ਵਿਕੀਸਰੋਤ pawikisource https://pa.wikisource.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਲੇਖਕ ਲੇਖਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਪੋਰਟਲ ਪੋਰਟਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਲਿਖਤ ਲਿਖਤ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਆਡੀਓਬੁਕ ਆਡੀਓਬੁਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਅਨੁਵਾਦ ਅਨੁਵਾਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਪੰਨਾ ਪੰਨਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਇੰਡੈਕਸ ਇੰਡੈਕਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk 252 10961 241566 189906 2026-10-20T11:31:10Z Kuldeepburjbhalaike 1640 241566 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q141787765 |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=V |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1=ਕਵਰ 2=- 3='ਛੋਟਾ ਕਵਰ' 5='ਤਤਕਰਾ' 7to9='ਆਰੰਭਕ ਸ਼ਬਦ' 10='ਭੂਮਿਕਾ' 11=1 /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Header_even= |Header_odd= |Footer= |Footer_even= |Footer_odd= |tmplver= }} 4gtrkxa1nww697qhowefnmwz4fd5vkv 250 15016 241521 45624 2026-10-19T13:10:36Z Ashwinder sangrur 2332 /* ਸੋਧਣਾ */ 241521 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Ashwinder sangrur" /></noinclude>________________ ਮੋਹਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪੋਥੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਲਏ ਹੋਣ ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਬਾਹਰੋਂ ਇਕਠੇ ਕੀਤੇ ਹੋਣ। ਇਹ ਮਨ ਲਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਆਪ ਗੁਰੂ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਥਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਬਾਬਤ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਸਿਖਾਂ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕ ਹੈ, ਜਿਹਾ ਖ਼ੁਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਿਹਾ । ਪਰ ਜੋ ਗਲ ਅਨਹੋਣੀ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਭੀ 'ਹੋਣੀ'ਨਹੀਂ ਸਨ ਬਣਾ ਸਕਦੇ । ਖੋਜੀ ਦੀ ਤਰਕ, ਜਾਂ ਮੁਹਕੱਕ ਦੀ ਦਲੀਲਬਾਜ਼ੀ ਵਿਚ ਮੁਅਜ਼ਜ਼ੇ, ਕਰਾਮਾਤ, ਦੇਵੀ ਜੋਤ ਜਾਂ ਈਸ਼ਵਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਲਈ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ । ਜੇ ਇਹ ਗਲਾਂ ਮੰਨਣੀਆਂ ਹੋਣ, ਤਦ ਬਹਿਸ ਕੇਹੀ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਾਹਦੀ? ਜੋ ਕੁਝ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਮੂਰਖ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨੂੰ ਸਿਆਣੇ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਅੰਨਾ ਹੋਕੇ ਸੱਚ ਮੰਨਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਅਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਚੁਪ ਹੋ ਰਹੇ । ਅਸੀਂ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਪਾਠਕ ਸਿਆਣੇ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਹਨ । ਇਹ ਮੈਂ ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਤਕ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਅਜਿਹੇ ਨਜ਼ਰ ਆਏ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਇਹ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ।{{nop}}{{gap}}ਇਹ ਤਾਂ ਸੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਬਾਬਤ,ਹੁਣ ਭਗਤ ਨੂੰ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਲਉ । {{nop}} {{center|੮ ਭਗਤ ਬਾਣੀ}}{{xxxx-larger| {{nop}}{{gap}}ਇਹ ਅਸੀਂ ਉਪਰ ਦਸ ਆਏ ਹਾਂ ਕਿ ਪੋਥੀਆਂ ਵਿਚ ਕਬੀਰ ਜੀ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਸਲੋਕ ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਬਾਣੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਨੂੰ ਪਰ ਇਹ ਭਗਤ-ਬਾਣੀ ਦੇ, ਜਿੰਨੀ ਕੁ ਕਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ ਬਹੁਤ ਥੋੜਾ ਭਾਗ ਹਨ । ਨਾਲੇ ਏਹਨਾਂ , ਤੇ ਨਾਮਦੇਵ ਨੂੰ {{nop}} _________________ {{gap}}ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਦੇ ਪੋਥੀਆਂ 'ਚਲਕੇ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੁਜਮ ਦੀਆਂ ਸਨ, ਤਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਅੱਡ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਚੋਖੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਏ । Digitized by Panjab Digital Library / www.panjabdigilib.org licensen<noinclude></noinclude> dm45hw38n1q7cy768nchqgnrm53s272 241522 241521 2026-10-19T13:14:40Z Ashwinder sangrur 2332 241522 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Ashwinder sangrur" /></noinclude>________________ ਮੋਹਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪੋਥੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਲਏ ਹੋਣ ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਬਾਹਰੋਂ ਇਕਠੇ ਕੀਤੇ ਹੋਣ। ਇਹ ਮਨ ਲਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਆਪ ਗੁਰੂ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਥਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਬਾਬਤ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਸਿਖਾਂ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕ ਹੈ, ਜਿਹਾ ਖ਼ੁਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਿਹਾ । ਪਰ ਜੋ ਗਲ ਅਨਹੋਣੀ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਭੀ 'ਹੋਣੀ'ਨਹੀਂ ਸਨ ਬਣਾ ਸਕਦੇ । ਖੋਜੀ ਦੀ ਤਰਕ, ਜਾਂ ਮੁਹਕੱਕ ਦੀ ਦਲੀਲਬਾਜ਼ੀ ਵਿਚ ਮੁਅਜ਼ਜ਼ੇ, ਕਰਾਮਾਤ, ਦੇਵੀ ਜੋਤ ਜਾਂ ਈਸ਼ਵਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਲਈ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ । ਜੇ ਇਹ ਗਲਾਂ ਮੰਨਣੀਆਂ ਹੋਣ, ਤਦ ਬਹਿਸ ਕੇਹੀ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਾਹਦੀ? ਜੋ ਕੁਝ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਮੂਰਖ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨੂੰ ਸਿਆਣੇ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਅੰਨਾ ਹੋਕੇ ਸੱਚ ਮੰਨਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਅਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਚੁਪ ਹੋ ਰਹੇ । ਅਸੀਂ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਪਾਠਕ ਸਿਆਣੇ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਹਨ । ਇਹ ਮੈਂ ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਤਕ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਅਜਿਹੇ ਨਜ਼ਰ ਆਏ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਇਹ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ।{{nop}}{{gap}}ਇਹ ਤਾਂ ਸੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਬਾਬਤ,ਹੁਣ ਭਗਤ ਨੂੰ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਲਉ । {{nop}} {{center|{{xxlarger|੮ ਭਗਤ ਬਾਣੀ}}{{nop}}{{gap}}ਇਹ ਅਸੀਂ ਉਪਰ ਦਸ ਆਏ ਹਾਂ ਕਿ ਪੋਥੀਆਂ ਵਿਚ ਕਬੀਰ ਜੀ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਸਲੋਕ ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਬਾਣੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਨੂੰ ਪਰ ਇਹ ਭਗਤ-ਬਾਣੀ ਦੇ, ਜਿੰਨੀ ਕੁ ਕਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ ਬਹੁਤ ਥੋੜਾ ਭਾਗ ਹਨ । ਨਾਲੇ ਏਹਨਾਂ , ਤੇ ਨਾਮਦੇਵ ਨੂੰ {{nop}} _________________ {{gap}}ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਦੋ ਪੋਥੀਆਂ 'ਰਲਕੇ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੁਜਮ ਦੀਆਂ ਸਨ, ਤਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਅੱਡ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਚੋਖੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਏ । Digitized by Panjab Digital Library / www.panjabdigilib.org licensen<noinclude></noinclude> iqn54uthma2emymudni5dnp2n25cyba 241523 241522 2026-10-19T13:17:19Z Ashwinder sangrur 2332 241523 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Ashwinder sangrur" /></noinclude>________________ ਮੋਹਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪੋਥੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਲਏ ਹੋਣ ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਬਾਹਰੋਂ ਇਕਠੇ ਕੀਤੇ ਹੋਣ। ਇਹ ਮਨ ਲਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਆਪ ਗੁਰੂ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਥਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਬਾਬਤ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਸਿਖਾਂ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕ ਹੈ, ਜਿਹਾ ਖ਼ੁਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਿਹਾ । ਪਰ ਜੋ ਗਲ ਅਨਹੋਣੀ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਭੀ 'ਹੋਣੀ'ਨਹੀਂ ਸਨ ਬਣਾ ਸਕਦੇ । ਖੋਜੀ ਦੀ ਤਰਕ, ਜਾਂ ਮੁਹਕੱਕ ਦੀ ਦਲੀਲਬਾਜ਼ੀ ਵਿਚ ਮੁਅਜ਼ਜ਼ੇ, ਕਰਾਮਾਤ, ਦੇਵੀ ਜੋਤ ਜਾਂ ਈਸ਼ਵਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਲਈ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ । ਜੇ ਇਹ ਗਲਾਂ ਮੰਨਣੀਆਂ ਹੋਣ, ਤਦ ਬਹਿਸ ਕੇਹੀ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਾਹਦੀ? ਜੋ ਕੁਝ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਮੂਰਖ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨੂੰ ਸਿਆਣੇ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਅੰਨਾ ਹੋਕੇ ਸੱਚ ਮੰਨਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਅਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਚੁਪ ਹੋ ਰਹੇ । ਅਸੀਂ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਪਾਠਕ ਸਿਆਣੇ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਹਨ । ਇਹ ਮੈਂ ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਤਕ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਅਜਿਹੇ ਨਜ਼ਰ ਆਏ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਇਹ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ।{{nop}}{{gap}}ਇਹ ਤਾਂ ਸੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਬਾਬਤ,ਹੁਣ ਭਗਤ ਨੂੰ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਲਉ ।{{nop}}{{center|{{xxxx-larger|੮ਭਗਤ ਬਾਣੀ}}}} {{nop}}{{gap}}ਇਹ ਅਸੀਂ ਉਪਰ ਦਸ ਆਏ ਹਾਂ ਕਿ ਪੋਥੀਆਂ ਵਿਚ ਕਬੀਰ ਜੀ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਸਲੋਕ ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਬਾਣੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਨੂੰ ਪਰ ਇਹ ਭਗਤ-ਬਾਣੀ ਦੇ, ਜਿੰਨੀ ਕੁ ਕਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ ਬਹੁਤ ਥੋੜਾ ਭਾਗ ਹਨ । ਨਾਲੇ ਏਹਨਾਂ , ਤੇ ਨਾਮਦੇਵ ਨੂੰ {{nop}} _________________ {{gap}}ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਦੋ ਪੋਥੀਆਂ 'ਰਲਕੇ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੁਜਮ ਦੀਆਂ ਸਨ, ਤਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਅੱਡ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਚੋਖੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਏ । Digitized by Panjab Digital Library / www.panjabdigilib.org licensen<noinclude></noinclude> 34zi772k36uqxibpzzqhffzurjs4lij 250 15021 241528 45629 2026-10-19T13:30:15Z Ashwinder sangrur 2332 /* ਸੋਧਣਾ */ 241528 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Ashwinder sangrur" /></noinclude>________________ ਮਿਲਾਕੇ ਤਿੰਨ ਭਗਤਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾਹੋਰ ਕਿਤਨੇ ਹੀ ਸਾਧਾਂ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾਂ, ਅਤੇ ਭੱਟਾਂ ਰਾਆਂ ਦੇ ਸਵੱਯੇ, ਵਾਰਾਂ ਆਦਿ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਮਰਦਾਨੇ ਰਬਾਬੀ ਦੇ ਨਾਮ ਪੁਰ ਭੀ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਸਵਾਲ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਬੀੜ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਥੋਂ ਲਈ ? ਸਾਧਾਂ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦਾ ਦੂਰੋਂ ਦੂਰੋਂ ਟੁਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪਾਸ ਆਉਣਾ ਅਤੇ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਕਰਾਨ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ, ਇਹ ਗਲਾਂ ਦਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿ ਬੀੜ ਬਨਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ, ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਸਾਰੇ ਦੇਸ ਵਿਚ ਬੜਾ ਖੁਲ੍ਹਾ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਹੈ। ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਾਧਾਂ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਡਿਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਂਘ ਭੀ ਬੜੇ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਸੀ।* ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਇਨਕਾਰ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਰੋਸ, ਸਖ਼ਤ ਕਲਾਮੀ ਅਤੇ ਆਪੋ ਵਿਚ ਸਰਾਪ ਦੇਣ ਤਕ ਨੌਬਤ ਆਈ । {{gap}}'ਰਾਇ ਬਲਵੰਡ ਤਥਾ ਸੱਤੇ ਡੂਮ’ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਭੱਟਾਂ ਨੂੰ ਛਡਕੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੇ ਗੁਰੁ-ਗਦੀ ਪੁਰ ਬੈਠਨ ਸਮੇਂ ਸਵੱਯੇ ਪੜੇ, ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਭਗਤ ਤੇ ਕੁਝ ਭੱਟ, ਜਿਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹੀ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲੋਂ ਪਹਿਲੇ ਹੋ ਚੁਕੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਕੋਈ ਚਾਰ ਪੰਜ ਸੌ ਵਰ੍ਹਾ ਪਹਿਲੇ । ਪਰਤਖ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਦੀ ਬਾਣੀ,ਉਹਨਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਵੈਸਣਵ ਮਤ ਦੇ ਆਮ ਸਾਧੂਆਂ ਤੋਂ ਹੀ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ-ਸਿੱਧੀ ਜਾਂ ਬਾਬੇ ___________________ *ਕਾਹਨਾ, ਪੀਲੇ, ਛੱਜੂ ਤੇ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਨੇ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਨਾਲ ਸੁਨਾਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਕਰਮਵਾਰ:-(ੳ) “ਮੈਂ ਉਹੀ ਰੇ, ਮੈਂ ਉਹੀ ਸਹੀ।' (ਅ) “ਅਸਾਂ ਨਾਲ ਸੇ ਭਲੇ ਜਨਮਤ ਹੀ ਮਰਜਾਤ। ਬਿਖੈ ਕੀਚ ਆਲੁਦ ਨਹਿ, ਭਈ ਨ ਜਗ ਕੀ ਤਾਤ (ੲ), “ਕਾਗਦ ਕੀ ਜੇ ਹੋਵੈ ਨਾਰੀ, ਵਿਸ ਗੰਦਲ ਅਰ ਜਾਨ ਕਟਾਰੀ।' (ਸ) “ਬੋਲਨ ਦੀ ਇਹ ਠਾਂ ਜਾ ਨਾਹੀਂ । ਚੁਪ ਵੇ ਅੜਿਆ ਚੁਪ ਕਰ ਜਾਇ ॥ {{center|- ੪0 -}} Digitized by Panjab Digital Library / www.panjabdigilib.org<noinclude></noinclude> gd9syw69mjt4e9fmr0ms2l4xfqm2p9x 241529 241528 2026-10-19T13:34:02Z Ashwinder sangrur 2332 241529 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Ashwinder sangrur" /></noinclude>________________ ਮਿਲਾਕੇ ਤਿੰਨ ਭਗਤਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾਹੋਰ ਕਿਤਨੇ ਹੀ ਸਾਧਾਂ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾਂ, ਅਤੇ ਭੱਟਾਂ ਰਾਆਂ ਦੇ ਸਵੱਯੇ, ਵਾਰਾਂ ਆਦਿ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਮਰਦਾਨੇ ਰਬਾਬੀ ਦੇ ਨਾਮ ਪੁਰ ਭੀ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਸਵਾਲ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਬੀੜ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਥੋਂ ਲਈ ? ਸਾਧਾਂ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦਾ ਦੂਰੋਂ ਦੂਰੋਂ ਟੁਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪਾਸ ਆਉਣਾ ਅਤੇ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਕਰਾਨ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ, ਇਹ ਗਲਾਂ ਦਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿ ਬੀੜ ਬਨਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ, ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਸਾਰੇ ਦੇਸ ਵਿਚ ਬੜਾ ਖੁਲ੍ਹਾ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਾਧਾਂ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਡਿਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਂਘ ਭੀ ਬੜੇ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਸੀ।* ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਇਨਕਾਰ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਰੋਸ, ਸਖ਼ਤ ਕਲਾਮੀ ਅਤੇ ਆਪੋ ਵਿਚ ਸਰਾਪ ਦੇਣ ਤਕ ਨੌਬਤ ਆਈ ।{{nop}} {{gap}}'ਰਾਇ ਬਲਵੰਡ ਤਥਾ ਸੱਤੇ ਡੂਮ’ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਭੱਟਾਂ ਨੂੰ ਛਡਕੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੇ ਗੁਰੁ-ਗਦੀ ਪੁਰ ਬੈਠਨ ਸਮੇਂ ਸਵੱਯੇ ਪੜੇ, ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਭਗਤ ਤੇ ਕੁਝ ਭੱਟ, ਜਿਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹੀ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲੋਂ ਪਹਿਲੇ ਹੋ ਚੁਕੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਕੋਈ ਚਾਰ ਪੰਜ ਸੌ ਵਰ੍ਹਾ ਪਹਿਲੇ । ਪਰਤਖ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਦੀ ਬਾਣੀ,ਉਹਨਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਵੈਸਣਵ ਮਤ ਦੇ ਆਮ ਸਾਧੂਆਂ ਤੋਂ ਹੀ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ-ਸਿੱਧੀ ਜਾਂ ਬਾਬੇ ___________________ *ਕਾਹਨਾ, ਪੀਲੋ, ਛੱਜੂ ਤੇ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਨੇ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਨਾਲ ਸੁਨਾਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਕਰਮਵਾਰ:-(ੳ) “ਮੈਂ ਉਹੀ ਰੇ, ਮੈਂ ਉਹੀ ਸਹੀ।' (ਅ) “ਅਸਾਂ ਨਾਲ ਸੇ ਭਲੇ ਜਨਮਤ ਹੀ ਮਰਜਾਤ। ਬਿਖੈ ਕੀਚ ਆਲੁਦ ਨਹਿ, ਭਈ ਨ ਜਗ ਕੀ ਤਾਤ (ੲ), “ਕਾਗਦ ਕੀ ਜੇ ਹੋਵੈ ਨਾਰੀ, ਵਿਸ ਗੰਦਲ ਅਰ ਜਾਨ ਕਟਾਰੀ।' (ਸ) “ਬੋਲਨ ਦੀ ਇਹ ਠਾਂ ਜਾ ਨਾਹੀਂ । ਚੁਪ ਵੇ ਅੜਿਆ ਚੁਪ ਕਰ ਜਾਇ ॥ {{center|- ੪0 -}} Digitized by Panjab Digital Library / www.panjabdigilib.org<noinclude></noinclude> 32c9r2effupng92oqza8e40v6qaqbou 250 15026 241530 45634 2026-10-19T13:42:06Z Ashwinder sangrur 2332 /* ਸੋਧਣਾ */ 241530 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Ashwinder sangrur" /></noinclude> ਮੋਹਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪੋਥੀਆਂ ਦੀ ਰਾਹੀਂ । ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੀ ਬਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਬਹੁਤੇ ਸਨ, ਕਬੀਰ ਪੰਥੀ ਨਾਮਾਬੰਸੀ (ਛੀਂਬੇ ਤੇ ਦਰਜ਼ੀ) ਅਤੇ ਰਵਿਦਾਸੀਏ । (ਚਮਾਰ) । ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਵਡੇ ਦੀ ਬਾਣੀ ਇਹਨਾਂ ਪੰਥਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਨਾ ਲਿਖੀ ਲਿਖਾਈ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਲਿਆ ਦਿਤੀ ਹੋਵੇਗੀ । ਫੇਰ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਭਗਤ-ਬਾਣੀ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਏਸੇ ਸਿਟੇ ਪੁਰ ਪੁਚਾਂਦੀ ਹੈ । ਮਸਲਨ ਕਈ ਰਾਗਾਂ ਹੇਠਾਂ ਨਾਮਦੇਵ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇਂਦਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰਵਿਦਾਸ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਆਗਿਆ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਕੁਝ ਪਹਿਲੇ ਆਕੇ ਵਿਚ ਨਾਮਦੇਵ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਬੀਰ ਦੇ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ ਨਾਮਦੇਵ ਦੇ ਪਿਛੋਂ । ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮਜ਼ਮੂਨ ਦੇ ਸੰਬੰਸ ਕਰਕੇ ਜਾਨ ਬੁਝਕੇ ਏਸ ਤਰਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆਹੈ, ਸਗੋਂ ਗੱਲ ਇਹ ਹੋਈ ਹੈ, ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਖੁਲੇ ਪਤ੍ਰਿਆਂ ਪੁਰ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਤੋਂ ਬੋਲਕੇ ਲਿਖਵਾਂਦੇ ਸਮੇਂ,ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਹਥ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਪਤ੍ਰੇ ਦੇਣ ਵੇਲੇ, ਕੋਈ ਪਤ੍ਰਾ ਹੇਠਾਂ ਉਪਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਬੀੜ ਵਿਚ ਉਸੇ ਤਰਤੀਬ ਸਿਰ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ । ਸਿਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇਹ ਲਿਖਣਾ ਕਿ ਕਦੇ ਦੇ ਮਰ ਚੁਕੇ ਭਗਤ ਕਿਸੇ ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਆਪ ਲਿਖਾਣ ਆਏ,ਅਤੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਬੂਹੇ ਤੇ ਬੈਠੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੇ ਪਿਛਲੀ ਰਾਤੀਂ ਅਧੇ ਘੰਟੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਦਰ ਸਾਰੇ ਭਗਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪਾਸ ਤੰਬੂ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਅਤੇ ਫੇਰ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖੇ ਭੀ। ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਤੋਤੇ ਮੈਨਾ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਏਥੇ ਲਿਖਦਿਆਂ ਸਾਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਬੁਧੀ ਪੁਰ ਹਾਸਾ । ਫੇਰ ਜੋ ਲਿਖੀ ਲਿਖਾਈ ਬਾਣੀ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ, ਉਹ ਅਵਸ਼ਯ ਉਹਨਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ{{nop}} ___________________ {{gap}}*ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅਸਲੀ ਅਰਥ ਕਿੱਸੇ , ਕਹਾਣੀ ਤੇ ਅਫ਼ਸਾਨੇ ਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇ‘ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਮ ਕਰਕੇ ਲੇਖ ਹਨ । {{center|- ੪੧ -}} Digitized by Panjab Digital Library / www.panjabdigilib.org<noinclude></noinclude> bf8jyniha85m2cyj4d95am9y3msdnsl 241531 241530 2026-10-19T13:46:23Z Ashwinder sangrur 2332 241531 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Ashwinder sangrur" /></noinclude> ਮੋਹਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪੋਥੀਆਂ ਦੀ ਰਾਹੀਂ। ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੀ ਬਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਬਹੁਤੇ ਸਨ, ਕਬੀਰ ਪੰਥੀ ਨਾਮਾਬੰਸੀ (ਛੀਂਬੇ ਤੇ ਦਰਜ਼ੀ) ਅਤੇ ਰਵਿਦਾਸੀਏ । (ਚਮਾਰ) । ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਵਡੇ ਦੀ ਬਾਣੀ ਇਹਨਾਂ ਪੰਥਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਨਾ ਲਿਖੀ ਲਿਖਾਈ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਲਿਆ ਦਿਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਫੇਰ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਭਗਤ-ਬਾਣੀ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਏਸੇ ਸਿਟੇ ਪੁਰ ਪੁਚਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਸਲਨ ਕਈ ਰਾਗਾਂ ਹੇਠਾਂ ਨਾਮਦੇਵ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇਂਦਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰਵਿਦਾਸ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਆ ਗਿਆ ਹੈ,ਜਾਂ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਕੁਝ ਪਹਿਲੇ ਆਕੇ ਵਿਚ ਨਾਮਦੇਵ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਬੀਰ ਦੇ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ ਨਾਮਦੇਵ ਦੇ ਪਿਛੋਂ । ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮਜ਼ਮੂਨ ਦੇ ਸੰਬੰਸ ਕਰਕੇ ਜਾਨ ਬੁਝਕੇ ਏਸ ਤਰਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆਹੈ, ਸਗੋਂ ਗੱਲ ਇਹ ਹੋਈ ਹੈ, ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਖੁਲ੍ਹੇ ਪਤ੍ਰਿਆਂ ਪੁਰ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਤੋਂ ਬੋਲਕੇ ਲਿਖਵਾਂਦੇ ਸਮੇਂ,ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਹਥ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਪਤ੍ਰੇ ਦੇਣ ਵੇਲੇ, ਕੋਈ ਪਤ੍ਰਾ ਹੇਠਾਂ ਉਪਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਬੀੜ ਵਿਚ ਉਸੇ ਤਰਤੀਬ ਸਿਰ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਸਿਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇਹ ਲਿਖਣਾ ਕਿ ਕਦੇ ਦੇ ਮਰ ਚੁਕੇ ਭਗਤ ਕਿਸੇ ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਆਪ ਲਿਖਾਣ ਆਏ,ਅਤੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਬੂਹੇ ਤੇ ਬੈਠੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੇ ਪਿਛਲੀ ਰਾਤੀਂ ਅਧੇ ਘੰਟੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਦਰ ਸਾਰੇ ਭਗਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪਾਸ ਤੰਬੂ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਅਤੇ ਫੇਰ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖੇ ਭੀ। ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਤੋਤੇ ਮੈਨਾ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਏਥੇ ਲਿਖਦਿਆਂ ਸਾਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਬੁਧੀ ਪੁਰ ਹਾਸਾ । ਫੇਰ ਜੋ ਲਿਖੀ ਲਿਖਾਈ ਬਾਣੀ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ, ਉਹ ਅਵਸ਼ਯ ਉਹਨਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ{{nop}} ___________________ {{gap}}*ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅਸਲੀ ਅਰਥ ਕਿੱਸੇ , ਕਹਾਣੀ ਤੇ ਅਫ਼ਸਾਨੇ ਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇ‘ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਮ ਕਰਕੇ ਲੇਖ ਹਨ । {{center|- ੪੧ -}} Digitized by Panjab Digital Library / www.panjabdigilib.org<noinclude></noinclude> i4bxlum8b54e4ciknfp6tyzdpa1ar8n 241532 241531 2026-10-19T13:47:28Z Ashwinder sangrur 2332 241532 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Ashwinder sangrur" /></noinclude> ਮੋਹਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪੋਥੀਆਂ ਦੀ ਰਾਹੀਂ। ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੀ ਬਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਬਹੁਤੇ ਸਨ, ਕਬੀਰ ਪੰਥੀ ਨਾਮਾਬੰਸੀ (ਛੀਂਬੇ ਤੇ ਦਰਜ਼ੀ) ਅਤੇ ਰਵਿਦਾਸੀਏ ।(ਚਮਾਰ) । ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਵਡੇ ਦੀ ਬਾਣੀ ਇਹਨਾਂ ਪੰਥਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਨਾ ਲਿਖੀ ਲਿਖਾਈ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਲਿਆ ਦਿਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਫੇਰ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਭਗਤ-ਬਾਣੀ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਏਸੇ ਸਿਟੇ ਪੁਰ ਪੁਚਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਸਲਨ ਕਈ ਰਾਗਾਂ ਹੇਠਾਂ ਨਾਮਦੇਵ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇਂਦਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰਵਿਦਾਸ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਆ ਗਿਆ ਹੈ,ਜਾਂ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਕੁਝ ਪਹਿਲੇ ਆਕੇ ਵਿਚ ਨਾਮਦੇਵ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਬੀਰ ਦੇ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ ਨਾਮਦੇਵ ਦੇ ਪਿਛੋਂ । ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮਜ਼ਮੂਨ ਦੇ ਸੰਬੰਸ ਕਰਕੇ ਜਾਨ ਬੁਝਕੇ ਏਸ ਤਰਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆਹੈ, ਸਗੋਂ ਗੱਲ ਇਹ ਹੋਈ ਹੈ, ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਖੁਲ੍ਹੇ ਪਤ੍ਰਿਆਂ ਪੁਰ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਤੋਂ ਬੋਲਕੇ ਲਿਖਵਾਂਦੇ ਸਮੇਂ,ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਹਥ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਪਤ੍ਰੇ ਦੇਣ ਵੇਲੇ, ਕੋਈ ਪਤ੍ਰਾ ਹੇਠਾਂ ਉਪਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਬੀੜ ਵਿਚ ਉਸੇ ਤਰਤੀਬ ਸਿਰ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਸਿਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇਹ ਲਿਖਣਾ ਕਿ ਕਦੇ ਦੇ ਮਰ ਚੁਕੇ ਭਗਤ ਕਿਸੇ ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਆਪ ਲਿਖਾਣ ਆਏ,ਅਤੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਬੂਹੇ ਤੇ ਬੈਠੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੇ ਪਿਛਲੀ ਰਾਤੀਂ ਅਧੇ ਘੰਟੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਦਰ ਸਾਰੇ ਭਗਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪਾਸ ਤੰਬੂ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਅਤੇ ਫੇਰ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖੇ ਭੀ। ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਤੋਤੇ ਮੈਨਾ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਏਥੇ ਲਿਖਦਿਆਂ ਸਾਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਬੁਧੀ ਪੁਰ ਹਾਸਾ । ਫੇਰ ਜੋ ਲਿਖੀ ਲਿਖਾਈ ਬਾਣੀ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ, ਉਹ ਅਵਸ਼ਯ ਉਹਨਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ{{nop}} ___________________ {{gap}}*ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅਸਲੀ ਅਰਥ ਕਿੱਸੇ , ਕਹਾਣੀ ਤੇ ਅਫ਼ਸਾਨੇ ਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇ‘ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਮ ਕਰਕੇ ਲੇਖ ਹਨ । {{center|- ੪੧ -}} Digitized by Panjab Digital Library / www.panjabdigilib.org<noinclude></noinclude> d9g5s111kc1bsc1u97z43j34jobulkx 250 16302 241537 193025 2026-10-19T15:49:35Z Kaur.gurmel 192 /* ਸੋਧਣਾ */ 241537 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>{{Multicol}} ਧਾਵਾ ਕਰਨਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਓਥੋਂ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ, ਹੋਰ ਕੈਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਦੇ ਗਦਰ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਖਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਓਥੇ ਡੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ) ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਰੰਗੂਨ ਉੱਤੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲਣਾ ਸੀ। ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜਹਾਜ਼, ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ, ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਆਏ ਵੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਗਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਜਹਾਜ਼, ਜਿਸ ਵਿਚ ਜਰਮਨ ਅਤੇ ਰਾਈਫਲਾਂ ਸਨ, ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਲਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਇਸ ਜਹਾਜ਼ ਅਤੇ ਰਾਈਫਲਾਂ ਦਾ ਪਿਛੋਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਸਕਿਆ ਕਿ ਕਿਥੇ ਗਈਆਂ ਜਾਂ ਕੀ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਖਿਆਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਹਾਜ਼ ਡੁਬ ਗਿਆ ਸੀ<ref>Hardinge, p. 127</ref>। {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਸਾਨਿਯਾਲ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਪੈਰੇ ਵਿਚ ਦੱਸੀ ਗਈ ਤਿੰਨ ਜਹਾਜ਼ ਭੇਜਣ ਵਾਲੀ ਸਕੀਮ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਉੱਦਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਸੰਬਰ ੧੯੧੫ ਵਿਚ ਗਦਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣਾ ਨਿਸਚੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ<ref>ਬੰਦੀ ਜੀਵਨ, ਭਾਗ ਦੂਜਾ, ਪੰਨਾ ੧੧੧ .</ref>। ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ ਹਿੰਦ ਤੋਂ ਚਲੇ ਜਾਣ ਪਿਛੋਂ ਕੁਝ ਚਿਰ ਸ਼ੰਘਾਈ ਵਿਚ ਨੀਅਲਸਨ (Nielson) ਦੇ ਘਰ ਜਾ ਟਿਕੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼ੰਘਾਈ ਦੇ ਜਰਮਨ ਕੌਂਸਲ ਅਤੇ ਉਸ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਿੰਦ ਸੰਬੰਧੀ ਕਾਰਰਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਗੂੜ੍ਹਾ ਸੰਬੰਧ ਸੀ। ਰੌਲਟ ਰੀਪੋਰਟ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਹੱਥਿਆਰ ਭੇਜਣ ਦੀ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸਕੀਮ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਪੱਕੀ ਗਵਾਹੀ ਬਗੈਰ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਪੈਰੇ ਵਿਚ ਦੱਸੀ ਗਈ ਤਿੰਨ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਵਾਲੀ ਸਕੀਮ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀ ਬੋਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਇਸ ਸਕੀਮ ਦਾ ਦਸੰਬਰ ੧੯੧੫ ਵਿਚ ਗਦਰ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਲੈਨ ਨਾਲ ਕਿਸ ਹੱਦ ਤਕ ਸੰਬੰਧ ਸੀ। {{gap}}ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਰਮਨਾਂ ਦੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਗੁਪਤ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਮਿਲੀ ਵਾਕਫੀਅਤ ਮੁਕੰਮਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਵਾਕਫੀਅਤ ਕਦੇ ਵੀ ਸੰਪੂਰਨ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਪਰੰਤੂ ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਮੁਕੱਦਮੇਂ ਵਿਚ ਹੋਈਆਂ ਗਵਾਹੀਆਂ ਤੋਂ, ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਿੰਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਜਰਮਨ ਜੁੱਟ ਦੀਆਂ ਕਾਰਰਵਾਈਆਂ ਦੇ ਕਈ ਮੋਟੇ ਮੋਟੇ ਅੰਗ ਜ਼ਰੂਰ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਸਕੀਮ, ਸਿਆਮ-ਬਰਮਾ ਦੀ ਸਕੀਮ ਅਤੇ ਹੱਥਿਆਰ ਪੁਚਾਣ ਦੀ ਸਕੀਮ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲੂਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੈਂਟਰ ਸ਼ੰਘਾਈ, ਮਨੀਲਾ ਅਤੇ ਬੰਗਕੋਕ ਦੇ ਜਰਮਨ ਕੌਂਸਲ-ਖਾਨੇ ਸਨ, ਬਾਰੇ ਇਤਨਾ ਚਾਨਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਹਿਲੂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨੇ ਕਿਸੇ ਚਲੇ ਮੁਕੱਦਮੇਂ ਦਾ ਕੇਂਦ੍ਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਨਹੀਂ ਬਣੇ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਜੇ ਵਾਕਫੀਅਤ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਬੰਧਤ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਗੁਪਤ ਰੀਕਾਰਡਾਂ, ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੀ. ਆਈ. ਡੀ. ਦੇ ਮਹਿਕਮਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫਾਈਲਾਂ ਵਿਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਕੁਝ ਐਸੀਆਂ ਕਾਰਰਵਾਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੰਗਾਲ, ਸਿਆਮ-ਬਰਮਾ ਅਤੇ ਹੱਥਿਆਰ ਪੁਚਾਣ ਦੀਆਂ ਸਕੀਮਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੰਬੰਧ ਸੀ, ਦਾ ਅਜੋੜ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹੇਠਾਂ ਕੇਵਲ ਮੁਖਤਸਰ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਅਧੂਰੀ ਵਾਕਫੀਅਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਲੜੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਨ, ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖਿੱਚ ਖਿਚਾ ਕੇ ਕਿਸੇ ਪਲੈਨ ਜਾਂ ਸਕੀਮ {{Multicol-break}} ਨਾਲ ਜੋੜ ਜੋੜਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। {{gap}}ਮਾਂਡਲੇ ਕੇਸ ਵਿਚ ਹੁਸੈਨੂੰ ਖਾਨ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਫਜ਼ਲ ਦੀਨ ਨੂੰ ਸ਼ੰਘਾਈ ਦੀ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਸਿਆਮ ਭੇਜਿਆ। ਸਿਆਮ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਲਕੱਤੇ ਜਾਣਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਕ ਬੰਗਾਲੀ ਬਾਬੂ ਅਤੇ ਇਕ ਚੀਨੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਸੀ ਜਿਥੇ ਉਹ ਹੱਥਿਆਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ੰਘਾਈ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਲਿਆਂਦੇ ਜਾ ਸੱਕਣ। ਮਾਂਡਲੇ ਕੇਸ ਵਿਚ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀ ਚਾਲੀਆ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕਬਾਲ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਜ਼ਲ ਦੀਨ ਨੇ ਕਲਕੱਤੇ, ਲਾਹੌਰ, ਪਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਕਾਬਲ ਇਹ ਪਤਾ ਦੇਣ ਜਾਣਾ ਸੀ ਕਿ ਗਦਰ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ੧੫ ਜੂਨ, ੧੯੧੫ ਨੀਯਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਤਾਰੀਖ ਸ਼ੰਘਾਈ ਦੀ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਨੀਯਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਆਗੂ ਸ਼੍ਰੀ ਫਕੀਰ ਹੁਸੈਨ ਸਨ। {{gap}}'ਭਾਈ' ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਿਆਮ-ਬਰਮਾ ਦੀ ਸਕੀਮ ਨੂੰ ਸ਼ਕਲ ਦੇਣ ਵਿਚ ਹੱਥ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਆਪ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ੰਘਾਈ ਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਾਰਰਵਾਈਆਂ ਦੇ ਹੋਰ ਸੈਂਟਰਾਂ ਦੇ ਜਰਮਨ ਏਜੰਟਾਂ ਨਾਲ ਤਾਲ ਮੇਲ ਰੱਖਦੇ ਸਨ<ref>San Francisco Trial, Charge to the Jury by the Judge, p. 702.</ref>। ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਭਾਈ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਪੰਡਤ’ ਰਾਮ ਚੰਦ ਦਾ ਇਕ-ਪਤ੍ਰ ਲਿਆਇਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ‘ਭਾਈ’ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿਆਮ, ਜਾਵਾ ਅਤੇ ਬਟਾਵੀਆ ਵਿਚ ਪ੍ਰੈਸ ਲਾਉਣ, ਅਤੇ ਸ਼ੰਘਾਈ, ਕੈਨਟਨ ਅਤੇ ਨਾਨਕਿੰਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਭੇਜਣ ਵਾਸਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ<ref>Third Case, Evidence of Jodh Singh.</ref>। ‘ਭਾਈ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ, ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ’ ਦੇ ਦੇਸ ਨੂੰ ਗਦਰੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨਾਲ ਆ ਜਾਣ ਪਿਛੋਂ, ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ ਸਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਨੀਲਾ, ਚੀਨ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ ਵਿਚ ਸਿਆਮ-ਬਰਮਾ ਸਕੀਮ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸੰਬੰਧਤ ਸਕੀਮਾਂ ਬਾਰੇ ਕੀਤੀਆਂ ਕਾਰਰਵਾਈਆਂ ਜ਼ਰੂਰ ਵਜ਼ਨੀ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਬਤ ਮਿਲੀ ਵਾਕਫੀਅਤ ਅਧੂਰੀ ਹੈ। {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਤਾਰਕਾ ਨਾਥ ਦਾਸ ਨੇ ਜਰਮਨੀ, ਹਾਲੈਂਡ, ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ, ਸਵੀਡਨ, ਰੁਮਾਨੀਆ, ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਮਾਈਨਰ ਦੇ ਮੁਲਕਾਂ ਦਾ ਲੰਮਾ ਚੌੜਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਜਾਪਾਨ ਇਕ ਮਿਸ਼ਨ ਉਤੇ ਗਏ। ਚੀਨ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਰਮਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਆਦਮੀ ਜਾਂ ਸਾਮਾਨ ਭੋਜਣ ਖਾਤਰ ਨਵੇਂ ਰਾਹ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਪੈਨ ਏਸ਼ੀਆਟਿਕ ਲੀਗ (Pan Asiatic League) ਬਨਾਉਣ ਦੇ ਖਿਆਲ ਨੂੰ ਸ਼ਕਲ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ<ref>San Francisco Trial, Charge to the Jury by the Judge, p. 703.</ref>। ਸ਼੍ਰੀ ਤਾਰਕਾ ਨਾਥ ਦਾਸ ਦੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਜ਼ਾਹਰ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬਰਲਨ ਵਿਚ ਬਣੀ ਹਿੰਦੀਆਂ ਦੀ ਕਮੇਟੀ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਸੀ; ਪਰ ਇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਧੇਰੇ ਵਾਕਫੀਅਤ ਮਿਲਣ ਉਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਨ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ ਵਿਚ ਕੀਤੀਆਂ ਸਰ ਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਸਿਆਮ-ਬਰਮਾ ਆਦਿ ਸਕੀਮਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਜੋੜ ਜੁੜ ਸਕੇ। {{Multicol-end}}<noinclude>{{center|૧੪૫}} {{rule}} <references/></noinclude> dgl4l2018eiushi3cyjrxwgkhwqbsws 250 16402 241517 241501 2026-10-19T12:38:20Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 241517 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{| class="wikitable" |+ |- ! ਨਾਮ !! ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ |- | ੧੨. ਸ੍ਰੀ ਪਿਰਥੀ ਸਿੰਘ || ਸ੍ਰੀ ਸ਼ਾਦੀ ਰਾਮ|| ਸਾਭੂ || ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ |- | ੧੩. ,, ਰਾਮ ਸਰਨ ਦਾਸ || ,, ਸੰਤ ਰਾਮ || ਕਪੂਰਥਲਾ || ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ |- | ੧੪. ,, ਰੁਲੀਆ ਸਿੰਘ || ,,ਜਗਤ ਸਿੰਘ || ਸਰਾਭਾ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- | ੧੫. ,, ਸਾਵਨ ਸਿੰਘ || ,, ਖੁਸ਼ਾਲ ਸਿੰਘ || ਚੱਬਾ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- | ੧੬. ,, ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ || ਕਰਮ ਸਿੰਘ || ਭਕਨਾ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- | ੧੭. ,, ਵਸਾਵਾ ਸਿੰਘ || ,, ਮੀਹਾਂ ਸਿੰਘ || ਗਿਲਵਾਲੀ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |} {| class="wikitable sortable" |+ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ, ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ : |- ! ਨਾਮ !! ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ |- | ੧. ਸ਼ੀ ਭਾਨ ਸਿੰਘ || ਸ੍ਰੀ ਸਾਵਨ ਸਿੰਘ || ਸੁਨੇਤ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- | ੨. ,, ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ || ,, ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ || ਦਦੇਹਰ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- | ੩. ,, ,, ,, || ,, ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ || ਦਦੇਹਰ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- | ੪. ,, ਚੂਹੜ ਸਿੰਘ || ,, ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ||ਲੀਲਾਂ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- |੫. ,, ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ || ,, ਹੋਸ਼ਨਾਕ ਸਿੰਘ || ਲਲਤੋਂ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- | ੬. ,, ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ || ,, ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ || ਸੁਰਸਿੰਗ || ਲਾਹੌਰ |- | ੭. ,, ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ || ,, ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ || ਦਦੇਹਰ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- | ੮. ,, ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ || ,, ਆਲਾ ਸਿੰਘ || ਮਾਲਾ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- | ੯. ,, ,, || ,, ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ || ਭਸੀਨ || ਲਾਹੌਰ |- | ੧੦. ,, ,,|| ,, ਮੂਲਾ ਸਿੰਘ || ਸੁਰਸਿੰਗ || ਲਾਹੌਰ |- | ੧੧. ,, ਜਵੰਦ ਸਿੰਘ || ,, ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ || ,, || ਲਾਹੌਰ |- | ੧੨. ,, ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ || ਘਨੱਈਯਾ ਸਿੰਘ || ਠੱਟੀਆਂ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- | ੧੩. ,, ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ || ,, ਘਸੀਟਾ ਸਿੰਘ || ਸੁਰਸਿੰਗ || ਲਾਹੌਰ |- | ੧੪. ,, ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ || ,, ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ || ਮਰਹਾਣਾ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- | ੧੫. ,, ਖੜਕ ਸਿੰਘ|| ,, ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ || ਭੂਪਾ ਰਾਏ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- | ੧੬. ,, ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ || ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ || ,, || ,, |- | ੧੭,, ਲਾਲ ਸਿੰਘ || ,, ਮੀਹਾਂ ਸਿੰਘ || ਭੂਰੇ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- | ੧੮. ,, ਸ੍ਰੀ ਮਦਨ ਸਿੰਘ || ,, ਮਲ ਸਿੰਘ || ਗਾਗਾ || ਲਾਹੌਰ |- | ੧੯. ,, ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ || ,, ਸਰਮੁਖ ਸਿੰਘ || ਲਾਲਪੁਰ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- | ੨੦. ,, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ || ,, ਲੱਖਾ ਸਿੰਘ || ਲੰਗੇਰੀ || ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ |- | ੨੧. ,, ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ || ,, ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਸਿੰਘ || ਈਸਾਵਾਲ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- | ੨੨. ,, ਰੋਡਾ ਸਿੰਘ || ,, ਵਸਾਵਾ ਸਿੰਘ || ਰੋਡਾ || ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ |- | ੨੩. ,, ਸ਼ਿਵ ਸਿੰਘ || ,, ਮੁਨਸ਼ੀ || ਕੋਟਲਾ || ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ |- | ੨੪. ,, ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ || ,, ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ || ਵੇਈਂਪੁਈਂ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- | ੨੫. ,, ਉਧਮ ਸਿੰਘ || ,, ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ|| ਕਸੇਲ || ,, |- | ੨੬. ‘ਸੰਤ’ ਵਸਾਖਾ ਸਿੰਘ || ,, ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ || ਦਦੇਹਰ || ,, |- | ੨੭. ਸ੍ਰੀ ਰੂੜ ਸਿੰਘ || ,, ਅਤਰ ਸਿੰਘ ||ਚੁਹੜ ਚੱਕ || ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ |} {| class="wikitable sortable" |+ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ: |- ! ਨਾਮ!! ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ !! ਸਜ਼ਾ |- | ੧. ਸ੍ਰੀ ਬਾਜ ਸਿੰਘ || ਸ੍ਰੀ ਚਤਰ ਸਿੰਘ || ਰੱਯਾ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ || ਦੋ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤ |- | ੨. ,, ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ || ,, ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ || ਘਨੋਰੀ || ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ || ਸਤ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ |- | ੩. ,, ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ || ,, ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ || ਨੰਦ ਪੁਰ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ || ਚਾਰ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ |- | ੪. ,, ਹਰੀ ਸਿੰਘ || ,, ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ || ਨਥਾਨਾ || ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ || ਦਸ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ |- | ੫. ਸ਼੍ਰੀ ਜਮਨਾ ਦਾਸ || ਸ਼੍ਰੀ ਹਰੀ ਰਾਮ || ਬੜਾ ਗਾਓ || ਯੂ. ਪੀ. || ਤਿੰਨ ਸਾਲਸਖਤ ਕੈਦ |- | ੬. ਸ਼੍ਰੀ ਕਿਸ਼ਨ ਦਾਸ || ਸ੍ਰੀ ਖਜ਼ਾਨ ਸਿੰਘ || ਬਾਬਰ ਪੁਰ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ || ਫੈਸਲਾ ਹੋਣ ਤਕ ਜੋ ਸਮਾਂ ਬੀਤਿਆ ਉਸ ਤਕ |}<noinclude>{{center|੧੬੪}}</noinclude> 1qjwdv0jztdty465d8v6p6x7z4bbni0 241518 241517 2026-10-19T12:40:55Z Harchand Bhinder 2624 241518 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{| class="wikitable" |+ |- ! ਨਾਮ !! ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ |- | ੧੨. ਸ੍ਰੀ ਪਿਰਥੀ ਸਿੰਘ || ਸ੍ਰੀ ਸ਼ਾਦੀ ਰਾਮ|| ਸਾਭੂ || ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ |- | ੧੩. ,, ਰਾਮ ਸਰਨ ਦਾਸ || ,, ਸੰਤ ਰਾਮ || ਕਪੂਰਥਲਾ || ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ |- | ੧੪. ,, ਰੁਲੀਆ ਸਿੰਘ || ,, ਜਗਤ ਸਿੰਘ || ਸਰਾਭਾ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- | ੧੫. ,, ਸਾਵਨ ਸਿੰਘ || ,, ਖੁਸ਼ਾਲ ਸਿੰਘ || ਚੱਬਾ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- | ੧੬. ,, ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ || ,, ਕਰਮ ਸਿੰਘ || ਭਕਨਾ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- | ੧੭. ,, ਵਸਾਵਾ ਸਿੰਘ || ,, ਮੀਹਾਂ ਸਿੰਘ || ਗਿਲਵਾਲੀ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |} {| class="wikitable sortable" |+ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ, ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ : |- ! ਨਾਮ !! ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ |- | ੧. ਸ਼ੀ ਭਾਨ ਸਿੰਘ || ਸ੍ਰੀ ਸਾਵਨ ਸਿੰਘ || ਸੁਨੇਤ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- | ੨. ,, ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ || ,, ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ || ਦਦੇਹਰ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- | ੩. ,, ,, ,, || ,, ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ || ਦਦੇਹਰ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- | ੪. ,, ਚੂਹੜ ਸਿੰਘ || ,, ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ||ਲੀਲਾਂ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- |੫. ,, ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ || ,, ਹੋਸ਼ਨਾਕ ਸਿੰਘ || ਲਲਤੋਂ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- | ੬. ,, ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ || ,, ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ || ਸੁਰਸਿੰਗ || ਲਾਹੌਰ |- | ੭. ,, ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ || ,, ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ || ਦਦੇਹਰ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- | ੮. ,, ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ || ,, ਆਲਾ ਸਿੰਘ || ਮਾਲਾ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- | ੯. ,, ,, ,,|| ,, ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ || ਭਸੀਨ || ਲਾਹੌਰ |- | ੧੦. ,, ,, ,,|| ,, ਮੂਲਾ ਸਿੰਘ || ਸੁਰਸਿੰਗ || ਲਾਹੌਰ |- | ੧੧. ,, ਜਵੰਦ ਸਿੰਘ || ,, ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ || ,, || ਲਾਹੌਰ |- | ੧੨. ,, ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ || ਘਨੱਈਯਾ ਸਿੰਘ || ਠੱਟੀਆਂ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- | ੧੩. ,, ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ || ,, ਘਸੀਟਾ ਸਿੰਘ || ਸੁਰਸਿੰਗ || ਲਾਹੌਰ |- | ੧੪. ,, ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ || ,, ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ || ਮਰਹਾਣਾ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- | ੧੫. ,, ਖੜਕ ਸਿੰਘ|| ,, ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ || ਭੂਪਾ ਰਾਏ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- | ੧੬. ,, ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ || ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ || ,, || ,, |- | ੧੭,, ਲਾਲ ਸਿੰਘ || ,, ਮੀਹਾਂ ਸਿੰਘ || ਭੂਰੇ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- | ੧੮. ,, ਸ੍ਰੀ ਮਦਨ ਸਿੰਘ || ,, ਮਲ ਸਿੰਘ || ਗਾਗਾ || ਲਾਹੌਰ |- | ੧੯. ,, ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ || ,, ਸਰਮੁਖ ਸਿੰਘ || ਲਾਲਪੁਰ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- | ੨੦. ,, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ || ,, ਲੱਖਾ ਸਿੰਘ || ਲੰਗੇਰੀ || ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ |- | ੨੧. ,, ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ || ,, ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਸਿੰਘ || ਈਸਾਵਾਲ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- | ੨੨. ,, ਰੋਡਾ ਸਿੰਘ || ,, ਵਸਾਵਾ ਸਿੰਘ || ਰੋਡਾ || ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ |- | ੨੩. ,, ਸ਼ਿਵ ਸਿੰਘ || ,, ਮੁਨਸ਼ੀ || ਕੋਟਲਾ || ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ |- | ੨੪. ,, ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ || ,, ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ || ਵੇਈਂਪੁਈਂ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- | ੨੫. ,, ਉਧਮ ਸਿੰਘ || ,, ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ|| ਕਸੇਲ || ,, |- | ੨੬. ‘ਸੰਤ’ ਵਸਾਖਾ ਸਿੰਘ || ,, ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ || ਦਦੇਹਰ || ,, |- | ੨੭. ਸ੍ਰੀ ਰੂੜ ਸਿੰਘ || ,, ਅਤਰ ਸਿੰਘ ||ਚੁਹੜ ਚੱਕ || ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ |} {| class="wikitable sortable" |+ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ: |- ! ਨਾਮ!! ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ !! ਸਜ਼ਾ |- | ੧. ਸ੍ਰੀ ਬਾਜ ਸਿੰਘ || ਸ੍ਰੀ ਚਤਰ ਸਿੰਘ || ਰੱਯਾ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ || ਦੋ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤ |- | ੨. ,, ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ || ,, ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ || ਘਨੋਰੀ || ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ || ਸਤ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ |- | ੩. ,, ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ || ,, ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ || ਨੰਦ ਪੁਰ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ || ਚਾਰ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ |- | ੪. ,, ਹਰੀ ਸਿੰਘ || ,, ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ || ਨਥਾਨਾ || ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ || ਦਸ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ |- | ੫. ਸ਼੍ਰੀ ਜਮਨਾ ਦਾਸ || ਸ਼੍ਰੀ ਹਰੀ ਰਾਮ || ਬੜਾ ਗਾਓ || ਯੂ. ਪੀ. || ਤਿੰਨ ਸਾਲਸਖਤ ਕੈਦ |- | ੬. ਸ਼੍ਰੀ ਕਿਸ਼ਨ ਦਾਸ || ਸ੍ਰੀ ਖਜ਼ਾਨ ਸਿੰਘ || ਬਾਬਰ ਪੁਰ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ || ਫੈਸਲਾ ਹੋਣ ਤਕ ਜੋ ਸਮਾਂ ਬੀਤਿਆ ਉਸ ਤਕ |}<noinclude>{{center|੧੬੪}}</noinclude> 0noij7myzewt37uozem13tw31udi16m 250 16407 241526 47129 2026-10-19T13:27:00Z Harchand Bhinder 2624 241526 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Karamjit Singh Gathwala" /></noinclude>{{gap}}'''(ਅ) ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਟ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ ।''' {| class="wikitable sortable" |+ ਇਨਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ: |- ! ਨਾਮ!! ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ |- |੧. ਸ਼੍ਰੀ ਬੀਰ ਸਿੰਘ || ਸ਼੍ਰੀ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ || ਬਾਹੂ ਵਾਲ || ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ |- | ੨. ,, ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ || ,, ਸਜਣ ਸਿੰਘ|| ਢੁਡੀਕੇ || ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ |- | ੩. ,, ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ ਉਰਫ ਰੋਡਾ ਸਿੰਘ || ,, ਗੁਰਦਿਤ ਸਿੰਘ || ਖੁਰਦਪੁਰ || ਜਲੰਧਰ |- | ੪. ,, ਰੂੜ ਸਿੰਘ || ,, ਸਮੁੰਦ ਸਿੰਘ || ਤਲਵੰਡੀ ਦੁਸਾਂਜ || ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ |- | ੫. ,, ਉਤਮ ਸਿੰਘ || ,, ਜੀਤਾ ਸਿੰਘ || ਹਾਸ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |} {{gap}}ਸ਼ੀ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ, ਸਪਤੂ ਸ਼ੀ ਮੰਨਾ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਚਰੜ, ਜ਼ਿਲਾ ਲਾਹੌਰ, ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ, ਪਰ ਪਿਛੋਂ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। {| class="wikitable sortable" |+ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ: |- ! ਨਾਮ !! ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ |- | ੧. ਸ੍ਰੀ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ || ਸ੍ਰੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ || ਜਗਰਾਓਂ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- | ,, ਅਤਰ ਸਿੰਘ || ,, ਹੀਰਾ ਨੰਦ || ਧੀਕਮਪੁਰ || ਜੇਹਲਮ |- | ,, ਬੋਘ ਸਿੰਘ || ,, ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ || ਝਾੜ ਸਾਹਿਬ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- | ,, ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ || ,, ਵਸਾਖਾ ਸਿੰਘ || ਵਿਰਪਾਲ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- | ੫. ,, ਬੁਢਾ ਸਿੰਘ || ,, ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ || ਸੁਰਸਿੰਗ || ਲਾਹੌਰ |- | ੬. ,, ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ || ,, ਹਮੀਰ ਸਿੰਘ || ਫਲੇਵਾਲ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- | 2. ,, ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ || ,, ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ || ਖਾਪੜ ਖੇੜੀ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- | 2. ,, ,, ,,|| ,, ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ || ਸੁਰਸਿੰਗ || ਲਾਹੌਰ |- | ੯. ,, ਗੁਜਰ ਸਿੰਘ || ,, ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ || ਭਕਨਾ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- | ੧੦. ,, ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ || ,, ਫਤਹ ਸਿੰਘ || ਛੱਜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਚਮਿੰਡਾ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- | ੧੧. ,, ਹਰੀ ਸਿੰਘ || ,, ਅਮਰ ਸਿੰਘ || ਕੱਕੜ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- | ੧੨. ,, ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ || ,, ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ || ਗੁਜਰਵਾਲ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- | ੧੩. ,, ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ || ,, ਭੂਪ ਸਿੰਘ || ਰਸੂਲਪੁਰ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- | . ,, ,, ,, || ,, ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ || ਕਾਲਾ ਸੰਘਿਆਂ || ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ |- | . ,, ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ || ,, ਫੁੱਮਣ ਸਿੰਘ || ਸ਼ੇਖ ਦੌਲਤ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- |੧੬. ,, ਜਗਤ ਸਿੰਘ || ,, ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ || ਗੁਜਰਵਾਲ || ,, |- | . ,,ਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ || ,, ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ || ਚੌਧਰੀ ਵਾਲਾ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- |. ,, ਕਰਮ ਸਿੰਘ || ,, ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ || ਕੋਟਲਾ ਅਜਨੇਰ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |} ੧੬. ,, ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ,, ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਪਟਿਆਲਾ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ , ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ,, ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਸੁਰਸਿੰਗ ਲਾਹੌਰ ਕਿਰਪਾ ਸਿੰਘ ,, ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਟੌਗ ਮਾਜਰੀ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ,, ਲਾਭ ਸਿੰਘ 9, ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਚੱਕ ਵਾਲੀਆਂ ਲਾਹੌਰ ੨੩ ॥ , ਬੂੜ ਸਿੰਘ ਵਲਟੋਹਾ ਲਾਹੌਰ ,, ਉਥੇ ਸਿੰਘ ਨਾਰੰਗਵਾਲ ਲੁਧਿਹਾਣਾ ੨੫. ,, ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ 9, ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ੨੬. ,, ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ,, ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਮਾਜਰੀ ਲੁਧਿਹਾਣਾ ੨੭. ਸ੍ਰੀ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਸ੍ਰੀ ਮੂਲ ਸਿੰਘ ਵਲਟੋਹਾ ਲਾਹੌਰ ੨੮, , ਮਸਤਾਨ ਸਿੰਘ ,, ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਨਾਰੰਗਵਾਲ ਲੁਧਿਹਾਣਾ ੨੯. ,, ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ y, ਠਾਕਰ ਸਿੰਘ ਗੁਜਰਵਾਲ ਲੁਧਿਹਾਣਾ ੩੦. ,, ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ ,, ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਹਨ ਲਾਹੌਰ ੩੧. ,, ਪਾਖਰ ਸਿੰਘ , ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਵੀਰੋਜ਼ਪੁਰ ੩੨. ,, ਪਾਲਾ ਸਿੰਘ , ਬਗਾ ਸਿੰਘ ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ ੩੩. ,, ਰਾਮ ਸਿੰਘ , ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਫੁਲੇਵਾਲ ਲੁਧਿਹਾਣਾ ੩੪. ‘ਸੰਤ’ ਰੰਧੀਰ ਸਿੰਘ ,, ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ ਨਾਰੰਗਵਾਲ ਲੁਧਿਹਾਣਾ ੩੫. ਸ੍ਰੀ ਸੱਜਣ ਸਿੰਘ ,, ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਲੁਧਿਹਾਣਾ ੩੬. ,, ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ y, ਚੂਹੜ ਸਿੰਘ ਨੰਦਪੁਰ ਕਲੌਰ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ੩੭. ,, ਸੁਚਾ ਸਿੰਘ , ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਚੋਲਾ ਕਲਾਂ | ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ੩੮, ,, ਸੁਲਤਾਨ ਸ਼ਾਹ 9, ਮਾਘੀ ਸ਼ਾਹ ਭਿੱਖੀਵਿੰਡ ਲਾਹੌਰ ੩੯, ,, ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ,, ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਦੌਲ ਨੰਗਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ੪੦. , ਸ਼ਜਾ ਸਿੰਘ ਵਲਟੋਹਾ ਲਾਹੌਰ ੧੪. ੭) ੧੫. ,, ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ f ਨੂੰ r ੨੪. , ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦੁਡੀਕੇ p, ਖੁਸ਼ਾਲ ਸਿੰਘ Digiti by Rand Digital Library www.n b .org<noinclude></noinclude> 57smfgqp5ap38su0jxlvgqtg4t3376k 241533 241526 2026-10-19T14:28:15Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 241533 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}'''(ਅ) ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਟ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ ।''' {| class="wikitable sortable" |+ ਇਨਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ: |- ! ਨਾਮ!! ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ |- |੧. ਸ਼੍ਰੀ ਬੀਰ ਸਿੰਘ || ਸ਼੍ਰੀ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ || ਬਾਹੂ ਵਾਲ || ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ |- |੨. ,, ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ || ,, ਸਜਣ ਸਿੰਘ|| ਢੁਡੀਕੇ || ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ |- |੩. ,, ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ ਉਰਫ ਰੋਡਾ ਸਿੰਘ || ,, ਗੁਰਦਿਤ ਸਿੰਘ || ਖੁਰਦਪੁਰ || ਜਲੰਧਰ |- |੪. ,, ਰੂੜ ਸਿੰਘ || ,, ਸਮੁੰਦ ਸਿੰਘ || ਤਲਵੰਡੀ ਦੁਸਾਂਜ || ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ |- |੫. ,, ਉਤਮ ਸਿੰਘ || ,, ਜੀਤਾ ਸਿੰਘ || ਹਾਨਸ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |} {{gap}} ਸ਼ੀ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ, ਸਪਤੂ ਸ਼ੀ ਮੰਨਾ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਚਰੜ, ਜ਼ਿਲਾ ਲਾਹੌਰ, ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ, ਪਰ ਪਿਛੋਂ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। {| class="wikitable sortable" |+ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ: |- ! ਨਾਮ !! ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ |- |੧. ਸ੍ਰੀ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ || ਸ੍ਰੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ || ਜਗਰਾਓਂ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- |੨. ,, ਅਤਰ ਸਿੰਘ || ,, ਹੀਰਾ ਨੰਦ || ਧੀਕਮਪੁਰ || ਜੇਹਲਮ |- |੩. ,, ਬੋਘ ਸਿੰਘ || ,, ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ || ਝਾੜ ਸਾਹਿਬ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- |੪. ,, ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ || ,, ਵਸਾਖਾ ਸਿੰਘ || ਵਿਰਪਾਲ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- |੫. ,, ਬੁਢਾ ਸਿੰਘ || ,, ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ || ਸੁਰਸਿੰਗ || ਲਾਹੌਰ |- |੬. ,, ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ || ,, ਹਮੀਰ ਸਿੰਘ || ਫਲੇਵਾਲ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- |੭. ,, ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ || ,, ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ || ਖਾਪੜ ਖੇੜੀ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- |੮. ,, ,, ,,|| ,, ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ || ਸੁਰਸਿੰਗ || ਲਾਹੌਰ |- |੯. ,, ਗੁਜਰ ਸਿੰਘ || ,, ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ || ਭਕਨਾ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- |੧੦. ,, ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ || ,, ਫਤਹ ਸਿੰਘ || ਛੱਜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਚਮਿੰਡਾ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- |੧੧. ,, ਹਰੀ ਸਿੰਘ || ,, ਅਮਰ ਸਿੰਘ || ਕੱਕੜ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- |੧੨. ,, ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ || ,, ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ || ਗੁਜਰਵਾਲ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- |੧੩. ,, ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ || ,, ਭੂਪ ਸਿੰਘ || ਰਸੂਲਪੁਰ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- |੧੪. ,, ,, ,, || ,, ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ || ਕਾਲਾ ਸੰਘਿਆਂ || ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ |- |੧੫. ,, ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ || ,, ਫੁੱਮਣ ਸਿੰਘ || ਸ਼ੇਖ ਦੌਲਤ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- |੧੬. ,, ਜਗਤ ਸਿੰਘ || ,, ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ || ਗੁਜਰਵਾਲ || ,, |- |੧੭. ,, ਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ || ,, ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ || ਚੌਧਰੀ ਵਾਲਾ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- |੧੮. ,, ਕਰਮ ਸਿੰਘ || ,, ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ || ਕੋਟਲਾ ਅਜਨੇਰ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- |੧੯. ,, ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ || ,, ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ || ਪਟਿਆਲਾ || ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ |- |੨੦. ,, ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ || ,, ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ || ਸੁਰਸਿੰਗ || ਲਾਹੌਰ |- |੨੧. ,, ਕਿਰਪਾ ਸਿੰਘ || ,, ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ || ਟੌਂਗ ਮਾਜਰੀ || ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ |- |੨੨. ,, ਲਾਭ ਸਿੰਘ || ,, ਰਾਮ ਸਿੰਘ || ਚੱਕ ਵਾਲੀਆਂ || ਲਾਹੌਰ |- |੨੩. ,, ,, ,, || ,, ਬੂੜ ਸਿੰਘ || ਵਲਟੋਹਾ || ਲਾਹੌਰ |- |੨੪. ,, ਲਾਲ ਸਿੰਘ || ,, ਉਥੇ ਸਿੰਘ || ਨਾਰੰਗਵਾਲ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- |੨੫. ,, ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ || ,, ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ || ਕਸੇਲ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- |੨੬. ,, ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ || ,, ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ || ਮਾਜਰੀ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- |੨੭. ,, ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ || ,, ਮੂਲ ਸਿੰਘ || ਵਲਟੋਹਾ || ਲਾਹੌਰ |- |੨੮. ,, ਮਸਤਾਨ ਸਿੰਘ || ,, ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ || ਨਾਰੰਗਵਾਲ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- |੨੯. ,, ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ || ,, ਠਾਕਰ ਸਿੰਘ || ਗੁਜਰਵਾਲ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- |੩੦. ,, ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ || ,, ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ || ਧੁਨ || ਲਾਹੌਰ |- |੩੧. ,, ਪਾਖਰ ਸਿੰਘ || ,, ਭਾਨ ਸਿੰਘ || ਢੁਡੀਕੇ || ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ |- |੩੨. ,, ਪਾਲਾ ਸਿੰਘ || ,, ਬਗਾ ਸਿੰਘ || ਢੁਡੀਕੇ || ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ |- |੩੩. ,, ਰਾਮ ਸਿੰਘ || ,, ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ || ਫੂਲੇਵਾਲ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- |੩੪. ‘ਸੰਤ’ ਰੰਧੀਰ ਸਿੰਘ || ,, ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ || ਨਾਰੰਗਵਾਲ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- |੩੫. ਸ੍ਰੀ ਸੱਜਣ ਸਿੰਘ || ,, ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ || ,, || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- |੩੬. ,, ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ || ,, ਚੂਹੜ ਸਿੰਘ || ਨੰਦਪੁਰ ਕਲੌਰ || ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ |- |੩੭. ,, ਸੁਚਾ ਸਿੰਘ || ,, ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ || ਚੋਲਾ ਕਲਾਂ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- |੩੮. ,, ਸੁਲਤਾਨ ਸ਼ਾਹ || ,, ਮਾਘੀ ਸ਼ਾਹ || ਭਿੱਖੀਵਿੰਡ || ਲਾਹੌਰ |- |੩੯. ,, ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ || ,, ਰਤਨ ਸਿੰਘ || ਦੌਲੂ ਨੰਗਲ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- |੪੦. ,, ਸੂਜਾ ਸਿੰਘ || ,, ਖੁਸ਼ਾਲ ਸਿੰਘ || ਵਲਟੋਹਾ || ਲਾਹੌਰ |}<noinclude></noinclude> dwf1ypzp0eog1huospxr6u2fjvxyzsh 241534 241533 2026-10-19T14:31:38Z Harchand Bhinder 2624 241534 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}'''(ਅ) ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਟ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ ।''' {| class="wikitable sortable" |+ ਇਨਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ: |- ! ਨਾਮ!! ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ |- |੧. ਸ਼੍ਰੀ ਬੀਰ ਸਿੰਘ || ਸ਼੍ਰੀ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ || ਬਾਹੂ ਵਾਲ || ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ |- |੨. ,, ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ || ,, ਸਜਣ ਸਿੰਘ|| ਢੁਡੀਕੇ || ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ |- |੩. ,, ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ ਉਰਫ ਰੋਡਾ ਸਿੰਘ || ,, ਗੁਰਦਿਤ ਸਿੰਘ || ਖੁਰਦਪੁਰ || ਜਲੰਧਰ |- |੪. ,, ਰੂੜ ਸਿੰਘ || ,, ਸਮੁੰਦ ਸਿੰਘ || ਤਲਵੰਡੀ ਦੁਸਾਂਜ || ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ |- |੫. ,, ਉਤਮ ਸਿੰਘ || ,, ਜੀਤਾ ਸਿੰਘ || ਹਾਨਸ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |} {{gap}} ਸ਼ੀ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ, ਸਪਤੂ ਸ਼ੀ ਮੰਨਾ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਚਰੜ, ਜ਼ਿਲਾ ਲਾਹੌਰ, ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ, ਪਰ ਪਿਛੋਂ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। {| class="wikitable sortable" |+ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ: |- ! ਨਾਮ !! ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ |- |੧. ਸ੍ਰੀ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ || ਸ੍ਰੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ || ਜਗਰਾਓਂ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- |੨. ,, ਅਤਰ ਸਿੰਘ || ,, ਹੀਰਾ ਨੰਦ || ਧੀਕਮਪੁਰ|| ਜੇਹਲਮ |- |੩. ,, ਬੋਘ ਸਿੰਘ || ,, ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ || ਝਾੜ ਸਾਹਿਬ|| ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- |੪. ,, ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ || ,, ਵਸਾਖਾ ਸਿੰਘ || ਵਿਰਪਾਲ|| ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- |੫. ,, ਬੁਢਾ ਸਿੰਘ || ,, ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ || ਸੁਰਸਿੰਗ|| ਲਾਹੌਰ |- |੬. ,, ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ || ,, ਹਮੀਰ ਸਿੰਘ || ਫਲੇਵਾਲ|| ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- |੭. ,, ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ || ,, ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ || ਖਾਪੜ ਖੇੜੀ|| ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- |੮. ,, ,, ,,|| ,, ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ || ਸੁਰਸਿੰਗ|| ਲਾਹੌਰ |- |੯. ,, ਗੁਜਰ ਸਿੰਘ || ,, ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ || ਭਕਨਾ|| ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- |੧੦. ,, ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ || ,, ਫਤਹ ਸਿੰਘ || ਛੱਜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਚਮਿੰਡਾ|| ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- |੧੧. ,, ਹਰੀ ਸਿੰਘ || ,, ਅਮਰ ਸਿੰਘ || ਕੱਕੜ|| ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- |੧੨. ,, ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ || ,, ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ || ਗੁਜਰਵਾਲ|| ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- |੧੩. ,, ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ || ,, ਭੂਪ ਸਿੰਘ || ਰਸੂਲਪੁਰ|| ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- |੧੪. ,, ,, ,, || ,, ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ || ਕਾਲਾ ਸੰਘਿਆਂ || ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ |- |੧੫. ,, ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ || ,, ਫੁੱਮਣ ਸਿੰਘ || ਸ਼ੇਖ ਦੌਲਤ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- |੧੬. ,, ਜਗਤ ਸਿੰਘ || ,, ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ || ਗੁਜਰਵਾਲ || ,, |- |੧੭. ,, ਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ || ,, ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ || ਚੌਧਰੀ ਵਾਲਾ|| ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- |੧੮. ,, ਕਰਮ ਸਿੰਘ || ,, ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ || ਕੋਟਲਾ ਅਜਨੇਰ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- |੧੯. ,, ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ || ,, ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ || ਪਟਿਆਲਾ || ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ |- |੨੦. ,, ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ || ,, ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ || ਸੁਰਸਿੰਗ || ਲਾਹੌਰ |- |੨੧. ,, ਕਿਰਪਾ ਸਿੰਘ || ,, ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ || ਟੌਂਗ ਮਾਜਰੀ|| ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ |- |੨੨. ,, ਲਾਭ ਸਿੰਘ || ,, ਰਾਮ ਸਿੰਘ || ਚੱਕ ਵਾਲੀਆਂ|| ਲਾਹੌਰ |- |੨੩. ,, ,, ,, || ,, ਬੂੜ ਸਿੰਘ || ਵਲਟੋਹਾ|| ਲਾਹੌਰ |- |੨੪. ,, ਲਾਲ ਸਿੰਘ || ,, ਉਥੇ ਸਿੰਘ || ਨਾਰੰਗਵਾਲ|| ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- |੨੫. ,, ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ || ,, ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ || ਕਸੇਲ|| ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- |੨੬. ,, ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ || ,, ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ || ਮਾਜਰੀ|| ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- |੨੭. ,, ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ || ,, ਮੂਲ ਸਿੰਘ || ਵਲਟੋਹਾ|| ਲਾਹੌਰ |- |੨੮. ,, ਮਸਤਾਨ ਸਿੰਘ || ,, ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ || ਨਾਰੰਗਵਾਲ|| ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- |੨੯. ,, ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ || ,, ਠਾਕਰ ਸਿੰਘ || ਗੁਜਰਵਾਲ|| ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- |੩੦. ,, ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ || ,, ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ || ਧੁਨ || ਲਾਹੌਰ |- |੩੧. ,, ਪਾਖਰ ਸਿੰਘ || ,, ਭਾਨ ਸਿੰਘ || ਢੁਡੀਕੇ || ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ |- |੩੨. ,, ਪਾਲਾ ਸਿੰਘ || ,, ਬਗਾ ਸਿੰਘ || ਢੁਡੀਕੇ || ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ |- |੩੩. ,, ਰਾਮ ਸਿੰਘ || ,, ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ || ਫੂਲੇਵਾਲ|| ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- |੩੪. ‘ਸੰਤ’ ਰੰਧੀਰ ਸਿੰਘ || ,, ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ || ਨਾਰੰਗਵਾਲ|| ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- |੩੫. ਸ੍ਰੀ ਸੱਜਣ ਸਿੰਘ || ,, ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ || ,, || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- |੩੬. ,, ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ || ,, ਚੂਹੜ ਸਿੰਘ || ਨੰਦਪੁਰ ਕਲੌਰ|| ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ |- |੩੭. ,, ਸੁਚਾ ਸਿੰਘ || ,, ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ || ਚੋਲਾ ਕਲਾਂ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- |੩੮. ,, ਸੁਲਤਾਨ ਸ਼ਾਹ || ,, ਮਾਘੀ ਸ਼ਾਹ || ਭਿੱਖੀਵਿੰਡ|| ਲਾਹੌਰ |- |੩੯. ,, ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ || ,, ਰਤਨ ਸਿੰਘ || ਦੌਲੂ ਨੰਗਲ|| ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- |੪੦. ,, ਸੂਜਾ ਸਿੰਘ || ,, ਖੁਸ਼ਾਲ ਸਿੰਘ || ਵਲਟੋਹਾ || ਲਾਹੌਰ |}<noinclude></noinclude> kq9x42ad4mftzluwb2paka279illzh3 250 16412 241535 47135 2026-10-19T14:44:21Z Harchand Bhinder 2624 241535 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Karamjit Singh Gathwala" /></noinclude>{| class="wikitable sortable" |+ ਸੁਰਖੀ ਲਿਖਤ |- ! ਨਾਮ !! ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ |- | ੪੧. ਸ਼੍ਰੀ ਸੁਰਜਨ ਸਿੰਘ || ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ || ਗੁਜਰਵਾਲ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- | ੪੨. ,, ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ || ,, ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ|| ਭਿਖੀਵਿੰਡ || ਲਾਹੌਰ |- | ੪੩. ,, ਠਾਕਰ ਸਿੰਘ || ,, ਸੂਬਾ ਸਿੰਘ || ਠਟੀਆਂ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- | ੪੪. ,, ਊਧਮ ਸਿੰਘ || ,, ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ || ਲਾਡੂਪੁਰਾ || ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ |- | ੪੫. ,, ਵਸਾਖਾ ਸਿੰਘ || ,, ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ || ਦਦੇਹਰ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |} ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਿਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ:- ਸਿੰਘ ਨਾਮ ੧. ਸ਼੍ਰੀ ਜੰਮੂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ੭.,, ੮.,, ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ੨. ੭ ੩. ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ,, ੪. ” ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪ ਪਾਲਾ ਸਿੰਘ " ੬. .. ਫੇਰਾ ਸਿੰਘ ,, ਸ਼੍ਰੀ ਵਸਾਉਂ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ ,, " ਸਰੂਪ ਨੰਦ ਸਿੰਘ " " ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ ,, ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਭੋਲਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ,, ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਜ਼ਿਲਾ ਵਲਟੋਹਾ | ਲਾਹੌਰ ਝਾੜ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਹਸਨਪੁਰ | ਲੁਧਿਹਾਣਾ ਛੁਡੀਕੇ | ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸਜ਼ਾ ੬ ਮਹੀਨੇ ਸਖਤ ਵ " ੪ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ ੩ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ " ੨ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ ੩ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ ਕੋਟ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਸਿਆਲਕੋਟ ਢੁਡੀਕੇ ਫੀਰੋਜ਼ ਪੁਰ ਠੀਕਰੀ ਵਾਲਾ ਗੁਰਦਾਸ ਪੁਰ : ੧ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ (ੲ) ਲਾਹੌਰ ਸੈਕਿੰਡ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਤਾ ਗਿਆ। ਨਾਮ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਪਿੰਡ ਜ਼ਿਲਾ ੧. ਸ਼੍ਰੀ ਬਾਬੂ ਰਾਮ ੨.,, ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ੩. ੪. ,, (‘ਕੈਨੇਡੀਅਨ') ਨਾਮਾ ਸ਼੍ਰੀ ਗਾਂਧੀ ਫਤਹ ਗੜ੍ਹ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ,, ਬੁਧ ਸਿੰਘ ਖੁਰਦ ਪੁਰ ਜਲੰਧਰ ਗੋਪਾਲ " ਫਤਹ ਗੜ੍ਹ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ " ਹਾਫਿਜ਼ ਅਬਦੁਲਾ (ਮਨੀਲਾ ਵਾਲੇ) ਨਿਜ਼ਾਮ ਦੀਨ ਜਗਰਾਓਂ » ਲੁਧਿਹਾਣਾ 4. " ਰੂੜ ਸਿੰਘ " ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਸੰਗਵਾਲ ਜਲੰਧਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਸਪੜ ਸ਼੍ਰੀ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਚੰਦ ਨੌ, ਜ਼ਿਲਾ ਫੀਰੋਜ਼ ਪੁਰ, ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ, ਪਰ ਪਿਛੋਂ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਬਦਲੀ ਗਈ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ:- ਨਾਮ ੧. ਸ਼੍ਰੀ ਬਤਨ ਸਿੰਘ ੨ " ੩. . ੪.. ਪ. ,, ਫਜ਼ਲ ਦੀਨ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਮੁਨਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼੍ਰੀ ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ ,, ਨੂਰਾ ਜ਼ਿਲਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਪਿੰਡ ਕਾਹਰੀ ਭਿਖਾ ਸਿੰਘ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਫਤਹ ਗੜ੍ਹ ਛੋਟੀਆਂ ਥੋਬਾ " ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ " ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਸਾਹਨੇ ਵਾਲ ਜੰਡਿਆਲਾ ਲੁਧਿਹਾਣਾ ਜਲੰਧਰ ਸ਼੍ਰੀ ਅਮਰ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਕੋਟਲਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਨੂੰ ਦੋ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। (ਸ) ਬਨਾਰਸ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਸਚਿੰਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਯਾਲ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਦਸ ਹੋਰ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗ ਸਕਿਆ) ਨੂੰ ਲੰਮੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿਤੀਆਂ ਗਈਆਂ (Rowlatt Report, p. 134.) ੧੬ ੬ Digitized by Panjab Digital Library /.www.panjabdigilib.org<noinclude></noinclude> fo3hbflwgj36jbxmof4v6r2pe7zsy1o 241536 241535 2026-10-19T14:45:23Z Harchand Bhinder 2624 241536 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Karamjit Singh Gathwala" /></noinclude>{| class="wikitable sortable" |+ ਸੁਰਖੀ ਲਿਖਤ |- ! ਨਾਮ !! ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ |- | ੪੧. ਸ਼੍ਰੀ ਸੁਰਜਨ ਸਿੰਘ || ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ || ਗੁਜਰਵਾਲ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- | ੪੨. ,, ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ || ,, ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ|| ਭਿਖੀਵਿੰਡ || ਲਾਹੌਰ |- | ੪੩. ,, ਠਾਕਰ ਸਿੰਘ || ,, ਸੂਬਾ ਸਿੰਘ || ਠਟੀਆਂ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- | ੪੪. ,, ਊਧਮ ਸਿੰਘ || ,, ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ || ਲਾਡੂਪੁਰਾ || ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ |- | ੪੫. ,, ਵਸਾਖਾ ਸਿੰਘ || ,, ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ || ਦਦੇਹਰ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |} ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਿਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ:- ਸਿੰਘ ਨਾਮ ੧. ਸ਼੍ਰੀ ਜੰਮੂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ੭.,, ੮.,, ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ੨. ੭ ੩. ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ,, ੪. ” ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪ ਪਾਲਾ ਸਿੰਘ " ੬. .. ਫੇਰਾ ਸਿੰਘ ,, ਸ਼੍ਰੀ ਵਸਾਉਂ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ ,, " ਸਰੂਪ ਨੰਦ ਸਿੰਘ " " ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ ,, ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਭੋਲਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ,, ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਜ਼ਿਲਾ ਵਲਟੋਹਾ | ਲਾਹੌਰ ਝਾੜ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਹਸਨਪੁਰ | ਲੁਧਿਹਾਣਾ ਛੁਡੀਕੇ | ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸਜ਼ਾ ੬ ਮਹੀਨੇ ਸਖਤ ਵ " ੪ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ ੩ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ " ੨ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ ੩ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ ਕੋਟ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਸਿਆਲਕੋਟ ਢੁਡੀਕੇ ਫੀਰੋਜ਼ ਪੁਰ ਠੀਕਰੀ ਵਾਲਾ ਗੁਰਦਾਸ ਪੁਰ : ੧ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ (ੲ) ਲਾਹੌਰ ਸੈਕਿੰਡ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਤਾ ਗਿਆ। ਨਾਮ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਪਿੰਡ ਜ਼ਿਲਾ ੧. ਸ਼੍ਰੀ ਬਾਬੂ ਰਾਮ ੨.,, ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ੩. ੪. ,, (‘ਕੈਨੇਡੀਅਨ') ਨਾਮਾ ਸ਼੍ਰੀ ਗਾਂਧੀ ਫਤਹ ਗੜ੍ਹ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ,, ਬੁਧ ਸਿੰਘ ਖੁਰਦ ਪੁਰ ਜਲੰਧਰ ਗੋਪਾਲ " ਫਤਹ ਗੜ੍ਹ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ " ਹਾਫਿਜ਼ ਅਬਦੁਲਾ (ਮਨੀਲਾ ਵਾਲੇ) ਨਿਜ਼ਾਮ ਦੀਨ ਜਗਰਾਓਂ » ਲੁਧਿਹਾਣਾ 4. " ਰੂੜ ਸਿੰਘ " ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਸੰਗਵਾਲ ਜਲੰਧਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਸਪੜ ਸ਼੍ਰੀ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਚੰਦ ਨੌ, ਜ਼ਿਲਾ ਫੀਰੋਜ਼ ਪੁਰ, ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ, ਪਰ ਪਿਛੋਂ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਬਦਲੀ ਗਈ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ:- ਨਾਮ ੧. ਸ਼੍ਰੀ ਬਤਨ ਸਿੰਘ ੨ " ੩. . ੪.. ਪ. ,, ਫਜ਼ਲ ਦੀਨ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਮੁਨਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼੍ਰੀ ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ ,, ਨੂਰਾ ਜ਼ਿਲਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਪਿੰਡ ਕਾਹਰੀ ਭਿਖਾ ਸਿੰਘ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਫਤਹ ਗੜ੍ਹ ਛੋਟੀਆਂ ਥੋਬਾ " ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ " ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਸਾਹਨੇ ਵਾਲ ਜੰਡਿਆਲਾ ਲੁਧਿਹਾਣਾ ਜਲੰਧਰ ਸ਼੍ਰੀ ਅਮਰ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਕੋਟਲਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਨੂੰ ਦੋ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। (ਸ) ਬਨਾਰਸ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਸਚਿੰਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਯਾਲ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਦਸ ਹੋਰ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗ ਸਕਿਆ) ਨੂੰ ਲੰਮੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿਤੀਆਂ ਗਈਆਂ (Rowlatt Report, p. 134.)