ਵਿਕੀਸਰੋਤ pawikisource https://pa.wikisource.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਲੇਖਕ ਲੇਖਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਪੋਰਟਲ ਪੋਰਟਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਲਿਖਤ ਲਿਖਤ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਆਡੀਓਬੁਕ ਆਡੀਓਬੁਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਅਨੁਵਾਦ ਅਨੁਵਾਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਪੰਨਾ ਪੰਨਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਇੰਡੈਕਸ ਇੰਡੈਕਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk 250 15031 241628 45639 2026-10-21T05:57:16Z Ashwinder sangrur 2332 /* ਸੋਧਣਾ */ 241628 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Ashwinder sangrur" /></noinclude>________________ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦੇ ਸਨ । ਅਤੇ ਇਹ ਅਖਰ ਖ਼ਾਲੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਸਨ।{{nop}} {{gap}}ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਵਿਚ ਜੋ ਸਵੱਯੇ ਰਚ ਕੇ ਭਟਾਂ ਨੇ ਤੀਸਰੇ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਗੱਦੀ-ਨਸ਼ੀਨੀ ਸਮੇਂ ਪੜ੍ਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਔਲਾਦ ਨੇ ਹੀ ਲਿਆ ਦਿਤੇ ਹੋਣਗੇ । ਹਰ ਛਤ੍ਰੀ ਕੁਲ ਨਾਲ ਪੁਰੋਹਤ ਵਾਂਗ 'ਰਆ' ਵੀ ਲੱਗਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਤਰਾਂ ਹੋਰ ‘ਸੇਪੀ' ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ “ਰਾਅ ਜੀ’ ਵਿਆਹਾਂ ਪਰ ਆਕੇ ਜਜਮਾਨ ਦੀ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਪੀਹੜੀਆਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰਚੀ ਜਜਮਾਨ ਦੀ ਸੋਭਾ ਵਾਲੀ ਬਾਣੀ ਵੀ ਪੜ੍ਹਦਾ ਜਾਂ ਗਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਅਜ ਕਲ ਖੁਲੇ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਤੇ 'ਸਿਹਰੇ', ਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ 'ਗਜਰੇ’ ਬਨਵਾਕੇ ਪੜਨ ਦਾ ਰਵਾਜ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ : ਹੈ। 'ਰਾਅ’ ਹਾਲੀ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਤੇ ਕਈ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਹਾਂ ਪੁਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ । ਵਡੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਤੇ ਰਾਜ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਇਹੋ 'ਰਾਅ' ਤੇ ਭੱਟ ਲੋਕ ਜੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਬਨਾਂਦੇ ਅਤੇ ਵਿਆਹਾਂ ਤੇ ਗਦੀ ਨਸ਼ੀਨੀ ਪੁਰ ਉਸਤਤੀ ਦੇ ਸੋਹਿਲੇ ਪੜਦੇ ਸਨ । ਗੁਰੂ ਘਰ ਵਿਚ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀ ਗੱਦੀ ਨਸ਼ੀਨੀ ਤੋਂ (ਜਦ ਗੁਰਗਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਕਾਇਮ ਹੋ ਗਈ) ਇਹਨਾਂ ਭੱਟਾਂ ਤੇ ਰਾਆਂ ਨੇ ਆਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਪੁਰ ਬੇਦੀਆਂ, ਤ੍ਰਿਹੁਣਾਂ ਅਤੇ ਭਲਿਆਂ ਤਿਨਾਂ ਕੁਲਾਂ ਤੇ ਦੇ ਭੱਟਾਂ ਨੂੰ 'ਜੀਉ ਆਇਆਂ ਨੂੰ' ਕਹੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲਾਗ ਦਿਤੇ ਗਏ । ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਦੀ ਗੱਦੀ-ਨਸ਼ੀਨੀ ਸਮੇਂ ਇਸ ___________________ ਇਕ ਮਜੇਦਾਰ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਕਿ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਚਾਹਿਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪੁਤ੍ਰ ਦਾ ਨਿਕਾਹ ਮੁਹਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਹੋਵੇ । ਉਸਨੇ ਦਸਿਆ ਉਥੇ ਸੱਤ ਪੀਹੜੀਆਂ ਦਸਨੀਆਂ ਪੈਨਗੀਆਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹੋਏ ਹੋਨ ਹੋਰ ਨਾਦਰ ਤਾਂ ਆਪ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਜੋਰ ਤੋਂ ਸਿਪਾਹੀ ਤੋਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਬਣਿਆ ਸੀ, ਪੁਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਲੈਕੇ ਬਿਨ ਨਾਦਰ ਬਿਨ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ, ਬਿਨ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ, ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਤਾ ਹਫ਼ਤਾ ਪੁਸ਼ਤ ਬਨਾ। {{center|- ੪੨-}} Digitized by Panjab Digital Library / www.panjabdigilib.org .<noinclude></noinclude> t6cry23z2ikc8r69v0vydhxfm55mwiu 241629 241628 2026-10-21T06:01:16Z Ashwinder sangrur 2332 241629 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Ashwinder sangrur" /></noinclude>________________ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦੇ ਸਨ । ਅਤੇ ਇਹ ਅਖਰ ਖ਼ਾਲੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਸਨ।{{nop}} {{gap}}ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਵਿਚ ਜੋ ਸਵੱਯੇ ਰਚ ਕੇ ਭਟਾਂ ਨੇ ਤੀਸਰੇ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਗੱਦੀ-ਨਸ਼ੀਨੀ ਸਮੇਂ ਪੜ੍ਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਔਲਾਦ ਨੇ ਹੀ ਲਿਆ ਦਿਤੇ ਹੋਣਗੇ । ਹਰ ਛਤ੍ਰੀ ਕੁਲ ਨਾਲ ਪੁਰੋਹਤ ਵਾਂਗ 'ਰਆ' ਵੀ ਲੱਗਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਤਰਾਂ ਹੋਰ ‘ਸੇਪੀ' ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ “ਰਾਅ ਜੀ’ ਵਿਆਹਾਂ ਪਰ ਆਕੇ ਜਜਮਾਨ ਦੀ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਪੀਹੜੀਆਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰਚੀ ਜਜਮਾਨ ਦੀ ਸੋਭਾ ਵਾਲੀ ਬਾਣੀ ਵੀ ਪੜ੍ਹਦਾ ਜਾਂ ਗਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਅਜ ਕਲ ਖੁਲੇ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਤੇ 'ਸਿਹਰੇ', ਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ 'ਗਜਰੇ’ ਬਨਵਾਕੇ ਪੜਨ ਦਾ ਰਵਾਜ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ। 'ਰਾਅ’ ਹਾਲੀ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਤੇ ਕਈ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਹਾਂ ਪੁਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ । ਵਡੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਇਹੋ 'ਰਾਅ' ਤੇ ਭੱਟ ਲੋਕ ਜੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਬਨਾਂਦੇ ਅਤੇ ਵਿਆਹਾਂ ਤੇ ਗਦੀ ਨਸ਼ੀਨੀ ਪੁਰ ਉਸਤਤੀ ਦੇ ਸੋਹਿਲੇ ਪੜਦੇ ਸਨ । ਗੁਰੂ ਘਰ ਵਿਚ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀ ਗੱਦੀ ਨਸ਼ੀਨੀ ਤੋਂ (ਜਦ ਗੁਰਗਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਕਾਇਮ ਹੋ ਗਈ) ਇਹਨਾਂ ਭੱਟਾਂ ਤੇ ਰਾਆਂ ਨੇ ਆਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਪੁਰ ਬੇਦੀਆਂ, ਤ੍ਰਿਹੁਣਾਂ ਅਤੇ ਭਲਿਆਂ ਤਿਨਾਂ ਕੁਲਾਂ ਤੇ ਦੇ ਭੱਟਾਂ ਨੂੰ 'ਜੀਉ ਆਇਆਂ ਨੂੰ' ਕਹੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲਾਗ ਦਿਤੇ ਗਏ । ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਦੀ ਗੱਦੀ-ਨਸ਼ੀਨੀ ਸਮੇਂ ਇਸ ___________________ ਇਕ ਮਜੇਦਾਰ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਕਿ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਚਾਹਿਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪੁਤ੍ਰ ਦਾ ਨਿਕਾਹ ਮੁਹਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਹੋਵੇ । ਉਸਨੇ ਦਸਿਆ ਉਥੇ ਸੱਤ ਪੀਹੜੀਆਂ ਦਸਨੀਆਂ ਪੈਨਗੀਆਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹੋਏ ਹੋਨ ਹੋਰ ਨਾਦਰ ਤਾਂ ਆਪ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਜੋਰ ਤੋਂ ਸਿਪਾਹੀ ਤੋਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਬਣਿਆ ਸੀ, ਪੁਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਲੈਕੇ ਬਿਨ ਨਾਦਰ ਬਿਨ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ, ਬਿਨ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ, ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਤਾ ਹਫ਼ਤਾ ਪੁਸ਼ਤ ਬਨਾ। {{center|- ੪੨-}} Digitized by Panjab Digital Library / www.panjabdigilib.org .<noinclude></noinclude> 9s2vmsryvcipe66febuhotozb8kv1nk 250 15036 241631 45644 2026-10-21T06:13:05Z Ashwinder sangrur 2332 /* ਸੋਧਣਾ */ 241631 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Ashwinder sangrur" /></noinclude>________________ ਮੌਕਿਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੋਰ ਵਧ ਗਈ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਇਕ ਚੱਕ ਦੀ ਮੁਆਫ਼ੀ ਅਕਬਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵਲੋਂ ਮਿਲ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਫ਼ਕੀਰੀ ਤੋਂ ਬਦਲਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਤੇ ਠਾਠ ਅਮੀਰਾਨਾ ਹੋ ਗਏ ਸੀ। ਸੋ |“ਸੋਢੀ ਸੁਲਤਾਨ’ ਦੀ ਸੋਭਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੋਢੀ ਕੁਲ ਦੇ ਭੱਟਾਂ ਨੇ ਆਉਣਾ ਹੀ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਸਵੱਯੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਬਾਬਤ ਹੀ ਹਨ (੬੦)। ਭੱਟਾਂ ਦੇ ਸਵੱਯਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰਾ ਡੂੰਘੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਪੜਕੇ ਤੁਸੀਂ ਅੰਦਾਜ਼ਨ ਇਹ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਭੱਟ ਬੇਦੀਆਂ ਦੇ ਤੇ ਤ੍ਰਿਕੁਨਾਂ ਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਭਲਿਆਂ ਤੇ ਸੋਢੀਆਂ ਦੇ। ਇਹ ਸਤਾਰਾਂ ਭੱਟ ਚਾਰ 'ਵੇਦਾਂ’ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ,ਸਗੋਂ 'ਵੇਦੀ' ਆਦਿ ਚਾਰ ਕੁਲਾਂ ਦੇ ਰਾਅ ਭੱਟ ਸਨ। ਬਹਰ ਹਾਲ ਇਹ ਖ਼ੁਸ਼ਾਮਦ-ਭਰੀ ਬਾਣੀ ਭੱਟਾਂ ਦੀ ਔਲਾਦ ਨੇ ਹੀ ਲਿਆਕੇ ਦਿਤੀ ਹੋਵੇਗੀ* ਅਤੇ ਇਹੋ ਵਜ੍ਹਾ ਉਸਦੇ ਬੀੜ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਮੇ ਦੇ ਤੌਰ ਪੁਰ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਨ ਦੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਬਬ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ ਕਿ ਕਿਉਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਜਿਹੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਬੀੜ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਾਇਆ, “ਭਾਵੇਂ ਖਿਲ ਭਾਗ ਜਾਂ (supplement) ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ {{nop}} {{gap}}ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਗੱਦੀ ਨਸ਼ੀਨੀ ਪੁਰ ਸਤੇ ਬਲਵੰਡ ਨੇ ਦੋ ਪਉੜੀਆਂ ਆਪਣੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵਧਾਈਆਂ । ਇਹ ਭੀ ਇਕ ਪੁਰਾਤਨ ਬੀੜ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹਨ। ਏਸ ਵਾਰ ਬਾਬਤ ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ , ਕਿ ਇਹ ‘ਵਾਰ’ ਸਤੇ ਬਲਵੰਡ ਨੇ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦੀ ਗੱਦੀ ਨਸ਼ੀਨੀ ਪੁਰ ਰਵਾਜਨ ਨਹੀਂ ਕਹੀ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਪਿਛੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰੋਸ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀ ਕਹੀ ਸੀ, ਜਦ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੀੜ ਤਿਆਰ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਤਕਸੀਰ ਮੁਆਫ਼ ਕਰਾਨ ਲਈ ਉਹ ਭਾਈ ਲੱਧਾ ਪਰਉਕਾਰੀ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰੋਂ ਨਾਲ ਲਿਆਏ ਸਨ । ਹੈ {{nop}}{{gap}} ਇਹ ਸਾਖੀ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਠੀਕ ਹੋਵੇਗੀ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਵਾਸਤਾ __________________{{nop}} *ਅਜ ਕਲ ‘ਸਿਹਰੇ' ਤੇ 'ਗਜਰੇ’ ਛਪਵਾਕੇ ਵੰਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । - ੪੩ - Digitized by Panjab Digital Library / www.panjabdigilib.org<noinclude></noinclude> tikbmulexs59tp0o4vknp5ok64aln9j 241632 241631 2026-10-21T06:16:09Z Ashwinder sangrur 2332 241632 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Ashwinder sangrur" /></noinclude>________________ ਮੌਕਿਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੋਰ ਵਧ ਗਈ ਸੀ,ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਇਕ ਚੱਕ ਦੀ ਮੁਆਫ਼ੀ ਅਕਬਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵਲੋਂ ਮਿਲ ਚੁੱਕੀ ਸੀ,ਅਤੇ ਫ਼ਕੀਰੀ ਤੋਂ ਬਦਲਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਤੇ ਠਾਠ ਅਮੀਰਾਨਾ ਹੋ ਗਏ ਸੀ। ਸੋ “ਸੋਢੀ ਸੁਲਤਾਨ’ ਦੀ ਸੋਭਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੋਢੀ ਕੁਲ ਦੇ ਭੱਟਾਂ ਨੇ ਆਉਣਾ ਹੀ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਸਵੱਯੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਬਾਬਤ ਹੀ ਹਨ (੬੦)। ਭੱਟਾਂ ਦੇ ਸਵੱਯਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰਾ ਡੂੰਘੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਪੜਕੇ ਤੁਸੀਂ ਅੰਦਾਜ਼ਨ ਇਹ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਭੱਟ ਬੇਦੀਆਂ ਦੇ ਤੇ ਤ੍ਰਿਕੁਨਾਂ ਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਭਲਿਆਂ ਤੇ ਸੋਢੀਆਂ ਦੇ। ਇਹ ਸਤਾਰਾਂ ਭੱਟ ਚਾਰ 'ਵੇਦਾਂ’ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ,ਸਗੋਂ 'ਵੇਦੀ' ਆਦਿ ਚਾਰ ਕੁਲਾਂ ਦੇ ਰਾਅ ਭੱਟ ਸਨ। ਬਹਰ ਹਾਲ ਇਹ ਖ਼ੁਸ਼ਾਮਦ-ਭਰੀ ਬਾਣੀ ਭੱਟਾਂ ਦੀ ਔਲਾਦ ਨੇ ਹੀ ਲਿਆਕੇ ਦਿਤੀ ਹੋਵੇਗੀ* ਅਤੇ ਇਹੋ ਵਜ੍ਹਾ ਉਸਦੇ ਬੀੜ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਮੇ ਦੇ ਤੌਰ ਪੁਰ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਨ ਦੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਬਬ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ ਕਿ ਕਿਉਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਜਿਹੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਬੀੜ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਾਇਆ, “ਭਾਵੇਂ ਖਿਲ ਭਾਗ ਜਾਂ (supplement) ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ {{nop}} {{gap}}ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਗੱਦੀ ਨਸ਼ੀਨੀ ਪੁਰ ਸਤੇ ਬਲਵੰਡ ਨੇ ਦੋ ਪਉੜੀਆਂ ਆਪਣੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵਧਾਈਆਂ । ਇਹ ਭੀ ਇਕ ਪੁਰਾਤਨ ਬੀੜ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹਨ। ਏਸ ਵਾਰ ਬਾਬਤ ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ , ਕਿ ਇਹ ‘ਵਾਰ’ ਸਤੇ ਬਲਵੰਡ ਨੇ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦੀ ਗੱਦੀ ਨਸ਼ੀਨੀ ਪੁਰ ਰਵਾਜਨ ਨਹੀਂ ਕਹੀ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਪਿਛੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰੋਸ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀ ਕਹੀ ਸੀ, ਜਦ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੀੜ ਤਿਆਰ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਤਕਸੀਰ ਮੁਆਫ਼ ਕਰਾਨ ਲਈ ਉਹ ਭਾਈ ਲੱਧਾ ਪਰਉਕਾਰੀ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰੋਂ ਨਾਲ ਲਿਆਏ ਸਨ । ਹੈ {{nop}}{{gap}} ਇਹ ਸਾਖੀ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਠੀਕ ਹੋਵੇਗੀ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਵਾਸਤਾ __________________{{nop}} *ਅਜ ਕਲ ‘ਸਿਹਰੇ' ਤੇ 'ਗਜਰੇ’ ਛਪਵਾਕੇ ਵੰਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । - ੪੩ - Digitized by Panjab Digital Library / www.panjabdigilib.org<noinclude></noinclude> c0aa4m2pha7wnwfgwoxy8gqzn8li07c 250 15041 241636 45649 2026-10-21T06:28:18Z Ashwinder sangrur 2332 /* ਸੋਧਣਾ */ 241636 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Ashwinder sangrur" /></noinclude>________________ 'ਟਿੱਕੇ ਦੀ ਵਾਰ' ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਨਾਮ ਅਤੇ ਮਜ਼ਮੂਨ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰਚਨਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗੁਰਿਆਈ ਦਾ ਤਿਲਕ ਮਿਲਨੇ ਸਮੇਂ ਪੜ੍ਹੀ ਗਈ। ਫਿਰ ਇਹਨਾਂ ਹੀ ਡੂਮਾਂ ਨੇ ਦੋ ਪਉੜੀਆਂ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਟਿਕੇ ਦੀ ਰਸਮ ਪੁਰ ਰਚਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਈਆਂ,ਜੋ ਇਕ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਹੋਰ ਭੱਟਾਂ ਦੇ ਰਚੇ ਸਵੱਯਾਂ ਨਾਲੋਂ ਏਸਦਾ ਫ਼ਰਕ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਵਾਰ’ ਸੀ ਅਤੇ ਗਾਵੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ,ਇਸ ਕਰਕੇ ਰਾਗਾਂ ਹੇਠਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਦੂਜੀ ਰਚਨਾ ਸਵੈਯਾਂ ਵਿਚ ਸੀ ਜੋ ਪੜਕੇ ਸੁਣਾਏ ਹੀ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਖਿਲ’ ਭਾਗ ਵਿਚ ਜਗ੍ਹਾ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਉਥੇ ਭੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੇਕੜ। ਫੇਰ ਏਸ ਵਾਰ ਵਿਚ ਉਹ ਹਦੋਂ ਟਪਿਆ ਮੁਬਾਲਗਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜੋ ਸਵੱਯਾਂ ਵਿਚ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਮਥਰਾ ਭੱਟ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:-¡{{nop}} ‘ਭਣ ਮਥਰਾ ਕਛੁ ਭੇਦ ਨਹ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹਰਿ ।{{nop}} {{gap}}ਇਕ ਹੋਰ ਗਲ ਵੀ ਸੋਚਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਜੋ ਬਾਣੀ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਕੀਹ ਉਹ ਕਿਤੇ ਹੋਰਥੇ ਭੀ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ, ਜਿਸਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ? ਜਵਾਬ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ। ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਆਏ ਭਗਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜੈਦੇਵ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ । ਉਸਦੀ ਰਚਨਾ ‘ਗੀਤ ਗੋਬਿੰਦ' ਆਦਿ ਸਾਰੀ ਚੰਗੀ ਮਿਠੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰੀ ਆਦਿ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਰੋਜ਼ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਰਾਗੀ ਤੇ ਭਗਤ ਭੀ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੈਦੇਵ ਦੇ ਦੋ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਤਾਂ ਛੇਕੜਲੀ ਤੁਕ ਛੱਡਕੇ ਖ਼ਾਲਿਸ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਛੇਕੜਲੀ ਸਤਰ ਪੂਰਬੀ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੀ 'ਗੀਤ ਗੋਬਿੰਦ’ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਵਾਕਿਫ ਸਨ। ਇਕ , -੪੪ Digitized by Panjab Digital Library / www.panjabdigilib.org<noinclude></noinclude> 91z0i6b68bbyvysstv93bj20t7c8e8x 250 16307 241622 193518 2026-10-21T00:30:52Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 241622 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Multicol}} {{gap}}‘ਭਾਈ’ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਸਿਆਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਲਾਯਾ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਗਦਰ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ ਬਨਾਉਣ ਆਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਸੰਨ ੧੯੧੪ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਸ਼ੰਘਾਈ ਸਨ<ref>San Francisco Trial, Testimony of Tehl Singh.</ref>। ਸ਼ਿਵ ਦਿਆਲ ਕਪੂਰ (ਜੋ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵਲੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚੋਂ ਸਿਆਮ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਜੋ ਪਿਛੋਂ ਵਾਅਦਾ ਮੁਆਫ ਗਵਾਹ ਬਣ ਗਿਆ) ਦੇ ਬਿਆਨ ਮੁਤਾਬਤ ਦਸੰਬਰ ੧੯੧੪ ਵਿਚ ਸ਼ੰਘਾਈ ਇਕ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵੇਗਲ (Wagel) ਮੂਲਰ (Mueller), ਪੰਜ ਜਾਂ ਛੇ ਚੀਨੇ ਅਤੇ ‘ਭਾਈ’ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ<ref>Ibid, Testimony of Shiv Dyal Kapur.</ref>। ਅਰਥਾਤ, ਸਿਆਮ-ਬਰਮਾ ਦੀ ਸਕੀਮ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ‘ਭਾਈ’ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਧੁਰ ਪੂਰਬ ਦੇ ਹੋਰ ਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਜ਼ਰੂਰ ਅਹਿਮ ਹੋਣਗੀਆਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਐਸੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤ ਸਨ। {{gap}}ਜੈਨਰਲ ਵਾਂਗ (Whang) ਪਾਸੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲੈਣ ਦੀ ਵੀਚਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਦੱਸ ਲੱਖ ਰਾਈਫਲਾਂ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜੋ ਪਾਸ ਦੱਖਣੀ ਚੀਨ ਵਿਚ ਸਨ, ਵੇਚਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਸਨ<ref>Ibid, Testimony of James Dietrick.</ref>?ਇਹ ਹੱਥਿਆਰ ਹਿੰਦ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਸੀ। ਜੈਨਰਲ ਵਾਂਗ ਡਾਕਟਰ ਸਨ ਚੈਟ ਸੈਨ ਦੇ ਮਾਹਤ ਚੀਨ ਦੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ (Minister of War) ਸਨ। {{gap}}ਡਾਕਟਰ ਚਕਰਵਰਤੀ ਨੇ ਚੀਨ ਵਿਚ ਇਕ ਚਿਨ ਨਾਮੀਂ ਸੱਜਣ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲਾਉਣ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਕੀ ਚੀਨ ਤੋਂ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਹੱਥਿਆਰ ਭੇਜੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ<ref>San Francisco Trial, Testimony of Thomas J. Turney.</ref>? {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਮੰਗੂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵਲੋਂ ਤਿਬਤ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਕ ਦੁਕਾਨ ਖੋਲਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਹੱਥਿਆਰ ਅਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਭੇਜਣੇ ਸਨ। ਪਰ ਚੀਨ ਦੇ ਕੌਂਸਲ ਜਦ ਤਿੱਬਤ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ<ref>Third Case, Evidence, p. 32</ref>। {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਐਮ. ਐਨ. ਰਾਏ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਦੱਖਣੀ ਚੀਨ ਵਿਚ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੰਗ ਪੋ, ਜੋ ਦੱਖਣੀ ਚੀਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸੀ, ਨਾਲ ਹੱਥਿਆਰ ਲੈਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਚੰਗ ਪੋ ਨੇ ਇਹ ਇਕਰਾਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਚੀਨ ਦੀ ਹਿੰਦ ਨਾਲ ਲਗਵੀਂ ਸਰਹੱਦ ਉਤੇ ਗੜ ਬੜ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਦਸੰਬਰ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਏ ਨੇ ਨੀਊਯਾਰਕ ਤਾਰ ਦਿੱਤੀ, ‘ਵਿਆਹ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਦਾਜ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ ਕਿ ਹੱਥਿਆਰ ਮੁਲ ਲੈਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਮਾਇਆ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਹੱਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਦੋ ਕਰੋੜ ਡਾਲਰ ਮੂਲ ਮੰਗਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਐਮ. ਐਨ. ਰਾਏ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਇਕ ਡੁਬਕਨੀ ਕਿਸ਼ਤੀ (Submarine) ਵਿਚ ਬਰਲਨ ਭੇਜਣ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਏ ਨੂੰ ਅਸਬਾਬ ਦੇ ਬਕਸ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਭੇਜਿਆ ਜਾਣਾ ਸੀ, ਅਤੇ {{Multicol-break}} ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਸਨ<ref>The Pioneer, May 13, 1918.</ref>। {{gap}}ਅਕਤੂਬਰ ੧੯੧੫ ਵਿਚ ਸ਼ੰਘਾਈ ਦੀ ਮੀਊਂਸਪਲ ਪੋਲੀਸ ਨੇ ਦੋ ਚੀਨੇ ਫੜੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸੋਂ ੧੨੯ ਪਸਤੌਲ ਅਤੇ ੨੦੮੩੦ ਗੋਲੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੀਅਲਸਨ ਨਾਮੀ ਜਰਮਨ ਨੇ ਤਖਤਿਆਂ ਦੇ ਬੰਡਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲੁਕਾ ਕੇ ਕਲਕੱਤੇ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਹਥਿਆਰ ਸ਼੍ਰੀ ਅਮਰਿੰਦਰਾ ਚੈਟਰਜੀ (Anarendra Chaterji) ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਸੀਰਾਮੀਜੀਬੀ ਸੰਮਾਬਾਯਾ (Seramjibi Saabaya) ਨੂੰ ਕਲਕੱਤੇ ਪੁਚਾਏ ਜਾਣੇ ਸਨ। {{gap}}ਆਬਾਨੀ ਮੁਕਰਜੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਜਾਪਾਨ ਭੇਜਿਆ ਸੀ, ਦੇਸ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਆਬਾਨੀ ਦੀ ਨੋਟ ਬੁਕ ਵਿਚ ਨੀਅਲਸਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਘਰ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਸ਼ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਦਾ ਐਡਰੈਸ ਸੀ। ਜਿਹੜੇ ਪਸਤੌਲ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਸ਼ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ ਹਿੰਦ ਭੇਜਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਉਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਸਨ ਜੋ ਨੋਟ ਬੁਕ ਵਿਚ ਨੀਅਲਸਨ ਦੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਐਡਰੈਸਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ। ਨੀਅਲਸਨ ਦੇ ਘਰ ਹੀ ਇਕ ਹੋਰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਅਬਿਨਾਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ੰਘਾਈ ਤੋਂ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਹੱਥਿਆਰ ਭੇਜਣ ਦੀਆਂ ਸਕੀਮਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਸੀ। ਆਬਾਨੀ ਦੀ ਨੋਟ ਬੁਕ ਵਿਚ ਚੰਦਰ ਨਗਰ, ਕਲਕੱਤਾ, ਢਾਕਾ ਅਤੇ ਕਮੀਲਾ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਪਤਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ਼੍ਰੀ ਅਮਰ ਸਿੰਘ, ਐਨਜੀਨੀਅਰ, ਪਾਖੋ ਸਿਆਮ ਦਾ ਪਤਾ ਸੀ, ਜਿਥੇ ‘ਹੈਨਰੀ ਐਸ. ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਕੁਝ ਹੱਥਿਆਰ ਲੁਕਾਏ ਜਾਣੇ ਸਨ<ref>Rowlatt Report, p. 125.</ref>। {{gap}}ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵਿਚ ਅੱਡ ਅੱਡ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਭਿਨ ਭਿਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੀਤੇ ਇਤਨੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਯਤਨਾਂ<ref>ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਰਲਨ ਵਿਚ ਬਣੀ ਹਿੰਦੀਆਂ ਦੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਕਾਰਿੰਦਿਆਂ, ਤੁਰਕੀ ਨੂੰ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਦੇ ਗਏ ਮਿਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਕਾਬਲ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਿੰਦਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਉਹ ਸਰਗਰ- ਮੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੰਧ ਘੱਟ ਸੀ</ref> ਦੇ ਫੇਲ ਹੋਣ ਦਾ ਵੀ ਹਿੰਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਮਠਿਆਂ ਕਰਨ ਵਿਚ ਅਸਰ ਪਿਆ ਹੋਵੇਗਾ; ਪਰ ਹਿੰਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਗੋਂ ਹੋਰ ਕੋਸ਼ਸ਼ਾਂ ਬੰਦ ਹੋਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਜਰਮਨਾਂ ਨੇ ਸਾਫ ਇਹ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਓਹ ਹੱਥਿਆਰ ਹਿੰਦ ਪੁਚਾਣ ਦੇ ਅਸਮਰੱਥ ਸਨ। ਪਰਾਮਾਥਾ ਨਾਥ ਮੁਕਰ ਜੀ (ਜੋ ਹੱਥਿਆਰ ਪੁਚਾਣ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਪਲੈਨਾਂ ਉਜਾਗਰ ਹੋ ਜਾਣ ਪਿਛੋਂ ਜਰਮਨਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਹੱਥਿਆਰ ਲੈਣ ਵਾਸਤੇ ਨਵੇਂ ਐਡਰੈਸ ਦੇਣ ਜਾਵਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਪਿਛੋਂ ਸਰਕਾਰੀ ਗਵਾਹ ਬਣ ਗਿਆ) ਨੂੰ ਜਾਵਾ ਦੇ ਜਰਮਨ ਕੌਂਸਲ ਹੈਲਵਰਿਚ ਨੇ ਸਾਫ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਜਰਮਨਾਂ) ਪਾਸ ਹੱਥਿਆਰ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਤਾਂ ਬਥੇਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਣ ਦਾ ਵਸੀਲਾ ਜਰਮਨਾਂ ਪਾਸ ਨਹੀਂ। ਹੈਲਫਰਿਚ ਨੇ ਪਰਾਮਾਥਾ ਨਾਥ, ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇਸ ਜਾਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਥੋਂ ਤਕ ਜਰਮਨਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸੀ ਉਨਾਂ ਦਾ (ਜਰਮਨਾਂ ਦਾ) ਦਵਾਲਾ ਨਿਕਲ ਚੁਕਾ ਸੀ<ref>San Francisco Trial, Testimony of Pramatha Nath Mukerjee.</ref>। ਜਰਮਨਾਂ ਵਲੋਂ ਹਿੰਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਵਲ ਪਿਛੋਂ ਵਿਖਾਈ ਇਸ ਬੇ-ਰੁਖੀ ਦਾ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਕਾਰਨ ਵੀ ਹੋਵੇ ਕਿ ਯੂਰਪ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਹਾਲਾਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ {{Multicol-end}}<noinclude>{{center|੧੪੬}} {{rule}} <references/></noinclude> tura3eivv9r3ozpg2vr75awn4kkbnja 250 16312 241623 193780 2026-10-21T00:40:44Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 241623 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Multicol}} ਮੁਆਫਕ ਨਾ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਘਰ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਫਿਕਰ ਪੈ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। {{center|{{larger| '''‘ਪੰਡਤ ਰਾਮ ਚੰਦ ‘ਪਸ਼ਾਵਰੀਆ'''}}}} ਇਹ ਵੀਚਾਰ ਆਮ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ ਕਿ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਦੇ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਚਲੇ ਜਾਣ ਸਾਰ, ‘ਪੰਡਤ’ ਰਾਮ ਚੰਦ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਆਗੂ ਬਣ ਗਏ, ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਖਿਆਲ ਗਲਤ ਹੈ। ਪਿਛੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਚੁਕਾ ਹੈ ਕਿ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਉਤੇ ‘ਭਾਈ’ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤ੍ਰ ਚੁਣੇ ਗਏ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ’, ਪ੍ਰਧਾਨ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ, ਅਤੇ ‘ਭਾਈ' ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਹੋਰਨਾਂ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਕੰਮ ਚਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ<ref>ਨੌਵਾਂ ਕਾਂਡ।</ref>। ‘ਪੰਡਤ’ ਰਾਮ ਚੰਦ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ ਪਿਛੋਂ ‘ਗਦਰ' ਅਖਬਾਰ ਦੇ ਐਡੀਟਰ ਬਣੇ<ref>Mandlay Case. Judgement, p. 32.</ref>, ਅਤੇ ਇਸ ਹੈਸੀਅਤ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਸੀ। ਪਰ ਲਾ; ਹਰਦਿਆਲ ਦੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਸਮੇਂ, ਜਾਂ ਜਾਣ ਪਿਛੋਂ, ਉਹ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਾਧਾਰਨ ਉਹਦੇਦਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਛਿੜਨ ਤੋਂ ਥੋੜਾ ਅਰਸਾ ਪਹਿਲੋਂ ‘ਭਾਈ’ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਬਰਕਤੁਲਾ ਅਮਰੀਕਾ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ’, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ, ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਦੋ ਮੀਤ-ਪ੍ਰਧਾਨਾਂ, ਦੇ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਗਦਰੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਚਲੇ ਜਾਣ ਉਤੇ, ‘ਭਾਈ’ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਗਏ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਬਰਕਤੁਲਾ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ<ref>San Francisco Trial, Charge to the Jury by the Judge, p. 702.</ref>। ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਕੇਸ ਦੇ ਜੱਜ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਭਾਈ” ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਬੜੇ ਕਾਬਿਲ, ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਲਿਆਕਤ ਵਾਲੇ ਤੇ ਝੱਟ ਗਲ ਤਾੜ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਆਦਮੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਦੇਸ ਵਾਸੀਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਰਸੂਖ ਹੈ”<ref>Ibid.</ref>। ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਹੰਮਦ ਬਰਕਤੁਲਾ ਜਾਪਾਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਰਹਿ ਚੁਕੇ ਸਨ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਮੰਨਣ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ, ‘ਪੰਡਤ’ ਰਾਮ ਚੰਦ, ਜੋ ਉਸ ਵਕਤ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਾਧਾਰਨ ਓਹਦੇਦਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕਰਤਾ ਧਰਤਾ ਬਣ ਗਏ ਹੋਣ। ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਵਾਗ ਡੋਰ ‘ਪੰਡਤ’ ਰਾਮ ਚੰਦ ਦੇ ਓਦੋਂ ਹੱਥ ਆਈ, ਜਦ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਚੀਦਾ ਚੀਦਾ ਤਕਰੀਬਨ ਸਭ ਕਾਰਕੁਨ ਹਿੰਦ ਅਤੇ ਸਿਆਮ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਗਦਰੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਉਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾ ਚੁਕੇ ਸਨ। ‘ਭਾਈ’ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਅਕਤੂਬਰ ੧੯੧੪ ਦੇ ਅਖੀਰ<ref>Ibid, p. 702.</ref> ਵਿਚ ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਬਰਕਤੁਲਾ ਗਾਲਬਨ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਹਿੰਦ ਦੇ ਗਵਾਂਢੀ ਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਖਾਤਰ ਅਮਰੀਕਾ ਛੱਡ ਚੁਕੇ ਸਨ। ‘ਭਾਈ’ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ‘ਭਾਈ’ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿਆਮ ਭੇਜਿਆ ਸੀ<ref>Ibid, p. 711.</ref>, ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਕਤੂਬਰ ੧੯੧੪ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਜਾ ਚੁਕੇ ਸਨ। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਉਹਦੇਦਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੇਵਲ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਨਸ਼ੀ ਰਾਮ, ਜੋ ਪਾਰਟੀ ਕਾਇਮ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਮੀਤ ਸਕੱਤ {{Multicol-break}} ਚਲੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਯੁਗੰਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਜਨਵਰੀ ਸੰਨ ੧੯੧੫ ਵਿਚ ‘ਪੰਡਤ’ ਰਾਮ ਚੰਦ ਨਾਲ ਲੜ ਕੇ ਆਸ਼ਰਮ ਛੱਡ ਗਏ<ref>San Francisco Trial, Charge to the Jury by the Judge, p. 709.</ref>। ਅਰਥਾਤ ਜਨਵਰੀ ੧੯੧੫ ਤਕ ‘ਪੰਡਤ’ ਰਾਮ ਚੰਦ ਦਾ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਜ਼ੋਰ ਇਤਨਾ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਾਤੀ ਇਖਤਲਾਫ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਆਸ਼ਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਨਸ਼ੀ ਰਾਮ ਪਾਲਸੀ ਬਾਰੇ ਮਤ ਭੇਦ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਗਏ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਛੱਡ ਜਾਣ ਪਿਛੋਂ ਵੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਵਫਾਦਾਰ ਰਹੇ<ref>Ibid.</ref>। {{gap}}ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਪੰਡਤ' ਰਾਮ ਚੰਦ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਆਗੂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣ ਗਏ, ਬਲਕਿ ਉਹ ਇਸ ਦੇ ਵਾਹਦ ਕੰਟਰੋਲਰ ਜਾਂ ਡਿਕਟੇਟਰ ਬਣ ਬੈਠੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹਿਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਬਦੇਸ਼ੀ ਮਹਿਕਮੇਂ ਦੇ ਇਕ ਵਡੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਹੋਰ ਵੌਨ ਵੀਜ਼ਨਡੈੱਕ (Herr Von Wesendonk) ਨੇ ਕਹਿਲਾ ਭੇਜਿਆ ਸੀ ਕਿ ‘ਪੰਡਤ’ ਰਾਮ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿਚ ਕਾਰਰਵਾਈਆਂ ਤਸੱ- ਲੀ ਬਖਸ਼ ਨਹੀਂ<ref>Ibid, Testimony of Gregurevich.</ref>। ਮਿਸ਼ਨ ਬੈਂਕ ਵਿਚ ਹਿੰਦੀਆਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਸਾਬ ਸਨ; ਪੈਸੇਫਿਕ ਕੋਸਟ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਮ, ਯਗੰਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨਾਮ, ਅਤੇ ‘ਪੰਡਤ’ ਰਾਮ ਚੰਦ ਦੇ ਜ਼ਾਤੀ ਨਾਮ<ref>San Francisco Trial, Testimony of Herbert A. Thayer.</ref>। ਹਰਚਰਨ ਦਾਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗਵਾਹੀ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਦੋ ਅਲੈਹਦਾ ਫੰਡ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਆਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਅਖਬਾਰ ਦੇ ਖਰਚ ਚਲਾਉਣ ਲਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਦੀ ਮਾਹਵਾਰੀ ਰੀਪੋਟ ਭੇਜੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ; ਦੂਸਰਾ ਕੌਮੀ ਫੰਡ, ਜੋ ‘ਪੰਡਤ’ ਰਾਮ ਚੰਦ ਦੀ ‘ਜੇਬ’ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ‘ਪੰਡਤ’ ਰਾਮ ਚੰਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਕੱਤ ਸ਼੍ਰੀ ਗੋਧਾ ਰਾਮ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਹਸਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੇਖ ਸਕਦਾ<ref>Ibid, Testimony of Harcharan Das.