟੀ; ਇਹਨੇ ਲੋਕ ਮਾਰੇ; ਇਹਨੇ ਵਰਤ ਨਾ ਰਖਿਆ ਤੇ ਬਾਲਾਲਾਇਕਾ ਵਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਆਪਣੇ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦਾ ਇਕਬਾਲ ਕਰ,' ਉਹ ਕਹਿਣ ਲਗੀਆਂ। ਤੇ ਮੈਂ ਇਕਬਾਲ ਕਰਨ ਲਗ ਪਿਆ। 'ਮੈਂ ਗੁਨਾਹ ਕੀਤਾ, 'ਮੈਂ ਕਿਹਾ। ਪਾਦਰੀ ਜੁ ਕੁਝ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ, ਮੈਂ ਇਹ ਹੀ {{nop}}<noinclude>{{left|੨੧੨}}</noinclude> qatoj4ziz2uu1ijd2qsmurjplyspvsy 250 75482 240791 2026-10-15T16:19:05Z Amritpal Aman 2020 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਦਿਤਾ ਈ। ਮੇਰਾ ਕੀ ਹਾਲ ਕੀਤਾ ਈ? ਪਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡਣ ਨਹੀਂ ਲਗਾ! ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਬਾਲਟੀ ਭਰ ਕੇ ਪਿਆਣੀ ਪਵੇਗੀ!' " ਪਰ ਕੀ ਪੀੜ ਹੋਈ ਸੀ? '' ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਪੁਛਿਆ। ਉਹਦਾ ਕਹਾਣੀ ਵਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। " “ ਮੈਨੂੰ ਸਾਰੀ ਸੁਣਾ ਲੈ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 240791 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Amritpal Aman" /></noinclude>ਦਿਤਾ ਈ। ਮੇਰਾ ਕੀ ਹਾਲ ਕੀਤਾ ਈ? ਪਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡਣ ਨਹੀਂ ਲਗਾ! ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਬਾਲਟੀ ਭਰ ਕੇ ਪਿਆਣੀ ਪਵੇਗੀ!' " ਪਰ ਕੀ ਪੀੜ ਹੋਈ ਸੀ? '' ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਪੁਛਿਆ। ਉਹਦਾ ਕਹਾਣੀ ਵਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। " “ ਮੈਨੂੰ ਸਾਰੀ ਸੁਣਾ ਲੈਣ ਦੇ। ਉਹਨੇ ਬਾਲਟੀ ਭਰ ਕੇ ਪਿਆਈ; ਤੇ ਅਸੀਂ ਪੀਤੀ, ਪਰ ਲਹੂ ਵੱਗੀ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਛਿੱਟਾ ਪੈ ਗਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਤੇ ਫੇਰ ਬਾਪੂ ਬੁਰਲਾਕ ਕਹਿਣ ਲਗਾ ‘ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਭੂਤ ਨਿਕਲ ਜਾਣੈ। ਉਹਨੂੰ ਬੋਤਲ ਮਿੱਠੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਪਿਆ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੇਰੇ 'ਤੇ ਮੁਕਦਮਾ ਚਲਾਵਾਂਗੇ!' ਤੇ ਫੇਰ ਉਹਨਾਂ ਹੋਰ ਸ਼ਰਾਬ ਲਿਆਂਦੀ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਪੀਂਦੇ ਰਹੇ, ਤੇ ਪੀਂਦੇ ਰਹੇ ..." 1 “ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਕੀ ਬਹੁਤ ਪੀੜ ਹੋਈ ਸੀ? ' ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰ ਪੁਛਿਆ। “ ਪੀੜ, ਤੋਬਾ! ਵਿਚੋਂ ਨਾ ਟੁਕ। ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚੰਗਾ ਲਗਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਗਲ ਮੁਕਾ ਲੈਣ ਦੇ। ਅਸੀਂ ਸਵੇਰ ਤਕ ਪੀਂਦੇ ਗਏ, ਤੇ ਪੀਂਦੇ ਗਏ, ਤੇ ਮੈਂ ਗੁੱਟ ਹੋ ਚੁਲ੍ਹੇ ਉਤੇ ਸੌਂ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸਵੇਰੇ ਉਠਿਆ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਆਪ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ...'' " “ ਕੀ ਬਹੁਤ ਪੀੜ ਹੋਈ ਸੀ? '' ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਫੇਰ ਕਿਹਾ। ਉਹਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਅਖ਼ੀਰ ਹੁਣ ਉਹ ਉਹਦੇ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਲੈ ਲਵੇਗਾ। " “ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਪੀੜ ਹੋਈ ਸੀ? ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਹਾ, ਪੀੜ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਟੁਰਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾ ਰਿਹਾ। ਗਿਆ? '' ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਏਨਾ ਉਦਾਸ " 'ਤੇ ਫੇਰ ਇਹਨੂੰ ਆਰਾਮ ਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਹਾਸਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਿਹਾ। " 1 “ ਇਹਨੂੰ ਆਰਾਮ ਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਗੋਲੀ ਅਜੇ ਵੀ ਓਥੇ ਈ ਏ। ਟੋਹ ਕੇ ਵੇਖ ਲੈ! '' ਤੇ ਝੱਗਾ ਚੁਕ ਉਹਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਪਿੱਠ ਨੰਗੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਥੇ ਹੱਡੀ ਦੇ ਐਨ ਕੋਲ ਗੋਲੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। " ਵੇਖ ਹੁਣ ਇਹ “ਟੋਂਹ ਵੇਖ, ਕਿਵੇਂ ਫਿਰਦੀ ਏ, '' ਉਹਨੇ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਪ੍ਰਤਖ ਹੀ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਇੰਜ ਜੀਅ ਪਰਚਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕੋਈ ਖਿਡੌਣਾ ਹੋਵੇ। ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਏ।” “ਤੇ ਲੂਕਾਸ਼ਕਾ, ਕੀ ਉਹ ਬਚ ਜਾਵੇਗਾ? " ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਪੁਛਿਆ। "I " 'ਰਬ ਈ ਜਾਣਦੈ। ਡਾਕਟਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਇਕ ਨੂੰ ਲੈਣ ਗਏ ਨੇ। “ ਕਿਥੋਂ ਲਿਆਉਣਗੇ? ਗਰੋਜ਼ਨਾਯਾ ਤੋਂ? '' ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਪੁਛਿਆ। " “ਨਹੀਂ, ਜਵਾਨਾ। ਜੇ ਮੈਂ ਜ਼ਾਰ ਹੁੰਦਾ, ਮੈਂ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਰੂਸੀ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਫਾਹੇ ਲਾ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਵਢਣਾ ਆਉਂਦੈ। ਸਾਡਾ ਕਿੱਸਾਕ ੨੧੧<noinclude></noinclude> t0cqkk73n41qj2i69abofuonlw455nl 240792 240791 2026-10-15T16:21:12Z Amritpal Aman 2020 240792 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Amritpal Aman" /></noinclude> ਦਿਤਾ ਈ। ਮੇਰਾ ਕੀ ਹਾਲ ਕੀਤਾ ਈ? ਪਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡਣ ਨਹੀਂ ਲਗਾ! ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਬਾਲਟੀ ਭਰ ਕੇ ਪਿਆਣੀ ਪਵੇਗੀ!' " {{gap}}"ਪਰ ਕੀ ਪੀੜ ਹੋਈ ਸੀ?" ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਪੁਛਿਆ। ਉਹਦਾ ਕਹਾਣੀ ਵਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। "ਮੈਨੂੰ ਸਾਰੀ ਸੁਣਾ ਲੈਣ ਦੇ। ਉਹਨੇ ਬਾਲਟੀ ਭਰ ਕੇ ਪਿਆਈ; ਤੇ ਅਸੀਂ ਪੀਤੀ, ਪਰ ਲਹੂ ਵੱਗੀ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਛਿੱਟਾ ਪੈ ਗਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਤੇ ਫੇਰ ਬਾਪੂ ਬੁਰਲਾਕ ਕਹਿਣ ਲਗਾ ‘ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਭੂਤ ਨਿਕਲ ਜਾਣੈ। ਉਹਨੂੰ ਬੋਤਲ ਮਿੱਠੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਪਿਆ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੇਰੇ 'ਤੇ ਮੁਕਦਮਾ ਚਲਾਵਾਂਗੇ!' ਤੇ ਫੇਰ ਉਹਨਾਂ ਹੋਰ ਸ਼ਰਾਬ ਲਿਆਂਦੀ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਪੀਂਦੇ ਰਹੇ, ਤੇ ਪੀਂਦੇ ਰਹੇ ..." 1 “ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਕੀ ਬਹੁਤ ਪੀੜ ਹੋਈ ਸੀ? ' ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰ ਪੁਛਿਆ। “ ਪੀੜ, ਤੋਬਾ! ਵਿਚੋਂ ਨਾ ਟੁਕ। ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚੰਗਾ ਲਗਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਗਲ ਮੁਕਾ ਲੈਣ ਦੇ। ਅਸੀਂ ਸਵੇਰ ਤਕ ਪੀਂਦੇ ਗਏ, ਤੇ ਪੀਂਦੇ ਗਏ, ਤੇ ਮੈਂ ਗੁੱਟ ਹੋ ਚੁਲ੍ਹੇ ਉਤੇ ਸੌਂ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸਵੇਰੇ ਉਠਿਆ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਆਪ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ...'' " “ ਕੀ ਬਹੁਤ ਪੀੜ ਹੋਈ ਸੀ? '' ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਫੇਰ ਕਿਹਾ। ਉਹਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਅਖ਼ੀਰ ਹੁਣ ਉਹ ਉਹਦੇ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਲੈ ਲਵੇਗਾ। " “ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਪੀੜ ਹੋਈ ਸੀ? ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਹਾ, ਪੀੜ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਟੁਰਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾ ਰਿਹਾ। ਗਿਆ? '' ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਏਨਾ ਉਦਾਸ " 'ਤੇ ਫੇਰ ਇਹਨੂੰ ਆਰਾਮ ਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਹਾਸਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਿਹਾ। " 1 “ ਇਹਨੂੰ ਆਰਾਮ ਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਗੋਲੀ ਅਜੇ ਵੀ ਓਥੇ ਈ ਏ। ਟੋਹ ਕੇ ਵੇਖ ਲੈ! '' ਤੇ ਝੱਗਾ ਚੁਕ ਉਹਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਪਿੱਠ ਨੰਗੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਥੇ ਹੱਡੀ ਦੇ ਐਨ ਕੋਲ ਗੋਲੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। " ਵੇਖ ਹੁਣ ਇਹ “ਟੋਂਹ ਵੇਖ, ਕਿਵੇਂ ਫਿਰਦੀ ਏ, '' ਉਹਨੇ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਪ੍ਰਤਖ ਹੀ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਇੰਜ ਜੀਅ ਪਰਚਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕੋਈ ਖਿਡੌਣਾ ਹੋਵੇ। ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਏ।” “ਤੇ ਲੂਕਾਸ਼ਕਾ, ਕੀ ਉਹ ਬਚ ਜਾਵੇਗਾ? " ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਪੁਛਿਆ। "I " 'ਰਬ ਈ ਜਾਣਦੈ। ਡਾਕਟਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਇਕ ਨੂੰ ਲੈਣ ਗਏ ਨੇ। “ ਕਿਥੋਂ ਲਿਆਉਣਗੇ? ਗਰੋਜ਼ਨਾਯਾ ਤੋਂ? '' ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਪੁਛਿਆ। " “ਨਹੀਂ, ਜਵਾਨਾ। ਜੇ ਮੈਂ ਜ਼ਾਰ ਹੁੰਦਾ, ਮੈਂ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਰੂਸੀ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਫਾਹੇ ਲਾ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਵਢਣਾ ਆਉਂਦੈ। ਸਾਡਾ ਕਿੱਸਾਕ ੨੧੧<noinclude></noinclude> jrltkl17dyytq61zjx6b2mbntcprqr2 240796 240792 2026-10-15T16:41:06Z Amritpal Aman 2020 /* ਸੋਧਣਾ */ 240796 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Amritpal Aman" /></noinclude> ਦਿਤਾ ਈ। ਮੇਰਾ ਕੀ ਹਾਲ ਕੀਤਾ ਈ? ਪਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡਣ ਨਹੀਂ ਲਗਾ! ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਬਾਲਟੀ ਭਰ ਕੇ ਪਿਆਣੀ ਪਵੇਗੀ!' " {{gap}}"ਪਰ ਕੀ ਪੀੜ ਹੋਈ ਸੀ?" ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਪੁਛਿਆ। ਉਹਦਾ ਕਹਾਣੀ ਵਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। {{gap}}"ਮੈਨੂੰ ਸਾਰੀ ਸੁਣਾ ਲੈਣ ਦੇ। ਉਹਨੇ ਬਾਲਟੀ ਭਰ ਕੇ ਪਿਆਈ; ਤੇ ਅਸੀਂ ਪੀਤੀ, ਪਰ ਲਹੂ ਵੱਗੀ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਛਿੱਟਾ ਪੈ ਗਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਤੇ ਫੇਰ ਬਾਪੂ ਬੁਰਲਾਕ ਕਹਿਣ ਲਗਾ 'ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਭੂਤ ਨਿਕਲ ਜਾਣੈ। ਉਹਨੂੰ ਬੋਤਲ ਮਿੱਠੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਪਿਆ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੇਰੇ 'ਤੇ ਮੁਕਦਮਾ ਚਲਾਵਾਂਗੇ!' ਤੇ ਫੇਰ ਉਹਨਾਂ ਹੋਰ ਸ਼ਰਾਬ ਲਿਆਂਦੀ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਪੀਂਦੇ ਰਹੇ, ਤੇ ਪੀਂਦੇ ਰਹੇ..." {{gap}}"ਹਾਂ, ਤਾਂ ਕੀ ਬਹੁਤ ਪੀੜ ਹੋਈ ਸੀ?" ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰ ਪੁਛਿਆ। {{gap}}"ਪੀੜ, ਤੋਬਾ! ਵਿਚੋਂ ਨਾ ਟੁਕ। ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚੰਗਾ ਲਗਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਗਲ ਮੁਕਾ ਲੈਣ ਦੇ। ਅਸੀਂ ਸਵੇਰ ਤਕ ਪੀਂਦੇ ਗਏ, ਤੇ ਪੀਂਦੇ ਗਏ, ਤੇ ਮੈਂ ਗੁੱਟ ਹੋ ਚੁਲ੍ਹੇ ਉਤੇ ਸੌਂ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸਵੇਰੇ ਉਠਿਆ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਆਪ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ..." {{gap}}"ਕੀ ਬਹੁਤ ਪੀੜ ਹੋਈ ਸੀ?" ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਫੇਰ ਕਿਹਾ। ਉਹਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਅਖ਼ੀਰ ਹੁਣ ਉਹ ਉਹਦੇ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਲੈ ਲਵੇਗਾ। {{gap}}"ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਪੀੜ ਹੋਈ ਸੀ? ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਹਾ, ਪੀੜ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਟੁਰਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾ ਰਿਹਾ।" {{gap}}"ਤੇ ਫੇਰ ਇਹਨੂੰ ਆਰਾਮ ਆ ਗਿਆ?" ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਏਨਾ ਉਦਾਸ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਹਾਸਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਿਹਾ। {{gap}}"ਇਹਨੂੰ ਆਰਾਮ ਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਗੋਲੀ ਅਜੇ ਵੀ ਓਥੇ ਈ ਏ। ਟੋਹ ਕੇ ਵੇਖ ਲੈ!" ਤੇ ਝੱਗਾ ਚੁਕ ਉਹਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਪਿੱਠ ਨੰਗੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਥੇ ਹੱਡੀ ਦੇ ਐਨ ਕੋਲ ਗੋਲੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। {{gap}}"ਟੋਹ ਵੇਖ, ਕਿਵੇਂ ਫਿਰਦੀ ਏ," ਉਹਨੇ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਪ੍ਰਤਖ ਹੀ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਇੰਜ ਜੀਅ ਪਰਚਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕੋਈ ਖਿਡੌਣਾ ਹੋਵੇ। "ਵੇਖ ਹੁਣ ਇਹ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਏ।" {{gap}}"ਤੇ ਲੂਕਾਸ਼ਕਾ, ਕੀ ਉਹ ਬਚ ਜਾਵੇਗਾ?" ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਪੁਛਿਆ। {{gap}}"ਰਬ ਈ ਜਾਣਦੈ। ਡਾਕਟਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਇਕ ਨੂੰ ਲੈਣ ਗਏ ਨੇ।" {{gap}}"ਕਿਥੋਂ ਲਿਆਉਣਗੇ? ਗਰੋਜ਼ਨਾਯਾ ਤੋਂ?" ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਪੁਛਿਆ। {{gap}}"ਨਹੀਂ, ਜਵਾਨਾ। ਜੇ ਮੈਂ ਜ਼ਾਰ ਹੁੰਦਾ, ਮੈਂ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਰੂਸੀ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਫਾਹੇ ਲਾ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਵਢਣਾ ਆਉਂਦੈ। ਸਾਡਾ ਕੱਸਾਕ {{right|੨੧੧}}<noinclude></noinclude> cyk3ai4xsr2baktp9sxujbru2nox4t1 240809 240796 2026-10-16T00:11:41Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240809 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਦਿਤਾ ਈ। ਮੇਰਾ ਕੀ ਹਾਲ ਕੀਤਾ ਈ? ਪਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡਣ ਨਹੀਂ ਲਗਾ! ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਬਾਲਟੀ ਭਰ ਕੇ ਪਿਆਣੀ ਪਵੇਗੀ!' "</br> {{gap}}"ਪਰ ਕੀ ਪੀੜ ਹੋਈ ਸੀ?" ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਪੁਛਿਆ। ਉਹਦਾ ਕਹਾਣੀ ਵਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ।</br> {{gap}}"ਮੈਨੂੰ ਸਾਰੀ ਸੁਣਾ ਲੈਣ ਦੇ। ਉਹਨੇ ਬਾਲਟੀ ਭਰ ਕੇ ਪਿਆਈ; ਤੇ ਅਸੀਂ ਪੀਤੀ, ਪਰ ਲਹੂ ਵੱਗੀ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਛਿੱਟਾ ਪੈ ਗਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਤੇ ਫੇਰ ਬਾਪੂ ਬੁਰਲਾਕ ਕਹਿਣ ਲਗਾ 'ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਭੂਤ ਨਿਕਲ ਜਾਣੈ। ਉਹਨੂੰ ਬੋਤਲ ਮਿੱਠੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਪਿਆ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੇਰੇ 'ਤੇ ਮੁਕਦਮਾ ਚਲਾਵਾਂਗੇ!' ਤੇ ਫੇਰ ਉਹਨਾਂ ਹੋਰ ਸ਼ਰਾਬ ਲਿਆਂਦੀ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਪੀਂਦੇ ਰਹੇ, ਤੇ ਪੀਂਦੇ ਰਹੇ..."</br> {{gap}}"ਹਾਂ, ਤਾਂ ਕੀ ਬਹੁਤ ਪੀੜ ਹੋਈ ਸੀ?" ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰ ਪੁਛਿਆ।</br> {{gap}}"ਪੀੜ, ਤੋਬਾ! ਵਿਚੋਂ ਨਾ ਟੁਕ। ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚੰਗਾ ਲਗਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਗਲ ਮੁਕਾ ਲੈਣ ਦੇ। ਅਸੀਂ ਸਵੇਰ ਤਕ ਪੀਂਦੇ ਗਏ, ਤੇ ਪੀਂਦੇ ਗਏ, ਤੇ ਮੈਂ ਗੁੱਟ ਹੋ ਚੁਲ੍ਹੇ ਉਤੇ ਸੌਂ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸਵੇਰੇ ਉਠਿਆ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਆਪ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ..."</br> {{gap}}"ਕੀ ਬਹੁਤ ਪੀੜ ਹੋਈ ਸੀ?" ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਫੇਰ ਕਿਹਾ। ਉਹਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਅਖ਼ੀਰ ਹੁਣ ਉਹ ਉਹਦੇ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਲੈ ਲਵੇਗਾ।</br> {{gap}}"ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਪੀੜ ਹੋਈ ਸੀ? ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਹਾ, ਪੀੜ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਟੁਰਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾ ਰਿਹਾ।"</br> {{gap}}"ਤੇ ਫੇਰ ਇਹਨੂੰ ਆਰਾਮ ਆ ਗਿਆ?" ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਏਨਾ ਉਦਾਸ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਹਾਸਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਿਹਾ।</br> {{gap}}"ਇਹਨੂੰ ਆਰਾਮ ਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਗੋਲੀ ਅਜੇ ਵੀ ਓਥੇ ਈ ਏ। ਟੋਹ ਕੇ ਵੇਖ ਲੈ!" ਤੇ ਝੱਗਾ ਚੁਕ ਉਹਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਪਿੱਠ ਨੰਗੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਥੇ ਹੱਡੀ ਦੇ ਐਨ ਕੋਲ ਗੋਲੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ।</br> {{gap}}"ਟੋਹ ਵੇਖ, ਕਿਵੇਂ ਫਿਰਦੀ ਏ," ਉਹਨੇ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਪ੍ਰਤਖ ਹੀ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਇੰਜ ਜੀਅ ਪਰਚਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕੋਈ ਖਿਡੌਣਾ ਹੋਵੇ। "ਵੇਖ ਹੁਣ ਇਹ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਏ।"</br> {{gap}}"ਤੇ ਲੂਕਾਸ਼ਕਾ, ਕੀ ਉਹ ਬਚ ਜਾਵੇਗਾ?" ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਪੁਛਿਆ।</br> {{gap}}"ਰਬ ਈ ਜਾਣਦੈ। ਡਾਕਟਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਇਕ ਨੂੰ ਲੈਣ ਗਏ ਨੇ।"</br> {{gap}}"ਕਿਥੋਂ ਲਿਆਉਣਗੇ? ਗਰੋਜ਼ਨਾਯਾ ਤੋਂ?" ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਪੁਛਿਆ।</br> {{gap}}"ਨਹੀਂ, ਜਵਾਨਾ। ਜੇ ਮੈਂ ਜ਼ਾਰ ਹੁੰਦਾ, ਮੈਂ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਰੂਸੀ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਫਾਹੇ ਲਾ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਵਢਣਾ ਆਉਂਦੈ। ਸਾਡਾ ਕੱਸਾਕ {{nop}}<noinclude>{{right|੨੧੧}}</noinclude> 5136eejujo1nnx307911bso2w68eri7 250 75483 240797 2026-10-15T16:42:08Z Amritpal Aman 2020 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਸੋਚਦੇ ਹੋ, ਜਿੰਨੇ ਬਹੁਤੇ ਹੋਣਗੇ, ਓਨਾ ਬਹੁਤਾ ਮਜ਼ਾ ਆਏਗਾ; ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਭੈੜਾ ਹਾਲ ਓਥੇ ਹੁੰਦਾ ਏ! ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਭੀੜ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦੈ। ਮੈਂ ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਿਹਾ ਕਰਦਾ ਸਾਂ, ਤੇ 'ਕੱਲਾ ਜਾਂਦਾ ਸਾਂ, ਤੇ ਮ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 240797 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Amritpal Aman" /></noinclude>ਸੋਚਦੇ ਹੋ, ਜਿੰਨੇ ਬਹੁਤੇ ਹੋਣਗੇ, ਓਨਾ ਬਹੁਤਾ ਮਜ਼ਾ ਆਏਗਾ; ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਭੈੜਾ ਹਾਲ ਓਥੇ ਹੁੰਦਾ ਏ! ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਭੀੜ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦੈ। ਮੈਂ ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਿਹਾ ਕਰਦਾ ਸਾਂ, ਤੇ 'ਕੱਲਾ ਜਾਂਦਾ ਸਾਂ, ਤੇ ਮੈਂ ਕਦੀ ਵੀ ਫਟੱੜ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਤਾਂ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 'ਚ ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਏ, ਜੁ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ?'' " 'ਪਰ ਤੇਰੀ ਪਿੱਠ 'ਚ ਇਕ ਗੋਲੀ ਤਾਂ ਲਗੀ ਹੋਈ ਏ, ' ਵਨਯੂਸ਼ੇ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਕਮਰਾ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। " ਉਹ ਤਾਂ ਕੱਸਾਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਾਰਤ ਸੀ," ਯੇਰੋਸ਼ਕੇ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿਤਾ। ਕੱਸਾਕਾਂ ਦੀ? ਇਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਇਆ?" ਬਸ ਇੰਜ ਈ। ਅਸੀਂ ਪੀ ਰਹੇ ਸਾਂ। ਕੱਸਾਕਾਂ 'ਚੋਂ ਇਕ ਵਾਨਕਾ ਸੀਤਕਿਨ ਨੂੰ ਲਹਿਰ ਆ ਗਈ ਤੇ ਬਸ! ਉਹਨੇ ਆਪਣੀ ਨਾਲ ਇਕ ਮੈਨੂੰ ਟਿਕਾ ਦਿਤੀ, ਐਨ ਏਥੇ।" " " ‘ਤਾਂ ਫੇਰ, ਕੀ ਇਹ ਲੱਗੀ ਸੀ? ' ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਪੁਛਿਆ। “ ਵਨਯੂਸ਼ੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਏਂਗਾ ਨਾ? ' ਉਹ ਅਗੇ ਬੋਲਿਆ। ਛੇਤੀ 'ਕਾਹਲ ਕਾਹਦੀ ਜੇ? ਮੈਨੂੰ ਦਸ ਲੈਣ ਦਿਓ ... ਜਦੋਂ ਉਹਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇੰਜ ਟਿਕਾਈ, ਗੋਲੀ ਹੱਡੀ ਤੋਂ ਪਾਰ ਨਾ ਹੋਈ, ਤੇ ਫਸ ਗਈ। ਤੇ ਮੈਂ ਕਿਹਾ: ‘ਭਰਾਵਾ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ੨੧੦<noinclude></noinclude> hstiu590aa6zzgejf66h2o3xzw5ku3m 240798 240797 2026-10-15T16:47:44Z Amritpal Aman 2020 /* ਸੋਧਣਾ */ 240798 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Amritpal Aman" /></noinclude> ਸੋਚਦੇ ਹੋ, ਜਿੰਨੇ ਬਹੁਤੇ ਹੋਣਗੇ, ਓਨਾ ਬਹੁਤਾ ਮਜ਼ਾ ਆਏਗਾ; ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਭੈੜਾ ਹਾਲ ਓਥੇ ਹੁੰਦਾ ਏ! ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਭੀੜ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦੈ। ਮੈਂ ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਿਹਾ ਕਰਦਾ ਸਾਂ, ਤੇ 'ਕੱਲਾ ਜਾਂਦਾ ਸਾਂ, ਤੇ ਮੈਂ ਕਦੀ ਵੀ ਫਟੱੜ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਤਾਂ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 'ਚ ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਏ, ਜੁ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ?" {{gap}}"ਪਰ ਤੇਰੀ ਪਿੱਠ 'ਚ ਇਕ ਗੋਲੀ ਤਾਂ ਲਗੀ ਹੋਈ ਏ," ਵਨਯੂਸ਼ੇ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਕਮਰਾ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। {{gap}}"ਉਹ ਤਾਂ ਕੱਸਾਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਾਰਤ ਸੀ," ਯੇਰੋਸ਼ਕੇ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿਤਾ। {{gap}}"ਕੱਸਾਕਾਂ ਦੀ? ਇਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਇਆ?" {{gap}}"ਬਸ ਇੰਜ ਈ। ਅਸੀਂ ਪੀ ਰਹੇ ਸਾਂ। ਕੱਸਾਕਾਂ 'ਚੋਂ ਇਕ ਵਾਨਕਾ ਸੀਤਕਿਨ ਨੂੰ ਲਹਿਰ ਆ ਗਈ ਤੇ ਬਸ! ਉਹਨੇ ਆਪਣੀ ਨਾਲ ਇਕ ਮੈਨੂੰ ਟਿਕਾ ਦਿਤੀ, ਐਨ ਏਥੇ।" {{gap}}"ਤਾਂ ਫੇਰ, ਕੀ ਇਹ ਲੱਗੀ ਸੀ?" ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਪੁਛਿਆ। "ਵਨਯੂਸ਼ੇ, ਛੇਤੀ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਏਂਗਾ ਨਾ?" ਉਹ ਅਗੇ ਬੋਲਿਆ। {{gap}}"ਕਾਹਲ ਕਾਹਦੀ ਜੇ? ਮੈਨੂੰ ਦਸ ਲੈਣ ਦਿਓ... ਜਦੋਂ ਉਹਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇੰਜ ਟਿਕਾਈ, ਗੋਲੀ ਹੱਡੀ ਤੋਂ ਪਾਰ ਨਾ ਹੋਈ, ਤੇ ਫਸ ਗਈ। ਤੇ ਮੈਂ ਕਿਹਾ: 'ਭਰਾਵਾ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ੨੧੦<noinclude></noinclude> 6uu1uemrec0olehdwf1lfdg3k11ecir 250 75484 240800 2026-10-15T16:51:23Z Amritpal Aman 2020 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ " {{gap}}"ਮਾਰਯਾਨਕਾ!" ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਹੁੰਦਿਆਂ ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਰਿਹਾ। {{gap}}"ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣ ਲਗਾ!" {{gap}}"ਮਾਰਯਾਨਕਾ, ਇੰਜ ਨਾ ਕਹਿ," ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਮਿੰਨਤ ਕੀਤੀ। {{gap}}"ਚਲਾ ਜਾ। ਮੈਂ ਤੰਗ ਪੈ ਗਈ ਆਂ ਤੇਰੇ ਤੋਂ!" ਜ਼ਮੀਨ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 240800 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Amritpal Aman" /></noinclude> {{gap}}"ਮਾਰਯਾਨਕਾ!" ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਹੁੰਦਿਆਂ ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਰਿਹਾ। {{gap}}"ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣ ਲਗਾ!" {{gap}}"ਮਾਰਯਾਨਕਾ, ਇੰਜ ਨਾ ਕਹਿ," ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਮਿੰਨਤ ਕੀਤੀ। {{gap}}"ਚਲਾ ਜਾ। ਮੈਂ ਤੰਗ ਪੈ ਗਈ ਆਂ ਤੇਰੇ ਤੋਂ!" ਜ਼ਮੀਨ ਉਤੇ ਪੈਰ ਮਾਰਦਿਆਂ, ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਝਈ ਲੈ ਕੇ ਪੈਂਦਿਆਂ ਉਹ ਕੜਕੀ। ਤੇ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਏਡੀ ਘਿਣ, ਏਡੀ ਨਫ਼ਰਤ ਤੇ ਏਡਾ ਗੁੱਸਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਓਲੇਨਿਨ ਨੂੰ ਚਾਣਚਕ ਹੀ ਸਮਝ ਪੈ ਗਈ ਕਿ ਇਸ ਔਰਤ ਦੇ ਅਪਹੁੰਚ ਹੋਣ ਸੰਬੰਧੀ ਉਹਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪਰਭਾਵ ਪੂਰਨ ਹਦ ਤਕ ਸਹੀ ਸੀ। {{gap}}ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਾ ਕਿਹਾ, ਤੇ ਝੁੱਗੀ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਭਜ ਗਿਆ। {{center|'''ਕਾਂਡ ਬਤਾਲੀਵਾਂ'''}} ਘਰ ਪਰਤਣ ਪਿਛੋਂ ਉਹ ਹਿੱਲੇ ਬਿਨਾਂ ਬਿਸਤਰੇ ਉਤੇ ਲੇਟਿਆ ਰਿਹਾ। ਫੇਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਪਨੀ ਕਮਾਂਡਰ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹਨੇ ਸਟਾਫ਼ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਲਈ। ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਵਿਦਿਆ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ-ਮਕਾਨ ਨਾਲ ਹਿਸਾਬ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਵਨਯੂਸ਼ੇ ਨੂੰ ਘਲਦਿਆਂ, ਉਹ ਉਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਚੱਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਲਗ ਪਿਆ, ਜਿਥੇ ਉਹਦੀ ਰੈਜਮੈਂਟ ਦਾ ਠਿਕਾਨਾ ਸੀ। ਉਹਨੂੰ ਛੱਡਣ ਆਉਣਾ ਵਾਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਚਾਚਾ ਯੇਰੋਸ਼ਕਾ ਹੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਇਕ ਜਾਮ ਪੀਤਾ, ਫੇਰ ਇਕ ਹੋਰ, ਤੇ ਫੇਰ ਇਕ ਹੋਰ। ਫੇਰ, ਮਾਸਕੋ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਹੀ ਤਿੰਨ ਘੋੜਿਆ ਵਾਲੀ ਡਾਕ-ਗੱਡੀ ਬੂਹੇ ਉਤੇ ਖਲੋਤੀ ਉਡੀਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨੇ ਓਦੋਂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹਨੇ ਏਥੇ ਜੁ ਕੁਝ ਵੀ ਸੋਚਿਆ ਤੇ ਕੀਤਾ ਸੀ “ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ।" ਉਹਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੌਲ ਨਾ ਦਿਤਾ। ਉਹ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੂੰ ਸਦਾ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਉਹਨੂੰ ਕਦੀ ਵੀ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ। " " 'ਚੰਗਾ, ਰਬ ਰਾਖਾ, ਜਵਾਨਾ! " ਚਾਚੇ ਯੇਰੋਸ਼ਕੇ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਮੁਹਿੰਮ ਉਤੇ ਜਾਵੇਂ, ਤਾਂ ਸਿਆਣਪ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲਵੀਂ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਕਹੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਹੀਂ — ਇਕ ਬੁੱਢੇ ਦੇ ਕਹੇ ਦਾ। ਜਦੋਂ ਹੱਲਾ ਬੋਲਣ ਜਾਏਂ, ਜਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਰਨ (ਤੈਨੂੰ ਪਤੈ, ਮੈਂ ਬੁੱਢਾ ਬਘਿਆੜ ਹਾਂ ਤੇ ਮੈਂ ਜ਼ਮਾਨਾ ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਏ), ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ, ਭੀੜ ਵਿਚ ਨਾ ਪਈਂ, ਜਿਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੰਦੇ ਹੋਣ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਡਰ ਜਾਂਦੇ ਹੋ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ੨੦੯<noinclude></noinclude> s8xofs9a74lmrdj8vy32f896311syll 240801 240800 2026-10-15T16:56:56Z Amritpal Aman 2020 /* ਸੋਧਣਾ */ 240801 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Amritpal Aman" /></noinclude> {{gap}}"ਮਾਰਯਾਨਕਾ!" ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਹੁੰਦਿਆਂ ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਰਿਹਾ। {{gap}}"ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣ ਲਗਾ!" {{gap}}"ਮਾਰਯਾਨਕਾ, ਇੰਜ ਨਾ ਕਹਿ," ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਮਿੰਨਤ ਕੀਤੀ। {{gap}}"ਚਲਾ ਜਾ। ਮੈਂ ਤੰਗ ਪੈ ਗਈ ਆਂ ਤੇਰੇ ਤੋਂ!" ਜ਼ਮੀਨ ਉਤੇ ਪੈਰ ਮਾਰਦਿਆਂ, ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਝਈ ਲੈ ਕੇ ਪੈਂਦਿਆਂ ਉਹ ਕੜਕੀ। ਤੇ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਏਡੀ ਘਿਣ, ਏਡੀ ਨਫ਼ਰਤ ਤੇ ਏਡਾ ਗੁੱਸਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਓਲੇਨਿਨ ਨੂੰ ਚਾਣਚਕ ਹੀ ਸਮਝ ਪੈ ਗਈ ਕਿ ਇਸ ਔਰਤ ਦੇ ਅਪਹੁੰਚ ਹੋਣ ਸੰਬੰਧੀ ਉਹਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪਰਭਾਵ ਪੂਰਨ ਹਦ ਤਕ ਸਹੀ ਸੀ। {{gap}}ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਾ ਕਿਹਾ, ਤੇ ਝੁੱਗੀ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਭਜ ਗਿਆ। {{center|'''ਕਾਂਡ ਬਤਾਲੀਵਾਂ'''}} {{gap}}ਘਰ ਪਰਤਣ ਪਿਛੋਂ ਉਹ ਹਿੱਲੇ ਬਿਨਾਂ ਬਿਸਤਰੇ ਉਤੇ ਲੇਟਿਆ ਰਿਹਾ। ਫੇਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਪਨੀ ਕਮਾਂਡਰ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹਨੇ ਸਟਾਫ਼ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਲਈ। ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਵਿਦਿਆ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ-ਮਕਾਨ ਨਾਲ ਹਿਸਾਬ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਵਨਯੂਸ਼ੇ ਨੂੰ ਘਲਦਿਆਂ, ਉਹ ਉਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਚੱਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਲਗ ਪਿਆ, ਜਿਥੇ ਉਹਦੀ ਰੈਜਮੈਂਟ ਦਾ ਠਿਕਾਨਾ ਸੀ। ਉਹਨੂੰ ਛੱਡਣ ਆਉਣਾ ਵਾਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਚਾਚਾ ਯੇਰੋਸ਼ਕਾ ਹੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਇਕ ਜਾਮ ਪੀਤਾ, ਫੇਰ ਇਕ ਹੋਰ, ਤੇ ਫੇਰ ਇਕ ਹੋਰ। ਫੇਰ, ਮਾਸਕੋ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਹੀ ਤਿੰਨ ਘੋੜਿਆ ਵਾਲੀ ਡਾਕ-ਗੱਡੀ ਬੂਹੇ ਉਤੇ ਖਲੋਤੀ ਉਡੀਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨੇ ਓਦੋਂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹਨੇ ਏਥੇ ਜੁ ਕੁਝ ਵੀ ਸੋਚਿਆ ਤੇ ਕੀਤਾ ਸੀ "ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ।" ਉਹਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੌਲ ਨਾ ਦਿਤਾ। ਉਹ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੂੰ ਸਦਾ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਉਹਨੂੰ ਕਦੀ ਵੀ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ। {{gap}}"ਚੰਗਾ, ਰਬ ਰਾਖਾ, ਜਵਾਨਾ!" ਚਾਚੇ ਯੇਰੋਸ਼ਕੇ ਨੇ ਕਿਹਾ। "ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਮੁਹਿੰਮ ਉਤੇ ਜਾਵੇਂ, ਤਾਂ ਸਿਆਣਪ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲਵੀਂ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਕਹੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਹੀਂ — ਇਕ ਬੁੱਢੇ ਦੇ ਕਹੇ ਦਾ। ਜਦੋਂ ਹੱਲਾ ਬੋਲਣ ਜਾਏਂ, ਜਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਰਨ (ਤੈਨੂੰ ਪਤੈ, ਮੈਂ ਬੁੱਢਾ ਬਘਿਆੜ ਹਾਂ ਤੇ ਮੈਂ ਜ਼ਮਾਨਾ ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਏ), ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ, ਭੀੜ ਵਿਚ ਨਾ ਪਈਂ, ਜਿਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੰਦੇ ਹੋਣ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਡਰ ਜਾਂਦੇ ਹੋ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ {{right|੨੦੯}}<noinclude></noinclude> ndc7rblfoghiytfug26kn83tbcdaaap 240808 240801 2026-10-16T00:08:19Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240808 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}"ਮਾਰਯਾਨਕਾ!" ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਹੁੰਦਿਆਂ ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਰਿਹਾ।</br> {{gap}}"ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣ ਲਗਾ!"</br> {{gap}}"ਮਾਰਯਾਨਕਾ, ਇੰਜ ਨਾ ਕਹਿ," ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਮਿੰਨਤ ਕੀਤੀ।</br> {{gap}}"ਚਲਾ ਜਾ। ਮੈਂ ਤੰਗ ਪੈ ਗਈ ਆਂ ਤੇਰੇ ਤੋਂ!" ਜ਼ਮੀਨ ਉਤੇ ਪੈਰ ਮਾਰਦਿਆਂ, ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਝਈ ਲੈ ਕੇ ਪੈਂਦਿਆਂ ਉਹ ਕੜਕੀ। ਤੇ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਏਡੀ ਘਿਣ, ਏਡੀ ਨਫ਼ਰਤ ਤੇ ਏਡਾ ਗੁੱਸਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਓਲੇਨਿਨ ਨੂੰ ਚਾਣਚਕ ਹੀ ਸਮਝ ਪੈ ਗਈ ਕਿ ਇਸ ਔਰਤ ਦੇ ਅਪਹੁੰਚ ਹੋਣ ਸੰਬੰਧੀ ਉਹਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪਰਭਾਵ ਪੂਰਨ ਹਦ ਤਕ ਸਹੀ ਸੀ।</br> {{gap}}ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਾ ਕਿਹਾ, ਤੇ ਝੁੱਗੀ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਭਜ ਗਿਆ। {{center|'''ਕਾਂਡ ਬਤਾਲੀਵਾਂ'''}} {{gap}}ਘਰ ਪਰਤਣ ਪਿਛੋਂ ਉਹ ਹਿੱਲੇ ਬਿਨਾਂ ਬਿਸਤਰੇ ਉਤੇ ਲੇਟਿਆ ਰਿਹਾ। ਫੇਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਪਨੀ ਕਮਾਂਡਰ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹਨੇ ਸਟਾਫ਼ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਲਈ। ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਵਿਦਿਆ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ-ਮਕਾਨ ਨਾਲ ਹਿਸਾਬ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਵਨਯੂਸ਼ੇ ਨੂੰ ਘਲਦਿਆਂ, ਉਹ ਉਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਚੱਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਲਗ ਪਿਆ, ਜਿਥੇ ਉਹਦੀ ਰੈਜਮੈਂਟ ਦਾ ਠਿਕਾਨਾ ਸੀ। ਉਹਨੂੰ ਛੱਡਣ ਆਉਣਾ ਵਾਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਚਾਚਾ ਯੇਰੋਸ਼ਕਾ ਹੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਇਕ ਜਾਮ ਪੀਤਾ, ਫੇਰ ਇਕ ਹੋਰ, ਤੇ ਫੇਰ ਇਕ ਹੋਰ। ਫੇਰ, ਮਾਸਕੋ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਹੀ ਤਿੰਨ ਘੋੜਿਆ ਵਾਲੀ ਡਾਕ-ਗੱਡੀ ਬੂਹੇ ਉਤੇ ਖਲੋਤੀ ਉਡੀਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨੇ ਓਦੋਂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹਨੇ ਏਥੇ ਜੁ ਕੁਝ ਵੀ ਸੋਚਿਆ ਤੇ ਕੀਤਾ ਸੀ "ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ।" ਉਹਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੌਲ ਨਾ ਦਿਤਾ। ਉਹ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੂੰ ਸਦਾ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਉਹਨੂੰ ਕਦੀ ਵੀ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ।</br> {{gap}}"ਚੰਗਾ, ਰਬ ਰਾਖਾ, ਜਵਾਨਾ!" ਚਾਚੇ ਯੇਰੋਸ਼ਕੇ ਨੇ ਕਿਹਾ। "ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਮੁਹਿੰਮ ਉਤੇ ਜਾਵੇਂ, ਤਾਂ ਸਿਆਣਪ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲਵੀਂ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਕਹੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਹੀਂ — ਇਕ ਬੁੱਢੇ ਦੇ ਕਹੇ ਦਾ। ਜਦੋਂ ਹੱਲਾ ਬੋਲਣ ਜਾਏਂ, ਜਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਰਨ (ਤੈਨੂੰ ਪਤੈ, ਮੈਂ ਬੁੱਢਾ ਬਘਿਆੜ ਹਾਂ ਤੇ ਮੈਂ ਜ਼ਮਾਨਾ ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਏ), ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ, ਭੀੜ ਵਿਚ ਨਾ ਪਈਂ, ਜਿਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੰਦੇ ਹੋਣ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਡਰ ਜਾਂਦੇ ਹੋ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ {{nop}}<noinclude>{{right|੨੦੯}}</noinclude> dqqcwnht1w3dyc0rh5olb4ocajrn6tw 250 75485 240802 2026-10-15T17:01:29Z Amritpal Aman 2020 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ " ਦਾ ਖੁਦ-ਆਪਣਾ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਨੂੰ ਗੱਡੇ ਵਿਚ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਰੂਸੀ ਤੇ ਤਾਤਾਰ ਵਿਚ ਆਵਾਜ਼ੇ ਕੱਸੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। {{gap}}"ਨਹੀਂ, ਨਹੀਂ, ਤੂੰ ਨਾ ਕਰ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਇਹਦਾ ਸਾਹ ਘੋਪਾਂ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 240802 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Amritpal Aman" /></noinclude> ਦਾ ਖੁਦ-ਆਪਣਾ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਨੂੰ ਗੱਡੇ ਵਿਚ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਰੂਸੀ ਤੇ ਤਾਤਾਰ ਵਿਚ ਆਵਾਜ਼ੇ ਕੱਸੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। {{gap}}"ਨਹੀਂ, ਨਹੀਂ, ਤੂੰ ਨਾ ਕਰ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਇਹਦਾ ਸਾਹ ਘੋਪਾਂਗਾ। ਅਨਾ ਸੇਨੀ!" ਘੁਲਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਚਿਲਕਿਆ। ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਹ ਏਨਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹਦੇ ਤੋਂ ਚਿਲਕਿਆ ਨਾ ਗਿਆ। ਓਲੇਨਿਨ ਘਰ ਵਲ ਹੋ ਪਿਆ। ਸ਼ਾਮੀਂ ਉਹਨੂੰ ਦਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਲੂਕਾਸ਼ਕਾ ਮਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਦਰਿਆ ਪਾਰੋਂ ਇਕ ਤਾਤਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਹਨੂੰ ਬੂਟੀਆਂ ਨਾਲ ਠੀਕ ਕਰ ਲਵੇਗਾ। ਲੋਥਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਦੁਆਲੇ ਭੀੜ ਪਾ ਲਈ। ਜਦੋਂ ਓਲੇਨਿਨ ਪਰਤਿਆ, ਹਨੇਰਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਜੁ ਕੁਝ ਉਹਨੇ ਤਕਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਪਿਛੋਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਆਪ ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਿਆ। ਪਰ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਾਮ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਉਹਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਣ ਵੱਸੀਆਂ। ਉਹਨੇ ਬਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੇਖਿਆ। ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਘਰ ਤੋਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਢਾਰੇ ਵਲ, ਚੀਜ਼ਾਂ ਠੀਕ ਕਰਦੀ ਏਧਰਓਧਰ ਫਿਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹਦੀ ਮਾਂ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਵਾੜੇ ਨੂੰ ਗਈ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਪਿਓ ਦਫ਼ਤਰ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਓਲੇਨਿਨ ਉਹਦੇ ਕੰਮ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਲੈਣ ਤਕ ਨਾ ਉਡੀਕ ਸਕਿਆ, ਸਗੋਂ ਉਹਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ। ਉਹ ਝੁੱਗੀ ਵਿਚ ਖਲੋਤੀ ਸੀ, ਉਹਦੀ ਪਿੱਠ ਉਹਦੇ ਵਲ ਸੀ। ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, ਜ਼ਰੂਰ ਉਹਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। " 'ਮਾਰਯਾਨਕਾ,” ਉਹ ਬੋਲਿਆ, “ਮਾਰਯਾਨਕਾ, ਮੈਂ ਅੰਦਰ ਆ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? '' ਉਹਨੇ ਇਕਦਮ ਮੂੰਹ ਭੁਆਇਆ। ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਝੂਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿੰਮ੍ਹੇ-ਨਿੰਮ੍ਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਦੇ ਸਨ। ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਵਿਚ ਉਹਦਾ ਮੂੰਹ ਸੁਹਣਾ ਲਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਚੁਪ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਉਹਦੇ ਵਲ ਵੇਖਿਆ। ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਫੇਰ ਕਿਹਾ: “ ਮਾਰਯਾਨਕਾ, ਮੈਂ ਆਇਆ ਹਾਂ... ਚਲਾ ਜਾ!” ਉਹ ਬੋਲੀ। ਉਹਦਾ ਮੂੰਹ ਨਾ ਬਦਲਿਆ, ਪਰ ਹੰਝੂ ਉਹਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਵਹਿ ਨਿਕਲੇ। 'ਰੋ ਕਿਉਂ ਰਹੀ ਹੈਂ? ਕੀ ਗਲ ਹੈ?'' ਕੀ ਗਲ ਹੈ?' ਉਹਨੇ ਖਰ੍ਹਵੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਦੁਹਰਾਇਆ। “ ਸਾਡੇ ਕੱਸਾਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਨੇ, ਇਹ ਗਲ ਏ।” ੨੦੮ " 'ਲੂਕਾਸ਼ਕਾ? ' ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਚਲਾ ਜਾ! ਕੀ ਚਾਹੀਦੈ ਤੈਨੂੰ?<noinclude></noinclude> cw2jhkzj7o9czecsop5k3jt3vftdczc 240803 240802 2026-10-15T17:02:43Z Amritpal Aman 2020 240803 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Amritpal Aman" /></noinclude> ਦਾ ਖੁਦ-ਆਪਣਾ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਨੂੰ ਗੱਡੇ ਵਿਚ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਰੂਸੀ ਤੇ ਤਾਤਾਰ ਵਿਚ ਆਵਾਜ਼ੇ ਕੱਸੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। {{gap}}"ਨਹੀਂ, ਨਹੀਂ, ਤੂੰ ਨਾ ਕਰ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਇਹਦਾ ਸਾਹ ਘੋਪਾਂਗਾ। ਅਨਾ ਸੇਨੀ!" ਘੁਲਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਚਿਲਕਿਆ। ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਹ ਏਨਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹਦੇ ਤੋਂ ਚਿਲਕਿਆ ਨਾ ਗਿਆ। {{gap}}ਓਲੇਨਿਨ ਘਰ ਵਲ ਹੋ ਪਿਆ। ਸ਼ਾਮੀਂ ਉਹਨੂੰ ਦਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਲੂਕਾਸ਼ਕਾ ਮਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਦਰਿਆ ਪਾਰੋਂ ਇਕ ਤਾਤਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਹਨੂੰ ਬੂਟੀਆਂ ਨਾਲ ਠੀਕ ਕਰ ਲਵੇਗਾ। ਲੋਥਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਦੁਆਲੇ ਭੀੜ ਪਾ ਲਈ। ਜਦੋਂ ਓਲੇਨਿਨ ਪਰਤਿਆ, ਹਨੇਰਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਜੁ ਕੁਝ ਉਹਨੇ ਤਕਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਪਿਛੋਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਆਪ ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਿਆ। ਪਰ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਾਮ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਉਹਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਣ ਵੱਸੀਆਂ। ਉਹਨੇ ਬਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੇਖਿਆ। ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਘਰ ਤੋਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਢਾਰੇ ਵਲ, ਚੀਜ਼ਾਂ ਠੀਕ ਕਰਦੀ ਏਧਰਓਧਰ ਫਿਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹਦੀ ਮਾਂ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਵਾੜੇ ਨੂੰ ਗਈ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਪਿਓ ਦਫ਼ਤਰ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਓਲੇਨਿਨ ਉਹਦੇ ਕੰਮ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਲੈਣ ਤਕ ਨਾ ਉਡੀਕ ਸਕਿਆ, ਸਗੋਂ ਉਹਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ। ਉਹ ਝੁੱਗੀ ਵਿਚ ਖਲੋਤੀ ਸੀ, ਉਹਦੀ ਪਿੱਠ ਉਹਦੇ ਵਲ ਸੀ। ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, ਜ਼ਰੂਰ ਉਹਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। " 'ਮਾਰਯਾਨਕਾ,” ਉਹ ਬੋਲਿਆ, “ਮਾਰਯਾਨਕਾ, ਮੈਂ ਅੰਦਰ ਆ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? '' ਉਹਨੇ ਇਕਦਮ ਮੂੰਹ ਭੁਆਇਆ। ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਝੂਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿੰਮ੍ਹੇ-ਨਿੰਮ੍ਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਦੇ ਸਨ। ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਵਿਚ ਉਹਦਾ ਮੂੰਹ ਸੁਹਣਾ ਲਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਚੁਪ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਉਹਦੇ ਵਲ ਵੇਖਿਆ। ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਫੇਰ ਕਿਹਾ: “ ਮਾਰਯਾਨਕਾ, ਮੈਂ ਆਇਆ ਹਾਂ... ਚਲਾ ਜਾ!” ਉਹ ਬੋਲੀ। ਉਹਦਾ ਮੂੰਹ ਨਾ ਬਦਲਿਆ, ਪਰ ਹੰਝੂ ਉਹਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਵਹਿ ਨਿਕਲੇ। 'ਰੋ ਕਿਉਂ ਰਹੀ ਹੈਂ? ਕੀ ਗਲ ਹੈ?'' ਕੀ ਗਲ ਹੈ?' ਉਹਨੇ ਖਰ੍ਹਵੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਦੁਹਰਾਇਆ। “ ਸਾਡੇ ਕੱਸਾਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਨੇ, ਇਹ ਗਲ ਏ।” ੨੦੮ " 'ਲੂਕਾਸ਼ਕਾ? ' ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਚਲਾ ਜਾ! ਕੀ ਚਾਹੀਦੈ ਤੈਨੂੰ?<noinclude></noinclude> gjnwqu16ypdud3bmt5tmug9j5dy6elv 240804 240803 2026-10-15T17:06:26Z Amritpal Aman 2020 240804 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Amritpal Aman" /></noinclude> ਦਾ ਖੁਦ-ਆਪਣਾ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਨੂੰ ਗੱਡੇ ਵਿਚ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਰੂਸੀ ਤੇ ਤਾਤਾਰ ਵਿਚ ਆਵਾਜ਼ੇ ਕੱਸੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। {{gap}}"ਨਹੀਂ, ਨਹੀਂ, ਤੂੰ ਨਾ ਕਰ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਇਹਦਾ ਸਾਹ ਘੋਪਾਂਗਾ। ਅਨਾ ਸੇਨੀ!" ਘੁਲਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਚਿਲਕਿਆ। ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਹ ਏਨਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹਦੇ ਤੋਂ ਚਿਲਕਿਆ ਨਾ ਗਿਆ। {{gap}}ਓਲੇਨਿਨ ਘਰ ਵਲ ਹੋ ਪਿਆ। ਸ਼ਾਮੀਂ ਉਹਨੂੰ ਦਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਲੂਕਾਸ਼ਕਾ ਮਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਦਰਿਆ ਪਾਰੋਂ ਇਕ ਤਾਤਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਹਨੂੰ ਬੂਟੀਆਂ ਨਾਲ ਠੀਕ ਕਰ ਲਵੇਗਾ। {{gap}}ਲੋਥਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਦੁਆਲੇ ਭੀੜ ਪਾ ਲਈ। {{gap}}ਜਦੋਂ ਓਲੇਨਿਨ ਪਰਤਿਆ, ਹਨੇਰਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਜੁ ਕੁਝ ਉਹਨੇ ਤਕਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਪਿਛੋਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਆਪ ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਿਆ। ਪਰ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਾਮ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਉਹਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਣ ਵੱਸੀਆਂ। ਉਹਨੇ ਬਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੇਖਿਆ। ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਘਰ ਤੋਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਢਾਰੇ ਵਲ, ਚੀਜ਼ਾਂ ਠੀਕ ਕਰਦੀ ਏਧਰ-ਓਧਰ ਫਿਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹਦੀ ਮਾਂ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਵਾੜੇ ਨੂੰ ਗਈ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਪਿਓ ਦਫ਼ਤਰ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਓਲੇਨਿਨ ਉਹਦੇ ਕੰਮ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਲੈਣ ਤਕ ਨਾ ਉਡੀਕ ਸਕਿਆ, ਸਗੋਂ ਉਹਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ। ਉਹ ਝੁੱਗੀ ਵਿਚ ਖਲੋਤੀ ਸੀ, ਉਹਦੀ ਪਿੱਠ ਉਹਦੇ ਵਲ ਸੀ। ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, ਜ਼ਰੂਰ ਉਹਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। " 'ਮਾਰਯਾਨਕਾ,” ਉਹ ਬੋਲਿਆ, “ਮਾਰਯਾਨਕਾ, ਮੈਂ ਅੰਦਰ ਆ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? '' ਉਹਨੇ ਇਕਦਮ ਮੂੰਹ ਭੁਆਇਆ। ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਝੂਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿੰਮ੍ਹੇ-ਨਿੰਮ੍ਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਦੇ ਸਨ। ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਵਿਚ ਉਹਦਾ ਮੂੰਹ ਸੁਹਣਾ ਲਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਚੁਪ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਉਹਦੇ ਵਲ ਵੇਖਿਆ। ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਫੇਰ ਕਿਹਾ: “ ਮਾਰਯਾਨਕਾ, ਮੈਂ ਆਇਆ ਹਾਂ... ਚਲਾ ਜਾ!” ਉਹ ਬੋਲੀ। ਉਹਦਾ ਮੂੰਹ ਨਾ ਬਦਲਿਆ, ਪਰ ਹੰਝੂ ਉਹਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਵਹਿ ਨਿਕਲੇ। 'ਰੋ ਕਿਉਂ ਰਹੀ ਹੈਂ? ਕੀ ਗਲ ਹੈ?'' ਕੀ ਗਲ ਹੈ?' ਉਹਨੇ ਖਰ੍ਹਵੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਦੁਹਰਾਇਆ। “ ਸਾਡੇ ਕੱਸਾਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਨੇ, ਇਹ ਗਲ ਏ।” ੨੦੮ " 'ਲੂਕਾਸ਼ਕਾ? ' ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਚਲਾ ਜਾ! ਕੀ ਚਾਹੀਦੈ ਤੈਨੂੰ?<noinclude></noinclude> b23bxpl1qn4h45zulzoj44lx66jkz2w 240806 240804 2026-10-15T17:12:46Z Amritpal Aman 2020 /* ਸੋਧਣਾ */ 240806 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Amritpal Aman" /></noinclude> ਦਾ ਖੁਦ-ਆਪਣਾ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਨੂੰ ਗੱਡੇ ਵਿਚ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਰੂਸੀ ਤੇ ਤਾਤਾਰ ਵਿਚ ਆਵਾਜ਼ੇ ਕੱਸੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। {{gap}}"ਨਹੀਂ, ਨਹੀਂ, ਤੂੰ ਨਾ ਕਰ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਇਹਦਾ ਸਾਹ ਘੋਪਾਂਗਾ। ਅਨਾ ਸੇਨੀ!" ਘੁਲਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਚਿਲਕਿਆ। ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਹ ਏਨਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹਦੇ ਤੋਂ ਚਿਲਕਿਆ ਨਾ ਗਿਆ। {{gap}}ਓਲੇਨਿਨ ਘਰ ਵਲ ਹੋ ਪਿਆ। ਸ਼ਾਮੀਂ ਉਹਨੂੰ ਦਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਲੂਕਾਸ਼ਕਾ ਮਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਦਰਿਆ ਪਾਰੋਂ ਇਕ ਤਾਤਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਹਨੂੰ ਬੂਟੀਆਂ ਨਾਲ ਠੀਕ ਕਰ ਲਵੇਗਾ। {{gap}}ਲੋਥਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਦੁਆਲੇ ਭੀੜ ਪਾ ਲਈ। {{gap}}ਜਦੋਂ ਓਲੇਨਿਨ ਪਰਤਿਆ, ਹਨੇਰਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਜੁ ਕੁਝ ਉਹਨੇ ਤਕਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਪਿਛੋਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਆਪ ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਿਆ। ਪਰ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਾਮ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਉਹਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਣ ਵੱਸੀਆਂ। ਉਹਨੇ ਬਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੇਖਿਆ। ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਘਰ ਤੋਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਢਾਰੇ ਵਲ, ਚੀਜ਼ਾਂ ਠੀਕ ਕਰਦੀ ਏਧਰ-ਓਧਰ ਫਿਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹਦੀ ਮਾਂ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਵਾੜੇ ਨੂੰ ਗਈ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਪਿਓ ਦਫ਼ਤਰ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਓਲੇਨਿਨ ਉਹਦੇ ਕੰਮ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਲੈਣ ਤਕ ਨਾ ਉਡੀਕ ਸਕਿਆ, ਸਗੋਂ ਉਹਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ। ਉਹ ਝੁੱਗੀ ਵਿਚ ਖਲੋਤੀ ਸੀ, ਉਹਦੀ ਪਿੱਠ ਉਹਦੇ ਵਲ ਸੀ। ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, ਜ਼ਰੂਰ ਉਹਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। {{gap}}"ਮਾਰਯਾਨਕਾ," ਉਹ ਬੋਲਿਆ, "ਮਾਰਯਾਨਕਾ, ਮੈਂ ਅੰਦਰ ਆ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?" {{gap}}ਉਹਨੇ ਇਕਦਮ ਮੂੰਹ ਭੁਆਇਆ। ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਝੂਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿੰਮ੍ਹੇ-ਨਿੰਮ੍ਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਦੇ ਸਨ। ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਵਿਚ ਉਹਦਾ ਮੂੰਹ ਸੁਹਣਾ ਲਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਚੁਪ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਉਹਦੇ ਵਲ ਵੇਖਿਆ। {{gap}}ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਫੇਰ ਕਿਹਾ: "ਮਾਰਯਾਨਕਾ, ਮੈਂ ਆਇਆ ਹਾਂ... {{gap}}"ਚਲਾ ਜਾ!" ਉਹ ਬੋਲੀ। ਉਹਦਾ ਮੂੰਹ ਨਾ ਬਦਲਿਆ, ਪਰ ਹੰਝੂ ਉਹਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਵਹਿ ਨਿਕਲੇ। {{gap}}"ਰੋ ਕਿਉਂ ਰਹੀ ਹੈਂ? ਕੀ ਗਲ ਹੈ?" {{gap}}"ਕੀ ਗਲ ਹੈ?" ਉਹਨੇ ਖਰ੍ਹਵੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਦੁਹਰਾਇਆ। "ਸਾਡੇ ਕੱਸਾਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਨੇ, ਇਹ ਗਲ ਏ।" {{gap}}"ਲੂਕਾਸ਼ਕਾ?" ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਕਿਹਾ। {{gap}}"ਚਲਾ ਜਾ! ਕੀ ਚਾਹੀਦੈ ਤੈਨੂੰ? ੨੦੮<noinclude></noinclude> 4ww6d7jp2obux3rcr0xs0oyi0r0p7gi 240807 240806 2026-10-16T00:05:10Z Harchand Bhinder 2624 /* ਤਸਦੀਕ */ 240807 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਦਾ ਖੁਦ-ਆਪਣਾ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਨੂੰ ਗੱਡੇ ਵਿਚ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਰੂਸੀ ਤੇ ਤਾਤਾਰ ਵਿਚ ਆਵਾਜ਼ੇ ਕੱਸੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।</br> {{gap}}"ਨਹੀਂ, ਨਹੀਂ, ਤੂੰ ਨਾ ਕਰ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਇਹਦਾ ਸਾਹ ਘੋਪਾਂਗਾ। ਅਨਾ ਸੇਨੀ!" ਘੁਲਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਚਿਲਕਿਆ। ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਹ ਏਨਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹਦੇ ਤੋਂ ਚਿਲਕਿਆ ਨਾ ਗਿਆ। </br> {{gap}}ਓਲੇਨਿਨ ਘਰ ਵਲ ਹੋ ਪਿਆ। ਸ਼ਾਮੀਂ ਉਹਨੂੰ ਦਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਲੂਕਾਸ਼ਕਾ ਮਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਦਰਿਆ ਪਾਰੋਂ ਇਕ ਤਾਤਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਹਨੂੰ ਬੂਟੀਆਂ ਨਾਲ ਠੀਕ ਕਰ ਲਵੇਗਾ।</br> {{gap}}ਲੋਥਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਦੁਆਲੇ ਭੀੜ ਪਾ ਲਈ।</br> {{gap}}ਜਦੋਂ ਓਲੇਨਿਨ ਪਰਤਿਆ, ਹਨੇਰਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਜੁ ਕੁਝ ਉਹਨੇ ਤਕਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਪਿਛੋਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਆਪ ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਿਆ। ਪਰ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਾਮ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਉਹਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਣ ਵੱਸੀਆਂ। ਉਹਨੇ ਬਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੇਖਿਆ। ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਘਰ ਤੋਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਢਾਰੇ ਵਲ, ਚੀਜ਼ਾਂ ਠੀਕ ਕਰਦੀ ਏਧਰ-ਓਧਰ ਫਿਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹਦੀ ਮਾਂ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਵਾੜੇ ਨੂੰ ਗਈ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਪਿਓ ਦਫ਼ਤਰ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਓਲੇਨਿਨ ਉਹਦੇ ਕੰਮ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਲੈਣ ਤਕ ਨਾ ਉਡੀਕ ਸਕਿਆ, ਸਗੋਂ ਉਹਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ। ਉਹ ਝੁੱਗੀ ਵਿਚ ਖਲੋਤੀ ਸੀ, ਉਹਦੀ ਪਿੱਠ ਉਹਦੇ ਵਲ ਸੀ। ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, ਜ਼ਰੂਰ ਉਹਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ।</br> {{gap}}"ਮਾਰਯਾਨਕਾ," ਉਹ ਬੋਲਿਆ, "ਮਾਰਯਾਨਕਾ, ਮੈਂ ਅੰਦਰ ਆ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?"</br> {{gap}}ਉਹਨੇ ਇਕਦਮ ਮੂੰਹ ਭੁਆਇਆ। ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਝੂਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿੰਮ੍ਹੇ-ਨਿੰਮ੍ਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਦੇ ਸਨ। ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਵਿਚ ਉਹਦਾ ਮੂੰਹ ਸੁਹਣਾ ਲਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਚੁਪ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਉਹਦੇ ਵਲ ਵੇਖਿਆ।</br> {{gap}}ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਫੇਰ ਕਿਹਾ: "ਮਾਰਯਾਨਕਾ, ਮੈਂ ਆਇਆ ਹਾਂ...</br> {{gap}}"ਚਲਾ ਜਾ!" ਉਹ ਬੋਲੀ। ਉਹਦਾ ਮੂੰਹ ਨਾ ਬਦਲਿਆ, ਪਰ ਹੰਝੂ ਉਹਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਵਹਿ ਨਿਕਲੇ।</br> {{gap}}"ਰੋ ਕਿਉਂ ਰਹੀ ਹੈਂ? ਕੀ ਗਲ ਹੈ?"</br> {{gap}}"ਕੀ ਗਲ ਹੈ?" ਉਹਨੇ ਖਰ੍ਹਵੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਦੁਹਰਾਇਆ। "ਸਾਡੇ ਕੱਸਾਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਨੇ, ਇਹ ਗਲ ਏ।"</br> {{gap}}"ਲੂਕਾਸ਼ਕਾ?" ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਕਿਹਾ।</br> {{gap}}"ਚਲਾ ਜਾ! ਕੀ ਚਾਹੀਦੈ ਤੈਨੂੰ?</br> {{nop}}<noinclude>{{left|੨੦੮}}</noinclude> 6afxhogq95nlti72bnmv9tjec2q5u79 250 75486 240816 2026-10-16T02:29:15Z Amritpal Aman 2020 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ " ਇਕ ਹੋਰ ਪਲ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਤੇ ਕੱਸਾਕ ਹੂ-ਹੂ ਕਰਦੇ ਗੱਡੇ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਉਂ ਟੁੱਟ ਪਏ . ਲੂਕਾਸ਼ਕਾਂ ਅਗੇ ਸੀ। ਓਲੇਨਿਨ ਨੂੰ ਥੋੜੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਦੀਆਂ ਹੀ ਸੁਣੀਤੀਆਂ, ਫੇਰ ਕੂਕਾਂ ਤੇ ਸਿਸਕੀਆਂ। ਉਹਨੂੰ ਲਗਿਆ,..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 240816 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Amritpal Aman" /></noinclude> ਇਕ ਹੋਰ ਪਲ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਤੇ ਕੱਸਾਕ ਹੂ-ਹੂ ਕਰਦੇ ਗੱਡੇ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਉਂ ਟੁੱਟ ਪਏ . ਲੂਕਾਸ਼ਕਾਂ ਅਗੇ ਸੀ। ਓਲੇਨਿਨ ਨੂੰ ਥੋੜੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਦੀਆਂ ਹੀ ਸੁਣੀਤੀਆਂ, ਫੇਰ ਕੂਕਾਂ ਤੇ ਸਿਸਕੀਆਂ। ਉਹਨੂੰ ਲਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨੂੰ ਧੂੰਆ ਤੇ ਲਹੂ ਦਿਸਿਆ ਹੋਵੇ। ਘੋੜਾ ਛਡਦਿਆਂ, ਤੇ ਇਸ ਗਲ ਤੋਂ ਬੇ-ਖ਼ਬਰ ਕਿ ਉਹ ਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਕੱਸਾਕਾਂ ਵਲ ਭਜਿਆ। ਘਿਣ ਨਾਲ ਉਹ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਲਗਦਾ ਸੀ। ਉਹਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਗ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਸਮਝ ਪੈ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੀਲੇ ਵਸਾਰ ਹੋਏ ਪਏ ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਨੇ ਇਕ ਚੇਚੇਨ ਨੂੰ ਬਾਹਵਾਂ ਵਿਚ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਉਚੀ-ਉਚੀ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ “ ਮਾਰੋ ਨਾ। ਮੈਂ ਇਹਨੂੰ ਜਿਊਂਦਾ ਪਕੜਾਂਗਾ!'' ਚੇਚੇਨ ਲਾਖੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਉਹ ਬੰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਲੋਥ ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਤੋਂ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹੇ ਉਹਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਲੂਕਾਸ਼ਕਾ ਉਹਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਾਂ ਕੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਚਾਣਚਕ ਹੀ ਚੇਚੇਨ ਨੇ ਮਰੋੜਾ ਖਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛੁਡਾ ਲਿਆ ਤੇ ਆਪਣਾ ਰਿਵਾਲਵਰ ਚਲਾ ਦਿਤਾ। ਲੂਕਾਸ਼ਕਾ ਡਿਗ ਪਿਆ ਤੇ ਉਹਦੇ ਢਿਡ ਵਿਚੋਂ ਲਹੂ ਵਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਕੁਦ ਖਲੋਤਾ, ਪਰ ਰੂਸੀ ਤੇ ਤਾਤਾਰ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਗਾਲ੍ਹ ਕਢਦਾ ਫੇਰ ਡਿਗ ਪਿਆ। ਉਹਦੇ ਕਪੜਿਆਂ ਉਤੇ ਤੇ ਉਹਦੇ ਥੱਲੇ ਲਹੂ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਕੱਸਾਕ ਉਹਦੇ ਵਲ ਭੱਜੇ-ਭੱਜੇ ਆਏ ਤੇ ਉਹਦੀ ਪੇਟੀ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਗ ਪਏ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ, ਨਜ਼ਾਰਕਾ, ਹਥ ਵਟਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਕੁਝ ਚਿਰ ਲਈ ਬੋਂਦ ਲਾਇਆ ਰਿਹਾ। ਉਹਦੇ ਤੋਂ ਮਿਆਨ ਵਿਚ ਤਲਵਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਉਹ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੈ ਰਹੀ। ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਧਾਰ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿਬੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਿਨੇ ਲਾਖੇ ਵਾਲਾਂ ਤੇ ਬਰੀਕ ਮੁੰਨੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ ਵਾਲਾਂ ਚੇਚੇਨਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿਤੀ ਗਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੇ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਿਰਫ਼ ਇਕੋ ਹੀ ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ ਸੀ, ਕਈ ਥਾਈਂ ਫੱਟੜ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਅਜੇ ਜਿਊਂਦਾ ਸੀ। ਕਿਸ ਫੱਟੜ ਸ਼ਿਕਰੇ ਵਾਂਗ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿਬੜਿਆ ( ਉਹਦੀ ਸੱਜੀ ਅੱਖ ਹੇਠੋਂ ਇਕ ਫਟ ਵਿਚੋਂ ਲਹੂ ਵਗ ਰਿਹਾ ਸੀ) ਪੀਲਾ ਤੇ ਉਦਾਸ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁਆਲੇ ਵਹਿਸ਼ੀ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹਦੇ ਦੰਦ ਪੀਚੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤੇ ਉਹ ਹਥ ਵਿਚ ਖੰਜਰ ਫੜੀ ਸੁੰਗੜਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ। ਕੋਰਨਟ ਉਹਦੇ ਵਲ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਦੇ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘਣ ਲਗਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਹਨੇ ਛੇਤੀ ਨਾਲ ਪਰਤ ਕੇ ਚੇਚੇਨ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿਚ ਗੋਲੀ ਦੇ ਮਾਰੀ। ਚੇਚੇਨ ਤ੍ਰਭਕ ਪਿਆ, ਪਰ ਹੁਣ ਵਕਤ ਲੰਘ ਚੁਕਾ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਡਿਗ ਪਿਆ। ਭਾਰੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਕਿੱਸਾਕਾਂ ਨੇ ਲੋਥਾਂ ਏਧਰ-ਓਧਰ ਧਰੀਕੀਆਂ ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਇਕਠੇ ਕੀਤੇ। ਲਾਖੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਚੇਚਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰ ਇਕ ਮਨੁਖ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਹਰ ਕਿਸੇ २००<noinclude></noinclude> 7hfygm1o0dqryb0hg0p7xluxjbc3nsq 240817 240816 2026-10-16T02:37:46Z Amritpal Aman 2020 240817 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Amritpal Aman" /></noinclude> {{gap}}ਇਕ ਹੋਰ ਪਲ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਤੇ ਕੱਸਾਕ ਹੂ-ਹੂ ਕਰਦੇ ਗੱਡੇ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਉਂ ਟੁੱਟ ਪਏ - ਲੂਕਾਸ਼ਕਾ ਅਗੇ ਸੀ। ਓਲੇਨਿਨ ਨੂੰ ਥੋੜੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਦੀਆਂ ਹੀ ਸੁਣੀਤੀਆਂ, ਫੇਰ ਕੂਕਾਂ ਤੇ ਸਿਸਕੀਆਂ। ਉਹਨੂੰ ਲਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨੂੰ ਧੂੰਆ ਤੇ ਲਹੂ ਦਿਸਿਆ ਹੋਵੇ। ਘੋੜਾ ਛਡਦਿਆਂ, ਤੇ ਇਸ ਗਲ ਤੋਂ ਬੇ-ਖ਼ਬਰ ਕਿ ਉਹ ਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਕੱਸਾਕਾਂ ਵਲ ਭਜਿਆ। ਘਿਣ ਨਾਲ ਉਹ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਲਗਦਾ ਸੀ। ਉਹਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਗ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਸਮਝ ਪੈ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੀਲੇ ਵਸਾਰ ਹੋਏ ਪਏ ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਨੇ ਇਕ ਚੇਚੇਨ ਨੂੰ ਬਾਹਵਾਂ ਵਿਚ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਉਚੀ-ਉਚੀ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ "ਮਾਰੋ ਨਾ। ਮੈਂ ਇਹਨੂੰ ਜਿਊਂਦਾ ਪਕੜਾਂਗਾ!" ਚੇਚੇਨ ਲਾਖੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਉਹ ਬੰਦਾ ਸੀ, ਜੁ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਲੋਥ ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਤੋਂ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹੇ ਉਹਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਲੂਕਾਸ਼ਕਾ ਉਹਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਾਂ ਕੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਚਾਣਚਕ ਹੀ ਚੇਚੇਨ ਨੇ ਮਰੋੜਾ ਖਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛੁਡਾ ਲਿਆ ਤੇ ਆਪਣਾ ਰਿਵਾਲਵਰ ਚਲਾ ਦਿਤਾ। ਲੂਕਾਸ਼ਕਾ ਡਿਗ ਪਿਆ ਤੇ ਉਹਦੇ ਢਿਡ ਵਿਚੋਂ ਲਹੂ ਵਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਕੁਦ ਖਲੋਤਾ, ਪਰ ਰੂਸੀ ਤੇ ਤਾਤਾਰ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਗਾਲ੍ਹ ਕਢਦਾ ਫੇਰ ਡਿਗ ਪਿਆ। ਉਹਦੇ ਕਪੜਿਆਂ ਉਤੇ ਤੇ ਉਹਦੇ ਥੱਲੇ ਲਹੂ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਕੱਸਾਕ ਉਹਦੇ ਵਲ ਭੱਜੇ-ਭੱਜੇ ਆਏ ਤੇ ਉਹਦੀ ਪੇਟੀ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਗ ਪਏ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ, ਨਜ਼ਾਰਕਾ, ਹਥ ਵਟਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਕੁਝ ਚਿਰ ਲਈ ਬੋਂਦ ਲਾਇਆ ਰਿਹਾ। ਉਹਦੇ ਤੋਂ ਮਿਆਨ ਵਿਚ ਤਲਵਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਾਈ ਜਾ ਰਹੀ: ਉਹ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੈ ਰਹੀ। ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਧਾਰ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿਬੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਲਾਖੇ ਵਾਲਾਂ ਤੇ ਬਰੀਕ ਮੁੰਨੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ ਵਾਲਾਂ ਚੇਚੇਨਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿਤੀ ਗਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੇ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਿਰਫ਼ ਇਕੋ ਹੀ ਜਿਨ੍ਹੇ ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ ਸੀ, ਕਈ ਥਾਈਂ ਫੱਟੜ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਅਜੇ ਜਿਊਂਦਾ ਸੀ। ਕਿਸ ਫੱਟੜ ਸ਼ਿਕਰੇ ਵਾਂਗ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿਬੜਿਆ (ਉਹਦੀ ਸੱਜੀ ਅੱਖ ਹੇਠੋਂ ਇਕ ਫਟ ਵਿਚੋਂ ਲਹੂ ਵਗ ਰਿਹਾ ਸੀ) ਪੀਲਾ ਤੇ ਉਦਾਸ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁਆਲੇ ਵਹਿਸ਼ੀ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹਦੇ ਦੰਦ ਪੀਚੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤੇ ਉਹ ਹਥ ਵਿਚ ਖੰਜਰ ਫੜੀ ਸੁੰਗੜਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ। ਕੋਰਨਟ ਉਹਦੇ ਵਲ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਦੇ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘਣ ਲਗਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਹਨੇ ਛੇਤੀ ਨਾਲ ਪਰਤ ਕੇ ਚੇਚੇਨ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿਚ ਗੋਲੀ ਦੇ ਮਾਰੀ। ਚੇਚੇਨ ਤ੍ਰੱਭਕ ਪਿਆ, ਪਰ ਹੁਣ ਵਕਤ ਲੰਘ ਚੁਕਾ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਡਿਗ ਪਿਆ। ਭਾਰੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਕੱਸਾਕਾਂ ਨੇ ਲੋਥਾਂ ਏਧਰ-ਓਧਰ ਧਰੀਕੀਆਂ ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਇਕਠੇ ਕੀਤੇ। ਲਾਖੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਚੇਚਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰ ਇਕ ਮਨੁਖ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ੨੦੭<noinclude></noinclude> 4j23aixx3czd0aw951nizyx61nd1s7l 240818 240817 2026-10-16T02:38:35Z Amritpal Aman 2020 /* ਸੋਧਣਾ */ 240818 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Amritpal Aman" /></noinclude> {{gap}}ਇਕ ਹੋਰ ਪਲ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਤੇ ਕੱਸਾਕ ਹੂ-ਹੂ ਕਰਦੇ ਗੱਡੇ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਉਂ ਟੁੱਟ ਪਏ - ਲੂਕਾਸ਼ਕਾ ਅਗੇ ਸੀ। ਓਲੇਨਿਨ ਨੂੰ ਥੋੜੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਦੀਆਂ ਹੀ ਸੁਣੀਤੀਆਂ, ਫੇਰ ਕੂਕਾਂ ਤੇ ਸਿਸਕੀਆਂ। ਉਹਨੂੰ ਲਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨੂੰ ਧੂੰਆ ਤੇ ਲਹੂ ਦਿਸਿਆ ਹੋਵੇ। ਘੋੜਾ ਛਡਦਿਆਂ, ਤੇ ਇਸ ਗਲ ਤੋਂ ਬੇ-ਖ਼ਬਰ ਕਿ ਉਹ ਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਕੱਸਾਕਾਂ ਵਲ ਭਜਿਆ। ਘਿਣ ਨਾਲ ਉਹ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਲਗਦਾ ਸੀ। ਉਹਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਗ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਸਮਝ ਪੈ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੀਲੇ ਵਸਾਰ ਹੋਏ ਪਏ ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਨੇ ਇਕ ਚੇਚੇਨ ਨੂੰ ਬਾਹਵਾਂ ਵਿਚ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਉਚੀ-ਉਚੀ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ "ਮਾਰੋ ਨਾ। ਮੈਂ ਇਹਨੂੰ ਜਿਊਂਦਾ ਪਕੜਾਂਗਾ!" ਚੇਚੇਨ ਲਾਖੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਉਹ ਬੰਦਾ ਸੀ, ਜੁ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਲੋਥ ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਤੋਂ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹੇ ਉਹਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਲੂਕਾਸ਼ਕਾ ਉਹਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਾਂ ਕੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਚਾਣਚਕ ਹੀ ਚੇਚੇਨ ਨੇ ਮਰੋੜਾ ਖਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛੁਡਾ ਲਿਆ ਤੇ ਆਪਣਾ ਰਿਵਾਲਵਰ ਚਲਾ ਦਿਤਾ। ਲੂਕਾਸ਼ਕਾ ਡਿਗ ਪਿਆ ਤੇ ਉਹਦੇ ਢਿਡ ਵਿਚੋਂ ਲਹੂ ਵਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਕੁਦ ਖਲੋਤਾ, ਪਰ ਰੂਸੀ ਤੇ ਤਾਤਾਰ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਗਾਲ੍ਹ ਕਢਦਾ ਫੇਰ ਡਿਗ ਪਿਆ। ਉਹਦੇ ਕਪੜਿਆਂ ਉਤੇ ਤੇ ਉਹਦੇ ਥੱਲੇ ਲਹੂ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਕੱਸਾਕ ਉਹਦੇ ਵਲ ਭੱਜੇ-ਭੱਜੇ ਆਏ ਤੇ ਉਹਦੀ ਪੇਟੀ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਗ ਪਏ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ, ਨਜ਼ਾਰਕਾ, ਹਥ ਵਟਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਕੁਝ ਚਿਰ ਲਈ ਬੋਂਦ ਲਾਇਆ ਰਿਹਾ। ਉਹਦੇ ਤੋਂ ਮਿਆਨ ਵਿਚ ਤਲਵਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਾਈ ਜਾ ਰਹੀ: ਉਹ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੈ ਰਹੀ। ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਧਾਰ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿਬੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। {{gap}}ਲਾਖੇ ਵਾਲਾਂ ਤੇ ਬਰੀਕ ਮੁੰਨੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ ਵਾਲਾਂ ਚੇਚੇਨਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿਤੀ ਗਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੇ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਿਰਫ਼ ਇਕੋ ਹੀ ਜਿਨ੍ਹੇ ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ ਸੀ, ਕਈ ਥਾਈਂ ਫੱਟੜ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਅਜੇ ਜਿਊਂਦਾ ਸੀ। {{gap}}ਕਿਸ ਫੱਟੜ ਸ਼ਿਕਰੇ ਵਾਂਗ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿਬੜਿਆ (ਉਹਦੀ ਸੱਜੀ ਅੱਖ ਹੇਠੋਂ ਇਕ ਫਟ ਵਿਚੋਂ ਲਹੂ ਵਗ ਰਿਹਾ ਸੀ) ਪੀਲਾ ਤੇ ਉਦਾਸ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁਆਲੇ ਵਹਿਸ਼ੀ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹਦੇ ਦੰਦ ਪੀਚੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤੇ ਉਹ ਹਥ ਵਿਚ ਖੰਜਰ ਫੜੀ ਸੁੰਗੜਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ। ਕੋਰਨਟ ਉਹਦੇ ਵਲ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਦੇ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘਣ ਲਗਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਹਨੇ ਛੇਤੀ ਨਾਲ ਪਰਤ ਕੇ ਚੇਚੇਨ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿਚ ਗੋਲੀ ਦੇ ਮਾਰੀ। ਚੇਚੇਨ ਤ੍ਰੱਭਕ ਪਿਆ, ਪਰ ਹੁਣ ਵਕਤ ਲੰਘ ਚੁਕਾ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਡਿਗ ਪਿਆ। {{gap}}ਭਾਰੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਕੱਸਾਕਾਂ ਨੇ ਲੋਥਾਂ ਏਧਰ-ਓਧਰ ਧਰੀਕੀਆਂ ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਇਕਠੇ ਕੀਤੇ। ਲਾਖੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਚੇਚਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰ ਇਕ ਮਨੁਖ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਹਰ ਕਿਸੇ {{right|੨੦੭}}<noinclude></noinclude> 6voxs5n9uqpq7vwapx2vcoi992efq8w