<noinclude>{{center|੧੬੬}}</noinclude> 2byp8fy0npq5r29a00jye3gl4loufyd 241538 241536 2026-10-19T16:17:53Z Harchand Bhinder 2624 241538 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Karamjit Singh Gathwala" /></noinclude>{| class="wikitable sortable" |+ ਸੁਰਖੀ ਲਿਖਤ |- ! ਨਾਮ !! ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ |- | ੪੧. ਸ਼੍ਰੀ ਸੁਰਜਨ ਸਿੰਘ || ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ || ਗੁਜਰਵਾਲ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- | ੪੨. ,, ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ || ,, ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ|| ਭਿਖੀਵਿੰਡ || ਲਾਹੌਰ |- | ੪੩. ,, ਠਾਕਰ ਸਿੰਘ || ,, ਸੂਬਾ ਸਿੰਘ || ਠਟੀਆਂ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- | ੪੪. ,, ਊਧਮ ਸਿੰਘ || ,, ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ || ਲਾਡੂਪੁਰਾ || ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ |- | ੪੫. ,, ਵਸਾਖਾ ਸਿੰਘ || ,, ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ || ਦਦੇਹਰ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |} {| class="wikitable sortable" |+ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਿਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ:- |- ! ਨਾਮ !! ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ !! ਸਜ਼ਾ |- | ੧. ਸ਼੍ਰੀ ਜੰਮੂ || ਸ਼੍ਰੀ ਵਸਾਉਂ || ਵਲਟੋਹਾ || ਲਾਹੌਰ || ੬ ਮਹੀਨੇ ਸਖਤ ਕੈਦ |- | ੨. ,, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ|| ,, ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ || ਝਾੜ ਸਾਹਿਬ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ || ,, |- | ੩. ,, ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ || ,, ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ || ਹਸਨਪੁਰ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ || ੪ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ |- | ੪. ,, ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ || ,, ਨੰਦ ਸਿੰਘ || ਢੁਡੀਕੇ || ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ || ੩ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ |- |੫. ,, ਪਾਲਾ ਸਿੰਘ || ,, ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ || ,, || ,, || ,, |- | ੬. .. ਫੇਰਾ ਸਿੰਘ || ,, ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ || ਕੋਟ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ || ਸਿਆਲਕੋਟ || ੨ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ |- | ੭. ,, ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ || ,, ਭੋਲਾ ਸਿੰਘ|| ਢੁਡੀਕੇ || ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ || ੩ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ |- | ੮. ,, ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ|| ,, ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ||ਠੀਕਰੀ ਵਾਲਾ || ਗੁਰਦਾਸ ਪੁਰ || ੧ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ |} {{gap}}'''(ੲ) ਲਾਹੌਰ ਸੈਕਿੰਡ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ।''' {| class="wikitable sortable" |+ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਤਾ ਗਿਆ। |- ! ਨਾਮ !! ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ |- | ੧. ਸ਼੍ਰੀ ਬਾਬੂ ਰਾਮ || ਸ਼੍ਰੀ ਗਾਂਧੀ || ਫਤਹ ਗੜ੍ਹ || ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ |- | ੨. ,, ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ (‘ਕੈਨੇਡੀਅਨ’) || ,, ਬੁਧ ਸਿੰਘ || ਖੁਰਦ ਪੁਰ || ਜਲੰਧਰ |- | ੩. ,, ਨਾਮਾ || ,, ਗੋਪਾਲ || ਫਤਹ ਗੜ੍ਹ || ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ |- | ੪. ,, ਹਾਫਿਜ਼ ਅਬਦੁਲਾ (ਮਨੀਲਾ ਵਾਲੇ)|| ,, ਨਿਜ਼ਾਮ ਦੀਨ || ਜਗਰਾਓਂ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- | ੫. ,, ਰੂੜ ਸਿੰਘ || ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ || ਸੰਗਵਾਲ || ਜਲੰਧਰ |} {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਸਪੜ ਸ਼੍ਰੀ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਚੰਦ ਨੌ, ਜ਼ਿਲਾ ਫੀਰੋਜ਼ ਪੁਰ, ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ, ਪਰ ਪਿਛੋਂ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਬਦਲੀ ਗਈ । {| class="wikitable sortable" |+ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ:- |- ! ਨਾਮ !! ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |} ੧. ਸ਼੍ਰੀ ਬਤਨ ਸਿੰਘ ੨ " ੩. . ੪.. ਪ. ,, ਫਜ਼ਲ ਦੀਨ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਮੁਨਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼੍ਰੀ ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ ,, ਨੂਰਾ ਜ਼ਿਲਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਪਿੰਡ ਕਾਹਰੀ ਭਿਖਾ ਸਿੰਘ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਫਤਹ ਗੜ੍ਹ ਛੋਟੀਆਂ ਥੋਬਾ " ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ " ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਸਾਹਨੇ ਵਾਲ ਜੰਡਿਆਲਾ ਲੁਧਿਹਾਣਾ ਜਲੰਧਰ {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਅਮਰ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਕੋਟਲਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਨੂੰ ਦੋ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। '''(ਸ) ਬਨਾਰਸ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ।''' ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਸਚਿੰਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਯਾਲ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਦਸ ਹੋਰ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗ ਸਕਿਆ) ਨੂੰ ਲੰਮੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿਤੀਆਂ ਗਈਆਂ (Rowlatt Report, p. 134.)<noinclude>{{center|੧੬੬}}</noinclude> qfza9zn1hksfgbhk3xh6pt0sto4igmf 241542 241538 2026-10-19T23:48:45Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 241542 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{| class="wikitable sortable" |+ |- ! ਨਾਮ !! ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ |- | ੪੧. ਸ਼੍ਰੀ ਸੁਰਜਨ ਸਿੰਘ || ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ || ਗੁਜਰਵਾਲ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- | ੪੨. ,, ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ || ,, ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ|| ਭਿਖੀਵਿੰਡ || ਲਾਹੌਰ |- | ੪੩. ,, ਠਾਕਰ ਸਿੰਘ || ,, ਸੂਬਾ ਸਿੰਘ || ਠਟੀਆਂ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- | ੪੪. ,, ਊਧਮ ਸਿੰਘ || ,, ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ || ਲਾਡੂਪੁਰਾ || ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ |- | ੪੫. ,, ਵਸਾਖਾ ਸਿੰਘ || ,, ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ || ਦਦੇਹਰ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |} {| class="wikitable sortable" |+ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਿਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ:- |- ! ਨਾਮ !! ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ !! ਸਜ਼ਾ |- | ੧. ਸ਼੍ਰੀ ਜੰਮੂ || ਸ਼੍ਰੀ ਵਸਾਉਂ || ਵਲਟੋਹਾ || ਲਾਹੌਰ || ੬ ਮਹੀਨੇ ਸਖਤ ਕੈਦ |- | ੨. ,, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ|| ,, ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ || ਝਾੜ ਸਾਹਿਬ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ || ,, |- | ੩. ,, ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ || ,, ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ || ਹਸਨਪੁਰ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ || ੪ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ |- | ੪. ,, ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ || ,, ਨੰਦ ਸਿੰਘ || ਢੁਡੀਕੇ || ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ || ੩ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ |- |੫. ,, ਪਾਲਾ ਸਿੰਘ || ,, ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ || ,, || ,, || ,, |- | ੬. .. ਫੇਰਾ ਸਿੰਘ || ,, ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ || ਕੋਟ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ || ਸਿਆਲਕੋਟ || ੨ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ |- | ੭. ,, ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ || ,, ਭੋਲਾ ਸਿੰਘ|| ਢੁਡੀਕੇ || ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ || ੩ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ |- | ੮. ,, ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ|| ,, ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ||ਠੀਕਰੀ ਵਾਲਾ || ਗੁਰਦਾਸ ਪੁਰ || ੧ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ |} {{gap}}'''(ੲ) ਲਾਹੌਰ ਸੈਕਿੰਡ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ।''' {| class="wikitable sortable" |+ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। |- ! ਨਾਮ !! ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ |- | ੧. ਸ਼੍ਰੀ ਬਾਬੂ ਰਾਮ || ਸ਼੍ਰੀ ਗਾਂਧੀ || ਫਤਹ ਗੜ੍ਹ || ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ |- | ੨. ,, ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ (‘ਕੈਨੇਡੀਅਨ’) || ,, ਬੁਧ ਸਿੰਘ || ਖੁਰਦ ਪੁਰ || ਜਲੰਧਰ |- | ੩. ,, ਨਾਮਾ || ,, ਗੋਪਾਲ || ਫਤਹ ਗੜ੍ਹ || ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ |- | ੪. ,, ਹਾਫਿਜ਼ ਅਬਦੁਲਾ (ਮਨੀਲਾ ਵਾਲੇ)|| ,, ਨਿਜ਼ਾਮ ਦੀਨ || ਜਗਰਾਓਂ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- | ੫. ,, ਰੂੜ ਸਿੰਘ || ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ || ਸੰਗਵਾਲ || ਜਲੰਧਰ |} {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਚੰਦ ਨੌ, ਜ਼ਿਲਾ ਫੀਰੋਜ਼ ਪੁਰ, ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ, ਪਰ ਪਿਛੋਂ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਬਦਲੀ ਗਈ । {| class="wikitable sortable" |+ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ:- |- ! ਨਾਮ !! ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ |- | ੧. ਸ਼੍ਰੀ ਬਤਨ ਸਿੰਘ ||ਸ਼੍ਰੀ ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ|| ਕਾਹਰੀ|| ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ |- | ੨. ,, ਫਜ਼ਲ ਦੀਨ || ,, ਨੂਰਾ || ਫਤਹ ਗੜ੍ਹ || ,, |- | ੩. ,, ਹਰੀ ਸਿੰਘ || ,, ਭਿਖਾ ਸਿੰਘ || ਛੋਟੀਆਂ ਥੋਬਾ || ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ |- |੪. ,, ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ || ,, ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ || ਸਾਹਨੇ ਵਾਲ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- | ੫. ,, ਮੁਨਸ਼ਾ ਸਿੰਘ || ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ || ਜੰਡਿਆਲਾ || ਜਲੰਧਰ |} {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਅਮਰ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਕੋਟਲਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਨੂੰ ਦੋ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ।</br> '''(ਸ) ਬਨਾਰਸ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ।'''</br> {{gap}}ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਸਚਿੰਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਯਾਲ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਦਸ ਹੋਰ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗ ਸਕਿਆ) ਨੂੰ ਲੰਮੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿਤੀਆਂ ਗਈਆਂ (Rowlatt Report, p. 134.) {{nop}}<noinclude>{{center|੧੬੬}}</noinclude> lhwcs8gjgu1nb5i5xjjvqrodejzejg2 250 16417 241543 190496 2026-10-20T00:41:03Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 241543 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{gap}}'''(ਹ) ਮਾਂਡਲੇ (ਬਰਮਾ) ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ''' {| class="wikitable sortable" |+ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ:- |- ! ਨਾਮ !! ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ |- | ੧. ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ || ਸ਼੍ਰੀ ਲਾਭ ਸਿੰਘ || (ਕਾਹਰੀ) ਸਾਰੀ || ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ |- | ੨. ,, ਚਾਲੀਆਂ ਰਾਮ || ,, ਸ਼ੰਕਰ ਦਾਸ || ਸਾਹਨੇ ਵਾਲ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- | ੩. ,, ਵਸਾਵਾ ਸਿੰਘ || ,, ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ || ਵਾੜਾ || ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ |- | ੪. ,, ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ || ,, ਅਬਾਲੂ ਸਿੰਘ || ਬਾਲੋ || ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ |- | ੫. ,, ਨਰਿੰਜਨ ਸਿੰਘ || ,, ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ || ਸੰਗਤ ਪੁਰਾ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- | ੬. ,, ਪਾਲਾ ਸਿੰਘ || ,, ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ || ਸ਼ੇਰ ਪਰ || ,, |} {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬਰਿਜ ਲਾਲ, ਪਿੰਡ ਮੰਗਤ, ਜ਼ਿਲਾ ਗੁਜਰਾਤ, ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ, ਪਰ ਪਿਛੋਂ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਬਦਲੀ ਗਈ । {| class="wikitable sortable" |+ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ:- |- ! ਨਾਮ !! ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ |- | ੧. ਸ਼੍ਰੀ ਚੇਤ ਰਾਮ || ਸ਼੍ਰੀ ਬਿਸ਼ਨ ਦਾਸ || ਵੈਰੋ ਵਾਲ || ਸਿਆਲਕੋਟ |- |੨. ,, ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ || ,, ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ || ਫਿਲੋਕੇ || ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ |- |੩. ,, ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ || ,, ਮਿਤ ਸਿੰਘ || ਮੋਹੀ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- |੪. ,, ਹਰਦਿਤ ਸਿੰਘ || ,, ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ || ਲਾਮੇਂ || ,, |- | ੫. ,, ਬੁਢਾ ਸਿੰਘ || ,, ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ || ਫਿਲੋਕੇ || ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ |} {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਗਿਆਨ ਚੰਦ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਲਾਲ, ਪਿੰਡ ਮੋਰੀ ਮਰਲ, ਜ਼ਿਲਾ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਸਤ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕੈਦ ਸੁਣਾਈ ਗਈ।</br> '''(ਕ) ਸੈਂਕੰਡ ਮਾਂਡਲੇ (ਬਰਮਾਂ) ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ।''' {| class="wikitable sortable" |+ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ, ਪਰ ਪਿਛੋਂ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਬਦਲੀ ਗਈ:- |- ! ਨਾਮ !! ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ |- | ੧. ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਜਤਬਾ ਹੁਸੈਨ || ਸ਼੍ਰੀ ਸਯੱਦ ਹੁਸੈਨ || ਜੌਨ ਪੁਰ || ਯੂ. ਪੀ. |- | ੨. ,, ਅਮਰ ਸਿੰਘ (ਐਨਜੀਨੀਅਰ)|| ,, ਵਰਯਾਮ ਸਿੰਘ || ਸ਼ੇਰਪੁਰਾ ਕਲਾਂ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ |- | ੩. ,, ਅਲੀਅਹਿਮਦ ਸਦੀਕੀ|| ,, ਕੁਰਬਾਨ ਅਲੀ || ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦ ਪੁਰ || ਫੈਜ਼ਾਬਾਦ(ਪੀ.ਯੂ) |} {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਰੱਖਾ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਹਰ ਰਾਮ, ਪਿੰਡ ਸਸੋਲੀ, ਜ਼ਿਲਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ।</br> '''(ਖ) ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਕੇਸ ।''' {| class="wikitable sortable" |+ |- ! ਨਾਮ !! ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ !! ਸਜ਼ਾ (ਕੈਦ) |- | ੧. ਸ੍ਰੀ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ || ਸ੍ਰੀ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ || ਸੋਹੀਆਂ || ਲੁਧਿਹਾਣਾ || ਇਕ ਸਾਲ ਇਕ ਦਿਨ |- | ੨. ‘ਭਾਈ’ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ || ,, ਸਰਮੁਖ ਸਿੰਘ || ਵਿੜਿੰਗ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ || ੧੮ ਮਹੀਨੇ |- | ੩. ਸ੍ਰੀ ਤਾਰਕਾਨਾਥ ਦਾਸ || ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਲੀ ਮੋਹਨ ਦਾਸ || ਮੋਜਪਾਰਾ || ਚਵੀ ਪਰਗਨਾ (ਬੰਗਾਲ) || ੨੨ ਮਹੀਨੇ |- | ੪. ,, ਗੋਬਿੰਦ ਬਿਹਾਰੀ ਲਾਲ || ਸ੍ਰੀ ਬਿਸ਼ਨ ਲਾਲ ਮਾਥੁਰ || ਦਿੱਲੀ || || ੧੦ ਮਹੀਨੇ |- | ੫. ,, ਬਿਸ਼ਨ ਬਿਹਾਰੀ, ਹਿੰਦੀ || || || || ੯ ਮਹੀਨੇ |- | ੬. ‘ਭਾਈ’ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ || ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ || ਧਰਦੇ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ || ੨੧ ਮਹੀਨੇ |- | ੭. ਸ਼੍ਰੀ ਗੋਧਾ ਰਾਮ || ਸ਼੍ਰੀ ਛਾਨਾ ਰਾਮ || ਕਰਾਦਲੂ || ਸ਼ਾਹਪੁਰ || ੧੧ ਮਹੀਨੇ |- | ੮. ,, ਨਿਰੰਜਨ ਦਾਸ || ਸ਼੍ਰੀ ਮੇਘ ਰਾਏ || ਪੁਰਾਣੀ ਕੋਤਵਾਲੀ || ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹਿਰ || ੬ ਮਹੀਨੇ |- | ੯. ,, ਮਹਾਦਿਓ ਅਬਾਜੀ ਨੰਦੇਕਰ || || || || ੩ ਮਹੀਨੇ |}<noinclude>{{center|੧੬੭}}</noinclude> 4y8inbz01z3t62nnjklzqajchd905hp 250 16422 241544 190495 2026-10-20T00:57:47Z Harchand Bhinder 2624 241544 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Karamjit Singh Gathwala" /></noinclude>{| class="wikitable" |+ |- ! ਨਾਮ !! ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ !! ਸਜ਼ਾ |- | ੧੦. ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਨਸ਼ੀ ਰਾਮ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ੬੦ ਦਿਨ |- | ੧੧. ,, ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ੪ ਮਹੀਨੇ |- | ੧੨. ,, ਇਮਾਮ ਦੀਨ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ੪ ਮਹੀਨੇ |- | ੧੩. ,,ਧਰਿੰਦਰਾ ਸਰਕਾਰ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ੪ ਮਹੀਨੇ |- |੧੪. ,, ਚੰਦਰ ਕਾਂਤਾ ਚਕਰ ਬਰਤੀ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ੩੦ ਦਿਨ ਅਤੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਡਾਲਰ ਜੁਰਮਾਨਾ |- | ੧੫. ,, ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਘਾਲੀ ||ਸ਼੍ਰੀ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ || ਘਲ ਕਲਾਂ || ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ || ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ |} {{gap}}ਨੋਟ:-ਜੱਜ ਨੇ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਗਿਆਂ ਅਫਸੋਸ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਾਨੂੰਨ, ਜਿਸ ਹੇਠ ਇਹ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇਂਦਾ। ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਲਿਸਟ ਵਿਚ ਜਰਮਨ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਨ ਦੋਸ਼ੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ, ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।</br> '''(ਗ) ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਕੇਸ।''' ਜੈਕਬਸਨ, ਬੋਹਿਮ ਅਤੇ ਵੇਹਡੇ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਕੈਦ ਤੇ ਤੇਰਾਂ ਤੇਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਡਾਲਰ ਜੁਰਮਾਨਾ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰੰਭਾ ਲਾਲ ਗੁਪਤਾ ਨੂੰ ੧੮ ਮਹੀਨੇ ਕੈਦ ਤੇ ੭੦੦ ਡਾਲਰ ਜੁਰਮਾਨਾ। ''' (ਘ) ਮੰਡੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ:''' ੧. ਮੀਆਂ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਭੀਕਮ, ਪਿੰਡ ਸੈਨੀ ਮੋਰੀ, ਮੰਡੀ ਰਿਆਸਤ, ਨੂੰ ਉਮਰਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ 2. ਮੰਡੀ ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਹਰ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਜਿੰਦੂ, ਪਿੰਡ ਬਰਸੂ, ਰਿਆਸਤ, ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ। ੩. ਸ਼੍ਰੀ ਬਦਰੀ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਮੀਆਂ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ, ਨੂੰ ੧੮ ਮਹੀਨੇ ਸਖਤ ਕੈਦ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸ਼੍ਰੀ ਲੰਧੂ, ਸਤ ਸ਼੍ਰੀ ਟਿਕੂ, ਪਿੰਡ ਨਾਗਰ, ਮੰਡੀ ਰਿਆਸਤ, ਨੂੰ ੧੪ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ। ਸ਼੍ਰੀ ਸਿਧੂ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਫਕੀਰ, ਪਿੰਡ ਬਰਸੂ, ਮੰਡੀ ਰਿਆਸਤ, ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ। (੩) ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਮੰਡੀ ਕੇਸ। ਸ਼੍ਰੀ ਸਿਧੂ, ਸਪੂਤ ਪੀਰ ਸਹਾਇ, ਪਿੰਡ ਬਰਸੂ, ਮੰਡੀ ਰਿਆਸਤ, ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ (ਚ) ਫੀਰੋਜ਼ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਘਟਨਾ। ਇਸ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਵੜੈਚ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਬੰਗੁਈ (ਲੁਧਿਹਾਣਾ), ਪੁਲਸ ਹਥੋਂ ਮੌਕਿਆ ਉਤੇ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨਚੀ ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਂਸ਼ੀ ਰਾਮ (ਪਿੰਡ ਮਰਾਲੀ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਬਾਲਾ); ਸ਼੍ਰੀ ਰਹਿਮਤ ਅਲੀ (ਪਿੰਡ ਵਜ਼ੀਦ ਕੇ, ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ); ਸ਼੍ਰੀ ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ੍ਰੀ ਦੇਵਾ ૧૯: ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਖਾਨਪੁਰ, ਜ਼ਿਲਾ ਲੁਧਿਹਾਣਾ); ਸ੍ਵੈਜੀਵਨ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਵਜ਼ੀਰ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਧੂਲੇ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ, ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ); ਸ਼੍ਰੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਦਯਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਸਹਾਬਾਨਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਲੁਧਿਹਾਣਾ); ਸ਼੍ਰੀ (ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਮ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਉਮਰ ਪੁਰਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ); ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਜਗਤ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਵੰਜਲ, ਜ਼ਿਲਾ ਲੁਧਿਹਾਣਾ; ਨੂੰ ਸੈਸ਼ਨ ਜੱਜ ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੀ ਕਚੈਹਰੀ ਵਿਚ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼੍ਰੀ ਗਾਂਧਾ ਸਿੰਘ ਉਰਫ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਕਚਰ ਭਾਨ, ਜ਼ਿਲਾ ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ) ਨੂੰ ਸਪੈਸ਼ਲ ਦਰਿਬੂਨਲ ਨੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਯਾਮ ਸਿੰਘ ‘ਅਮਲੀ', ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਥੀਰਾਜ, ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ) ਚੱਬੇ ਦੇ ਡਾਕੇ ਵਿਚ ਬੰਬ ਫੱਟਣ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਸ਼੍ਰੀ ਸੁਰਜਨ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਬੂਟਾ (ਪਿੰਡ ਫਤਹ ਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਪੁਰ), ਨੂੰ ਸੈਸ਼ਨ ਜੱਜ ਫੀਰੋਜ਼ ਪੁਰ ਨੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। (ਛ) ਲਾਹੌਰ ਤੀਸਰਾ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੇਸ। ਇਸ ਵਿਚ ਡਾਕਟਰ ਮਥਰਾ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰੀ ਸਿੰਘ, (ਪਿੰਡ ਛੁਡਿਆਲ, ਜ਼ਿਲਾ ਜੇਹਲਮ) ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। (ਜ) ਲਾਹੌਰ ਚੋਥਾ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੇਸ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਜਵੰਦ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਨੰਗਲ ਕਲਾਂ, ਜ਼ਿਲਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ) ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। (ਬ) ਵੱਲਾ ਰੇਲ ਦੇ ਪੁਲ ਦੀ ਘਟਨਾ। ਇਸ ਦੇ ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਜਗਤਪੁਰ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ); ਸ਼੍ਰੀ ਚਨਣ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬਲ ਸਿੰਘ, (ਪਿੰਡ ਬੂੜ ਚੰਦ, ਜ਼ਿਲਾ ਲਾਹੌਰ); ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਠੱਠੀ ਖਾਰਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ); ਸ਼੍ਰੀ ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਠਠੀ ਖਾਰਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ); ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ ਸ਼੍ਰੀ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਸੰਗਵਾਲ, ਜ਼ਿਲਾ ਜਲੰਧਰ) ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। (ਞ) ਅਨਾਰਕਲੀ (ਲਾਹੌਰ) ਦੀ ਘਟਨਾ। ਇਸ ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਖੋਕਰਰਾਨਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਫੀਰੋਜ਼ ਪੁਰ) ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜਾ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। (ਟ) ਪਧਰੀ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਪਰੇਮ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਸੁਰਸਿੰਗ, ਜ਼ਿਲਾ ਲਾਹੌਰ); ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਪਧਰੀ ਕਲਾਂ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ੂ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਖੜਕ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਸੋਹਲ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ); ਸ਼੍ਰੀ ਸੱਜਣ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਸੂਰਵਿੰਡ, ਲਾਹੌਰ); ਸ਼੍ਰੀ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬਲ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਬੂੜਚੰਦ, ਜ਼ਿਲਾ ਲਾਹੌਰ); ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਮਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ. ਸੁਚੇਤ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਪਧਰੀ ਕਲਾਂ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ); ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ।ਸ਼੍ਰੀ ਖਜ਼ਾਨ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ ਸ਼੍ਰੀ ਬੂੜ ਸਿੰਘ,<noinclude></noinclude> ns1vxsqyc7o58us297mr9b7qhficjxu 241564 241544 2026-10-20T11:27:40Z Harchand Bhinder 2624 241564 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Karamjit Singh Gathwala" /></noinclude>{{Multicol}} {| class="wikitable" |+ |- ! ਨਾਮ !! ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ !! ਸਜ਼ਾ |- | ੧੦. ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਨਸ਼ੀ ਰਾਮ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ੬੦ ਦਿਨ |- | ੧੧. ,, ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ੪ ਮਹੀਨੇ |- | ੧੨. ,, ਇਮਾਮ ਦੀਨ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ੪ ਮਹੀਨੇ |- | ੧੩. ,,ਧਰਿੰਦਰਾ ਸਰਕਾਰ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ੪ ਮਹੀਨੇ |- |੧੪. ,, ਚੰਦਰ ਕਾਂਤਾ ਚਕਰ ਬਰਤੀ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ੩੦ ਦਿਨ ਅਤੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਡਾਲਰ ਜੁਰਮਾਨਾ |- | ੧੫. ,, ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਘਾਲੀ ||ਸ਼੍ਰੀ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ || ਘਲ ਕਲਾਂ || ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ || ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ |} {{gap}}ਨੋਟ:-ਜੱਜ ਨੇ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਗਿਆਂ ਅਫਸੋਸ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਾਨੂੰਨ, ਜਿਸ ਹੇਠ ਇਹ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇਂਦਾ। ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਲਿਸਟ ਵਿਚ ਜਰਮਨ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਨ ਦੋਸ਼ੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ, ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।</br> '''(ਗ) ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਕੇਸ।''' ਜੈਕਬਸਨ, ਬੋਹਿਮ ਅਤੇ ਵੇਹਡੇ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਕੈਦ ਤੇ ਤੇਰਾਂ ਤੇਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਡਾਲਰ ਜੁਰਮਾਨਾ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰੰਭਾ ਲਾਲ ਗੁਪਤਾ ਨੂੰ ੧੮ ਮਹੀਨੇ ਕੈਦ ਤੇ ੭੦੦ ਡਾਲਰ ਜੁਰਮਾਨਾ। '''(ਘ) ਮੰਡੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ:''' ੧. ਮੀਆਂ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਭੀਕਮ, ਪਿੰਡ ਸੈਨੀ ਮੋਰੀ, ਮੰਡੀ ਰਿਆਸਤ, ਨੂੰ ਉਮਰਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ 2. ਮੰਡੀ ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਹਰ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਜਿੰਦੂ, ਪਿੰਡ ਬਰਸੂ, ਰਿਆਸਤ, ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ। ੩. ਸ਼੍ਰੀ ਬਦਰੀ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਮੀਆਂ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ, ਨੂੰ ੧੮ ਮਹੀਨੇ ਸਖਤ ਕੈਦ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸ਼੍ਰੀ ਲੰਧੂ, ਸਤ ਸ਼੍ਰੀ ਟਿਕੂ, ਪਿੰਡ ਨਾਗਰ, ਮੰਡੀ ਰਿਆਸਤ, ਨੂੰ ੧੪ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ। ਸ਼੍ਰੀ ਸਿਧੂ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਫਕੀਰ, ਪਿੰਡ ਬਰਸੂ, ਮੰਡੀ ਰਿਆਸਤ, ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ। (੩) ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਮੰਡੀ ਕੇਸ। ਸ਼੍ਰੀ ਸਿਧੂ, ਸਪੂਤ ਪੀਰ ਸਹਾਇ, ਪਿੰਡ ਬਰਸੂ, ਮੰਡੀ ਰਿਆਸਤ, ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ (ਚ) ਫੀਰੋਜ਼ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਘਟਨਾ। ਇਸ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਵੜੈਚ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਬੰਗੁਈ (ਲੁਧਿਹਾਣਾ), ਪੁਲਸ ਹਥੋਂ ਮੌਕਿਆ ਉਤੇ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨਚੀ ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਂਸ਼ੀ ਰਾਮ (ਪਿੰਡ ਮਰਾਲੀ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਬਾਲਾ); ਸ਼੍ਰੀ ਰਹਿਮਤ ਅਲੀ (ਪਿੰਡ ਵਜ਼ੀਦ ਕੇ, ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ); ਸ਼੍ਰੀ ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ੍ਰੀ ਦੇਵਾ {{Multicol-break}} ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਖਾਨਪੁਰ, ਜ਼ਿਲਾ ਲੁਧਿਹਾਣਾ); ਸ੍ਵੈਜੀਵਨ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਵਜ਼ੀਰ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਧੂਲੇ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ, ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ); ਸ਼੍ਰੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਦਯਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਸਹਾਬਾਨਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਲੁਧਿਹਾਣਾ); ਸ਼੍ਰੀ (ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਮ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਉਮਰ ਪੁਰਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ); ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਜਗਤ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਵੰਜਲ, ਜ਼ਿਲਾ ਲੁਧਿਹਾਣਾ; ਨੂੰ ਸੈਸ਼ਨ ਜੱਜ ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੀ ਕਚੈਹਰੀ ਵਿਚ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼੍ਰੀ ਗਾਂਧਾ ਸਿੰਘ ਉਰਫ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਕਚਰ ਭਾਨ, ਜ਼ਿਲਾ ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ) ਨੂੰ ਸਪੈਸ਼ਲ ਦਰਿਬੂਨਲ ਨੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਯਾਮ ਸਿੰਘ ‘ਅਮਲੀ', ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਥੀਰਾਜ, ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ) ਚੱਬੇ ਦੇ ਡਾਕੇ ਵਿਚ ਬੰਬ ਫੱਟਣ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਸ਼੍ਰੀ ਸੁਰਜਨ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਬੂਟਾ (ਪਿੰਡ ਫਤਹ ਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਪੁਰ), ਨੂੰ ਸੈਸ਼ਨ ਜੱਜ ਫੀਰੋਜ਼ ਪੁਰ ਨੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। (ਛ) ਲਾਹੌਰ ਤੀਸਰਾ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੇਸ। ਇਸ ਵਿਚ ਡਾਕਟਰ ਮਥਰਾ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰੀ ਸਿੰਘ, (ਪਿੰਡ ਛੁਡਿਆਲ, ਜ਼ਿਲਾ ਜੇਹਲਮ) ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। (ਜ) ਲਾਹੌਰ ਚੋਥਾ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੇਸ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਜਵੰਦ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਨੰਗਲ ਕਲਾਂ, ਜ਼ਿਲਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ) ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। (ਬ) ਵੱਲਾ ਰੇਲ ਦੇ ਪੁਲ ਦੀ ਘਟਨਾ। ਇਸ ਦੇ ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਜਗਤਪੁਰ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ); ਸ਼੍ਰੀ ਚਨਣ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬਲ ਸਿੰਘ, (ਪਿੰਡ ਬੂੜ ਚੰਦ, ਜ਼ਿਲਾ ਲਾਹੌਰ); ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਠੱਠੀ ਖਾਰਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ); ਸ਼੍ਰੀ ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਠਠੀ ਖਾਰਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ); ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ ਸ਼੍ਰੀ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਸੰਗਵਾਲ, ਜ਼ਿਲਾ ਜਲੰਧਰ) ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। (ਞ) ਅਨਾਰਕਲੀ (ਲਾਹੌਰ) ਦੀ ਘਟਨਾ। ਇਸ ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਖੋਕਰਰਾਨਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਫੀਰੋਜ਼ ਪੁਰ) ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜਾ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। (ਟ) ਪਧਰੀ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਪਰੇਮ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਸੁਰਸਿੰਗ, ਜ਼ਿਲਾ ਲਾਹੌਰ); ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਪਧਰੀ ਕਲਾਂ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ੂ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਖੜਕ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਸੋਹਲ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ); ਸ਼੍ਰੀ ਸੱਜਣ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਸੂਰਵਿੰਡ, ਲਾਹੌਰ); ਸ਼੍ਰੀ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬਲ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਬੂੜਚੰਦ, ਜ਼ਿਲਾ ਲਾਹੌਰ); ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਮਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ. ਸੁਚੇਤ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਪਧਰੀ ਕਲਾਂ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ); ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ।ਸ਼੍ਰੀ ਖਜ਼ਾਨ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ ਸ਼੍ਰੀ ਬੂੜ ਸਿੰਘ, {{Multicol-end}}<noinclude></noinclude> orgqu311m0n6wc2a2pw8ba4xxb9lspq 241565 241564 2026-10-20T11:30:37Z Harchand Bhinder 2624 241565 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Karamjit Singh Gathwala" /></noinclude>{{Multicol}} {| class="wikitable" |+ |- ! ਨਾਮ !! ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ !! ਸਜ਼ਾ |- | ੧੦. ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਨਸ਼ੀ ਰਾਮ || || || || ੬੦ ਦਿਨ |- | ੧੧. ,, ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ || || || || ੪ ਮਹੀਨੇ |- | ੧੨. ,, ਇਮਾਮ ਦੀਨ || || || || ੪ ਮਹੀਨੇ |- | ੧੩. ,, ਧਰਿੰਦਰਾ ਸਰਕਾਰ || || || || ੪ ਮਹੀਨੇ |- |੧੪. ,, ਚੰਦਰ ਕਾਂਤਾ ਚਕਰ ਬਰਤੀ || || || || ੩੦ ਦਿਨ ਅਤੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਡਾਲਰ ਜੁਰਮਾਨਾ |- | ੧੫. ,, ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਘਾਲੀ ||ਸ਼੍ਰੀ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ || ਘਲ ਕਲਾਂ || ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ || ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ |} {{gap}}ਨੋਟ:-ਜੱਜ ਨੇ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਗਿਆਂ ਅਫਸੋਸ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਾਨੂੰਨ, ਜਿਸ ਹੇਠ ਇਹ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇਂਦਾ। ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਲਿਸਟ ਵਿਚ ਜਰਮਨ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਨ ਦੋਸ਼ੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ, ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।</br> '''(ਗ) ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਕੇਸ।''' ਜੈਕਬਸਨ, ਬੋਹਿਮ ਅਤੇ ਵੇਹਡੇ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਕੈਦ ਤੇ ਤੇਰਾਂ ਤੇਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਡਾਲਰ ਜੁਰਮਾਨਾ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰੰਭਾ ਲਾਲ ਗੁਪਤਾ ਨੂੰ ੧੮ ਮਹੀਨੇ ਕੈਦ ਤੇ ੭੦੦ ਡਾਲਰ ਜੁਰਮਾਨਾ। '''(ਘ) ਮੰਡੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ:''' ੧. ਮੀਆਂ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਭੀਕਮ, ਪਿੰਡ ਸੈਨੀ ਮੋਰੀ, ਮੰਡੀ ਰਿਆਸਤ, ਨੂੰ ਉਮਰਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ 2. ਮੰਡੀ ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਹਰ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਜਿੰਦੂ, ਪਿੰਡ ਬਰਸੂ, ਰਿਆਸਤ, ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ। ੩. ਸ਼੍ਰੀ ਬਦਰੀ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਮੀਆਂ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ, ਨੂੰ ੧੮ ਮਹੀਨੇ ਸਖਤ ਕੈਦ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸ਼੍ਰੀ ਲੰਧੂ, ਸਤ ਸ਼੍ਰੀ ਟਿਕੂ, ਪਿੰਡ ਨਾਗਰ, ਮੰਡੀ ਰਿਆਸਤ, ਨੂੰ ੧੪ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ। ਸ਼੍ਰੀ ਸਿਧੂ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਫਕੀਰ, ਪਿੰਡ ਬਰਸੂ, ਮੰਡੀ ਰਿਆਸਤ, ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ। (੩) ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਮੰਡੀ ਕੇਸ। ਸ਼੍ਰੀ ਸਿਧੂ, ਸਪੂਤ ਪੀਰ ਸਹਾਇ, ਪਿੰਡ ਬਰਸੂ, ਮੰਡੀ ਰਿਆਸਤ, ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ (ਚ) ਫੀਰੋਜ਼ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਘਟਨਾ। ਇਸ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਵੜੈਚ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਬੰਗੁਈ (ਲੁਧਿਹਾਣਾ), ਪੁਲਸ ਹਥੋਂ ਮੌਕਿਆ ਉਤੇ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨਚੀ ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਂਸ਼ੀ ਰਾਮ (ਪਿੰਡ ਮਰਾਲੀ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਬਾਲਾ); ਸ਼੍ਰੀ ਰਹਿਮਤ ਅਲੀ (ਪਿੰਡ ਵਜ਼ੀਦ ਕੇ, ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ); ਸ਼੍ਰੀ ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ੍ਰੀ ਦੇਵਾ {{Multicol-break}} ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਖਾਨਪੁਰ, ਜ਼ਿਲਾ ਲੁਧਿਹਾਣਾ); ਸ੍ਵੈਜੀਵਨ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਵਜ਼ੀਰ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਧੂਲੇ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ, ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ); ਸ਼੍ਰੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਦਯਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਸਹਾਬਾਨਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਲੁਧਿਹਾਣਾ); ਸ਼੍ਰੀ (ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਮ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਉਮਰ ਪੁਰਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ); ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਜਗਤ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਵੰਜਲ, ਜ਼ਿਲਾ ਲੁਧਿਹਾਣਾ; ਨੂੰ ਸੈਸ਼ਨ ਜੱਜ ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੀ ਕਚੈਹਰੀ ਵਿਚ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼੍ਰੀ ਗਾਂਧਾ ਸਿੰਘ ਉਰਫ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਕਚਰ ਭਾਨ, ਜ਼ਿਲਾ ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ) ਨੂੰ ਸਪੈਸ਼ਲ ਦਰਿਬੂਨਲ ਨੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਯਾਮ ਸਿੰਘ ‘ਅਮਲੀ', ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਥੀਰਾਜ, ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ) ਚੱਬੇ ਦੇ ਡਾਕੇ ਵਿਚ ਬੰਬ ਫੱਟਣ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਸ਼੍ਰੀ ਸੁਰਜਨ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਬੂਟਾ (ਪਿੰਡ ਫਤਹ ਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਪੁਰ), ਨੂੰ ਸੈਸ਼ਨ ਜੱਜ ਫੀਰੋਜ਼ ਪੁਰ ਨੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। (ਛ) ਲਾਹੌਰ ਤੀਸਰਾ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੇਸ। ਇਸ ਵਿਚ ਡਾਕਟਰ ਮਥਰਾ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰੀ ਸਿੰਘ, (ਪਿੰਡ ਛੁਡਿਆਲ, ਜ਼ਿਲਾ ਜੇਹਲਮ) ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। (ਜ) ਲਾਹੌਰ ਚੋਥਾ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੇਸ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਜਵੰਦ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਨੰਗਲ ਕਲਾਂ, ਜ਼ਿਲਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ) ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। (ਬ) ਵੱਲਾ ਰੇਲ ਦੇ ਪੁਲ ਦੀ ਘਟਨਾ। ਇਸ ਦੇ ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਜਗਤਪੁਰ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ); ਸ਼੍ਰੀ ਚਨਣ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬਲ ਸਿੰਘ, (ਪਿੰਡ ਬੂੜ ਚੰਦ, ਜ਼ਿਲਾ ਲਾਹੌਰ); ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਠੱਠੀ ਖਾਰਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ); ਸ਼੍ਰੀ ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਠਠੀ ਖਾਰਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ); ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ ਸ਼੍ਰੀ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਸੰਗਵਾਲ, ਜ਼ਿਲਾ ਜਲੰਧਰ) ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। (ਞ) ਅਨਾਰਕਲੀ (ਲਾਹੌਰ) ਦੀ ਘਟਨਾ। ਇਸ ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਖੋਕਰਰਾਨਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਫੀਰੋਜ਼ ਪੁਰ) ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜਾ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। (ਟ) ਪਧਰੀ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਪਰੇਮ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਸੁਰਸਿੰਗ, ਜ਼ਿਲਾ ਲਾਹੌਰ); ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਪਧਰੀ ਕਲਾਂ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ੂ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਖੜਕ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਸੋਹਲ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ); ਸ਼੍ਰੀ ਸੱਜਣ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਸੂਰਵਿੰਡ, ਲਾਹੌਰ); ਸ਼੍ਰੀ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬਲ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਬੂੜਚੰਦ, ਜ਼ਿਲਾ ਲਾਹੌਰ); ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਮਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ. ਸੁਚੇਤ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਪਧਰੀ ਕਲਾਂ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ); ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ।ਸ਼੍ਰੀ ਖਜ਼ਾਨ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ ਸ਼੍ਰੀ ਬੂੜ ਸਿੰਘ, {{Multicol-end}}<noinclude></noinclude> 8g20htu0u0oww3vpi8m019qpyr8avu1 241567 241565 2026-10-20T11:32:00Z Harchand Bhinder 2624 241567 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Karamjit Singh Gathwala" /></noinclude> {| class="wikitable" |+ |- ! ਨਾਮ !! ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ !! ਸਜ਼ਾ |- | ੧੦. ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਨਸ਼ੀ ਰਾਮ || || || || ੬੦ ਦਿਨ |- | ੧੧. ,, ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ || || || || ੪ ਮਹੀਨੇ |- | ੧੨. ,, ਇਮਾਮ ਦੀਨ || || || || ੪ ਮਹੀਨੇ |- | ੧੩. ,, ਧਰਿੰਦਰਾ ਸਰਕਾਰ || || || || ੪ ਮਹੀਨੇ |- |੧੪. ,, ਚੰਦਰ ਕਾਂਤਾ ਚਕਰ ਬਰਤੀ || || || || ੩੦ ਦਿਨ ਅਤੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਡਾਲਰ ਜੁਰਮਾਨਾ |- | ੧੫. ,, ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਘਾਲੀ ||ਸ਼੍ਰੀ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ || ਘਲ ਕਲਾਂ || ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ || ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ |} {{Multicol}} {{gap}}ਨੋਟ:-ਜੱਜ ਨੇ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਗਿਆਂ ਅਫਸੋਸ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਾਨੂੰਨ, ਜਿਸ ਹੇਠ ਇਹ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇਂਦਾ। ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਲਿਸਟ ਵਿਚ ਜਰਮਨ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਨ ਦੋਸ਼ੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ, ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।</br> '''(ਗ) ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਕੇਸ।''' ਜੈਕਬਸਨ, ਬੋਹਿਮ ਅਤੇ ਵੇਹਡੇ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਕੈਦ ਤੇ ਤੇਰਾਂ ਤੇਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਡਾਲਰ ਜੁਰਮਾਨਾ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰੰਭਾ ਲਾਲ ਗੁਪਤਾ ਨੂੰ ੧੮ ਮਹੀਨੇ ਕੈਦ ਤੇ ੭੦੦ ਡਾਲਰ ਜੁਰਮਾਨਾ। '''(ਘ) ਮੰਡੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ:''' ੧. ਮੀਆਂ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਭੀਕਮ, ਪਿੰਡ ਸੈਨੀ ਮੋਰੀ, ਮੰਡੀ ਰਿਆਸਤ, ਨੂੰ ਉਮਰਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ 2. ਮੰਡੀ ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਹਰ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਜਿੰਦੂ, ਪਿੰਡ ਬਰਸੂ, ਰਿਆਸਤ, ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ। ੩. ਸ਼੍ਰੀ ਬਦਰੀ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਮੀਆਂ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ, ਨੂੰ ੧੮ ਮਹੀਨੇ ਸਖਤ ਕੈਦ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸ਼੍ਰੀ ਲੰਧੂ, ਸਤ ਸ਼੍ਰੀ ਟਿਕੂ, ਪਿੰਡ ਨਾਗਰ, ਮੰਡੀ ਰਿਆਸਤ, ਨੂੰ ੧੪ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ। ਸ਼੍ਰੀ ਸਿਧੂ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਫਕੀਰ, ਪਿੰਡ ਬਰਸੂ, ਮੰਡੀ ਰਿਆਸਤ, ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ। (੩) ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਮੰਡੀ ਕੇਸ। ਸ਼੍ਰੀ ਸਿਧੂ, ਸਪੂਤ ਪੀਰ ਸਹਾਇ, ਪਿੰਡ ਬਰਸੂ, ਮੰਡੀ ਰਿਆਸਤ, ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ (ਚ) ਫੀਰੋਜ਼ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਘਟਨਾ। ਇਸ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਵੜੈਚ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਬੰਗੁਈ (ਲੁਧਿਹਾਣਾ), ਪੁਲਸ ਹਥੋਂ ਮੌਕਿਆ ਉਤੇ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨਚੀ ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਂਸ਼ੀ ਰਾਮ (ਪਿੰਡ ਮਰਾਲੀ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਬਾਲਾ); ਸ਼੍ਰੀ ਰਹਿਮਤ ਅਲੀ (ਪਿੰਡ ਵਜ਼ੀਦ ਕੇ, ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ); ਸ਼੍ਰੀ ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ੍ਰੀ ਦੇਵਾ {{Multicol-break}} ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਖਾਨਪੁਰ, ਜ਼ਿਲਾ ਲੁਧਿਹਾਣਾ); ਸ੍ਵੈਜੀਵਨ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਵਜ਼ੀਰ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਧੂਲੇ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ, ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ); ਸ਼੍ਰੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਦਯਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਸਹਾਬਾਨਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਲੁਧਿਹਾਣਾ); ਸ਼੍ਰੀ (ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਮ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਉਮਰ ਪੁਰਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ); ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਜਗਤ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਵੰਜਲ, ਜ਼ਿਲਾ ਲੁਧਿਹਾਣਾ; ਨੂੰ ਸੈਸ਼ਨ ਜੱਜ ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੀ ਕਚੈਹਰੀ ਵਿਚ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼੍ਰੀ ਗਾਂਧਾ ਸਿੰਘ ਉਰਫ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਕਚਰ ਭਾਨ, ਜ਼ਿਲਾ ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ) ਨੂੰ ਸਪੈਸ਼ਲ ਦਰਿਬੂਨਲ ਨੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਯਾਮ ਸਿੰਘ ‘ਅਮਲੀ', ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਥੀਰਾਜ, ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ) ਚੱਬੇ ਦੇ ਡਾਕੇ ਵਿਚ ਬੰਬ ਫੱਟਣ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਸ਼੍ਰੀ ਸੁਰਜਨ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਬੂਟਾ (ਪਿੰਡ ਫਤਹ ਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਪੁਰ), ਨੂੰ ਸੈਸ਼ਨ ਜੱਜ ਫੀਰੋਜ਼ ਪੁਰ ਨੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। (ਛ) ਲਾਹੌਰ ਤੀਸਰਾ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੇਸ। ਇਸ ਵਿਚ ਡਾਕਟਰ ਮਥਰਾ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰੀ ਸਿੰਘ, (ਪਿੰਡ ਛੁਡਿਆਲ, ਜ਼ਿਲਾ ਜੇਹਲਮ) ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। (ਜ) ਲਾਹੌਰ ਚੋਥਾ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੇਸ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਜਵੰਦ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਨੰਗਲ ਕਲਾਂ, ਜ਼ਿਲਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ) ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। (ਬ) ਵੱਲਾ ਰੇਲ ਦੇ ਪੁਲ ਦੀ ਘਟਨਾ। ਇਸ ਦੇ ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਜਗਤਪੁਰ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ); ਸ਼੍ਰੀ ਚਨਣ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬਲ ਸਿੰਘ, (ਪਿੰਡ ਬੂੜ ਚੰਦ, ਜ਼ਿਲਾ ਲਾਹੌਰ); ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਠੱਠੀ ਖਾਰਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ); ਸ਼੍ਰੀ ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਠਠੀ ਖਾਰਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ); ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ ਸ਼੍ਰੀ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਸੰਗਵਾਲ, ਜ਼ਿਲਾ ਜਲੰਧਰ) ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। (ਞ) ਅਨਾਰਕਲੀ (ਲਾਹੌਰ) ਦੀ ਘਟਨਾ। ਇਸ ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਖੋਕਰਰਾਨਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਫੀਰੋਜ਼ ਪੁਰ) ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜਾ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। (ਟ) ਪਧਰੀ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਪਰੇਮ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਸੁਰਸਿੰਗ, ਜ਼ਿਲਾ ਲਾਹੌਰ); ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਪਧਰੀ ਕਲਾਂ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ੂ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਖੜਕ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਸੋਹਲ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ); ਸ਼੍ਰੀ ਸੱਜਣ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਸੂਰਵਿੰਡ, ਲਾਹੌਰ); ਸ਼੍ਰੀ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬਲ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਬੂੜਚੰਦ, ਜ਼ਿਲਾ ਲਾਹੌਰ); ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਮਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ. ਸੁਚੇਤ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਪਧਰੀ ਕਲਾਂ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ); ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ।ਸ਼੍ਰੀ ਖਜ਼ਾਨ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ ਸ਼੍ਰੀ ਬੂੜ ਸਿੰਘ, {{Multicol-end}}<noinclude></noinclude> h90fjur943m7b0hh8rgqrvoqlond4wg 241575 241567 2026-10-20T11:51:25Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 241575 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude> {| class="wikitable" |+ |- ! ਨਾਮ !! ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ !! ਸਜ਼ਾ |- | ੧੦. ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਨਸ਼ੀ ਰਾਮ || || || || ੬੦ ਦਿਨ |- | ੧੧. ,, ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ || || || || ੪ ਮਹੀਨੇ |- | ੧੨. ,, ਇਮਾਮ ਦੀਨ || || || || ੪ ਮਹੀਨੇ |- | ੧੩. ,, ਧਰਿੰਦਰਾ ਸਰਕਾਰ || || || || ੪ ਮਹੀਨੇ |- |੧੪. ,, ਚੰਦਰ ਕਾਂਤਾ ਚਕਰ ਬਰਤੀ || || || || ੩੦ ਦਿਨ ਅਤੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਡਾਲਰ ਜੁਰਮਾਨਾ |- | ੧੫. ,, ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਘਾਲੀ ||ਸ਼੍ਰੀ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ || ਘਲ ਕਲਾਂ || ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ || ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ |} {{gap}}ਨੋਟ:-ਜੱਜ ਨੇ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਗਿਆਂ ਅਫਸੋਸ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਾਨੂੰਨ, ਜਿਸ ਹੇਠ ਇਹ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇਂਦਾ। ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਲਿਸਟ ਵਿਚ ਜਰਮਨ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਨ ਦੋਸ਼ੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ, ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। '''(ਗ) ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਕੇਸ।''' ਜੈਕਬਸਨ, ਬੋਹਿਮ ਅਤੇ ਵੇਹਡੇ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਕੈਦ ਤੇ ਤੇਰਾਂ ਤੇਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਡਾਲਰ ਜੁਰਮਾਨਾ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰੰਭਾ ਲਾਲ ਗੁਪਤਾ ਨੂੰ ੧੮ ਮਹੀਨੇ ਕੈਦ ਤੇ ੭੦੦ ਡਾਲਰ ਜੁਰਮਾਨਾ। {{Multicol}} '''(ਘ) ਮੰਡੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ:''' ੧. ਮੀਆਂ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਭੀਕਮ, ਪਿੰਡ ਸੈਨੀ ਮੋਰੀ, ਮੰਡੀ ਰਿਆਸਤ, ਨੂੰ ਉਮਰਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ। 2. ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਹਰ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਜਿੰਦੂ, ਪਿੰਡ ਬਰਸੂ, ਰਿਆਸਤ, ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ। ੩. ਸ਼੍ਰੀ ਬਦਰੀ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਮੀਆਂ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ, ਨੂੰ ੧੮ ਮਹੀਨੇ ਸਖਤ ਕੈਦ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ। ੪. ਸ਼੍ਰੀ ਲੰਧੂ, ਸਤ ਸ਼੍ਰੀ ਟਿਕੂ, ਪਿੰਡ ਨਾਗਰ, ਮੰਡੀ ਰਿਆਸਤ, ਨੂੰ ੧੪ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ। ੫. ਸ਼੍ਰੀ ਸਿਧੂ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਫਕੀਰ, ਪਿੰਡ ਬਰਸੂ, ਮੰਡੀ ਰਿਆਸਤ, ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ। '''(ਙ) ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਮੰਡੀ ਕੇਸ।''' ਸ਼੍ਰੀ ਸਿਧੂ, ਸਪੂਤ ਪੀਰ ਸਹਾਇ, ਪਿੰਡ ਬਰਸੂ, ਮੰਡੀ ਰਿਆਸਤ, ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ। '''(ਚ) ਫੀਰੋਜ਼ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਘਟਨਾ।''' ਇਸ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਵੜੈਚ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਬੰਗੁਈ (ਲੁਧਿਹਾਣਾ), ਪੁਲਸ ਹਥੋਂ ਮੌਕਿਆ ਉਤੇ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨਚੀ ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਂਸ਼ੀ ਰਾਮ (ਪਿੰਡ ਮਰਾਲੀ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਬਾਲਾ); ਸ਼੍ਰੀ ਰਹਿਮਤ ਅਲੀ (ਪਿੰਡ ਵਜ਼ੀਦ ਕੇ, ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ); ਸ਼੍ਰੀ ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ੍ਰੀ ਦੇਵਾ {{Multicol-break}} ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਖਾਨਪੁਰ, ਜ਼ਿਲਾ ਲੁਧਿਹਾਣਾ); ਸ੍ਵੈਜੀਵਨ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਵਜ਼ੀਰ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਧੂਲੇ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ, ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ); ਸ਼੍ਰੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਦਯਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਸਹਾਬਾਨਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਲੁਧਿਹਾਣਾ); ਸ਼੍ਰੀ (ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਮ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਉਮਰ ਪੁਰਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ); ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਜਗਤ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਵੰਜਲ, ਜ਼ਿਲਾ ਲੁਧਿਹਾਣਾ; ਨੂੰ ਸੈਸ਼ਨ ਜੱਜ ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੀ ਕਚੈਹਰੀ ਵਿਚ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼੍ਰੀ ਗਾਂਧਾ ਸਿੰਘ ਉਰਫ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਕਚਰ ਭਾਨ, ਜ਼ਿਲਾ ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ) ਨੂੰ ਸਪੈਸ਼ਲ ਦਰਿਬੂਨਲ ਨੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਯਾਮ ਸਿੰਘ ‘ਅਮਲੀ', ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਥੀਰਾਜ, ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ) ਚੱਬੇ ਦੇ ਡਾਕੇ ਵਿਚ ਬੰਬ ਫੱਟਣ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਸ਼੍ਰੀ ਸੁਰਜਨ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਬੂਟਾ (ਪਿੰਡ ਫਤਹ ਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਪੁਰ), ਨੂੰ ਸੈਸ਼ਨ ਜੱਜ ਫੀਰੋਜ਼ ਪੁਰ ਨੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। '''(ਛ) ਲਾਹੌਰ ਤੀਸਰਾ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੇਸ।''' ਇਸ ਵਿਚ ਡਾਕਟਰ ਮਥਰਾ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰੀ ਸਿੰਘ, (ਪਿੰਡ ਛੁਡਿਆਲ, ਜ਼ਿਲਾ ਜੇਹਲਮ) ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। '''(ਜ) ਲਾਹੌਰ ਚੋਥਾ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੇਸ।''' ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਜਵੰਦ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਨੰਗਲ ਕਲਾਂ, ਜ਼ਿਲਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ) ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। '''(ਝ) ਵੱਲਾ ਰੇਲ ਦੇ ਪੁਲ ਦੀ ਘਟਨਾ।''' ਇਸ ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਜਗਤਪੁਰ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ); ਸ਼੍ਰੀ ਚਨਣ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬਲ ਸਿੰਘ, (ਪਿੰਡ ਬੂੜ ਚੰਦ, ਜ਼ਿਲਾ ਲਾਹੌਰ); ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਠੱਠੀ ਖਾਰਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ); ਸ਼੍ਰੀ ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਠਠੀ ਖਾਰਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ); ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਸੰਗਵਾਲ, ਜ਼ਿਲਾ ਜਲੰਧਰ) ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। '''(ਞ) ਅਨਾਰਕਲੀ (ਲਾਹੌਰ) ਦੀ ਘਟਨਾ।''' ਇਸ ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਖੋਕਰਰਾਨਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਫੀਰੋਜ਼ ਪੁਰ) ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜਾ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। '''(ਟ) ਪਧਰੀ ਦੇ ਕਤਲ''' ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਪਰੇਮ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਸੁਰਸਿੰਗ, ਜ਼ਿਲਾ ਲਾਹੌਰ); ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਪਧਰੀ ਕਲਾਂ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼੍ਰੀ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਖੜਕ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਸੋਹਲ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ); ਸ਼੍ਰੀ ਸੱਜਣ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਸੂਰਵਿੰਡ, ਲਾਹੌਰ); ਸ਼੍ਰੀ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬਲ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਬੂੜਚੰਦ, ਜ਼ਿਲਾ ਲਾਹੌਰ); ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸੁਚੇਤ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਪਧਰੀ ਕਲਾਂ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ); ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ।ਸ਼੍ਰੀ ਖਜ਼ਾਨ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬੂੜ ਸਿੰਘ, {{Multicol-end}}<noinclude></noinclude> qd4h7yded55r3j4esomxrv4r7xtxu4m 241576 241575 2026-10-20T11:58:31Z Harchand Bhinder 2624 241576 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude> {| class="wikitable" |+ |- ! ਨਾਮ !! ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ !! ਸਜ਼ਾ |- | ੧੦. ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਨਸ਼ੀ ਰਾਮ || || || || ੬੦ ਦਿਨ |- | ੧੧. ,, ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ || || || || ੪ ਮਹੀਨੇ |- | ੧੨. ,, ਇਮਾਮ ਦੀਨ || || || || ੪ ਮਹੀਨੇ |- | ੧੩. ,, ਧਰਿੰਦਰਾ ਸਰਕਾਰ || || || || ੪ ਮਹੀਨੇ |- |੧੪. ,, ਚੰਦਰ ਕਾਂਤਾ ਚਕਰ ਬਰਤੀ || || || || ੩੦ ਦਿਨ ਅਤੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਡਾਲਰ ਜੁਰਮਾਨਾ |- | ੧੫. ,, ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਘਾਲੀ ||ਸ਼੍ਰੀ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ || ਘਲ ਕਲਾਂ || ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ || ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ |} {{gap}}ਨੋਟ:-ਜੱਜ ਨੇ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਗਿਆਂ ਅਫਸੋਸ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਾਨੂੰਨ, ਜਿਸ ਹੇਠ ਇਹ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇਂਦਾ। ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਲਿਸਟ ਵਿਚ ਜਰਮਨ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਨ ਦੋਸ਼ੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ, ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। {{Multicol}} '''(ਗ) ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਕੇਸ।''' ਜੈਕਬਸਨ, ਬੋਹਿਮ ਅਤੇ ਵੇਹਡੇ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਕੈਦ ਤੇ ਤੇਰਾਂ ਤੇਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਡਾਲਰ ਜੁਰਮਾਨਾ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰੰਭਾ ਲਾਲ ਗੁਪਤਾ ਨੂੰ ੧੮ ਮਹੀਨੇ ਕੈਦ ਤੇ ੭੦੦ ਡਾਲਰ ਜੁਰਮਾਨਾ। '''(ਘ) ਮੰਡੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ:''' ੧. ਮੀਆਂ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਭੀਕਮ, ਪਿੰਡ ਸੈਨੀ ਮੋਰੀ, ਮੰਡੀ ਰਿਆਸਤ, ਨੂੰ ਉਮਰਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ। 2. ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਹਰ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਜਿੰਦੂ, ਪਿੰਡ ਬਰਸੂ, ਰਿਆਸਤ, ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ। ੩. ਸ਼੍ਰੀ ਬਦਰੀ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਮੀਆਂ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ, ਨੂੰ ੧੮ ਮਹੀਨੇ ਸਖਤ ਕੈਦ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ। ੪. ਸ਼੍ਰੀ ਲੰਧੂ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਟਿਕੂ, ਪਿੰਡ ਨਾਗਰ, ਮੰਡੀ ਰਿਆਸਤ, ਨੂੰ ੧੪ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ। ੫. ਸ਼੍ਰੀ ਸਿਧੂ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਫਕੀਰ, ਪਿੰਡ ਬਰਸੂ, ਮੰਡੀ ਰਿਆਸਤ, ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਸਖਤ ਕੈਦ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ। '''(ਙ) ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਮੰਡੀ ਕੇਸ।''' ਸ਼੍ਰੀ ਸਿਧੂ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਪੀਰ ਸਹਾਇ, ਪਿੰਡ ਬਰਸੂ, ਮੰਡੀ ਰਿਆਸਤ, ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ। '''(ਚ) ਫੀਰੋਜ਼ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਘਟਨਾ।''' ਇਸ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਵੜੈਚ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਬੰਗੁਈ (ਲੁਧਿਹਾਣਾ), ਪੁਲਸ ਹਥੋਂ ਮੌਕਿਆ ਉਤੇ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨਚੀ ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਂਸ਼ੀ ਰਾਮ (ਪਿੰਡ ਮਰਾਲੀ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਬਾਲਾ); ਸ਼੍ਰੀ ਰਹਿਮਤ ਅਲੀ (ਪਿੰਡ ਵਜ਼ੀਦ ਕੇ, ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ); ਸ਼੍ਰੀ ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ੍ਰੀ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਖਾਨਪੁਰ, ਜ਼ਿਲਾ ਲੁਧਿਹਾਣਾ); ਸ਼੍ਰੀ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਵਜ਼ੀਰ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਧੂਲੇ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ, ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ); ਸ਼੍ਰੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਦਯਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਸਹਾਬਾਨਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਲੁਧਿਹਾਣਾ); ਸ਼੍ਰੀ (ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਮ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਉਮਰ ਪੁਰਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ); ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਜਗਤ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਵੰਜਲ, ਜ਼ਿਲਾ ਲੁਧਿਹਾਣਾ; ਨੂੰ ਸੈਸ਼ਨ ਜੱਜ ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੀ ਕਚੈਹਰੀ ਵਿਚ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। {{Multicol-break}} ਸ਼੍ਰੀ ਗਾਂਧਾ ਸਿੰਘ ਉਰਫ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਕਚਰ ਭਾਨ, ਜ਼ਿਲਾ ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ) ਨੂੰ ਸਪੈਸ਼ਲ ਦਰਿਬੂਨਲ ਨੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਯਾਮ ਸਿੰਘ ‘ਅਮਲੀ', ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਥੀਰਾਜ, ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ) ਚੱਬੇ ਦੇ ਡਾਕੇ ਵਿਚ ਬੰਬ ਫੱਟਣ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਸ਼੍ਰੀ ਸੁਰਜਨ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਬੂਟਾ (ਪਿੰਡ ਫਤਹ ਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਪੁਰ), ਨੂੰ ਸੈਸ਼ਨ ਜੱਜ ਫੀਰੋਜ਼ ਪੁਰ ਨੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। '''(ਛ) ਲਾਹੌਰ ਤੀਸਰਾ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੇਸ।''' ਇਸ ਵਿਚ ਡਾਕਟਰ ਮਥਰਾ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰੀ ਸਿੰਘ, (ਪਿੰਡ ਛੁਡਿਆਲ, ਜ਼ਿਲਾ ਜੇਹਲਮ) ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। '''(ਜ) ਲਾਹੌਰ ਚੋਥਾ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੇਸ।''' ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਜਵੰਦ ਸਿੰਘ, ਸਪਤ ਸ਼੍ਰੀ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਨੰਗਲ ਕਲਾਂ, ਜ਼ਿਲਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ) ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। '''(ਝ) ਵੱਲਾ ਰੇਲ ਦੇ ਪੁਲ ਦੀ ਘਟਨਾ।''' ਇਸ ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਜਗਤਪੁਰ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ); ਸ਼੍ਰੀ ਚਨਣ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬਲ ਸਿੰਘ, (ਪਿੰਡ ਬੂੜ ਚੰਦ, ਜ਼ਿਲਾ ਲਾਹੌਰ); ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਠੱਠੀ ਖਾਰਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ); ਸ਼੍ਰੀ ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਠਠੀ ਖਾਰਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ); ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਸੰਗਵਾਲ, ਜ਼ਿਲਾ ਜਲੰਧਰ) ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। '''(ਞ) ਅਨਾਰਕਲੀ (ਲਾਹੌਰ) ਦੀ ਘਟਨਾ।''' ਇਸ ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਖੋਕਰਰਾਨਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਫੀਰੋਜ਼ ਪੁਰ) ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜਾ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। '''(ਟ) ਪਧਰੀ ਦੇ ਕਤਲ''' ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਪਰੇਮ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਸੁਰਸਿੰਗ, ਜ਼ਿਲਾ ਲਾਹੌਰ); ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਪਧਰੀ ਕਲਾਂ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼੍ਰੀ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਖੜਕ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਸੋਹਲ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ); ਸ਼੍ਰੀ ਸੱਜਣ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਸੂਰਵਿੰਡ, ਲਾਹੌਰ); ਸ਼੍ਰੀ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬਲ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਬੂੜਚੰਦ, ਜ਼ਿਲਾ ਲਾਹੌਰ); ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸੁਚੇਤ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਪਧਰੀ ਕਲਾਂ, ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ); ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ।ਸ਼੍ਰੀ ਖਜ਼ਾਨ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬੂੜ ਸਿੰਘ, {{Multicol-end}}<noinclude></noinclude> ib65xvfewscxrsftxbweq1jsfrh4bil 250 16930 241568 221112 2026-10-20T11:34:06Z Kuldeepburjbhalaike 1640 /* ਤਸਦੀਕ */ 241568 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Kuldeepburjbhalaike" /></noinclude>{{Block center|<poem>{{xx-larger|{{center|'''ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਬਾਰੇ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ'''}}}} ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ{{overfloat right|ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਫ਼ਰੈਂਕ|depth=1em}} ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ: ਸੰਦਰਭਮਲਕ ਅਧਿਐਨ{{overfloat right|ਬ੍ਰਹਮ ਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ|depth=1em}} ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ{{overfloat right|ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ|depth=1em}} ਸਭਿਆਚਾਰ: ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਲੋਕਧਾਰਾ: ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਭਾਸ਼ਾ, ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ: ਅੰਤਰ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ{{overfloat right|ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ|depth=1em}} ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ: ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਧਿਐਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ: ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਲੋਕ ਮਨੋਰੰਜਨ: ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਬਹੁਰੰਗੀ ਵਿਰਸਾ{{overfloat right|ਕੁਲਵੰਤ ਕੌਰ|depth=1em}} ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ{{overfloat right|ਰੁਪਿੰਦਰਜੀਤ ਗਿੱਲ|depth=1em}} ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ: ਵਿਭਿੰਨ ਪਰਿਪੇਖ{{overfloat right|ਸ਼ੈਰੀ ਸਿੰਘ|depth=1em}} ਲੋਕ ਰੰਗ: ਪਾਠ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ: ਨਿੱਖੜਵੇਂ ਪਛਾਣ-ਚਿੰਨ੍ਹ{{overfloat right|ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ|depth=1em}} ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀ: ਰਿਸ਼ਤਾ-ਨਾਤਾ ਪ੍ਰਬੰਧ{{overfloat right|ਵੀਰਪਾਲ ਕੌਰ|depth=1em}} ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ: ਪਾਠ ਤੇ ਸਮਾਲੋਚਨਾ{{overfloat right|ਕਰਮਜੀਤ ਕੌਰ|depth=1em}} ਸਾਂਝੀ ਵਿਰਾਸਤ{{overfloat right|ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਕੌੜਾ|depth=1em}} ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਤੇ ਅਖਾਣ ਕੋਸ਼{{overfloat right|ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ|depth=1em}} ਪੰਜਾਬੀ ਬੁਝਾਰਤਾਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ: ਸ੍ਰੋਤ ਅਤੇ ਸਰੂਪ{{overfloat right|ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ|depth=1em}} ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ{{overfloat right|ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ|depth=1em}} ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ{{overfloat right|ਸ਼ੈਰੀ ਸਿੰਘ|depth=1em}} ਸਾਹਿਤ ਸੰਕਲਪ ਕੋਸ਼, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸੰਕਲਪ ਕੋਸ਼{{overfloat right|ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ|depth=1em}} {{xx-larger|{{center|'''ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤ''' }}}} ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤ{{overfloat right|ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ|depth=1em}} ਗਿੱਧੇ ਅਤੇ ਭੰਗੜੇ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ{{overfloat right|ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਘੁੰਮਣ|depth=1em}} ਵਿਆਹ ਦੇ ਲੋਕ ਗੀਤ{{overfloat right|ਆਸਾ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ|depth=1em}} ਸੁੰਦਰ ਮੁੰਦਰੀਏ ਹੋ (ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਲੋਕ ਗੀਤ) ਰਾਜੇ ਮਹਿਲੀਂ ਚੰਬਾ ਖਿੜਿਆ (ਸੁਹਾਗ, ਘੋੜੀਆਂ, ਦੋਹੇ ਤੇ ਛੰਦ) ਲੌਂਗ ਤਵੀਤੜੀਆਂ (ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤ){{overfloat right|ਰੁਪਿੰਦਰ ਕੌਰ ਸੰਧੂ|depth=1em}} ਰੂਪ ਪੰਜਾਬਣ ਦਾ (ਬੋਲੀਆਂ) ਨੱਚ ਲੈ ਪਟੋਲਾ ਬਣ ਕੇ (ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਟੱਪੇ){{overfloat right|ਰੁਪਿੰਦਰਜੀਤ ਗਿੱਲ|depth=1em}} ਧਰਤੀ ਨੱਚੇ ਅੰਬਰ ਨੱਚੇ (ਗਿੱਧੇ ਦੇ ਲੋਕ ਗੀਤ){{overfloat right|ਕੁਲਦੀਪ ਕੌਰ ਦੁਸਾਂਝ|depth=1em}} ਸੁੱਚੇ ਮੋਤੀ (ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤ) ਰੂਹ ਪੰਜਾਬਣ ਦੀ (ਲੋਕ ਗੀਤ){{overfloat right|ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਨੂਰ|depth=1em}} {{xx-larger|{{center|'''ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਫ਼ਾਉਂਡੇਸ਼ਨ''' '''ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ-143002''' }}}} </poem>}}<noinclude></noinclude> 0b0lglb37rfqlsszmped01pw3o76aao 250 22692 241546 53816 2026-10-20T01:34:57Z Kuldip DMW 2077 /* ਸੋਧਣਾ */ 241546 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kuldip DMW" />{{center|੧੨੪੮}}</noinclude>ਸਿਰਿ ਮਾਰੀ॥ ਪਾਪ ਬਿਕਾਰ ਮਨੂਰ ਸਭਿ ਲਦੇ ਬਹੁ ਭਾਰੀ॥ ਮਾਰਗੁ ਬਿਖਮੁ ਡਰਾਵਣਾ ਕਿਉ ਤਰੀਐ ਤਾਰੀ॥ ਨਾਨਕ ਗੁਰਿ ਰਾਖੇ ਸੇ ਉਬਰੇ ਹਰਿ ਨਾਮਿ ਉਧਾਰੀ॥੨੭॥ ਸਲੋਕ ਮਃ ੩॥ ਵਿਣੁ ਸਤਿਗੁਰ ਸੇਵੇ ਸੁਖੁ ਨਹੀ ਮਰਿ ਜੰਮਹਿ ਵਾਰੋ ਵਾਰ॥ ਮੋਹ ਠਗਉਲੀ ਪਾਈਅਨੁ ਬਹੁ ਦੂਜੈ ਭਾਇ ਵਿਕਾਰ॥ ਇਕਿ ਗੁਰ ਪਰਸਾਦੀ ਉਬਰੇ ਤਿਸੁ ਜਨ ਕਉ ਕਰਹਿ ਸਭਿ ਨਮਸਕਾਰ॥ਨਾਨਕ ਅਨਦਿਨੁ ਨਾਮੁ ਧਿਆਇ ਤੂ ਅੰਤਰਿ ਜਿਤੁ ਪਾਵਹਿ ਮੋਖ ਦੁਆਰ॥੧॥ ਮਃ ੩॥ ਮਾਇਆ ਮੋਹਿ ਵਿਸਾਰਿਆ ਸਚੁ ਮਰਣਾ ਹਰਿ ਨਾਮੁ॥ ਧੰਧਾ ਕਰਤਿਆ ਜਨਮੁ ਗਇਆ ਅੰਦਰਿ ਦੁਖੁ ਸਹਾਮੁ॥ ਨਾਨਕ ਸਤਿਗੁਰੁ ਸੇਵਿ ਸੁਖੁ ਪਾਇਆ ਜਿਨ੍ਹ ਪੂਰਬਿ ਲਿਖਿਆ ਕਰਾਮੁ॥੨॥ ਪਉੜੀ॥ ਲੇਖਾ ਪੜੀਐ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਫਿਰਿ ਲੇਖੁ ਨ ਹੋਈ॥ ਪੁਛਿ ਨ ਸਕੈ ਕੋਇ ਹਰਿ ਦਰਿ ਸਦ ਢੋਈ॥ ਜਮਕਾਲੁ ਮਿਲੈ ਦੇ ਭੇਟ ਸੇਵਕੁ ਨਿਤ ਹੋਈ॥ ਪੂਰੇ ਗੁਰ ਤੇ ਮਹਲੁ ਪਾਇਆ ਪਤਿ ਪਰਗਟੁ ਲੋਈ॥ ਨਾਨਕ ਅਨਹਦ ਧੁਨੀ ਦਰਿ ਵਜਦੇ ਮਿਲਿਆ ਹਰਿ ਸੋਈ॥੨੮॥ ਸਲੋਕ ਮਃ ੩॥ ਗੁਰ ਕਾ ਕਹਿਆ ਜੇ ਕਰੇ ਸੁਖੀ ਹੂ ਸੁਖੁ ਸਾਰੁ॥ ਗੁਰ ਕੀ ਕਰਣੀ ਭਉ ਕਟੀਐ ਨਾਨਕ ਪਾਵਹਿ ਪਾਰੁ॥੧॥ ਮਃ ੩॥ ਸਚੁ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾ ਥੀਐ ਨਾਮੁ ਨ ਮੈਲਾ ਹੋਇ॥ ਗੁਰ ਕੈ ਭਾਣੈ ਜੇ ਚਲੈ ਬਹੁੜਿ ਨ ਆਵਣੁ ਹੋਇ॥ ਨਾਨਕ ਨਾਮਿ ਵਿਸਾਰਿਐ ਆਵਣ ਜਾਣਾ ਦੋਇ॥੨॥ ਪਉੜੀ॥ ਮੰਗਤ ਜਨੁ ਜਾਚੈ ਦਾਨੁ ਹਰਿ ਦੇਹੁ ਸੁਭਾਇ॥ ਹਰਿ ਦਰਸਨ ਕੀ ਪਿਆਸ ਹੈ ਦਰਸਨਿ ਤ੍ਰਿਪਤਾਇ॥ ਖਿਨੁ ਪਲੁ ਘੜੀ ਨ ਜੀਵਉ ਬਿਨੁ ਦੇਖੇ ਮਰਾਂ ਮਾਇ॥ ਸਤਿਗੁਰਿ ਨਾਲਿ ਦਿਖਾਲਿਆ ਰਵਿ ਰਹਿਆ ਸਭ ਥਾਇ॥ ਸੁਤਿਆ ਆਪਿ ਉਠਾਲਿ ਦੇਇ ਨਾਨਕ ਲਿਵ ਲਾਇ॥੨੯॥ ਸਲੋਕ ਮਃ ੩॥ ਮਨਮੁਖ ਬੋਲਿ ਨ ਜਾਣਨ੍ਹੀ ਓਨਾ ਅੰਦਰਿ ਕਾਮੁ ਕ੍ਰੋਧੁ ਅਹੰਕਾਰੁ॥ ਥਾਉ ਕੁਥਾਉ ਨ ਜਾਣਨੀ ਸਦਾ ਚਿਤਵਹਿ ਬਿਕਾਰ॥ ਦਰਗਹ ਲੇਖਾ ਮੰਗੀਐ ਓਥੈ ਹੋਹਿ ਕੂੜਿਆਰ॥ ਆਪੇ ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਉਪਾਈਅਨੁ ਆਪਿ ਕਰੇ ਬੀਚਾਰੁ॥ ਨਾਨਕ ਕਿਸ ਨੋ ਆਖੀਐ ਸਭੁ ਵਰਤੈ ਆਪਿ ਸਚਿਆਰੁ॥੧॥ ਮਃ ੩॥ ਹਰਿ ਗੁਰਮੁਖਿ ਤਿਨ੍ਹੀ ਅਰਾਧਿਆ ਜਿਨ੍ਹ ਕਰਮਿ ਪਰਾਪਤਿ ਹੋਇ॥ ਨਾਨਕ ਹਉ ਬਲਿਹਾਰੀ ਤਿਨ੍ਹ ਕਉ ਜਿਨ੍ਹ ਹਰਿ ਮਨਿ ਵਸਿਆ ਸੋਇ॥੨॥ ਪਉੜੀ॥ ਆਸ ਕਰੇ ਸਭੁ ਲੋਕੁ ਬਹੁ ਜੀਵਣੁ ਜਾਣਿਆ॥ ਨਿਤ ਜੀਵਣ ਕਉ ਚਿਤੁ ਗੜ੍ਹ ਮੰਡਪ ਸਵਾਰਿਆ॥ ਵਲਵੰਚ ਕਰਿ ਉਪਾਵ ਮਾਇਆ ਹਿਰਿ ਆਣਿਆ॥ ਜਮਕਾਲੁ ਨਿਹਾਲੇ ਸਾਸ<noinclude></noinclude> 1os12xmge12xj2uv9c6cewndfbopfxn 250 22697 241548 53821 2026-10-20T01:48:07Z Kuldip DMW 2077 /* ਸੋਧਣਾ */ 241548 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kuldip DMW" />{{center|੧੨੪੯}}</noinclude>ਆਵ ਘਟੈ ਬੇਤਾਲਿਆ॥ ਨਾਨਕ ਗੁਰ ਸਰਣਾਈ ਉਬਰੇ ਹਰਿ ਗੁਰ ਰਖਵਾਲਿਆ॥੩੦॥ ਸਲੋਕ ਮਃ ੩॥ ਪੜਿ ਪੜਿ ਪੰਡਿਤ ਵਾਦੁ ਵਖਾਣਦੇ ਮਾਇਆ ਮੋਹ ਸੁਆਇ॥ ਦੂਜੈ ਭਾਇ ਨਾਮੁ ਵਿਸਾਰਿਆ ਮਨ ਮੂਰਖ ਮਿਲੈ ਸਜਾਇ॥ ਜਿਨ੍ਹਿ ਕੀਤੇ ਤਿਸੈ ਨ ਸੇਵਨ੍ਹੀ ਦੇਦਾ ਰਿਜਕੁ ਸਮਾਇ॥ ਜਮ ਕਾ ਫਾਹਾ ਗਲਹੁ ਨ ਕਟੀਐ ਫਿਰਿ ਫਿਰ ਆਵਹਿ ਜਾਇ॥ ਜਿਨ ਕਉ ਪੂਰਬਿ ਲਿਖਿਆ ਸਤਿਗੁਰੁ ਮਿਲਿਆ ਤਿਨ ਆਇ॥ ਅਨਦਿਨੁ ਨਾਮੁ ਧਿਆਇਦੇ ਨਾਨਕ ਸਚਿ ਸਮਾਇ॥੧॥ ਮਃ ੩॥ ਸਚੁ ਵਣਜਹਿ ਸਚੁ ਸੇਵਦੇ ਜਿ ਗੁਰਮੁਖਿ ਪੈਰੀ ਪਾਹਿ॥ ਨਾਨਕ ਗੁਰ ਕੈ ਭਾਣੈ ਜੇ ਚਲਹਿ ਸਹਜੇ ਸਚਿ ਸਮਾਹਿ॥੨॥ ਪਉੜੀ॥ ਆਸਾ ਵਿਚਿ ਅਤਿ ਦੁਖੁ ਘਣਾ ਮਨਮੁਖਿ ਚਿਤੁ ਲਾਇਆ॥ ਗੁਰਮੁਖਿ ਭਏ ਨਿਰਾਸ ਪਰਮ ਸੁਖੁ ਪਾਇਆ॥ ਵਿਚੇ ਗਿਰਹ ਉਦਾਸ ਅਲਿਪਤ ਲਿਵ ਲਾਇਆ॥ ਓਨਾ ਸੋਗੁ ਵਿਜੋਗੁ ਨ ਵਿਆਪਈ ਹਰਿ ਭਾਣਾ ਭਾਇਆ॥ ਨਾਨਕ ਹਰਿ ਸੇਤੀ ਸਦਾ ਰਵਿ ਰਹੇ ਧੁਰਿ ਲਏ ਮਿਲਾਇਆ॥੩੧॥ ਸਲੋਕ ਮਃ ੩॥ ਪਰਾਈ ਅਮਾਣ ਕਿਉ ਰਖੀਐ ਦਿਤੀ ਹੀ ਸੁਖੁ ਹੋਇ॥ ਗੁਰ ਕਾ ਸਬਦੁ ਗੁਰ ਥੈ ਟਿਕੈ ਹੋਰ ਥੈ ਪਰਗਟੁ ਨ ਹੋਇ॥ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਸਿ ਮਾਣਕੁ ਪਇਆ ਘਰਿ ਘਰਿ ਵੇਚਣ ਜਾਇ॥ ਓਨਾ ਪਰਖ ਨ ਆਵਈ ਅਢੁ ਨ ਪਲੈ ਪਾਇ॥ ਜੇ ਆਪਿ ਪਰਖ ਨ ਆਵਈ ਤਾਂ ਪਾਰਖੀਆ ਥਾਵਹੁ ਲਇਉ ਪਰਖਾਇ॥ ਜੇ ਓਸੁ ਨਾਲਿ ਚਿਤੁ ਲਾਏ ਤਾਂ ਵਥੁ ਲਹੈ ਨਉ ਨਿਧਿ ਪਲੈ ਪਾਇ॥ ਘਰਿ ਹੋਦੈ ਧਨਿ ਜਗੁ ਭੁਖਾ ਮੁਆ ਬਿਨੁ ਸਤਿਗੁਰ ਸੋਝੀ ਨ ਹੋਇ॥ ਸਬਦੁ ਸੀਤਲੁ ਮਨਿ ਤਨਿ ਵਸੈ ਤਿਥੈ ਸੋਗੁ ਵਿਜੋਗੁ ਨ ਕੋਇ॥ ਵਸਤੁ ਪਰਾਈ ਆਪਿ ਗਰਬੁ ਕਰੇ ਮੂਰਖੁ ਆਪੁ ਗਣਾਏ॥ ਨਾਨਕ ਬਿਨੁ ਬੂਝੇ ਕਿਨੈ ਨ ਪਾਇਓ ਫਿਰਿ ਫਿਰਿ ਆਵੈ ਜਾਏ॥੧॥ ਮਃ ੩॥ ਮਨਿ ਅਨਦੁ ਭਇਆ ਮਿਲਿਆ ਹਰਿ ਪ੍ਰੀਤਮੁ ਸਰਸੇ ਸਜਣ ਸੰਤ ਪਿਆਰੇ॥ ਜੋ ਧੁਰਿ ਮਿਲੇ ਨ ਵਿਛੁੜਹਿ ਕਬਹੂ ਜਿ ਆਪਿ ਮੇਲੇ ਕਰਤਾਰੇ॥ ਅੰਤਰਿ ਸਬਦੁ ਰਵਿਆ ਗੁਰੁ ਪਾਇਆ ਸਗਲੇ ਦੂਖ ਨਿਵਾਰੇ॥ ਹਰਿ ਸੁਖਦਾਤਾ ਸਦਾ ਸਲਾਹੀ ਅੰਤਰਿ ਰਖਾਂ ਉਰ ਧਾਰੇ॥ ਮਨਮੁਖੁ ਤਿਨ ਕੀ ਬਖੀਲੀ ਕਿ ਕਰੇ ਜਿ ਸਚੈ ਸਬਦਿ ਸਵਾਰੇ॥ ਓਨਾ ਦੀ ਆਪਿ ਪਤਿ ਰਖਸੀ ਮੇਰਾ ਪਿਆਰਾ ਸਰਣਾਗਤਿ ਪਏ ਗੁਰ ਦੁਆਰੇ॥ ਨਾਨਕ ਗੁਰਮੁਖਿ ਸੇ ਸੁਹੇਲੇ ਭਏ ਮੁਖ ਊਜਲ ਦਰਬਾਰੇ॥੨॥ ਪਉੜੀ॥ ਇਸਤਰੀ ਪੁਰਖੈ ਬਹੁ ਪ੍ਰੀਤਿ ਮਿਲਿ ਮੋਹੁ ਵਧਾਇਆ॥ ਪੁਤ੍ਰੁ ਕਲਤ੍ਰੁ ਨਿਤ ਵੇਖੈ ਵਿਗਸੈ ਮੋਹਿ ਮਾਇਆ॥ ਦੇਸਿ ਪਰਦੇਸਿ ਧਨੁ ਚੋਰਾਇ<noinclude></noinclude> q8t1e4e9tvto5yrgj5148cdodnm8q28 250 22702 241554 53826 2026-10-20T01:57:18Z Kuldip DMW 2077 /* ਸੋਧਣਾ */ 241554 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kuldip DMW" />{{center|੧੨੫੦}}</noinclude>ਆਣਿ ਮੁਹਿ ਪਾਇਆ॥ ਅੰਤਿ ਹੋਵੈ ਵੈਰ ਵਿਰੋਧੁ ਕੋ ਸਕੈ ਨ ਛਡਾਇਆ॥ ਨਾਨਕ ਵਿਣੁ ਨਾਵੈ ਧ੍ਰਿਗੁ ਮੋਹੁ ਜਿਤੁ ਲਗਿ ਦੁਖੁ ਪਾਇਆ॥੩੨॥ ਸਲੋਕ ਮਃ ੩॥ ਗੁਰਮੁਖਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਨਾਮੁ ਹੈ ਜਿਤੁ ਖਾਧੈ ਸਭ ਭੁਖ ਜਾਇ॥ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਮੂਲਿ ਨ ਹੋਵਈ ਨਾਮੁ ਵਸੈ ਮਨਿ ਆਇ॥ ਬਿਨੁ ਨਾਵੈ ਜਿ ਹੋਰੁ ਖਾਣਾ ਤਿਤੁ ਰੋਗੁ ਲਗੈ ਤਨਿ ਧਾਇ॥ ਨਾਨਕ ਰਸ ਕਸ ਸਬਦੁ ਸਲਾਹਣਾ ਆਪੇ ਲਏ ਮਿਲਾਇ॥੧॥ ਮਃ ੩॥ ਜੀਆ ਅੰਦਰਿ ਜੀਉ ਸਬਦੁ ਹੈ ਜਿਤੁ ਸਹ ਮੇਲਾਵਾ ਹੋਇ॥ ਬਿਨੁ ਸਬਦੈ ਜਗਿ ਆਨ੍ਹੇਰੁ ਹੈ ਸਬਦੇ ਪਰਗਟੁ ਹੋਇ॥ ਪੰਡਿਤ ਮੋਨੀ ਪੜਿ ਪੜਿ ਥਕੇ ਭੇਖ ਥਕੇ ਤਨੁ ਧੋਇ॥ ਬਿਨੁ ਸਬਦੈ ਕਿਨੈ ਨ ਪਾਇਓ ਦੁਖੀਏ ਚਲੇ ਰੋਇ॥ ਨਾਨਕ ਨਦਰੀ ਪਾਈਐ ਕਰਮਿ ਪਰਾਪਤਿ ਹੋਇ॥੨॥ ਪਉੜੀ॥ ਇਸਤ੍ਰੀ ਪੁਰਖੈ ਅਤਿ ਨੇਹੁ ਬਹਿ ਮੰਦੁ ਪਕਾਇਆ॥ ਦਿਸਦਾ ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਚਲਸੀ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭ ਭਾਇਆ॥ ਕਿਉ ਰਹੀਐ ਥਿਰੁ ਜਗਿ ਕੋ ਕਢਹੁ ਉਪਾਇਆ॥ ਗੁਰ ਪੂਰੇ ਕੀ ਚਾਕਰੀ ਥਿਰੁ ਕੰਧੁ ਸਬਾਇਆ॥ ਨਾਨਕ ਬਖਸਿ ਮਿਲਾਇਅਨੁ ਹਰਿ ਨਾਮਿ ਸਮਾਇਆ॥੩੩॥ ਸਲੋਕ ਮਃ ੩॥ ਮਾਇਆ ਮੋਹਿ ਵਿਸਾਰਿਆ ਗੁਰ ਕਾ ਭਉ ਹੇਤੁ ਅਪਾਰੁ॥ ਲੋਭ ਲਹਰਿ ਸੁਧਿ ਮਤਿ ਗਈ ਸਚਿ ਨ ਲਗੈ ਪਿਆਰੁ॥ ਗੁਰਮੁਖਿ ਜਿਨਾ ਸਬਦੁ ਮਨਿ ਵਸੈ ਦਰਗਹ ਮੋਖ ਦੁਆਰੁ॥ ਨਾਨਕ ਆਪੇ ਮੇਲਿ ਲਏ ਆਪੇ ਬਖਸਣਹਾਰੁ॥੧॥ ਮਃ ੪॥ ਨਾਨਕ ਜਿਸੁ ਬਿਨੁ ਘੜੀ ਨ ਜੀਵਣਾ ਵਿਸਰੇ ਸਰੈ ਨ ਬਿੰਦ॥ ਤਿਸੁ ਸਿਉ ਕਿਉ ਮਨ ਰੂਸੀਐ ਜਿਸਹਿ ਹਮਾਰੀ ਚਿੰਦ॥੨॥ ਮਃ ੪॥ ਸਾਵਣੁ ਆਇਆ ਝਿਮਝਿਮਾ ਹਰਿ ਗੁਰਮੁਖਿ ਨਾਮੁ ਧਿਆਇ॥ ਦੁਖ ਭੁਖ ਕਾੜਾ ਸਭੁ ਚੁਕਾਇਸੀ ਮੀਹੁ ਵੁਠਾ ਛਹਬਰ ਲਾਇ॥ ਸਭ ਧਰਤਿ ਭਈ ਹਰੀਆਵਲੀ ਅੰਨੁ ਜੰਮਿਆ ਬੋਹਲ ਲਾਇ॥ ਹਰਿ ਅਚਿੰਤੁ ਬੁਲਾਵੈ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਿ ਹਰਿ ਆਪੇ ਪਾਵੈ ਥਾਇ॥ ਹਰਿ ਤਿਸਹਿ ਧਿਆਵਹੁ ਸੰਤ ਜਨਹੁ ਜੁ ਅੰਤੇ ਲਏ ਛਡਾਇ॥ ਹਰਿ ਕੀਰਤਿ ਭਗਤਿ ਅਨੰਦੁ ਹੈ ਸਦਾ ਸੁਖੁ ਵਸੈ ਮਨਿ ਆਇ॥ ਜਿਨ੍ਹਾ ਗੁਰਮੁਖਿ ਨਾਮੁ ਅਰਾਧਿਆ ਤਿਨਾ ਦੁਖ ਭੁਖ ਲਹਿ ਜਾਇ॥ ਜਨ ਨਾਨਕੁ ਤ੍ਰਿਪਤੈ ਗਾਇ ਗੁਣ ਹਰਿ ਦਰਸਨੁ ਦੇਹੁ ਸੁਭਾਇ॥੩॥ ਪਉੜੀ॥ ਗੁਰ ਪੂਰੇ ਕੀ ਦਾਤਿ ਨਿਤ ਦੇਵੈ ਚੜੈ ਸਵਾਈਆ॥ ਤੁਸਿ ਦੇਵੈ ਆਪਿ ਦਇਆਲੁ ਨ ਛਪੈ ਛਪਾਈਆ॥ ਹਿਰਦੈ ਕਵਲੁ ਪ੍ਰਗਾਸੁ ਉਨਮਨਿ ਲਿਵ ਲਾਈਆ॥ ਜੇ ਕੋ ਕਰੇ ਉਸ ਦੀ ਰੀਸ ਸਿਰਿ ਛਾਈ ਪਾਈਆ॥ ਨਾਨਕ ਅਪੜਿ ਕੋਇ ਨ ਸਕਈ ਪੂਰੇ ਸਤਿਗੁਰ ਕੀ ਵਡਿਆਈਆ<noinclude></noinclude> 99kod5tc89zmlcr0p2jm4l3jczx3pcg 2 32508 241519 240518 2026-10-19T12:57:19Z ListeriaBot 947 Wikidata list updated [V2] 241519 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list|sparql= SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5 . # all humans [] schema:about ?item; schema:isPartOf <https://pa.wikisource.org/>; schema:name ?ws . # who have author pages in P Wikisource } |columns=item:Wikidata item,label:name,p21,p18}} {| class='wikitable sortable' ! Wikidata item ! name ! ਲਿੰਗ ! ਤਸਵੀਰ |- | [[:d:Q111991252|Q111991252]] | [[ਲੇਖਕ:ਰਿਸ਼ੀ ਹਿਰਦੇਪਾਲ|ਰਿਸ਼ੀ ਹਿਰਦੇਪਾਲ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q112029965|Q112029965]] | [[ਲੇਖਕ:ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਲੇਕੇ|ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਲੇਕੇ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q112031529|Q112031529]] | [[ਲੇਖਕ:ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ 'ਹਰਲਾਜ'|ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ 'ਹਰਲਾਜ']] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Harnam singh harlaaj.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q112072863|Q112072863]] | [[ਲੇਖਕ:ਡਾ. ਦੇਵੀ ਦਾਸ ਜੀ 'ਹਿੰਦੀ'|ਦੇਵੀ ਦਾਸ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q112727019|Q112727019]] | [[ਲੇਖਕ:ਬਾਵਾ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ|ਬਾਵਾ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q113726602|Q113726602]] | [[ਲੇਖਕ:ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬੀਰ|ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬੀਰ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q123847379|Q123847379]] | [[ਲੇਖਕ:ਫ਼ਰਦ ਫ਼ਕੀਰ|ਫਰਦ ਫ਼ਕੀਰ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q124145821|Q124145821]] | [[ਲੇਖਕ:ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਠਿੰਡਾ|ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਠਿੰਡਾ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q12706|Q12706]] | [[ਲੇਖਕ:ਮੈਕਸਿਮ ਗੋਰਕੀ|ਮੈਕਸਿਮ ਗੋਰਕੀ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Maxim Gorky LOC Restored edit1.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q128792617|Q128792617]] | [[ਲੇਖਕ:ਸਤਦੀਪ ਗਿੱਲ|ਸਤਦੀਪ ਗਿੱਲ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Gill, Satdeep Jan 2020.