</ref>। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਰੁਧ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੀ ਰੀਪੋਟ ਵਿਚ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ‘ਪੰਡਤ’ ਰਾਮ ਚੰਦ ਨੇ ਜ਼ਾਤੀ ਫਾਇਦੇ ਉਠਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੇ<ref>Un-American Activities, p. 214.</ref>। ਬਲਕਿ ਜਰਮਨ ਜੁੱਟ ਦੇ ਕਈ ਆਦਮੀ (Von Goltzheim) ‘ਪੰਡਤ’ ਰਾਮ ਚੰਦ ਉੱਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਜਾਸੂਸ ਹੋਣ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦੇ ਸਨ<refSan Francisco Trail, Testimonny Of George W.Hartz.></ref>; ਅਤੇ ਵੌਨ ਗੋਲਟਜ਼ਹੀਅਮ ਅਤੇ ਮਿਸਜ਼ ਲੀਊਹਾਸਰ(Mrs. Leouhauser) ਨੇ ‘ਪੰਡਤ’ ਰਾਮ ਚੰਦ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਲਾਉਣ ਲਈ ਲਾ: ਹਰਦਿਆਲ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੁਸਤਨਤੁਨੀਆ ਸਨ, ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ<ref>Ibid, Charge to the Jury by the Judge, p. 712.</ref>। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ 'ਪੰਡਤ' ਰਾਮ ਚੰਦ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਹਿਲਾਇਆ ਨਾ ਜਾ ਸਕਿਆ। ਬਲਕਿ ਹਿੰਦ ਅਤੇ ਧੁਰ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਫੇਲ ਹੋ ਜਾਣ ਪਿਛੋਂ ਜਦ ‘ਭਾਈ’ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ‘ਭਾਈ’ {{Multicol-end}}<noinclude>{{center|੧੪੭}} {{rule}} <references/></noinclude> 5y0m1qfydfx607wtfq8ax71tm6b0uzc 250 16317 241624 193781 2026-10-21T00:48:03Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 241624 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Multicol}} ਸੰਤੋਖ ਸੰਘ ਅਮਰੀਕਾ ਵਾਪਸ ਗਏ, ਤਾਂ ‘ਪੰਡਤ’ ਰਾਮ ਚੰਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚੋਂ ਕਢਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ<ref>San Francisco Trial, Charge to the Jury by the Judge, p. 708.</ref>, ਅਤੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਦੋ ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਗਏ। {{gap}}‘ਪੰਡਤ’ ਰਾਮ ਚੰਦ ਕਸੂਰ-ਵਾਰ ਸਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਤੋਂ ਸਾਫ ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ ਕਿ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕੰਮ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਢੰਗ ਅਤੇ ਸਪਿਰੇਂਟ ਵਿਚ ਫਰਕ ਆ ਚੁਕਾ ਸੀ। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਨਿਯਮਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਫਰਕ ਪਿਆ ਸੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ‘ਪੰਡਤ’ ਰਾਮ ਚੰਦ, ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ-ਠੋਕਾ ਆਦਮੀਆਂ ਦੇ ਗਰੁਪ, ਦੇ ਹੱਥ ਜਾ ਚੁਕਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸੋਮੇਂ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚਲੇ ਹਿੰਦੀ, ਕਾਮਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਰਜੀਤ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਕਾਰਨ ਜਰਮਨਾਂ ਕੋਲੋਂ ਮਿਲੀ ਖੁਲ੍ਹੀ ਮਾਲੀ ਸਹਾਇਤਾ ਵੀ ਬਣੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਿੰਦੀ ਕਾਮਿਆਂ ਤੋਂ ਚੰਦੇ ਅਕੱਠੇ ਕਰਨ ਦੀ ਮੁਥਾਜੀ ਨਾ ਰਹੀ। ਯੁਗੰਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸਪਿੱਰਟ ਜਮਹੂਰੀ ਨਾ ਰਹੀ; ਅਤੇ ‘ਪੰਡਤ’ ਰਾਮ ਚੰਦ ਹੁਣ ਕਾਮਰੇਡ ਜਾਂ ਸਾਥੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਬਲਕਿ ‘ਮਾਸਟਰ' (Master)<ref>Ibid, Testimony of Harcharan Das.</ref>। ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਆਈ ਗਦਰੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਫੜੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ, ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚੋਂ ਦੇਸ ਨੂੰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮਕਸਦ ਲਈ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਦੇ ਉਛਾਲ ਨੂੰ ਪਹਿਲੋਂ ਹੀ ਡੱਕਾ ਲਗ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦੇ ਹੋਰ ਸਾਧਨ ਨਾ ਲੱਭੇ ਜਾ ਸਕੇ। ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਗਦਰੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਫੇਲ ਹੋਣ ਦਾ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਉਭਾਰ ਉਤੇ ਹੋਰ ਦਿਲ ਢਾਹੂ ਅਸਰ ਪਿਆ। ਸਿਆਮ-ਬਰਮਾ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਕੀਮਾਂ ਦੇ ਮੁਕੰਮਲ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਫੇਲ ਹੋ ਜਾਣ, ਜਰਮਨਾਂ ਦੇ ਐਲਾਨੀਆਂ ਹਿੰਦ ਹੱਥਿਆਰ ਨਾ ਪੁਚਾ ਸਕਣ ਦੀ ਅਸਮੱਰਥਾ ਪ੍ਰਗੱਟ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਦੇ ਜੰਗ ਦਾ ਪਾਸਾ ਪਲਟਣ ਨਾਲ, ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ ਉੱਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਪਾਣੀ ਫਿਰ ਗਿਆ। ਰਹਿੰਦੀ ਖੂੰਦੀ ਕਸਰ ਯੁਗੰਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਅਸਲੀ ਸੋਮੇਂ ਹਿੰਦੀ ਕਾਮਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਜੀਉਂਦੇ ਜਾਗਦੇ ਸੰਬੰਧ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ। ‘ਪੰਡਤ ਰਾਮ ਚੰਦ ਦੀ ਮੌਤ<ref>ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਕੇਸ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵਿਚ ਜਿਉਂ ਹੀ ‘ਪੰਡਤ’ ਰਾਮ ਬੰਦ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਉਗਾਹੀ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਬੋਲਣ ਲਗੇ, ਇਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉੱਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਚੈਹਰੀ ਵਿਚ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਖਿਆਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭੇਦ ਖੋਲ ਦੇਣਗੇ (Un-American Activities, p. 214)।</ref> ਪਿਛੋਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਫਿਰ ਇਕ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਸੰਨ ੧੯੪੭ ਤੱਕ<ref>Un-American Activities, p. 243.</ref> ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਸਰਗਰਮ ਰਹੀ; ਪਰ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਬਤੌਰੇ ਅਮਰੀਕਾ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਹਿੰਦੀ ਕਾਮਿਆਂ ਦੇ ਜਨਤਕ ਉਭਾਰ ਦੇ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ। {{Multicol-break}} {{center|<poem>{{larger|'''ਬਾਈਵਾਂ ਕਾਂਡ'''}} {{xx-larger|'''ਲਹਿਰ ਫੇਲ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ'''}}</poem>}} {{gap}}ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੁਲੀਸ ਅਫਸਰਾਂ, ਜਿਹੜੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਤਫਤੀਸ਼ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਬੰਧਤ ਰਹੇ, ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ, “ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੇ ਘਾਟੇ, ਘਟੀਆ ਅਗਵਾਈ, ਭੇਦ ਨਾ ਰੱਖ ਸਕਣ, ਮਿਥੇ ਹੋਏ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਇਸ ਤੱਕ ਪੁਜਣ ਦੇ ਘਾਪੇ ਵਲ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦੇਣ ਦੀ ਹਿੰਦੀਆਂ ਦੀ ਆਦਤ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਗਲਾਂ ਨੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਫੇਲ ਕਰਨ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਪਾਰਟ ਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਇਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੇਰ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ) ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਵਿਚ ਮਾੜੀ ਜਿਹੀ ਕਸਰ ਰਹਿ ਗਈ ਅਤੇ ਢਾਹ ਲਗਣੋਂ ਮਸਾਂ ਮਸਾਂ ਬਚਾ ਹੋਇਆ<ref>Lack of Organization, bad leadership, incapacity to maintain secrecy, and the Indian habit of regarding the ideal as the fact accomplished, no doubt played their part in defeating the revolutionaries; but on more than one occassion their designs were dangerously near fulfilment and disaster was narrowly averted." (Isemonger and Slattery, p. 44.)</ref>"। ਸਤਾਰਵੇਂ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਦਿਤੇ ਸਭ<ref>ਕੇਵਲ ਰੌਲਟ ਰੀਪੋਟ (ਪੰਨਾ ੧੫੮) ਵਿਚ, ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ, ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੇ ਯੂ. ਪੀ. ਦੀਆਂ ਛਾਉਣੀਆਂ ਮੇਰਠ, ਕਾਨਪੁਰ, ਅਲਾਹਬਾਦ, ਬਨਾਰਸ, ਫੈਜ਼ਾਬਾਦ ਅਤੇ ਲਖਨਊ ਵਿਚ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ। ਅਗਲੇ ਵਾਕ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਾਮਯਾਬੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋਈ। ਇਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਨਿਖੇੜ ਕੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ ਕਿ ਕਾਮਯਾਬੀ ਕੇਵਲ ਯੂ. ਪੀ. ਦੀਆਂ ਛਾਉਣੀਆਂ ਵਿਚ ਘੱਟ ਹੋਈ, ਜਾਂ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦੀ ਸੂਬੇ ਆਦਿ ਹੋਰ ਥਾਈਂ ਵੀ। ਅਠਾਰਵੇਂ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਚੁਕਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਪਲੈਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਛਾਉਣੀਆਂ ਵਿਚ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਗਦਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਏ। ਗਦਰੀਆਂ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਅਸਲੀ ਅੱਡਾ ਪੰਜਾਬ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਗਦਰ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਬਾਕੀ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਫੌਜੀ ਵੀ ਇਸ ਗਦਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਬਸ੍ਰੱਤਿਕਿ ਓਥੇ ਅਗਾਉ ਇਤਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਥੋੜੇ ਬਹੁਤ ਹਮਦਰਦ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹੋਣ। ਰੋਲਟ ਰੀਪੋਟ (ਪੰਨਾ ੧੬੧) ਵਿਚ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਖੂੰਨ-ਰੇਜ਼ੀ ਹੋਣੇਂ ਵਾਲ ਕੁ ਦੀ ਵਿੱਥ ਰਹਿ ਗਈ।</ref> ਹਵਾਲੇ' ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਾਲਾਤ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ, ਗਦਰੀ ਕਾਰਰਵਾਈਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸੰਗੀਨ ਖਤਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਰਥਾਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਕਰਮ ਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਰਾਏ ਵਿਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਗਦਰ ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਬਹੁਤ ਮੁਆਫਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਣ ਦੀ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਹੋਣ ਵਿਚ ਮਾੜੀ ਜਿਹੀ ਕਸਰ ਰਹਿ ਗਈ। {{gap}}ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਅਤੇ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਕਮੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ {{Multicol-end}}<noinclude>{{center|੧੪੮}} {{rule}} <references/></noinclude> 82ua6wvr2x3v6epq8upg8oz6mfogyzw 250 16321 241625 193783 2026-10-21T01:01:19Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 241625 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Multicol}} ਭੇਦ ਰਖ ਸਕਣ ਆਦਿ ਇਨਕਲਾਬੀ ਤਰੀਕਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਤਜੱਰਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਗਲਾਂ ਵੀ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਨਾ-ਕਾਮਯਾਬੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀਆਂ। ਪਰ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਫੇਲ ਹੋਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਮੁਲਕ ਸਮੁਚੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਉਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਬਲਵੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਦੇਸ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਕਾਫੀ ਗਿਣਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਹੱਲੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਮੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਗਦਰ ਹੋਣੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰੁਕ ਸਕਦਾ। ਜੇਕਰ ਸੰਸਾਰ ਯੁਧ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਿੰਦੀ ਫੌਜੀਆਂ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਮਨੋ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਵੱਸਥਾ, ਅਤੇ ਚੰਦ ਇਕ ਬੰਗਾਲੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨਾਲ ਮੇਲ, ਨੇ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਵਾਸਤੇ ਓਹ ਸੰਗੀਨ ਖਤਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਦੇਸ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਜ਼ਿਮੇਵਾਰ ਕਰਮਚਾਰੀ ਆਪ ਮੰਨੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਕਾਫੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਨਤੀਜਾ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਹੋਰ ਦਾ ਹੋਰ ਨਿਕਲਦਾ। {{gap}}ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦਾ ਕਿਉਂ ਨਾ ਸਾਥ ਦਿਤਾ? ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਏਥੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਪਛੋਕੜ ਪੁਰਾਣੇ ਇਤਹਾਸਕ ਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਕਾਰਨਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਫੇਲ ਹੋਣ ਦੇ ਇਸ ਮੁਖ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਖਾਤਰ ਇਤਨਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ ਦੇ ਵਡੇ ਵਡੇ ਅਨਸਰਾਂ ਦੇ ਇਸ ਲਹਿਰ ਵਲ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ, ਜਾਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੇ, ਰਵੱਈਏ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰ ਦਿਤਾ ਜਾਏ। {{gap}}ਇਨਕਲਾਬੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੋਮਾ ਸਾਧਾਰਨ ਜਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਸਾਧਾਰਨ ਜਨਤਾ ਰਾਜਸੀ ਚੇਤੰਨਤਾ ਤੋਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਕਰੀਬਨ ਅਛੋਹ ਸੀ। ਕੌਮੀਅਤ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਾ, ਉਸ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਹ ਮੌਜੂਦਾ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ ਵਿਖਾਈ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਹੈ; ਅਤੇ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਬਕਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗੱਟ ਹੋਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਧਾ ਵਾਹ ਪਿਆ, ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯੂਰਪੀਨ ਸਾਹਿਤ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਮੌਕਿਆ ਮਿਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਅਥਵਾ ਤਬਕਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਧਾਰਨ ਜਨਤਾ ਵਿਚਕਾਰ ਰਾਜਸੀ ਵੀਚਾਰਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪੇਂਡੂ ਜਨਤਾ ਵਿਚ ਰਜਵਾੜਿਆਂ, ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਏਜੰਟਾਂ ਆਦਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨਸਰਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਰਸੂਖ ਵਧੇਰੇ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ੧੮੫੭ ਦੇ ਗਦਰ ਤੋਂ ਸਬਕ ਸਿੱਖ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਗੰਢ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰਖਣ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਜਨਤਾ ਦੇ ਮਨ ਉਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਮਨ ਚੈਨ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸੁਖ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੋ ਵਾਧਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਅਸਰ ਸੀ<ref>Rowlatt Report, p. 174.</ref>; ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਬੰਨੇ ਅੰਗਰਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿਰੁਧ ਗੁਝੀ ਗੁਝੀ ਮੁਖਾਲਫਤ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਸੀ, ਜੋ ਇਕ ਬਦੇਸ਼ੀ ਰਾਜ ਦੇ ਬਰਖਲਾਫ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਉਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਇਸ ਤੋਂ ਜ਼ਾਹਰ ਹੁੰਦੀ {{Multicol-break}} ਕਿ ਆਮ ਲੋਕੀਂ ਜਰਮਨੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਹੋਈਆਂ 'ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ ਇਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਤਸੱਲੀ ਲੈਂਦੇ। ਅਰਥਾਤ ਹਿੰਦ ਦੀ ਜਨਤਾ ਇਕ ਘੂਕ ਸੁਤੇ ਹੋਏ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਨ ਦੇਓ ਵਾਂਗੂੰ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸ ਬੰਨੇ ਵਰਤ ਲਈ ਜਾਵੇ। ਇਕ ਵੇਰ ਗਦਰ ਮਚ ਪੈਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਬਹੁਤ ਸੰਭਾਵਨਾ ਸੀ ਕਿ ਜਨਤਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਇਸ ਦੇ ਹਲੂਣੇ ਨਾਲ ਇਕਦੱਮ ਉਘੜ ਪੈਣ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਗ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਫਲ ਕਰਨ ਵਿਚ ਜੁੱਟ ਪਵੇ। ਸਤਾਰਵੇਂ ਕਾਂਡ (ਪੰਨਾ ੪੫੫) ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਚੁਕਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਆਂ ਦੀ ਪੇਂਡੂ ਜਨਤਾ ਦਾ ਉਲਾਰ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿਲੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਵੱਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਕਈ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਜਰਮਨ ਕੈਸਰ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠਾਂ ਗੜ ਬੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਪਰ ਰਾਜਸੀ ਜਾਗਰਤੀ ਤੋਂ ਕੋਰੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿਚ ਪਾਕੇ ਅਤੇ ਵਰਗਲਾ ਕੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁਧ `ਵਰਤਣਾ ਵੀ ਇਤਨਾ ਹੀ ਸੌਖਾ ਸੀ। ਬਲਕਿ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦਾ ਜਨਤਾ ਨਾਲ ਨਵਾਂ ਨਵਾਂ ਮੇਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਬਹੁਤ ਥੋੜੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਪੁਰਜ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਏਜੰਟਾਂ ਦੇ ਜਨਤਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਹੁਤ ਵਧੇਰੇ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਮੇਲ ਸਨ। ਸਰਕਾਰੀ ਪਲੜਾ ਭਾਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਚਤਰ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਧਾਰਨ ਡਾਕੂ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਲਈ<ref>O'Dwyer, p. 198.</ref>। ਏਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ, ਟਵਾਨੇ ਤੇ ਕਜ਼ਲਬਾਸ਼ ਵਰਗੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਅਨਸਰਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ੈਲਦਾਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਏਜੰਸੀਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਹਿੰਦ ਦੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜਨਤਾ ਵਿਚ ਉਸ ਇਸਲਾਮ-ਹਮਾਇਤੀ ਜਜ਼ਬੇ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਜਜ਼ਬੇ ਨਾਲੋਂ ਉਭਾਰਨਾ ਸੌਖਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਜ਼ਹਬੀ ਸੰਸਕਾਰ ਜਨਤਾ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣੇ ਚਲੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ) ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਆਈ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਉਸ ਵਿਰੁਧ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਜਾਗ ਪੈਣ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਖੁਦ ਤੌਖਲਾ ਸੀ<ref>Rowlatt Report, p. 174.</ref>। ਧਾਰਮਕ ਅਤੇ ਫਿਰਕੂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਜੋ ਮਜ਼ਹਬ ਅਤੇ ਫਿਰਕਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਲੜਾਉਣ ਵਿਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਉਲਟ ਚਲਦੀਆਂ ਸਨ, ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦੇ ਮਸਲੇ ਉੱਤੇ ਇਕ ਰਾਏ ਹਕੂਮਤ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਫਤਹ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ<ref>Official Reports of Parliamentary Debates, (Common 8), 1917, Vol. LXXXXV, p. 2243.</ref>। {{gap}}ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤਬਕਿਆਂ ਵਿਚ ਕੌਮੀ ਜਾਗਰਤੀ ਆਈ ਹੋਈ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੀ, ਸਵਾਏ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਇਕੜ ਟੁਕੜ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ, ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦਾ ਸਾਥ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਬੱਬ ਤਾਂ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਵਿਯੁੱਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਸਮੁਚੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਇਹ ਤਬਕੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਰਾਹ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਹੋਏ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਵੇਂ ਜਾਂ ਵਖਰੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਵੀ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਬਕਿਆਂ ਦੇ ਕਈ ਅਨਸਰਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਰਿਆਇਤਾਂ ਲੈਣ ਵਲ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਕਈਆਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ {{Multicol-end}}<noinclude>{{center|੧੪੮}} {{rule}} <references/></noinclude> pe49cqvez5vzmdppad7g74shzx5mqpx 250 16326 241626 193786 2026-10-21T01:09:14Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 241626 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Multicol}} ਯੂਰਪੀਨ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਦੇ ਲਸ਼ਕਾਰੇ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਇਨਸਾਫ ਦੀਆਂ ਡੀਂਗਾਂ ਨਾਲ ਇਤਨੀਆਂ ਚੁੰਧਿਆ ਗਈਆਂ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅਸਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਮਝ ਸਕੇ। ‘ਮਹਾਤਮਾ’ ਗਾਂਧੀ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵਿਚ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਭਰਤੀ ਦੇਣ ਵਿਚ ਰੁਝੇ ਰਹੇ। ਸ਼੍ਰੀ ਗੋਖਲੇ ਨੂੰ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਪੁਛਿਆ ਕਿ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਜਾਏ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਿੰਦ ਛੱਡ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀ ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ ਹੋਵੇਗਾ? ਸ਼੍ਰੀ ਗੋਖਲੇ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਇਹ ਗਲ ਸੁਣ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਬੜੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਣਗੇ, ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਅਦਨ ਪੁਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਆਉਣ ਲਈ ਤਾਰ ਦੇਣਗੇ<ref>Hardinge, p. 115.</ref>। ਇਹ ਮਿਸਾਲਾਂ ‘ਮਹਾਤਮਾ’ ਗਾਂਧੀ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਗੋਖਲੇ ਦੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਉਤੇ ਧੱਬਾ ਲਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਰਾਏ ਦਾ ਵਖੇਵਾਂ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ਬਾਰੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨਾ ਚੰਦ ਉਤੇ ਬੁਕਣ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਇਹ ਮਿਸਾਲਾਂ ਕੇਵਲ ਇਹ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁਲਕ ਦੇ ਰਾਜਸੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਤਬਕੇ ਵਿਚ ਕਿਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਮਹੌਲ ਪਸਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੇਸ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਨੀਤੀਵਾਨ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਐਨਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖਦੇ ਸਨ। {{gap}}ਦੇਸ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਅਨਸਰਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਿਆਂ ਲਾਰਿਆਂ ਉਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਰਾਸਵਾਦ ਦਾ ਐਸਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਉਲਟਾਉਣ ਲਈ ਕਾਰਗਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਨਤਾ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੂਸ ਵਿਚ ਹੋਈ ਬਾਲਸ਼ਵਿਕ ਜੁਗ ਗਰਦੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਕਮੀਊਨਿਸਟ ਤਰੀਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦਾ ਜਨਤਕ ਇਨਕਲਾਬ ਕਰਨ ਵਲ ਕਿਉਂ ਨਾ ਧਿਆਨ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਕਈ ਅਧੀਨ ਮਲਕ ਫੌਜੀ ਬਗਾਵਤ ਦੇ ਆਸਰੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਬੰਨੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਹਿੰਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਖਾਸ ਨਾ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦਾ ਵਡਾ ਸਬੱਬ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਸੀ ਕਿ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਜਾਗ ਲਗੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੌਜੀਆਂ ਨਾਲ ਨੇੜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਮੌਕੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵੀ, ਇਹ ਹਕੀਕਤ ਹੈ ਕਿ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਫੌਜੀ ਬਗਾਵਤ ਕਰਵਾਉਣ ਵਲ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਹਿੰਦ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਤਰਾਸਵਾਦੀ ਤਰੀਕਾਕਾਰ ਛਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। {{gap}}ਤਰਾਂਸਵਾਦੀ ਰੁਚੀ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿਚ ਛਾਅ ਜਾਣ ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਏ।੧੮੫੭ ਦੇ ਗਦਰ ਦੀ ਅਸੱਫਲਤਾ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਸਬੱਬ ਯੂਰਪੀਨ ਕੌਮਾਂ ਹੱਥ ਆਏ ਗਲਬਾ ਪਾਊ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ, ਇਨਕਲਾਬੀ ਹਲਕਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇਸ ਵਿਚ ਅਗੇ ਹੀ ਇਸ ਵੀਚਾਰ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਸੀ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਲਵੇ ਰਾਹੀਂ ਉਲਟਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਪਾਗਲਪਨ ਜਾਂ ਜਨੂਨ ਦੇ ਤੁਲ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੁਧ ਤਰਾਸਵਾਦੀ ਤਰੀਕਾਕਾਰ ਦੀ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੇ ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਬੀਜ ਨਹੀਂ {{Multicol-break}} ਸਨ। ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਗੈਰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿਚ ਉਪਰ ਦੱਸਿਆ ਵੀਚਾਰ ਹੋਰ ਭੋਰ ਛੜ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਤਿਲਕ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਗਰਮ ਖਿਆਲੀ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਸਿਰੇ ਸਨ, ਨੇ ਵੀ ਅਗੱਸਤ ੧੯੧੪ ਵਿਚ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ<ref>Rowlatt Report, p. 14.</ref>। {{gap}}ਤਰਾਸਵਾਦੀ ਰੁਚੀ ਦੇ ਛਾਅ ਜਾਣ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਨਕਲਾਬੀ ਹਲਕਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਲਵੇ ਦੇ ਹੋਰ ਸਾਧਨਾਂ ਵਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼੍ਰੀ ਸਾਨਿਯਾਲ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਸ਼ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ਼ ਦੇ ਤਰਾਸਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਕੇਂਦੂ ਨਾਲ ਵੀਚਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਮਿਲਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਤਰਾਸਵਾਦੀ ਸ਼ਸਤੂ-ਦੰਗਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਉੱਦਮ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਰਦੇ<ref>ਬੰਦੀ ਜੀਵਨ, ਭਾਗ ਦੂਜਾ, ਪੰਨੇ ੮੭ ਤੋਂ ੯੦.</ref>। ਪਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬੋਸ਼ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ, ਨੇ ਵੀ, ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ, ਨਾ ਹੱਥਿਆਰਬੰਦ ਬਲਵੇ ਲਈ ਹੱਥਿਆਰ ਅਕੱਠੇ ਕਰਨ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਵਿੱਦਿਆ ਸਿੱਖਣ ਵਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਸੀ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ<ref>ਬੰਦੀ ਜੀਵਨ, ਭਾਗ ਦੂਜਾ, ਪੰਨੇ ੨੨, ੭੫ ਤੇ ੮੧.</ref>। ਅਰਥਾਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੇ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਗੁਪਤ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਅਤੇ ਬੰਬ ਬਨਾਉਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਕਾਰਆਮਦ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆਕੇ ਨਾ ਪਾ ਸਕੇ। ਜੇਕਰ ਦੇਸ ਵਿਚਲੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਹੱਥਿਆਰਬੰਦ ਬਲਵੇ ਲਈ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਲ, ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਹਕੂਮਤਾਂ ਨਾਲ ਤਾਲ ਮੇਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਲ, ਵੇਲੇ ਸਿਰ ਧਿਆਨ ਦਿਤਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵਿਚ ਗਦਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਸ਼ਰ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਜੋ ਹੋਇਆ। {{gap}}ਖੁਲ੍ਹੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਰਾਜਸੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਕਾਂਗਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ। ਕਾਂਗਰਸ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਰਾਜਸੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਤੋਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਲਵੇ ਲਈ ਲੁਕਵੀਂ ਮਦਦ ਦੀ ਵੀ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਆਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਸੀ ਇਤਨੀ ਨਰਮ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਪਟਾ ਭਾਈ ਸੀਤਾ ਰਾਮੱਈਯਾ ਆਦਿ ਗਾਂਧੀ-ਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਤੋਂ ਵੀ ਇਸ ਵਲ ਤਰਸ ਦਾ ਰੱਵਈਆ ਜ਼ਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਰਥਾਤ ਕੌਮੀ ਲਹਿਰ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਸ਼ਾਤਮਈ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਹ ਹਿੱਕ ਠੋਰਵੀਂ ਮੁਖਾਲਫਤ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਫੜੀ, ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁਧ ਪਿਛੋਂ ਇਸ ਨੇ ‘ਮਹਾਤਮਾ’ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ। {{gap}}ਦੇਸ ਦੀ ਕੇਂਦ੍ਰੀ ਕਾਨੂੰਨ ਘੜਨੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਹਿੰਦੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਬਾਰੇ ਉਸ ਸਰਟੀਫੀਕੇਟ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰ ਦੇਣਾ ਹੀ ਕਾਫੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿਤਾ। ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਜਦ ਕੌਂਸਲ ਵਿਚ ਬਿਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ) ਨੇ ਮੈਬਰਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿ {{Multicol-end}}<noinclude>{{center|੧੫੦}} {{rule}} <references/></noinclude> mpffftsorjyhyf8s72ew8v77rlzszee 250 16428 241577 190494 2026-10-20T12:22:50Z Harchand Bhinder 2624 241577 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Karamjit Singh Gathwala" /></noinclude>{{Multicol}} ਪਿੰਡ ਬੂੜਚੰਦ, ਨੂੰ ਚਾਰ ਸਾਲ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ। '''(ਠ) ਜਗਤ ਪੁਰ ਦੇ ਕਤਲ''' ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਚਨਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਵੱਲਾ ਪੁਲ ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। '''(੩) ਨੰਗਲ ਕਲਾਂ ਹੋਏ ਕਤਲ''' ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਅਕਾਲਗੜ ਖੁਰਦ, ਜ਼ਿਲਾ ਲੁਧਿਹਾਣਾ), ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। '''(ਢ) ਲਾਹੌਰ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ 1''' ੧. ਸ਼੍ਰੀ ਲਾਲ ਚੰਦ ‘ਫਲਕ', ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਦਵਾਨ ਚੰਦ, ਵਛੋ- ਵਾਲੀ, ਲਾਹੌਰ, ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ। ੨.. ਸ਼੍ਰੀ ਬੂੜ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਾਵਨ ਸਿੰਘ, ਸੂਤਰ ਮੰਡੀ, ਲਾਹੌਰ, ਦਸ ਸਾਲ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ । ੩. ਸ਼੍ਰੀ ਪਿਆਰੇ ਲਾਲ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਪੰਡਤ ਜਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ, ਕੂਚਾ ਲੇਲਾ ਮਜਨੂੰ, ਲਾਹੌਰ, ਦਸ ਸਾਲ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ। ੪. ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਇਬਰਾਹੀਮ, ਲੁਹਾਰੀ ਮੰਡੀ, ਲਾਹੌਰ, ਇਕ ਸਾਲ ਕੈਦ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸੌ ਰੁਪੱਯਾ ਜੁਰਮਾਨਾ। ੫. ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਤਾਪ ਸਿੰਘ, ਅਨਾਰਕਲੀ, ਲਾਹੌਰ, ਦੋ ਸਾਲ ਕੈਦ ਤੇ ਪੰਜ ਸੌ ਰੁਪੱਯਾ ਜੁਰਮਾਨਾ । {{Multicol-break}} '''(ਣ) ਫੁਟਕਲ ।''' ੧. ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਠੀਕਰੀ ਵਾਲਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ), ਸਤ ਸਾਲ ਕੈਦ । ੨. ਸ਼੍ਰੀ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਭਰਾ, ਸਾਲ ਕੈਦ । ੩. ਸ਼੍ਰੀ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ, ਠੀਕਰੀ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਕੈਦ । ੪. ਸ਼੍ਰੀ ਗੰਡੂ, ਠੀਕਰੀ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਕੈਦ । ੫. ਸ਼੍ਰੀ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਗਨੇਸ਼ਾ ਸਿੰਘ, ਠੀਕਰੀ ਵਾਲਾ ਇਕੀ ਸਾਲ ਕੈਦ। ੬. ਸ਼੍ਰੀ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਨਿਹਾਲਾ, ਪਿੰਡ ਕੋਟ ਟੋਡਰ ਮਲ, ਜ਼ਿਲਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ੨੧ ਸਾਲ ਕੈਦ । ੭. ਸ਼੍ਰੀ ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ, ਠੀਕਰੀ ਵਾਲਾ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਕੈਦ । ੮. ਸ਼੍ਰੀ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਭਾਮ, ਜ਼ਿਲਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਕੈਦ। ੯, ਸ਼੍ਰੀ ਲਭੂ, ਪਿੰਡ ਅਰਜਨਪੁਰ, ਜ਼ਿਲਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਕੈਦ। ੧੦. ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਨਸ਼ੀ, ਕੋਟ ਟੋਡਰ ਮਲ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਕੈਦ । ੧੧. ਸ਼੍ਰੀ ਟਹਿਲਾ, ਕੋਟ ਟੋਡਰ ਮਲ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਕੈਦ। ੧੨. ਸ਼੍ਰੀ ਧਰਮ ਸਿੰਘ, ਭਾਮ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਕੈਦ । ੧੩. ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਮ, ਸਤ ਸਾਲ ਕੈਦ ੧੪. ਸ਼੍ਰੀ ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਮ, ਸਤ ਸਾਲ ਕੈਦ। ੧੫. ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਭਾਮ, ਸਤ ਸਾਲ ਕੈਦ ੧੬. ਸ਼੍ਰੀ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ, ਠੀਕਰੀ ਵਾਲਾ, ਸਤ ਸਾਲ ਕੈਦ । ੧੭. ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਫੈਜ਼ਾਬਾਦ, ਦਸ ਸਾਲ ਕੈਦ (Rowlatt Report, p. 135.) {{Multicol-end}} {| class="wikitable" |+ (3) ਪਿਛੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ |- ! ਮੁਕੱਦਮੇਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ !! ਹਾਜ਼ਰ ਦੋਸ਼ੀ !! ਬਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ !! ਫਾਂਸੀ ਲੱਗੇ !! ਉਮਰ ਕੈਦ ਸਜ਼ਾ ਵਾਲੇ !! ਘਟ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਵਾਲੇ |- | ੧. ਲਾਹੌਰ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ || ੬੧ || ੪ || ੭ || ੪੪ || ੬ |- |੨. ਲਾਹੌਰ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ || ੭੪ || ੧੫ || ੫ || ੪੬ || ੮ |- |੩. ਲਾਹੌਰ ਸੈਕੰਡ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ || ੧੭ || ੫ || ੫ || ੬|| ੧ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |- | ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ || ਮਿਸਾਲ |} | ४ ੭੪ ੧੫ ੧੭ ਪ naw ४४ É € t ੧ 1 ੪. ਲਾਹੌਰ ਥਰਡ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ ੫. ਲਾਹੌਰ ਫੋਰਥ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ ੬. ਮੰਡੀ ਦੇ ਦੋ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ ੭. ਬਰਮਾਂ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ σ ਅ॥ έ ੧੭ ੮. ਸੈਕੰਡ ਬਰਮਾਂ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ ४ ੬. ਬਨਾਰਸ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ ੧੪ ੧੦. ਸੈਨਵਾਂਸਿਸਕੋ ਕੇਸ ੩੫ ੧੧. ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਕੇਸ ੧੨. ਲਾਹੌਰ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ ੧੩. ਫੀਰੋਜ਼ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਘਟਨਾ ੧੪. ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੀ ਘਟਨਾ ੧੫. ਵੱਲਾ ਪੁਲ ਦੀ ਘਟਨਾ ੧੬. ਜਗਤਪੁਰ ਦਾ ਕਤਲ ੧੭. ਨੰਗਲ ਕਲਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ੧੮. ਪਧਰੀ ਦਾ ਕਤਲ ਦਾ ੧੯, ਅਲਾਵਲਪੁਰ ਡਾਕੇ ਦਾ ਕੇਸ 20. ਫੁਟਕਲ ਜੋੜ t ૧ บุ m ਵੱਲਾ ਪੁਲ ਦੀ ਘਟਨਾ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ। ४ १० ੩੨ ੧ ੧੨ fr ४ ૧ น ੧੭ ੧੭ ੨੯੧ ੪੦+੨। ੪੨ । ੧੧੪ | ੯੩ ੧੬੯<noinclude></noinclude> m90xjeoqtmibfmnnas3zdg5zni4m5ih 241584 241577 2026-10-20T12:48:35Z Harchand Bhinder 2624 241584 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Karamjit Singh Gathwala" /></noinclude>{{Multicol}} ਪਿੰਡ ਬੂੜਚੰਦ, ਨੂੰ ਚਾਰ ਸਾਲ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ। '''(ਠ) ਜਗਤ ਪੁਰ ਦੇ ਕਤਲ''' ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਚਨਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਵੱਲਾ ਪੁਲ ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। '''(੩) ਨੰਗਲ ਕਲਾਂ ਹੋਏ ਕਤਲ''' ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਅਕਾਲਗੜ ਖੁਰਦ, ਜ਼ਿਲਾ ਲੁਧਿਹਾਣਾ), ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। '''(ਢ) ਲਾਹੌਰ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ 1''' ੧. ਸ਼੍ਰੀ ਲਾਲ ਚੰਦ ‘ਫਲਕ', ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਦਵਾਨ ਚੰਦ, ਵਛੋ- ਵਾਲੀ, ਲਾਹੌਰ, ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ। ੨.. ਸ਼੍ਰੀ ਬੂੜ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਾਵਨ ਸਿੰਘ, ਸੂਤਰ ਮੰਡੀ, ਲਾਹੌਰ, ਦਸ ਸਾਲ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ । ੩. ਸ਼੍ਰੀ ਪਿਆਰੇ ਲਾਲ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਪੰਡਤ ਜਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ, ਕੂਚਾ ਲੇਲਾ ਮਜਨੂੰ, ਲਾਹੌਰ, ਦਸ ਸਾਲ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ। ੪. ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਇਬਰਾਹੀਮ, ਲੁਹਾਰੀ ਮੰਡੀ, ਲਾਹੌਰ, ਇਕ ਸਾਲ ਕੈਦ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸੌ ਰੁਪੱਯਾ ਜੁਰਮਾਨਾ। ੫. ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਤਾਪ ਸਿੰਘ, ਅਨਾਰਕਲੀ, ਲਾਹੌਰ, ਦੋ ਸਾਲ ਕੈਦ ਤੇ ਪੰਜ ਸੌ ਰੁਪੱਯਾ ਜੁਰਮਾਨਾ । {{Multicol-break}} '''(ਣ) ਫੁਟਕਲ ।''' ੧. ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਠੀਕਰੀ ਵਾਲਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ), ਸਤ ਸਾਲ ਕੈਦ । ੨. ਸ਼੍ਰੀ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਭਰਾ, ਸਾਲ ਕੈਦ । ੩. ਸ਼੍ਰੀ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ, ਠੀਕਰੀ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਕੈਦ । ੪. ਸ਼੍ਰੀ ਗੰਡੂ, ਠੀਕਰੀ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਕੈਦ । ੫. ਸ਼੍ਰੀ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਗਨੇਸ਼ਾ ਸਿੰਘ, ਠੀਕਰੀ ਵਾਲਾ ਇਕੀ ਸਾਲ ਕੈਦ। ੬. ਸ਼੍ਰੀ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਨਿਹਾਲਾ, ਪਿੰਡ ਕੋਟ ਟੋਡਰ ਮਲ, ਜ਼ਿਲਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ੨੧ ਸਾਲ ਕੈਦ । ੭. ਸ਼੍ਰੀ ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ, ਠੀਕਰੀ ਵਾਲਾ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਕੈਦ । ੮. ਸ਼੍ਰੀ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਭਾਮ, ਜ਼ਿਲਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਕੈਦ। ੯, ਸ਼੍ਰੀ ਲਭੂ, ਪਿੰਡ ਅਰਜਨਪੁਰ, ਜ਼ਿਲਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਕੈਦ। ੧੦. ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਨਸ਼ੀ, ਕੋਟ ਟੋਡਰ ਮਲ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਕੈਦ । ੧੧. ਸ਼੍ਰੀ ਟਹਿਲਾ, ਕੋਟ ਟੋਡਰ ਮਲ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਕੈਦ। ੧੨. ਸ਼੍ਰੀ ਧਰਮ ਸਿੰਘ, ਭਾਮ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਕੈਦ । ੧੩. ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਮ, ਸਤ ਸਾਲ ਕੈਦ ੧੪. ਸ਼੍ਰੀ ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਮ, ਸਤ ਸਾਲ ਕੈਦ। ੧੫. ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਭਾਮ, ਸਤ ਸਾਲ ਕੈਦ ੧੬. ਸ਼੍ਰੀ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ, ਠੀਕਰੀ ਵਾਲਾ, ਸਤ ਸਾਲ ਕੈਦ । ੧੭. ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਫੈਜ਼ਾਬਾਦ, ਦਸ ਸਾਲ ਕੈਦ (Rowlatt Report, p. 135.) {{Multicol-end}} {| class="wikitable" |+ (3) ਪਿਛੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ |- ! ਮੁਕੱਦਮੇਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ !! ਹਾਜ਼ਰ ਦੋਸ਼ੀ !! ਬਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ !! ਫਾਂਸੀ ਲੱਗੇ !! ਉਮਰ ਕੈਦ ਸਜ਼ਾ ਵਾਲੇ !! ਘਟ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਵਾਲੇ |- | ੧. ਲਾਹੌਰ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ || ੬੧ || ੪ || ੭ || ੪੪ || ੬ |- |੨. ਲਾਹੌਰ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ || ੭੪ || ੧੫ || ੫ || ੪੬ || ੮ |- |੩. ਲਾਹੌਰ ਸੈਕੰਡ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ || ੧੭ || ੫ || ੫ || ੬|| ੧ |- | ੪. ਲਾਹੌਰ ਥਰਡ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ || ੧ || || ੧ || || |- | ੫. ਲਾਹੌਰ ਫੋਰਥ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ || ੧ || || ੧|| || |- | ੬. ਮੰਡੀ ਦੇ ਦੋ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ || ੬|| || || ੨ || ੪ |- | ੭. ਬਰਮਾਂ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ || ੧੭ || ੪ || ੬ || ੬ || ੧ |- | ੮. ਸੈਕੰਡ ਬਰਮਾਂ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ|| ੪ || || || ੪ || |- | ੬. ਬਨਾਰਸ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ || ੧੪ || ੩ || || ੧ || ੧੦ |- | ੧੦. ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਕੇਸ || ੩੫ || ੧ || || || ੩੨ |- | ੧੧. ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਕੇਸ|| ਮਿਸਾਲ || ੪ || || || ੪ |- | ੧੨. ਲਾਹੌਰ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ || ੫ || || || ੧ || ੪ |- | ੧੩. ਫੀਰੋਜ਼ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਘਟਨਾ || ੮ || || ੮ || || |- | ੧੪. ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੀ ਘਟਨਾ || ੧ || || ੧ || || |- | ੧੫. ਵੱਲਾ ਪੁਲ ਦੀ ਘਟਨਾ || ੫ || || ੫ || || |- | ੧੬. ਜਗਤਪੁਰ ਦਾ ਕਤਲ || ਵੱਲਾ ਪੁਲ ਦੀ ਘਟਨਾ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ। || || || || |- | ੧੭. ਨੰਗਲ ਕਲਾਂ ਦਾ ਕਤਲ || ੧ || || ੧ || || |- | ੧੮. ਪਧਰੀ ਦਾ ਕਤਲ || ੧੨ || ੫ || ੨ || ੪ || ੧ |- | ੧੯. ਅਲਾਵਲਪੁਰ ਡਾਕੇ ਦਾ ਕੇਸ || ੮ || ੩ || || || ੫ |- | 20. ਫੁਟਕਲ || ੧੭ || || || || ੧੭ |- | ਜੋੜ || ੨੯੧ || ੪੦+੨ || ੪੨ || ੧੧੪ || ੯੩ |} ਦਾ t ૧ บุ m ४ १० ੩੨ ੧ ੧੨ fr ४ ૧ น ੧੭ ੧੭ । । |<noinclude>{{center|੧੬੯}}</noinclude> qhgh5qp70vty4nhc9imxasalaki56fn 241585 241584 2026-10-20T12:55:14Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 241585 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Multicol}} ਪਿੰਡ ਬੂੜਚੰਦ, ਨੂੰ ਚਾਰ ਸਾਲ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ।</br> '''(ਠ) ਜਗਤ ਪੁਰ ਦੇ ਕਤਲ''' ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਚਨਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਵੱਲਾ ਪੁਲ ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।</br> '''(੩) ਨੰਗਲ ਕਲਾਂ ਹੋਏ ਕਤਲ''' ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਅਕਾਲਗੜ ਖੁਰਦ, ਜ਼ਿਲਾ ਲੁਧਿਹਾਣਾ), ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ।</br> '''(ਢ) ਲਾਹੌਰ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ ।''' ੧. ਸ਼੍ਰੀ ਲਾਲ ਚੰਦ ‘ਫਲਕ', ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਦਵਾਨ ਚੰਦ, ਵਛੋ- ਵਾਲੀ, ਲਾਹੌਰ, ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ।</br> ੨.. ਸ਼੍ਰੀ ਬੂੜ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਾਵਨ ਸਿੰਘ, ਸੂਤਰ ਮੰਡੀ, ਲਾਹੌਰ, ਦਸ ਸਾਲ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ।</br> ੩. ਸ਼੍ਰੀ ਪਿਆਰੇ ਲਾਲ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਪੰਡਤ ਜਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ, ਕੂਚਾ ਲੇਲਾ ਮਜਨੂੰ, ਲਾਹੌਰ, ਦਸ ਸਾਲ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ।</br> ੪. ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਇਬਰਾਹੀਮ, ਲੁਹਾਰੀ ਮੰਡੀ, ਲਾਹੌਰ, ਇਕ ਸਾਲ ਕੈਦ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸੌ ਰੁਪੱਯਾ ਜੁਰਮਾਨਾ।</br> ੫. ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਤਾਪ ਸਿੰਘ, ਅਨਾਰਕਲੀ, ਲਾਹੌਰ, ਦੋ ਸਾਲ ਕੈਦ ਤੇ ਪੰਜ ਸੌ ਰੁਪੱਯਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ।</br> {{Multicol-break}} '''(ਣ) ਫੁਟਕਲ ।''' ੧. ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਠੀਕਰੀ ਵਾਲਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ), ਸਤ ਸਾਲ ਕੈਦ ।</br> ੨. ਸ਼੍ਰੀ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਭਰਾ, ਸਾਲ ਕੈਦ । ੩. ਸ਼੍ਰੀ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ, ਠੀਕਰੀ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਕੈਦ ।</br> ੪. ਸ਼੍ਰੀ ਗੰਡੂ, ਠੀਕਰੀ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਕੈਦ । ੫. ਸ਼੍ਰੀ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਗਨੇਸ਼ਾ ਸਿੰਘ, ਠੀਕਰੀ ਵਾਲਾ ਇਕੀ ਸਾਲ ਕੈਦ ।</br> ੬. ਸ਼੍ਰੀ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਨਿਹਾਲਾ, ਪਿੰਡ ਕੋਟ ਟੋਡਰ ਮਲ, ਜ਼ਿਲਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ੨੧ ਸਾਲ ਕੈਦ ।</br> ੭. ਸ਼੍ਰੀ ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ, ਠੀਕਰੀ ਵਾਲਾ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਕੈਦ ।</br> ੮. ਸ਼੍ਰੀ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਭਾਮ, ਜ਼ਿਲਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਕੈਦ ।</br> ੯, ਸ਼੍ਰੀ ਲਭੂ, ਪਿੰਡ ਅਰਜਨਪੁਰ, ਜ਼ਿਲਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਕੈਦ ।</br> ੧੦. ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਨਸ਼ੀ, ਕੋਟ ਟੋਡਰ ਮਲ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਕੈਦ ।</br> ੧੧. ਸ਼੍ਰੀ ਟਹਿਲਾ, ਕੋਟ ਟੋਡਰ ਮਲ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਕੈਦ ।</br> ੧੨. ਸ਼੍ਰੀ ਧਰਮ ਸਿੰਘ, ਭਾਮ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਕੈਦ ।</br> ੧੩. ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਮ, ਸਤ ਸਾਲ ਕੈਦ ।</br> ੧੪. ਸ਼੍ਰੀ ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਮ, ਸਤ ਸਾਲ ਕੈਦ ।</br> ੧੫. ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਭਾਮ, ਸਤ ਸਾਲ ਕੈਦ ।</br> ੧੬. ਸ਼੍ਰੀ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ, ਠੀਕਰੀ ਵਾਲਾ, ਸਤ ਸਾਲ ਕੈਦ ।</br> ੧੭. ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਫੈਜ਼ਾਬਾਦ, ਦਸ ਸਾਲ ਕੈਦ ।</br> (Rowlatt Report, p. 135.)</br> {{Multicol-end}} {| class="wikitable" |+ (3) ਪਿਛੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ |- ! ਮੁਕੱਦਮੇਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ !! ਹਾਜ਼ਰ ਦੋਸ਼ੀ !! ਬਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ !! ਫਾਂਸੀ ਲੱਗੇ !! ਉਮਰ ਕੈਦ ਸਜ਼ਾ ਵਾਲੇ !! ਘਟ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਵਾਲੇ |- | ੧. ਲਾਹੌਰ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ || ੬੧ || ੪ || ੭ || ੪੪ || ੬ |- |੨. ਲਾਹੌਰ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ || ੭੪ || ੧੫ || ੫ || ੪੬ || ੮ |- |੩. ਲਾਹੌਰ ਸੈਕੰਡ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ || ੧੭ || ੫ || ੫ || ੬|| ੧ |- | ੪. ਲਾਹੌਰ ਥਰਡ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ || ੧ || || ੧ || || |- | ੫. ਲਾਹੌਰ ਫੋਰਥ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ || ੧ || || ੧|| || |- | ੬. ਮੰਡੀ ਦੇ ਦੋ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ || ੬|| || || ੨ || ੪ |- | ੭. ਬਰਮਾਂ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ || ੧੭ || ੪ || ੬ || ੬ || ੧ |- | ੮. ਸੈਕੰਡ ਬਰਮਾਂ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ|| ੪ || || || ੪ || |- | ੬. ਬਨਾਰਸ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ || ੧੪ || ੩ || || ੧ || ੧੦ |- | ੧੦. ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਕੇਸ || ੩੫ || ੧ || || || ੩੨ |- | ੧੧. ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਕੇਸ|| ਮਿਸਾਲ || ੪ || || || ੪ |- | ੧੨. ਲਾਹੌਰ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ || ੫ || || || ੧ || ੪ |- | ੧੩. ਫੀਰੋਜ਼ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਘਟਨਾ || ੮ || || ੮ || || |- | ੧੪. ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੀ ਘਟਨਾ || ੧ || || ੧ || || |- | ੧੫. ਵੱਲਾ ਪੁਲ ਦੀ ਘਟਨਾ || ੫ || || ੫ || || |- | ੧੬. ਜਗਤਪੁਰ ਦਾ ਕਤਲ || ਵੱਲਾ ਪੁਲ ਦੀ ਘਟਨਾ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ। || || || || |- | ੧੭. ਨੰਗਲ ਕਲਾਂ ਦਾ ਕਤਲ || ੧ || || ੧ || || |- | ੧੮. ਪਧਰੀ ਦਾ ਕਤਲ || ੧੨ || ੫ || ੨ || ੪ || ੧ |- | ੧੯. ਅਲਾਵਲਪੁਰ ਡਾਕੇ ਦਾ ਕੇਸ || ੮ || ੩ || || || ੫ |- | 20. ਫੁਟਕਲ || ੧੭ || || || || ੧੭ |- | ਜੋੜ || ੨੯੧ || ੪੦+੨ || ੪੨ || ੧੧੪ || ੯੩ |} {{nop}}<noinclude>{{center|੧੬੯}}</noinclude> 34w91wonk90mnn6tg7cdxzaz906rx6z 241586 241585 2026-10-20T12:57:26Z Harchand Bhinder 2624 241586 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Multicol}} ਪਿੰਡ ਬੂੜਚੰਦ, ਨੂੰ ਚਾਰ ਸਾਲ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ।</br> '''(ਠ) ਜਗਤ ਪੁਰ ਦੇ ਕਤਲ''' ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਚਨਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਵੱਲਾ ਪੁਲ ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।</br> '''(੩) ਨੰਗਲ ਕਲਾਂ ਹੋਏ ਕਤਲ''' ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਅਕਾਲਗੜ ਖੁਰਦ, ਜ਼ਿਲਾ ਲੁਧਿਹਾਣਾ), ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।</br> '''(ਢ) ਲਾਹੌਰ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ।''' ੧. ਸ਼੍ਰੀ ਲਾਲ ਚੰਦ ‘ਫਲਕ', ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਦਵਾਨ ਚੰਦ, ਵਛੋ- ਵਾਲੀ, ਲਾਹੌਰ, ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ।</br> ੨.. ਸ਼੍ਰੀ ਬੂੜ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਾਵਨ ਸਿੰਘ, ਸੂਤਰ ਮੰਡੀ, ਲਾਹੌਰ, ਦਸ ਸਾਲ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ।</br> ੩. ਸ਼੍ਰੀ ਪਿਆਰੇ ਲਾਲ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਪੰਡਤ ਜਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ, ਕੂਚਾ ਲੇਲਾ ਮਜਨੂੰ, ਲਾਹੌਰ, ਦਸ ਸਾਲ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ।</br> ੪. ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਇਬਰਾਹੀਮ, ਲੁਹਾਰੀ ਮੰਡੀ, ਲਾਹੌਰ, ਇਕ ਸਾਲ ਕੈਦ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸੌ ਰੁਪੱਯਾ ਜੁਰਮਾਨਾ।</br> ੫. ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਤਾਪ ਸਿੰਘ, ਅਨਾਰਕਲੀ, ਲਾਹੌਰ, ਦੋ ਸਾਲ ਕੈਦ ਤੇ ਪੰਜ ਸੌ ਰੁਪੱਯਾ ਜੁਰਮਾਨਾ।</br> {{Multicol-break}} '''(ਣ) ਫੁਟਕਲ ।''' ੧. ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਠੀਕਰੀ ਵਾਲਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ), ਸਤ ਸਾਲ ਕੈਦ।</br> ੨. ਸ਼੍ਰੀ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਭਰਾ, ਸਾਲ ਕੈਦ।</br> ੩. ਸ਼੍ਰੀ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ, ਠੀਕਰੀ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਕੈਦ।</br> ੪. ਸ਼੍ਰੀ ਗੰਡੂ, ਠੀਕਰੀ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਕੈਦ।</br> ੫. ਸ਼੍ਰੀ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਗਨੇਸ਼ਾ ਸਿੰਘ, ਠੀਕਰੀ ਵਾਲਾ ਇਕੀ ਸਾਲ ਕੈਦ।</br> ੬. ਸ਼੍ਰੀ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਨਿਹਾਲਾ, ਪਿੰਡ ਕੋਟ ਟੋਡਰ ਮਲ, ਜ਼ਿਲਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ੨੧ ਸਾਲ ਕੈਦ।</br> ੭. ਸ਼੍ਰੀ ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ, ਠੀਕਰੀ ਵਾਲਾ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਕੈਦ।</br> ੮. ਸ਼੍ਰੀ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਭਾਮ, ਜ਼ਿਲਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਕੈਦ।</br> ੯, ਸ਼੍ਰੀ ਲਭੂ, ਪਿੰਡ ਅਰਜਨਪੁਰ, ਜ਼ਿਲਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਕੈਦ।</br> ੧੦. ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਨਸ਼ੀ, ਕੋਟ ਟੋਡਰ ਮਲ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਕੈਦ।</br> ੧੧. ਸ਼੍ਰੀ ਟਹਿਲਾ, ਕੋਟ ਟੋਡਰ ਮਲ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਕੈਦ।</br> ੧੨. ਸ਼੍ਰੀ ਧਰਮ ਸਿੰਘ, ਭਾਮ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਕੈਦ।</br> ੧੩. ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਮ, ਸਤ ਸਾਲ ਕੈਦ।</br> ੧੪. ਸ਼੍ਰੀ ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਮ, ਸਤ ਸਾਲ ਕੈਦ।</br> ੧੫. ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਭਾਮ, ਸਤ ਸਾਲ ਕੈਦ।</br> ੧੬. ਸ਼੍ਰੀ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ, ਠੀਕਰੀ ਵਾਲਾ, ਸਤ ਸਾਲ ਕੈਦ।</br> ੧੭. ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਫੈਜ਼ਾਬਾਦ, ਦਸ ਸਾਲ ਕੈਦ।</br> (Rowlatt Report, p. 135.)</br> {{Multicol-end}} {| class="wikitable" |+ (3) ਪਿਛੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ |- ! ਮੁਕੱਦਮੇਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ !! ਹਾਜ਼ਰ ਦੋਸ਼ੀ !! ਬਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ !! ਫਾਂਸੀ ਲੱਗੇ !! ਉਮਰ ਕੈਦ ਸਜ਼ਾ ਵਾਲੇ !! ਘਟ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਵਾਲੇ |- | ੧. ਲਾਹੌਰ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ || ੬੧ || ੪ || ੭ || ੪੪ || ੬ |- |੨. ਲਾਹੌਰ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ || ੭੪ || ੧੫ || ੫ || ੪੬ || ੮ |- |੩. ਲਾਹੌਰ ਸੈਕੰਡ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ || ੧੭ || ੫ || ੫ || ੬|| ੧ |- | ੪. ਲਾਹੌਰ ਥਰਡ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ || ੧ || || ੧ || || |- | ੫. ਲਾਹੌਰ ਫੋਰਥ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ || ੧ || || ੧|| || |- | ੬. ਮੰਡੀ ਦੇ ਦੋ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ || ੬|| || || ੨ || ੪ |- | ੭. ਬਰਮਾਂ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ || ੧੭ || ੪ || ੬ || ੬ || ੧ |- | ੮. ਸੈਕੰਡ ਬਰਮਾਂ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ|| ੪ || || || ੪ || |- | ੬. ਬਨਾਰਸ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ || ੧੪ || ੩ || || ੧ || ੧੦ |- | ੧੦. ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਕੇਸ || ੩੫ || ੧ || || || ੩੨ |- | ੧੧. ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਕੇਸ|| ਮਿਸਾਲ || ੪ || || || ੪ |- | ੧੨. ਲਾਹੌਰ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ || ੫ || || || ੧ || ੪ |- | ੧੩. ਫੀਰੋਜ਼ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਘਟਨਾ || ੮ || || ੮ || || |- | ੧੪. ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੀ ਘਟਨਾ || ੧ || || ੧ || || |- | ੧੫. ਵੱਲਾ ਪੁਲ ਦੀ ਘਟਨਾ || ੫ || || ੫ || || |- | ੧੬. ਜਗਤਪੁਰ ਦਾ ਕਤਲ || ਵੱਲਾ ਪੁਲ ਦੀ ਘਟਨਾ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ। || || || || |- | ੧੭. ਨੰਗਲ ਕਲਾਂ ਦਾ ਕਤਲ || ੧ || || ੧ || || |- | ੧੮. ਪਧਰੀ ਦਾ ਕਤਲ || ੧੨ || ੫ || ੨ || ੪ || ੧ |- | ੧੯. ਅਲਾਵਲਪੁਰ ਡਾਕੇ ਦਾ ਕੇਸ || ੮ || ੩ || || || ੫ |- | 20. ਫੁਟਕਲ || ੧੭ || || || || ੧੭ |- | ਜੋੜ || ੨੯੧ || ੪੦+੨ || ੪੨ || ੧੧੪ || ੯੩ |} {{nop}}<noinclude>{{center|੧੬੯}}</noinclude> jk1xcvh8nnvls0s7a02xijen2ydpeqp 241587 241586 2026-10-20T12:58:16Z Harchand Bhinder 2624 241587 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Multicol}} ਪਿੰਡ ਬੂੜਚੰਦ, ਨੂੰ ਚਾਰ ਸਾਲ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ।</br> '''(ਠ) ਜਗਤ ਪੁਰ ਦੇ ਕਤਲ''' ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਚਨਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਵੱਲਾ ਪੁਲ ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।</br> '''(੩) ਨੰਗਲ ਕਲਾਂ ਹੋਏ ਕਤਲ''' ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਅਕਾਲਗੜ ਖੁਰਦ, ਜ਼ਿਲਾ ਲੁਧਿਹਾਣਾ), ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।</br> '''(ਢ) ਲਾਹੌਰ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ।''' ੧. ਸ਼੍ਰੀ ਲਾਲ ਚੰਦ ‘ਫਲਕ', ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਦਵਾਨ ਚੰਦ, ਵਛੋ- ਵਾਲੀ, ਲਾਹੌਰ, ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ।</br> ੨.. ਸ਼੍ਰੀ ਬੂੜ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਾਵਨ ਸਿੰਘ, ਸੂਤਰ ਮੰਡੀ, ਲਾਹੌਰ, ਦਸ ਸਾਲ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ।</br> ੩. ਸ਼੍ਰੀ ਪਿਆਰੇ ਲਾਲ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਪੰਡਤ ਜਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ, ਕੂਚਾ ਲੇਲਾ ਮਜਨੂੰ, ਲਾਹੌਰ, ਦਸ ਸਾਲ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ।</br> ੪. ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਇਬਰਾਹੀਮ, ਲੁਹਾਰੀ ਮੰਡੀ, ਲਾਹੌਰ, ਇਕ ਸਾਲ ਕੈਦ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸੌ ਰੁਪੱਯਾ ਜੁਰਮਾਨਾ।</br> ੫. ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਤਾਪ ਸਿੰਘ, ਅਨਾਰਕਲੀ, ਲਾਹੌਰ, ਦੋ ਸਾਲ ਕੈਦ ਤੇ ਪੰਜ ਸੌ ਰੁਪੱਯਾ ਜੁਰਮਾਨਾ।</br> '''(ਣ) ਫੁਟਕਲ ।''' {{Multicol-break}} ੧. ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਠੀਕਰੀ ਵਾਲਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ), ਸਤ ਸਾਲ ਕੈਦ।</br> ੨. ਸ਼੍ਰੀ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਭਰਾ, ਸਾਲ ਕੈਦ।</br> ੩. ਸ਼੍ਰੀ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ, ਠੀਕਰੀ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਕੈਦ।</br> ੪. ਸ਼੍ਰੀ ਗੰਡੂ, ਠੀਕਰੀ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਕੈਦ।</br> ੫. ਸ਼੍ਰੀ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਗਨੇਸ਼ਾ ਸਿੰਘ, ਠੀਕਰੀ ਵਾਲਾ ਇਕੀ ਸਾਲ ਕੈਦ।</br> ੬. ਸ਼੍ਰੀ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਨਿਹਾਲਾ, ਪਿੰਡ ਕੋਟ ਟੋਡਰ ਮਲ, ਜ਼ਿਲਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ੨੧ ਸਾਲ ਕੈਦ।</br> ੭. ਸ਼੍ਰੀ ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ, ਸਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ, ਠੀਕਰੀ ਵਾਲਾ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਕੈਦ।</br> ੮. ਸ਼੍ਰੀ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਭਾਮ, ਜ਼ਿਲਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਕੈਦ।</br> ੯, ਸ਼੍ਰੀ ਲਭੂ, ਪਿੰਡ ਅਰਜਨਪੁਰ, ਜ਼ਿਲਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਕੈਦ।</br> ੧੦. ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਨਸ਼ੀ, ਕੋਟ ਟੋਡਰ ਮਲ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਕੈਦ।</br> ੧੧. ਸ਼੍ਰੀ ਟਹਿਲਾ, ਕੋਟ ਟੋਡਰ ਮਲ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਕੈਦ।</br> ੧੨. ਸ਼੍ਰੀ ਧਰਮ ਸਿੰਘ, ਭਾਮ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਕੈਦ।</br> ੧੩. ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਮ, ਸਤ ਸਾਲ ਕੈਦ।</br> ੧੪. ਸ਼੍ਰੀ ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਮ, ਸਤ ਸਾਲ ਕੈਦ।</br> ੧੫. ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਭਾਮ, ਸਤ ਸਾਲ ਕੈਦ।</br> ੧੬. ਸ਼੍ਰੀ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ, ਠੀਕਰੀ ਵਾਲਾ, ਸਤ ਸਾਲ ਕੈਦ।</br> ੧੭. ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਫੈਜ਼ਾਬਾਦ, ਦਸ ਸਾਲ ਕੈਦ।</br> (Rowlatt Report, p. 135.)</br> {{Multicol-end}} {| class="wikitable" |+ (3) ਪਿਛੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ |- ! ਮੁਕੱਦਮੇਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ !! ਹਾਜ਼ਰ ਦੋਸ਼ੀ !! ਬਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ !! ਫਾਂਸੀ ਲੱਗੇ !! ਉਮਰ ਕੈਦ ਸਜ਼ਾ ਵਾਲੇ !! ਘਟ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਵਾਲੇ |- | ੧. ਲਾਹੌਰ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ || ੬੧ || ੪ || ੭ || ੪੪ || ੬ |- |੨. ਲਾਹੌਰ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ || ੭੪ || ੧੫ || ੫ || ੪੬ || ੮ |- |੩. ਲਾਹੌਰ ਸੈਕੰਡ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ || ੧੭ || ੫ || ੫ || ੬|| ੧ |- | ੪. ਲਾਹੌਰ ਥਰਡ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ || ੧ || || ੧ || || |- | ੫. ਲਾਹੌਰ ਫੋਰਥ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ || ੧ || || ੧|| || |- | ੬. ਮੰਡੀ ਦੇ ਦੋ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ || ੬|| || || ੨ || ੪ |- | ੭. ਬਰਮਾਂ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ || ੧੭ || ੪ || ੬ || ੬ || ੧ |- | ੮. ਸੈਕੰਡ ਬਰਮਾਂ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ|| ੪ || || || ੪ || |- | ੬. ਬਨਾਰਸ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ || ੧੪ || ੩ || || ੧ || ੧੦ |- | ੧੦. ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਕੇਸ || ੩੫ || ੧ || || || ੩੨ |- | ੧੧. ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਕੇਸ|| ਮਿਸਾਲ || ੪ || || || ੪ |- | ੧੨. ਲਾਹੌਰ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ || ੫ || || || ੧ || ੪ |- | ੧੩. ਫੀਰੋਜ਼ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਘਟਨਾ || ੮ || || ੮ || || |- | ੧੪. ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੀ ਘਟਨਾ || ੧ || || ੧ || || |- | ੧੫. ਵੱਲਾ ਪੁਲ ਦੀ ਘਟਨਾ || ੫ || || ੫ || || |- | ੧੬. ਜਗਤਪੁਰ ਦਾ ਕਤਲ || ਵੱਲਾ ਪੁਲ ਦੀ ਘਟਨਾ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ। || || || || |- | ੧੭. ਨੰਗਲ ਕਲਾਂ ਦਾ ਕਤਲ || ੧ || || ੧ || || |- | ੧੮. ਪਧਰੀ ਦਾ ਕਤਲ || ੧੨ || ੫ || ੨ || ੪ || ੧ |- | ੧੯. ਅਲਾਵਲਪੁਰ ਡਾਕੇ ਦਾ ਕੇਸ || ੮ || ੩ || || || ੫ |- | 20. ਫੁਟਕਲ || ੧੭ || || || || ੧੭ |- | ਜੋੜ || ੨੯੧ || ੪੦+੨ || ੪੨ || ੧੧੪ || ੯੩ |} {{nop}}<noinclude>{{center|੧੬੯}}</noinclude> 78ho7exkskkvh4j2k6lrnpm6l5v6vg5 250 16433 241588 190493 2026-10-20T13:04:48Z Harchand Bhinder 2624 241588 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Karamjit Singh Gathwala" /></noinclude>ਨੋਟ:- ੧. ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲਾਹੌਰ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ ਦੇ ਦਸਾਂ ਦੀ, ਲਾਹੌਰ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੇਸ ਦੇ ਅਠਾਈਆਂ ਦੀ, ਲਾਹੌਰ ਸੈਕੰਡ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੇਸ ਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ, ਅਤੇ ਬਰਮਾ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ ਦੇ ਇਕ ਦੀ, ਸਜ਼ਾ ਪਿਛੋਂ ਉਮਰ ਕੈਦ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰ ਦਿਤੀ ਗਈ।</br> ੨. Isemonger and Slattery ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਦਿਤੀ ਸੰਬੰਧਤ ਅੰਤਕਾ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੈਕੰਡ ਬਰਮਾ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿਤੀ ਗਈ, ਪਰ ਇਹ ਗਲਤ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੰਗਲ ਕਲਾਂ ਅਤੇ ਜਗਤ ਪੁਰ ਦੇ ਕਤਲਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਲਾ ਪੁਲ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਵੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋਬਾਰਾ ਗਿਣ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।</br> ੩. ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਲਿਸਟ ਮੁਕੰਮਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਫਰਵਰੀ ੧੯੧੫ ਤਕ ੪੫ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੋਈਆਂ (O' Dwyer, p. 200)</br> ੪. ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਕੇਸ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵਿਚ ‘ਪੰਡਤ’ ਰਾਮ ਚੰਦ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਮਾਰੇ ਗਏ।</br> {{center|{{bar|3}}}} (ਬ) ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ। ਤੇਈਵੇਂ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਫੌਜੀਆਂ ਦਾ ਡਕਸ਼ੱਈ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ:ਨਾਮ ੧. ਸ਼੍ਰੀ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ੨, " ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਸਿੰਘ ੩. ਤਾਰਾ ,, ੪. ਦਫੇਦਾਰ ਵਧਾਵਾ ਸਿੰਘ ੫. ਸ਼੍ਰੀ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ É. " " ੭. ਦਫੇਦਾਰ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਸ਼੍ਰੀ ੮. ਸ਼੍ਰੀ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ " ਸਿੰਘ ੯.,, ਗੁਜਰ ਜੇਠਾ ਸਿੰਘ " 90. ੧੧. ਬੁਧ ਸਿੰਘ " ,, ੧੨. ਅਬਦੁਲਾ ਪਿੰਡ ਰੂੜੀ ਵਾਲਾ ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ " " " " ,, " " ਜੀਓਬਾਲਾ ਸਬਾਜਪੁਰ ਚੁਸਲੋਵੜ ਕਸਲ ਲਹੁਕੇ " ਛੋਟੀਆਂ ,, ,, 2 2 2: " " " ਲਾਹੌਰ *Q'Dwyer, p. 203. Eighteen sentenced to death and twelve actually executed. ਤੇਈਵੇਂ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ, ਪਰ ਪਿਛੋਂ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿਤੀ ਗਈ:ਨਾਮ ੧. ਸ਼੍ਰੀ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ੨, ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੰ: ੨ " ੩.,, ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ ੪. ” ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ੫.,, ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ " ੬.,, ਨੰਦ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਛੋਟੀਆਂ ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ,, " , " " ਰਾਏ ਕੇ ਬੁਰਜ ,, " " ਢੰਡ ਕਸੇਲ ,, ਇਕ ਸੌ ਅਠਾਈਵੀਂ ਪਾਇਓਨੀਅਰਜ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ (First Case, Seduction of Troops, p. 6)। ਬਾਰਵੇਂ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਦੋ ਫੌਜੀ ਫਾਂਸੀ ਲਾਏ ਗਏ (First Case, Seduction of Troops, p. 9.), ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਸਾਨਿਯਾਲ ਮੁਤਾਬਕ ਮੇਰਠ ਦੇ ਲਗ ਪਗ ੧੦-੧੧ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲਾਈ ਗਈ (ਬੰਦੀ ਜੀਵਨ, ਭਾਗ ਦੂਜਾ, ਪੰਨਾ ੩੬)। ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਦੇ ਗਦਰ ਸੰਬੰਧੀ ਫੜੇ ਗਏ ਗਦਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ੪੧ ਨੂੰ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਕਰਕੇ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਉਡਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ੧੨੫ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਘਟ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ (Post Mortem on Malay, Virginia Thompson, p. 241.)। ਜੋ ਗਦਰੀ ਫੜੇ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ, (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਸੀ), ਜਾਂ ਗੋਲੀ ਦਾ ਨਸ਼ਾਨਾ ਬਣ ਗਏ ਜਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਮਰ ਗਏ। ਫੌਜੀਆਂ ਬਾਰੇ ਉਪਰ ਦਿੱਤੀ ਤਫਸੀਲ ਮੁਕੰਮਲ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਵੀ ਪੱਕਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਿਤਨੇ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਹੋਏ।<noinclude></noinclude> 0s7nahlc5qsuv51zjzt93d6qs6aj8ru 241589 241588 2026-10-20T14:16:20Z Harchand Bhinder 2624 241589 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Karamjit Singh Gathwala" /></noinclude>{{overfloat left|ਨੋਟ:- | depth=6em}} ੧. ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲਾਹੌਰ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ ਦੇ ਦਸਾਂ ਦੀ, ਲਾਹੌਰ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੇਸ ਦੇ ਅਠਾਈਆਂ ਦੀ, ਲਾਹੌਰ ਸੈਕੰਡ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੇਸ ਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ, ਅਤੇ ਬਰਮਾ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ ਦੇ ਇਕ ਦੀ, ਸਜ਼ਾ ਪਿਛੋਂ ਉਮਰ ਕੈਦ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰ ਦਿਤੀ ਗਈ।</br> ੨. Isemonger and Slattery ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਦਿਤੀ ਸੰਬੰਧਤ ਅੰਤਕਾ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੈਕੰਡ ਬਰਮਾ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿਤੀ ਗਈ, ਪਰ ਇਹ ਗਲਤ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੰਗਲ ਕਲਾਂ ਅਤੇ ਜਗਤ ਪੁਰ ਦੇ ਕਤਲਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਲਾ ਪੁਲ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਵੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋਬਾਰਾ ਗਿਣ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।</br> ੩. ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਲਿਸਟ ਮੁਕੰਮਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਫਰਵਰੀ ੧੯੧੫ ਤਕ ੪੫ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੋਈਆਂ (O' Dwyer, p. 200)</br> ੪. ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਕੇਸ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵਿਚ ‘ਪੰਡਤ’ ਰਾਮ ਚੰਦ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਮਾਰੇ ਗਏ।</br> {{center|{{bar|3}}}} (ਬ) ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ। ਤੇਈਵੇਂ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਫੌਜੀਆਂ ਦਾ ਡਕਸ਼ੱਈ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲਾਕ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ:ਨਾਮ ੧. ਸ਼੍ਰੀ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ੨, " ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਸਿੰਘ ੩. ਤਾਰਾ ,, ੪. ਦਫੇਦਾਰ ਵਧਾਵਾ ਸਿੰਘ ੫. ਸ਼੍ਰੀ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ É. " " ੭. ਦਫੇਦਾਰ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਸ਼੍ਰੀ ੮. ਸ਼੍ਰੀ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ " ਸਿੰਘ ੯.,, ਗੁਜਰ ਜੇਠਾ ਸਿੰਘ " 90. ੧੧. ਬੁਧ ਸਿੰਘ " ,, ੧੨. ਅਬਦੁਲਾ ਪਿੰਡ ਰੂੜੀ ਵਾਲਾ ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ " " " " ,, " " ਜੀਓਬਾਲਾ ਸਬਾਜਪੁਰ ਚੁਸਲੋਵੜ ਕਸਲ ਲਹੁਕੇ " ਛੋਟੀਆਂ ,, ,, 2 2 2: " " " ਲਾਹੌਰ *Q'Dwyer, p. 203. Eighteen sentenced to death and twelve actually executed. ਤੇਈਵੇਂ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ, ਪਰ ਪਿਛੋਂ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿਤੀ ਗਈ:ਨਾਮ ੧. ਸ਼੍ਰੀ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ੨, ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੰ: ੨ " ੩.,, ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ ੪. ” ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ੫.,, ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ " ੬.,, ਨੰਦ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਛੋਟੀਆਂ ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ,, " , " " ਰਾਏ ਕੇ ਬੁਰਜ ,, " " ਢੰਡ ਕਸੇਲ ,, ਇਕ ਸੌ ਅਠਾਈਵੀਂ ਪਾਇਓਨੀਅਰਜ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ (First Case, Seduction of Troops, p. 6)। ਬਾਰਵੇਂ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਦੋ ਫੌਜੀ ਫਾਂਸੀ ਲਾਏ ਗਏ (First Case, Seduction of Troops, p. 9.), ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਸਾਨਿਯਾਲ ਮੁਤਾਬਕ ਮੇਰਠ ਦੇ ਲਗ ਪਗ ੧੦-੧੧ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲਾਈ ਗਈ (ਬੰਦੀ ਜੀਵਨ, ਭਾਗ ਦੂਜਾ, ਪੰਨਾ ੩੬)। ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਦੇ ਗਦਰ ਸੰਬੰਧੀ ਫੜੇ ਗਏ ਗਦਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ੪੧ ਨੂੰ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਕਰਕੇ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਉਡਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ੧੨੫ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਘਟ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ (Post Mortem on Malay, Virginia Thompson, p. 241.)। ਜੋ ਗਦਰੀ ਫੜੇ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ, (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਸੀ), ਜਾਂ ਗੋਲੀ ਦਾ ਨਸ਼ਾਨਾ ਬਣ ਗਏ ਜਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਮਰ ਗਏ। ਫੌਜੀਆਂ ਬਾਰੇ ਉਪਰ ਦਿੱਤੀ ਤਫਸੀਲ ਮੁਕੰਮਲ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਵੀ ਪੱਕਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਿਤਨੇ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਹੋਏ।<noinclude></noinclude> edva6pjtr7csxq9ryem3s95v8go29db 241590 241589 2026-10-20T14:45:47Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 241590 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Block center|<poem>{{overfloat left|ਨੋਟ:- | depth=3em}}੧. ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲਾਹੌਰ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ ਦੇ ਦਸਾਂ ਦੀ, ਲਾਹੌਰ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੇਸ ਦੇ ਅਠਾਈਆਂ ਦੀ, ਲਾਹੌਰ ਸੈਕੰਡ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੇਸ ਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ, ਅਤੇ ਬਰਮਾ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ ਦੇ ਇਕ ਦੀ, ਸਜ਼ਾ ਪਿਛੋਂ ਉਮਰ ਕੈਦ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰ ਦਿਤੀ ਗਈ। ੨. Isemonger and Slattery ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਦਿਤੀ ਸੰਬੰਧਤ ਅੰਤਕਾ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੈਕੰਡ ਬਰਮਾ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿਤੀ ਗਈ, ਪਰ ਇਹ ਗਲਤ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੰਗਲ ਕਲਾਂ ਅਤੇ ਜਗਤ ਪੁਰ ਦੇ ਕਤਲਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਲਾ ਪੁਲ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਵੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋਬਾਰਾ ਗਿਣ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।</br> ੩. ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਲਿਸਟ ਮੁਕੰਮਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਫਰਵਰੀ ੧੯੧੫ ਤਕ ੪੫ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੋਈਆਂ (O' Dwyer, p. 200)</br> ੪. ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਕੇਸ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵਿਚ ‘ਪੰਡਤ’ ਰਾਮ ਚੰਦ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਮਾਰੇ ਗਏ।</br></poem>}} {{center|{{bar|3}}}} (ਬ) ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ। ਤੇਈਵੇਂ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਫੌਜੀਆਂ ਦਾ ਡਕਸ਼ੱਈ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ<ref>Q'Dwyer, p. 203. Eighteen sentenced to death and twelve actually executed.</ref>:- {| class="wikitable sortable" |+ |- ! ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ |- | ੧. ਸ਼੍ਰੀ ਭਾਗ ਸਿੰਘ|| ਰੂੜੀ ਵਾਲਾ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- | ੨. ,, ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ || ,, || ,, |- | ੩. ,, ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ || ,, || ,, |- | ੪. ਦਫੇਦਾਰ ਵਧਾਵਾ ਸਿੰਘ || ,, || ,, |- | ੫. ਸ਼੍ਰੀ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ || ਜੀਓਬਾਲਾ || ,, |- | ੬. ,, ,, ,, || ਸਬਾਜਪੁਰ || ,, |- | ੭. ਦਫੇਦਾਰ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ || ਚੂਸਲੇਵੜ || ,, |- | ੮. ਸ਼੍ਰੀ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ || ਕਸੇਲ || ,, |- | ੯.,, ਗੁਜਰ ਸਿੰਘ || ਲਹੁਕੇ || ,, |- |੧੦ . ,,ਜੇਠਾ ਸਿੰਘ || ,, || ,, |- | ੧੧. ,, ਬੁਧ ਸਿੰਘ || ਢੋਟੀਆਂ || ,, |- | ੧੨. ਅਬਦੁਲਾ || || ਲਾਹੌਰ |} {| class="wikitable sortable" |+ ਤੇਈਵੇਂ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ, ਪਰ ਪਿਛੋਂ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿਤੀ ਗਈ: |- ! ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ |- | ੧. ਸ਼੍ਰੀ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ || ਢੋਟੀਆਂ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- | ੨. ,, ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੰ: ੨ || ,, ||,, |- | ੩. ,, ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ|| ,,|| ,, |- |੪. ,, ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ || ,, || ,, |- | ੫. ,, ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ || ਢੰਡ ਕਸੇਲ || ,, |- | ੬. ,, ਨੰਦ ਸਿੰਘ || ਰਾਏ ਕੇ ਬੁਰਜ || ,, |} {{gap}}ਇਕ ਸੌ ਅਠਾਈਵੀਂ ਪਾਇਓਨੀਅਰਜ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ (First Case, Seduction of Troops, p. 6)। ਬਾਰਵੇਂ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਦੋ ਫੌਜੀ ਫਾਂਸੀ ਲਾਏ ਗਏ (First Case, Seduction of Troops, p. 9.), ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਸਾਨਿਯਾਲ ਮੁਤਾਬਕ ਮੇਰਠ ਦੇ ਲਗ ਪਗ ੧੦-੧੧ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲਾਈ ਗਈ (ਬੰਦੀ ਜੀਵਨ, ਭਾਗ ਦੂਜਾ, ਪੰਨਾ ੩੬)। ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਦੇ ਗਦਰ ਸੰਬੰਧੀ ਫੜੇ ਗਏ ਗਦਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ੪੧ ਨੂੰ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਕਰਕੇ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਉਡਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ੧੨੫ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਘਟ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ (Post Mortem on Malay, Virginia Thompson, p. 241.)। ਜੋ ਗਦਰੀ ਫੜੇ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ, (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਸੀ), ਜਾਂ ਗੋਲੀ ਦਾ ਨਸ਼ਾਨਾ ਬਣ ਗਏ ਜਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਮਰ ਗਏ। {{gap}}ਫੌਜੀਆਂ ਬਾਰੇ ਉਪਰ ਦਿੱਤੀ ਤਫਸੀਲ ਮੁਕੰਮਲ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਵੀ ਪੱਕਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਿਤਨੇ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਹੋਏ।<noinclude>{{center|੧੭੦}}</noinclude> l51u9p7racxevz52mj3oyum3l0f2b9y 241591 241590 2026-10-20T14:51:21Z Harchand Bhinder 2624 241591 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{ps|ਨੋਟ:- | ੧. ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲਾਹੌਰ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ ਦੇ ਦਸਾਂ ਦੀ, ਲਾਹੌਰ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੇਸ ਦੇ ਅਠਾਈਆਂ ਦੀ, ਲਾਹੌਰ ਸੈਕੰਡ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੇਸ ਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ, ਅਤੇ ਬਰਮਾ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ ਦੇ ਇਕ ਦੀ, ਸਜ਼ਾ ਪਿਛੋਂ ਉਮਰ ਕੈਦ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰ ਦਿਤੀ ਗਈ।}} {{ps| |੨. Isemonger and Slattery ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਦਿਤੀ ਸੰਬੰਧਤ ਅੰਤਕਾ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੈਕੰਡ ਬਰਮਾ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿਤੀ ਗਈ, ਪਰ ਇਹ ਗਲਤ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੰਗਲ ਕਲਾਂ ਅਤੇ ਜਗਤ ਪੁਰ ਦੇ ਕਤਲਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਲਾ ਪੁਲ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਵੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋਬਾਰਾ ਗਿਣ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।}} {{ps| |੩. ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਲਿਸਟ ਮੁਕੰਮਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਫਰਵਰੀ ੧੯੧੫ ਤਕ ੪੫ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੋਈਆਂ (O' Dwyer, p. 200)}} {{ps| |੪. ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਕੇਸ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵਿਚ ‘ਪੰਡਤ’ ਰਾਮ ਚੰਦ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਮਾਰੇ ਗਏ।}} {{center|{{bar|3}}}} (ਬ) ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ। ਤੇਈਵੇਂ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਫੌਜੀਆਂ ਦਾ ਡਕਸ਼ੱਈ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ<ref>Q'Dwyer, p. 203. Eighteen sentenced to death and twelve actually executed.</ref>:- {| class="wikitable sortable" |+ |- ! ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ |- | ੧. ਸ਼੍ਰੀ ਭਾਗ ਸਿੰਘ|| ਰੂੜੀ ਵਾਲਾ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- | ੨. ,, ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ || ,, || ,, |- | ੩. ,, ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ || ,, || ,, |- | ੪. ਦਫੇਦਾਰ ਵਧਾਵਾ ਸਿੰਘ || ,, || ,, |- | ੫. ਸ਼੍ਰੀ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ || ਜੀਓਬਾਲਾ || ,, |- | ੬. ,, ,, ,, || ਸਬਾਜਪੁਰ || ,, |- | ੭. ਦਫੇਦਾਰ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ || ਚੂਸਲੇਵੜ || ,, |- | ੮. ਸ਼੍ਰੀ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ || ਕਸੇਲ || ,, |- | ੯.,, ਗੁਜਰ ਸਿੰਘ || ਲਹੁਕੇ || ,, |- |੧੦ . ,,ਜੇਠਾ ਸਿੰਘ || ,, || ,, |- | ੧੧. ,, ਬੁਧ ਸਿੰਘ || ਢੋਟੀਆਂ || ,, |- | ੧੨. ਅਬਦੁਲਾ || || ਲਾਹੌਰ |} {| class="wikitable sortable" |+ ਤੇਈਵੇਂ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ, ਪਰ ਪਿਛੋਂ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿਤੀ ਗਈ: |- ! ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ |- | ੧. ਸ਼੍ਰੀ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ || ਢੋਟੀਆਂ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- | ੨. ,, ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੰ: ੨ || ,, ||,, |- | ੩. ,, ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ|| ,,|| ,, |- |੪. ,, ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ || ,, || ,, |- | ੫. ,, ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ || ਢੰਡ ਕਸੇਲ || ,, |- | ੬. ,, ਨੰਦ ਸਿੰਘ || ਰਾਏ ਕੇ ਬੁਰਜ || ,, |} {{gap}}ਇਕ ਸੌ ਅਠਾਈਵੀਂ ਪਾਇਓਨੀਅਰਜ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ (First Case, Seduction of Troops, p. 6)। ਬਾਰਵੇਂ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਦੋ ਫੌਜੀ ਫਾਂਸੀ ਲਾਏ ਗਏ (First Case, Seduction of Troops, p. 9.), ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਸਾਨਿਯਾਲ ਮੁਤਾਬਕ ਮੇਰਠ ਦੇ ਲਗ ਪਗ ੧੦-੧੧ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲਾਈ ਗਈ (ਬੰਦੀ ਜੀਵਨ, ਭਾਗ ਦੂਜਾ, ਪੰਨਾ ੩੬)। ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਦੇ ਗਦਰ ਸੰਬੰਧੀ ਫੜੇ ਗਏ ਗਦਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ੪੧ ਨੂੰ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਕਰਕੇ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਉਡਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ੧੨੫ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਘਟ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ (Post Mortem on Malay, Virginia Thompson, p. 241.)। ਜੋ ਗਦਰੀ ਫੜੇ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ, (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਸੀ), ਜਾਂ ਗੋਲੀ ਦਾ ਨਸ਼ਾਨਾ ਬਣ ਗਏ ਜਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਮਰ ਗਏ। {{gap}}ਫੌਜੀਆਂ ਬਾਰੇ ਉਪਰ ਦਿੱਤੀ ਤਫਸੀਲ ਮੁਕੰਮਲ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਵੀ ਪੱਕਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਿਤਨੇ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਹੋਏ।<noinclude>{{center|੧੭੦}}</noinclude> bh1sodxv6a8bgioxa2vnfzjbuwxyknt 241592 241591 2026-10-20T14:53:49Z Harchand Bhinder 2624 241592 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{ps|ਨੋਟ:- | ੧. ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲਾਹੌਰ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ ਦੇ ਦਸਾਂ ਦੀ, ਲਾਹੌਰ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੇਸ ਦੇ ਅਠਾਈਆਂ ਦੀ, ਲਾਹੌਰ ਸੈਕੰਡ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੇਸ ਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ, ਅਤੇ ਬਰਮਾ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ ਦੇ ਇਕ ਦੀ, ਸਜ਼ਾ ਪਿਛੋਂ ਉਮਰ ਕੈਦ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰ ਦਿਤੀ ਗਈ।}} {{ps| |੨. Isemonger and Slattery ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਦਿਤੀ ਸੰਬੰਧਤ ਅੰਤਕਾ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੈਕੰਡ ਬਰਮਾ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿਤੀ ਗਈ, ਪਰ ਇਹ ਗਲਤ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੰਗਲ ਕਲਾਂ ਅਤੇ ਜਗਤ ਪੁਰ ਦੇ ਕਤਲਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਲਾ ਪੁਲ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਵੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋਬਾਰਾ ਗਿਣ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।}} {{ps| |੩. ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਲਿਸਟ ਮੁਕੰਮਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਫਰਵਰੀ ੧੯੧੫ ਤਕ ੪੫ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੋਈਆਂ (O' Dwyer, p. 200)}} {{ps| |੪. ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਕੇਸ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵਿਚ ‘ਪੰਡਤ’ ਰਾਮ ਚੰਦ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਮਾਰੇ ਗਏ।}} {{center|{{bar|3}}}} (ਬ) ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ। ਤੇਈਵੇਂ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਫੌਜੀਆਂ ਦਾ ਡਕਸ਼ੱਈ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ<ref>Q'Dwyer, p. 203. Eighteen sentenced to death and twelve actually executed.</ref>:- {| class="wikitable sortable" |+ |- ! ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ |- | ੧. ਸ਼੍ਰੀ ਭਾਗ ਸਿੰਘ|| ਰੂੜੀ ਵਾਲਾ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- | ੨. ,, ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ || ,, || ,, |- | ੩. ,, ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ || ,, || ,, |- | ੪. ਦਫੇਦਾਰ ਵਧਾਵਾ ਸਿੰਘ || ,, || ,, |- | ੫. ਸ਼੍ਰੀ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ || ਜੀਓਬਾਲਾ || ,, |- | ੬. ,, ,, ,, || ਸਬਾਜਪੁਰ || ,, |- | ੭. ਦਫੇਦਾਰ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ || ਚੂਸਲੇਵੜ || ,, |- | ੮. ਸ਼੍ਰੀ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ || ਕਸੇਲ || ,, |- | ੯.,, ਗੁਜਰ ਸਿੰਘ || ਲਹੁਕੇ || ,, |- |੧੦ . ,,ਜੇਠਾ ਸਿੰਘ || ,, || ,, |- | ੧੧. ,, ਬੁਧ ਸਿੰਘ || ਢੋਟੀਆਂ || ,, |- | ੧੨. ਅਬਦੁਲਾ || || ਲਾਹੌਰ |} {| class="wikitable sortable" |+ ਤੇਈਵੇਂ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ, ਪਰ ਪਿਛੋਂ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿਤੀ ਗਈ: |- ! ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ |- | ੧. ਸ਼੍ਰੀ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ || ਢੋਟੀਆਂ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- | ੨. ,, ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੰ: ੨ || ,, ||,, |- | ੩. ,, ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ|| ,,|| ,, |- |੪. ,, ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ || ,, || ,, |- | ੫. ,, ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ || ਢੰਡ ਕਸੇਲ || ,, |- | ੬. ,, ਨੰਦ ਸਿੰਘ || ਰਾਏ ਕੇ ਬੁਰਜ || ,, |} {{gap}}ਇਕ ਸੌ ਅਠਾਈਵੀਂ ਪਾਇਓਨੀਅਰਜ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ (First Case, Seduction of Troops, p. 6)। ਬਾਰਵੇਂ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਦੋ ਫੌਜੀ ਫਾਂਸੀ ਲਾਏ ਗਏ (First Case, Seduction of Troops, p. 9.), ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਸਾਨਿਯਾਲ ਮੁਤਾਬਕ ਮੇਰਠ ਦੇ ਲਗ ਪਗ ੧੦-੧੧ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲਾਈ ਗਈ (ਬੰਦੀ ਜੀਵਨ, ਭਾਗ ਦੂਜਾ, ਪੰਨਾ ੩੬)। ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਦੇ ਗਦਰ ਸੰਬੰਧੀ ਫੜੇ ਗਏ ਗਦਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ੪੧ ਨੂੰ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਕਰਕੇ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਉਡਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ੧੨੫ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਘਟ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ (Post Mortem on Malay, Virginia Thompson, p. 241.)। ਜੋ ਗਦਰੀ ਫੜੇ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ, (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਸੀ), ਜਾਂ ਗੋਲੀ ਦਾ ਨਸ਼ਾਨਾ ਬਣ ਗਏ ਜਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਮਰ ਗਏ। {{gap}}ਫੌਜੀਆਂ ਬਾਰੇ ਉਪਰ ਦਿੱਤੀ ਤਫਸੀਲ ਮੁਕੰਮਲ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਵੀ ਪੱਕਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਿਤਨੇ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਹੋਏ।<noinclude>{{center|੧੭੦}}</noinclude> hbto4uf32sus99gkrpg9tqo4idgu5da 241593 241592 2026-10-20T14:55:59Z Harchand Bhinder 2624 241593 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{ps|ਨੋਟ:- | ੧. ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲਾਹੌਰ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ ਦੇ ਦਸਾਂ ਦੀ, ਲਾਹੌਰ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੇਸ ਦੇ ਅਠਾਈਆਂ ਦੀ, ਲਾਹੌਰ ਸੈਕੰਡ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੇਸ ਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ, ਅਤੇ ਬਰਮਾ ਕੌਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ ਦੇ ਇਕ ਦੀ, ਸਜ਼ਾ ਪਿਛੋਂ ਉਮਰ ਕੈਦ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰ ਦਿਤੀ ਗਈ।}} {{ps| |੨. Isemonger and Slattery ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਦਿਤੀ ਸੰਬੰਧਤ ਅੰਤਕਾ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੈਕੰਡ ਬਰਮਾ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿਤੀ ਗਈ, ਪਰ ਇਹ ਗਲਤ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੰਗਲ ਕਲਾਂ ਅਤੇ ਜਗਤ ਪੁਰ ਦੇ ਕਤਲਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਲਾ ਪੁਲ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦੇ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਵੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋਬਾਰਾ ਗਿਣ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।}} {{ps| |੩. ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਲਿਸਟ ਮੁਕੰਮਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਫਰਵਰੀ ੧੯੧੫ ਤਕ ੪੫ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੋਈਆਂ (O' Dwyer, p. 200)}} {{ps| |੪. ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਕੇਸ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵਿਚ ‘ਪੰਡਤ’ ਰਾਮ ਚੰਦ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਮਾਰੇ ਗਏ।}} {{center|{{bar|3}}}} '''(ਬ) ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ।''' ਤੇਈਵੇਂ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਫੌਜੀਆਂ ਦਾ ਡਕਸ਼ੱਈ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ<ref>Q'Dwyer, p. 203. Eighteen sentenced to death and twelve actually executed.</ref>:- {| class="wikitable sortable" |+ |- ! ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ |- | ੧. ਸ਼੍ਰੀ ਭਾਗ ਸਿੰਘ|| ਰੂੜੀ ਵਾਲਾ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- | ੨. ,, ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ || ,, || ,, |- | ੩. ,, ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ || ,, || ,, |- | ੪. ਦਫੇਦਾਰ ਵਧਾਵਾ ਸਿੰਘ || ,, || ,, |- | ੫. ਸ਼੍ਰੀ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ || ਜੀਓਬਾਲਾ || ,, |- | ੬. ,, ,, ,, || ਸਬਾਜਪੁਰ || ,, |- | ੭. ਦਫੇਦਾਰ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ || ਚੂਸਲੇਵੜ || ,, |- | ੮. ਸ਼੍ਰੀ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ || ਕਸੇਲ || ,, |- | ੯.,, ਗੁਜਰ ਸਿੰਘ || ਲਹੁਕੇ || ,, |- |੧੦ . ,,ਜੇਠਾ ਸਿੰਘ || ,, || ,, |- | ੧੧. ,, ਬੁਧ ਸਿੰਘ || ਢੋਟੀਆਂ || ,, |- | ੧੨. ਅਬਦੁਲਾ || || ਲਾਹੌਰ |} {| class="wikitable sortable" |+ ਤੇਈਵੇਂ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ, ਪਰ ਪਿਛੋਂ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿਤੀ ਗਈ: |- ! ਨਾਮ !! ਪਿੰਡ !! ਜ਼ਿਲਾ |- | ੧. ਸ਼੍ਰੀ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ || ਢੋਟੀਆਂ || ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |- | ੨. ,, ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੰ: ੨ || ,, ||,, |- | ੩. ,, ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ|| ,,|| ,, |- |੪. ,, ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ || ,, || ,, |- | ੫. ,, ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ || ਢੰਡ ਕਸੇਲ || ,, |- | ੬. ,, ਨੰਦ ਸਿੰਘ || ਰਾਏ ਕੇ ਬੁਰਜ || ,, |} {{gap}}ਇਕ ਸੌ ਅਠਾਈਵੀਂ ਪਾਇਓਨੀਅਰਜ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ (First Case, Seduction of Troops, p. 6)। ਬਾਰਵੇਂ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਦੋ ਫੌਜੀ ਫਾਂਸੀ ਲਾਏ ਗਏ (First Case, Seduction of Troops, p. 9.), ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਸਾਨਿਯਾਲ ਮੁਤਾਬਕ ਮੇਰਠ ਦੇ ਲਗ ਪਗ ੧੦-੧੧ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲਾਈ ਗਈ (ਬੰਦੀ ਜੀਵਨ, ਭਾਗ ਦੂਜਾ, ਪੰਨਾ ੩੬)। ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਦੇ ਗਦਰ ਸੰਬੰਧੀ ਫੜੇ ਗਏ ਗਦਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ੪੧ ਨੂੰ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਕਰਕੇ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਉਡਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ੧੨੫ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਘਟ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ</br> (Post Mortem on Malay, Virginia Thompson, p. 241.)। ਜੋ ਗਦਰੀ ਫੜੇ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ, (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਸੀ), ਜਾਂ ਗੋਲੀ ਦਾ ਨਸ਼ਾਨਾ ਬਣ ਗਏ ਜਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਮਰ ਗਏ।</br> {{gap}}ਫੌਜੀਆਂ ਬਾਰੇ ਉਪਰ ਦਿੱਤੀ ਤਫਸੀਲ ਮੁਕੰਮਲ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਵੀ ਪੱਕਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਿਤਨੇ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਹੋਏ। {{nop}}<noinclude>{{center|੧੭੦}}</noinclude> 6s5a4rwiwmjyr4humgj5qcubn53ukoe 250 16439 241617 190492 2026-10-20T23:53:56Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 241617 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Multicol}} {{center|<poem>{{larger|'''ਅੰਤਕਾ ਨੰ: ੪<ref> ਇਸ ਅੰਤਕਾ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਵਾਕਫੀਅਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਤੋਂ ਲਈ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਹੋਈਆਂ ਉਮਰ ਕੈਦਾਂ ਕੱਟਣ ਪਿਛੋਂ ਰਿਹਾ ਹੋਏ। ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਕਈ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਜਾਂ ਨੀਮ-ਸਰਕਾਰੀ ਲਿਖਤਾਂ ਨਾਲ ਪਰਖਣ ਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ, ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਜਿਥੋਂ ਤਕ ਹੋ ਸਕੇ ਵਾਕਿਆਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਦੋਜਹਿਦ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਿਆ, ਜਾਂ ਜੋ ‘ਭਾਈ’ ਪਰਮਾਨੰਦ ਵਾਂਗੂੰ ਇਸ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸਨ।</ref>''' '''ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ'''}}</poem>}} ਇੰਡੀਅਨ ਜੇਲ੍ਹ ਕਮੇਟੀ। {{gap}}ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨਾਲ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੋਈ ਬੀਤੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਇਹ ਚੰਗਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਿੰਦ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੋਟੇ ਮੋਟੇ ਹਾਲਾਤ, ਕਾਇਦੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ ਜਾਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨੀਯਤ ਕੀਤੀ ਇਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ, ਅਤੇ ਇਸ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਈਆਂ ਗਵਾਹੀਆਂ ਵਿਚ, ਮੰਨਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ (Back ground) ਵਿਚ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਦੋਜਹਿਦ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਅਤੇ ਪਰਖਣਾ ਆਸਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। {{gap}}ਸਰਕਾਰ ਹਿੰਦ ਨੇ ੨੮ ਅਪ੍ਰੈਲ, ੧੯੧੯ ਨੂੰ, ਮਤੇ ਨੰਬਰ ੬੩ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਿੰਦ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲੈਣ ਵਾਸਤੇ ਇਕ ਕਮੇਟੀ ਨੀਯਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਰ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਜੀ. ਕਾਰਡੀਊ ਸਨ। ਇਸ ਕਮੇਟੀ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਈਆਂ ਗਵਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਦਾ ਸਾਰ ਤੱਤ ਇਹ ਹੈ: {{gap}}ਕਮੇਟੀ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਈਆਂ ਗਵਾਹੀਆਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਮੂਤਫਿਕ ਸਨ ਕਿ ਹਿੰਦੀ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਅਸਰ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ, ਬਲਕਿ ਕਠੋਰ ਬਨਾਉਣ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ (Vol. i. pp. 31, 32)। ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਰਾਏ ਵਿਚ ਕੈਦੀ ਨੂੰ ਸਾਲਾਂ ਬੱਧੀ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਛੇ ਵਜੇ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਸਵੇਰ ਦੇ ਛੇ ਵਜੇ ਤਕ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕੋਠੀ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਮੁਨਾਸਬ ਨਹੀਂ (Vol. i, p. 98.)। ਕੈਦੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਕੈਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵਿਚ ਕੋਠੀ ਬੰਦ ਰਖਣਾ ਬਹੁਤ ਸਖਤੀ ਸੀ (Vol. i, p. 99)। ਬੈਂਤਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਉਤੋ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੱਦਬੰਦੀ ਲਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਕੇਵਲ ਬਹੁਤ ਸੰਗੀਨ ਜੁਰਮਾਂ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਏ। ਬੈਂਤ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਧੂਹਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਾਸ ਛਿਲੀਦਾ ਸੀ, ਬੰਦ ਕੀਤੀ ਜਾਏ। ਘੱਟ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹਿੰਦੀਆਂ ਲਈ ਮੁਆਫਕ ਨਹੀਂ। ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਐਸੀਆਂ ਕਈ ਮਿਸਾਲਾਂ ਪੇਸ਼ ਹੋਈਆਂ ਜਿਥੇ ਜੇਲ ਕਾਇਦਿਆਂ ਦੇ ਉਲਟ ਖੜੀ ਹਥਕੱੜੀ ਕੈਦੀ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਕਰਕੇ ਕੁੰਡੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਗਈ। ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਕਈ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਰਾਏ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਬਿਲਕੁਲ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਏ। ਬਹੁਸੰਮਤੀ ਦੀ ਰਾਏ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਰੱਖੀ ਜਾਏ, ਪਰ ਇਸ ਉੱਤੇ ਰੋਕਾਂ ਲਾਈਆਂ ਜਾਣ। ਖਾਸ ਕਰ ਇਹ ਸਜ਼ਾ ੪ ਦਿਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਏ। ਕਮੇਟੀ ਡੰਡਾ ਬੇੜੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਲੰਮੇਂ ਅਰਸੇ {{Multicol-break}} ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਾਏ ਵਿਚ ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਕੈਦ ਤਿਹਾਈ ਬਿਲਕੁਲ ਉਡਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਏ, ਅਤੇ ਅਲੈਹਦਾ ਕੋਠੀ-ਬੰਦੀ ਦੀ ਮਿਆਦ ਘਟਾ ਕੇ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਕਰ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਏ। ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਨੂੰ ਜਦ ਵਧੇਰੇ ਸਖਤ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਵਿਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾਏ, ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਅਰਸੇ ਦੀ ਮਿਆਦ ਮੁਕੱਰਰ ਕਰ ਦਿਤੀ ਜਾਏ। ਖੜੀ ਹੱਥ ਕੁੜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਵੀਆਂ, ਕੰਮ ਖੁਰਾਕ ਜਾ ਡੰਡਾ ਬੇੜੀ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਨਾਂ ਦਿਤੀਆਂ ਜਾਣ। ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅੱਡ ਅੱਡ ਅਪਰਾਧਾਂ ਬਦਲੇ ਵੀ ਇਕ ਵਕਤ ਅਕੱਠਿਆਂ ਨਹੀਂ ਦਿਤੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਖੁਰਾਕ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਵੇਂ ਬੈਂਤਾਂ ਦੀ ਜਾਂ ਖੜੀ ਬੇੜੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ (Vol. i, pp. 133-137)। ਸਿਖਾਂ ਪੱਗ, ਕੜਾ, ਕਛਾ ਅਤੇ ਕੰਘਾ ਦਿਤਾ ਜਾਏ (Vol. i, p. 156.)। ਲੰਮੀਆਂ ਕੈਦਾਂ ਬੇਫਾਇਦਾ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇਹ ਹਨ। ਜਿਥੋਂ ਤਕ ਹੋ ਸਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾਏ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਰਪੱਖ ਨਜ਼ਰਸਾਨੀ ਕਰਵਾਈ ਜਾਏ (Vol. i, pp. 231235.). {{gap}}ਅੰਡੇਮਾਨ ਬਾਰੇ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਓਥੇ ਮਲੇਰੀਆ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦੇ ਲਾਗੇ ਪਾਣੀ ਖੜੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਮੱਛਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ। ੧੯੦੪ ਵਿਚ ਜੋ ਕੈਦੀਆਂ ਵਿਚ ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਨਿਸਬਤ ਸੀ, ਉਸ ਮੁਤਾਬਕ ੨੦ ਸਾਲ ਪਿਛੋਂ ੧੦੦੦ ਕੈਦੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ੩੪੦ ਕੈਦੀ ਜਿੰਦਾ ਬਚਦੇ। ੧੯੧੪ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਨਿਸਬਤ ਵਿਚ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਿਆ। ਅੰਡੇਮਾਨ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੈਦੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਬਣਾਏ ਟੈਡਲ ਆਦਿ ਕਾਰਿੰਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਾਵਾਜਬ ਤੌਰ ਉਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਣ ਜਾਂ ਹਟਾਉਣ ਬਾਰੇ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਰਾਏ ਨਹੀਂ ਦਿਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਬਾਰੇ ਮਤ ਭੇਦ ਸੀ। ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਰਾਏ ਵਿਚ ਹਿੰਦ ਦੀਆਂ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵੀ ਅੰਡੇਮਾਨ ਦੀ ਸੈਲੂਲਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਕਈ ਪਹਿਲੂਆਂ ਵਿਚ ਪਿਛੇ ਸਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਾ ਸਮਝਿਆ (Vol. i, pp. 289296,) {{gap}}ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗਵਾਹੀ ਦੇਂਦਿਆਂ ਪੋਰਟ ਬਲੇਅਰ (ਅੰਡੇਮਾਨ) ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਅਤੇ ਸੈਸ਼ਨ ਜੱਜ, ਮਿਸਟਰ ਆਰ. ਐਚ. ਲੀਊਸ, ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਲੜਕਿਆਂ ਨਾਲ ਗੈਰਕੁਦਰਤੀ ਜੁਰਮ ਕਰਨ ਵਿਚ ਟੈਂਡਲ ਆਦਿ ਜੇਲ ਦੇ ਕੈਦੀਕਾਰਕੁਨ ਉਤਨੇ ਹੀ ਭੈੜੇ ਸਨ ਜਿਤਨੇ ਹੋਰ। ਕੈਦੀ-ਕਾਰਕੁਨ ਕੈਦੀਆਂ ਉਤੇ ਸਖਤੀ ਕਰਦੇ, ਪਰ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਮਸਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਾਸ਼ਣ ਦੀ ਇਹ ਮਿਕਦਾਰ ਸੀ:-ਆਦਾ ੧੦ ਅਪ੍ਰੈੱਸ, ਚਾਵਲ ੧੪ ਅਊਂਸ, ਦਾਲ ੪ ਅਊਂਸ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਲੂਣ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀ। {{gap}}ਛੋਟੇ ਮਾਲ ਅਫਸਰ, ਸੱਯਦ ਬੁਨਿਯਾਦ ਹੁਸੈਨ (ਜੋ ਖੁਰਾਕ ਵੰਡਣ ਦੇ ਜ਼ਿਮੇਵਾਰ ਸਨ), ਨੇ ਆਪਣੀ ਗ਼ਵਾਹੀ ਵਿਚ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਖੁਰਾਕ ਬਾਰੇ ਸ਼ਕਾਇਤਾਂ ਪੂਜਦੀਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਵੇਰ ਇਹ ਠੀਕ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਉਸ ਦੇ ਵਸੋਂ ਬਾਹਰ ਸੀ। ‘ਕਮਸਰੇਟ’ ਤੋਂ ਜੋ ਖੁਰਾਕ ਆਉਂਦੀ, ਉਹ ਭੈੜੀ ਹੋਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਵੀ ਵਾਪਸ ਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। {{gap}}ਪੋਰਟ ਬਲੇਅਰ ਦੇ ਕਾਇਮ ਮੁਕਾਮ ਵਡੇ ਮੈਡੀਕਲ ਅਵਸਰ, ਮੇਜਰ ਐਫ. ਏ. ਬਾਰਕਰ, ਨੇ ਆਪਣੀ ਗਵਾਹੀ ਵਿਚ<noinclude>{{center|੧੭੧}} {{rule}} <references/></noinclude> qx7jgoh6kxu27f1ngo5jociqofg4fxc 250 16444 241618 190488 2026-10-21T00:00:44Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 241618 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Multicol}} ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਤਪਦਿਕ ਦੇ ਜੋ ਮਰੀਜ਼ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ੭੦ ਫੀ ਸਦੀ ਮਰ ਜਾਂਦੇ; ਅਤੇ ਮਿਰਗੀ ਦੇ ਅਤੇ ਪਾਗਲ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹਿੰਦ ਨਾਲੋਂ ਚਾਰ ਪੰਜ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਸੀ। {{gap}}ਪੋਰਟ ਬਲੇਅਰ ਵਿਚ ਕੈਦੀਆਂ ਕੋਲੋਂ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਰੀਪੋਟ ਦੀ ਅੰਤਕਾ ਨੰ: ੧੦ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਵਾਸਤੇ, ਤੋਰੀਏ ਦੇ ਤੇਲ ਦੀ ਘਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ੧੦ ਪਊਂਡ ਤੇਲ ਕੱਢਣਾ, ਗਿਰੀ ਦਾ ਤੇਲ ੩੦ ਪਊਂਡ ਕੱਢਣਾ, ਅਤੇ ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਛਿਲਕੇ ਕੁੱਟ ਕੇ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ੨ ਪਊਂਡ ਰੇਸ਼ਾ ਕੱਢਣਾ, ਮੁਕੱਰਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। {{gap}}'''ਪੱਗਾਂ ਬਾਰੇ।''' ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਕੇਸ ਦਾ ਜਿਸ ਦਿਨ ਹੁਕਮ ਸੁਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਸੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜਦੋਜਹਿਦ ਦੀ ਰਾਮ ਕਹਾਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। {{gap}}ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਦੇਸ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਟੋਪੀਆਂ ਪਹਿਨਾਉਣ ਦਾ ਦਸਤੂਰ ਸੀ। ਹੁਕਮ ਸੁਣਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਜੇਲ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਕਪੜੇ ਲੁਹਾ ਕੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬਰਦੀਆਂ ਪੁਵਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਪਰ ਜਦ ‘ਸੰਤ’ ਵਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਟੋਪੀ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਹ ਹੁਕਮ ਮੰਨਣੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਪੁਰ ਹੋਰ ਸਿਖ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਥੇਰਾ ਡਰਾਇਆ ਧਮਕਾਇਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਟੋਪੀਆਂ ਨਾ ਪਹਿਨੀਆਂ; ਅਤੇ ਜਿਤਨਾ ਚਿਰ ਅੰਡੇਮਾਨ (ਜਿਥੇ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਪਗਾਂ ਦੇਣ ਦਾ ਦਸਤੂਰ ਸੀ) ਨਹੀਂ ਭੇਜੇ ਗਏ, ਨੰਗੇ ਸਿਰ ਹੀ ਰਹੇ। {{gap}}{{larger|'''ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਜੇਲ੍ਹ ਬੰਬ ਕੇਸ।'''}} {{gap}}ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਵਖੋ ਵਖ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਖਿੰਡਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ‘ਠਟੀਆਂ’, ਸ਼੍ਰੀ ਜਮਨਾ ਦਾਸ, ਸ਼੍ਰੀ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ‘ਗਰੰਥੀ, ਸ਼੍ਰੀ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ‘ਲੰਗੇਰੀ’, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰੋਡਾ ਸਿੰਘ (ਪਿੰਡ ਰੋਡਾ) ਨੂੰ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਏਥੇ ਪੁਜਣ ਦੇ ਜਲਦੀ ਪਿਛੋਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਚਾਰ ਵਾਰਡਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਮੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲੈਕਚਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਵਾਰਡਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਬੰਬ ਬਨਾਉਣ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਮੰਗਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਸੁਪ੍ਰਿੰਟੈਂਡੈਂਟ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਹ ਹੱਥਿਆਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਣਗੇ, ਅਤੇ ਜੇਲੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਕੇ ਫੌਜਾਂ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਤੋਂ ਬਲਵਾ ਕਰਵਾਉਣਗੇ। ਪਰ ਜੇਲ੍ਹ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੂਹ ਮਿਲ ਗਈ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚੋਂ ੬ ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਬੰਬ ਬਨਾਉਣ ਦਾ ਮਸਾਲਾ ਫੜਿਆ ਗਿਆ। ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਕੁਝ ਨਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਤਿੰਨਾਂ ਵਾਰਡਰਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ<ref>Isemonger and Slattery, p. 129; Punjab Police Administration Report for 1916, PP. 23-24.</ref>। {{gap}}'''ਅੰਡੇਮਾਨ ਨੂੰ।''' ਅੰਡੇਮਾਨ (ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ) ਨੂੰ ਕੈਦੀ ਲੈ ਜਾਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕੇਵਲ ਇਕ ਜਹਾਜ਼, ‘ਮਹਾਰਾਜਾ’ ਨਾਮੀਂ, ਤੋਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਜਹਾਜ਼ ਅੰਡੇਮਾਨ ਜਾਣ ਲਈ ਸਾਲ {{Multicol-break}} ਵਿਚ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਗੇੜੇ ਕੱਢਦਾ, ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਉਤ੍ਰੀ ਹਿੰਦ ਤੋਂ ਲੈ ਜਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕੈਦੀ ਅਮੂਮਨ ਪਹਿਲੋਂ ਕਲਕੱਤੇ ਅਲੀਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਅਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ। ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਸੰਬਰ ੧੯੧੫ ਵਿਚ ਅੰਡੇਮਾਨ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਰ ਮਗਰੋਂ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿਚ ਬਦਲੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਥੋੜੇ ਦਿਨ ਪਿਛੋਂ ਇਸੇ ਕੇਸ ਦੇ ਓਹ ਕੈਦੀ ਲਿਜਾਏ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਅਤੇ ਬਹਾਲ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਦੂਸਰੇ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਕੇਸ ਦੇ ੩੩ ਕੈਦੀ ਹਜ਼ਾਰੀ ਬਾਗ ਜੇਲ੍ਹ (ਬਿਹਾਰ) ਵਿਚ ਭੇਜੇ ਗਏ ਅਤੇ ਤੀਸਰੇ ਕੇਸ ਦੇ ਵੀ ਦੇਸ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹੇ। ਦੋਨਾਂ ਮਾਂਡਲੇ (ਬਰਮਾ) ਕੇਸਾਂ ਦੇ ਕੈਦੀ ਅਤੇ ਬਨਾਰਸ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਕੇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਕੈਦੀ ਵੀ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜੇ ਗਏ, ਪਰ ਇਹ ੧੯੧੬ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪੱਖ ਜਾਂ ੧੯੧੭ ਵਿਚ ਓਥੇ ਪੁਜੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਦੇਰ ਨਾਲ ਹੋਏ ਸਨ। {{gap}}ਅੰਡੇਮਾਨ ਨੂੰ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਟੌਲੀ ਨੇ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਮੀਟਿੰਗ ਕਰਕੇ ਇਹ ਫੈਸਲੇ ਕਰ ਲਏ ਸਨ ਕਿ, (ੳ) ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਕੀਤੀ ਜਾਏ, ਪਰ ਉਹ ਜੋ ਵਿਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਾ ਹੋਵੇ; (ਅ) ਜੇਲ੍ਹ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਬੋਲ ਚਾਲ ਵੇਲੇ ਸ਼ਾਇਸਤਗੀ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲਿਆ ਜਾਏ, ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਜੇਲ ਕਰਮਚਾਰੀ ਨਾਜ਼ਾਇਜ਼ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਕਰੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਏ। ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਮੁਆਮਲਾ ਆ ਬਣੇ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਕੌਮੀ ਅਣਖ ਦਾ ਸਵਾਲ ਸਮਝ ਕੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰੇ; (ੲ) ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਬਾਹਰੋਂ ਚੋਰੀ ਮੰਗਵਾ ਕੇ ਨਾ ਖਾਧੀ ਜਾਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਕੌਮੀ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਇਖਲਾਕ ਉਤੇ ਧੱਬਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। {{gap}}'''ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ (ਸਿਲਵਰ ਜੇਲ)।''' ਅੰਡੇਮਾਨ ਲਿਜਾਏ ਗਏ ਸਭ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀ ਆਪਣੀ ਅੰਡੇਮਾਨ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਕੈਦ ਰਹੇ। ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਇਕ ਦਾਇਰੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੇਂਦ੍ਰ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਮੰਜ਼ਲਾ ਗੋਲ ਬੁਰਜ ਸੀ। ਇਸ ਕੇਂਦ੍ਰੀ ਬੁਰਜ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਕੇ ਤਿਨ ਮੰਜ਼ਲੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ੭ ਬਾਰਕਾਂ ਦਾਇਰੇ ਦੀ ਬਾਹਰਲੀ ਗੋਲ ਕੰਧ ਨੂੰ ਜਾ ਮਿਲਦੀਆਂ। ਬਾਰਕ ਦੀ ਹਰ ਮੰਜਲ ਵਿਚ ਕੋਠੜੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਕਤਾਰ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਵਰਾਂਡਾ ਸੀ। ਕੋਠੜੀਆਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਸੀਖਾਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਬਰਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੀਖਾਂ ਨਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਾਰਕਾਂ ਦੇ ਸਭ ਬਰਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਆਉਣ ਦੇ ਰਸਤੇ ਕੇਵਲ ਕੇਂਦ੍ਰੀ ਬੁਰਜ ਵਿਚ ਖੁਲ੍ਹਦੇ। ਕੇਂਦੀ ਬੁਰਜ, ਜਿਥੋਂ ਸਾਰੀ ਜੇਲ ਉਤੇ ਨਿਗਾਹ ਰਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਵਿਚ ਰਾਤ ਦਿਨੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਦਾ ਪਹਿਰਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਹਰ ਇਕ ਬਾਰਕ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਵੇਹੜਾ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਕੈਦੀਆਂ ਲਈ ਦਿਨੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਸੀ। ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਹੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਨਹਾਉਣ ਧੋਣ ਲਈ ਇਕ ਸ਼ੈਡ ਵਿਚ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਬੰਦੋਬਸਤ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਸਤਾਂ ਅਹਾਤਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦ੍ਰ ਬੁਰਜ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੇ ਸਵਾਏ ਆਪਸ ਵਿਚ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਸੀ। {{gap}}ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਕੇ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਅਲੈਹਦਾ ਅਲੈਹਲਾ ਅਹਾਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਾਰਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਡ ਅੱਡ ਮੰਜ਼ਲਾਂ ਵਿਚ ਖਿੰਡਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। {{Multicol-end}}<noinclude>{{center|੧੭੨}} <references/> {{rule}}</noinclude> gbgb27td3zy73mx3yycpxhjxz80i2w6 250 16449 241619 190486 2026-10-21T00:08:24Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 241619 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Multicol}} '''ਮਿਸਟਰ ਬੈਰੀ।''' ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਸੁਪ੍ਰਿੰਟੈਂਡੈਂਟ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੇਜਰ ਮੱਰੇ (Major Murray) ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤੋਹਤ ਤਨਖਾਹਦਾਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਹ ਸਨ: ਓਵਰੀਸੀਅਰ ਜਾਂ ਜੇਲਰ (ਮਿਸਟਰ ਬੈਰੀ), ਦੋ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਓਵਰ ਸੀਅਰ, ਪੰਜ ਯੂਰਪੀਨ ਫੌਜੀ ਵਾਰਡਰ, ਇਕ ਸੱਬ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਸਰਜਨ, ਇਕ ਚੀਫ ਵਾਰਡਰ, ਦੋ ਹੈਡ ਵਾਰਡਰ, ਅਤੇ ਅੱਠ ਵਾਰਡਰ। ਇਸ ਤਨਖਾਹ ਦਾਰ ਸਟਾਫ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸੈਲੂਲਰ ਮੇਲ ਵਿਚ ੧੧੭ ਕੈਦੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਬਣਾਏ ਕਾਰਿੰਦੇ (ਟੈਂਡਲ, ਜਮਾਦਾਰ ਆਦਿ) ਸਨ<ref>Indian Jail Committee, Vol.i, p. 290.</ref>। {{gap}}ਜੇਲ੍ਹ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ (ਪ੍ਰਬੰਧ) ਮਿਸਟਰ ਬੈਰੀ (ਓਵਰ ਸੀਅਰ) ਦੇ ਹੱਥ ਸੀ। ਮਿਸਟਰ ਬੈਰੀ ਦੀ ‘ਭਾਈ’ ਪਰਮਾਨੰਦ ਇਹ ਸਿਫਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। “ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਸੱਭ ਤੋਂ ਭੈੜੇ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਪਰਾਧੀ ਰੁਚੀਆਂ ਦਾ ਇਤਨਾ ਤਜੱਰਬਾ ਸੀ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਗੌਰ ਫਿਕਰ ਵਿਚ ਆਮ ਇਨਸਾਨੀ ਖੂਬੀਆਂ ਲਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੀ: ਸਵਾਏ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਿਰਭਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਹਿੰਦੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਯੂਰਪੀਨ। ਨਾ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਨਾ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੈਦੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਬਣਾਏ ਟੈਂਡਲ ਤੇ ਜਮਾਦਾਰ ਉਸ ਦੀ ਇਤਨੀ ਝੋਲੀ ਚੁਗਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵਾਂਗੂੰ ਸਮਝਣ ਲਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਬਲਕਿ ਉਹ ਮੂੰਹੋਂ ਕਹਿੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਜੇਲ੍ਹ ਦਾ ਪ੍ਰਮੇਸ਼ਰ ਸੀ। ਉਹ ਕੈਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਮੁਖਬਰੀ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੜਾ ਮਾਹਿਰ ਸਮਝਦਾ, ਅਤੇ ਉਨਾਂ ਦੇ ਝਗੜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਬੜਾ ਸਵਾਦ ਲੈਂਦਾ। ਬਲਕਿ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ (ਕੈਦੀ) ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਸ਼ਰਾਰਤ ਵਿਚ ਰੁਝੇ ਰਹਿਣਾ<ref>Bhai Parmanand. pp 105-106.</ref>। ਸ਼੍ਰੀ ਆਰਬਿੰਦੋ ਘੋਸ਼ ਦੇ ਭਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਬਾਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਘੋਸ਼ ਨੇ ਮਿਸਟਰ ਬੈਰੀ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਯੱਮ ਰਾਜ ਦਾ ਖਤਾਬ ਦਿਤਾ<ref>A Tale of my Exile, Barindra Kumar Ghose, p 32.</ref>; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਉਪੇਂਦਰਾ ਨਾਥ ਬੈਨਰਜੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਿਸਟਰ ਬੈਰੀ ਅਕਸਰ ਕਹਿੰਦੇ ਕਿ, “ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਵਾਹਦ ਅਖਤਿਆਰਾਂ ਵਿਚ ਰੱਬ ਵੀ ਦਖਲ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ। ਮੈਂ ਏਥੇ ਤੀਹ ਸਾਲ ਤੋਂ ਹਾਂ, ਪਰ ਰੱਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਦਖਲ ਦੇਂਦਿਆਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ<ref>Memoirs of a Revolutionary, Upendra Nath Banerjee, p. 107.</ref>। {{gap}}'''ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਦਾ ਮਹੌਲ।''' ਸ਼੍ਰੀ ਬਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਘੋਸ਼ ਮੁਤਾਬਕ ਕੈਦੀ ਮਿਸਟਰ ਬੈਰੀ ਤੋਂ ਇਤਨਾ ਡਰਦੇ ਸਨ ਜਿਤਨੀ ਬਕਰੀ ਵੀ ਸ਼ੇਰ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦੀ (ਪੰਨਾ ੫੧)। ਮਿਸਟਰ ਬੈਰੀ ਦੇ ਮਾਤੋਹਤ ਕੈਦੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਬਣਾਇਆ ਇਕ ਪਠਾਣ ਜਮਾਂਦਾਰ ਸੀ, ਜੋ ਸਭ ਕੈਦੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਬਣਾਏ ਕਾਰਿੰਦਿਆਂ ਦਾ ਅਫਸਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਗਏ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਇਤਨਾ ਲੱਤ ਹੇਠੋਂ ਦੀ ਲੰਘਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ਾਮਦ ਕਰਕੇ ਦਿਨ ਕਟੀ ਕਰਦੇ। “ਖਾਨ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਐਸੀ ਗਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜੋ ਅਸੀਂ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ<ref>A Tale of my Exile, Barindra Kumar Ghoso,pp. 72-73.</ref>”। ਕੈਦੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਬਣਾਏ ਛੋਟੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ {{Multicol-break}} ਕੈਦੀ ਨੂੰ ਜਾ ਦੋ ਚਾਰ ਠੋਕ ਦੇਂਦੇ, ਕਿ ਉਹ ਲਾਈਨ ਵਿਚ ਸਿੱਧਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬੈਠਿਆ, ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਟੱਟੀ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਦੇਰ ਲਗ ਗਈ। ਜੇ ਉਹ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਅਗੋਂ ਕੁਸਕਦਾ ਤਾਂ ਡੰਡਾ ਵਰ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਗਾਲ ਗਲੋਚ ਦਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਹਸਾਬ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮਾਮੂਲੀ ਗਲ ਬਦਲੇ ਕੈਦੀ ਨੂੰ ਬੈਰੀ ਸਾਹਿਬ ਅਗੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਜੇ ਬੈਰੀ ਸਾਹਿਬ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਧਮਕੀਆਂ ਅਤੇ ਗਾਲ ਗਲੋਚ ਕਰਕੇ ਛੱਡ ਦੇਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਵਰਨਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਪ੍ਰਿੰਟਿੰਡੈਂਟ ਅਗੇ ਦੋਸ਼ੀ ਦੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ<ref>Bhai Parmanand, pp. 107-108; Barindara Kumar Ghose, pp. 32, 33, 39, 84.</ref>। ਕੈਦੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਬਣਾਏ ਕਰਮਚਾਰੀ ਛੋਟੀ ਛੋਟੀ ਗਲ ਦੀ ਆਪਣੇ ਅਫਸਰਾਂ ਪਾਸ ਜਾ ਰੀਪੋਟ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਉਨਾਂ ਤੋਂ ਮਾੜਾ ਜਿਹਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਲੈ ਕੇ ਕੈਦੀ ਦੀ ਜਾਨ ਕੱਢਣ ਤੱਕ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ<ref>Bhai Parmanand p. 111.</ref>। {{gap}}ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਬਾਰੇ ਸ਼੍ਰੀ ਬਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਘੋਸ਼ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਹਲੂ ਗੇੜ ਕੇ ਤੇਲ ਕੱਢਣ ਦੀ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਰਾਤ ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਂਦੀ। “ਕੋਹਲੂ ਗੇੜਨ ਨਾਲ ਹੱਟੇ ਕੱਟੇ ਆਦਮੀ ਵੀ ਥੱਕ ਕੇ ਚੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਜੋ ਸਾਡਾ ਹਾਲ ਹੁੰਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਤਾਂ ਕਹਿਣਾ ਹੀ ਕੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਹ ਤਾਂ ਘੋਲ ਸੀ। ਦਸਾਂ ਮਿੰਟਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਜ਼ਬਾਨ ਖੁਸ਼ਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਇਕ ਘੰਟੇ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਬੇ-ਹਿਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ<ref>A Tale of my Exile, Barindra Kumar Ghose, p. 85.</ref>। ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਛਿਲਕੇ ਵਿਚੋਂ ਰੇਸ਼ਾ (ਵਾਣ) ਕੱਢਣ ਦੀ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਕੋਹਲੂ ਗੇੜਨ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਸਖਤ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸੌਖੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। “ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਗਲ ਉੱਤੇ ਯਕੀਨ ਨਾ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਅਧੀਨਗੀ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਉਹ ਮਿਸਟਰੀ ਬੈਰੀ ਰਾਜ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਕੇਵਲ ਇਕ ਹਫਤਾ ਕੋਹਲੂ ਗੇੜੇ ਅਤੇ ਨਾਰੀਅਲ ਦਾ ਛਿਲਕਾ ਕੁੱਟੇ। ਇਕ ਹਫਤੇ ਵਿਚ ਹੀ ਉਹ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲਗੇ ਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਹੋਰ ਅਵਤਾਰ ਨੇ ਸੂਲੀ ਉੱਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਸੀ<ref>A Tale of my Exile. Barindra Kumar Ghose, pp. 33, 50.</ref>। {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਬਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਲਹਿਜ਼ਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਲਿਖਤ ਤੋਂ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਜ਼ਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਓਥੇ ਗਏ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀ ਕਿਵੇਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸ਼੍ਰੀ ਇੰਦੂ ਭੂਸ਼ਨ ਨੇ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਆਤਮ ਘਾਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਤਰਾਸਵਾਦੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸਤਰਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੋਹਣ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਕਰਨੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ ਝੱਲੀਆਂ ਜਾਣ। ਸ਼੍ਰੀ ਨੰਦ ਗੋਪਾਲ, ‘ਸਵਰਾਜ' (ਅਲਾਹ ਬਾਦ) ਦੇ ਐਡੀਟਰ, ਇਸ ਸਟਰਾਈਕ ਦੇ ਲੀਡਰ ਸਨ। ਹੜਤਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਦਿਨ ਲਈ ਕੰਮ ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਵੀਂ ਸਤ ਦਿਨ ਲਈ _ ਖੜੀ ਬੇੜੀ ਤੇ ਡੰਡਾਬੇੜੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ। ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਜੱਦ ਇਕ ਕੈਦੀ ਕਾਰਿੰਦਾ ਸ਼੍ਰੀ ਉਲਾਸਕਾਰ ਦੀ ਖੜੀ ਹੱਥ ਕੜੀ ਖੋਲ੍ਹਣ {{Multicol-end}}<noinclude>{{center|੧੭੩}} {{rule}} <references/></noinclude> 9wcdh7waoy7oxy9b6dfi0tc3rtpdu6u 250 16454 241620 190481 2026-10-21T00:13:42Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 241620 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Multicol}} ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਬੁਖਾਰ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਕੁੰਡੇ ਤੋਂ ਲੱਟਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਸ਼੍ਰੀ ਉਲਾਸਕਾਰ ਨੂੰ ਇਕਦੱਮ ਹਸਪਤਾਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਉਹ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ<ref>A Tale of my Exite, Barindra Kumar Those, pp. 30 and 98.</ref>। {{gap}}ਬੰਗਾਲੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀਆਂ ਸਖਤੀਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ; ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਮਲ ਸ੍ਰੀਰ ਇਸ ਝੱਬਰ ਨੂੰ ਝੱਲਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸਨ; ਅਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼੍ਰੀ ਘੋਸ਼ ਨੇ ਬੜੀ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ ਹੈ, ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਹੌਂਸਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜੱਫੀਆਂ ਪਾ ਲੈਣ<ref>Ibid, p. 80</ref>। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਟਰਾਈਕਾਂ ਦਾ ਅੰਤਮ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਕਈ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀ ਦੇਸ ਭੇਜ ਦਿਤੇ ਗਏ; ਅਤੇ ਜੋ ਪਿਛੇ ਰਹਿ ਗਏ, ਉਹ ਨਿਉਂ ਕੇ ਦਿਨ ਕਟੀ ਕਰਨ ਲਗ ਪਏ। {{gap}}ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਇਹ ਹਾਲਾਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਕਰਮ ਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹ ਮਚੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਦ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਉਂਦਿਆਂ ਸਾਰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਮਾਚਾਰ ਸੁਣ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲਗ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸਰਵਰਕਰ ਭਾਈਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਕੋਹਲੂ ਗੇੜਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਹਲੂ ਗੇੜਨ ਦੀ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ, ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਤੇ ਇਖਲਾਕੀ ਕੈਦੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦੇਣਗੇ। ਜੇਲ੍ਹ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁਖਬਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਦੀ ਖਬਰ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਕੋਹਲੂ ਗੇੜਨ ਦੀ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਤਾਂ ਨਾ ਦਿਤੀ, ਪਰ ਹੋਰ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ (ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦਾ) ਇਮਤਿਹਾਨ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ<ref>Bhai Parmanand, p. 112.</ref>। {{gap}}{{larger|'''ਪਹਿਲੀ ਸਟਰਾਈਕ।'''}} {{gap}}ਜੇਲ੍ਹਰ ਨੇ ਸ਼ਰਾਰਤ ਨਾਲ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਰੀਅਲ ਦਾ ਸੁੱਕਾ ਛਿਲਕਾ ਕੁਟਣ ਲਈ ਦਿੱਤਾ, ਜਦ ਕਿ ਦੂਜੇ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਿਨ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਕੀਤੀ; ਪਰ ਇਹ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਛਿਲਕਾ ਸੁੱਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦਿਨ ਸੀ। ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਕਾਇਦਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲੇ ੧੫ ਦਿਨ ਰੀਪੋਟ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਪਰ ਮਿਸਟਰ ਬੈਰੀ ਨੇ ‘ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਾਨੰਦ (ਯੂ. ਪੀ.) ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਧਮਕਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਜ਼ਰੂਰ ਪੂਰੀ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਨੇ ਤਾਂ ਅੱਛਾ ਕਹਿ ਕੇ ਪਿੱਛਾ ਛੁਡਾਇਆ, ਪਰ ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਾਨੰਦ (ਯੂ. ਪੀ.) ਬੇਪਰਵਾਹ ਹੋਕੇ ਇੰਜ ਖੜੇ ਸੁਣਦੇ ਰਹੇ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਸ ਮੁਆਮਲੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ<ref>Bhai Parmanand,pp. 117.18.</ref>। {{gap}}ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਫਿਰ ਸੁੱਕਾ ਛਿਲਕਾ ਕੁਟਣ ਲਈ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਿਨ ਅਗੇ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਹੋ ਸਕੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਛਾਲੇ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਟੈਂਡਲ ਫੇਰ ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਾ ਨੰਦ (ਯੂ. ਪੀ.) ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹਰ ਪਾਸ ਲੈ ਗਿਆ। ਜੇਲ੍ਹਰ ਨੇ ਕੁਬੱਚਨ {{Multicol-break}} ਬੋਲੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਾਨੰਦ ਨੇ ਵੀ ਕੌੜਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਪਰ ਜਦ ਜੇਲ੍ਹਰ ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਾਨੰਦ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਉੱਠ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲ ਵਧਣ ਲੱਗਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਾ ਨੰਦ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਗੋਗੜ ਵਿਚ ਠੰਡਾ ਮਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਰਸੀ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ। ਕੁਰਸੀ ਉਲਟ ਗਈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜੇਲ੍ਹ ਫਰਸ਼ ਉਤੇ ਜਾ ਡਿੱਗਾ। ਟੈਂਡਲ ਅਤੇ ਜਮਾਂਦਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਾਨੰਦ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ, ਅਤੇ ਇਤਨਾ ਮਾਰਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਵਿਚੋਂ ਲਹੂ ਵਗਣ ਲਗ ਪਿਆ। ਸੁਪ੍ਰਿੰਟੈਂਡੈਂਟ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਾਨੰਦ ਨੂੰ ਵੀਹ ਬੈਂਤ ਲਾਉਣ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਦਿਤੀ, ਜੋ ਉਨਾਂ ਬਿਨਾਂ ਉਫ ਕੀਤੇ ਸਹਾਰੇ<ref>Bhai Parmanand, p. 119; A Tale of my Exile, Barindra Kumar Ghose, 115.</ref>। {{gap}}ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਸ ਦੇ ਅਫਸਰਾਂ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਇਸ ਵਾਕਿਆ ਨੂੰ ਥੋੜਾ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ, ‘ਝਾਂਸੀ ਦਾ ਪਰਮਾਨੰਦ ਅੰਡੇਮਾਨ ਵਿਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ੧੩ ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪੋਰਟ ਬਲੇਅਰ ਦੇ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਦਫਤ੍ਰ ਵਿਚ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਪੇਸ਼ੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਨਾਰੀਅਲ ਦਾ ਛਿਲਕਾ ਕੁਟਣ ਦਾ ਕੰਮ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਰਨੋਂ ਨਾਹ ਕਰ ਦਿਤੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਜੇਲ੍ਹ ਦਾ ਇਕ ਅਫਸਰ ਮਿਸਟਰ ਬੈਰੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਛ ਗਿਛ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਚੀਫ ਵਾਰਡਰ ਦੀ ਛਾਤੀ ਵਿਚ ਸੱਟ ਮਾਰੀ। ਮਿਸਟਰ ਬੈਰੀ ਇਕ ਦੱਮ ਆਪਣੀ ਕੁਰਸੀ ਤੋਂ ਉਠੇ, ਜਿਸ ਪਰ ਕੈਦੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੋਗੜ ਵਿਚ ਠੁੱਡਾ ਮਾਰਿਆ। ਪਰਮਾਨੰਦ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਉਠ ਕੇ ਫਿਰ ਮਿਸਟਰ ਬੈਰੀ ਦੀ ਲੱਤ ਉਤੇ ਠੁਡਾ ਮਾਰਿਆ, ਅਤੇ ਕੁਬੱਚਨ ਬੋਲੇ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਉਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਨਿਯਮ ਭੰਗ ਕਰਨ ਬਦਲੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿਤਾ ਕਿ ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ ਅਤੇ ਹੱਥੀਂ ਮਸ਼ਕੱਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਸੰਗੀਨ ਸੀ, ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀਹ ਬੈਂਤ ਅਤੇ ੬ ਮਹੀਨੇ ਡੰਡਾ ਬੇੜੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ<ref>Isemonger and Slattery, p. 130.</ref>। {{gap}}ਜਿਉਂ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਾਨੰਦ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਜਾਣ ਦੀ ਖਬਰ ਦਾ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲਗਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਟਰਾਈਕ ਕਰ ਦਿਤੀ<ref>Bhai Parmanand, p. 120; Barindra Kumar Ghose,. p 115.</ref>, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਕਿ ਵਧੀਕੀ ਕਰਨ ਵਿਚ ਪਹਿਲ ਮਿਸਟਰ ਬੈਰੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸਟਰਾਈਕ ਹੋਣ ਉਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਕਰਮਚਾਰੀ ਘਬਰਾ ਗਏ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ’ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਦਰੀ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਬਿਆਨ ਹੈ ਕਿ ਮਿਸਟਰ ਬੈਰੀ ਨੇ ‘ਭਾਈ’ ਪਰਮਾਨੰਦ ਨੂੰ ਸੁਲਹ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ‘ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਨੇ ਜਦ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨਾਲ ਗਲ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਵਾਬ ਦਿਤਾ ਕਿ ਕਸੂਰ ਤਾਂ ਜੇਲ੍ਹਰ ਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਹਰੇ ਦੀ ਥਾਂ ਸੁਕਾ ਛਿਲਕਾ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਾਨੰਦ (ਯੂ. ਪੀ.) ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਬੱਚਨ ਬੋਲਿਆ। ਪਰ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀ ਇਸ ਸ਼ਰਤ ਉਤੇ ਸਟਰਾਈਕ ਛੱਡਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਸਨ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਾਨੰਦ ਦੀ ਬਾਕੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ (ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਡੰਡਾ ਬੇੜੀ) ਮਨਸੂਖ ਕਰ ਦਿਤੀ ਜਾਵੇ। ਮਿਸਟਰ ਬੈਰੀ ਇਹ ਮੰਨ ਗਿਆ ਕਿ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਣ, ਅਤੇ ਉਹ (ਬੇਰੀ) ਸੁਪ੍ਰਿੰ-ਟੈਂਡੈਂਟ ਨੂੰ ਕਹਿਕੇ ਝੰਡਾ ਬੇੜੀ ਵਾਲੀ ਸਜ਼ਾ ਮਨਸੂਖ ਕਰਵਾ ਦੇਵੇਗਾ। {{gap}}ਗਦਰੀ ਕੈਦੀ ਕੰਮ ਉਤੇ ਲਗ ਗਏ, ਪਰ ਕਈ ਹਫਤੇ<noinclude>{{rule}} {{center|੧੭੪}}</noinclude> pozv6kly4d5rece74z91qxutgbbm8uf 250 16459 241621 190474 2026-10-21T00:21:44Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 241621 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Multicol}} ਗੁਜ਼ਰ ਗਏ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਾਨੰਦ ਦੀ ਡੰਡਾ ਬੇੜੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮਨਸੂਖ ਨਾ ਹੋਈ। ‘ਭਾਈ’ ਪਰਮਾਨੰਦ ਨੂੰ ਜਦ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੀ ਜਵਾਬ ਦਿਤਾ ਕਿ ਉਹ ਕਈ ਵੇਰ ਮਿਸਟਰ ਬੈਰੀ ਨੂੰ ਕਹਿ ਚੁਕੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਸਜ਼ਾ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ‘ਭਾਈ' ਪਰਮਾਨੰਦ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ, “ਉਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵੇਰ ਇਸ ਸ਼ਰਤ ਉਤੇ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਣਾ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਇਹੋ ਜੇਹਾ ਭੈੜਾ ਵਰਤਾਉ ਫਿਰ ਨਹੀਂ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਏਗਾ। ਪਰ ਇਹ ਨਾ ਮੁਮਕਨ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਬੈਰੀ ਮੌਕਿਆ ਬਣਨ ਉਤੇ ਮਿਠੇ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਓਹ ਬਦਲੇ ਦੇ ਖਿਆਲ ਨਾਲ ਜਲ ਬਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਡੇ (ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਆਏ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀਆਂ) ਵਿਚੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਇਕ ਦੋ ਕੈਦੀ ਚੋਰੀ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਕਰ ਲਏ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਖੇਡ ਖੇਡਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ<ref>Bhai Parmanand, p. 120.</ref>। {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ’ ਨੇ ਹਾਰ ਕੇ ੧੩ ਜਨਵਰੀ ੧੯੧੬ ਤੋਂ ਕੰਮ ਦੀ ਸਟਰਾਈਕ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਆਏ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਅਤੇ ‘ਭਾਈ’ ਪਰਮਾਨੰਦ ਦੇ ਸਵਾਏ, ਪਹਿਲੇ ਕੇਸ ਦੇ ਅੰਡੇਮਾਨ ਆਏ ਸਭ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਸਟਰਾਈਕ ਕਰਨ ਬਦਲੇ ਸਭ ਹੜਤਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਛੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਵਾਸਤੇ ਕੋਠੀ ਬੰਦ, ਡੰਡਾ ਬੇੜੀ, ਹੱਥ-ਕੜੀ ਅਤੇ ਘੱਟ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ<ref>Bengalee', Calcutta, 16th June, 1918. ਅੰਡੇਮਾਨ ਦੇ ਚੀਫ ਕਮਿਸ਼ਨਰ, ਐਮ. ਡਬਲਯੂ. ਡਗਲਸ, ਦੀ ੨੬ ਜੁਲਾਈ ੧੯੧੮ ਦੇ ‘ਬੰਗਾਲੀ’ ਵਿਚ ਛਪੀ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿਤੀਆਂ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਿਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।</ref>। ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਸਜਾਵਾਂ ਭੁਗਤਨ ਪਿਛੋਂ ਸਟਰਾਈਕ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਤਕ ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਾਨੰਦ (ਯੂ. ਪੀ.) ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਸਜ਼ਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨਸੂਖ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਸਟਰਾਈਕ ਹੋਈ ਸੀ, ਵੀ ਪੂਰੀ ਹੋ ਚੁਕੀ ਸੀ। {{gap}}{{larger|'''ਸ਼੍ਰੀ ਅਸ਼ੂਤੋਸ਼ ਲਹਿਰੀ।'''