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q13139853|Q13139853]] | [[ਲੇਖਕ:ਮੌਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੁਸ਼ਤਾ|ਮੌਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੁਸ਼ਤਾ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q132131245|Q132131245]] | [[ਲੇਖਕ:ਪਰਮਜੀਤ ਮਾਨ|ਪਰਮਜੀਤ ਮਾਨ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q1001|Q1001]] | [[ਲੇਖਕ:ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ|ਮੋਹਨਦਾਸ ਕਰਮਚੰਦ ਗਾਂਧੀ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Mahatma-Gandhi, studio, 1931.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q107013029|Q107013029]] | [[ਲੇਖਕ:ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ|ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q107000|Q107000]] | [[ਲੇਖਕ:ਮਿਰਜ਼ਾ ਗ਼ਾਲਿਬ|ਮਿਰਜ਼ਾ ਗ਼ਾਲਿਬ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Mirza Ghalib photograph 3.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q156501|Q156501]] | [[ਲੇਖਕ:ਸਆਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ|ਸਆਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Saadat Hasan Manto.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q16867|Q16867]] | [[ਲੇਖਕ:ਐਡਗਰ ਐਲਨ ਪੋ|ਐਡਗਰ ਐਲਨ ਪੋ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Edgar Allan Poe, circa 1849, restored, squared off.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q172788|Q172788]] | [[ਲੇਖਕ:ਓ ਹੈਨਰੀ|ਓ ਹੈਨਰੀ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:William Sydney Porter by doubleday.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q174152|Q174152]] | [[ਲੇਖਕ:ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ|ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Prem chand.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q132130150|Q132130150]] | [[ਲੇਖਕ:ਭਾਈ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ|ਭਾਈ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q132130017|Q132130017]] | [[ਲੇਖਕ:ਲਾਲਾ ਬਿਹਾਰੀਲਾਲ|ਲਾਲਾ ਬਿਹਾਰੀਲਾਲ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q134004281|Q134004281]] | [[ਲੇਖਕ:ਤਰਸੇਮ ਬਸ਼ਰ|ਤਰਸੇਮ ਬਸ਼ਰ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q134867400|Q134867400]] | [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਕੌਰ|ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਕੌਰ]] | ''[[:d:Q6581072|ਨਾਰੀ]]'' | |- | [[:d:Q134870191|Q134870191]] | [[ਲੇਖਕ:ਸੰਤ ਸਿੰਘ 'ਅਮਰ'|ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਅਮਰ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q140303|Q140303]] | [[ਲੇਖਕ:ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ|ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Dhani Ram Chatrik.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q1403|Q1403]] | [[ਲੇਖਕ:ਲੁਇਗੀ ਪਿਰਾਂਡੇਲੋ|ਲੁਈਗੀ ਪਿਰਾਂਦੋਲੋ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Luigi Pirandello 1932.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q18031683|Q18031683]] | [[ਲੇਖਕ:ਈਸ਼ਵਰ ਚੰਦਰ ਨੰਦਾ|ਈਸ਼ਵਰ ਚੰਦਰ ਨੰਦਾ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:IC (Ishwar Chander) Nanda in 1950s.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q192302|Q192302]] | [[ਲੇਖਕ:ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ|ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Bhai Gurdas scribing Adi Granth.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q2019145|Q2019145]] | [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Guru teg bahadur.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q20605168|Q20605168]] | [[ਲੇਖਕ:ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ|ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Amarjit Chandan.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q20605976|Q20605976]] | [[ਲੇਖਕ:ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਆਰਿਫ਼|ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਆਰਿਫ਼]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q20609264|Q20609264]] | [[ਲੇਖਕ:ਗ਼ੁਲਾਮ ਰਸੂਲ ਆਲਮਪੁਰੀ|ਗ਼ੁਲਾਮ ਰਸੂਲ ਆਲਮਪੁਰੀ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q20606660|Q20606660]] | [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਫ਼ਰੈਂਕ|ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਫ਼ਰੈਂਕ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Gurbax Singh Frank at Amritsar in 2018 02.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q20606675|Q20606675]] | [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ|ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Gurbhajan GIll Portrait.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q20606826|Q20606826]] | [[ਲੇਖਕ:ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ|ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q20607074|Q20607074]] | [[ਲੇਖਕ:ਜਨਮੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੋਹਲ|ਜਨਮੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੌਹਲ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Janmeja Singh Johl.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q20608152|Q20608152]] | [[ਲੇਖਕ:ਨਜਾਬਤ|ਨਜਾਬਤ]] | | |- | [[:d:Q20606273|Q20606273]] | [[ਲੇਖਕ:ਪੀਰ ਗ਼ੁਲਾਮ ਜੀਲਾਨੀ|ਗ਼ੁਲਾਮ ਜੀਲਾਨੀ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q20608659|Q20608659]] | [[ਲੇਖਕ:ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਦੀਨ ਸ਼ਰਫ਼|ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਦੀਨ ਸ਼ਰਫ਼]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q20608768|Q20608768]] | [[ਲੇਖਕ:ਬਲਰਾਮ|ਬਲਰਾਮ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Balram Playwright.JPG|center|128px]] |- | [[:d:Q20608841|Q20608841]] | [[ਲੇਖਕ:ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ|ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q20608916|Q20608916]] | [[ਲੇਖਕ:ਭਗਵੰਤ ਰਸੂਲਪੁਰੀ|ਭਗਵੰਤ ਰਸੂਲਪੁਰੀ]] | | |- | [[:d:Q20609258|Q20609258]] | [[ਲੇਖਕ:ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ|ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Bhai mohan singh vaid.png|center|128px]] |- | [[:d:Q20609760|Q20609760]] | [[ਲੇਖਕ:ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ|ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Sukhdev Madpuri.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q20609773|Q20609773]] | [[ਲੇਖਕ:ਸੁਖਪਾਲ|ਸੁਖਪਾਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਹਸਰਤ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q20609798|Q20609798]] | [[ਲੇਖਕ:ਸੁਖਵੰਤ ਹੁੰਦਲ|ਸੁਖਵੰਤ ਹੁੰਦਲ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q20610051|Q20610051]] | [[ਲੇਖਕ:ਹਰਦਿਲਬਾਗ਼ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ|ਹਰਦਿਲਬਾਗ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q20610081|Q20610081]] | [[ਲੇਖਕ:ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਨਰੂਲਾ|ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਨਰੂਲਾ]] | | |- | [[:d:Q20610183|Q20610183]] | [[ਲੇਖਕ:ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੂਪ|ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੂਪ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q230476|Q230476]] | [[ਲੇਖਕ:ਕੇਟ ਸ਼ੋਪਨ|ਕੇਟ ਸ਼ੋਪਨ]] | ''[[:d:Q6581072|ਨਾਰੀ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Kate Chopin.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q23114|Q23114]] | [[ਲੇਖਕ:ਲੂ ਸ਼ੁਨ|ਲੂ ਸ਼ੁਨ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:LuXun1930.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q23434|Q23434]] | [[ਲੇਖਕ:ਅਰਨੈਸਟ ਹੈਮਿੰਗਵੇ|ਅਰਨੈਸਟ ਹੈਮਿੰਗਵੇ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:ErnestHemingway.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q270632|Q270632]] | [[ਲੇਖਕ:ਕੈਥਰੀਨ ਮੈਂਸਫੀਲਡ|ਕੈਥਰੀਨ ਮੈਂਸਫੀਲਡ]] | ''[[:d:Q6581072|ਨਾਰੀ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Katherine Mansfield (no signature).jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q27950153|Q27950153]] | [[ਲੇਖਕ:ਚਰਨ ਪੁਆਧੀ|ਚਰਨ ਪੁਆਧੀ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Charan Puadhi Koharwala Punjabi Poet 33.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q30875|Q30875]] | [[ਲੇਖਕ:ਔਸਕਰ ਵਾਈਲਡ|ਔਸਕਰ ਵਾਈਲਡ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Oscar Wilde by Napoleon Sarony. Three-quarter-length photograph, seated.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q311526|Q311526]] | [[ਲੇਖਕ:ਸਾਕੀ|ਸਾਕੀ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Hector Hugh Munro.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q312551|Q312551]] | [[ਲੇਖਕ:ਭਗਤ ਕਬੀਰ|ਭਗਤ ਕਬੀਰ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Kabir (postage stamp).jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q312967|Q312967]] | [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Guru Gobind Singh.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q31787730|Q31787730]] | [[ਲੇਖਕ:ਅਮਾਮ ਬਖ਼ਸ਼|ਅਮਾਮ ਬਖ਼ਸ਼]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q31789116|Q31789116]] | [[ਲੇਖਕ:ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ|ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ]] | | |- | [[:d:Q3244622|Q3244622]] | [[ਲੇਖਕ:ਬਾਬਾ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ|ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Detail of Baba Farid from a Guler painting showing an imaginary meeting of Sufi saints.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q335353|Q335353]] | [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Guru Ram Das.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q3351571|Q3351571]] | [[ਲੇਖਕ:ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ|ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q34787|Q34787]] | [[ਲੇਖਕ:ਫਰੈਡਰਿਕ ਏਂਗਲਜ਼|ਫਰੈਡਰਿਕ ਏਂਗਲਜ਼]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Friedrich Engels portrait (cropped).jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q35900|Q35900]] | [[ਲੇਖਕ:ਉਮਰ ਖ਼ਯਾਮ|ਉਮਰ ਖ਼ਯਾਮ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Omar Khayyam2.JPG|center|128px]] |- | [[:d:Q3631340|Q3631340]] | [[ਲੇਖਕ:ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ|ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Vir Singh 1972 stamp of India.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q3631344|Q3631344]] | [[ਲੇਖਕ:ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ|ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Portrait of the Punjabi poet Waris Shah (Lahore, ca.1859).jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q369920|Q369920]] | [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Guru Arjan.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q370204|Q370204]] | [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Guru Angad.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q377881|Q377881]] | [[ਲੇਖਕ:ਬੰਕਿਮਚੰਦਰ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ|ਬੰਕਿਮਚੰਦਰ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Bankimchandra Chattapadhay.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q377808|Q377808]] | [[ਲੇਖਕ:ਭਗਤ ਸਿੰਘ|ਭਗਤ ਸਿੰਘ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Bhagat Singh 1929.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q380728|Q380728]] | [[ਲੇਖਕ:ਫਿਓਦਰ ਸੋਲੋਗਬ|ਫਿਓਦਰ ਸੋਲੋਗਬ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Sologub-1909.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q3811239|Q3811239]] | [[ਲੇਖਕ:ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ|ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Photograph of Sardar Teja Singh.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q3812755|Q3812755]] | [[ਲੇਖਕ:ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ|ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q404622|Q404622]] | [[ਲੇਖਕ:ਸ਼ਰਤਚੰਦਰ|ਸਰਤ ਚੰਦਰ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Sarat Chandra Chattopadhyay portrait.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q42831|Q42831]] | [[ਲੇਖਕ:ਇਵਾਨ ਤੁਰਗਨੇਵ|ਇਵਾਨ ਤੁਰਗਨੇਵ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Turgenev by Repin.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q43423|Q43423]] | [[ਲੇਖਕ:ਈਸਪ|ਈਸਪ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Aesop pushkin01.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q454703|Q454703]] | [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Amardas-Goindwal.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q45765|Q45765]] | [[ਲੇਖਕ:ਜੈਕ ਲੰਡਨ|ਜੈਕ ਲੰਡਨ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Jack London young.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q4724829|Q4724829]] | [[ਲੇਖਕ:ਅਲੀ ਹੈਦਰ ਮੁਲਤਾਨੀ|ਅਲੀ ਹੈਦਰ ਮੁਲਤਾਨੀ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q47737|Q47737]] | [[ਲੇਖਕ:ਖ਼ਲੀਲ ਜਿਬਰਾਨ|ਖ਼ਲੀਲ ਜਿਬਰਾਨ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Kahlil Gibran 1913.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q48545174|Q48545174]] | [[ਲੇਖਕ:ਫ੍ਰੈਂਕ ਲੁਗਾਰਡ ਬ੍ਰੇਨ|ਫ੍ਰੈਂਕ ਲੁਗਾਰਡ ਬ੍ਰੇਨ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q488539|Q488539]] | [[ਲੇਖਕ:ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ|ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q535|Q535]] | [[ਲੇਖਕ:ਵਿਕਟਰ ਹਿਊਗੋ|ਵਿਕਟਰ ਹਿਊਗੋ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Victor Hugo by Étienne Carjat 1876 - full.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q5673|Q5673]] | [[ਲੇਖਕ:ਹਾਂਸ ਕ੍ਰਿਸਚਨ ਆਂਡਰਸਨ|ਹਾਂਸ ਕ੍ਰਿਸਚੀਅਨ ਐਂਡਰਸਨ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Hans Christian Andersen by Thora Hallager 1869.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q5678981|Q5678981]] | [[ਲੇਖਕ:ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ|ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q5685|Q5685]] | [[ਲੇਖਕ:ਐਂਤਨ ਚੈਖਵ|ਐਂਤਨ ਚੈਖਵ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Anton Chekhov with bow-tie sepia image.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q584501|Q584501]] | [[ਲੇਖਕ:ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ|ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:ShahMuhammad.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q60803|Q60803]] | [[ਲੇਖਕ:ਖ਼ਵਾਜਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਫ਼ਰੀਦ|ਖਵਾਜਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਫ਼ਰੀਦ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q61119073|Q61119073]] | [[ਲੇਖਕ:ਹਦਾਇਤੁੱਲਾ|ਹਦਾਇਤੁੱਲਾ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q6347061|Q6347061]] | [[ਲੇਖਕ:ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ|ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Photograph of Kahn Singh of Nabha.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q6368245|Q6368245]] | [[ਲੇਖਕ:ਕਰਮ ਸਿੰਘ|ਕਰਮ ਸਿੰਘ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Portrait photograph of Karam Singh, a Sikh historian, ca.1900–30.png|center|128px]] |- | [[:d:Q65396609|Q65396609]] | [[ਲੇਖਕ:ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ|ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q6792411|Q6792411]] | [[ਲੇਖਕ:ਸਾਈਂ ਮੌਲਾ ਸ਼ਾਹ|ਮੌਲਾ ਸ਼ਾਹ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Sain Maula Shah.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q692|Q692]] | [[ਲੇਖਕ:ਵਿਲੀਅਮ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ|ਵਿਲੀਅਮ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Shakespeare.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q7200|Q7200]] | [[ਲੇਖਕ:ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਪੁਸ਼ਕਿਨ|ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਪੁਸ਼ਕਿਨ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Kiprensky Pushkin.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q7241|Q7241]] | [[ਲੇਖਕ:ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ|ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Rabindranath Tagore in 1909.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q7243|Q7243]] | [[ਲੇਖਕ:ਲਿਉ ਤਾਲਸਤਾਏ|ਲਿਉ ਤਾਲਸਤਾਏ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:L.N.Tolstoy Prokudin-Gorsky.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q7245|Q7245]] | [[ਲੇਖਕ:ਮਾਰਕ ਟਵੇਨ|ਮਾਰਕ ਟਵੇਨ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Mark Twain by AF Bradley.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q7260822|Q7260822]] | [[ਲੇਖਕ:ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ|ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Pooran Singh.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q7265733|Q7265733]] | [[ਲੇਖਕ:ਕਾਦਰਯਾਰ|ਕਾਦਰਯਾਰ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q732446|Q732446]] | [[ਲੇਖਕ:ਸਚਲ ਸਰਮਸਤ|ਸਚਲ ਸਰਮਸਤ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Hazrat Sachal Sarmast.JPG|center|128px]] |- | [[:d:Q81059995|Q81059995]] | [[ਲੇਖਕ:ਪੰਡਤ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ|ਪੰਡਤ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q81265976|Q81265976]] | [[ਲੇਖਕ:ਬਰਕਤ ਸਿੰਘ ਅਨੰਦ|ਬਰਕਤ ਸਿੰਘ ਅਨੰਦ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q81576|Q81576]] | [[ਲੇਖਕ:ਰਸ਼ੀਦ ਜਹਾਂ|ਰਸ਼ੀਦ ਜਹਾਂ]] | ''[[:d:Q6581072|ਨਾਰੀ]]'' | |- | [[:d:Q83322|Q83322]] | [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Mural painting of Guru Nanak from Gurdwara Baba Atal Rai.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q87346367|Q87346367]] | [[ਲੇਖਕ:ਬਾਬੂ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ|ਬਾਬੂ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q87408047|Q87408047]] | [[ਲੇਖਕ:ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਣੀ|ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਣੀ]] | | |- | [[:d:Q87408093|Q87408093]] | [[ਲੇਖਕ:ਬਲਬੀਰ ਢਿੱਲੋਂ|ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q87408045|Q87408045]] | [[ਲੇਖਕ:ਬਲਵੰਤ ਚੌਹਾਨ|ਬਲਵੰਤ ਚੌਹਾਨ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q905|Q905]] | [[ਲੇਖਕ:ਫ਼ਰਾਂਜ਼ ਕਾਫ਼ਕਾ|ਫ਼ਰਾਂਜ਼ ਕਾਫ਼ਕਾ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Franz Kafka, 1923.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q9061|Q9061]] | [[ਲੇਖਕ:ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ|ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Karl Marx 001 restored.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q930489|Q930489]] | [[ਲੇਖਕ:ਯੋਸ਼ੀਕੀ ਹਯਾਮਾ|ਯੋਸ਼ੀਕੀ ਹਯਾਮਾ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Yoshiki Hayama.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q9327|Q9327]] | [[ਲੇਖਕ:ਮੋਪਾਸਾਂ|ਮੋਪਾਂਸਾ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Maupassant par Nadar.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q96141534|Q96141534]] | [[ਲੇਖਕ:ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਭੌਰ|ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਭੌਰ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q15731651|Q15731651]] | [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰਮੀਤ ਕੜਿਆਲਵੀ|ਗੁਰਮੀਤ ਕੜਿਆਲਵੀ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Gurmeet Karyalvi.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q87346384|Q87346384]] | [[ਲੇਖਕ:ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਚਤਰਥ|ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਚਤਰਥ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q141708132|Q141708132]] | [[ਲੇਖਕ:ਗਿਆਨ ਚੰਦ ਧੌਣ|ਗਿਆਨ ਚੰਦ ਧੌਣ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q141708198|Q141708198]] | [[ਲੇਖਕ:ਡਾ. ਲੋਕ ਰਾਜ|ਡਾ. ਲੋਕ ਰਾਜ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q20606957|Q20606957]] | [[ਲੇਖਕ:ਜਗਤਾਰਜੀਤ|ਜਗਤਾਰਜੀਤ ਸਿੰਘ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Jagtarjeet Singh at Bhai Vir Singh Sahitya Sadan - 17 Feb 2018 02.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q31787859|Q31787859]] | [[ਲੇਖਕ:ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ|ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q5284740|Q5284740]] | [[ਲੇਖਕ:ਡਾਕਟਰ ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਕਾਲੇਪਾਣੀ|ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਕਾਲੇਪਾਣੀ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Diwan singh kalpeni.png|center|128px]] |- | [[:d:Q20607826|Q20607826]] | [[ਲੇਖਕ:ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ|ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਕਾਮਿਲ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:Tara Singh Kamil.png|center|128px]] |- | [[:d:Q136099836|Q136099836]] | [[ਲੇਖਕ:ਜਿਤੇਸ਼ ਤਾਂਗੜੀ|ਜਿਤੇਸ਼ ਤਾਂਗੜੀ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q136100973|Q136100973]] | [[ਲੇਖਕ:ਭਾਈ ਹਰਿੰਦਰ|ਭਾਈ ਹਰਿੰਦਰ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q136436115|Q136436115]] | [[ਲੇਖਕ:ਨਿਰਮਲ ਬਰਾੜ|ਨਿਰਮਲ ਬਰਾੜ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q130564248|Q130564248]] | [[ਲੇਖਕ:ਲਾਹੌਰਾ ਸਿੰਘ ਮੁਸੱਵਰ|ਲਾਹੌਰਾ ਸਿੰਘ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q139817324|Q139817324]] | [[ਲੇਖਕ:ਲੱਖ ਸ਼ਾਹ|ਲੱਖ ਸ਼ਾਹ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |- | [[:d:Q4900761|Q4900761]] | [[ਲੇਖਕ:ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ|ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [[ਤਸਵੀਰ:A painting of Guru Gobind Singh and the court poet Bhai Nand Lal Goya.jpg|center|128px]] |- | [[:d:Q138786197|Q138786197]] | [[ਲੇਖਕ:ਸ਼ਿੰਗਾਰਾ ਸਿੰਘ|ਸ਼ਿੰਗਾਰਾ ਸਿੰਘ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | |} {{Wikidata list end}} 6dqdfgprx7kwz3uve44clwjuiicktd7 4 34296 241520 240519 2026-10-19T12:58:14Z ListeriaBot 947 Wikidata list updated [V2] 241520 wikitext text/x-wiki for the list of punjabi authors in public domain, [[d:Wikidata:WikiProject Punjab/Lists/Literature/Punjabi Authors in Public Domain|See Here]] {{Wikidata list|sparql= SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5 . # all humans [] schema:about ?item; schema:isPartOf <https://pa.wikisource.org/>; schema:name ?ws . # who have author pages in Punjabi Wikisource } |columns=number:#,item:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਆਈਟਮ,label:ਨਾਮ,p21,P214,p18 |sort=label }} {| class='wikitable sortable' ! # ! ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਆਈਟਮ ! ਨਾਮ ! ਲਿੰਗ ! ਵੀਆਈਏਐੱਫ ਆਈਡੀ ! ਤਸਵੀਰ |- | style='text-align:right'| 1 | [[:d:Q20605168|Q20605168]] | [[ਲੇਖਕ:ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ|ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | [[ਤਸਵੀਰ:Amarjit Chandan.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 2 | [[:d:Q31787730|Q31787730]] | [[ਲੇਖਕ:ਅਮਾਮ ਬਖ਼ਸ਼|ਅਮਾਮ ਬਖ਼ਸ਼]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | |- | style='text-align:right'| 3 | [[:d:Q23434|Q23434]] | [[ਲੇਖਕ:ਅਰਨੈਸਟ ਹੈਮਿੰਗਵੇ|ਅਰਨੈਸਟ ਹੈਮਿੰਗਵੇ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/97006051 97006051] | [[ਤਸਵੀਰ:ErnestHemingway.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 4 | [[:d:Q4724829|Q4724829]] | [[ਲੇਖਕ:ਅਲੀ ਹੈਦਰ ਮੁਲਤਾਨੀ|ਅਲੀ ਹੈਦਰ ਮੁਲਤਾਨੀ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | |- | style='text-align:right'| 5 | [[:d:Q7200|Q7200]] | [[ਲੇਖਕ:ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਪੁਸ਼ਕਿਨ|ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਪੁਸ਼ਕਿਨ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/66477450 66477450] | [[ਤਸਵੀਰ:Kiprensky Pushkin.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 6 | [[:d:Q107013029|Q107013029]] | [[ਲੇਖਕ:ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ|ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | |- | style='text-align:right'| 7 | [[:d:Q42831|Q42831]] | [[ਲੇਖਕ:ਇਵਾਨ ਤੁਰਗਨੇਵ|ਇਵਾਨ ਤੁਰਗਨੇਵ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/41847346 41847346] | [[ਤਸਵੀਰ:Turgenev by Repin.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 8 | [[:d:Q43423|Q43423]] | [[ਲੇਖਕ:ਈਸਪ|ਈਸਪ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/100165533 100165533]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/100165546 100165546]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/12145857061922921707 12145857061922921707]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/217145542717396642205 217145542717396642205]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/248167803564117772612 248167803564117772612]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/269167803564417772623 269167803564417772623]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/2704168049031938410007 2704168049031938410007]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/294159474317527662609 294159474317527662609]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/3543154260822524480009 3543154260822524480009]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/596144647707005091731 596144647707005091731]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/64013451 64013451]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/642159477999227990003 642159477999227990003] | [[ਤਸਵੀਰ:Aesop pushkin01.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 9 | [[:d:Q18031683|Q18031683]] | [[ਲੇਖਕ:ਈਸ਼ਵਰ ਚੰਦਰ ਨੰਦਾ|ਈਸ਼ਵਰ ਚੰਦਰ ਨੰਦਾ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/77235706 77235706] | [[ਤਸਵੀਰ:IC (Ishwar Chander) Nanda in 1950s.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 10 | [[:d:Q35900|Q35900]] | [[ਲੇਖਕ:ਉਮਰ ਖ਼ਯਾਮ|ਉਮਰ ਖ਼ਯਾਮ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/100210377 100210377] | [[ਤਸਵੀਰ:Omar Khayyam2.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 11 | [[:d:Q5685|Q5685]] | [[ਲੇਖਕ:ਐਂਤਨ ਚੈਖਵ|ਐਂਤਨ ਚੈਖਵ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/95216565 95216565] | [[ਤਸਵੀਰ:Anton Chekhov with bow-tie sepia image.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 12 | [[:d:Q16867|Q16867]] | [[ਲੇਖਕ:ਐਡਗਰ ਐਲਨ ਪੋ|ਐਡਗਰ ਐਲਨ ਪੋ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/60351476 60351476] | [[ਤਸਵੀਰ:Edgar Allan Poe, circa 1849, restored, squared off.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 13 | [[:d:Q172788|Q172788]] | [[ਲੇਖਕ:ਓ ਹੈਨਰੀ|ਓ ਹੈਨਰੀ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/46770914 46770914] | [[ਤਸਵੀਰ:William Sydney Porter by doubleday.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 14 | [[:d:Q30875|Q30875]] | [[ਲੇਖਕ:ਔਸਕਰ ਵਾਈਲਡ|ਔਸਕਰ ਵਾਈਲਡ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/34464414 34464414] | [[ਤਸਵੀਰ:Oscar Wilde by Napoleon Sarony. Three-quarter-length photograph, seated.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 15 | [[:d:Q87408047|Q87408047]] | [[ਲੇਖਕ:ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਣੀ|ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਣੀ]] | | | |- | style='text-align:right'| 16 | [[:d:Q6368245|Q6368245]] | [[ਲੇਖਕ:ਕਰਮ ਸਿੰਘ|ਕਰਮ ਸਿੰਘ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/40819928 40819928] | [[ਤਸਵੀਰ:Portrait photograph of Karam Singh, a Sikh historian, ca.1900–30.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 17 | [[:d:Q7265733|Q7265733]] | [[ਲੇਖਕ:ਕਾਦਰਯਾਰ|ਕਾਦਰਯਾਰ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/75252074 75252074] | |- | style='text-align:right'| 18 | [[:d:Q6347061|Q6347061]] | [[ਲੇਖਕ:ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ|ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/66643146 66643146] | [[ਤਸਵੀਰ:Photograph of Kahn Singh of Nabha.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 19 | [[:d:Q9061|Q9061]] | [[ਲੇਖਕ:ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ|ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/49228757 49228757] | [[ਤਸਵੀਰ:Karl Marx 001 restored.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 20 | [[:d:Q20605976|Q20605976]] | [[ਲੇਖਕ:ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਆਰਿਫ਼|ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਆਰਿਫ਼]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/45856298 45856298] | |- | style='text-align:right'| 21 | [[:d:Q230476|Q230476]] | [[ਲੇਖਕ:ਕੇਟ ਸ਼ੋਪਨ|ਕੇਟ ਸ਼ੋਪਨ]] | ''[[:d:Q6581072|ਨਾਰੀ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/46758932 46758932] | [[ਤਸਵੀਰ:Kate Chopin.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 22 | [[:d:Q270632|Q270632]] | [[ਲੇਖਕ:ਕੈਥਰੀਨ ਮੈਂਸਫੀਲਡ|ਕੈਥਰੀਨ ਮੈਂਸਫੀਲਡ]] | ''[[:d:Q6581072|ਨਾਰੀ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/41843502 41843502] | [[ਤਸਵੀਰ:Katherine Mansfield (no signature).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 23 | [[:d:Q60803|Q60803]] | [[ਲੇਖਕ:ਖ਼ਵਾਜਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਫ਼ਰੀਦ|ਖਵਾਜਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਫ਼ਰੀਦ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/49416501 49416501] | |- | style='text-align:right'| 24 | [[:d:Q47737|Q47737]] | [[ਲੇਖਕ:ਖ਼ਲੀਲ ਜਿਬਰਾਨ|ਖ਼ਲੀਲ ਜਿਬਰਾਨ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/88896061 88896061] | [[ਤਸਵੀਰ:Kahlil Gibran 1913.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 25 | [[:d:Q20606273|Q20606273]] | [[ਲੇਖਕ:ਪੀਰ ਗ਼ੁਲਾਮ ਜੀਲਾਨੀ|ਗ਼ੁਲਾਮ ਜੀਲਾਨੀ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | |- | style='text-align:right'| 26 | [[:d:Q20609264|Q20609264]] | [[ਲੇਖਕ:ਗ਼ੁਲਾਮ ਰਸੂਲ ਆਲਮਪੁਰੀ|ਗ਼ੁਲਾਮ ਰਸੂਲ ਆਲਮਪੁਰੀ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/1468494 1468494] | |- | style='text-align:right'| 27 | [[:d:Q141708132|Q141708132]] | [[ਲੇਖਕ:ਗਿਆਨ ਚੰਦ ਧੌਣ|ਗਿਆਨ ਚੰਦ ਧੌਣ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | |- | style='text-align:right'| 28 | [[:d:Q20606660|Q20606660]] | [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਫ਼ਰੈਂਕ|ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਫ਼ਰੈਂਕ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | [[ਤਸਵੀਰ:Gurbax Singh Frank at Amritsar in 2018 02.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 29 | [[:d:Q20606675|Q20606675]] | [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ|ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | [[ਤਸਵੀਰ:Gurbhajan GIll Portrait.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 30 | [[:d:Q15731651|Q15731651]] | [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰਮੀਤ ਕੜਿਆਲਵੀ|ਗੁਰਮੀਤ ਕੜਿਆਲਵੀ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | [[ਤਸਵੀਰ:Gurmeet Karyalvi.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 31 | [[:d:Q134867400|Q134867400]] | [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਕੌਰ|ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਕੌਰ]] | ''[[:d:Q6581072|ਨਾਰੀ]]'' | | |- | style='text-align:right'| 32 | [[:d:Q454703|Q454703]] | [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/11165917 11165917] | [[ਤਸਵੀਰ:Amardas-Goindwal.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 33 | [[:d:Q369920|Q369920]] | [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/59320006 59320006] | [[ਤਸਵੀਰ:Guru Arjan.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 34 | [[:d:Q370204|Q370204]] | [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/21024361 21024361] | [[ਤਸਵੀਰ:Guru Angad.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 35 | [[:d:Q312967|Q312967]] | [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/7403162 7403162] | [[ਤਸਵੀਰ:Guru Gobind Singh.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 36 | [[:d:Q2019145|Q2019145]] | [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/27877132 27877132] | [[ਤਸਵੀਰ:Guru teg bahadur.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 37 | [[:d:Q83322|Q83322]] | [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/34502973 34502973] | [[ਤਸਵੀਰ:Mural painting of Guru Nanak from Gurdwara Baba Atal Rai.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 38 | [[:d:Q335353|Q335353]] | [[ਲੇਖਕ:ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/42640192 42640192] | [[ਤਸਵੀਰ:Guru Ram Das.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 39 | [[:d:Q27950153|Q27950153]] | [[ਲੇਖਕ:ਚਰਨ ਪੁਆਧੀ|ਚਰਨ ਪੁਆਧੀ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | [[ਤਸਵੀਰ:Charan Puadhi Koharwala Punjabi Poet 33.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 40 | [[:d:Q20606826|Q20606826]] | [[ਲੇਖਕ:ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ|ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/60474856 60474856] | |- | style='text-align:right'| 41 | [[:d:Q20606957|Q20606957]] | [[ਲੇਖਕ:ਜਗਤਾਰਜੀਤ|ਜਗਤਾਰਜੀਤ ਸਿੰਘ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | [[ਤਸਵੀਰ:Jagtarjeet Singh at Bhai Vir Singh Sahitya Sadan - 17 Feb 2018 02.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 42 | [[:d:Q20607074|Q20607074]] | [[ਲੇਖਕ:ਜਨਮੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੋਹਲ|ਜਨਮੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੌਹਲ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | [[ਤਸਵੀਰ:Janmeja Singh Johl.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 43 | [[:d:Q136099836|Q136099836]] | [[ਲੇਖਕ:ਜਿਤੇਸ਼ ਤਾਂਗੜੀ|ਜਿਤੇਸ਼ ਤਾਂਗੜੀ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | |- | style='text-align:right'| 44 | [[:d:Q45765|Q45765]] | [[ਲੇਖਕ:ਜੈਕ ਲੰਡਨ|ਜੈਕ ਲੰਡਨ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/1878155566455313380007 1878155566455313380007]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/46764200 46764200] | [[ਤਸਵੀਰ:Jack London young.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 45 | [[:d:Q5284740|Q5284740]] | [[ਲੇਖਕ:ਡਾਕਟਰ ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਕਾਲੇਪਾਣੀ|ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਕਾਲੇਪਾਣੀ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | [[ਤਸਵੀਰ:Diwan singh kalpeni.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 46 | [[:d:Q141708198|Q141708198]] | [[ਲੇਖਕ:ਡਾ. ਲੋਕ ਰਾਜ|ਡਾ. ਲੋਕ ਰਾਜ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | |- | style='text-align:right'| 47 | [[:d:Q134004281|Q134004281]] | [[ਲੇਖਕ:ਤਰਸੇਮ ਬਸ਼ਰ|ਤਰਸੇਮ ਬਸ਼ਰ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | |- | style='text-align:right'| 48 | [[:d:Q20607826|Q20607826]] | [[ਲੇਖਕ:ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ|ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਕਾਮਿਲ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/94873272 94873272] | [[ਤਸਵੀਰ:Tara Singh Kamil.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 49 | [[:d:Q3811239|Q3811239]] | [[ਲੇਖਕ:ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ|ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/65344897 65344897] | [[ਤਸਵੀਰ:Photograph of Sardar Teja Singh.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 50 | [[:d:Q112072863|Q112072863]] | [[ਲੇਖਕ:ਡਾ. ਦੇਵੀ ਦਾਸ ਜੀ 'ਹਿੰਦੀ'|ਦੇਵੀ ਦਾਸ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/31321911 31321911] | |- | style='text-align:right'| 51 | [[:d:Q140303|Q140303]] | [[ਲੇਖਕ:ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ|ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/35766333 35766333] | [[ਤਸਵੀਰ:Dhani Ram Chatrik.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 52 | [[:d:Q20608152|Q20608152]] | [[ਲੇਖਕ:ਨਜਾਬਤ|ਨਜਾਬਤ]] | | | |- | style='text-align:right'| 53 | [[:d:Q136436115|Q136436115]] | [[ਲੇਖਕ:ਨਿਰਮਲ ਬਰਾੜ|ਨਿਰਮਲ ਬਰਾੜ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | |- | style='text-align:right'| 54 | [[:d:Q132131245|Q132131245]] | [[ਲੇਖਕ:ਪਰਮਜੀਤ ਮਾਨ|ਪਰਮਜੀਤ ਮਾਨ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | |- | style='text-align:right'| 55 | [[:d:Q96141534|Q96141534]] | [[ਲੇਖਕ:ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਭੌਰ|ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਭੌਰ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | |- | style='text-align:right'| 56 | [[:d:Q7260822|Q7260822]] | [[ਲੇਖਕ:ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ|ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/2479184 2479184] | [[ਤਸਵੀਰ:Pooran Singh.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 57 | [[:d:Q65396609|Q65396609]] | [[ਲੇਖਕ:ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ|ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | |- | style='text-align:right'| 58 | [[:d:Q174152|Q174152]] | [[ਲੇਖਕ:ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ|ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/95216097 95216097] | [[ਤਸਵੀਰ:Prem chand.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 59 | [[:d:Q81059995|Q81059995]] | [[ਲੇਖਕ:ਪੰਡਤ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ|ਪੰਡਤ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | |- | style='text-align:right'| 60 | [[:d:Q123847379|Q123847379]] | [[ਲੇਖਕ:ਫ਼ਰਦ ਫ਼ਕੀਰ|ਫਰਦ ਫ਼ਕੀਰ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | |- | style='text-align:right'| 61 | [[:d:Q34787|Q34787]] | [[ਲੇਖਕ:ਫਰੈਡਰਿਕ ਏਂਗਲਜ਼|ਫਰੈਡਰਿਕ ਏਂਗਲਜ਼]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/68928644 68928644] | [[ਤਸਵੀਰ:Friedrich Engels portrait (cropped).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 62 | [[:d:Q905|Q905]] | [[ਲੇਖਕ:ਫ਼ਰਾਂਜ਼ ਕਾਫ਼ਕਾ|ਫ਼ਰਾਂਜ਼ ਕਾਫ਼ਕਾ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/56611857 56611857] | [[ਤਸਵੀਰ:Franz Kafka, 1923.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 63 | [[:d:Q20608659|Q20608659]] | [[ਲੇਖਕ:ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਦੀਨ ਸ਼ਰਫ਼|ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਦੀਨ ਸ਼ਰਫ਼]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/1351221 1351221] | |- | style='text-align:right'| 64 | [[:d:Q380728|Q380728]] | [[ਲੇਖਕ:ਫਿਓਦਰ ਸੋਲੋਗਬ|ਫਿਓਦਰ ਸੋਲੋਗਬ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/44305652 44305652] | [[ਤਸਵੀਰ:Sologub-1909.