}} {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਅਸ਼ੂਤੋਸ਼ ਲਹਿਰੀ ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਦੇ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਸਨ। ਉਹ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਨਾਰੀਅਲ ਦਾ ਛਿਲਕਾ ਕੁਟਣ ਵਰਗੀ ਸੱਖਤ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਸੁਪ੍ਰਿੰਟੈਂਡੈਂਟ ਨੇ ਇਕਰਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਪਿਛੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਰਮ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਗੁਜ਼ਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਕਈ ਵੇਰ ਸ਼ਕਾਇਤ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਰਮ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਆਖਰ ਸ਼੍ਰੀ ਲਹਿਰੀ ਨੇ ਕੰਮ ਕਰਨੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੁਪਿੰਡੈਂਟ ਮਿਸਟਰ ਮੱਰੇ ਜ਼ਿਦ ਵਿਚ ਆ ਗਏ, ਅਤੇ ਮਿਸਟਰ ਲਹਿਰੀ ਨੂੰ ਕਈ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਅਖੀਰ ਵਿਚ ੯ ਜੂਨ ੧੯੧੬ ਨੂੰ ਮਿਸਟਰ ਲਹਿਰੀ ਨੂੰ ੧੫ ਬੈਂਤਾਂ ਅਤੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਡੰਡਾ ਬੇੜੀ ਤੇ ਕੋਠੀ ਬੰਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ<ref>Bengalee', Calcutta, 16th June, 1918.</ref>। ਜਦ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀ ਸ਼੍ਰੀ ਲਹਿਰੀ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਵਿਚ ਹੜਤਾਲ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਬੰਗਾਲੀ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਵਿਚ ਫੁਟ ਪਾ ਦਿੱਤੀ। ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਗੁਜ਼ਰਨ ਪਿਛੋਂ, ਮਿਸਟਰ ਮੱਰੇ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਲਹਿਰੀ ਨੂੰ ਫਿਰ ਓਹੋ ਸਖਤ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਧਮਕੀ ਦਿਤੀ ਕਿ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਸਜ਼ਾ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਗਲ ਨੇ ਮਿਸਟਰ ਲਹਿਰੀ ਨੂੰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ<ref>Ibid; ੨੬ ਜੁਲਾਈ ੧੯੧੮ ਦੇ ‘ਬੰਗਾਲੀ' ਵਿਚ ਚੀਫ ਕਮਿਸ਼ਨਰ, ਅੰਡਮਾਨ, ਦੀ ਛਪੀ ਚਿਠੀ ਵਿਚ ਉਪਰ ਦਿੱਤੇ ਵਾਕਿਆਤ ਅਤੇ ਮਿਸਟਰ ਲਹਿਰੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਚੀਫ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਫਾਈ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਇਹ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਛਿਲਕਾ ਕੁਟਣ ਦਾ ਕੰਮ ਇਤਨਾ ਸਖਤ ਨਹੀਂ; ਤੰਦਰੁਸਤ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਇਕ ਸਾਲ ਦੇਣ ਤਕ ਦਾ ਦਸਤੂਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਿਸਟਰ ਲਹਿਰੀ ਨੂੰ ਨਰਮ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਦੇਣ ਦਾ ਇਕਰਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।</ref>। {{Multicol-break}} {{gap}}{{larger|'''ਘਾਹ ਕੱਟਣ ਦਾ ਵਾਕਿਆ।'''}} {{gap}}ਐਤਵਾਰ ਛੁਟੀ ਦਾ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਕੈਦੀ ਤੋਂ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਨਾ ਲਈ ਜਾਂਦੀ। ਜੁਲਾਈ ੧੯੧੬ ਵਿਚ ਮਿਸਟਰ ਬੈਰੀ ਨੇ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਕੋਲੋਂ ਵੀ ਐਤਵਾਰ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਅਹਾਤੇ ਦਾ ਘਾਹ ਕਟਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਹੁਕਮ ਮੰਨਣੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਦੂਸਰੇ ਅਹਾਤਿਆਂ ਦੇ ਨੰਬਰ- ਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਟੈਂਡਲਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਇਹ ਹੁਕਮ ਮੰਨਵਾਉਣ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਨਾ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਪੰਜ ਨੰਬਰ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਦੇ ਨੰਬਰਦਾਰ ਨੇ ਘਾਹ ਸਾਫ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਅਹਾਤੇ ਵਿਚ ‘ਮਾਸਟਰ’ ਚਤਰ ਸਿੰਘ, ‘ਪੰਡਤ’ ਜਗਤ ਰਾਮ, ਸ਼੍ਰੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਸਾਵਨ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਖੁਸ਼ਾਲ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀ ਸਨ। ਘਾਹ ਕਟਣੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਬਦਲੇ, “ਦੋ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਕੈਦ ਤਿਨਹਾਈ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਨੂੰ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਕੈਦ ਤਿਹਾਈ, ਡੰਡਾ ਬੇੜੀ ਅਤੇ ਘੱਟ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ..........ਸਿਖਾਂ ਦਾ ਤਾਂ ਕਹਿਣਾ ਕੀ ਹੈ, ਘਟ ਖੁਰਾਕ ਨਾਲ ਔਸਤ ਆਦਮੀ ਦੀ ਭੁਖ ਵੀ ਮੱਠੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਕੈਦ ਤਿਨਹਾਈ ਦੇ ਵਿਚ ਭੁਖਿਆਂ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰ ਐਸੀ ਆਬੋਹਵਾ ਵਿਚ<ref>'Bengalee' 16th June, 1918.</ref>। {{gap}}ਅੰਡੇਮਾਨ ਦੇ ਚੀਫ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ੨੬ ਜੁਲਾਈ ਦੇ ‘ਬੰਗਾਲੀ’ ਵਿਚ ਛਪਵਾਈ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਕਿ ਘਾਹ ਨਾ ਕੱਟਣ ਬਦਲੇ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਕੈਦੀ ਕੋਠੜੀਆਂ ਵਿਚ ਬੰਦ ਰਹਿਣ ਨਾਲੋਂ ਘਾਹ ਕਟਣ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਹਾਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਉਪਰ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਚੁਕਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜ ਨੰਬਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬਾਕੀ ਅਹਾਤਿਆਂ ਦੇ ਜਮਾਂਦਾਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਹੁਕਮ ਮੰਨਵਾਉਣ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤਾ। ''''ਭਾਈ'ਭਾਨ ਸਿੰਘ।''' ਫਰਵਰੀ ੧੯੧੭ ਵਿਚ ‘ਭਾਈ’ ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਕ ਯੂਰਪੀਨ ਵਾਰਡਰ ਨੇ ਕੁਬੱਚਨ ਬੋਲੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੀ ਅਗੋਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿਤਾ। ਇਸ ਬਦਲੇ ‘ਭਾਈ ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਡੰਡਾ ਬੇੜੀ, ਘਟ ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਕੈਦ ਤਿਨਹਾਈ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ। ਮਿਸਟਰ ਬੈਰੀ ‘ਭਾਈ’ ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਈ ਵੇਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਵੇਖਣ ਆਉਂਦਾ। ਜੂਨ ੧੯੧੭ ਵਿਚ ਇਕ ਦਿਨ ਮਿਸਟਰ ਬੈਰੀ ਨੇ ‘ਭਾਈ’ ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੁਰਾ ਭਲਾ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਅਗੋਂ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਜਵਾਬ ਮਿਲਿਆ। ਮਿਸਟਰ ਬੈਰੀ ਨੇ ਕੈਦੀ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ‘ਭਾਈ’ ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਬੱਕ ਸਖਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿਤਾ। ਅਠ ਵਜੇ ਸਵੇਰੇ ਤਿਨ ਚਾਰ ਆਦਮੀਆਂ ਨੇ ‘ਭਾਈ ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੂਬ ਕੁੱਟਿਆ। ਦਸ ਵਜੇ ਮਿਸਟਰ ਬੈਰੀ ਇਕ ਦਰਜਨ ਯੂਰਪੀਨ ਵਾਰਡਰਾਂ, ਹਿੰਦੀ ਵਾਰਡਰਾਂ, ਜਮਾਦਾਰਾਂ ਤੇ ਟੈਂਡਲਾਂ ਸਮੇਤ ਆਇਆ, ਅਤੇ ‘ਭਾਈ ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਿੰਜਰਾ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਕੇ ਕੁੱਟਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਬੇ-ਮਿਆਦੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਡੰਡਾ ਬੇੜੀ ਅਤੇ ਪਿੰਜਰਾ {{Multicol-end}} {{rule}}<noinclude>{{center|੧੭੫}} <references/></noinclude> 2b1nb0rv6m6dmtmx6xzr2i4cn4hkd9q 250 16464 241616 190472 2026-10-20T23:49:57Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 241616 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Multicol}} ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ<ref>Bengalee', 20th June, 1918.</ref>। {{gap}}ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਸਨ, ਦਾ ਬਿਆਨ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਮਿਸਟਰ ਬੈਰੀ ਵਾਰਡਰਾਂ ਤੋਂ ਜਮਾਦਾਰਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਧਾੜ ਲੈਕੇ ‘ਭਾਈ’ ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕੋਠੜੀ ਵੱਲ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਅਹਾੜੇ ਵਿਚਲੇ ਹੋਰ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ (ਸ਼੍ਰੀ ਉਧਮ ਸਿੰਘ ‘ਕਸੇਲ, ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ‘ਲਲਤੋਂ, ‘ਸੰਤ’ ਵਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਾਨੰਦ ਯੂ. ਪੀ. ਵਾਲੇ) ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਉਹ ਹੇਠੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਆਇਆ ਲੈਕੇ ‘ਭਾਈ’ ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਨ ਲਈ ਦੌੜੇ, ਪਰ ਜੇਲ੍ਹ ਕਰਮ ਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਅਗੋਂ ਅੰਦਰੋਂ ਬੂਹਾ ਬੰਦ ਕਰ ਲਿਆ<ref>Ibid, 26th July, 1918,</ref>। {{gap}}'''ਦੂਸਰੀ ਸਟਰਾਈਕ।''' ‘ਭਾਈ' ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਹੋਈ ਸਖਤੀ ਅਤੇ ਕਈ ਵੇਰ ਦੀ ਮਾਰ ਕਟਾਈ ਦਾ ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿਗੜ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਲੈ ਜਾਣਾ ਪਿਆ, ਜਿਥੇ ਉਹ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਪਿਛੋਂ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ‘ਭਾਈ’ ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਖਤ ਵਰਤਾਉ ਨੂੰ ਰਾਸਜੀ ਕੈਦੀਆਂ ਬੁਰਾ ਮੰਨਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈਆਂ ਨੇ ਹੜਤਾਲ ਕਰ ਦਿਤੀ<ref>lbid, 20th June, 1918</ref>। {{gap}}ਅੰਡੇਮਾਨ ਦੇ ਕਮੀਸ਼ਨਰ ਦੇ ਲਫਜਾਂ ਵਿਚ, “ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੜਬੜ ਜਾਰੀ ਰਖੀ। ਅਕਤੂਬਰ ੧੯੧੭ ਨੂੰ ਹਥਕੜੀ ਲਾਏ ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਹੱਥਕੜੀ ਲਾਉਣ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਦਿਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਪਰੇਡ ਵੇਲੇ ਉਠਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ। ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਿਆਨ ਦਿਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਬੜੇ ਗਹੁ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਤਫਤੀਸ਼ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਾ ਕਿ ਇਹ ਗਲ ਗਲਤ ਸੀ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਿਛੋਂ ੨੯ ਗਦਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਬਿਨਾ ਉਤੇ ਕੰਮ ਦੀ ਹੜਤਾਲ ਕਰ ਦਿਤੀ ਕਿ ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੁਟਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਇਨਸਾਫ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ<ref>Bengalee', 26th July, 1918.</ref>। {{gap}}ਇਸ ਸਟਰਾਈਕ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਮੁਕਦੱਮੇ ਦੇ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬਰਮਾ ਕੇਸ ਦੇ ਕੈਦੀ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਆਏ ਬੰਗਾਲੀ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਬਦਲੇ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ’ ਮੁਤਾਬਕ ਸਟਰਾਈਕ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ੨੯ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਇਹ ਹਨ: {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ’, ਸ਼੍ਰੀ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ‘ਠਠਗੜ੍ਹ’, ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ‘ਠਟੀਆਂ’, ਸ਼੍ਰੀ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ‘ਚੁਘਾ’, ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਾਨੰਦ (ਯੂ. ਪੀ.), ‘ਸੰਤ’ਵਸਾਖਾ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਪਿਰਥੀ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ‘ਲਲਤੋਂ’, ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ‘ਟੁੰਡੀ ਲਾਟ’, ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ‘ਵੇਈਂਪੁਈਂ’, ਸ਼੍ਰੀ ਰੂੜ ਸਿੰਘ ‘ਚੂਹੜ ਚੱਕ', ਬਾਬੂ ਭੁਪਿੰਦਰ ਨਾਥ, ਸ਼੍ਰੀ ਸਚਿੰਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਯਾਲ, ਥ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਾਬੂ, ਸ਼੍ਰੀ ਤਰਲੋਕੀ ਨਾਥ ਚਕਰਵਰਤੀ, ਸ਼੍ਰੀ ਜੋਤੀਸ਼, ਸ਼੍ਰੀ ਜੋਤਿਨ ਬਾਬੂ, ‘ਪੰਡਿਤ’ ਰਾਮ ਰਖਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਸਤਫਾ ਹੁਸੈਨ, ਸ਼੍ਰੀ ਅਲੀ ਅਹਿਮਦ ਸਦੀਕੀ, ਸ਼੍ਰੀ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ‘ਐਨਜੀਨੀਅਰ', ਸ਼੍ਰੀ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਨੰਦ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਰੁਲੀਆ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ‘ਗਰੰਥੀ’, ਸ਼੍ਰੀ ਨੰਦ ਸਿੰਘ ਬੁਰਜ, ਸ਼੍ਰੀ ਕੇਹਰ {{Multicol-break}} ਸਿੰਘ ‘ਮਤਹਾਨਾ’, ਸ਼੍ਰੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਜਵੰਦ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਚੂਹੜ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਨ ਸਿੰਘ ‘ਗਾਗਾ’, ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਦਿਤ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਰੋਡਾ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਭਲਵਾਨ', ਸ਼੍ਰੀ ਖੁਸ਼ਾਲ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਸਾਵਨ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ‘ਭਸੀਨ’, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ‘ਢੰਡ’। {{gap}}ਸਟਰਾਈਕ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਛੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਡੰਡਾ ਬੇੜੀ ਅਤੇ ਕੈਦ ਤਿਨਹਾਈ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ<ref>'Bengalee’, 26th July, 1918.</ref>।ਸ਼੍ਰੀ ਰੂੜ ਸਿੰਘ ‘ਚੂਹੜ ਚੱਕ' ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਖੜੀ ਹੱਥ ਕੜੀ ਲਗਦੀ ਰਹੀ। ਸ਼੍ਰੀ ਪਿਰਥੀ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ’ ਨੇ ਸਟਰਾਈਕ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਭੰਗੀਆਂ ਤੋਂ ਚੁਕਵਾ ਕੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹੌਜ਼ ਉਤੇ ਲਿਜਾਕੇ ਠੰਡਾ ਪਾਣੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਪਿਛੋਂ ਬਗੈਰ ਕੰਬਲ ਦਿੱਤੇ ਕੋਠੀਆਂ ਵਿਚ ਠੰਡੇ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਫਿਰ ਜੇਲ੍ਹਰ ਹੁਕਮ ਦੇਂਦਾ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੋਰਿਆ ਜਾਏ। ਇਕ ਆਦਮੀ ਅਗੋਂ ਬੇੜੀ ਖਿਚਦਾ ਅਤੇ ਆਦਮੀ ਬਾਹਵਾਂ ਤੋਂ ਫੜਕੇ ਕਈ ਦਿਨ ਦੇ ਭੁਖਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਤੋਰਦੇ। ਬੇੜੀਆਂ ਖਿੱਚਣ ਨਾਲ ਗਿਟਿਆਂ ਉੱਤੇ ਘਾਉ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਖੂਨ ਵਗਦਾ। {{gap}}ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿਚ ਪਿਛੋਂ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਸ਼੍ਰੀ ਪਿਰਥੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ, ਸ਼੍ਰੀ ਜਵੰਦ ਸਿੰਘ ‘ਸੁਰਸਿੰਗ’ ਨੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ, ਮੌਲਵੀ ਮੁਸਤਫਾ ਹੁਸੈਨ ਨੇ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ’ ਨੇ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। ਬਰਮਾ ਕੇਸ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਰੱਖਾ ਨੇ ਤਾਂ ਇਸ ਸਟਰਾਈਕ ਅਤੇ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿਤੇ। {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਬਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਘੋਸ਼ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ, “ਅੰਡੇਮਾਨ ਵਿਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਜਨੇਊ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸਿਖਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਜਨੇਊ ਉਤਾਰੇ ਜਾਣ ਬਦਲੇ ਉਜਰ ਤੱਕ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਅੰਤ ਇਕ ਪੰਜਾਬੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਰਖਾ, ਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਿਤਨਾ ਚਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਜਨੇਊ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਖਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦਾ। ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਰਖਾ ਚੀਨ, ਜਪਾਨ ਅਤੇ ਸਿਆਮ ਆਦਿ ਫਿਰਦੇ ਫਿਰਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੱਟੜ ਪੁਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਪਦਾ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਇਕ ਅਸੂਲ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਟ ਪੀਤੇ ਬਗੈਰ ਚਾਰ ਦਿਨ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਨੂੰ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਪੰਪ ਨਾਲ ਦੁਧ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਵਿਚ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਸਟਰਾਈਕ ਦੀ ਲਹਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਰਮਾ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਅਗੇ ਹੀ ਸ੍ਰੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਪਦਿਕ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਓਹ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ<ref>A Tale of my Exile, Barindra Kumaı Ghose, pp. 78, 79.</ref>। {{Multicol-end}}<noinclude>{{center|੧੭੬}} {{rule}}</noinclude> 7ow0jj8v9xsnqj66il6qmw65csa9a1k 250 16469 241601 190470 2026-10-20T16:05:22Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 241601 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Multicol}} {{gap}}‘ਭਾਈ’ ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ੧੮ ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ ਜਿਥੇ ਫਿਰ ੧੮ ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾਖਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ੨ ਮਾਰਚ ੧੯੧੮ ਨੂੰ ਤਪਦਿਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਸੀ ਕਿ ‘ਭਾਈ ਭਾਵ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤੂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸਖਤੀ ਅਤੇ ਮਾਰਕੁਟਾਈ ਸਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਵੇਰ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਰੁਲੀਆ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ੪ ਦਸੰਬਰ ੧੯੧੭ ਹਸਪਤਾਲ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਪਦਿਕ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਹ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਸ਼੍ਰੀ ਨੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ‘ਮਰਹਾਣਾ’ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਗੋਂ ਪਿਛੋਂ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਜਤੀਸ਼ ਚੰਦਰ ਪਾਲ ਪਾਗਲ ਹੋ ਗਏ<ref>'Bengalee', 26th July, 1918; A Tale of my Exile, Barindra Kumar Ghose, pp. 116-118.</ref>। ਬਰਮਾ ਕੇਸ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ‘ਐਨਜੀਨੀਅਰ' ਨੇ ਸਟਰਾਈਕ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਕੇ ਐਸਾ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹ ਕੀਤਾ ਕਿ ਚਾਰ ਸਾਲ ਨਾ ਕੋਠੜੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ ਅਤੇ ਨਾ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਕੀਤੀ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਟਰਾਈਕਰਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੀ ਮਿਆਦ ਖਤਮ ਹੋਣ ਉਤੇ ਸਟਰਾਈਕ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕੋਠੜੀ ਦਾ ਬੂਹਾ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। {{gap}}ਮਿਸਟਰ ਬੈਰੀ ਦੀ ਨੀਤੀ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਗਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਤੰਗ ਕਰੀ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸੀ। ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਫੱਤਹ ਬੁਲਾਈ। ਸ਼੍ਰੀ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਤਾਬ ਪੜ੍ਹਨ ਬਦਲੇ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਡੰਡਾ ਬੇੜੀ, ਕੈਦ ਤਿਨਹਾਈ ਅਤੇ ਘੱਟ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤਾ ਗਈ। ਕੋਠੜੀਆਂ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਈ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਕੋਲੋਂ ਕੰਬਲ ਦੇ ਬਣੇ ਕੋਟ ਖੋਹ ਲਏ ਗਏ<ref>Bengalee, 20th June, 1918, ਅੰਡੇਮਾਨ ਦੇ ਚੀਫ ਕਮੀਸ਼ਨਰ ਨੇ ੨੬ ਜੁਲਾਈ ਦੇ ‘ਬੰਗਾਲੀ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਛਪੀ ਚਿਠੀ ਵਿਚ ਇਸ ਪੈਰੇ ਵਿਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਗਲਤ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।</ref>। {{gap}}{{larger|'''ਤਬਦੀਲੀ।'''}} {{gap}}ਇਹ ਪਤਾ ਲਾਉਣਾ ਬੜਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ ਕਿ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ ਵਿਚ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਉਤੇ ਹੋਈ ਸਖਤੀ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀ ਦਾ ਕਿਤਨਾ ਹੱਥ ਸੀ ਅਤੇ ਮਿਸਟਰ ਬੈਰੀ ਅਤੇ ਮੇਜਰ ਮੱਰੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਤਬੀਅਤ ਦਾ ਕਿਤਨਾ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਇਹ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਸਪਿੱਰਟ ਨੂੰ ਤੋੜਿਆ ਜਾਏ। ਜਦ ਸ਼੍ਰੀ ਨੈਨੀ ਗੋਪਾਲ ਨੇ ਸਰ ਕਰੈਡਕ (ਜੋ ਅੰਡੇਮਾਨ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਵੇਖਣ ਗਏ ਸਨ) ਨੂੰ ਸੰਨ ੧੯੧੩ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਵਿਥਿਆ ਸੁਣਾਈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਗੋਂ ਉਲਟਾ ਜਵਾਬ ਦਿਤਾ ਕਿ, “ਤੁਸੀਂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਨ ਹੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਉਡਾ ਦਿਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ<ref>A Tale of my Exile, Barindra Kumar Ghose, p. 109.</ref>। {{gap}}ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਉਤੇ ਸਖਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਪਾਲਸੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸੀ . ਜਾਂ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਆਪਣੀ, ਇਕ ਗਲ ਜੋ ਇਸ ਦੀ ਬੇਲਗਾਮੀਂ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਸਹਾ ਇਕ ਹੁੰਦੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਦੀ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਉਘ ਸੁਘ ਨਹੀਂ ਸੀ ਨਿਕਲਣ ਦਿਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਕੈਦ ਹੋਏ ਬੰਗਾਲੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿਵੇਂ ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਖਬਾਰ ‘ਬੰਗਾਲੀ’ ਵਿਚ {{Multicol-break}} ਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਉਹ ਹਾਲਾਤ ਛਪਵਾ ਦਿਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਸ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਹਵਾਲਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਦੇਸ ਵਿਚ ਚਰਚਾ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਕਰਨ ਲਗਿਆਂ ਸੋਚਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਹੱਠ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਕਰਮ ਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਖਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਖੁੰਡੇ ਕਰ ਦਿਤੇ ਸਨ। ਸਤ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀ (ਸ਼੍ਰੀ ਬੁਢਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਰਖਾ ਬਰਮਾ ਕੇਸ ਵਾਲੇ; ਸ਼੍ਰੀ ਭਾਨ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਰੁਲੀਆ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ‘ਮਰਹਾਣਾ' ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰੋਡਾ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲੇ ਕੇਸ ਵਾਲੇ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਨੰਦ ਸਿੰਘ ‘ਬੁਰਜ’ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਨਥਾ ਸਿੰਘ ਤੇਈਵੇਂ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਕੋਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਹੋਏ ਫੌਜੀਆਂ ਵਿਚੋਂ) ਸਖਤੀ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਚੁਕੇ ਸਨ। ਹੋਰ ਕਿਤਨਿਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨਾਜ਼ਕ ਹੋ ਚੁਕੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਵਿਚ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਿਆ। ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਲਚੱਕ ਖਾਧੇ ਸਖਤੀ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਅਸਰ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਇਖਲਾਕੀ ਕੈਦੀ ਹੁਣ ਜੇਲ੍ਹ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਤਸ਼ੱਦਦ ਅਤੇ ਦਬਦਬੇ ਨੂੰ ਚੁਪ ਕਰਕੇ ਨਾ ਸਹਿੰਦੇ। ਬਲਕਿ ਪਿਛਲੀਆਂ ਰੜਕਾਂ ਕਢਣ ਵਾਸਤੇ ਕਈ ਇਖਲਾਕੀ ਕੈਦੀ ਮਿਸਟਰ ਬੈਰੀ ਦੀ ਹੱਤਕ ਵੀ ਕਰ ਦੇਂਦੇ। ਆਖਰ ਮੇਜਰ ਮੱਰੇ ਛੁਟੀ ਲੈ ਕੇ ਚਲਦੇ ਬਣੇ ਅਤੇ ਮਿਸਟਰ ਬੈਰੀ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਕੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਚਲੇ ਗਏ। ਨਵੇਂ ਸੁਪ੍ਰਿੰਟੈਂਡੈਂਟ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਨਵੀਂ ਪਾਲਿਸੀ ਉਤੇ ਅਮਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਮਹੌਲ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਫਰਕ ਪੈ ਗਿਆ। {{gap}}{{larger|'''‘ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਦੀ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ।'''}} {{gap}}‘ਭਾਈ’ ਪਰਮਾਨੰਦ ਨੇ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਸਟਰਾਈਕ ਜਾਂ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਿਆ। ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਜੇਲ੍ਹ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿ ਆਪਣੀ ਬੇ-ਤਅੱਲਕੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੇਜਰ ਮੱਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਬੜਾ ਖੁਸ਼ ਸੀ, ਅਤੇ ‘ਭਾਈ' ਪਰਮਾਨੰਦ ਨੂੰ ਛਾਪੇ ਖਾਨੇ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਉਤੇ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ<ref>A Tale of my Exile Chose, Barindar Kumar, p. 119.</ref>' ਜਦ ਅੰਡੇਮਾਨ ਦਾ ਕਮੀਸ਼ਨਰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਮੇਜਰ ਮੱਰੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ‘ਭਾਈ' ਪਰਮਾਨੰਦ ਕੰਪੰਊਡਰੀ ਦੇ ਕੰਮ ਉਤੇ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਮੀਸ਼ਨਰ ਨੂੰ ਛੁਟੀ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਕੇ ਇਹ ਗੱਲ ਬੁਰੀ ਲੱਗੀ। ਮੇਜਰ ਮੱਰੇ ਛੁਟੀ ਉੱਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ‘ਟ੍ਰਿਬੀਉਨ’, ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ‘ਭਾਈ’ ਪਰਮਾਨੰਦ ਦੀਆਂ ਘਰ ਭੇਜੀਆਂ ਕੁਝ ਚਿੱਠੀਆਂ ਛਪ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਬਦਲੇ ਕਮੀਸ਼ਨਰ ਨੇ ‘ਭਾਈ’ ਪਰਮਾਨੰਦ ਨੂੰ ਹਵਾਲਾਤ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸਤ ਦਿਨ ਕੱਤਈ ਕੁਝ ਨਾ ਖਾਧਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਖੁਰਾਕ ਅੰਦਰ ਸੁੱਟੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ। ਆਖਰ ਸੁਪ੍ਰਿੰਟੈਂਡੈਂਟ ਨੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਹਾਈ ਦੇ ਆਰਡਰ ਹੋ ਚੁਕੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ‘ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਨੇ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ<ref>Bhai Parmanand, p 160.</ref>। ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ‘ਭਾਈ’ ਪਰਮਾਨੰਦ ਦੀ ਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਅਜੀਬ ਹੋ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ (‘ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ) ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲਾਂ {{Multicol-end}}<noinclude>{{center|੧੭੭}} {{rule}}</noinclude> epo1550q2h2u62gt3xebxbdpbxl33c6 250 16474 241600 190467 2026-10-20T16:02:11Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 241600 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Multicol}} ਅਤੇ ਸਟਰਾਈਕਾਂ ਨੂੰ ਬੇਵਕੂਫੀ ਦੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਜਿਥੇ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਰਾਜਸੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਦੁਖ ਵੰਡਾਉਣ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਕਦਮ ਚੁਕਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ, “ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਿਜੀ ਤਕਲੀਫ ਬਦਲੇ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ; ਜਿਸ ਕਰਕੇ ‘ਭਾਈ’ ਪਰਮਾਨੰਦ ਪਾਸ ਆਪਣੀ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਨੂੰ ਹੱਕ ਬਜਾਨਬ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕੋਈ ਦਲੀਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। {{gap}}'''ਕਮੀਸ਼ਨ।''' ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਹਿੰਦ ਦੀਆਂ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਛਪਣ ਕਰਕੇ ਮੁਲਕ ਵਿਚ ਚਰਚਾ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਹਿੰਦ ਨੇ ਇਕ ਕਮੇਟੀ ਜਾਂ ਕਮੀਸ਼ਨ ਅੰਡੇਮਾਨ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲੈਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ’ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਕਮੀਸ਼ਨ ਮਾਰਚ ੧੯੨੦ ਵਿਚ ਅੰਡੇਮਾਨ ਆਇਆ। ਅੰਡੇਮਾਨ ਦੇ ਕਮੀਸ਼ਨਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਮੰਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਜੇਲ੍ਹ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਬਰਖਿਲਾਫ ਕਮੀਸ਼ਨ ਸਾਹਮਣੇ ਬਿਆਨ ਨਾ ਦੇਣ, ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਇਹ ਗਲ ਨਾ ਮੰਨੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ, ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਕਮੀਸ਼ਨ ਨੇ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵੇਖਣ ਆਉਣਾ ਸੀ, ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉਪਰਲੀ ਛੱਤ ਵਿਚ ਡੱਕ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਜੇਲ੍ਹ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਇਰਾਦਾ ਸੀ ਕਿ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਕਮੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਮੌਕਿਆ ਨਾ ਮਿਲੇ। ਪਰ ਜਦ ਕਮੀਸ਼ਨ ਜੇਲ੍ਹ ਅੰਦਰ ਆਇਆ, ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਅਕੱਠਿਆਂ ਰਲਕੇ ਉਚੀ ਉਚੀ ਕਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤਾ, ‘ਉਪਰ ਆਉ’, ‘ਉਪਰ ਆਉ’। ਕਮੀਸ਼ਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹੈਰਾਨ ਹੋਕੇ ਜਦ ਉਪਰ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀਆਂ) ਨੂੰ ਉਪਰਲੀ ਛੱਤ ਵਿਚ ਡੱਕਣ ਦਾ ਕੀ ਭਾਵ ਸੀ। ਕਮੀਸ਼ਨ ਨੇ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਲਿਖਕੇ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਤਿਨ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਲੋਂ, ਦੋ ਬੰਗਾਲੀਆਂ ਵਲੋਂ, ਅਤੇ ਇਕ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਦੇਸ਼ਭਗਤਾਂ ਵਲੋਂ, ਬਿਆਨ ਲਿਖ ਕੇ ਦਿਤੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਬਿਆਨਾਂ ਵਿਚ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਹੋਏ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਉਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪਾਈ ਗਈ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਮੀਸ਼ਨ ਨੇ ਅੰਡੇਮਾਨ ਦੀਆਂ ਜੇਲਾਂ ਤੋੜੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸਫਾਰਸ਼ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਕਰਨਲ ਵੈਜਵਡ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਅਖਬਾਰ ‘ਡੇਲੀ ਹੈਰਲੱਡ’ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਹਿੰਦ ਅੰਡੇਮਾਨ ਸੰਬੰਧੀ ਉਸ ਮਿਲੀ ਰੀਪੋਟ, ਜੋ ਛਾਪੀ ਨਹੀਂ ਗਈ, ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾਤਰ ਸੀ<ref>Quoted in the foreword to Bhai Parmanand's book. ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਕਾਈਵਜ਼, ਨਵੀਂ ਦਿਲੀ, ਵਿਚੋਂ ਇਹ ਰੀਪੋਟ ਲੱਡੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕੀ।</ref>। {{gap}}'''ਸ਼ਾਹੀ ਐਲਾਨ।''' ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਹੀ ਐਲਾਨ ਦ੍ਵਾਰਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੈਦੀ ਛੱਡੇ ਗਏ। ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਤਰਾਸਵਾਦੀ ਕੈਦੀ, ਬਨਾਰਸ ਕੇਸ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਸਚਿੰਦੂ ਨਾਥ ਸਾਨਿਯਾਲ, ਪਹਿਲੇ ਕੇਸ ਦੇ ਪੰਦਰਾਂ ਕੈਦੀ, ਅਤੇ ਬਰਮਾ ਕੇਸ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਚੇਤ ਰਾਮ, ਫਰਵਰੀ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ ੧੯੨੦ ਵਿਚ ਅਗੋਂ ਪਿਛੋਂ ਰਿਹਾ ਕੀਤੇ ਗਏ। {{gap}}{{larger|'''ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਟਰਾਈਕ'''}} {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਅਸ਼ੂਤੋਸ਼ ਲਹਿਰੀ ਨੂੰ ਬੈਂਤ ਲਗਣ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਵਿਚ ਜਥੇਬੰਦ ਤੀਕੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾ ਸਕਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਵਿਚ ਫੁਟ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਮੇਜਰ ਮੱਰੇ ਉਤੇ ਬਹੁਤ ਰੋਹ {{Multicol-break}} ਸੀ। ਸਤ ਨੰਬਰ ਬਾਰਕ ਦੇ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਮੇਜਰ ਮੱਰੇ ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਬਣਾਈ<ref>‘ਭਾਈ'ਪਰਮਾਨੰਦ ਮੁਤਾਬਕ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਚੰਦ ਇਕ ਟੈਂਡਲਾਂ ਅਦਿ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਛੁਰਾ ਬਨਾਉਣ ਜਾਂ ਮੰਗਵਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਟੈਂਡਲ ਮਿਸਟਰ ਬੈਰੀ ਦੇ ਭੇਦ ਵਿਚ ਸਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਿਸਟਰ ਬੈਰੀ ਦੀ ਚਾਲ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀ ਮੇਜਰ ਮੱਰੇ ਦੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਕਰਨ; ਤਾਕਿ ਮੇਜਰ ਮੱਰੇ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਬਰਖਲਾਫ ਹੋ ਕੇ ਮਿਸਟਰ ਬੇਰੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰੇ।</ref>, ਅਤੇ ‘ਮਾਸਟਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਕੰਮ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਮੀਂ ਲਿਆ। ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਇਕ ਵਾਰ ਐਤਵਾਰ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸੁਪ੍ਰਿੰਟੈਂਡੈਂਟ (ਮੰਜਰ ਮੱਰੇ) ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਜ਼ਨ ਕਰਵਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸਤ ਨੰਬਰ ਬਾਰਕ ਵਿਚ ਜਦ ‘ਮਾਸਟਰ’ ਚਤਰ ਸਿੰਘ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਦੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਉੱਤੇ ਕਾਤਲਾਨਾ ਹਮਲੇ ਬਦਲੇ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ ਸੀ) ਦੀ ਵਜ਼ਨ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੰਡੇ ਉਤੋਂ ਉੱਤਰ ਕੇ ਮੇਜਰ, ਮੱਰੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਚਪੇੜ ਮਾਰੀ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ‘ਬੈਂਤਾਂ ਦੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੀੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ'। ਮੇਜਰ ਮੱਰੇ ਕੁਰਸੀ ਉਤੋਂ ਡਿਗ ਪਿਆ, ਅਤੇ ‘ਮਾਸਟਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਤਨਾ ਮਾਰਿਆ ਕਿ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ‘ਮਾਸਟਰ’ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਕ ਸੀਖਾਂ ਅਤੇ ਜਾਲੀ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਉਹ ਟੱਟੀ ਪਸ਼ਾਬ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਮਿੰਟ ਲਈ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਾ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ‘ਮਾਸਟਰ’ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੋਹਤ ਦਿਨੋਂ ਦਿਨ ਵਿਗੜਦੀ ਗਈ<ref>A Tale of my Exile, Barindra Kumar Ghose, p. 118.</ref>। {{gap}}ਜਦ ‘ਮਾਸਟਰ’ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ ਪਾਏ ਚਾਰ ਸਾਲ (ਸ਼੍ਰੀ ਬਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਘੋਸ਼ ਮੁਤਾਬਕ ਦੋ ਸਾਲ) ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹ ਮਰਨਾਉ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ’ ਨੇ ਪਰੇਡ ਵੇਲੇ ਮੇਜਰ ਮੱਰੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ‘ਮਾਸਟਰ’ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੇਹਤ ਕਾਫੀ ਖਰਾਬ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਲਿਆ ਜਾਏ। ਮੇਜਰ ਮੱਰੇ ਨੇ ਇਸ ਗਲ ਵਲ ਕੰਨ ਨਾ ਧਰਿਆ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੰਮ ਦੀ ਸਟਰਾਈਕ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਇਸ ਬਦਲੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਨ ਤਿਨ ਮਹੀਨੇ ਕੋਠੀ ਬੰਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਮੁਕਣ ਉਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਫਿਰ ਕੰਮ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਕੋਠੀ ਬੰਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ। ਅਜੇ ਇਸ ਸਜ਼ਾ ਦੀ ਮਿਆਦ ਮੁਕੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਮੇਜਰ: ਮੱਰੇ ਦੀ ਬਦਲੀ ਹੋ ਗਈ। ਮੇਜਰ ਮੱਰੇ ਨੇ ਬਦਲਣ ਲਗਿਆਂ ‘ਮਾਸਟਰ’ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ‘ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚੋਂ ਤਾਂ ਨਾ ਕੱਢਿਆ, ਪਰ ਡੰਡਾ ਬੇੜੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ, ਜੋ ਬੇਮਿਆਦੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਦਿਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈ। {{gap}}ਨਵੇਂ ਸੁਪ੍ਰਿੰਟੈਂਡੈਂਟ ਮੇਜਰ ਬਾਰਕਰ ਨੂੰ ਆਇਆਂ ਵੀ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ’ ਦੇ ਕਹਿਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ‘ਮਾਸਟਰ' ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚੋਂ ਨਾ ਕੱਢਿਆ। ਇਸ ਪੁਰ ਸ਼੍ਰੀ. ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ੨੧ ਜੁਲਾਈ ੧੯੨੦ ਨੂੰ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਕਈ ਦਿਨ ਮੇਜਰ ਬਾਰਕਰ ਨੇ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਜਦ ਹਾਲਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਪੁਚਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਨੂੰ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਹੋ ਗਏ, ਸ਼੍ਰੀ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ‘ਠਠਗੜ੍ਹ' ਅਤੇ ਬੀ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ {{Multicol-end}}<noinclude>{{center|੧੭੮}} {{rule}}</noinclude> 5a3m2wp5miu7122vwrtalzirzrldm5j 250 16479 241599 190464 2026-10-20T15:57:23Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 241599 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Multicol}} ‘ਠਟੀਆਂ ਨੇ ਮੇਜਰ ਬਾਰਕਰ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜੇ ‘ਮਾਸਟਰ’ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਕਢਿਆ ਜਾਏਗਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਮੇਜਰ ਬਾਰਕਰ ਹੁਣ ਫਿਕਰ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ‘ਮਾਸਟਰ’ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢਕੇ ਪ੍ਰੈਸ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। {{center|{{larger|'''ਗੋਰੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲ ਝਗੜਾ।'''}}}} {{gap}}ਇਕ ਗੋਰੇ ਸਿਪਾਹੀ, ਜੋ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਉੱਤੇ ਲਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਨੇ ਸਮੁਚੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕੌਮ ਨੂੰ ਗਾਲ ਕੱਢੀ ਕੋਲ ਇਕ ਪੰਜਾਬ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾ ਦੇ ਕੈਦੀ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਜਰਾਤੀ ਮਲ ਖੜੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੀ ਗੋਰੇ ਨੂੰ ਕਰਾਰੀ ਸੁਣਾਈ। ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਜਰਾਤੀ ਮਲ ਦੀ ਪੇਸ਼ੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਕੋਠੀ ਬੰਦ ਅਤੇ ਬੇੜੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਪੂਰ ਛੇ ਨੰਬਰ ਬਾਰਕ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲੀ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਜੇਲ੍ਹ ਜਦ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁਛਣ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ‘ਠਠਗੜ੍ਹ’ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿਤਾ ਕਿ, ‘ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੰਦੂਕਾਂ ਦਾ ਘੁਮੰਡ ਹੈ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਸਾਫ ਦੱਸ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕੌਮੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰਾਂਗੇ”। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਜਰਾਤੀ ਮਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈ ਗਈ ਅਤੇ ਗੋਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। {{center|{{larger|'''ਮਿਸਟਰ ਡਿਗਨ।'''}}}} {{gap}}ਨਵੇਂ ਜਲ੍ਹਰ ਮਿਸਟਰ ਡਿਗਨ ਮਿਸਟਰ ਬੈਰੀ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ- ਦਾਰ ਹੀ ਸਨ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਵੱਲ ਰਵੱਈਆ ਮਿਸਟਰ ਬੈਰੀ ਦੇ ਰਵੱਈਏ ਨਾਲੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵਖਰਾ ਸੀ। ਮੇਜਰ ਬਾਰਕਰ ਵੀ ਬਦਲ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਨਵਾਂ ਸੁਪ੍ਰਿੰਟੈਂਡੈਂਟ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਿਸਟਰ ਡਿਗਨ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਦਾ ਗੁਦਾਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇ ਕੰਮ ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿਤੇ। ਮਿਸਟਰ ਡਿਗਨ ਦੇ ਨੇਕ ਵਰਤਾਉ ਦਾ ਇਹ ਅਸਰ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ‘ਐਨਜੀਨੀਅਰ', ਜੋ ਚਾਰ ਸਾਲ ਕੋਠੀ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹੇ ਸਨ, ਕੋਠੀ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਆ ਗਏ। ਸ਼੍ਰੀ ਸੌਹਨ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ’ ਬਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲਗ ਪਏ। ਸੰਨ ੧੯੨੧ ਵਿਚ ਜਦ ਤੱਕ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢਕੇ ਹਿੰਦ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਮਿਸਟਰ ਡਿਗਨ ਦੀ ਪਾਲਸੀ ਦਾ ਸਦਕਾ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦਾ ਜੇਲ੍ਹ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਝਗੜਾ ਨਾ ਹੋਇਆ। {{center|{{larger|''''ਭਾਈ' ਪਰਮਾਨੰਦ ਦੀ ਰਾਏਜ਼ਨੀ।'''}}}} {{gap}}‘ਭਾਈ’ ਪਰਮਾਨੰਦ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਅੰਡੇਮਾਨ ਦੇ ਜੇਲ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿਰੁਧ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਦੋਜਹਿਦ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਨਾ ਲਿਆ, ਬਲਕਿ ਆਪਣੀ ਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਠੀਕ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਹਿਤ ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਕਤਾਬ ਵਿਚ ਨੁਕਤਾ ਚੀਨੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਤੀ ਰਾਏਜ਼ਨੀ ਬਾਰੇ ਵੀਚਾਰ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਕਰਨਾ ਫੱਬਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਦੇ ਅੰਡੇਮਾਨ ਵਿਚ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਵਤੀਰੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਅਵੱਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। {{gap}}‘ਭਾਈ’ ਪਰਮਾਨੰਦ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ (ਪੰਨਾ ੧੫੯) ਕਿ, ਓਹ ਵੀ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਮੇਰੀ (ਹੜਤਾਲਾਂ ਆਦਿ ਜਦੋਜਿਹਦ ਤੋਂ) ਅਲੈਹਦਗੀ ਨੂੰ ਬੁਜ਼ਦਿਲੀ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਮੇਹਣੇ ਮਾਰਦੇ ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਇਹ ਕਦੇ ਨਾ ਸਮਝ ਸਕਿਆ ਕਿ ਓਹ, ਜਿਹੜੇ {{Multicol-break}} ਜੀਭ ਦੇ ਸਵਾਦ ਖਾਤਰ ਉਲਟ ਪੁਲਟ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਧੇਰੇ ਬਹਾਦਰ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਬਿਪਤਾ ਨੂੰ ਜੀ ਆਇਆਂ ਆਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖਿੜੇ ਮੱਥੇ ਸਹਾਰਦੇ ਹਨ”। {{gap}}‘ਭਾਈ ਪਰਮਾ ਨੰਦ ਨੇ ਇਹ ਖੋਲਕੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਲਿਖਤ ਤੋਂ ਮੁਰਾਦ ਕਿਸੇ ਉਕੜ ਦੁਕੜ ਵਾਕਿਆ ਜਾਂ ਵਿਯੁੱਕਤੀ ਤੋਂ ਸੀ, ਜਾਂ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਕੀਤੀ ਸਮੁਚੀ ਜਦੋਜਹਿਦ ਤੋਂ। ‘ਭਾਈ' ਪਰਮਾਨੰਦ ਨੇ ਅੰਡੇਮਾਨ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਭੈੜੀ ਖੁਰਾਕ ਦਾ ਆਪ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ (੧੨੧); ਅਤੇ ਜੋ ਕੇਵਲ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਹਿਤ ਵੀ ਜਦੋਜਹਿਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿਚ ਜੇਲ ਸੁਧਾਰ ਖਾਤਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਾਂਗਰਸ ਤੇ ਹੋਰ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵਲੋਂ ਜਦੋਜਹਿਦ ਦਾ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਗ ਸੀ। ਪਰ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਟਰਾਈਕਾਂ ਅਤੇ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲਾਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵਲੋਂ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਬੈਂਤ ਲਾਉਣ ਬਦਲੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਸਖਤੀ ਕਰਨ ਬਦਲੋ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ‘ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਦੀ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਮੁਤਾਬਕ ਪਹਿਲੀ ਸਟਰਾਈਕ ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਾਨੰਦ ਯੂ. ਪੀ. ਨੂੰ ਬੈਂਤ ਲਾਉਣ ਕਰਕੇ ਹੋਈ। ਦੂਸਰੀ ਵਡੀ ਸਟਰਾਈਕ ਅਤੇ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ‘ਭਾਈ’ ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਉਤੇ ਢਾਹੇ ਗਏ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਕੇ ਹੋਈ। ੧੬ ਤੇ ੨੦ ਜੂਨ ਦੇ ‘ਬੰਗਾਲੀ' ਵਿਚ ਅੰਡੇਮਾਨ ਦੇ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਬਾਰੇ ਛਪੇ ਸਮਾਚਾਰ, ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਅੰਡੇਮਾਨ ਦੇ ਕਮੀਸ਼ਨਰ ਦੀ ੨੬ ਜੁਲਾਈ ਦੇ ‘ਬੰਗਾਲੀ’ ਵਿਚ ਛਪੀ ਚਿੱਠੀ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਬਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਘੋਸ਼ ਦੀ ਲਿਖਤ, ਸਭ ਤੋਂ ਇਹ ਗਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਜੀਭ ਦਾ ਚੱਸਕਾ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਖਾਤਰ ਛੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਖੜੀ ਹਥਕੜੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਵਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਸਾਲਾਂ ਬੱਧੀ ਪਿੰਜਰਿਆਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬੰਦ ਰਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕਰਕੇ ਮੌਤ ਜੱਫੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। {{gap}}‘ਭਾਈ’ ਪਰਮਾਨੰਦ ਨੇ ਦੂਸਰੀ ਵਡੀ ਨੁਕਤਾਚੀਨੀ ਇਹ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਕ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀ ਦਾ ਜੇਲ੍ਹ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਦੂਸਰੇ ਉਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਠੋਕਣੀ ਆਪਣਾ ਫਰਜ਼ ਸਮਝਦੇ। ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੁਸੈਲ ਅਤੇ ਝਗੜਾਲੂ ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਝਗੜਿਆਂ ਵਿਚ ਬਾਕੀ ਦੇ ਵੀ ਵਲੇਟੇ ਜਾਂਦੇ (ਪੰਨਾ ੧੨੪)। {{gap}}ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਅੰਡੇਮਾਨ ਦੇ ਚੀਫ ਕਮੀਸ਼ਨਰ ਦੀ ੨੬ ਜੁਲਾਈ ਦੇ ‘ਬੰਗਾਲੀ' ਵਿਚ ਛਪੀ ਚਿਠੀ ਮੁਤਾਬਕ ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਾਨੰਦ (ਯੂ. ਪੀ.) ਦਾ ਹੀ ਕਸੂਰ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਓਵਰ ਸੀਅਰ ਅਤੇ ਚੀਫ ਵਾਰਡਰ ਉਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ‘ਭਾਈ ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਜੇਲ੍ਹ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੌੜੇ ਬਚਨ ਬੋਲਣ ਦੇ ਆਦੀ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜੇਲ੍ਹ ਕਰਮਚਾਰੀ ਉਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਪਰ ‘ਭਾਈ’ ਪਰਮਾਨੰਦ ਆਪ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਲ੍ਹ ਕਰਮ- ਚਾਰੀਆਂ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਕਿਸੇ ਕੈਦੀ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਸ਼ਕਾਇਤ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਦਾ ਇਹ ਢੰਗ ਸੀ ਕਿ ਜਿਤਨਾ ਚਿਰ ਸ਼ਕਾਇਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਾਇਤ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਉਤਨਾ ਚਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਏ (ਪੰਨਾ ੧੧੭)। ਪਰੰਤੂ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਰਗੀ ਬੰਦ ਜੇਲ੍ਹ (ਜਿਥੇ ਜੇਲ੍ਹ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਉਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਪੁਰਜ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਕੈਦੀਆਂ ਤੋਂ ਸਵਾਵੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਫਟੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ) ਵਿਚ ਕੈਦੀਆਂ ਪਾਸ ਜੇਲ੍ਹ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵਿਰੁਧ ਆਪਣੇ ਕੇਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਵਸੀਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ? {{Multicol-end}}<noinclude>{{center|੧੭੯}}</noinclude> d5759cwn2fsokfc6mc2bmoj7o06jdy1 250 16484 241598 190462 2026-10-20T15:50:33Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 241598 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Multicol}} {{gap}}ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਦੋਜਹਿਦ ਬਾਰੇ ਬੰਗਾਲੀ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ੧੬ ਅਤੇ ੨੦ ਜੂਨ ਦੇ ‘ਬੰਗਾਲੀ ਵਿਚ ਛਪਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਹਵਾਲਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਬਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਘੋਸ਼ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਇਸ ਜਦੋ ਜਹਿਦ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਿਆ) ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿਚੋਂ ਦਿਤੇ ਹਵਾਲੇ ਵੀ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਬਿਆਨ ਦੀ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ‘ਭਾਈ ਪਰਮਾ ਨੰਦ ਨੇ ‘ਭਾਈ ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੁਆਮਲੇ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਾਨੰਦ (ਯੂ. ਪੀ.) ਦੇ ਮੁਆਮਲੇ ਸੰਬੰਧੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲੋਂ ਮਿਸਟਰ ਬੈਰੀ ਕੌੜਾ ਬੋਲਿਆ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਾਨੰਦ (ਯੂ. ਪੀ.) ਦੇ ਉਸੇ ਵਰਗਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਉਤੇ ਉਹ (ਮਿਸਟਰ ਬੈਰੀ) ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਾਨੰਦ ਉਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉਠਿਆ। ਮਿਸਟਰ ਬੈਰੀ ਨੂੰ ‘ਭਾਈ’ ਪਰਮਾਨੰਦ ਨੇ ਆਪ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਬੰਦਾ ਸੀ (ਪੰਨਾ ੧੦੫), ਅਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗਦਰੀ ਪੈਂਦੀਆਂ ਦੇ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਸਾਰ ਉਹ ਕੋਈ ਬਖੇੜਾ ਕਰਨ ਦਾ ਚਾਹਵਾਨ ਸੀ (ਪੰਨਾ ੧੦੬)। ‘ਭਾਈ’ ਪਰਮਾਨੰਦ ਦੀ ਰਾਏ ਵਿਚ ਜੇਲ੍ਹ ਕਰਮਚਾਰੀ ਆਕਾਰਨ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਧੌਲ ਧੱਫਾ ਕਰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਅਤੇ ਗਾਲਾਂ ਕੱਢਦੇ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਮਾਮੂਲੀ ਗੱਲ ਬਦਲੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ (ਪੰਨਾ ੧੦੮)। ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਅੰਡੇਮਾਨ ਆਏ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਸਖੱਤ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਭੈੜੇ ਰਵੱਈਏ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆਕੇ ਹੜਤਾਲਾਂ ਤੇ ਸਟਰਾਈਕਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਸਕੀਆਂ ਜਾਂ ਨਾ; ਅਤੇ ਕਰਨਲ ਵੈਜਵੁਡ ਮੁਤਾਬਕ ਅੰਡੇਮਾਨ ਬਾਰੇ ਮਿਲੀ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰੀਪੋਟ ਨੇ ਉਸ ਸਰਕਾਰ ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਫਿਕਰ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿਤਾ, ਅਤੇ ਆਖਰ ਸਰਕਾਰ ਹਿਦ ਨੂੰ ਗਾਲਬਨ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਅੰਡੇਮਾਨ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਤੋੜਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਹ ਵੀ ਖਾਸ ਨੋਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਕਿ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ‘ਮਾਸਟਰ’ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਵਿਚ ਪਹਿਲੋਂ ਹੜਤਾਲ ਜਾਂ ਸਟਰਾਈਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੇਜਰ ਮੱਰੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਿਚ ਪਹਿਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜਦ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਪਿੰਜਰੇ ਬੰਦੀ ਕਰਕੇ ‘ਮਾਸਟਰ’ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਮਰਨਾਊ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੱਢਦੇ, ਤਦ ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਟਰਾਈਕ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ, ‘ਭਾਈ’ ਪਰਮਾਨੰਦ ਵੀ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਦੋਜਹਿਦ ਨੂੰ ਸਮੁਚੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਗੈਰ-ਜ਼ਿਮੇਵਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਹਿਣਾ ਵਾਜਬ ਨਹੀਂ। {{gap}}ਇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਇਕ ਵਾਕਿਆਤ ਵਿਚ ਇਕੜ ਦੁਕੜ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਵਲੋਂ ਲੋੜ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਜੋਸ਼ੀਲਾ ਰਵੱਈਆ ਇਖਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ‘ਭਾਈ' ਪਰਮਾਨੰਦ ਨੇ ਕੇਵਲ ਇਕ ਮਿਸਾਲ ਦਿਤੀ ਹੈ ਕਿ ਮੇਜਰ ਮੱਰੇ ਉਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਚੰਦ ਇਕ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਵਲੋਂ ਛੁਰਾ ਬਨਾਉਣ ਜਾਂ ਮੰਗਵਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ’ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਕ ਜੇਲ੍ਹ ਕਰਮਚਾਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦ੍ਵਾਰਾ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਲਿਆ ਦੇਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤੀ। ਜੇਕਰ ‘ਭਾਈ’ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੇਲ੍ਹ ਕਰਮ ਰਾਰੀਆਂ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਵਿਰੁਧ ਜਦੋਜਹਿਦ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪ ਠੀਕ ਹੋਇਆ ਸਮਝਦੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨ ਵਿਚ ਵਜ਼ਨ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ {{Multicol-break}} ਉਹ ਆਪ ਮੰਨੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਬੜਾ ਜ਼ੁਲਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਸਵਾਏ ਉਸ ਮੁਆਮਲੇ ਵਿਚ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕਰਨ ਦੇ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਾਤੀ ਤੌਰ ਉਤੇ ਠੇਸ ਲੱਗੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਰਾਜਸੀ ਜਾਂ ਦੂਸਰੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਮੱਲੀ ਕਦਮ ਨਾ ਚੁਕਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮੁਚੀ ਜਦੋਜਹਿਦ ਨੂੰ ਇਥੇ ਛਾਬੇ ਤੋਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। {{gap}}ਦਰ ਅਸਲ ‘ਭਾਈ’ ਪਰਮਾਨੰਦ ਅਤੇ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕੋਨਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨ ਆਸਮਾਨ ਦਾ ਫਰਕ ਸੀ। ਗਦਰੀ ਕੈਦੀ ਹਤੱਕ ਅਤੇ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਸਹਾਰਨ ਵਾਲੇ ਬੰਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ<ref>A Tale of my Exile, Barindra Kumar Ghose,p. 115.</ref>; ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਲੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਅਤੇ ‘ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੇਲ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਲਾਕੇ ਬਖੇੜਾ ਲੈਣੋਂ ਸੰਕੋਚ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿਤਨਾ ਹੀ ਜ਼ੁਲਮ ਪਏ ਕਰਨ। ‘ਭਾਈ’ ਪਰਮਾਨੰਦ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ, “ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਖਾਤਰ ਜੇਲ੍ਹ ਅੰਦਰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਐਜੀਟੇਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਬਾਹਰ ਕਰਦੇ ਆਏ ਸਨ।..... ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਕ ਪਾਰਟੀ ਐਸੀ ਸੀ ਜੋ ਬਿਨਾ ਛਾਣ ਬੀਣ ਕੀਤੇ ਹਰ ਇਕ ਐਸੇ ਮੁਆਮਲੇ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਜਿਸ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਸ਼ਕਾਇਤ ਪੁਜਦੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਹਿੰਦੂ ਜਾਂ ਬਰਮੀ ਬਚਿਆਂ ਨਾਲ ਗੈਰ-ਇਨਸਾਨੀ ਵਰਤਾਉ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦੇ, ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਚੱਕੀ ਵਿਚ ਪੀਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਵੇਖਦੇ, ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੈਰ-ਕੁਦਰਤੀ ਜੁਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਇਹ ਵੇਖਕੇ ਨਾ ਸਹਾਰ ਸਕਦੇ, ਅਤੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਬਖੇੜਾ ਮੂਲ ਲੈਣ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਦਖਲ ਦੇਂਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੀ ਇਹ ਦਲੀਲ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮਾਤ੍ਰ ਭੂਮੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਖਾਤਰ ਜੇਲ੍ਹ ਆਏ ਸਨ, ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਹੋਰ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬੇਹਤਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕਰਨੀ ਅਜੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫਰਜ਼ ਸੀ<ref>Bhai Parmanand,p.123</ref>। {{gap}}‘ਭਾਈ’ ਪਰਮਾਨੰਦ ਦੀ ਲਿਖਤ ਦੇ ਲਹਿਜ਼ੇ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਡੇਮਾਨ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਰੱਵਈਏ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ, ਇਹ ਮਤਲਬ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਪਰਲੇ ਪਹਿਰੇ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤੇ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੋਨ ਨੂੰ ਉਹ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਰਦੇ। ਪਰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕੋਨ ਤੋਂ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਸਪਿੱਰਟ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਉਤੇ ਖੇਡਕੇ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ, ਲਈ ਵਖਰੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਅਨਭੋਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਚੰਗਾ ਸਰਟੀਫੀਕੇਟ ਮਿਲਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ‘ਭਾਈ’ ਪਰਮਾਨੰਦ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਕ ਬੰਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵਲੋਂ ਜ਼ੁਲਮ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਬੰਨੇ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਬੇਵਕੂਫੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਾ ਲਗਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਬੰਨਾ ਚੁਣਨਾਂ<ref>Bhai Parmanand, p.127</ref>। ਠੀਕ ਹੁੰਦਾ ਜੇਕਰ ‘ਭਾਈ' ਪਰਮਾਨੰਦ ਲਿਖਦੇ ਕਿ ਇਕ ਬੰਨੇ ਜ਼ੁਲਮ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਬੰਨੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਪਿੱਰਟ। {{center|{{larger|'''ਹਿੰਦ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ।'''}}}} {{gap}}ਅੰਡੇਮਾਨ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਲਿਆਕੇ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਹਿੰਦ ਦੇ ਅੱਡ ਅੱਡ ਸੂਬਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਖੋ ਵਖ ਜੇਲ੍ਹਾਂ {{Multicol-end}}<noinclude>{{center|੧੮੦}} {{rule}}</noinclude> 1a525e4o54gmyybs3g4mtczlb6y26cg 250 16489 241597 190459 2026-10-20T15:47:52Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 241597 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Multicol}} ਵਿਚ ਨਿਖੇੜ ਕੇ ਖਿੰਡਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪੰਦਰਾਂ ਪੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਵੀਹ ਵੀਹ ਸਾਲ ਕੈਦ ਭੁਗਤਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਰਿਹਾ ਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਅੱਡ ਅੱਡ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਜੇਲ੍ਹ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਾਲ ਲਿਖਣੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਨ। ਨਮੂਨੇ ਵਜੋਂ ਕੁਝ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਵਾਕਿਆਤ ਹੀ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। {{center|'''ਹਜ਼ਾਰੀ ਬਾਗ ਜੇਲ੍ਹ।'''}} {{gap}}ਸੰਨ ੧੯੧੬ ਵਿਚ ੩੩ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀ (ਬਹੁਤੇ ਦੂਸਰੇ ਮੁਕੱਦਮੇਂ ਦੇ) ਹਜ਼ਾਰੀ ਬਾਗ ਜੇਲ ਭੇਜੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਲ ਪਿਛੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ੧੮ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚੋਂ ਭੱਜ ਨਿਕਲੇ<ref>Isemonger and Slattery, p.145.</ref>। {{gap}}ਹਜ਼ਾਰੀ ਬਾਗ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰੋਗਾ ਅਤੇ ਸੁਪ੍ਰਿੰਟੈਂਡੈਂਟ ਬੜਾ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚੋਂ ਭਜ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਬਣਾ ਲਈ। ਫਰਵਰੀ ੧੯੧੮ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ (ਧਨ) ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਸੁਚਾ ਸਿੰਘ (ਚੋਹਲਾ) ਆਪਣੀਆਂ ਕੋਠੜੀਆਂ ਦੀ ਛੱਤ ਪਾੜ ਕੇ ਉਪਰ ਨਿਕਲੇ। ਜਦ ਇਹ ਛੱਤ ਪਾੜ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਦੂਸਰੇ ਸਾਥੀ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਕੀਰਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਕਿ ਜੇਲ੍ਹ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਤ ਪਾੜੇ ਜਾਣ ਦਾ ਖੜਾਕ ਨਾ ਸੁਣ ਸਕੇ। ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਮਲਕੜੇ ਜਿਹੇ ਹੇਠਾਂ ਉੱਤਰ ਕੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਿਪਾਹੀ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਬੁੱਜਾ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਥੰਮ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਥੋੜੀ ਵੇਰ ਪਿਛੋਂ ਰੌਂਦ ਵਾਲਾ ਜਮਾਂਦਾਰ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਪਾਸ ਕੋਠੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਪਹਿਲੇ ਸਿਪਾਹੀ ਵਾਂਗੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਪਾਸੋਂ ਚਾਬੀਆਂ ਲੈਕੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਨੰਬਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਕੋਠੜੀਆਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ ਦਿਤੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾ ਵਿਚ ਡੱਕੇ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਏ। ਸਪੈਸ਼ਲ ਨੰਬਰ ਪਿਛੋਂ ਉਸ ਨੰਬਰ ਦੀਆਂ ਕੋਠੜੀਆਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਹਲਣ ਗਏ ਜਿਸ ਵਿਚ ‘ਸੰਤ’ ਰੰਧੀਰ ਸਿੰਘ ਬੰਦ ਸਨ। ਪਰ ਹਫੜਾ ਦਫੜੀ ਵਿਚ ਗਲਤ ਚਾਬੀਆਂ ਹੱਥ ਆ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੰਬਰ ਦੇ ਜਿੰਦਰੇ ਨਾ ਖੁਲ੍ਹ ਸਕੇ। ਇਤਨੇ ਨੂੰ ਰੌਂਦ ਵਾਲੀ ਗਾਰਦ ਆ ਗਈ, ਅਤੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਅਲਾਰਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਜੇ ਚਾਰ ਪੰਜ ਗਦਰੀ ਹੀ ਫਸੀਲ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਸਨ ਕਿ ਪੁਲਸ ਨੇ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਵੱਲ ਧਾਵਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਕ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀ ਨੇ ਫੋਕਾ ਦਬਾਕਾ ਮਾਰਿਆ, ‘ਮਾਰੋ ਬੰਬ, ਕੀ ਵੇਖਦੇ ਹੋ। ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਜਰ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ' ਪਾਸ ਦੀਆ ਸਲਾਈ ਦੀ ਡੱਬੀ ਸੀ ਅਤੇ ਝੋਲੇ ਵਿਚ ਉਹ ਜਿੰਦਰੇ ਸਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਠੜੀਆਂ ਦੇ ਖੋਲ੍ਹੇ ਸਨ। ਉਨਾਂ ਦੀਆ ਸਲਾਈ ਜਗਾ ਕੇ ਇਕ ਜੰਦਰਾ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕੰਧ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਪੁਲਸ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਬੰਬ ਵੱਜਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਨੱਸ ਗਈ। ਫਸੀਲ ਤੋਂ ਕਈ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਸਮੇਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿੱਟੇ ਨਿਕਲ ਗਏ ਜਾਂ ਪੈਰ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ। ਬਾਕੀ ਦੇ ਜੋ ਲੰਮਕ ਕੇ ਉੱਤਰੇ ਸਹੀ ਸਲਾਮਤ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ। ਪਰ ਬਾਹਰ ਵੀ ਪੁਲਸ ਆ ਚੁਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹੱਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਪੁਲਸ ਕੋਲੋਂ ਡਾਂਗਾਂ ਖੋਹਕੇ ਪੁਲਸੀਆਂ ਨੂੰ ਭਜਾ ਦਿਤਾ। ਤੰਦਰੁਸਤਾਂ ਨੇ ਜ਼ਖਮੀਆਂ ਨੂੰ ਚੁਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਲ ਚਲ ਪਏ। ਪਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਜਾਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹ ਚੁਕਾ ਸੀ। ਜ਼ਖਮੀਆਂ ਨੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਓਥੇ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪ ਨਿਕਲ ਜਾਣ, ਕਿਉਂਕਿ {{Multicol-break}} ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਫੜੇ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਜ਼ਖਮੀ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿਛੋਂ ਪੁਲਸ ਨੇ ਆ ਘੇਰਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਕੁੱਟਣ ਪਿਛੋਂ ਵਾਪਸ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਲੈ ਗਈ। ਜੋ ਤੰਦਰੁਸਤ ਉਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਬਹੁਤਾ ਚਿਰ ਬਚ ਨਾ ਸਕੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਪੜੇ ਕੈਦੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪੁਲਸ ਨੇ ਲਾਗੇ ਬੰਨੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਧੁਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਡਾਕੂ ਭੱਜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਦ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਪੁਲਸ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂਆਂ ਦੇ ਹਜੂਮ ਨਾਲ ਟਾਕਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੋ ਘੰਟੇ ਖੂਬ ਲੜਾਈ ਹੋਈ, ਪਰ ਆਖਰ ਹਜੂਮ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲੀਅਤ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾ ਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਕੌਣ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੜਾ ਅਫਸੋਸ ਹੋਇਆ। ਕੇਵਲ ਦੋ ਤਿਨ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀ ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਲਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਏ, ਜੋ ਦੂਸਰਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੜ ਗਏ ਸਨ। ‘ਸਟੇਸਮੈਨ’ ਅਖਬਾਰ ਨੇ ਇਸ ਵਾਕਿਆ ਨੂੰ ('A daring deed’) ‘ਇਕ ਦਲੇਰੀ ਵਾਲੇ ਕਾਰਨਾਮੇ' ਦੀ ਸੁਰਖੀ ਹੇਠ ਛਾਪਿਆ<ref>ਵਧੇਰੇ ਤਫਸੀਲ ਲਈ ਵੇਖੋ ‘ਭਾਈ’ ਸਾਹਿਬ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹ ਚਿਠੀਆਂ', ਪੰਨੇ ੨੯੬-੩੧੫.</ref>। {{center|'''ਯਰਵਾਦਾ ਜੇਲ੍ਹ।'''}} {{gap}}ਜਨਵਰੀ ੧੯੨੩ ਵਿਚ ੧੫ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਯਰਵਾਦਾ ਜੇਲ੍ਹ ਬਦਲ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਜਦ ਇਹ ਯਰਵਾਦਾ ਜੇਲ੍ਹ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਜੇਲ੍ਹ ਵਾਲਿਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਅਤੇ ਕਛੂਹਰੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਉਤਰਵਾ ਲਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਬਲਾਂ ਵਿਚ ਵਲੇਟ ਕੇ ਕੋਠੜੀਆਂ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਇਸ ਜਬਰ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਸਿਖ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਗਦਰੀ ਕੈਦੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਸੂਲ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਰਖਾ ਨੇ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਜਨੇਊ ਉਤਾਰੇ ਜਾਣ ਵਿਰੁਧ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਾਨੰਦ (ਯੂ. ਪੀ.) ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਹਿਰਦੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਿਖ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਬਥੇਰਾ ਜ਼ੋਰ ਲਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਾ ਹੋਣ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਸਾਬ ਛਡਣਾ ਗਵਾਰਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ੨੮ ਦਿਨ ਜੇਲ੍ਹ ਵਾਲਿਆਂ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲੀਆਂ ਦੀ ਸੁਰਤ ਵਾਤ ਨਾ ਪੁਛੀ, ਅਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਜੋ ਖੁਰਾਕ ਦਿਤੀ ਜਾਇਆ ਕਰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਨਾ ਦਿਤੀ। ਜਦ ਜੇਲ੍ਹ ਕਰਮਚਾਰੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਖੁਰਾਕ ਦੇਣ ਲਗੇ ਤਾਂ ਆਈ. ਜੀ. ਜੇਲ੍ਹ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਰਹਿ ਚੁਕਾ ਸੀ, ਨੇ ਇਹ ਕਹਿਕੇ ਰੋਕ ਦਿਤਾ ਕਿ, ‘ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਮਰਨ ਨਹੀਂ ਲਗੇ'। ੨੮ ਦਿਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲੀਆਂ ਨੇ ਅੰਨ ਦਾ ਇਕ ਦਾਣਾ ਵੀ ਨਾ ਖਾਧਾ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰੂੜ ਸਿੰਘ ‘ਚੂਹੜ ਚੱਕ’ ਨੇ ੧੧ ਦਿਨ ਪਾਣੀ ਤੱਕ ਨਾ ਪੀਤਾ। ੨੮ ਦਿਨ ਪਿਛੋਂ ਜਦ ਹਾਲਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਨੱਕ ਥਾਣੀ ਖੁਰਾਕ ਦੇਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇਤਨੇ ਚਿਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਿਲਸਲੇ ਵਿਚ ਕੈਦ ਹੋਇਆ ਇਕ ਸਿਖ ਕੈਦੀ ਯਰਵਾਦਾ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਰਿਹਾ ਹੋ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਖਬਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਬੰਨੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਕਰਕੇ ਬੰਬੱਈ ਅਹਾਤੇ ਵਿਚ ਸਿਖਾਂ ਲਈ ਪੱਗਾਂ ਅਤੇ ਕਢੈਹਰਿਆਂ ਦੀ ਖੁਲ੍ਹ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਟੁੱਟੀ। ਯਰਵਾਦਾ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਦਰੀ, ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ:-ਸ਼੍ਰੀ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ‘ਠਠਗੜ੍ਹ, ਸ਼੍ਰੀ ਰੂੜ ਸਿੰਘ ‘ਚੂਹੜ ਚੱਕ’, ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਜਰ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ, ਸ਼੍ਰੀ 'ਹਰੀ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਮਾਨੰਦ (ਯੂ. ਪੀ.), ਸ਼੍ਰੀ ਹਿਰਦੇ ਰਾਮ (ਮੰਡੀ {{Multicol-end}}<noinclude>{{center|੧੮੧}} {{rule}}</noinclude> lvaizn0wbvh08jain7803tvydtkkkr2 250 16494 241596 190455 2026-10-20T15:46:09Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 241596 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{Multicol}} ਰਿਆਸਤ), ਸ਼੍ਰੀ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ‘ਢੋਟੀਆਂ’, ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਨ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ‘ਟੁੰਡੀ ਲਾਟ’, ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ‘ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ’, ਸ਼੍ਰੀ ਚੰਚਲ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ‘ਵੇਈਂਪੁਈਂ” ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ’। {{center|'''ਇਕੜ ਦੁਕੜ।'''