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 65 | [[:d:Q48545174|Q48545174]] | [[ਲੇਖਕ:ਫ੍ਰੈਂਕ ਲੁਗਾਰਡ ਬ੍ਰੇਨ|ਫ੍ਰੈਂਕ ਲੁਗਾਰਡ ਬ੍ਰੇਨ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/32800916 32800916] | |- | style='text-align:right'| 66 | [[:d:Q81265976|Q81265976]] | [[ਲੇਖਕ:ਬਰਕਤ ਸਿੰਘ ਅਨੰਦ|ਬਰਕਤ ਸਿੰਘ ਅਨੰਦ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | |- | style='text-align:right'| 67 | [[:d:Q87408093|Q87408093]] | [[ਲੇਖਕ:ਬਲਬੀਰ ਢਿੱਲੋਂ|ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | |- | style='text-align:right'| 68 | [[:d:Q20608768|Q20608768]] | [[ਲੇਖਕ:ਬਲਰਾਮ|ਬਲਰਾਮ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | [[ਤਸਵੀਰ:Balram Playwright.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 69 | [[:d:Q31789116|Q31789116]] | [[ਲੇਖਕ:ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ|ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ]] | | | |- | style='text-align:right'| 70 | [[:d:Q87408045|Q87408045]] | [[ਲੇਖਕ:ਬਲਵੰਤ ਚੌਹਾਨ|ਬਲਵੰਤ ਚੌਹਾਨ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | |- | style='text-align:right'| 71 | [[:d:Q87346384|Q87346384]] | [[ਲੇਖਕ:ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਚਤਰਥ|ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਚਤਰਥ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | |- | style='text-align:right'| 72 | [[:d:Q3244622|Q3244622]] | [[ਲੇਖਕ:ਬਾਬਾ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ|ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/212332446 212332446] | [[ਤਸਵੀਰ:Detail of Baba Farid from a Guler painting showing an imaginary meeting of Sufi saints.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 73 | [[:d:Q87346367|Q87346367]] | [[ਲੇਖਕ:ਬਾਬੂ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ|ਬਾਬੂ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | |- | style='text-align:right'| 74 | [[:d:Q112727019|Q112727019]] | [[ਲੇਖਕ:ਬਾਵਾ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ|ਬਾਵਾ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | |- | style='text-align:right'| 75 | [[:d:Q20608841|Q20608841]] | [[ਲੇਖਕ:ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ|ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/16150802 16150802] | |- | style='text-align:right'| 76 | [[:d:Q3351571|Q3351571]] | [[ਲੇਖਕ:ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ|ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/64805763 64805763] | |- | style='text-align:right'| 77 | [[:d:Q377881|Q377881]] | [[ਲੇਖਕ:ਬੰਕਿਮਚੰਦਰ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ|ਬੰਕਿਮਚੰਦਰ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/46770296 46770296] | [[ਤਸਵੀਰ:Bankimchandra Chattapadhay.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 78 | [[:d:Q312551|Q312551]] | [[ਲੇਖਕ:ਭਗਤ ਕਬੀਰ|ਭਗਤ ਕਬੀਰ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/262355054 262355054] | [[ਤਸਵੀਰ:Kabir (postage stamp).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 79 | [[:d:Q377808|Q377808]] | [[ਲੇਖਕ:ਭਗਤ ਸਿੰਘ|ਭਗਤ ਸਿੰਘ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/95329648 95329648] | [[ਤਸਵੀਰ:Bhagat Singh 1929.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 80 | [[:d:Q31787859|Q31787859]] | [[ਲੇਖਕ:ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ|ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | |- | style='text-align:right'| 81 | [[:d:Q20608916|Q20608916]] | [[ਲੇਖਕ:ਭਗਵੰਤ ਰਸੂਲਪੁਰੀ|ਭਗਵੰਤ ਰਸੂਲਪੁਰੀ]] | | | |- | style='text-align:right'| 82 | [[:d:Q132130150|Q132130150]] | [[ਲੇਖਕ:ਭਾਈ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ|ਭਾਈ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | |- | style='text-align:right'| 83 | [[:d:Q192302|Q192302]] | [[ਲੇਖਕ:ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ|ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/257162664559355002507 257162664559355002507]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/267309460 267309460]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/438159474201427661393 438159474201427661393]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/816937 816937] | [[ਤਸਵੀਰ:Bhai Gurdas scribing Adi Granth.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 84 | [[:d:Q4900761|Q4900761]] | [[ਲੇਖਕ:ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ|ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/309629202 309629202]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/50730122 50730122]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/94959440 94959440] | [[ਤਸਵੀਰ:A painting of Guru Gobind Singh and the court poet Bhai Nand Lal Goya.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 85 | [[:d:Q3631340|Q3631340]] | [[ਲੇਖਕ:ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ|ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/266979474 266979474] | [[ਤਸਵੀਰ:Vir Singh 1972 stamp of India.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 86 | [[:d:Q136100973|Q136100973]] | [[ਲੇਖਕ:ਭਾਈ ਹਰਿੰਦਰ|ਭਾਈ ਹਰਿੰਦਰ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | |- | style='text-align:right'| 87 | [[:d:Q7245|Q7245]] | [[ਲੇਖਕ:ਮਾਰਕ ਟਵੇਨ|ਮਾਰਕ ਟਵੇਨ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/16444837 16444837]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/305239133 305239133]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/50566653 50566653]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/53367783 53367783] | [[ਤਸਵੀਰ:Mark Twain by AF Bradley.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 88 | [[:d:Q107000|Q107000]] | [[ਲੇਖਕ:ਮਿਰਜ਼ਾ ਗ਼ਾਲਿਬ|ਮਿਰਜ਼ਾ ਗ਼ਾਲਿਬ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/7429542 7429542] | [[ਤਸਵੀਰ:Mirza Ghalib photograph 3.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 89 | [[:d:Q12706|Q12706]] | [[ਲੇਖਕ:ਮੈਕਸਿਮ ਗੋਰਕੀ|ਮੈਕਸਿਮ ਗੋਰਕੀ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/96998392 96998392] | [[ਤਸਵੀਰ:Maxim Gorky LOC Restored edit1.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 90 | [[:d:Q9327|Q9327]] | [[ਲੇਖਕ:ਮੋਪਾਸਾਂ|ਮੋਪਾਂਸਾ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/29537765 29537765] | [[ਤਸਵੀਰ:Maupassant par Nadar.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 91 | [[:d:Q20609258|Q20609258]] | [[ਲੇਖਕ:ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ|ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/77726034 77726034] | [[ਤਸਵੀਰ:Bhai mohan singh vaid.png|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 92 | [[:d:Q1001|Q1001]] | [[ਲੇਖਕ:ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ|ਮੋਹਨਦਾਸ ਕਰਮਚੰਦ ਗਾਂਧੀ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/71391324 71391324] | [[ਤਸਵੀਰ:Mahatma-Gandhi, studio, 1931.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 93 | [[:d:Q13139853|Q13139853]] | [[ਲੇਖਕ:ਮੌਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੁਸ਼ਤਾ|ਮੌਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੁਸ਼ਤਾ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | |- | style='text-align:right'| 94 | [[:d:Q6792411|Q6792411]] | [[ਲੇਖਕ:ਸਾਈਂ ਮੌਲਾ ਸ਼ਾਹ|ਮੌਲਾ ਸ਼ਾਹ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | [[ਤਸਵੀਰ:Sain Maula Shah.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 95 | [[:d:Q930489|Q930489]] | [[ਲੇਖਕ:ਯੋਸ਼ੀਕੀ ਹਯਾਮਾ|ਯੋਸ਼ੀਕੀ ਹਯਾਮਾ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/37715786 37715786] | [[ਤਸਵੀਰ:Yoshiki Hayama.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 96 | [[:d:Q113726602|Q113726602]] | [[ਲੇਖਕ:ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬੀਰ|ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬੀਰ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/21277389 21277389] | |- | style='text-align:right'| 97 | [[:d:Q7241|Q7241]] | [[ਲੇਖਕ:ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ|ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/24608356 24608356] | [[ਤਸਵੀਰ:Rabindranath Tagore in 1909.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 98 | [[:d:Q81576|Q81576]] | [[ਲੇਖਕ:ਰਸ਼ੀਦ ਜਹਾਂ|ਰਸ਼ੀਦ ਜਹਾਂ]] | ''[[:d:Q6581072|ਨਾਰੀ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/38513560 38513560] | |- | style='text-align:right'| 99 | [[:d:Q3812755|Q3812755]] | [[ਲੇਖਕ:ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ|ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/118970 118970] | |- | style='text-align:right'| 100 | [[:d:Q111991252|Q111991252]] | [[ਲੇਖਕ:ਰਿਸ਼ੀ ਹਿਰਦੇਪਾਲ|ਰਿਸ਼ੀ ਹਿਰਦੇਪਾਲ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | |- | style='text-align:right'| 101 | [[:d:Q132130017|Q132130017]] | [[ਲੇਖਕ:ਲਾਲਾ ਬਿਹਾਰੀਲਾਲ|ਲਾਲਾ ਬਿਹਾਰੀਲਾਲ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | |- | style='text-align:right'| 102 | [[:d:Q130564248|Q130564248]] | [[ਲੇਖਕ:ਲਾਹੌਰਾ ਸਿੰਘ ਮੁਸੱਵਰ|ਲਾਹੌਰਾ ਸਿੰਘ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | |- | style='text-align:right'| 103 | [[:d:Q7243|Q7243]] | [[ਲੇਖਕ:ਲਿਉ ਤਾਲਸਤਾਏ|ਲਿਉ ਤਾਲਸਤਾਏ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/96987389 96987389] | [[ਤਸਵੀਰ:L.N.Tolstoy Prokudin-Gorsky.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 104 | [[:d:Q1403|Q1403]] | [[ਲੇਖਕ:ਲੁਇਗੀ ਪਿਰਾਂਡੇਲੋ|ਲੁਈਗੀ ਪਿਰਾਂਦੋਲੋ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/64010465 64010465] | [[ਤਸਵੀਰ:Luigi Pirandello 1932.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 105 | [[:d:Q23114|Q23114]] | [[ਲੇਖਕ:ਲੂ ਸ਼ੁਨ|ਲੂ ਸ਼ੁਨ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/29537230 29537230] | [[ਤਸਵੀਰ:LuXun1930.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 106 | [[:d:Q139817324|Q139817324]] | [[ਲੇਖਕ:ਲੱਖ ਸ਼ਾਹ|ਲੱਖ ਸ਼ਾਹ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | |- | style='text-align:right'| 107 | [[:d:Q3631344|Q3631344]] | [[ਲੇਖਕ:ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ|ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/317144724 317144724] | [[ਤਸਵੀਰ:Portrait of the Punjabi poet Waris Shah (Lahore, ca.1859).jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 108 | [[:d:Q535|Q535]] | [[ਲੇਖਕ:ਵਿਕਟਰ ਹਿਊਗੋ|ਵਿਕਟਰ ਹਿਊਗੋ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/9847974 9847974] | [[ਤਸਵੀਰ:Victor Hugo by Étienne Carjat 1876 - full.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 109 | [[:d:Q692|Q692]] | [[ਲੇਖਕ:ਵਿਲੀਅਮ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ|ਵਿਲੀਅਮ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/96994048 96994048] | [[ਤਸਵੀਰ:Shakespeare.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 110 | [[:d:Q156501|Q156501]] | [[ਲੇਖਕ:ਸਆਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ|ਸਆਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/71500079 71500079] | [[ਤਸਵੀਰ:Saadat Hasan Manto.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 111 | [[:d:Q732446|Q732446]] | [[ਲੇਖਕ:ਸਚਲ ਸਰਮਸਤ|ਸਚਲ ਸਰਮਸਤ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/51877896 51877896] | [[ਤਸਵੀਰ:Hazrat Sachal Sarmast.JPG|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 112 | [[:d:Q128792617|Q128792617]] | [[ਲੇਖਕ:ਸਤਦੀਪ ਗਿੱਲ|ਸਤਦੀਪ ਗਿੱਲ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | [[ਤਸਵੀਰ:Gill, Satdeep Jan 2020.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 113 | [[:d:Q404622|Q404622]] | [[ਲੇਖਕ:ਸ਼ਰਤਚੰਦਰ|ਸਰਤ ਚੰਦਰ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/68938788 68938788] | [[ਤਸਵੀਰ:Sarat Chandra Chattopadhyay portrait.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 114 | [[:d:Q584501|Q584501]] | [[ਲੇਖਕ:ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ|ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | [[ਤਸਵੀਰ:ShahMuhammad.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 115 | [[:d:Q138786197|Q138786197]] | [[ਲੇਖਕ:ਸ਼ਿੰਗਾਰਾ ਸਿੰਘ|ਸ਼ਿੰਗਾਰਾ ਸਿੰਘ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | |- | style='text-align:right'| 116 | [[:d:Q311526|Q311526]] | [[ਲੇਖਕ:ਸਾਕੀ|ਸਾਕੀ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/7396805 7396805] | [[ਤਸਵੀਰ:Hector Hugh Munro.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 117 | [[:d:Q20609760|Q20609760]] | [[ਲੇਖਕ:ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ|ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/65348016 65348016] | [[ਤਸਵੀਰ:Sukhdev Madpuri.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 118 | [[:d:Q124145821|Q124145821]] | [[ਲੇਖਕ:ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਠਿੰਡਾ|ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਠਿੰਡਾ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | |- | style='text-align:right'| 119 | [[:d:Q20609773|Q20609773]] | [[ਲੇਖਕ:ਸੁਖਪਾਲ|ਸੁਖਪਾਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਹਸਰਤ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/16110300 16110300]<br/>[https://viaf.org/en/viaf/259151170880339091378 259151170880339091378] | |- | style='text-align:right'| 120 | [[:d:Q20609798|Q20609798]] | [[ਲੇਖਕ:ਸੁਖਵੰਤ ਹੁੰਦਲ|ਸੁਖਵੰਤ ਹੁੰਦਲ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | |- | style='text-align:right'| 121 | [[:d:Q112029965|Q112029965]] | [[ਲੇਖਕ:ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਲੇਕੇ|ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਲੇਕੇ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | |- | style='text-align:right'| 122 | [[:d:Q488539|Q488539]] | [[ਲੇਖਕ:ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ|ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/54328693 54328693] | |- | style='text-align:right'| 123 | [[:d:Q134870191|Q134870191]] | [[ਲੇਖਕ:ਸੰਤ ਸਿੰਘ 'ਅਮਰ'|ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਅਮਰ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | |- | style='text-align:right'| 124 | [[:d:Q61119073|Q61119073]] | [[ਲੇਖਕ:ਹਦਾਇਤੁੱਲਾ|ਹਦਾਇਤੁੱਲਾ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/288593968 288593968] | |- | style='text-align:right'| 125 | [[:d:Q20610051|Q20610051]] | [[ਲੇਖਕ:ਹਰਦਿਲਬਾਗ਼ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ|ਹਰਦਿਲਬਾਗ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | |- | style='text-align:right'| 126 | [[:d:Q112031529|Q112031529]] | [[ਲੇਖਕ:ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ 'ਹਰਲਾਜ'|ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ 'ਹਰਲਾਜ']] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/10154681973647862954 10154681973647862954] | [[ਤਸਵੀਰ:Harnam singh harlaaj.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 127 | [[:d:Q20610081|Q20610081]] | [[ਲੇਖਕ:ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਨਰੂਲਾ|ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਨਰੂਲਾ]] | | | |- | style='text-align:right'| 128 | [[:d:Q20610183|Q20610183]] | [[ਲੇਖਕ:ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੂਪ|ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੂਪ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | | |- | style='text-align:right'| 129 | [[:d:Q5673|Q5673]] | [[ਲੇਖਕ:ਹਾਂਸ ਕ੍ਰਿਸਚਨ ਆਂਡਰਸਨ|ਹਾਂਸ ਕ੍ਰਿਸਚੀਅਨ ਐਂਡਰਸਨ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/4925902 4925902] | [[ਤਸਵੀਰ:Hans Christian Andersen by Thora Hallager 1869.jpg|center|128px]] |- | style='text-align:right'| 130 | [[:d:Q5678981|Q5678981]] | [[ਲੇਖਕ:ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ|ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ]] | ''[[:d:Q6581097|ਮਰਦ]]'' | [https://viaf.org/en/viaf/314845355 314845355] | |} {{Wikidata list end}} ets96o70n303ct8e5ql2q3sld57dt09 250 70371 241541 240151 2026-10-19T16:55:27Z Kaur.gurmel 192 241541 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Tamanpreet Kaur" />{{right|੪੧}}</noinclude>{{Block center|<poem>ਕਲਗੀਧਰ ਬਿਰਾਜਦੇ ਲਿਖਣਸਰ ਦੀ ਝੀਲ। ਪਾਂਦੇ ਅੱਖਰ ਪਹਿਲੜਾ, ਭਰ ਕੇ ਮਸਿ ਅਨੀਲੁ॥ ਘੜ ਘੜ ਕਲਮਾਂ ਸੁੱਟਦੇ, ਕਰਦੇ ਜਲ ਪਰਵਾਹੁ। ਨਾਮ 'ਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇਂਦੀਆਂ, ਕਰਸਨ ਵਾਹੁ ਵਾਹੁ॥ ਸਾਧ ਜਨ ਪਏ ਪੁੱਛਦੇ, ਹੁੰਦੇ ਬਹੁਤ ਹਰਾਨ। ਅੱਗੋਂ ਆਖਣ ਸਤਿਗੁਰੂ: ਇਹ ਬੀਜਕ ਗਿਆਨ ਧਿਆਨੁ॥ ਤਿਨ ਕੇ ਕਾਰਨ ਕਲਮ ਗਢ, ਦੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹਮ ਤਾਰ। ਸਿਖ ਸਖਾ ਇਤ ਪੜ੍ਹੇਂਗੇ, ਹਮਰੇ ਕਈ ਹਜਾਰ<ref>ਗੁਰਵਿਲਾਸ ਪਾਤਸਾਹੀ ੧੦</ref>॥ ਦੀਪ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਭਾਈ ਜੀ ਮੋਤੀ ਖ਼ੁਸ਼ਨਵੀਸ। ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਲੇਖਦੇ, ਕੈਸੇ ਖੁਸ਼ਨਸੀਬ॥ ਏਸ ਕਲਮ ਦੀ ਨੋਕ ਹੈ, ਤਿੱਖੀ ਖੰਡਿਓਂ ਧਾਰ। ਡਾਢਾ ਬਿਖੜਾ ਪਾਵਣਾ ਇਸ ਲਿਖਣੀ ਦਾ ਸਾਰ॥ ਬੰਦ ਬੰਦ ਕਟਵਾਵਣਾ ਕਦੇ ਨਾ ਕਰਨਾ ਸੀਅ। ਸਿਰ ਤਲੀ ਪਰ ਰੱਖਣਾ, ਗੁਰਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ॥ ਹੱਥ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮੈਂ ਖੜ੍ਹਾ ਮਨ ਵਿਚ ਲੈ ਫ਼ਰਿਆਦ। ਕਦ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲੇਗਾ ਕਲਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਦ॥ ਕੌਲ ਨਿਭਾਵਾਂ ਕਲਮ ਦਾ, ਮਨ ਵਿਚ ਬਲ਼ਦੀ ਸਾਂਗ। ਏਸ ਕਲਮ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਨਾ ਤਾਂਘ॥ ਕਾਗਤ ਮਿੱਟੀ, ਕੰਬਦੀ ਉਂਗਲ਼, ਅੱਖਰ ਏਕਮਕਾਰ। ਸਿੱਖਾਂ, ਭੁੱਲਾਂ, ਮੁੜ ਲਿਖਾਂ; ਜਨਮ ਲਵਾਂ ਕਈ ਵਾਰ॥ </poem>}}<noinclude></noinclude> qytdn88oit98kun2knbst1bbd6g222d 250 73454 241574 231528 2026-10-20T11:38:58Z Kuldeepburjbhalaike 1640 /* ਤਸਦੀਕ */ 241574 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Kuldeepburjbhalaike" /></noinclude>{{center|'''ਤਤਕਰਾ'''}} {{rh|1. ਸਭਿਆਚਾਰ ; ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ||9}} {{rh|2. ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਲੱਛਣ (।)||}} {{rh||ਸਭਿਆਚਾਰ ਇਕ ਸਿਸਟਮ ਵਜੋਂ|24}} {{rh|3. ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਲੱਛਣ (2)||35}} {{rh|4. ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ||44}} {{rh|5. ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਰਿਵਰਤਨ||55}} {{rh|6. ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਿਆਨ-ਖੇਤਰ||68}} <poem>[ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਭਿਅਤਾ — 68; ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲ — 70; ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਵਿਆਨ— 73; ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਆਰਥਕਤਾ — 76; ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਧਰਮ — 78; ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ — 81.]</poem> {{rh|7.ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ||87}} {{rh|8.ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਸਰੋਤ||93}} {{rh|9. ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ||}} {{rh||ਨਾਮਕਰਨ, ਭੂਗੋਲਿਕ ਚੌਖਟਾ, ਇਤਿਹਾਸ|101}} {{rh|10. ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਭੂਗੋਲ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ||}} {{rh||ਪ੍ਰਸਪਰ ਸੰਬੰਧ|114}} {{rh|11. ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਮੂਲ ਸਮੇਂ||119}} {{rh|12. ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਕਦਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ||129}} {{rh|13 ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਭਿਆਚਾਰ||137}} {{rh||— ਹਵਾਲੇ|146}} {{rh||— ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ|148}} {{rh||— ਚੋਣਵੀਂ ਪੁਸਤਕ-ਸੂਚੀ|150}} {{rh||— ਵਿਸ਼ੇ-ਸਾਰਨੀ|155}} {{nop}}<noinclude></noinclude> gmsx5lapy6ggnbe2sszhqktaj9if2o3 250 73455 241573 231529 2026-10-20T11:38:34Z Kuldeepburjbhalaike 1640 /* ਤਸਦੀਕ */ 241573 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Kuldeepburjbhalaike" /></noinclude>{{center|'''{{underline|ਆਰੰਭਕ ਸ਼ਬਦ}}'''}} {{gap}}ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਉਚੇਰੀਆਂ ਜਮਾਤਾਂ ਦੋ ਪਾਠ-ਕ੍ਰਮ ਵਿਚ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਨਾਲ' ਇਸ ਪਾਸੇ ਕਾਫ਼ੀ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਉਤੇ ਦਰਜਨ ਕੁ ਦੇ ਕਰੀਬ ਪੁਸਤਕਾਂ ਛਪੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਉਤੇ ਛਪੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਈਏ ਤਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਗਿਆਨ-ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵੇਂ ਖੇਤਰ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਅੱਗੋਂ ਭਰਪੂਰ ਕੰਮ ਹੋਣ ਦੀ ਆਸ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਕੰਮ ਦੇ ਫਲਦਾਇਕ ਸਿੱਟੇ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਤਾਂ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੇ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਤੋਂ 'ਹੀ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦੇ ਮੰਤਵ, ਸੇਧ ਅਤੇ ਸਾਰਥਕਤਾ ਬਾਰੇ ਸਪਸਟ ਹੋਈਏ। {{gap}}ਸਭਿਆਚਾਰ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਮੰਤਵ ਨਾ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਸੋਹਲੇ ਗਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਇਸ ਦੀ ਹਰ ਚੰਗੀ-ਮਾੜੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਠਹਿਰਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਵਿਚ ਦਿਸਦੇ ਨਫ਼ੀ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ ਓਹਲੇ ਕਰਨਾ, ਜਾਂ ਇਹਨਾਂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਿਰ ਦੋਸ਼ ਮੜ੍ਹਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੁਅੱਸਬਾਂ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੱਗੋਂ ਹੋਰ ਤੁਅੱਸਬ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸੰਬੰਧਤ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਤਾਰਕਿਕ ਸੂਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਤੁਅੱਸਬ ਫੈਲਾਉਣਾ ਅਤੇ ਪੱਕੇ ਕਰਨਾ। {{gap}}ਆਪਣੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮੰਤਵ ਆਪਣੇ ਜਨ-ਸਮੂਹ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾਂ ਵਿਚ ' ਸਮਝਣਾ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾਂ ਦੇ ਪਿਛੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਪਛਾਨਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਵਰਤ- ਮਾਨ ਬਾਰੇ ਚੇਤਨਤਾ ਸਾਡਾ ਤੁਰਨ-ਬਿੰਦੂ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਪਿਛਲੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਸਾਡਾ ਵਰਤਮਾਨ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਠੋਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਬੀਤੇ ਦੀ ਹਰ ਖੋਜ ਅਸਲ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਵਰਤਮਾਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਉਪਰਾਲਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। {{gap}}ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਕਦਰ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਾਰੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਜੋ ਨਿਰਣੇ ਕੀਤੇ<noinclude>{{rh|||5}}</noinclude> qsaoa53xfw5cqess92er8n8907h916l 250 73456 241571 231530 2026-10-20T11:37:31Z Kuldeepburjbhalaike 1640 241571 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਥੋਂ ਕੁ ਤੱਕ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਿਥੋਂ ਤੱਕ ਸੁਖਾਵੀਂ ਕਲਪਣਾ ਨੂੰ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਅਜੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸੀ, ਅੱਜ ਉਸ ਉਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਲੱਗਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੀ ਲੋੜ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਦੀਆਂ ਠੋਸ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਨੁਹਾਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਏ। ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਬਾਰੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੋਇਆ ਜਾਏ, ਨਰੋਈਆਂ ਕਦਰਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ ਜਾਏ ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਅਵੈੜ ਅੱਜ ਆ ਗਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਚੇਤਨ ਹੋਇਆ ਜਾਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਏ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਠੋ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝਣ ਦਾ ਖੇਤਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਅੱਜ ਕੌਮੀ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੱਧਰ ਉਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਿੜ੍ਹ ਵਿਚ ਹੋ ਰਹੀਆ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੀ ਟੱਕਰ ਵਿਚ ਤਾਕਤ ਨਿਰਣਾਇਕ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਤਾਕਤ ਦੇ ਨਾਲ ਧਨ ਨੇ ਇਹ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਅੱਜ ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿੱਠ- ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਇਸ ਘੋਲ ਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਰੂਪ ਬੰਧਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੰਤਵਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਤਰੀਕਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਰਥਾਉਣਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਆਪਣੇ ਮੰਤਵ ਲਈ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਕਸਰ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਐਸੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਉਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੰਤਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਥ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਅਤਿ ਭੈੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤਿ ਚੰਗੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾਨਵਵਾਦ, ਲੋਕਤੰਤਰ, ਮਨੁੱਖਾ ਬਰਾਬਰੀ, ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਆਦਿ। {{gap}}ਕੌਮੀ ਪੱਧਰ ਉਤੇ ਹਾਲਤ ਕੋਈ ਬਹੁਤੀ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ। ਅੱਜ ਤੋਂ ਤੀਹ ਕੁ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸ. ਅਬਿਦ ਹੁਸੈਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਦ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਲਚਰ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ : “ਸਾਡੇ ਨਵੇਂ ਨਵੇਂ ਲੋਕਤੰਤਰ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਇਕ ਖ਼ਤਰਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ... ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਨੇਕਤਾ ਵਿਚ ਏਕਤਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਤੁਲਤ ਸਿਸਟਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਿਪਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਭਿਆਨਕ ਹੱਦ ਤੱਕ ਖੇਰੂੰ ਖੇਰੂੰ ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ' ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਹੀ, ਸਗੋਂ ਸਾਰੇ ਅਮਨ-ਅਮਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਸ<noinclude>{{rh|6||}}</noinclude> it71vcs4o5k2vdk0afk80ju7kcd1z9f 241572 241571 2026-10-20T11:37:54Z Kuldeepburjbhalaike 1640 /* ਤਸਦੀਕ */ 241572 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Kuldeepburjbhalaike" /></noinclude>ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਥੋਂ ਕੁ ਤੱਕ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਿਥੋਂ ਤੱਕ ਸੁਖਾਵੀਂ ਕਲਪਣਾ ਨੂੰ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਅਜੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸੀ, ਅੱਜ ਉਸ ਉਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਲੱਗਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੀ ਲੋੜ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਦੀਆਂ ਠੋਸ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਨੁਹਾਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਏ। ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਬਾਰੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੋਇਆ ਜਾਏ, ਨਰੋਈਆਂ ਕਦਰਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ ਜਾਏ ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਅਵੈੜ ਅੱਜ ਆ ਗਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਚੇਤਨ ਹੋਇਆ ਜਾਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਏ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਠੋ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝਣ ਦਾ ਖੇਤਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਅੱਜ ਕੌਮੀ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੱਧਰ ਉਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਿੜ੍ਹ ਵਿਚ ਹੋ ਰਹੀਆ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੀ ਟੱਕਰ ਵਿਚ ਤਾਕਤ ਨਿਰਣਾਇਕ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਤਾਕਤ ਦੇ ਨਾਲ ਧਨ ਨੇ ਇਹ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਅੱਜ ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿੱਠ- ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਇਸ ਘੋਲ ਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਰੂਪ ਬੰਧਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੰਤਵਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਤਰੀਕਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਰਥਾਉਣਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਆਪਣੇ ਮੰਤਵ ਲਈ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਕਸਰ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਐਸੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਉਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੰਤਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਥ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਅਤਿ ਭੈੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤਿ ਚੰਗੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾਨਵਵਾਦ, ਲੋਕਤੰਤਰ, ਮਨੁੱਖਾ ਬਰਾਬਰੀ, ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਆਦਿ। {{gap}}ਕੌਮੀ ਪੱਧਰ ਉਤੇ ਹਾਲਤ ਕੋਈ ਬਹੁਤੀ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ। ਅੱਜ ਤੋਂ ਤੀਹ ਕੁ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸ. ਅਬਿਦ ਹੁਸੈਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਦ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਲਚਰ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ : “ਸਾਡੇ ਨਵੇਂ ਨਵੇਂ ਲੋਕਤੰਤਰ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਇਕ ਖ਼ਤਰਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ... ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਨੇਕਤਾ ਵਿਚ ਏਕਤਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਤੁਲਤ ਸਿਸਟਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਿਪਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਭਿਆਨਕ ਹੱਦ ਤੱਕ ਖੇਰੂੰ ਖੇਰੂੰ ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ' ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਹੀ, ਸਗੋਂ ਸਾਰੇ ਅਮਨ-ਅਮਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਸ<noinclude>{{rh|6||}}</noinclude> hp5zj5xk69remjb3b2nop4xselan80a 250 73457 241569 231534 2026-10-20T11:36:17Z Kuldeepburjbhalaike 1640 241569 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਬੇਹੱਦ ਘਾਲਣਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸਾਡੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਘਰੇਲੂ ਅਤੇ ਬਦੇਸ਼ੀ ਆਤੰਕ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।" ਅੱਜ ਤੋਂ ਤੀਹ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਇਹ ਖ਼ਦਸ਼ਾ ਅੱਜ ਠੋਸ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਣ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੈ। {{gap}}ਅੱਜ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਫਿਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਕੌਮੀ ਹਿਤਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉਤੇ ਹੀ, ਵਿਗਾੜਨ ਵਿਚ ਲੱਗੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਜਾਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਏ; ਅਤੇ ਅਨੇਕਤਾ ਵਿਚ ਏਕਤਾ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰਖਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਛਾਇਆ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਏ। {{gap}}ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਬਥੇਰੀਆਂ ਵੰਗਾਰਾਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੀ ਵੰਗਾਰ ਨਾਲ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਨਜਿੱਠਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਸਾਮਜਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਅਮਲਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹਨਾਂ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦਾ ਬੜਾ ਹੱਥ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਹੜੇ ਅੱਜ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। {{gap}}ਜਿਥੋਂ ਤੱਕ ਹੱਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ '''ਸਭਿਆਚਾਰ : ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ''' ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਮਿਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ । ਇਸੇ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਂਦਿਆਂ, ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੱਕ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ । ਇਸ ਭਾਗ ਵਿਚ ਸੰਭਵ ਪਸਾਰਾਂ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਿਧੀ-ਮੂਲਕ ਨੁਕਤੇ ਉਠਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਇਥੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਪਰੰਪਰਾਈ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀਆਂ। ਪਰ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੱਖ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਤਰਕ-ਸੰਗਤ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ । ਤਾਂ ਵੀ ਸਮੁੱਚੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਬਹਿਸ ਤੋਰਨ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਨਿਰਣੇ ਦੇਣ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਅੱਜ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਨਿਰਣੇ ਸਮੂਹਕ ਸੋਚ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਨਿਕਲਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। {{gap}}ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨਾ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਭਰਵਾਂ ਹੁੰਗਾਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਗੱਲ ਅੱਗੇ ਤੋਰਨ ਦਾ ਸਾਹਸ ਮਿਲਿਆ । ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਮਿੱਤਰਾ ਦਾ ਵੀ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹਾਂਗਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਖਾਹਰਾ ਅਤੇ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਭਾਟੀਆ ਦਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹੱਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੀਮਤੀ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤੇ। {{rh|ਪੰਜਾਬੀ ਅਧਿਐਨ ਸਕੂਲ ||ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਫ਼ਰੈਂਕ}} {{rh| ਗੁ. ਨਾ. ਦੇ. ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ||}} {{rh|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ{{bar|1}}143005||13-4-1987}} {{nop}}<noinclude>{{rh|||7}}</noinclude> da16a5xdcxuoq46kzszfp90q06iend3 241570 241569 2026-10-20T11:36:39Z Kuldeepburjbhalaike 1640 /* ਤਸਦੀਕ */ 241570 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Kuldeepburjbhalaike" /></noinclude>ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਬੇਹੱਦ ਘਾਲਣਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸਾਡੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਘਰੇਲੂ ਅਤੇ ਬਦੇਸ਼ੀ ਆਤੰਕ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।" ਅੱਜ ਤੋਂ ਤੀਹ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਇਹ ਖ਼ਦਸ਼ਾ ਅੱਜ ਠੋਸ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਣ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੈ। {{gap}}ਅੱਜ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਫਿਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਕੌਮੀ ਹਿਤਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉਤੇ ਹੀ, ਵਿਗਾੜਨ ਵਿਚ ਲੱਗੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਜਾਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਏ; ਅਤੇ ਅਨੇਕਤਾ ਵਿਚ ਏਕਤਾ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰਖਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਛਾਇਆ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਏ। {{gap}}ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਬਥੇਰੀਆਂ ਵੰਗਾਰਾਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੀ ਵੰਗਾਰ ਨਾਲ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਨਜਿੱਠਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਸਾਮਜਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਅਮਲਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹਨਾਂ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦਾ ਬੜਾ ਹੱਥ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਹੜੇ ਅੱਜ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। {{gap}}ਜਿਥੋਂ ਤੱਕ ਹੱਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ '''ਸਭਿਆਚਾਰ : ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ''' ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਮਿਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ । ਇਸੇ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਂਦਿਆਂ, ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੱਕ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ । ਇਸ ਭਾਗ ਵਿਚ ਸੰਭਵ ਪਸਾਰਾਂ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਿਧੀ-ਮੂਲਕ ਨੁਕਤੇ ਉਠਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਇਥੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਪਰੰਪਰਾਈ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀਆਂ। ਪਰ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੱਖ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਤਰਕ-ਸੰਗਤ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ । ਤਾਂ ਵੀ ਸਮੁੱਚੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਬਹਿਸ ਤੋਰਨ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਨਿਰਣੇ ਦੇਣ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਅੱਜ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਨਿਰਣੇ ਸਮੂਹਕ ਸੋਚ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਨਿਕਲਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। {{gap}}ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨਾ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਭਰਵਾਂ ਹੁੰਗਾਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਗੱਲ ਅੱਗੇ ਤੋਰਨ ਦਾ ਸਾਹਸ ਮਿਲਿਆ । ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਮਿੱਤਰਾ ਦਾ ਵੀ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹਾਂਗਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਖਾਹਰਾ ਅਤੇ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਭਾਟੀਆ ਦਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹੱਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੀਮਤੀ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤੇ। {{rh|ਪੰਜਾਬੀ ਅਧਿਐਨ ਸਕੂਲ ||ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਫ਼ਰੈਂਕ}} {{rh| ਗੁ. ਨਾ. ਦੇ. ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ||}} {{rh|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ{{bar|1}}143005||13-4-1987}} {{nop}}<noinclude>{{rh|||7}}</noinclude> jmi0gnr2sbkgah8f8sd574190tvg4vx 250 75518 241524 2026-10-19T13:17:24Z Amritpal Aman 2020 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਕੱਸਾਕਾਂ ਨੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਦੋ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਤਾੜ ਲਏ, ਤੇ ਚੁਪ-ਚਾਪ ਸਿੱਧੇ ਉਹਨਾਂ ਵਲ ਹੋ ਪਏ। “ ਉਹ ਹਨ ਅਬਰੇਕ? ' ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਪੁਛਿਆ। ਕੱਸਾਕਾਂ ਨੇ ਉਹਦੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿਤਾ, ਜੁ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲੋਂ ਹੀ ਬੇ-ਮਤਲਬ ਲਗਿਆ ਸ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 241524 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Amritpal Aman" /></noinclude>ਕੱਸਾਕਾਂ ਨੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਦੋ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਤਾੜ ਲਏ, ਤੇ ਚੁਪ-ਚਾਪ ਸਿੱਧੇ ਉਹਨਾਂ ਵਲ ਹੋ ਪਏ। “ ਉਹ ਹਨ ਅਬਰੇਕ? ' ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਪੁਛਿਆ। ਕੱਸਾਕਾਂ ਨੇ ਉਹਦੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿਤਾ, ਜੁ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲੋਂ ਹੀ ਬੇ-ਮਤਲਬ ਲਗਿਆ ਸੀ। ਅਬਰੇਕ ਮੂਰਖ ਹੁੰਦੇ, ਜੇ ਘੋੜਿਆਂ ਉਤੇ ਚੜ੍ਹ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਪਾਰ ਆਉਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕਰਦੇ। 2 " 'ਇਹ ਸਾਡਾ ਦੋਸਤ ਰੋਦਕਾ ਸੈਣਿਤਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਣੇਂ, ' ਘੋੜੇ ਚੜੇ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਵਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਹੁਣ ਉਹ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ। “ਵੇਖੋ, ਉਹ ਏਧਰ ਆ ਰਿਹੈ। " ਕੁਝ ਮਿੰਟ ਪਿੱਛੋਂ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਦੋ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਕੱਸਾਕ ਸਕਾਊਟ ਸਨ। ਦਫ਼ੇਦਾਰ ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਵਲ ਆਇਆ। " ਕਾਂਡ ਇਕਤਾਲੀਵਾਂ ‘ਦੂਰ ਨੇ?” ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਹੀ ਪੁਛਿਆ। ਐਨ ਉਸੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਤੀਹ ਕਦਮ ਦੂਰੋਂ ਕਾੜ-ਕਰਦੀ ਗੋਲੀ ਚੱਲਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ। “ ਇਹ ਸਾਡਾ ਗੁਰਕਾ ਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਮਾਰ ਰਿਹੈ," ਉਹਨੇ ਗੋਲੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਵਲ ਸਿਰ ਨਾਲ ਸੈਣਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੁਝ ਕਦਮ ਅਗੇ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਵੇਖਿਆਂ, ਗੁਰਕਾ ਇਕ ਰੇਤ ਦੇ ਟਿੱਬੇ ਪਿਛੇ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਤੇ ਬੰਦੂਕ ਭਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਵਕਤ ਲੰਘਾਣ ਲਈ ਉਹ ਅਬਰੇਕਾਂ ਨਾਲ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਰੇਤ ਦੇ ਇਕ ਹੋਰ ਟਿੱਬੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਨ। ਉਸ ਪਾਸਿਉਂ ਇਕ ਗੋਲੀ ਸ਼ੂਕਰਦੀ ਆਈ। ਕੋਰਨਟ ਦਾ ਰੰਗ ਪੀਲਾ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਬੌਂਦਲ ਗਿਆ। ਲੂਕਾਸ਼ਕਾ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਉਤਰਿਆ, ਲਗਾਮਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕੱਸਾਕ ਵਲ ਵਗਾ ਮਾਰੀਆਂ ਤੇ ਗੁਰਕੇ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਓਲੇਨਿਨ ਵੀਂ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਉਤਰ ਆਇਆ, ਤੇ ਉੜ੍ਹ ਕੇ ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇਪਿੱਛੇ ਹੋ ਪਿਆ। ਉਹ ਅਜੇ ਗੁਰਕੇ ਕੋਲ ਪੁੱਜੇ ਹੀ ਸਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਾਂਹ ਦੋ ਗੋਲੀਆਂ ਸ਼ੂਕਰਦੀਆਂ ਲੰਘੀਆਂ। ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਨੇ ਹਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੁੜ ਕੇ ਓਲੇਨਿਨ ਵਲ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਕੁਝ ਉੜ ਗਿਆ। ‘ਧਿਆਨ ਰਖਣਾ, ਨਹੀਂ ਤੇ ਮਾਰ ਦੇਣਗੇ ਜੇ, ਦਮਿਤਰੀ ਆਂਦਰੇਇਚ," ਉਹਨੇ ਆਖਿਆ। “ ਤੁਸੀਂ ਚਲੇ ਜਾਵੋ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਏ - ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਥਾਂ ਇਹ।” ੨੦੫<noinclude></noinclude> 47faoea57if4e8b0mek892d0vth45q4 241525 241524 2026-10-19T13:26:22Z Amritpal Aman 2020 241525 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Amritpal Aman" /></noinclude> ਕੱਸਾਕਾਂ ਨੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਦੋ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਤਾੜ ਲਏ, ਤੇ ਚੁਪ-ਚਾਪ ਸਿੱਧੇ ਉਹਨਾਂ ਵਲ ਹੋ ਪਏ। "ਉਹ ਹਨ ਅਬਰੇਕ?" ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਪੁਛਿਆ। ਕੱਸਾਕਾਂ ਨੇ ਉਹਦੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿਤਾ, ਜੁ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲੋਂ ਹੀ ਬੇ-ਮਤਲਬ ਲਗਿਆ ਸੀ। ਅਬਰੇਕ ਮੂਰਖ ਹੁੰਦੇ, ਜੇ ਘੋੜਿਆਂ ਉਤੇ ਚੜ੍ਹ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਪਾਰ ਆਉਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕਰਦੇ। "ਇਹ ਸਾਡਾ ਦੋਸਤ ਰੋਦਕਾ ਸੈਣਿਤਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਣੈਂ," ਘੋੜੇ ਚੜ੍ਹੇ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਵਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਹੁਣ ਉਹ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ। "ਵੇਖੋ, ਉਹ ਏਧਰ ਆ ਰਿਹੈ।" ਕੁਝ ਮਿੰਟ ਪਿੱਛੋਂ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਦੋ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਕੱਸਾਕ ਸਕਾਊਟ ਸਨ। ਦਫ਼ੇਦਾਰ ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਵਲ ਆਇਆ। ਕਾਂਡ ਇਕਤਾਲੀਵਾਂ "ਦੂਰ ਨੇ?" ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਹੀ ਪੁਛਿਆ। ਐਨ ਉਸੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਤੀਹ ਕਦਮ ਦੂਰੋਂ ਕਾੜ-ਕਰਦੀ ਗੋਲੀ ਚੱਲਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ। "ਇਹ ਸਾਡਾ ਗੁਰਕਾ ਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਮਾਰ ਰਿਹੈ," ਉਹਨੇ ਗੋਲੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਵਲ ਸਿਰ ਨਾਲ ਸੈਣਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੁਝ ਕਦਮ ਅਗੇ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਵੇਖਿਆਂ, ਗੁਰਕਾ ਇਕ ਰੇਤ ਦੇ ਟਿੱਬੇ ਪਿਛੇ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਤੇ ਬੰਦੂਕ ਭਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਵਕਤ ਲੰਘਾਣ ਲਈ ਉਹ ਅਬਰੇਕਾਂ ਨਾਲ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਰੇਤ ਦੇ ਇਕ ਹੋਰ ਟਿੱਬੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਨ। ਉਸ ਪਾਸਿਉਂ ਇਕ ਗੋਲੀ ਸ਼ੂਕਰਦੀ ਆਈ। ਕੋਰਨਟ ਦਾ ਰੰਗ ਪੀਲਾ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਬੌਂਦਲ ਗਿਆ। ਲੂਕਾਸ਼ਕਾ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਉਤਰਿਆ, ਲਗਾਮਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕੱਸਾਕ ਵਲ ਵਗਾ ਮਾਰੀਆਂ ਤੇ ਗੁਰਕੇ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਓਲੇਨਿਨ ਵੀਂ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਉਤਰ ਆਇਆ, ਤੇ ਉੜ੍ਹ ਕੇ ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਪਿਆ। ਉਹ ਅਜੇ ਗੁਰਕੇ ਕੋਲ ਪੁੱਜੇ ਹੀ ਸਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਾਂਹ ਦੋ ਗੋਲੀਆਂ ਸ਼ੂਕਰਦੀਆਂ ਲੰਘੀਆਂ। ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਨੇ ਹਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੁੜ ਕੇ ਓਲੇਨਿਨ ਵਲ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਕੁਝ ਉੜ ਗਿਆ। "ਧਿਆਨ ਰਖਣਾ, ਨਹੀਂ ਤੇ ਮਾਰ ਦੇਣਗੇ ਜੇ, ਦਮਿਤਰੀ ਆਂਦਰੇਇਚ," ਉਹਨੇ ਆਖਿਆ। "ਤੁਸੀਂ ਚਲੇ ਜਾਵੋ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਏ - ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਥਾਂ ਇਹ।" ੨੦੫<noinclude></noinclude> q6t9lnza7u0mpxxyiw60g7cquh5gvgl 241527 241525 2026-10-19T13:29:07Z Amritpal Aman 2020 /* ਸੋਧਣਾ */ 241527 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Amritpal Aman" /></noinclude> ਕੱਸਾਕਾਂ ਨੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਦੋ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਤਾੜ ਲਏ, ਤੇ ਚੁਪ-ਚਾਪ ਸਿੱਧੇ ਉਹਨਾਂ ਵਲ ਹੋ ਪਏ। {{gap}}"ਉਹ ਹਨ ਅਬਰੇਕ?" ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਪੁਛਿਆ। {{gap}}ਕੱਸਾਕਾਂ ਨੇ ਉਹਦੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿਤਾ, ਜੁ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲੋਂ ਹੀ ਬੇ-ਮਤਲਬ ਲਗਿਆ ਸੀ। ਅਬਰੇਕ ਮੂਰਖ ਹੁੰਦੇ, ਜੇ ਘੋੜਿਆਂ ਉਤੇ ਚੜ੍ਹ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਪਾਰ ਆਉਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕਰਦੇ। {{gap}}"ਇਹ ਸਾਡਾ ਦੋਸਤ ਰੋਦਕਾ ਸੈਣਿਤਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਣੈਂ," ਘੋੜੇ ਚੜ੍ਹੇ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਵਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਹੁਣ ਉਹ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ। "ਵੇਖੋ, ਉਹ ਏਧਰ ਆ ਰਿਹੈ।" {{gap}}ਕੁਝ ਮਿੰਟ ਪਿੱਛੋਂ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਦੋ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਕੱਸਾਕ ਸਕਾਊਟ ਸਨ। ਦਫ਼ੇਦਾਰ ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਵਲ ਆਇਆ। {{center|'''ਕਾਂਡ ਇਕਤਾਲੀਵਾਂ'''}} {{gap}}"ਦੂਰ ਨੇ?" ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਹੀ ਪੁਛਿਆ। {{gap}}ਐਨ ਉਸੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਤੀਹ ਕਦਮ ਦੂਰੋਂ ਕਾੜ-ਕਰਦੀ ਗੋਲੀ ਚੱਲਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ। {{gap}}"ਇਹ ਸਾਡਾ ਗੁਰਕਾ ਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਮਾਰ ਰਿਹੈ," ਉਹਨੇ ਗੋਲੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਵਲ ਸਿਰ ਨਾਲ ਸੈਣਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ। {{gap}}ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੁਝ ਕਦਮ ਅਗੇ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਵੇਖਿਆਂ, ਗੁਰਕਾ ਇਕ ਰੇਤ ਦੇ ਟਿੱਬੇ ਪਿਛੇ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਤੇ ਬੰਦੂਕ ਭਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਵਕਤ ਲੰਘਾਣ ਲਈ ਉਹ ਅਬਰੇਕਾਂ ਨਾਲ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਰੇਤ ਦੇ ਇਕ ਹੋਰ ਟਿੱਬੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਨ। ਉਸ ਪਾਸਿਉਂ ਇਕ ਗੋਲੀ ਸ਼ੂਕਰਦੀ ਆਈ। {{gap}}ਕੋਰਨਟ ਦਾ ਰੰਗ ਪੀਲਾ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਬੌਂਦਲ ਗਿਆ। ਲੂਕਾਸ਼ਕਾ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਉਤਰਿਆ, ਲਗਾਮਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕੱਸਾਕ ਵਲ ਵਗਾ ਮਾਰੀਆਂ ਤੇ ਗੁਰਕੇ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਓਲੇਨਿਨ ਵੀਂ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਉਤਰ ਆਇਆ, ਤੇ ਉੜ੍ਹ ਕੇ ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਪਿਆ। ਉਹ ਅਜੇ ਗੁਰਕੇ ਕੋਲ ਪੁੱਜੇ ਹੀ ਸਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਾਂਹ ਦੋ ਗੋਲੀਆਂ ਸ਼ੂਕਰਦੀਆਂ ਲੰਘੀਆਂ। ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਨੇ ਹਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੁੜ ਕੇ ਓਲੇਨਿਨ ਵਲ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਕੁਝ ਉੜ ਗਿਆ। "ਧਿਆਨ ਰਖਣਾ, ਨਹੀਂ ਤੇ ਮਾਰ ਦੇਣਗੇ ਜੇ, ਦਮਿਤਰੀ ਆਂਦਰੇਇਚ," ਉਹਨੇ ਆਖਿਆ। "ਤੁਸੀਂ ਚਲੇ ਜਾਵੋ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਏ - ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਥਾਂ ਇਹ।" {{right|੨੦੫}}<noinclude></noinclude> 86vn1nbbsb1drx7g35qymgq9pwlmk8z 250 75519 241539 2026-10-19T16:19:22Z Kaur.gurmel 192 /* ਸੋਧਣਾ */ 241539 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਹੈ, ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਤੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ ਹੈ; ਸਭਨਾਂ ਪਾਸੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਤਾਣਾ ਬੁਣ ਲੈਣਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਰਵਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਵਨਯੂਸ਼ੇ, ਚਾਚੇ ਯੇਰੋਸ਼ਕੇ, ਲੁਕਾਸ਼ਕੇ ਤੇ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਹੈ।” {{gap}}ਜਦੋਂ ਓਲੇਨਿਨ ਇਹ ਵਾਕ ਮੁਕਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਚਾਚਾ ਯੇਰੋਸ਼ਕਾ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਆਣ ਵੜਿਆ। {{gap}}ਯੇਰੋਸ਼ਕਾ ਡਾਢੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਰੌ ਵਿਚ ਸੀ। ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਓਲੇਨਿਨ ਉਹਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਉਹਨੇ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਛੋਟਾ ਚਾਕੂ ਫੜੀ ਇਹਾਤੇ ਵਿਚ ਇਕ ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ ਦੀ ਚੁਸਤੀ ਨਾਲ ਖਲ ਲਾਹ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹਦਾ ਮੂੰਹ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਮਾਨ-ਮੱਤਾ। ਕੁੱਤੇ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਹਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਨਪਸੰਦ ਕੁੱਤਾ ਲਯਾਮ ਵੀ ਸੀ) ਕੋਲ ਮੂੰਹ ਚੁਕ ਕੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੀਆਂ ਪੂਛਲਾਂ ਹਿਲਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਵਾੜ ਵਿਚੋਂ ਉਹਦੇ ਵਲ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਤੰਗ ਤਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਰ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਉਹਨੂੰ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਹਦੀਆਂ ਗਵਾਂਢਣਾਂ ਨੇ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਆਮ ਕਰਕੇ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤੀ ਮਿਹਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਵਰਤਦੀਆਂ, ਉਹਦਾ ਹਾਲ-ਚਾਲ ਪੁਛਿਆ, ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਇਕ ਜਗ '''ਚੀਖ਼ੀਰ''' ਦਾ ਲਿਆ ਦਿਤਾ, ਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਗਵਾਂਢਨ ਉਹਦੇ ਲਈ ਕੁਝ ਰੇਬੜੀ ਲੈ ਆਈ, ਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਕੁਝ ਆਟਾ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਯੇਰੋਸ਼ਕਾ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿਬੜਿਆ, ਆਪਣੇ ਸਟੋਰ-ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ ਦਾ ਮਾਸ ਵੰਡ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਬਦਲੇ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਪੈਸੇ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਸ਼ਰਾਬ। ਉਹਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ:"ਰਬ ਨੇ ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਚਮਕਾ ਦਿਤੀ ਏ, ਮੈਂ ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ ਮਾਰ ਲਿਐ; ਤੇ ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਲੋੜ ਪੈ ਗਈ ਨੇ।" ਕੁਦਰਤੀ ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਉਹਨੇ ਪੀਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀ, ਤੇ ਚਾਰ ਦਿਨ ਲਗਾ ਰਿਹਾ, ਤੇ ਉਹਨੇ ਪਿੰਡੋਂ ਬਾਹਰ ਪੈਰ ਨਾ ਰਖਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਛੁਟ, ਉਹਨੂੰ ਕੁਝ ਮੰਗਣੀ ’ਤੇ ਵੀ ਪੀਣ ਮਿਲ ਗਈ ਸੀ। {{gap}}ਉਹ ਮੇਜ਼ਬਾਨਾਂ ਦੀ ਝੁੱਗੀ ਤੋਂ ਓਲੇਨਿਨ ਕੋਲ ਅਸਲੋਂ ਗੁਟ ਹੋਇਆ ਆਇਆ, ਉਹਦਾ ਮੂੰਹ ਲਾਲ ਸੀ, ਤੇ ਦਾੜ੍ਹੀ ਅੜਕੀ ਹੋਈ, ਪਰ ਉਹਨੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕੰਨੀ ਵਾਲਾ ਨਵਾਂ ਲਾਲ '''ਬੇਸ਼ਮੇਤ''' ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਬਲਾਲਾਇਕਾ ਲਿਆਇਆਂ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਉਹਨੇ ਦਰਿਆ ਪਾਰੋਂ ਲਈ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਓਲੇਨਿਨ ਨੂੰ ਇਸ ਲੁਤਫ਼ ਦਾ ਵਾਇਦਾ ਬੜੇ ਚਿਰ ਦਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਇਹਦੀ ਤੋਂ ਵੀ ਆਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਉਹਨੇ ਓਲੇਨਿਨ ਨੂੰ ਲਿਖਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਹਨੂੰ ਅਫ਼ਸੋਸ ਹੋਇਆ। {{gap}}"ਲਿਖੀ ਜਾ, ਲਿਖੀ ਜਾ, ਬਾਪੂ ਮੇਰਿਆ," ਉਹਨੇ ਇੰਜ ਖੁਸਰ-ਫੁਸਰ ਕੀਤੀ,<noinclude>{{left|੧੫੨}}</noinclude> cqrs1ru4wmagtmycq7gew2tqv2jbwyx 250 75520 241540 2026-10-19T16:27:35Z Kaur.gurmel 192 /* ਸੋਧਣਾ */ 241540 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਜਿਵੇਂ ਉਹਨੂੰ ਇਹ ਖਿਆਲ ਹੋਵੇ, ਉਹਦੇ ਤੇ ਕਾਗਜ਼ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਦੈਂਤ ਬੈਠਾ ਸੀ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਡਰਾ ਕੇ ਭਜਾ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਤੇ ਉਹ ਪੋਲੇ ਦਾਅ, ਅਡੋਲ ਹੀ ਫ਼ਰਸ਼ ਉਤੇ ਬਹਿ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਚਾਚੇ ਯੇਰੋਸ਼ਕੇ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ, ਉਹਦੀ ਮਨ-ਪਸੰਦ ਥਾਂ ਭੁੰਜੇ ਹੁੰਦੀ। ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਦੁਆਲੇ ਵੇਖਿਆ, ਕੁਝ ਸ਼ਰਾਬ ਮੰਗਵਾਈ, ਤੇ ਲਿਖਦਾ ਗਿਆ। ਯੇਰੋਸ਼ਕੇ ਨੂੰ ਇਕਲਿਆਂ ਪੀਣੀ ਅਕਾਵੀਂ ਲਗਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। {{gap}}"ਮੈਂ ਮੇਜ਼ਬਾਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਮੰਗਣੀ 'ਤੇ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸਾਂ। ਪਰ ਉਹ! ਸੂਰ ਨੇ ਉਹ! — ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੇ! - ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆਂ।" {{gap}}"ਤੇ ਆਪਣੀ ਬਲਾਲਾਇਕਾ ਕਿਥੋਂ ਲਈ ਸੀ?" ਅਜੇ ਵੀ ਲਿਖਦਿਆਂ, ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਪੁਛਿਆ। {{gap}}"ਮੈਂ, ਬਾਪੂ ਮੇਰਿਆ, ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਪਾਰ ਗਿਆ ਸਾਂ; ਓਥੋਂ ਲਿਆਂਦੀ ਏ ਮੈਂ," ਉਹਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿਤਾ, ਐਤਕੀਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ। "ਏਸ ਸਾਜ਼ ਦਾ ਮੈਂ ਉਸਤਾਦ ਹਾਂ। ਤਾਤਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਕੱਸਾਕਾਂ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਰੀਫ਼ਜ਼ਾਦਿਆਂ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਵਾਲੇ, ਜਿਹੜੇ ਗੌਣ ਤੂੰ ਕਹੇਂ।" {{gap}}ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਫੇਰ ਉਹਦੇ ਵਲ ਵੇਖਿਆ, ਮੁਸਕਰਾਇਆ, ਤੇ ਲਿਖਦਾ ਗਿਆ। {{gap}}ਉਹਦੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾਲ ਬੁੱਢੇ ਵਿਚ ਦਲੇਰੀ ਆ ਗਈ। {{gap}}"ਬਸ, ਛਡ ਵੀ ਦੇ ਸੂ, ਬਾਪੂ ਮੇਰਿਆ, ਛਡ ਵੀ ਸੂ!" ਉਹ ਚਾਣਚਕ ਆ ਗਈ ਤਕੜਾਈ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ। ਬਸ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਧੱਕਾ ਕੀਤੇ, ਛਡ ਪਰ੍ਹਾਂ, ਥੁਕ ਉਹਨਾਂ 'ਤੇ! ਬਸ ਕਰ, ਲਿਖਦੇ ਤੇ ਲਿਖਦੇ ਈ ਜਾਣ ਦਾ ਕੀ ਫ਼ਾਇਦੈ?" {{gap}}ਤੇ ਉਹਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ-ਮੋਟੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਫ਼ਰਸ਼ ਉਤੇ ਮਾਰਦਿਆਂ, ਤੇ ਘਿਣ ਪ੍ਰਗਟਾਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਡੇ ਸਾਰੇ ਬੂਥੇ ਨੂੰ ਕੁੜੱਲ ਪਾਉਂਦਿਆਂ, ਓਲੇਨਿਨ ਦੀ ਨਕਲ ਲਾਹੁਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। {{gap}}"ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਦਾ ਇਹ ਹੇਰ-ਫੇਰ ਕਰਦੇ ਜਾਣ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦੈ। ਇਹਦੇ ਨਾਲੋਂ ਤਾਂ ਮੌਜ ਉਡਾ ਤੇ ਵਿਖਾ ਦੇ ਤੂੰ ਮਰਦ ਏਂ!" {{gap}}ਉਹਦੇ ਦਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਵੱਲ-ਛੱਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਲਿਖਣ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਖ਼ਿਆਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਸਕਦਾ। {{gap}}"ਓਲੇਨਿਨ ਦਾ ਹਾਸਾ ਛੁਟ ਪਿਆ, ਤੇ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਰੋਸ਼ਕੇ ਦਾ ਵੀ, ਫੇਰ, ਫ਼ਰਸ਼ ਤੋਂ ਕੁਦ ਖਲੋਂਦਿਆਂ, ਯੇਰੋਸ਼ਕੇ ਨੇ ਬਲਾਲਾਇਕਾ ਉਤੇ ਆਪਣਾ ਹੁਨਰ ਵਿਖਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤਾ, ਤੇ ਤਾਤਾਰ ਗੌਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੇ। {{gap}}"ਕਿਉਂ ਲਿਖਣੇਂ, ਭਲਿਆ ਲੋਕਾ! ਇਹਦੇ ਨਾਲੋਂ ਤਾਂ ਸੁਣ, ਜੁ ਤੈਨੂੰ ਮੈਂ ਗੌਂ ਕੇ ਸੁਣਾਨਾਂ। ਜਦੋਂ ਮਰ ਜਾਏਂਗਾ, ਫੇਰ ਤੂੰ ਗੌਣ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੁਣਨ ਲਗਾ। ਹੁਣ ਬੁੱਲੇ ਲੁੱਟ!"<noinclude>{{right|੧੫੩}}</noinclude> 1au5xw9twboqphh6cyk6finwbk6havx 250 75521 241545 2026-10-20T01:27:42Z Kaur.gurmel 192 /* ਸੋਧਣਾ */ 241545 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude> {{gap}}ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਏਡਾ ਜੋਸ਼ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਕਿ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਸਾਜ਼ ਛਣਕਾਂਦਾ ਇਕਦਮ ਹੀ ਸਾਰੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਇੱਕਲਾ ਹੀ ਨੱਚਣ ਲਗ ਪਿਆ। ਘੁਮਾਟੀ ਖਾ, {{gap}}ਤੇ “ਜੀ, ਜੀ, ਜੀ" ਵਰਗੇ ਗੀਤ - ਸ਼ਰੀਫ਼ਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਗੀਤ, ਉਹ ਓਲੇਨਿਨ ਦੇ ਸੁਣਨ ਲਈ ਗਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹਨੇ '''ਚੀਖ਼ੀਰ''' ਦੇ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਗਲਾਸ ਚੜ੍ਹਾ ਲਏ, ਉਹਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਵੇਲੇ ਚੇਤੇ ਆ ਗਏ, ਤੇ ਉਹ ਅਸਲੀ ਕੱਸਾਕ ਤੇ ਤਾਤਾਰ ਗੀਤ ਗੌਣ ਲਗ ਪਿਆ। ਆਪਣਾ ਇਕ ਮਨ-ਪਸੰਦ ਗੌਣ ਗੋਂਦਿਆਂ-ਗੌਂਦਿਆਂ ਉਹਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਚਾਣਚਕ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਕੰਬ ਉਠੀ ਤੇ ਉਹਨੇ ਗੌਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿਤਾ, ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਬਲਾਲਾਇਕਾ ਨੂੰ ਤੁਣਕੇ ਹੀ ਮਾਰਦਾ ਰਿਹਾ। {{gap}}"ਉਫ਼, ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਦੋਸਤਾ!" ਉਹਨੇ ਆਖਿਆ। {{gap}}ਉਹਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਓਪਰਾਪਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਦੁਆਲੇ ਵੇਖਿਆ। ਬੁੱਢਾ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹਦੇ ਗਲੇਡੂ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤੇ ਇਕ ਅਥਰੂ ਉਹਦੀ ਗਲ੍ਹ ਤੋਂ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। {{gap}}"ਵਿਹਾ ਗਏ ਹੋ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਦਿਨੋ, ਤੇ ਕਦੀ ਪਰਤਣ ਨਹੀਂ ਲਗੇ!" ਹਉਕੇ ਭਰਦਿਆਂ ਤੇ ਡੁਸਕਦਿਆਂ ਉਹਨੇ ਆਖਿਆ। "ਪੀ, ਪੀਂਦਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ," ਅਥਰੂ ਪੂੰਝਿਆਂ ਬਿਨਾਂ ਚਾਣਚਕ ਹੀ ਉਹ ਕੰਨ-ਪਾੜਵੀਂ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਚਿਲਕਿਆ। {{gap}}"ਇਕ ਤਾਤਾਰ ਗੀਤ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹੇ ਉਹਦੇ ਉਤੇ ਖ਼ਾਸ ਹੀ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹਦੇ ਵਿਚ ਬੋਲ ਬਹੁਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਹਦੀ ਮਿੱਠਤ ਉਹਦੀ ਉਦਾਸੀ ਵਾਲੀ ਟੇਕ ਵਿਚ ਸੀ: "ਆਈ! ਦਾਈ, ਦਲਾਲਾਈ!" ਯੇਰੋਸ਼ਕੇ ਨੇ ਗੀਤ ਦੇ ਬੋਲ ਉਲਥਾਏ: ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਭੇਡਾਂ ਨੂੰ ਔਲ ਤੋਂ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ, ਰੂਸੀ ਆ ਪਏ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਔਲ ਨੂੰ ਅਗ ਲਾ ਦਿਤੀ, ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਮਾਰ ਦਿਤੇ, ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਨੌਜਵਾਨ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਮੁੜਿਆ। ਜਿਥੇ ‘ਔਲ' ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਇਕ ਸਖਣੀ ਲੱਗੀ ਥਾਂ ਸੀ; ਉਹਦੀ ਮਾਂ ਓਥੇ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਉਹਦੇ ਭਰਾ ਸਨ, ਨਾ ਉਹਦਾ ਘਰ ਸੀ; ਸਿਰਫ਼ ਇਕੋ ਰੁਖ ਖਲੋਤਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਨੌਜਵਾਨ ਰੁਖ ਹੇਠ ਬਹਿ ਗਿਆ ਤੇ ਰੋਣ ਲਗ ਪਿਆ। 'ਤੇਰੇ ਵਾਂਗ ਇਕੱਲਾ, ਮੈਂ ਹਾਂ ਇਕੱਲਾ,' ਤੇ ਗੌਣ ਲਗ ਪਿਆ: "ਆਈ! ਦਾਈ! ਦਲਾਲਾਈ!" ਤੇ ਬੁੱਢੇ ਨੇ ਇਹ ਸੋਗੀ, ਦਿਲ-ਚੀਰਦੀ ਟੇਕ ਕਈ ਵਾਰੀ ਦੁਹਰਾਈ। {{gap}}ਜਦੋਂ ਉਹਨੇ ਟੇਕ ਨੂੰ ਗਾਉਣਾ ਮੁਕਾ ਲਿਆ, ਯੇਰੋਸ਼ਕੇ ਨੇ ਇਕਦਮ ਹੀ ਕੰਧ ਉਤੇ ਟੰਗੀ ਪਈ ਬੰਦੂਕ ਫੜੀ, ਬਾਹਰ ਹਾਤੇ ਨੂੰ ਨਿਕਲ ਭਜਿਆ, ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਨਾਲੀਆਂ ਹਵਾ ਵਿਚ ਦਾਗ਼ ਦਿਤੀਆਂ। ਤੇ ਫੇਰ ਉਹਨੇ "ਆਈ! ਦਾਈ! ਦਲਾਲਾਈ - ਹੋ, ਹੋ!"{ ਬਹੁਤੀ ਸੋਗੀ ਹੇਕ ਵਿਚ, ਮੁੜ ਛੋਹ ਲਈ ਤੇ ਚੁਪ ਕਰ ਗਿਆ।<noinclude>{{right|੧੫੫}}</noinclude> ipkm0ti8q7vrzps1t6jm48r3nysmwma 250 75522 241547 2026-10-20T01:46:46Z Kaur.gurmel 192 /* ਸੋਧਣਾ */ 241547 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude> {{gap}}ਓਲੇਨਿਨ ਉਹਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਡਿਉੜੀ ਵਿਚ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹਨੇ ਤਾਰਿਆਂ ਜੜੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਉਸ ਰੁਖ਼ ਵੇਖਿਆ, ਜਿੱਧਰ ਗੋਲੀਆਂ ਲਿਸ਼ਕੀਆਂ ਸਨ। ਮੇਜ਼ਬਾਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਬੱਤੀਆਂ ਜੁੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਓਥੋਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਡਿਉਢੀ ਤੇ ਬਾਰੀਆਂ ਦੁਆਲੇ ਝੁਰਮਟ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਘਰ ਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਘਰ ਵਿਚਕਾਰ ਅਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਦੌੜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕੁਝ ਕੱਸਾਕ ਕਾਹਲੀ-ਕਾਹਲੀ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਏ ਤੇ ਚਾਚੇ ਯੇਰੋਸ਼ਕੇ ਦੇ ਗੌਣ ਤੇ ਉਹਦੀਆਂ ਦਾਗ਼ੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਨਕਲ ਲਾਹੁੰਦੇ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਾਹ ਖਊਂ-ਖਊਂ ਕਰਨ ਲਗ ਪਏ। {{gap}}"ਮੰਗਣੇ 'ਤੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮੈਂ ਗਿਆ?" ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਪੁਛਿਆ। {{gap}}"ਧਿਆਨ ਨਾ ਕਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ! ਧਿਆਨ ਨਾ ਕਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ !" ਬੁੱਢੇ ਨੇ ਬੁੜ- ਬੜ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਪ੍ਰਤਖ ਹੀ ਓਥੋਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਗਲ ਦਾ ਦੁਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। "ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚੰਗੇ ਲਗਦੇ, ਨਹੀਂ ਲਗਦੇ ! ਕੋਈ ਬੰਦੇ ਨੇ ! ਝੁੱਗੀ 'ਚ ਮੁੜ ਆ! ਮਾਣਨ ਦੇ ਨੇ ਮੌਜਾਂ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਆਪ ਮੌਜਾਂ ਮਾਣਾਂਗੇ। {{gap}}ਓਲੇਨਿਨ ਅੰਦਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। {{gap}}"ਤੇ ਲੂਕਾਸ਼ਕਾ, ਖੁਸ਼ ਹੈ ਉਹ ? ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਣ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਲਗਾ ?" ਉਹਨੇ ਪੁਛਿਆ। {{gap}}"ਉਹਦੇ ਅਗੇ ਝੂਠ ਬੋਲਿਆ ਨੇ, ਅਖੇ, ਇਹ ਕੁੜੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਲੈ ਦਿਆਂਗਾ, ' ਬੁੱਢੇ ਨੇ ਖੁਸਰ-ਫੁਸਰ ਕੀਤੀ, "ਪਰ ਕੁੜੀ ਹੈ ਕੀ ਏ? ਜੇ ਅਸੀਂ ਚਾਹੀਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਡੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਪੈਸੇ ਖਰਚ ਦੇ - ਤੇ ਉਹ ਤੇਰੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਮੈਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਬੰਦੋਬਸਤ। ਯਕੀਨ ਰਖ ਮੈਂ ਕਰਾਂਗਾ !" {{gap}}"ਨਹੀਂ, ਚਾਚਾ, ਪੈਸਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੰਵਾਰ ਸਕਣ ਲਗਾ, ਜੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ !" {{gap}}"ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ, ਤੈਨੂੰ ਤੇ ਮੈਨੂੰ। ਅਸੀਂ ਯਤੀਮ ਹਾਂ," ਚਾਚਾ ਯੋਰੋਸ਼ਕਾ ਇਕਦਮ ਹੀ ਬੋਲ ਪਿਆ, ਤੇ ਫੇਰ ਰੋਣ ਲਗ ਪਿਆ। {{gap}} ਬੁੱਢੇ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਦਿਆਂ, ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤੀ ਪੀ ਲਈ ਸੀ। “ ਹੱਛਾ, ਮੇਰਾ ਲੁਕਾਸ਼ਕਾ ਖੁਸ਼ ਹੈ ਹੁਣ " ਉਹਨੇ ਸੋਚਿਆ ; ਪਰ ਉਹ ਤਾਂ ਵੀ ਉਦਾਸੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਸ਼ਾਮੀਂ ਬੁੱਢੇ ਨੇ ਏਨੀ ਪੀ ਲਈ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਫ਼ਰਸ਼ ਉਤੇ ਜਾ ਪਿਆ, ਤੇ ਵਨਯੂਸ਼ੇ ਨੇ, ਜਿਹਨੂੰ ਮਦਦ ਲਈ ਸਿਪਾਹੀ ਬੁਲਾਣੇ ਪਏ ਝੁਕਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੁੱਢੇ ਨੂੰ ਘੜੀਸ ਬਾਹਰ ਲਿਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨੂੰ ਬੁੱਢੇ ਦੇ ਮੰਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਉਤੇ ਏਨਾ ਗੁੱਸਾ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਕੁਝ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਵਿਚ ਕਹਿਣ ਤਕ ਦਾ ਵੀ ਚੇਤਾ ਨਾ ਰਿਹਾ।<noinclude>{{left|੧੫੬}}</noinclude> g6p28kvhuhvhhzjpld41pjbiauh7pga 241549 241547 2026-10-20T01:49:02Z Kaur.gurmel 192 241549 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude> {{gap}}ਓਲੇਨਿਨ ਉਹਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਡਿਉੜੀ ਵਿਚ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹਨੇ ਤਾਰਿਆਂ ਜੜੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਉਸ ਰੁਖ਼ ਵੇਖਿਆ, ਜਿੱਧਰ ਗੋਲੀਆਂ ਲਿਸ਼ਕੀਆਂ ਸਨ। ਮੇਜ਼ਬਾਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਬੱਤੀਆਂ ਜੁੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਓਥੋਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਡਿਉਢੀ ਤੇ ਬਾਰੀਆਂ ਦੁਆਲੇ ਝੁਰਮਟ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਘਰ ਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਘਰ ਵਿਚਕਾਰ ਅਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਦੌੜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕੁਝ ਕੱਸਾਕ ਕਾਹਲੀ-ਕਾਹਲੀ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਏ ਤੇ ਚਾਚੇ ਯੇਰੋਸ਼ਕੇ ਦੇ ਗੌਣ ਤੇ ਉਹਦੀਆਂ ਦਾਗ਼ੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਨਕਲ ਲਾਹੁੰਦੇ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਾਹ ਖਊਂ-ਖਊਂ ਕਰਨ ਲਗ ਪਏ। {{gap}}"ਮੰਗਣੇ 'ਤੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮੈਂ ਗਿਆ?" ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਪੁਛਿਆ। {{gap}}"ਧਿਆਨ ਨਾ ਕਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ! ਧਿਆਨ ਨਾ ਕਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ!" ਬੁੱਢੇ ਨੇ ਬੁੜਬੜ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਪ੍ਰਤਖ ਹੀ ਓਥੋਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਗਲ ਦਾ ਦੁਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। "ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚੰਗੇ ਲਗਦੇ, ਨਹੀਂ ਲਗਦੇ! ਕੋਈ ਬੰਦੇ ਨੇ! ਝੁੱਗੀ 'ਚ ਮੁੜ ਆ! ਮਾਣਨ ਦੇ ਨੇ ਮੌਜਾਂ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਆਪ ਮੌਜਾਂ ਮਾਣਾਂਗੇ। {{gap}}ਓਲੇਨਿਨ ਅੰਦਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। {{gap}}"ਤੇ ਲੂਕਾਸ਼ਕਾ, ਖੁਸ਼ ਹੈ ਉਹ? ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਣ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਲਗਾ?" ਉਹਨੇ ਪੁਛਿਆ। {{gap}}"ਉਹਦੇ ਅਗੇ ਝੂਠ ਬੋਲਿਆ ਨੇ, ਅਖੇ, ਇਹ ਕੁੜੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਲੈ ਦਿਆਂਗਾ," ਬੁੱਢੇ ਨੇ ਖੁਸਰ-ਫੁਸਰ ਕੀਤੀ, "ਪਰ ਕੁੜੀ ਹੈ ਕੀ ਏ? ਜੇ ਅਸੀਂ ਚਾਹੀਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਡੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਪੈਸੇ ਖਰਚ ਦੇ - ਤੇ ਉਹ ਤੇਰੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਮੈਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਬੰਦੋਬਸਤ। ਯਕੀਨ ਰਖ ਮੈਂ ਕਰਾਂਗਾ!" {{gap}}"ਨਹੀਂ, ਚਾਚਾ, ਪੈਸਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੰਵਾਰ ਸਕਣ ਲਗਾ, ਜੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ!" {{gap}}"ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ, ਤੈਨੂੰ ਤੇ ਮੈਨੂੰ। ਅਸੀਂ ਯਤੀਮ ਹਾਂ," ਚਾਚਾ ਯੋਰੋਸ਼ਕਾ ਇਕਦਮ ਹੀ ਬੋਲ ਪਿਆ, ਤੇ ਫੇਰ ਰੋਣ ਲਗ ਪਿਆ। {{gap}} ਬੁੱਢੇ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਦਿਆਂ, ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤੀ ਪੀ ਲਈ ਸੀ। "ਹੱਛਾ, ਮੇਰਾ ਲੁਕਾਸ਼ਕਾ ਖੁਸ਼ ਹੈ ਹੁਣ," ਉਹਨੇ ਸੋਚਿਆ; ਪਰ ਉਹ ਤਾਂ ਵੀ ਉਦਾਸੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਸ਼ਾਮੀਂ ਬੁੱਢੇ ਨੇ ਏਨੀ ਪੀ ਲਈ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਫ਼ਰਸ਼ ਉਤੇ ਜਾ ਪਿਆ, ਤੇ ਵਨਯੂਸ਼ੇ ਨੇ, ਜਿਹਨੂੰ ਮਦਦ ਲਈ ਸਿਪਾਹੀ ਬੁਲਾਣੇ ਪਏ ਝੁਕਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੁੱਢੇ ਨੂੰ ਘੜੀਸ ਬਾਹਰ ਲਿਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨੂੰ ਬੁੱਢੇ ਦੇ ਮੰਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਉਤੇ ਏਨਾ ਗੁੱਸਾ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਕੁਝ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਵਿਚ ਕਹਿਣ ਤਕ ਦਾ ਵੀ ਚੇਤਾ ਨਾ ਰਿਹਾ।<noinclude>{{left|੧੫੬}}</noinclude> nb6uu4ntjmp6ex6l0kk01uhp0unv6ei 241551 241549 2026-10-20T01:52:52Z Kaur.gurmel 192 241551 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude> {{gap}}ਓਲੇਨਿਨ ਉਹਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਡਿਉੜੀ ਵਿਚ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹਨੇ ਤਾਰਿਆਂ ਜੜੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਉਸ ਰੁਖ਼ ਵੇਖਿਆ, ਜਿੱਧਰ ਗੋਲੀਆਂ ਲਿਸ਼ਕੀਆਂ ਸਨ। ਮੇਜ਼ਬਾਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਬੱਤੀਆਂ ਜੁੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਓਥੋਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਡਿਉਢੀ ਤੇ ਬਾਰੀਆਂ ਦੁਆਲੇ ਝੁਰਮਟ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਘਰ ਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਘਰ ਵਿਚਕਾਰ ਅਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਦੌੜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕੁਝ ਕੱਸਾਕ ਕਾਹਲੀ-ਕਾਹਲੀ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਏ ਤੇ ਚਾਚੇ ਯੇਰੋਸ਼ਕੇ ਦੇ ਗੌਣ ਤੇ ਉਹਦੀਆਂ ਦਾਗ਼ੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਨਕਲ ਲਾਹੁੰਦੇ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਾਹ ਖਊਂ-ਖਊਂ ਕਰਨ ਲਗ ਪਏ। {{gap}}"ਮੰਗਣੇ 'ਤੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮੈਂ ਗਿਆ?" ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਪੁਛਿਆ। {{gap}}"ਧਿਆਨ ਨਾ ਕਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ! ਧਿਆਨ ਨਾ ਕਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ!" ਬੁੱਢੇ ਨੇ ਬੁੜਬੜ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਪ੍ਰਤਖ ਹੀ ਓਥੋਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਗਲ ਦਾ ਦੁਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। "ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚੰਗੇ ਲਗਦੇ, ਨਹੀਂ ਲਗਦੇ! ਕੋਈ ਬੰਦੇ ਨੇ! ਝੁੱਗੀ 'ਚ ਮੁੜ ਆ! ਮਾਣਨ ਦੇ ਨੇ ਮੌਜਾਂ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਆਪ ਮੌਜਾਂ ਮਾਣਾਂਗੇ। {{gap}}ਓਲੇਨਿਨ ਅੰਦਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। {{gap}}"ਤੇ ਲੂਕਾਸ਼ਕਾ, ਖੁਸ਼ ਹੈ ਉਹ? ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਣ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਲਗਾ?" ਉਹਨੇ ਪੁਛਿਆ। {{gap}}"ਉਹਦੇ ਅਗੇ ਝੂਠ ਬੋਲਿਆ ਨੇ, ਅਖੇ, ਇਹ ਕੁੜੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਲੈ ਦਿਆਂਗਾ," ਬੁੱਢੇ ਨੇ ਖੁਸਰ-ਫੁਸਰ ਕੀਤੀ, "ਪਰ ਕੁੜੀ ਹੈ ਕੀ ਏ? ਜੇ ਅਸੀਂ ਚਾਹੀਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਡੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਪੈਸੇ ਖਰਚ ਦੇ - ਤੇ ਉਹ ਤੇਰੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਮੈਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਬੰਦੋਬਸਤ। ਯਕੀਨ ਰਖ ਮੈਂ ਕਰਾਂਗਾ!" {{gap}}"ਨਹੀਂ, ਚਾਚਾ, ਪੈਸਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੰਵਾਰ ਸਕਣ ਲਗਾ, ਜੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ!" {{gap}}"ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ, ਤੈਨੂੰ ਤੇ ਮੈਨੂੰ। ਅਸੀਂ ਯਤੀਮ ਹਾਂ," ਚਾਚਾ ਯੋਰੋਸ਼ਕਾ ਇਕਦਮ ਹੀ ਬੋਲ ਪਿਆ, ਤੇ ਫੇਰ ਰੋਣ ਲਗ ਪਿਆ। {{gap}} ਬੁੱਢੇ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਦਿਆਂ, ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤੀ ਪੀ ਲਈ ਸੀ। "ਹੱਛਾ, ਮੇਰਾ ਲੁਕਾਸ਼ਕਾ ਖੁਸ਼ ਹੈ ਹੁਣ," ਉਹਨੇ ਸੋਚਿਆ; ਪਰ ਉਹ ਤਾਂ ਵੀ ਉਦਾਸੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਸ਼ਾਮੀਂ ਬੁੱਢੇ ਨੇ ਏਨੀ ਪੀ ਲਈ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਫ਼ਰਸ਼ ਉਤੇ ਜਾ ਪਿਆ, ਤੇ ਵਨਯੂਸ਼ੇ ਨੇ, ਜਿਹਨੂੰ ਮਦਦ ਲਈ ਸਿਪਾਹੀ ਬੁਲਾਣੇ ਪਏ ਝੁਕਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੁੱਢੇ ਨੂੰ ਘੜੀਸ ਬਾਹਰ ਲਿਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨੂੰ ਬੁੱਢੇ ਦੇ ਮੰਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਉਤੇ ਏਨਾ ਗੁੱਸਾ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਕੁਝ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਵਿਚ ਕਹਿਣ ਤਕ ਦਾ ਵੀ ਚੇਤਾ ਨਾ ਰਿਹਾ। {{nop}}<noinclude>{{left|੧੫੬}}</noinclude> nkxgek8vnbnn650qv6pwbvu8roeq6vb 250 75523 241550 2026-10-20T01:52:27Z Kaur.gurmel 192 /* ਸੋਧਣਾ */ 241550 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude> {{center|'''ਕਾਂਡ ਉੱਨਤੀਵਾਂ'''}} {{gap}}ਅਗਸਤ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਸੀ। ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਅਸਮਾਨ ਨਿੱਮਲ ਸੀ; ਧੁਪ ਇੰਜ ਲੂਹ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾ ਰਹੀ, ਤੇ ਸਵੇਰ ਸਾਰ ਤੋਂ ਹੀ ਤਪੀ ਹੋਈ ਹਵਾ ਟਿਬਿਆਂ ਤੇ ਸੜਕ ਤੋਂ ਤੱਤੇ ਰੇਤੇ ਦਾ ਵਰੋਲਾ ਝੁਲਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਸਰੂਟਾਂ, ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਉਤੇ ਲਈ ਫਿਰਦੀ ਸੀ। ਘਾਹ ਤੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਪਤਿਆਂ ਉਤੇ ਧੂੜ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਸੁੱਕੀਆਂ ਦਲਦਲਾਂ ਵਿਚ ਹੂੰਝਾ ਫਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਕਰਚ-ਕਰਚ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਤੇਰੇਕ ਦਾ ਪਾਣੀ ਕਿੰਨੇ ਚਿਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਲਹਿ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਖਾਲਾਂ ਵਿਚ ਛੇਤੀ ਨਾਲ ਅਲੋਪ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਾਲੇ ਛੱਪੜ ਦੇ ਚਿਕੜੀਲੇ ਕੰਢੇ ਮਾਲ-ਡੰਗਰ ਨੇ ਟੁਰ-ਟੁਰ ਲੁੱਗੇ ਕਰ ਦਿਤੇ ਤੇ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਪਾਣੀ ਦੀ ਛਰਬਲ ਤੇ ਨਹਾ ਰਹੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੂਕਾਂ ਸੁਣੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਤੈਪੀ ਵਿਚ ਰੇਤ ਦੀ ਟਿੱਬੇ ਤੇ ਸਰੂਟ ਸੁਕੱਣ ਲਗ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਤੇ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਅੜਿੰਗਦੇ ਪਸ਼ੂ ਪੈਲੀਆਂ ਵਿਚ ਭੱਜੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ। ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਦੁਰਾਡੇ ਸਰਕੜਿਆਂ ਤੇ ਤੇਰੇਕ ਤੋਂ ਪਾਰਲੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਨੀਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਉਤੇ ਮੱਛਰਾਂ ਦੇ ਸੰਘਣੇ ਬੱਦਲ ਛਾ ਗਏ। ਬਰਫ਼ੀਲੀਆਂ ਟੀਸੀਆਂ ਧੌਲੀ ਧੁੰਦ ਵਿਚ ਲੁਕ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਹੁੰਮਸ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਸੀ ਤੇ ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਔਖਾ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ '''ਅਬਰੇਕ''' ਹੁਣੇ ਲੱਥੇ ਪਏ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਆਏ ਸਨ, ਤੇ ਉਹਦੇ ਇਸ ਕੰਢੇ ਵਲ ਗੇੜੇ ਕਢ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਰ ਸ਼ਾਮੀਂ, ਸੂਰਜ ਲਾਲ-ਅੰਗਿਆਰ ਲਾਟਾਂ ਵਿਚ ਡੁਬਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਬਹੁਤੇ ਰੁਝੇਵੇਂ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਸਾਰਿਆਂ ਹੀ ਪਿੰਡ-ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਹਦਵਾਣੇ ਦੀਆਂ ਪੈਲੀਆਂ ਤੇ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਵਾੜਿਆਂ ਵਿਚ ਭੀੜ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਬਾਗ਼, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਪੋ ਵਿਚ ਪਰੁੱਚੀ ਹੋਈ ਹਰਿਆਵਲ ਉਗ ਆਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਠੰਡੀ, ਡੂੰਘੀ ਛਾਂ ਵਿਚ ਸਨ। ਹਰ ਥਾਂ ਚੌੜੇ ਪਾਰ-ਦਰਸ਼ਕ ਪਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਪੱਕੇ, ਭਾਰੇ ਤੇ ਕਾਲੇ ਗੁੱਛੇ ਝਾਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਵਾੜਿਆਂ ਤੋਂ, ਕਾਲੇ ਅੰਗੂਰਾਂ ਨਾਲ ਉਚਿਉਂ ਉਚੇ ਲੱਦੇ ਪਏ, ਚੀਂ-ਚੀਂ ਕਰਦੇ ਗੱਡੇ ਧੂੜ-ਲੁੱਤੀ ਸੜਕ ਉਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਹੀਆਂ ਦੇ ਮਿੱਥੇ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਧੂੜ ਵਿਚ ਪਏ ਸਨ। ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਦਾਗ਼-ਦਾਗ਼ ਹੋਏ ਝਗਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਮੂੰਹਾਂ ਵਿਚ ਅੰਗੂਰ ਲਈ, ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਪਿੱਛੇ ਭਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਸੜਕ ਉਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਲੀਰਾਂ-ਲਮਕਾਂਦੇ ਕਾਮੇ ਮਿਲਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਤਗੜੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉਤੇ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਟੋਕਰੇ ਰੱਖੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਅੱਖਾਂ ਤਕ ਰੂਮਾਲਾਂ ਨਾਲ ਕੱਜੀਆਂ ਕੱਸਾਕ ਕੁੜੀਆਂ ਫਲ ਨਾਲ ਉਚੇ ਲੱਦੇ ਪਏ ਗਡਿਆਂ ਅਗੇ ਜੁਪੇ ਢਗਿਆਂ ਨੂੰ ਹਿਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਹ ਵਿਚ ਮਿਲ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਸਿਪਾਹੀ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਅੰਗੂਰ ਮੰਗਦੇ,<noinclude>{{right|੧੫੭}}</noinclude> kukux59tpuqkzh1956syzf79v18hbjo 250 75524 241552 2026-10-20T01:54:15Z Kaur.gurmel 192 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਗਡਿਆਂ ਨੂੰ ਖਲ੍ਹਾਰੇ ਬਿਨਾਂ, ਉਪਰ ਵਲ ਨੂੰ ਹੋ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਰੁਗ ਭਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਕੋਟਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਝੋਲੀ ਵਿਚ ਸੁਟ ਦੇਂਦੀਆਂ। ਕਈ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਫਲ ਪੀੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 241552 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਗਡਿਆਂ ਨੂੰ ਖਲ੍ਹਾਰੇ ਬਿਨਾਂ, ਉਪਰ ਵਲ ਨੂੰ ਹੋ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਰੁਗ ਭਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਕੋਟਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਝੋਲੀ ਵਿਚ ਸੁਟ ਦੇਂਦੀਆਂ। ਕਈ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਫਲ ਪੀੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤਾ ਸੀ, ਤੇ ਹਵਾ ਨੁਚੜੀਆਂ ਛਿੱਲਾਂ ਦੀ ਹੁਆੜ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹਾਤਿਆਂ ਦੇ ਢਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਲਹੂ-ਲਾਲ ਪਾੜਛੇ ਲਗੇ ਦਿਸਦੇ, ਤੇ ਨੋਗਾਈ ਮਜ਼ਦੂਰ ਨਜ਼ਰ ਆਂਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਤੰਬਿਆਂ ਦੇ ਪੌਂਚੇ ਟੰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਟੰਡਾਂ ਨੂੰ ਰਸ ਲਗਾ ਹੁੰਦਾ। ਘੁਰ-ਘੁਰ ਕਰਦੇ ਸੂਰ ਛਿੱਲਾਂ ਨਿਘਾਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਉਤੇ ਲੇਟਣੀਆਂ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਾਹਰਲੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਕੋਠਿਆਂ ਉਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਕਾਲੇ ਗੁੱਛੇ ਪਏ ਸਨ, ਤੇ ਧੁੱਪੇ ਸੁਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਾਂ ਤੇ ਮੈਗਪਾਈਆਂ ਨੇ ਕੋਠਿਆਂ ਉਤੇ ਭੀੜ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹ ਬੀਜ ਚੁਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਫੜਫੜਾਂਦੇ ਇਕ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਾਲ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫਲ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ਾਈਂ ਸਾਂਭਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਤੇ ਇਸ ਵਰ੍ਹੇ ਫਲ ਹੋਇਆ ਵੀ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗਾ ਤੇ ਚੋਖਾ ਸੀ। ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਛਾਂਦਾਰ, ਹਰੇ ਵਾੜਿਆਂ ਵਿਚ, ਵੇਲਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚਾਲੇ, ਸਭਨਾਂ ਪਾਸੀਂ, ਹਾਸਾ, ਗੀਤ, ਮੌਜ-ਮੇਲਾ, ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣੀਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੂਹੜੇ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਵੇਸਾਂ ਦੀਆਂ ਝਾਤੀਆਂ ਪੈ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਐਨ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ, ਮਾਰਯਾਨਕਾ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਅੰਗੂਰਾਂ ਵਾਲੇ ਵਾੜੇ ਵਿਚ ਆੜੂ ਦੇ ਇਕ ਰੁਖ ਦੀ ਛਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਤੇ ਲੱਥੇ ਜੂਲੇ ਵਾਲੇ ਇਕ ਗੱਡੇ ਥਲਿਉਂ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਰੋਟੀ ਕੱਢ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਇਕ ਝੁਲ ਉਤੇ, ਕੋਰਨਟ ਬੈਠਾ ਸੀ (ਹੁਣ ਸਕੂਲੋਂ ਪਰਤ ਆਇਆ ਹੋਇਆ) ਤੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਜੱਗ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਪਾ ਆਪਣੇ ਹਥ ਧੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮਾਯਾਰਨਕਾ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਜਿਹੜਾ ਸਿੱਧਾ ਛੱਪੜਾਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ ਤੇ ਹੌਂਕਦਾ ਖਲੋਤਾ, ਆਪਣੀਆਂ ਚੌੜੀਆਂ ਬਾਹਵਾਂ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਪੂੰਝ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਰੋਟੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ, ਬੇਸਬਰੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਵਲ ਟਕ ਲਾ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬੁੱਢੀ ਮਾਂ, ਜਿਨ੍ਹੇ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਸੰਵਲਾਈਆਂ ਤਗੜੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਉਤੋਂ ਕਮੀਜ਼ ਕੁੰਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਇਕ ਨਿੱਕੀ ਗੋਲ ਤਾਤਾਰ ਚੌਕੀ ਉਤੇ ਅੰਗੂਰ, ਸੁੱਕੀ ਮੱਛੀ, ਰੇਬੜੀ ਤੇ ਰੋਟੀ ਪਰੋਸ ਰਹੀ ਸੀ। ਕੋਰਨਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਥ ਪੂੰਝੇ, ਆਪਣੀ ਟੋਪੀ ਲਾਹੀ, ਆਪਣੇ ਉਤੇ ਸੂਲੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣਾਇਆ, ਤੇ ਚੌਕੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋ ਪਿਆ। ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਜਗ ਫੜ ਲਿਆ ਤੇ ਸ਼ੌਕ ਨਾਲ ਪੀਣ ਲਗ ਪਿਆ। ਮਾਂ ਤੇ ਧੀ ਨੇ ਚੌਕੜੀ ਮਾਰ ਲਈ ਤੇ ਚੌਕੀ ਕੋਲ ਬਹਿ ਗਈਆਂ। ਛਾਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉਤੇ ਵੀ ਅਸਹਿ ਗਰਮੀ ਸੀ। ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਵਾੜੇ ਉਤੇ ਕੋਈ ਅਣ-ਸੁਖਾਵੀਂ ਹੁਆੜ ਅਟਕੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੇ ਆੜੂਆਂ, ਨਾਸ਼ਪਾਤੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਤੂਤਾਂ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟੀਸੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਝੂਟਾਈ ਜਾਂਦੀ ਤੇਜ਼, ਤਪੀ ਹੋਈ ਹਵਾ ਨਾਲ ਵੀ ਕੋਈ ਠੰਡਕ ਨਹੀਂ ਸੀ<noinclude>{{left|੧੫੮}}</noinclude> kz85f7zzcgw2tv9e8vj8gqduw82onqj 241553 241552 2026-10-20T01:55:41Z Kaur.gurmel 192 /* ਸੋਧਣਾ */ 241553 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਗਡਿਆਂ ਨੂੰ ਖਲ੍ਹਾਰੇ ਬਿਨਾਂ, ਉਪਰ ਵਲ ਨੂੰ ਹੋ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਰੁਗ ਭਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਕੋਟਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਝੋਲੀ ਵਿਚ ਸੁਟ ਦੇਂਦੀਆਂ। ਕਈ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਫਲ ਪੀੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤਾ ਸੀ, ਤੇ ਹਵਾ ਨੁਚੜੀਆਂ ਛਿੱਲਾਂ ਦੀ ਹੁਆੜ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹਾਤਿਆਂ ਦੇ ਢਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਲਹੂ-ਲਾਲ ਪਾੜਛੇ ਲਗੇ ਦਿਸਦੇ, ਤੇ ਨੋਗਾਈ ਮਜ਼ਦੂਰ ਨਜ਼ਰ ਆਂਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਤੰਬਿਆਂ ਦੇ ਪੌਂਚੇ ਟੰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਟੰਡਾਂ ਨੂੰ ਰਸ ਲਗਾ ਹੁੰਦਾ। ਘੁਰ-ਘੁਰ ਕਰਦੇ ਸੂਰ ਛਿੱਲਾਂ ਨਿਘਾਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਉਤੇ ਲੇਟਣੀਆਂ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਾਹਰਲੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਕੋਠਿਆਂ ਉਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਕਾਲੇ ਗੁੱਛੇ ਪਏ ਸਨ, ਤੇ ਧੁੱਪੇ ਸੁਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਾਂ ਤੇ ਮੈਗਪਾਈਆਂ ਨੇ ਕੋਠਿਆਂ ਉਤੇ ਭੀੜ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹ ਬੀਜ ਚੁਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਫੜਫੜਾਂਦੇ ਇਕ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। {{gap}}ਸਾਲ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫਲ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ਾਈਂ ਸਾਂਭਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਤੇ ਇਸ ਵਰ੍ਹੇ ਫਲ ਹੋਇਆ ਵੀ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗਾ ਤੇ ਚੋਖਾ ਸੀ। {{gap}}ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਛਾਂਦਾਰ, ਹਰੇ ਵਾੜਿਆਂ ਵਿਚ, ਵੇਲਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚਾਲੇ, ਸਭਨਾਂ ਪਾਸੀਂ, ਹਾਸਾ, ਗੀਤ, ਮੌਜ-ਮੇਲਾ, ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣੀਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੂਹੜੇ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਵੇਸਾਂ ਦੀਆਂ ਝਾਤੀਆਂ ਪੈ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ। {{gap}}ਐਨ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ, ਮਾਰਯਾਨਕਾ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਅੰਗੂਰਾਂ ਵਾਲੇ ਵਾੜੇ ਵਿਚ ਆੜੂ ਦੇ ਇਕ ਰੁਖ ਦੀ ਛਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਤੇ ਲੱਥੇ ਜੂਲੇ ਵਾਲੇ ਇਕ ਗੱਡੇ ਥਲਿਉਂ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਰੋਟੀ ਕੱਢ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਇਕ ਝੁਲ ਉਤੇ, ਕੋਰਨਟ ਬੈਠਾ ਸੀ (ਹੁਣ ਸਕੂਲੋਂ ਪਰਤ ਆਇਆ ਹੋਇਆ) ਤੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਜੱਗ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਪਾ ਆਪਣੇ ਹਥ ਧੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮਾਯਾਰਨਕਾ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਜਿਹੜਾ ਸਿੱਧਾ ਛੱਪੜਾਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ ਤੇ ਹੌਂਕਦਾ ਖਲੋਤਾ, ਆਪਣੀਆਂ ਚੌੜੀਆਂ ਬਾਹਵਾਂ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਪੂੰਝ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਰੋਟੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ, ਬੇਸਬਰੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਵਲ ਟਕ ਲਾ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬੁੱਢੀ ਮਾਂ, ਜਿਨ੍ਹੇ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਸੰਵਲਾਈਆਂ ਤਗੜੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਉਤੋਂ ਕਮੀਜ਼ ਕੁੰਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਇਕ ਨਿੱਕੀ ਗੋਲ ਤਾਤਾਰ ਚੌਕੀ ਉਤੇ ਅੰਗੂਰ, ਸੁੱਕੀ ਮੱਛੀ, ਰੇਬੜੀ ਤੇ ਰੋਟੀ ਪਰੋਸ ਰਹੀ ਸੀ। ਕੋਰਨਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਥ ਪੂੰਝੇ, ਆਪਣੀ ਟੋਪੀ ਲਾਹੀ, ਆਪਣੇ ਉਤੇ ਸੂਲੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣਾਇਆ, ਤੇ ਚੌਕੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋ ਪਿਆ। ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਜਗ ਫੜ ਲਿਆ ਤੇ ਸ਼ੌਕ ਨਾਲ ਪੀਣ ਲਗ ਪਿਆ। ਮਾਂ ਤੇ ਧੀ ਨੇ ਚੌਕੜੀ ਮਾਰ ਲਈ ਤੇ ਚੌਕੀ ਕੋਲ ਬਹਿ ਗਈਆਂ। ਛਾਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉਤੇ ਵੀ ਅਸਹਿ ਗਰਮੀ ਸੀ। ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਵਾੜੇ ਉਤੇ ਕੋਈ ਅਣ-ਸੁਖਾਵੀਂ ਹੁਆੜ ਅਟਕੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੇ ਆੜੂਆਂ, ਨਾਸ਼ਪਾਤੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਤੂਤਾਂ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟੀਸੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਝੂਟਾਈ ਜਾਂਦੀ ਤੇਜ਼, ਤਪੀ ਹੋਈ ਹਵਾ ਨਾਲ ਵੀ ਕੋਈ ਠੰਡਕ ਨਹੀਂ ਸੀ<noinclude>{{left|੧੫੮}}</noinclude> hocu9gfft8mk7zhn2gg7i4y4tyc7uvr 250 75525 241555 2026-10-20T02:02:11Z Kaur.gurmel 192 /* ਸੋਧਣਾ */ 241555 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਹੋ ਰਹੀ। ਕੋਰਨਟ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰ ਸੂਲੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣਾਂਦਿਆਂ, ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿਆ ਚੀਖ਼ੀਰ ਦਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਜਗ ਚੁਕਿਆ, ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਮੂੰਹ ਲਾ ਪੀ, ਉਹਨੂੰ ਅਗੇ ਬੁੱਢੀ ਨੂੰ ਫੜਾ ਦਿਤਾ। ਕੋਰਨਟ ਨੇ ਕਮੀਜ਼ ਤੋਂ ਸਿਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਗਲਮੇ ਤੋਂ ਖੁਲ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਉਹਦੀ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਛਾਤੀ ਨੰਗੀ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹਦਾ ਲਿੱਸਾ, ਖਚਰਾ ਮੂੰਹ ਖੁਸ਼ ਲਗਦਾ ਸੀ; ਉਹਦਾ ਆਮ ਮਕਰ ਨਾ ਉਹਦੇ ਵਤੀਰੇ ਵਿਚੋਂ ਦਿਸਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਨਾ ਉਹਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚੋਂ। ਉਹਦਾ ਤੌਰ-ਤਰੀਕਾ ਖੁਸ਼ੀ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸੁਭਾਵਕ ਸੀ। {{gap}}"ਢਾਰੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਾਲਾ ਟੋਟਾ ਅਜ ਰਾਤੀਂ ਮੁਕਾ ਲਈਏ? ' ਆਪਣੀ ਗਿੱਲੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਪੂੰਝਦਿਆਂ, ਉਹਨੇ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਪੁਛਿਆ। {{gap}}"ਮੁਕਾ ਲਾਂਗੇ ਅਸੀਂ, ਉਹਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿਤਾ, “ਜੇ ਕਿਤੇ ਮੌਸਮ ਸਾਡੇ ਰਾਹ 'ਚ ਰੋਕ ਨਾ ਪਾਏ ਤਾਂ। ਦੇਮਕਿਨਾਂ ਨੇ ਤੇ ਅਜੇ ਅੱਧਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮੁਕਾਇਆ," ਉਹ ਅਗੋਂ ਬੋਲੀ। ਉਸਤੇਨਕਾ ਓਥੇ 'ਕੱਲੀ ਈ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਏ, ਥਕਾਂਦੀ ਪਈ ਏ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ।” {{gap}}"ਹੋਰ ਕੀ ਕਰ ਲੈਣਗੇ, ਤੇਰੇ ਖ਼ਿਆਲ 'ਚ? '' ਬੁੱਢੇ ਨੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਆਖਿਆ। {{gap}}"ਇਹ ਲੈ, ਕੁਝ ਪੀ ਲੈ, ਨੀ ਮਾਰਯਾਨਕਾ," ਜਗ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਫੜਾਂਦਿਆਂ, ਬੁੱਢੀ ਨੇ ਆਖਿਆ। "ਰਬ ਨੇ ਚਾਹਿਆ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਵਿਆਹ ਦੀ ਦਾਹਵਤ ਲਈ ਚੋਖੇ ਪੈਸੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ," ਬੁੱਢੀ ਅਗੇ ਕਹਿਣ ਲਗੀ। {{gap}}"ਅਜੇ ਕਿਥੇ ਹੋਣ ਲਗਾ ਏ," ਰਤਾ ਕੁ ਮੱਥਾ ਵਟਦਿਆਂ ਕੋਰਨਟ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਕੁੜੀ ਨੇ ਸਿਰ ਲਮਕਾ ਲਿਆ। {{gap}}"ਗਲ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕਰੀਏ?" ਬੁੱਢੀ ਨੇ ਕਿਹਾ। "ਮਾਮਲਾ ਤੈ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਵਕਤ ਵੀ ਨੇੜੇ ਆ ਰਿਹੈ।" {{gap}}"ਐਨੀ ਪਹਿਲੋਂ ਈ ਨਾ ਮਤੇ ਪਕਾਣ ਲਗ ਪੈ," ਕੋਰਨਟ ਨੇ ਆਖਿਆ। "ਏਸ ਵੇਲੇ ਅਸੀਂ ਫ਼ਸਲ ਸਾਂਭਣੀ ਏਂ।" {{gap}}"ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਦਾ ਨਵਾਂ ਘੋੜਾ ਵੇਖਿਆ ਈ?" ਬੁੱਢੀ ਨੇ ਪੁਛਿਆ। "ਜਿਹੜਾ ਉਹਨੂੰ ਦਮਿਤਰੀ ਆਂਦਰੇਏਵਿਚ ਨੇ ਦਿਤਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ — ਉਹਦੇ ਵੱਟੇ ਹੋਰ ਲੈ ਲਿਆ ਸੂ।" {{gap}}"ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ; ਪਰ ਮੈਂ ਅਜ ਭੋਂ-ਗੁਲਾਮ ਨਾਲ ਗਲ ਕੀਤੀ ਸੀ," ਕੋਰਨਟ ਨੇ ਆਖਿਆ। "ਤੇ ਉਹਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਫੇਰ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਰੂਬਲ ਆਏ ਨੇ।" {{gap}}"ਆਰ-ਬੁਖ਼ਾਰ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੂ, ਬਸ," ਬੁੱਢੀ ਨੇ ਕਿਹਾ। {{gap}}ਸਾਰੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਲਗਦਾ ਸੀ। {{nop}}<noinclude>{{right|੧੫੯}}</noinclude> 3t3yr3z8p0aqpyuhevn2ej6myop0syq 250 75526 241556 2026-10-20T02:04:48Z Kaur.gurmel 192 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "{{gap}}ਕੰਮ ਚੰਗਾ ਚਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅੰਗੂਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਤੇ ਬਹੁਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। {{gap}}ਰੋਟੀ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ, ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੇ ਢਗਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਘਾਹ ਪਾਈ, ਆਪਣੇ ਬੇਸ਼ਮੇਤ ਨੂੰ ਤਹਿ ਕਰਕੇ ਸਰ੍ਹਾਣਾ ਬਣਾ ਲਿਆ, ਤੇ ਗੱਡ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 241556 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>{{gap}}ਕੰਮ ਚੰਗਾ ਚਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅੰਗੂਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਤੇ ਬਹੁਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। {{gap}}ਰੋਟੀ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ, ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੇ ਢਗਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਘਾਹ ਪਾਈ, ਆਪਣੇ ਬੇਸ਼ਮੇਤ ਨੂੰ ਤਹਿ ਕਰਕੇ ਸਰ੍ਹਾਣਾ ਬਣਾ ਲਿਆ, ਤੇ ਗੱਡੇ ਹੇਠ ਰਸੀਲੀ, ਮਧੋਲੀ ਪਈ ਘਾਹ ਉਤੇ ਲੰਮੀ ਪੈ ਗਈ। ਉਹਨੇ ਸਿਰ ਉਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਲਾਲ ਰੇਸ਼ਮੀ ਰੂਮਾਲ ਤੇ ਗਲ ਨੀਲੇ ਛਾਪੇ ਵਾਲਾ ਇਕ ਫਿਟਿਆ ਹੋਇਆ ਝੱਗਾ ਹੀ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਤਾਂ ਵੀ ਉਹਨੂੰ ਡਾਢੀ ਗਰਮੀ ਲਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹਦਾ ਮੂੰਹ ਤਪ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ, ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਕਿੱਥੇ ਰਖੇ; ਨੀਂਦਰ ਤੇ ਥਕੇਵੇਂ ਨਾਲ ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਧੁੰਦਲਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ; ਉਹਦੇ ਬੁਲ੍ਹ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਹੀ ਖੁਲ੍ਹ ਗਏ, ਤੇ ਉਹਦੀ ਛਾਤੀ ਭਾਰੇ ਤੇ ਡੂੰਘੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਲਗ ਪਈ। {{gap}}ਸਾਲ ਦੇ ਰੁਝੇਵੇਂ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਦੋ ਹਫ਼ਤੇ ਹੋ ਚਲੇ ਸਨ, ਤੇ ਕੁੜੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੁਣ ਲਗਾਤਾਰ, ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਭਰੀ ਪਈ ਸੀ। ਪਰਭਾਤੀਂ ਉਹ ਕੁਦ ਖਲੋਂਦੀ, ਠੰਡੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਧੋਂਦੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ਾਲ ਵਿਚ ਵਲ੍ਹੇਟ ਲੈਂਦੀ ਤੇ ਨੰਗੇ ਪੈਰ ਡੰਗਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਭਜ ਨਿਕਲਦੀ। ਤੇ ਫੇਰ ਉਹ ਛੇਤੀ-ਛੇਤੀ ਆਪਣੀ ਜੁੱਤੀ ਤੇ ਆਪਣਾ ਬੇਸ਼ਮੇਤ ਪਾਂਦੀ, ਤੇ ਰੋਟੀ ਦੀ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਬਚਕੀ ਫੜ ਢਗਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋਂਦੀ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦਿਨ ਲਈ ਵਾੜ੍ਹੇ ਨੂੰ ਹੋ ਪੈਂਦੀ। ਓਥੇ ਉਹ ਅੰਗੂਰ ਕੱਟਦੀ ਤੇ ਟੋਕਰੇ ਚੁਕਦੀ। ਵਿਚ ਇਕ ਘੰਟਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਰਾਮ ਦਾ ਹੁੰਦਾ। ਤੇ ਸ਼ਾਮੀਂ ਉਹ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਪਰਤ ਆਉਂਦੀ, ਚਮਕੀ ਹੋਈ ਤੇ ਅਜੇ ਥੱਕੀ ਨਾ ਹੋਈ। ਉਹ ਢਗਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਗਾਂ ਨਾਲ ਧਰੂਹੀ ਜਾਂ ਖੂੰਡੀ ਨਾਲ ਹਿੱਕੀ ਲਿਆਂਦੀ। ਤਰਕਾਲੀ ਮਾਲ-ਡੰਗਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਝੱਗੇ ਦੀ ਖੁਲ੍ਹੀ ਬਾਂਹ ਵਿਚ ਸੂਰਜਮੁਖੀ ਦੇ ਕੁਝ ਬੀਜ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ-ਤੋੜ ਖਾਣ ਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਮਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਸੜਕ ਦੀ ਨੁੱਕਰ ਉਤੇ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਤਰਕਾਲਾਂ ਪੈਂਦੀਆਂ, ਉਹ ਘਰ ਪਰਤ ਆਉਂਦੀ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਤੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਹਨੇਰੇ ਬਾਹਰਲੇ ਘਰ ਵਿਚ ਰੋਟੀ ਖਾ, ਉਹ ਝੁੱਗੀ ਵਿਚ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ, ਨਰੋਈ ਤੇ ਬੇ-ਫ਼ਿਕਰ, ਤੇ ਉਹ ਚੁਲ੍ਹੇ ਦੇ ਉਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਥੋਂ, ਅੱਧੀ ਊਂਘ ਲਾਂਦੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਿਰਾਏਦਾਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੰਜੇ ਉਤੇ ਸੁਟ ਘਤਦੀ ਤੇ ਸਵੇਰ ਤਕ ਚੁਪ-ਚਾਪ ਘੂਕ ਸੁੱਤੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਤੇ ਇੰਜ ਦਿਨ ਪਿਛੋਂ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੰਗਣੇ ਦੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲੀ, ਪਰ ਅਡੋਲ ਹੋ ਵਿਆਹ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਿਰਾਏਦਾਰ ਨਾਲ ਹਿੱਲ ਗਈ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਉਹਦੀਆਂ ਨੀਝਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।<noinclude>{{left|੧੬੦}}</noinclude> 2emc5uqhmuvr1oyplzi07molbis49bi 241557 241556 2026-10-20T02:05:33Z Kaur.gurmel 192 /* ਸੋਧਣਾ */ 241557 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>{{gap}}ਕੰਮ ਚੰਗਾ ਚਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅੰਗੂਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਤੇ ਬਹੁਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। {{gap}}ਰੋਟੀ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ, ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੇ ਢਗਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਘਾਹ ਪਾਈ, ਆਪਣੇ ਬੇਸ਼ਮੇਤ ਨੂੰ ਤਹਿ ਕਰਕੇ ਸਰ੍ਹਾਣਾ ਬਣਾ ਲਿਆ, ਤੇ ਗੱਡੇ ਹੇਠ ਰਸੀਲੀ, ਮਧੋਲੀ ਪਈ ਘਾਹ ਉਤੇ ਲੰਮੀ ਪੈ ਗਈ। ਉਹਨੇ ਸਿਰ ਉਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਲਾਲ ਰੇਸ਼ਮੀ ਰੂਮਾਲ ਤੇ ਗਲ ਨੀਲੇ ਛਾਪੇ ਵਾਲਾ ਇਕ ਫਿਟਿਆ ਹੋਇਆ ਝੱਗਾ ਹੀ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਤਾਂ ਵੀ ਉਹਨੂੰ ਡਾਢੀ ਗਰਮੀ ਲਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹਦਾ ਮੂੰਹ ਤਪ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ, ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਕਿੱਥੇ ਰਖੇ; ਨੀਂਦਰ ਤੇ ਥਕੇਵੇਂ ਨਾਲ ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਧੁੰਦਲਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ; ਉਹਦੇ ਬੁਲ੍ਹ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਹੀ ਖੁਲ੍ਹ ਗਏ, ਤੇ ਉਹਦੀ ਛਾਤੀ ਭਾਰੇ ਤੇ ਡੂੰਘੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਲਗ ਪਈ। {{gap}}ਸਾਲ ਦੇ ਰੁਝੇਵੇਂ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਦੋ ਹਫ਼ਤੇ ਹੋ ਚਲੇ ਸਨ, ਤੇ ਕੁੜੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੁਣ ਲਗਾਤਾਰ, ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਭਰੀ ਪਈ ਸੀ। ਪਰਭਾਤੀਂ ਉਹ ਕੁਦ ਖਲੋਂਦੀ, ਠੰਡੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਧੋਂਦੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ਾਲ ਵਿਚ ਵਲ੍ਹੇਟ ਲੈਂਦੀ ਤੇ ਨੰਗੇ ਪੈਰ ਡੰਗਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਭਜ ਨਿਕਲਦੀ। ਤੇ ਫੇਰ ਉਹ ਛੇਤੀ-ਛੇਤੀ ਆਪਣੀ ਜੁੱਤੀ ਤੇ ਆਪਣਾ ਬੇਸ਼ਮੇਤ ਪਾਂਦੀ, ਤੇ ਰੋਟੀ ਦੀ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਬਚਕੀ ਫੜ ਢਗਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋਂਦੀ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦਿਨ ਲਈ ਵਾੜ੍ਹੇ ਨੂੰ ਹੋ ਪੈਂਦੀ। ਓਥੇ ਉਹ ਅੰਗੂਰ ਕੱਟਦੀ ਤੇ ਟੋਕਰੇ ਚੁਕਦੀ। ਵਿਚ ਇਕ ਘੰਟਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਰਾਮ ਦਾ ਹੁੰਦਾ। ਤੇ ਸ਼ਾਮੀਂ ਉਹ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਪਰਤ ਆਉਂਦੀ, ਚਮਕੀ ਹੋਈ ਤੇ ਅਜੇ ਥੱਕੀ ਨਾ ਹੋਈ। ਉਹ ਢਗਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਗਾਂ ਨਾਲ ਧਰੂਹੀ ਜਾਂ ਖੂੰਡੀ ਨਾਲ ਹਿੱਕੀ ਲਿਆਂਦੀ। ਤਰਕਾਲੀ ਮਾਲ-ਡੰਗਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਝੱਗੇ ਦੀ ਖੁਲ੍ਹੀ ਬਾਂਹ ਵਿਚ ਸੂਰਜਮੁਖੀ ਦੇ ਕੁਝ ਬੀਜ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ-ਤੋੜ ਖਾਣ ਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਮਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਸੜਕ ਦੀ ਨੁੱਕਰ ਉਤੇ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਤਰਕਾਲਾਂ ਪੈਂਦੀਆਂ, ਉਹ ਘਰ ਪਰਤ ਆਉਂਦੀ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਤੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਹਨੇਰੇ ਬਾਹਰਲੇ ਘਰ ਵਿਚ ਰੋਟੀ ਖਾ, ਉਹ ਝੁੱਗੀ ਵਿਚ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ, ਨਰੋਈ ਤੇ ਬੇ-ਫ਼ਿਕਰ, ਤੇ ਉਹ ਚੁਲ੍ਹੇ ਦੇ ਉਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਥੋਂ, ਅੱਧੀ ਊਂਘ ਲਾਂਦੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਿਰਾਏਦਾਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੰਜੇ ਉਤੇ ਸੁਟ ਘਤਦੀ ਤੇ ਸਵੇਰ ਤਕ ਚੁਪ-ਚਾਪ ਘੂਕ ਸੁੱਤੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਤੇ ਇੰਜ ਦਿਨ ਪਿਛੋਂ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੰਗਣੇ ਦੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲੀ, ਪਰ ਅਡੋਲ ਹੋ ਵਿਆਹ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਿਰਾਏਦਾਰ ਨਾਲ ਹਿੱਲ ਗਈ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਉਹਦੀਆਂ ਨੀਝਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।<noinclude>{{left|੧੬੦}}</noinclude> dk5yr54lfbrlourdc3uo3b9qzqdner9 241558 241557 2026-10-20T02:09:46Z Kaur.gurmel 192 241558 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>{{gap}}ਕੰਮ ਚੰਗਾ ਚਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅੰਗੂਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਤੇ ਬਹੁਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। {{gap}}ਰੋਟੀ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ, ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੇ ਢਗਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਘਾਹ ਪਾਈ, ਆਪਣੇ '''ਬੇਸ਼ਮੇਤ''' ਨੂੰ ਤਹਿ ਕਰਕੇ ਸਰ੍ਹਾਣਾ ਬਣਾ ਲਿਆ, ਤੇ ਗੱਡੇ ਹੇਠ ਰਸੀਲੀ, ਮਧੋਲੀ ਪਈ ਘਾਹ ਉਤੇ ਲੰਮੀ ਪੈ ਗਈ। ਉਹਨੇ ਸਿਰ ਉਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਲਾਲ ਰੇਸ਼ਮੀ ਰੂਮਾਲ ਤੇ ਗਲ ਨੀਲੇ ਛਾਪੇ ਵਾਲਾ ਇਕ ਫਿਟਿਆ ਹੋਇਆ ਝੱਗਾ ਹੀ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਤਾਂ ਵੀ ਉਹਨੂੰ ਡਾਢੀ ਗਰਮੀ ਲਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹਦਾ ਮੂੰਹ ਤਪ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ, ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਕਿੱਥੇ ਰਖੇ; ਨੀਂਦਰ ਤੇ ਥਕੇਵੇਂ ਨਾਲ ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਧੁੰਦਲਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ; ਉਹਦੇ ਬੁਲ੍ਹ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਹੀ ਖੁਲ੍ਹ ਗਏ, ਤੇ ਉਹਦੀ ਛਾਤੀ ਭਾਰੇ ਤੇ ਡੂੰਘੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਲਗ ਪਈ। {{gap}}ਸਾਲ ਦੇ ਰੁਝੇਵੇਂ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਦੋ ਹਫ਼ਤੇ ਹੋ ਚਲੇ ਸਨ, ਤੇ ਕੁੜੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੁਣ ਲਗਾਤਾਰ, ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਭਰੀ ਪਈ ਸੀ। ਪਰਭਾਤੀਂ ਉਹ ਕੁਦ ਖਲੋਂਦੀ, ਠੰਡੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਧੋਂਦੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ਾਲ ਵਿਚ ਵਲ੍ਹੇਟ ਲੈਂਦੀ ਤੇ ਨੰਗੇ ਪੈਰ ਡੰਗਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਭਜ ਨਿਕਲਦੀ। ਤੇ ਫੇਰ ਉਹ ਛੇਤੀ-ਛੇਤੀ ਆਪਣੀ ਜੁੱਤੀ ਤੇ ਆਪਣਾ ਬੇਸ਼ਮੇਤ ਪਾਂਦੀ, ਤੇ ਰੋਟੀ ਦੀ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਬਚਕੀ ਫੜ ਢਗਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋਂਦੀ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦਿਨ ਲਈ ਵਾੜ੍ਹੇ ਨੂੰ ਹੋ ਪੈਂਦੀ। ਓਥੇ ਉਹ ਅੰਗੂਰ ਕੱਟਦੀ ਤੇ ਟੋਕਰੇ ਚੁਕਦੀ। ਵਿਚ ਇਕ ਘੰਟਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਰਾਮ ਦਾ ਹੁੰਦਾ। ਤੇ ਸ਼ਾਮੀਂ ਉਹ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਪਰਤ ਆਉਂਦੀ, ਚਮਕੀ ਹੋਈ ਤੇ ਅਜੇ ਥੱਕੀ ਨਾ ਹੋਈ। ਉਹ ਢਗਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਗਾਂ ਨਾਲ ਧਰੂਹੀ ਜਾਂ ਖੂੰਡੀ ਨਾਲ ਹਿੱਕੀ ਲਿਆਂਦੀ। ਤਰਕਾਲੀ ਮਾਲ-ਡੰਗਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਝੱਗੇ ਦੀ ਖੁਲ੍ਹੀ ਬਾਂਹ ਵਿਚ ਸੂਰਜਮੁਖੀ ਦੇ ਕੁਝ ਬੀਜ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ-ਤੋੜ ਖਾਣ ਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਮਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਸੜਕ ਦੀ ਨੁੱਕਰ ਉਤੇ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਤਰਕਾਲਾਂ ਪੈਂਦੀਆਂ, ਉਹ ਘਰ ਪਰਤ ਆਉਂਦੀ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਤੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਹਨੇਰੇ ਬਾਹਰਲੇ ਘਰ ਵਿਚ ਰੋਟੀ ਖਾ, ਉਹ ਝੁੱਗੀ ਵਿਚ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ, ਨਰੋਈ ਤੇ ਬੇ-ਫ਼ਿਕਰ, ਤੇ ਉਹ ਚੁਲ੍ਹੇ ਦੇ ਉਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਥੋਂ, ਅੱਧੀ ਊਂਘ ਲਾਂਦੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਿਰਾਏਦਾਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੰਜੇ ਉਤੇ ਸੁਟ ਘਤਦੀ ਤੇ ਸਵੇਰ ਤਕ ਚੁਪ-ਚਾਪ ਘੂਕ ਸੁੱਤੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਤੇ ਇੰਜ ਦਿਨ ਪਿਛੋਂ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੰਗਣੇ ਦੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲੀ, ਪਰ ਅਡੋਲ ਹੋ ਵਿਆਹ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਿਰਾਏਦਾਰ ਨਾਲ ਹਿੱਲ ਗਈ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਉਹਦੀਆਂ ਨੀਝਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।<noinclude>{{left|੧੬੦}}</noinclude> bc0apruz0oemr3icmv1yljqhjdbplmr 250 75527 241559 2026-10-20T02:15:07Z Kaur.gurmel 192 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "{{center|'''ਕਾਂਡ ਤੀਹਵਾਂ'''}} {{gap}}ਭਾਵੇਂ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤੇ ਮਛਰਾਂ ਨੇ ਗੱਡੇ ਦੀ ਠੰਡੀ ਛਾਂ ਵਿਚ ਭੀੜ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੇ ਉਹਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਪਿਆ ਪਲਸੇਟੇ ਮਾਰਦਾ ਉਹਨੂੰ ਧੱਕੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਫੇਰ ਵੀ, ਮਾ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 241559 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>{{center|'''ਕਾਂਡ ਤੀਹਵਾਂ'''}} {{gap}}ਭਾਵੇਂ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤੇ ਮਛਰਾਂ ਨੇ ਗੱਡੇ ਦੀ ਠੰਡੀ ਛਾਂ ਵਿਚ ਭੀੜ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੇ ਉਹਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਪਿਆ ਪਲਸੇਟੇ ਮਾਰਦਾ ਉਹਨੂੰ ਧੱਕੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਫੇਰ ਵੀ, ਮਾਰਯਾਨਕਾ, ਰੂਮਾਲ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉਤੇ ਖਿਚ, ਸੌਂ ਹੀ ਚੱਲੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹਦੀ ਗਵਾਂਢਣ ਉਸਤੇਨਕਾ ਉਹਦੇ ਵਲ ਭੱਜੀ ਆਈ ਤੇ ਗੱਡੇ ਹੇਠ ਵੜ, ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਆ ਲੇਟੀ। {{gap}}"ਸੌਵੋਂ, ਕੁੜੀਓ, ਸੌਵੋਂ!' ਗੱਡੇ ਹੇਠ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਲੇਟਦਿਆਂ, ਉਸਤੇਨਕਾ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਰਤਾ ਠਹਿਰ, '' ਉਹ ਬੋਲ ਪਈ, ਇੰਜ ਨਹੀਂ ਸਰਨ ਲਗਾ ! " ਉਹ ਦ ਖਲੋਤੀ, ਉਹਨੇ ਕੁਝ ਹਰੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਤੋੜੀਆਂ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੱਡੇ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸੇ, ਪਹੀਆਂ ਵਿਚ ਟੰਗ ਦਿਤਾ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਉਤੇ ਆਪਣਾ ਬੇਸ਼ਮੇਤ ਟੰਗ ਦਿਤਾ। 'ਅੰਦਰ ਆਣ ਦੇ ਮੈਨੂੰ, '' ਫੇਰ ਗੱਡੇ ਹੇਠ ਵੜਦਿਆਂ ਉਹਨੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। ਇਹ ਥਾਂ ਕੱਸਾਕ ਲਈ ਏ ਕੁੜੀਆਂ ਨਾਲ ? ਜਾ ਏਥੋਂ ! ਜਦੋਂ ਉਸਤੇਨਕਾ ਗੱਡੇ ਹੇਠਾਂ ਆਪਣੀ ਸਹੇਲੀ ਨਾਲ ਇੱਕਲੀ ਰਹਿ ਗਈ, ਉਹਨੇ ਚਾਣਚਕ ਹੀ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਬਾਹਵਾਂ ਉਹਦੇ ਦੁਆਲੇ ਵਲ ਲਈਆਂ, ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਚੰਬੜ ਗਈ, ਉਹਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਧੌਣ ਚੁੰਮਣ ਲਗ ਪਈ। ਗਈ | 41 .. " ‘ਨਾਜ਼ੋ, ਮੇਰੀ ਨਾਜ਼ੋ, '' ਉਹ ਚੀਕਵਾਂ, ਸਾਫ਼ ਹਾਸਾ ਹਸਦੀ, ਵਿਚ-ਵਿਚ ਬੋਲੀ “ਕਿਉਂ, ਇਹ ਦਾਦੇ ਤੋਂ ਸਿਖਿਆ ਈ, '' ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛੁਡਾਂਦਿਆਂ ਮਾਰਯਾਨਕਾ " ਨੇ ਕਿਹਾ। ਬਸ ਕਰ ! ਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਏਨੀ ਉਚੀ-ਉਚੀ ਹੱਸਣ ਲਗ ਪਈਆਂ ਕਿ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੁਪ ਰਹਿਣ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਦਿਤੀ। ਜਾ ! " " 44 ‘ਈਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਆ, ਹੈਂ ?' ਉਸਤੇਨਕਾ ਨੇ ਖੁਸਰ-ਫੁਸਰ ਕਰਦਿਆਂ ਪੁਛਿਆ। ‘ਝੱਲੀਆਂ ਨਾ ਮਾਰ ! ਚਲ ਸੌਈਏਂ। ਕੀ ਕਰਨ ਆਈ ਸੈਂ ?" ਪਰ ਉਸਤੇਨਕਾ ਬੋਲੀ ਗਈ। ‘‘ਤੈਨੂੰ ਦਸਣੀ ਆਂ, ਕਾਹਦੀ ਲਈ, ਰਤਾ ਠਹਿਰ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਅਰਕਾਂ ਭਾਰ ਉਚੀ ਹੋਈ ਤੇ ਉਹਨੇ ਆਪਣਾ ਰੂਮਾਲ ਠੀਕ ਕੀਤਾ। ਹਾਂ, ਤੇ ਕੀ ਏ ਇਹ ? ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਤੁਹਾਡੇ ਕਿਰਾਏਦਾਰ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗੈ ! " ਪਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗਲ ਈ ਕਿਹੜੀ ਏ " ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਲੁੱਚੀ ਨਾ ਹੋਏ ਤਾਂ !' ਉਹਨੂੰ ਅਰਕ ਮਾਰਦਿਆਂ ਤੇ ਹਸਦਿਆਂ, ਉਸਤੇਨਕਾ ਨੇ ਆਖਿਆ ਦਸਦੀ ਨਹੀਂ ਕੁਝ। ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੈ ?' 11-3171 " ૧૯૧<noinclude></noinclude> k30kosjt57kr0507dst2t1tvy5rwvux 241560 241559 2026-10-20T02:26:38Z Kaur.gurmel 192 241560 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>{{center|'''ਕਾਂਡ ਤੀਹਵਾਂ'''}} {{gap}}ਭਾਵੇਂ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤੇ ਮਛਰਾਂ ਨੇ ਗੱਡੇ ਦੀ ਠੰਡੀ ਛਾਂ ਵਿਚ ਭੀੜ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੇ ਉਹਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਪਿਆ ਪਲਸੇਟੇ ਮਾਰਦਾ ਉਹਨੂੰ ਧੱਕੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਫੇਰ ਵੀ, ਮਾਰਯਾਨਕਾ, ਰੂਮਾਲ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉਤੇ ਖਿਚ, ਸੌਂ ਹੀ ਚੱਲੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹਦੀ ਗਵਾਂਢਣ ਉਸਤੇਨਕਾ ਉਹਦੇ ਵਲ ਭੱਜੀ ਆਈ ਤੇ ਗੱਡੇ ਹੇਠ ਵੜ, ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਆ ਲੇਟੀ। {{gap}}"ਸੌਵੋਂ, ਕੁੜੀਓ, ਸੌਵੋਂ!" ਗੱਡੇ ਹੇਠ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਲੇਟਦਿਆਂ, ਉਸਤੇਨਕਾ ਨੇ ਆਖਿਆ। "ਰਤਾ ਠਹਿਰ," ਉਹ ਬੋਲ ਪਈ, "ਇੰਜ ਨਹੀਂ ਸਰਨ ਲਗਾ!" ਉਹ ਕੁਦ ਖਲੋਤੀ, ਉਹਨੇ ਕੁਝ ਹਰੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਤੋੜੀਆਂ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੱਡੇ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸੇ, ਪਹੀਆਂ ਵਿਚ ਟੰਗ ਦਿਤਾ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਉਤੇ ਆਪਣਾ ਬੇਸ਼ਮੇਤ ਟੰਗ ਦਿਤਾ। {{gap}}"ਅੰਦਰ ਆਣ ਦੇ ਮੈਨੂੰ," ਫੇਰ ਗੱਡੇ ਹੇਠ ਵੜਦਿਆਂ ਉਹਨੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। ਇਹ ਥਾਂ ਕੱਸਾਕ ਲਈ ਏ ਕੁੜੀਆਂ ਨਾਲ ? ਜਾ ਏਥੋਂ ! {{gap}}ਜਦੋਂ ਉਸਤੇਨਕਾ ਗੱਡੇ ਹੇਠਾਂ ਆਪਣੀ ਸਹੇਲੀ ਨਾਲ ਇੱਕਲੀ ਰਹਿ ਗਈ, ਉਹਨੇ ਚਾਣਚਕ ਹੀ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਬਾਹਵਾਂ ਉਹਦੇ ਦੁਆਲੇ ਵਲ ਲਈਆਂ, ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਚੰਬੜ ਗਈ, ਉਹਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਧੌਣ ਚੁੰਮਣ ਲਗ ਪਈ। {{gap}}"ਨਾਜ਼ੋ, ਮੇਰੀ ਨਾਜ਼ੋ," ਉਹ ਚੀਕਵਾਂ, ਸਾਫ਼ ਹਾਸਾ ਹਸਦੀ, ਵਿਚ-ਵਿਚ ਬੋਲੀ {{gap}}"ਕਿਉਂ, ਇਹ ਦਾਦੇ ਤੋਂ ਸਿਖਿਆ ਈ," ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛੁਡਾਂਦਿਆਂ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੇ ਕਿਹਾ। "ਬਸ ਕਰ !" {{gap}}ਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਏਨੀ ਉਚੀ-ਉਚੀ ਹੱਸਣ ਲਗ ਪਈਆਂ ਕਿ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੁਪ ਰਹਿਣ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਦਿਤੀ। {{gap}}"ਈਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਆ, ਹੈਂ ?" ਉਸਤੇਨਕਾ ਨੇ ਖੁਸਰ-ਫੁਸਰ ਕਰਦਿਆਂ ਪੁਛਿਆ। {{gap}}"ਝੱਲੀਆਂ ਨਾ ਮਾਰ ! ਚਲ ਸੌਈਏਂ। ਕੀ ਕਰਨ ਆਈ ਸੈਂ ?" {{gap}}ਪਰ ਉਸਤੇਨਕਾ ਬੋਲੀ ਗਈ। ‘‘ਤੈਨੂੰ ਦਸਣੀ ਆਂ, ਕਾਹਦੀ ਲਈ, ਰਤਾ ਠਹਿਰ {{gap}}ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਅਰਕਾਂ ਭਾਰ ਉਚੀ ਹੋਈ ਤੇ ਉਹਨੇ ਆਪਣਾ ਰੂਮਾਲ ਠੀਕ ਕੀਤਾ। {{gap}}"ਹਾਂ, ਤੇ ਕੀ ਏ ਇਹ ? {{gap}}"ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਤੁਹਾਡੇ ਕਿਰਾਏਦਾਰ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗੈ ! {{gap}}"ਪਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗਲ ਈ ਕਿਹੜੀ ਏ " ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੇ ਆਖਿਆ। {{gap}}"ਲੁੱਚੀ ਨਾ ਹੋਏ ਤਾਂ !" ਉਹਨੂੰ ਅਰਕ ਮਾਰਦਿਆਂ ਤੇ ਹਸਦਿਆਂ, ਉਸਤੇਨਕਾ ਨੇ ਆਖਿਆ। "ਦਸਦੀ ਨਹੀਂ ਕੁਝ। ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੈ ?"{{nop}}<noinclude>{{right|੧੬੧}}</noinclude> j0xuoawi20hve12y8voa21q8o1o6sxj 241561 241560 2026-10-20T02:28:24Z Kaur.gurmel 192 /* ਸੋਧਣਾ */ 241561 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>{{center|'''ਕਾਂਡ ਤੀਹਵਾਂ'''}} {{gap}}ਭਾਵੇਂ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤੇ ਮਛਰਾਂ ਨੇ ਗੱਡੇ ਦੀ ਠੰਡੀ ਛਾਂ ਵਿਚ ਭੀੜ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੇ ਉਹਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਪਿਆ ਪਲਸੇਟੇ ਮਾਰਦਾ ਉਹਨੂੰ ਧੱਕੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਫੇਰ ਵੀ, ਮਾਰਯਾਨਕਾ, ਰੂਮਾਲ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉਤੇ ਖਿਚ, ਸੌਂ ਹੀ ਚੱਲੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹਦੀ ਗਵਾਂਢਣ ਉਸਤੇਨਕਾ ਉਹਦੇ ਵਲ ਭੱਜੀ ਆਈ ਤੇ ਗੱਡੇ ਹੇਠ ਵੜ, ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਆ ਲੇਟੀ। {{gap}}"ਸੌਵੋਂ, ਕੁੜੀਓ, ਸੌਵੋਂ!" ਗੱਡੇ ਹੇਠ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਲੇਟਦਿਆਂ, ਉਸਤੇਨਕਾ ਨੇ ਆਖਿਆ। "ਰਤਾ ਠਹਿਰ," ਉਹ ਬੋਲ ਪਈ, "ਇੰਜ ਨਹੀਂ ਸਰਨ ਲਗਾ!" ਉਹ ਕੁਦ ਖਲੋਤੀ, ਉਹਨੇ ਕੁਝ ਹਰੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਤੋੜੀਆਂ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੱਡੇ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸੇ, ਪਹੀਆਂ ਵਿਚ ਟੰਗ ਦਿਤਾ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਉਤੇ ਆਪਣਾ ਬੇਸ਼ਮੇਤ ਟੰਗ ਦਿਤਾ। {{gap}}"ਅੰਦਰ ਆਣ ਦੇ ਮੈਨੂੰ," ਫੇਰ ਗੱਡੇ ਹੇਠ ਵੜਦਿਆਂ ਉਹਨੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। ਇਹ ਥਾਂ ਕੱਸਾਕ ਲਈ ਏ ਕੁੜੀਆਂ ਨਾਲ ? ਜਾ ਏਥੋਂ ! {{gap}}ਜਦੋਂ ਉਸਤੇਨਕਾ ਗੱਡੇ ਹੇਠਾਂ ਆਪਣੀ ਸਹੇਲੀ ਨਾਲ ਇੱਕਲੀ ਰਹਿ ਗਈ, ਉਹਨੇ ਚਾਣਚਕ ਹੀ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਬਾਹਵਾਂ ਉਹਦੇ ਦੁਆਲੇ ਵਲ ਲਈਆਂ, ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਚੰਬੜ ਗਈ, ਉਹਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਧੌਣ ਚੁੰਮਣ ਲਗ ਪਈ। {{gap}}"ਨਾਜ਼ੋ, ਮੇਰੀ ਨਾਜ਼ੋ," ਉਹ ਚੀਕਵਾਂ, ਸਾਫ਼ ਹਾਸਾ ਹਸਦੀ, ਵਿਚ-ਵਿਚ ਬੋਲੀ {{gap}}"ਕਿਉਂ, ਇਹ ਦਾਦੇ ਤੋਂ ਸਿਖਿਆ ਈ," ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛੁਡਾਂਦਿਆਂ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੇ ਕਿਹਾ। "ਬਸ ਕਰ !" {{gap}}ਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਏਨੀ ਉਚੀ-ਉਚੀ ਹੱਸਣ ਲਗ ਪਈਆਂ ਕਿ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੁਪ ਰਹਿਣ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਦਿਤੀ। {{gap}}"ਈਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਆ, ਹੈਂ ?" ਉਸਤੇਨਕਾ ਨੇ ਖੁਸਰ-ਫੁਸਰ ਕਰਦਿਆਂ ਪੁਛਿਆ। {{gap}}"ਝੱਲੀਆਂ ਨਾ ਮਾਰ ! ਚਲ ਸੌਈਏਂ। ਕੀ ਕਰਨ ਆਈ ਸੈਂ ?" {{gap}}ਪਰ ਉਸਤੇਨਕਾ ਬੋਲੀ ਗਈ। ‘‘ਤੈਨੂੰ ਦਸਣੀ ਆਂ, ਕਾਹਦੀ ਲਈ, ਰਤਾ ਠਹਿਰ {{gap}}ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਅਰਕਾਂ ਭਾਰ ਉਚੀ ਹੋਈ ਤੇ ਉਹਨੇ ਆਪਣਾ ਰੂਮਾਲ ਠੀਕ ਕੀਤਾ। {{gap}}"ਹਾਂ, ਤੇ ਕੀ ਏ ਇਹ ? {{gap}}"ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਤੁਹਾਡੇ ਕਿਰਾਏਦਾਰ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗੈ ! {{gap}}"ਪਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗਲ ਈ ਕਿਹੜੀ ਏ " ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੇ ਆਖਿਆ। {{gap}}"ਲੁੱਚੀ ਨਾ ਹੋਏ ਤਾਂ !" ਉਹਨੂੰ ਅਰਕ ਮਾਰਦਿਆਂ ਤੇ ਹਸਦਿਆਂ, ਉਸਤੇਨਕਾ ਨੇ ਆਖਿਆ। "ਦਸਦੀ ਨਹੀਂ ਕੁਝ। ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੈ ?"{{nop}}<noinclude>{{right|੧੬੧}}</noinclude> ktjdifjspn97lfsp2rgujpbt9ei43mr 250 75528 241562 2026-10-20T02:41:14Z Kaur.gurmel 192 /* ਸੋਧਣਾ */ 241562 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>{{gap}}"ਆਉਂਦੈ। ਫੇਰ ਕੀ ਹੋਇਆ ?" ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਉਹਦਾ ਮੂੰਹ ਇਕਦਮ ਹੀ ਸੂਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। {{gap}}"ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਿੱਧੀ-ਸਾਦੀ ਕੁੜੀ ਆਂ। ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦਸ ਦੇਣੀ ਆਂ। ਬਹਾਨੇ ਕਿਉਂ ਬਣਾਵਾਂ ?" ਉਸਤੇਨਕਾ ਨੇ ਆਖਿਆ ; ਤੇ ਉਹਦਾ ਝਮਝਮ ਕਰਦਾ ਗੁਲਾਬੀ ਮੁਖ ਚਾਣਚਕ ਹੀ ਸੋਚਵਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। "ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ। ਮੈਨੂੰ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਏ, ਤੇ ਬਸ।" {{gap}}"ਮਤਲਬ ਏ, ਦਾਦੇ ਨਾਲ।” {{gap}}"ਹੂੰ!" {{gap}}"ਪਰ ਇਹ ਤਾਂ ਗੁਨਾਹ ਏ।” {{gap}}"ਵਾਹ ਮਾਰਯਾਨਕਾ। ਜੇ ਕੁੜੀ ਜਦੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਵੇ, ਉਦੋਂ ਮੌਕੇ ਤੋਂ ਫ਼ਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਉਠਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਉਹਨੇ ਮਜ਼ਾ ਕਦੋਂ ਲੈਣਾ ਏਂ? ਜਦੋਂ ਮੇਰਾ ਕਿਸੇ ਕੱਸਾਕ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ ਹੋਣਗੇ, ਤੇ ਫਿਕਰ-ਫਾਕੇ। ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ ਜਦੋਂ ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋ ਜਾਏਗਾ, ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਤੈਨੂੰ ਸੋਚ ਤਕ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਲਗੀ : ਬਸ ਬੱਚੇ ਹੋਣਗੇ ਤੇ ਕੰਮ !" {{gap}}"ਕਿਉਂ, ਕੁਝ ਜਿਹੜੇ ਵਿਆਹੇ ਹੋਏ ਨੇ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ !" ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੇ ਅਡੋਲ ਜਵਾਬ ਦਿਤਾ। {{gap}}"ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਦਸ ਦੇ, ਤੇਰੇ ਤੇ ਲੁਕਾਸ਼ਕੇ 'ਚ ਕੀ ਹੋਇਐ?" {{gap}}"ਹੋਇਆ ਕੀ ਏ? ਉਹਨੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਰਖੀ। ਬਾਪੂ ਨੇ ਇਕ ਵਰ੍ਹਾ ਪਿਛੇ ਪਾ ਦਿਤਾ; ਪਰ ਹੁਣ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋ ਗਿਐ, ਪਤਝੜ ਰੁੱਤੇ ਸਾਡਾ ਵਿਆਹ ਕਰ ਦੇਣਗੇ।" {{gap}}"ਪਰ ਉਹਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਕਿਹਾ ਸੀ ?" ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਮੁਸਕਰਾਈ। {{gap}}"ਕਹੇ ਕੀ ਉਹ ? ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਵਾਂ। ਕਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ, ਮੈਂ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਵਾੜਿਆਂ 'ਚ ਜਾਵਾਂ !" {{gap}}"ਕਿੱਡਾ ਲੇਂਝ ਏ ! ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਗਈ ਨਾ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ? ਕਿੱਡਾ ਨਿਧੜਕ ਹੋ ਗਿਐ ਉਹ। ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ ਦਾ '''ਜੀਗੀਤ''' ਏ। ਓਥੇ ਫ਼ੌਜ 'ਚ ਵੀ ਮੌਜ ਲੁਟਦੈ। ਪਿਛੇ ਜਿਹੇ ਸਾਡਾ ਕਿਰਕਾ ਘਰ ਆਇਆ ਸੀ। ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਲੁਕਾਸ਼ਕੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਘੋੜਿਆਂ ਵਰਗਾ ਘੋੜਾ ਏ ! ਪਰ ਮੇਰਾ ਖਿਆਲ ਏ, ਅਜੇ ਵੀ ਤੇਰੇ ਪਿਛੇ ਪਾਗਲ ਹੋਈ ਫਿਰਦੈ। ਤੇ ਹੋਰ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ?" ਉਸਤੇਨਕਾ ਨੇ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਤੋਂ ਪੁਛਿਆ। {{gap}}"ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਈ ਪੁਛਣਾ ਈਂ ?" ਹਸ ਕੇ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਇਕ ਰਾਤੀਂ ਮੇਰੀ ਬਾਰੀ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸਾਸੂ, ਕਹੇ ਮੈਨੂੰ ਅੰਦਰ ਆਣ ਦੇ ।" {{nop}}<noinclude>{{left|੧੬੨}}</noinclude> fk03gnxg9b7f802xqdkelaa7qrxuutc 241563 241562 2026-10-20T02:42:22Z Kaur.gurmel 192 241563 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>{{gap}}"ਆਉਂਦੈ। ਫੇਰ ਕੀ ਹੋਇਆ?" ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਉਹਦਾ ਮੂੰਹ ਇਕਦਮ ਹੀ ਸੂਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। {{gap}}"ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਿੱਧੀ-ਸਾਦੀ ਕੁੜੀ ਆਂ। ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦਸ ਦੇਣੀ ਆਂ। ਬਹਾਨੇ ਕਿਉਂ ਬਣਾਵਾਂ?" ਉਸਤੇਨਕਾ ਨੇ ਆਖਿਆ; ਤੇ ਉਹਦਾ ਝਮਝਮ ਕਰਦਾ ਗੁਲਾਬੀ ਮੁਖ ਚਾਣਚਕ ਹੀ ਸੋਚਵਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। "ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ। ਮੈਨੂੰ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਏ, ਤੇ ਬਸ।" {{gap}}"ਮਤਲਬ ਏ, ਦਾਦੇ ਨਾਲ।” {{gap}}"ਹੂੰ!" {{gap}}"ਪਰ ਇਹ ਤਾਂ ਗੁਨਾਹ ਏ।” {{gap}}"ਵਾਹ ਮਾਰਯਾਨਕਾ। ਜੇ ਕੁੜੀ ਜਦੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਵੇ, ਉਦੋਂ ਮੌਕੇ ਤੋਂ ਫ਼ਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਉਠਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਉਹਨੇ ਮਜ਼ਾ ਕਦੋਂ ਲੈਣਾ ਏਂ? ਜਦੋਂ ਮੇਰਾ ਕਿਸੇ ਕੱਸਾਕ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ ਹੋਣਗੇ, ਤੇ ਫਿਕਰ-ਫਾਕੇ। ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ ਜਦੋਂ ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋ ਜਾਏਗਾ, ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਤੈਨੂੰ ਸੋਚ ਤਕ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਲਗੀ: ਬਸ ਬੱਚੇ ਹੋਣਗੇ ਤੇ ਕੰਮ!" {{gap}}"ਕਿਉਂ, ਕੁਝ ਜਿਹੜੇ ਵਿਆਹੇ ਹੋਏ ਨੇ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ!" ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੇ ਅਡੋਲ ਜਵਾਬ ਦਿਤਾ। {{gap}}"ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਦਸ ਦੇ, ਤੇਰੇ ਤੇ ਲੁਕਾਸ਼ਕੇ 'ਚ ਕੀ ਹੋਇਐ?" {{gap}}"ਹੋਇਆ ਕੀ ਏ? ਉਹਨੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਰਖੀ। ਬਾਪੂ ਨੇ ਇਕ ਵਰ੍ਹਾ ਪਿਛੇ ਪਾ ਦਿਤਾ; ਪਰ ਹੁਣ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋ ਗਿਐ, ਪਤਝੜ ਰੁੱਤੇ ਸਾਡਾ ਵਿਆਹ ਕਰ ਦੇਣਗੇ।" {{gap}}"ਪਰ ਉਹਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਕਿਹਾ ਸੀ?" ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਮੁਸਕਰਾਈ। {{gap}}"ਕਹੇ ਕੀ ਉਹ? ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਵਾਂ। ਕਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ, ਮੈਂ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਵਾੜਿਆਂ 'ਚ ਜਾਵਾਂ!" {{gap}}"ਕਿੱਡਾ ਲੇਂਝ ਏ! ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਗਈ ਨਾ ਉਹਦੇ ਨਾਲ? ਕਿੱਡਾ ਨਿਧੜਕ ਹੋ ਗਿਐ ਉਹ। ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ ਦਾ '''ਜੀਗੀਤ''' ਏ। ਓਥੇ ਫ਼ੌਜ 'ਚ ਵੀ ਮੌਜ ਲੁਟਦੈ। ਪਿਛੇ ਜਿਹੇ ਸਾਡਾ ਕਿਰਕਾ ਘਰ ਆਇਆ ਸੀ। ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਲੁਕਾਸ਼ਕੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਘੋੜਿਆਂ ਵਰਗਾ ਘੋੜਾ ਏ! ਪਰ ਮੇਰਾ ਖਿਆਲ ਏ, ਅਜੇ ਵੀ ਤੇਰੇ ਪਿਛੇ ਪਾਗਲ ਹੋਈ ਫਿਰਦੈ। ਤੇ ਹੋਰ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ?" ਉਸਤੇਨਕਾ ਨੇ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਤੋਂ ਪੁਛਿਆ। {{gap}}"ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਈ ਪੁਛਣਾ ਈਂ?" ਹਸ ਕੇ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਇਕ ਰਾਤੀਂ ਮੇਰੀ ਬਾਰੀ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸਾਸੂ, ਕਹੇ ਮੈਨੂੰ ਅੰਦਰ ਆਣ ਦੇ।" {{nop}}<noinclude>{{left|੧੬੨}}</noinclude> q3teixm9w4dbcob7ttba5nxgjn6edrd