}} {{gap}}ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ‘ਠਟੀਆਂ ਨੂੰ ਕੋਇਮਬੇਟੋਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕਰਨ ਬਦਲੇ ੩੦ ਬੈਂਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੋਪਲਾ ਕੈਦੀਆਂ ਉਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਹੋਏ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਵਿਰੁਧ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਸੀ। ਸੀ. ਪੀ. ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ‘ਸਠਿਆਲਾ', ਸ਼੍ਰੀ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ‘ਕੱਕੜ’, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ‘ਠੱਟੀਆਂ' ਨੇ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕਰਕੇ ਕਪੜੇ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਨੱਕ ਵਿਚ ਦੇ ਲਈਆਂ ਤਾਕਿ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਖੁਰਾਕ ਨਾ ਦਿਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਸ੍ਰੀ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ‘ਠਟੀਆਂ ਨੇ ਕਰੀਬਨ ਇਕ ਸਾਲ ਤਕ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ‘ਟੁੰਡੀ ਲਾਟ' ਨੇ ਮਦਰਾਸ ਸੂਬੇ ਦੀ ਇਕ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ੯੦ ਦਿਨ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ। ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ‘ਭਕਨਾ’, ‘ਸ਼ਹੀਦ’ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਦੱਤ ਦੀ ਕੀਤੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ‘ਸੰਤ’ ਗੰਧੀਰ ਸਿੰਘ ਧਾਰਮਕ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਕੀਤੀਆਂ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਬੇਕ ਸੀ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਯਾਤਰਾ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲਾਂ ਦੀ ਇਕ ਲੰਮੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸ ਹੱਠ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾਉਣਾ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅੱਡ ਅੱਡ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਹੱਡ ਬੀਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਲੈਕੇ ਸਮਾ ਚੁਕੇ ਹਨ। ਉਪਰ ਦਸੀਆਂ ਕੁਝ ਮਿਸਾਲਾਂ ਇਹ ਦੱਸਣ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹਨ ਕਿ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਜੇਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਆਪਣੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਪਿੱਰਟ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ। ਪੰਦਰਾਂ ਪੰਦਰਾਂ, ਵੀਹ ਵੀਹ ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਪਿਛੋਂ ਵੀ ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦੇ ਮਾਤੈਹਤ ਰਿਹਾਈ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਜਿਹੀ ਮਸ਼ਰੂਤ ਰਿਹਾਈ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦੇਂਦੇ। ਜਿਮ ਫੈਲਿਨ (Jiuu Phela) ਨੇ ਆਪਣੀ ‘ਜੇਲ੍ਹ ਯਾਤਰਾ' (Jail Journey) ਨਾਮੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ, “ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਆਦਮੀ ਦਾ ਆਚੱਰਨ ਉੱਘੜ ਕੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਛੋਟੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਦਿੱਸਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਅਤੇ ਚਮਕ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਹਤਾਕਿ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦੇ ਲਿਬਾਸ ਵਿਚ ਕੈਦੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਬਲਕਿ ਕੈਦੀ ਦੇ ਲਿਬਾਸ ਵਿਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦਾ ਪੁਤਲਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ”। ਪਰ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਬਾਰੇ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜੇਲ੍ਹ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਕੁਠਾਲੀ ਵਿਚੋਂ ਕੁੰਦਨ ਹੋ ਕੇ ਨਿਕਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਯਾਤਰਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੀਤੀ ਜਦੋਜਹਿਦ ਦਾ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗੋਂ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਅਮਲ ਸਾਬਤ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਪਿੱਰਟ ਵਿਚ ਲੱਚਕ ਨਾ ਆਈ। ਬਲਕਿ ‘ਭਾਈ' ਪਰਮਾਨੰਦ ਨੇ ਇਹ ਗਿਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋੜ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਜੋਸ਼ ਸੀ, ਅਤੇ ਐਮ. ਐਸ. ਲੇਹ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗਦਰੀ ਕੈਦੀ ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਦੱਸਤੂਰ ਅੜੇ ਰਹੇ<ref>Leigh, p.21.</ref>। {{Multicol-break}} {{center|{{larger|'''ਅੰਤਕਾ ਨੰਬਰ ੫'''}}}} {{gap}}ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਸੰਬੰਧੀ ਵਾਕਫੀਅਤ ਦੇ ਵਸੀਲੇ, ਜੋ ਵੇਖਣ ਯੋਗ ਹਨ ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤਕ ਲਿਖਾਰੀ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ, ਇਹ ਹਨ: ੧. ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਕਾਈਵਜ਼, ਨਵੀਂ ਦਿਲੀ, ਦੇ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੰਬੰਧਤ ਰੀਕਾਰਡ। ੨. ਸਰਕਾਰ ਹਿੰਦ ਦੇ ਫੌਜੀ ਮਹਿਕਮੇਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧਤ ਰੀਕਾਰਡ। ੩. ਹਿੰਦ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸੀ. ਆਈ. ਡੀ. ਦੇ ਮਹਿਕਮਿਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧਤ ਰੀਕਾਰਡ। ੪. ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਰੀਕਾਰਡ, ਅਤੇ ‘ਗਦਰ’ ਤੇ ‘ਸੰਸਾਰ’ ਅਖਬਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਕੰਮਲ ਫਾਈਲਾਂ। ੫. ਯੂ. ਐਸ. ਏ., ਕੈਨੇਡਾ, ਅਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਤੇ ਸੀ. ਆਈ. ਡੀ. ਦੇ ਮਹਿਕਮਿਆਂ ਅਤੇ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਦੇ ਸੰਬੰਧਤ ਰੀਕਾਰਡ। ੬. ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਗਦਰ ਸੰਬੰਧੀ ਮਲਾਯ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਰੀਕਾਰਡ, ਅਤੇ ਉਸ ਕਮੀਸ਼ਨ ਦੀ ਰੀਪੋਟ ਜੋ ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਗਦਰ ਦੀ ਤਹਿਕੀਕਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨੀਯਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਜਿਸ ਦੀ ਰੀਪੋਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ੭. ਅੰਡੇਮਾਨ ਸੰਬੰਧੀ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰੀਪੋਟ ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਕਲਨਲ ਵੈਜਵੁਡ ਨੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ (ਅੰਤਕਾ ਨੰਬਰ ੪)। ੮. ਯੂ.ਐਸ. ਏ. ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਛਪੇ ਸਮਾਚਾਰ। ੯. ਸ਼ੰਘਾਈ, ਮਨੀਲਾ, ਬੰਗਕੋਕ, ਬਟਾਵੀਆ, ਕਾਬਲ ਅਤੇ ਈਰਾਨ ਵਿਚ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਰ ਗਰਮੀਆਂ ਬਾਰੇ ਓਥੋਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਜਾਂ ਸੀ. ਆਈ ਡੀ. ਦੇ ਮਹਿਕਮਿਆਂ ਦੇ ਰੀਕਾਰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਵਾਕਫੀਅਤ ਮਿਲ ਸਕੇ। ੧੦. ਜਰਮਨ ਅਤੇ ਤੁਰਕੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਬਦੇਸ਼ੀ ਵਿਭਾਗਾਂ, ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਨੀਊਯਾਰਕ, ਸੈਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ, ਸ਼ੰਘਾਈ, ਮਨੀਲਾ, ਬੰਗਕੋਕ, ਬਟਾਵੀਆ ਅਤੇ ਈਰਾਨ ਦੇ ਰਾਜਦੂਤ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ, ਦੇ ਰੀਕਾਰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਵਾਕਫੀਅਤ ਮਿਲ ਸਕੇ। {{Multicol-end}} {{dhr|3em}} {{rule|3em}}<noinclude>{{center|੧੯੨}} {{rule}}</noinclude> fdhesq4yv7t76xwlqdku3gqo24u2btx 250 16499 241595 47226 2026-10-20T15:42:23Z Harchand Bhinder 2624 /* ਸੋਧਣਾ */ 241595 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{center|{{x-larger|ਹਵਾਲੇ (References)}}}} {{gap}}ਜਿਨਾਂ ਹਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਰ ਬਾਰ ਦੇਣਾ ਪਿਆ ਹੈ, ਉਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਸੰਖੇਪ ਕਰਕੇ ਦਿਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਸੰਖੇਪ ਨਾਂ (ਮੋਟੇ ਟਾਈਪ ਵਿਚ) ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ (ਬਰੀਕ ਟਾਈਪ ਵਿਚ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ :-</br> '''1. Baden-Powell.''' The Indian Village Community ; B. H. Baden</br> Powell, M.A., C.I.E. </br> '''2. Bhai Parmanand.''' The story of my life ; Bhai Parmanand. </br> '''3. Caldwell.''' A short history of the American people; Robert Granville Caldwell. </br> '''4. Census Report.''' Report on the census of the Punjab taken on 17th February, 1881 ; Denzil Charles Jelf Ibbetson.</br> '''5. Douie.''' The Punjab, North-West Frontier Province and Kashmir; Sir James Douie, M.A., K.C.S.I. </br> '''6. Hardinge.''' My Indian years (1910-1916); Lord Hardinge. </br> '''7. Indians Abroad.''' Indians Abroad ; S.A. Wajz, B.A. </br> '''8. Isemonger and Slattery.''' An account of the Ghadr Conspiracy ; F. C. Isemonger and J. Slattery. </br> '''9. Jayaswal.''' Hindu Polity ; K. P. Jayaswal. </br> '''10. Lajpat Rai.''' The United States of America ; Lajpat Rai. </br> '''11. Leigh.''' The Punjab and the War; M.S. Leigh, O.B.E., I.C.S. </br> '''12. Macmunn.''' Turmoil and Tragedy in India; Lieut. General Sir George Macmunn. </br> '''13. O'Dwyer.''' India as I knew it ; Sir Micheal O'Dwyer. </br> '''14. Qanungo.''' History of the Jats ; Kalika Ranjan Qanungo. </br> '''15. Rowlatt Report.''' Indian Sedition Committee (1918) Report. </br> '''16. Sarkar.''' India through the Ages ; Sir Jadu Nath Sarkar.</br> '''17. Trevaskis.''' The Land of the Five Rivers; Hugh Kennedy Trevaskis. </br> '''18. Un-American Activities.''' Seventh Report ; The Report of the Senate Fact Finding Committee on un-American Activities to the 1953 regular California Legislative, Sacremento </br> '''19. ਬੰਦੀ ਜੀਵਨ :'''</br> ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਚਿੰਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਯਾਲ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ : ਅਨੁਵਾਦਕ ਗੁਰਦਿਤ ਸਿੰਘ।</br> {{gap}}ਨੋਟ :- ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਬਾਰੇ ਦਿੱਤੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੇਖੋ ਅੰਤਕਾ ਨੰਬਰ ੩, {{nop}}<noinclude></noinclude> pqt9wl86ohn6a7igz5wq7x3z2ub4q6d 252 33790 241578 219428 2026-10-20T12:27:06Z Kuldeepburjbhalaike 1640 241578 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q141406249 |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=V |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="ਕੋਲੋਫੋਨ" 3="ਤਤਕਰਾ" 4="1" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Header_even= |Header_odd= |Footer= |Footer_even= |Footer_odd= |tmplver= }} 2emmxu8j0g8d780dpp4pgs9yp9p03t4 241579 241578 2026-10-20T12:35:56Z Kuldeepburjbhalaike 1640 241579 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q141792384 |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=V |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="ਕੋਲੋਫੋਨ" 3="ਤਤਕਰਾ" 4="1" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Header_even= |Header_odd= |Footer= |Footer_even= |Footer_odd= |tmplver= }} djrc9o8herm6ovnl4bi3skeo4edrn9c 241583 241579 2026-10-20T12:41:40Z Kuldeepburjbhalaike 1640 241583 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q141792384 |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=T |Transclusion=no |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਕਵਰ" 2="ਕੋਲੋਫੋਨ" 3="ਤਤਕਰਾ" 4="1" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Header_even= |Header_odd= |Footer= |Footer_even= |Footer_odd= |tmplver= }} o1j1m7shsehf0h212zk5xe3tyz5zxa5 252 68316 241594 212399 2026-10-20T15:22:56Z Harchand Bhinder 2624 241594 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |wikidata_item=Q136094049 |Title= |Language=pa |Volume= |Author= |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher= |Address= |Year= |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=T |Transclusion=yes |Validation_date= |Pages=<pagelist 1="ਛੋਟੇ ਟਾਈਟਲ" 2="ਸੰਸਕਰਣ" 3="ਟਾਈਟਲ" 4="ਕੋਲੋਫੋਨ" 5to9="ਤਤਕਰਾ" 10="-" 11="11" 33="17" 32="-" 17to31="ਤਸਵੀਰ" 367="351" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Header_even= |Header_odd= |Footer={{c|''ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ/{{{pagenum}}}''}} |Footer_even= |Footer_odd= |tmplver= }} bc772svsl1vy4oseaycq6twyi99n1aa 250 72528 241582 219169 2026-10-20T12:41:21Z Kuldeepburjbhalaike 1640 /* ਤਸਦੀਕ */ 241582 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Kuldeepburjbhalaike" /></noinclude> {{center|{{x-larger|ਲਿਖਾਰੀ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪੁਸਤਕਾਂ}}}} {{Block center|<poem>{{gap}}ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ : ਟੀਕਾ ਜਪੁਜੀ ||| = ) ਟੀਕਾ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ||| ਸ਼ਬਦਾਂਤਕ ਲਗਾਂ ਮਾਤਰਾਂ |=) ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ : Japji, rendered into English and annotated Re. 1. Asa-di-Var, rendered into English and annotated. Re. 1-4. The Psalm of Peace (English Translation of Sukhmani) published by the Oxford University Press, Bombay. Rs. 2. Sikhism : Its Ideals & Institutions, published by Longmans, Green & Co., Calcutta. Rs. 2. Highroads of Sikh History, Books I, II & III published by Longmans, Green & Co. As. 8 each. Growth of Responsiblity in Sikhism. As. 12.</poem>}} {{center|<poem>ਮਨੋਹਰ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈਸ, (ਘੰਟਾਘਰ) ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਸ: ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਿੰਟਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਛਪਿਆ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜ ਦਰਿਆ, ਲਹੌਰ, ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ।</poem>}}<noinclude></noinclude> 7zb3g31vqe7k2itp9xg001mwdo74rfa 250 72529 241580 219174 2026-10-20T12:40:04Z Kuldeepburjbhalaike 1640 241580 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Harchand Bhinder" /></noinclude>{{center|{{xxxx-larger|ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ}}}} {| {{ts|ma}} |- | ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ || ... || १ |- | ਹੱਸਣਾ ਤੇ ਕੂਕਣਾ || ... || १३ |- | ਹਾਸ-ਰਸ || ... || ੧੭ |- | ਹਾਸ-ਰਸ ਅਤੇ ਧਰਮ || ... || ३१ |- | ਘਰ ਦਾ ਪਿਆਰ || ... || ੪੧ |- | ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ‘ਕਾਫ਼ੀ’ || ... || ੫ο |- | ਗੰਗਾ ਦੀਨ || ... || έο |- | ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਦੇਸ-ਪਿਆਰ || ... || ੭३ |- | ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਲਕਾ || ... || ੮੧ |- | ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੁਭਾ || ... || ੯੦ |- | ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦਾ ਮੇਲ || ... || ੯੭ |- | ਕੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਪੜੇ ਹੋਏ ਸਨ ? || ... || ੧੧੭ |- | ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ || ... || १२६ |- | ਸਾਊਪਣਾ || ... || १३੮ |- | ਵਿਹਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ || ... || ੧੫੩ |- | ਕਰਾਮਾਤ || ... || ੧੬੩ |}<noinclude></noinclude> 6xq2w3oc2okq9z4conf0mbvgasaoev6 241581 241580 2026-10-20T12:40:16Z Kuldeepburjbhalaike 1640 /* ਤਸਦੀਕ */ 241581 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Kuldeepburjbhalaike" /></noinclude>{{center|{{xxxx-larger|ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ}}}} {| {{ts|ma}} |- | ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ || ... || १ |- | ਹੱਸਣਾ ਤੇ ਕੂਕਣਾ || ... || १३ |- | ਹਾਸ-ਰਸ || ... || ੧੭ |- | ਹਾਸ-ਰਸ ਅਤੇ ਧਰਮ || ... || ३१ |- | ਘਰ ਦਾ ਪਿਆਰ || ... || ੪੧ |- | ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ‘ਕਾਫ਼ੀ’ || ... || ੫ο |- | ਗੰਗਾ ਦੀਨ || ... || έο |- | ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਦੇਸ-ਪਿਆਰ || ... || ੭३ |- | ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਲਕਾ || ... || ੮੧ |- | ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੁਭਾ || ... || ੯੦ |- | ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦਾ ਮੇਲ || ... || ੯੭ |- | ਕੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਪੜੇ ਹੋਏ ਸਨ ? || ... || ੧੧੭ |- | ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ || ... || १२६ |- | ਸਾਊਪਣਾ || ... || १३੮ |- | ਵਿਹਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ || ... || ੧੫੩ |- | ਕਰਾਮਾਤ || ... || ੧੬੩ |}<noinclude></noinclude> msw1yf5aaweoniyw0b664zfqsq9s2nj 250 75473 241633 240486 2026-10-21T06:18:22Z Kaur.gurmel 192 241633 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Tamanpreet Kaur" /></noinclude>{{Css image crop |Image = ਕੱਸਾਕ_-_ਲਿਉ_ਤਾਲਸਤਾਏ.pdf |Page = 169 |bSize = 450 |cWidth = 341 |cHeight = 308 |oTop = 9 |oLeft = 59 |Location = center |Description = }} ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਹੁਣ ਉਹਨੂੰ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਦੀ ਨੀਲੀ ਕਮੀਜ਼ ਤੇ ਲਾਲ ਕੇਸ-ਰੂਮਾਲ ਦਿਸ ਪਿਆ ਸੀ। {{gap}}"ਆਓ, ਕੁਝ ਨਾਸ਼ਪਾਤੀਆਂ ਦਿਆਂ ਜੇ," ਬੁੱਢੀ ਨੇ ਆਖਿਆ। {{gap}}"ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕੱਸਾਕ ਮਹਿਮਾਨ-ਨਵਾਜ਼ੀ, ਇਹਦੀ ਬਿਰਧ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਾਲੀ ਮੂਰਖਤਾ," ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਗਲ ਦੀ ਇੰਜ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨੂੰ ਸੋਧ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਕੋਰਨਟ ਨੇ ਆਖਿਆ। "ਮੇਰਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਰੂਸ ਵਿਚ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਏਨੀਆਂ<noinclude>{{right|੧੬੫}}</noinclude> t3ghg9zt59umqmifyac1qipe76iohlz 250 75529 241602 2026-10-20T22:32:08Z Charan Gill 36 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ " {{gap}}"ਤੇ ਤੂੰ ਉਹਨੂੰ ਨਾ ਆਣ ਦਿਤਾ?" {{gap}}"ਅੰਦਰ ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ! ਮੈ ਜਿਹੜੀ ਗਲ ਇਕ ਵਾਰੀ ਆਖ ਦਿਆਂ, ਉਸ 'ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣੀ ਆਂ, ਚਟਾਨ ਵਾਂਗ ਪੱਕੀ," ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿਤਾ {{gap}}"ਪਰ ਉਹ ਸੁਹਣਾ ਬੰਦਾ ਏ। ਜੇ ਉਹ ਚ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 241602 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Charan Gill" /></noinclude> {{gap}}"ਤੇ ਤੂੰ ਉਹਨੂੰ ਨਾ ਆਣ ਦਿਤਾ?" {{gap}}"ਅੰਦਰ ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ! ਮੈ ਜਿਹੜੀ ਗਲ ਇਕ ਵਾਰੀ ਆਖ ਦਿਆਂ, ਉਸ 'ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣੀ ਆਂ, ਚਟਾਨ ਵਾਂਗ ਪੱਕੀ," ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿਤਾ {{gap}}"ਪਰ ਉਹ ਸੁਹਣਾ ਬੰਦਾ ਏ। ਜੇ ਉਹ ਚਾਹਵੇ, ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਕੋਈ ਕੁੜੀ ਵੀ ਨਾਂਹ ਨਾ ਕਰੇ।" {{gap}}"ਜਾਵੇ ਪਿਆ ਹੋਰਨਾਂ ਕੋਲ," ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿਤਾ। {{gap}}"ਉਹਦਾ ਅਫ਼ਸੋਸ ਨਹੀਂਉਂ ਹੁੰਦਾ?" {{gap}}"ਹੁੰਦਾ ਏ, ਪਰ ਮੈਂ ਕੋਈ ਮੂਰਖਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ। ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।” {{gap}}ਉਸਤੇਨਕਾ ਨੇ ਚਾਣਚਕ ਹੀ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਆਪਣੀ ਸਹੇਲੀ ਦੀ ਛਾਤੀ ਉਤੇ ਸੁਟ ਦਿਤਾ, ਉਹਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਤੇ ਦੱਬੇ-ਘੁੱਟੇ ਹਾਸੇ ਨਾਲ ਹਿਲ ਪਈ। "ਝੱਲੀਏ!" ਸਾਹੋਸਾਹੀ ਹੁੰਦੀ ਉਹ ਕੂਕੀ। "ਤੂੰ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ।" ਤੇ ਉਹ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਦੀਆਂ ਕੁਤ-ਕੁਤਾੜੀਆਂ ਕੱਢਣ ਲਗ ਪਈ। {{gap}}"ਨੀ, ਛਡ ਦੇ!" ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦਿਆਂ ਤੇ ਹਸਦਿਆਂ, ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੇ ਆਖਿਆ। {{gap}}"ਇਹਨਾਂ ਸ਼ੈਤਾਨਾਂ ਵਲ ਵੇਖੋ! ਨਚ-ਟਪ ਰਹੀਆਂ ਨੇ! ਥੱਕੀਆਂ ਨਹੀਂ ਅਜੇ!" ਗੱਡੇ ਤੋਂ ਬੁੱਢੀ ਦੀ ਨੀਂਦਰਾਈ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ। {{gap}}"ਤੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ," ਖੁਸਰ-ਫੁਸਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਕੁਝ ਉਪਰ ਹੁੰਦਿਆਂ, ਉਸਤੇਨਕਾ ਨੇ ਦੁਹਰਾਦਿਆ। "ਪਰ ਕਿਸਮਤ ਤੇਰੀ ਚੰਗੀ ਏ! ਕਿਵੇਂ ਤੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਨੇ! ਏਡੀ ਤੂੰ ਕੰਡਿਆਲੀ ਏਂ, ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਜੇ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਥਾਂ ਹੁੰਦੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕਿਰਾਏਦਾਰ ਦਾ ਸਿਰ ਇਕਦਮ ਹੀ ਫੇਰ ਦੇਣਾ ਸੀ! ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਘਰ ਆਈ ਹੋਈ ਸੈ। ਉਹ ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਖਾ ਚਲਿਆ ਸੀ। ਤੇ ਦਾਦੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਿਤੀਆਂ ਨੇ! ਤੇ ਤੇਰੇ ਵਾਲਾ, ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਸਾਰੇ ਰੂਸੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਅਮੀਰ ਏ। ਉਹਦਾ ਅਰਦਲੀ ਕਹਿੰਦੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਭੋਂ-ਗੁਲਾਮ ਨੇ।" {{gap}}"ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਚਿਆਂ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇਕ ਪਲ ਸੋਚ, ਮੁਸਕਰਾਈ। {{gap}}"ਪਤਾ ਈ ਉਹਨੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਆਖਿਆ ਸੀ, ਮਤਲਬ ਏ, ਕਿਰਾਏਦਾਰ ਨੇ?" ਘਾਹ ਦੀ ਇਕ ਤਿੜ ਚਿਥਦਿਆਂ, ਉਹਨੇ ਕਿਹਾ। ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, "ਮੈਂ ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਵਰਗਾ ਜਾਂ ਤੇਰੇ ਭਰਾ ਲਾਜ਼ੂਤਕੇ ਵਰਗਾ ਕੱਸਾਕ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁਨਾਂ।" ਤੇਰੇ ਖਿਆਲ 'ਚ, ਮਤਲਬ ਕੀ ਸਾਸੂ?" {{gap}}"ਬਸ ਜਿਹੜੀ ਗਲ ਪਹਿਲੋਂ ਮਨ 'ਚ ਆਈ ਸਾਸੂ, ਕਹਿ ਦਿਤੀ ਹੋਵੇਗੀ ਸੂ," ਉਸਤੇਨਕਾ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿਤਾ। "ਮੇਰੇ ਵਾਲਾ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ! ਇੰਜ ਜਿਵੇਂ ਦਮਾਗ਼ ਫਿਰਿਆ ਹੋਵੇ ਸੂ!" {{nop}}<noinclude>{{right|੧੬੩}}</noinclude> 8p1ltnz6izut030rg897vkd65otwy12 241627 241602 2026-10-21T05:53:14Z Kaur.gurmel 192 /* ਸੋਧਣਾ */ 241627 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude> {{gap}}"ਤੇ ਤੂੰ ਉਹਨੂੰ ਨਾ ਆਣ ਦਿਤਾ?" {{gap}}"ਅੰਦਰ ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ! ਮੈ ਜਿਹੜੀ ਗਲ ਇਕ ਵਾਰੀ ਆਖ ਦਿਆਂ, ਉਸ 'ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣੀ ਆਂ, ਚਟਾਨ ਵਾਂਗ ਪੱਕੀ," ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿਤਾ {{gap}}"ਪਰ ਉਹ ਸੁਹਣਾ ਬੰਦਾ ਏ। ਜੇ ਉਹ ਚਾਹਵੇ, ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਕੋਈ ਕੁੜੀ ਵੀ ਨਾਂਹ ਨਾ ਕਰੇ।" {{gap}}"ਜਾਵੇ ਪਿਆ ਹੋਰਨਾਂ ਕੋਲ," ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿਤਾ। {{gap}}"ਉਹਦਾ ਅਫ਼ਸੋਸ ਨਹੀਂਉਂ ਹੁੰਦਾ?" {{gap}}"ਹੁੰਦਾ ਏ, ਪਰ ਮੈਂ ਕੋਈ ਮੂਰਖਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ। ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।” {{gap}}ਉਸਤੇਨਕਾ ਨੇ ਚਾਣਚਕ ਹੀ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਆਪਣੀ ਸਹੇਲੀ ਦੀ ਛਾਤੀ ਉਤੇ ਸੁਟ ਦਿਤਾ, ਉਹਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਤੇ ਦੱਬੇ-ਘੁੱਟੇ ਹਾਸੇ ਨਾਲ ਹਿਲ ਪਈ। "ਝੱਲੀਏ!" ਸਾਹੋਸਾਹੀ ਹੁੰਦੀ ਉਹ ਕੂਕੀ। "ਤੂੰ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ।" ਤੇ ਉਹ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਦੀਆਂ ਕੁਤ-ਕੁਤਾੜੀਆਂ ਕੱਢਣ ਲਗ ਪਈ। {{gap}}"ਨੀ, ਛਡ ਦੇ!" ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦਿਆਂ ਤੇ ਹਸਦਿਆਂ, ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੇ ਆਖਿਆ। {{gap}}"ਇਹਨਾਂ ਸ਼ੈਤਾਨਾਂ ਵਲ ਵੇਖੋ! ਨਚ-ਟਪ ਰਹੀਆਂ ਨੇ! ਥੱਕੀਆਂ ਨਹੀਂ ਅਜੇ!" ਗੱਡੇ ਤੋਂ ਬੁੱਢੀ ਦੀ ਨੀਂਦਰਾਈ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ। {{gap}}"ਤੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ," ਖੁਸਰ-ਫੁਸਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਕੁਝ ਉਪਰ ਹੁੰਦਿਆਂ, ਉਸਤੇਨਕਾ ਨੇ ਦੁਹਰਾਦਿਆ। "ਪਰ ਕਿਸਮਤ ਤੇਰੀ ਚੰਗੀ ਏ! ਕਿਵੇਂ ਤੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਨੇ! ਏਡੀ ਤੂੰ ਕੰਡਿਆਲੀ ਏਂ, ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਜੇ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਥਾਂ ਹੁੰਦੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕਿਰਾਏਦਾਰ ਦਾ ਸਿਰ ਇਕਦਮ ਹੀ ਫੇਰ ਦੇਣਾ ਸੀ! ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਘਰ ਆਈ ਹੋਈ ਸੈ। ਉਹ ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਖਾ ਚਲਿਆ ਸੀ। ਤੇ ਦਾਦੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਿਤੀਆਂ ਨੇ! ਤੇ ਤੇਰੇ ਵਾਲਾ, ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਸਾਰੇ ਰੂਸੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਅਮੀਰ ਏ। ਉਹਦਾ ਅਰਦਲੀ ਕਹਿੰਦੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਭੋਂ-ਗੁਲਾਮ ਨੇ।" {{gap}}"ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਚਿਆਂ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇਕ ਪਲ ਸੋਚ, ਮੁਸਕਰਾਈ। {{gap}}"ਪਤਾ ਈ ਉਹਨੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਆਖਿਆ ਸੀ, ਮਤਲਬ ਏ, ਕਿਰਾਏਦਾਰ ਨੇ?" ਘਾਹ ਦੀ ਇਕ ਤਿੜ ਚਿਥਦਿਆਂ, ਉਹਨੇ ਕਿਹਾ। ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, "ਮੈਂ ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਵਰਗਾ ਜਾਂ ਤੇਰੇ ਭਰਾ ਲਾਜ਼ੂਤਕੇ ਵਰਗਾ ਕੱਸਾਕ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁਨਾਂ।" ਤੇਰੇ ਖਿਆਲ 'ਚ, ਮਤਲਬ ਕੀ ਸਾਸੂ?" {{gap}}"ਬਸ ਜਿਹੜੀ ਗਲ ਪਹਿਲੋਂ ਮਨ 'ਚ ਆਈ ਸਾਸੂ, ਕਹਿ ਦਿਤੀ ਹੋਵੇਗੀ ਸੂ," ਉਸਤੇਨਕਾ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿਤਾ। "ਮੇਰੇ ਵਾਲਾ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ! ਇੰਜ ਜਿਵੇਂ ਦਮਾਗ਼ ਫਿਰਿਆ ਹੋਵੇ ਸੂ!" {{nop}}<noinclude>{{right|੧੬੩}}</noinclude> 7x9ctgtkz2nc8yf4m0m5hy1eq6nud2q 250 75530 241603 2026-10-20T22:36:40Z Charan Gill 36 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ " {{gap}}ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੇ ਸਿਰ ਆਪਣੇ ਤਹਿ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਬੇਸ਼ਮੇਤ ਉਤੇ ਸੁਟ ਦਿਤਾ, ਬਾਂਹ ਉਸਤੇਨਕਾ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉਤੇ ਰਖ ਲਈ, ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਲਈਆਂ। ਅਜ ਵਾੜ੍ਹੇ 'ਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਆਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ! ਬਾਪੂ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ," ਕੁਝ ਚਿਰ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 241603 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Charan Gill" /></noinclude> {{gap}}ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੇ ਸਿਰ ਆਪਣੇ ਤਹਿ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਬੇਸ਼ਮੇਤ ਉਤੇ ਸੁਟ ਦਿਤਾ, ਬਾਂਹ ਉਸਤੇਨਕਾ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉਤੇ ਰਖ ਲਈ, ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਲਈਆਂ। ਅਜ ਵਾੜ੍ਹੇ 'ਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਆਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ! ਬਾਪੂ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ," ਕੁਝ ਚਿਰ ਚੁਪ ਰਹਿਣ ਪਿਛੋਂ ਉਹ ਬੋਲੀ, ਤੇ ਸੌਂ ਗਈ। {{center|'''ਕਾਂਡ ਇਕੱਤੀਵਾਂ'''}} {{gap}}ਸੂਰਜ ਗੱਡੇ ਉਤੇ ਛਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਸ਼ਪਾਤੀ ਦੇ ਬੂਟੇ ਪਿਛੋਂ ਨਿਕਲ ਆਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਟਾਹਣਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਸਤੇਨਕਾ ਨੇ ਲਾਈਆਂ ਸਨ, ਸੁੱਤੀਆਂ ਪਈਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਲੂਹ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਊਠ ਪਈ, ਤੇ ਸਿਰ ਉਤੇ ਰੂਮਾਲ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲਗੀ। ਚੁਗਿਰਦੇ ਤਕਦਿਆਂ, ਨਾਸ਼ਪਾਤੀ ਦੇ ਬੂਟੇ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਿਰਾਏਦਾਰ ਦਿਸਿਆ। ਉਹ ਬੰਦੂਕ ਮੋਢੇ ਉਤੇ ਰਖੀ ਖਲੋਤਾ ਉਹਦੇ ਪਿਓ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਉਸਤੇਨਕਾ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਮਾਰੀ ਤੇ ਮੁਸਕਾਉਂਦਿਆਂ ਸੈਣਿਤ ਕਰ ਉਹਨੂੰ ਓਲੇਨਿਨ ਵਿਖਾਇਆ। {{gap}}"ਮੈਂ ਕਲ੍ਹ ਗਿਆ ਸਾਂ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਉਕਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਭਾ," ਬੇ-ਚੈਨੀ ਨਾਲ ਦੁਆਲੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਓਲੇਨਿਨ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹਨੂੰ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿਸ ਰਹੀ। {{gap}}"ਤੁਹਾਨੂੰ ਓਸ ਪਾਸੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਵਲਾ ਪਾ ਕੇ। ਓਥੇ ਇਕ ਅਣ-ਵਰਤਿਆ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦਾ ਵਾੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਜਿਹਨੂੰ ਰੱਕੜ ਕਰਾਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਹੋਇਐ। ਖ਼ਰਗੋਸ਼ ਓਥੇ ਸਦਾ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਗਲ-ਬਾਤ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਇਕਦਮ ਬਦਲਦਿਆਂ ਕੋਰਨਟ ਨੇ ਆਖਿਆ। {{gap}}"ਏਡੇ ਰੁਝੇਵੇਂ ਵਾਲੇ ਦਿਨੀਂ ਖ਼ਰਗੋਸ਼ ਲਭਣ ਦੀ ਕਿਹਨੂੰ ਸੁਝਦੀ ਜੇ! ਸਗੋਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਆਓ, ਤੇ ਸਾਡਾ ਹਥ ਵਟਾਓ, ਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਕੰਮ ਕਰੋ," ਬੁੱਢੀ ਨੇ ਚਹਿਕ ਕੇ ਆਖਿਆ। "ਨੀ ਕੁੜੀਓ, ਉਠੋ ਹੁਣ!" ਉਹਨੇ ਉਚੀ ਸਾਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਿਤੀ। {{gap}}ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਤੇ ਉਸਤੇਨਕਾ ਗੱਡੇ ਥੱਲੇ ਖੁਸਰ-ਫੁਸਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਹਾਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ। {{gap}}ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ ਗਲ ਆਮ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਪੰਜਾਹ ਰੂਬਲ ਮੂਲ ਦਾ ਆਪਣਾ ਘੋੜਾ ਲੁਕਾਸ਼ਕੇ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿਤਾ ਸੀ, ਉਹਦੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਹੋਰ ਮਿੱਠਤ ਵਾਲੇ ਹੋ ਲਗਦਾ ਸੀ। ਕੋਰਨਟ ਓਲੇਨਿਨ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੀ ਵਧਦੀ ਨੇੜਤਾ ਤੋਂ ਉਚੇਚਾ ਖੁਸ਼ ਗਏ ਸਨ: {{gap}}"ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਜਾਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ," ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿਤਾ। ਉਹ ਗੱਡੇ ਥੱਲੇ ਦੀਆਂ ਹਰੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਨਾ ਵੇਖਣ ਦੀ<noinclude>{{left|੧੬੪}}</noinclude> jzumyumb05bysa64k6yvvt4rn3yt3qz 241630 241603 2026-10-21T06:04:51Z Kaur.gurmel 192 /* ਸੋਧਣਾ */ 241630 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude> {{gap}}ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੇ ਸਿਰ ਆਪਣੇ ਤਹਿ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਬੇਸ਼ਮੇਤ ਉਤੇ ਸੁਟ ਦਿਤਾ, ਬਾਂਹ ਉਸਤੇਨਕਾ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉਤੇ ਰਖ ਲਈ, ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਲਈਆਂ। ਅਜ ਵਾੜ੍ਹੇ 'ਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਆਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ! ਬਾਪੂ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ," ਕੁਝ ਚਿਰ ਚੁਪ ਰਹਿਣ ਪਿਛੋਂ ਉਹ ਬੋਲੀ, ਤੇ ਸੌਂ ਗਈ। {{center|'''ਕਾਂਡ ਇਕੱਤੀਵਾਂ'''}} {{gap}}ਸੂਰਜ ਗੱਡੇ ਉਤੇ ਛਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਸ਼ਪਾਤੀ ਦੇ ਬੂਟੇ ਪਿਛੋਂ ਨਿਕਲ ਆਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਟਾਹਣਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਸਤੇਨਕਾ ਨੇ ਲਾਈਆਂ ਸਨ, ਸੁੱਤੀਆਂ ਪਈਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਲੂਹ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਊਠ ਪਈ, ਤੇ ਸਿਰ ਉਤੇ ਰੂਮਾਲ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲਗੀ। ਚੁਗਿਰਦੇ ਤਕਦਿਆਂ, ਨਾਸ਼ਪਾਤੀ ਦੇ ਬੂਟੇ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਿਰਾਏਦਾਰ ਦਿਸਿਆ। ਉਹ ਬੰਦੂਕ ਮੋਢੇ ਉਤੇ ਰਖੀ ਖਲੋਤਾ ਉਹਦੇ ਪਿਓ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਉਸਤੇਨਕਾ ਨੂੰ ਹੁੱਝ ਮਾਰੀ ਤੇ ਮੁਸਕਾਉਂਦਿਆਂ ਸੈਣਿਤ ਕਰ ਉਹਨੂੰ ਓਲੇਨਿਨ ਵਿਖਾਇਆ। {{gap}}"ਮੈਂ ਕਲ੍ਹ ਗਿਆ ਸਾਂ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਉਕਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਭਾ," ਬੇ-ਚੈਨੀ ਨਾਲ ਦੁਆਲੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਓਲੇਨਿਨ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹਨੂੰ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿਸ ਰਹੀ। {{gap}}"ਤੁਹਾਨੂੰ ਓਸ ਪਾਸੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਵਲਾ ਪਾ ਕੇ। ਓਥੇ ਇਕ ਅਣ-ਵਰਤਿਆ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦਾ ਵਾੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਜਿਹਨੂੰ ਰੱਕੜ ਕਰਾਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਹੋਇਐ। ਖ਼ਰਗੋਸ਼ ਓਥੇ ਸਦਾ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਗਲ-ਬਾਤ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਇਕਦਮ ਬਦਲਦਿਆਂ ਕੋਰਨਟ ਨੇ ਆਖਿਆ। {{gap}}"ਏਡੇ ਰੁਝੇਵੇਂ ਵਾਲੇ ਦਿਨੀਂ ਖ਼ਰਗੋਸ਼ ਲਭਣ ਦੀ ਕਿਹਨੂੰ ਸੁਝਦੀ ਜੇ! ਸਗੋਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਆਓ, ਤੇ ਸਾਡਾ ਹਥ ਵਟਾਓ, ਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਕੰਮ ਕਰੋ," ਬੁੱਢੀ ਨੇ ਚਹਿਕ ਕੇ ਆਖਿਆ। "ਨੀ ਕੁੜੀਓ, ਉਠੋ ਹੁਣ!" ਉਹਨੇ ਉਚੀ ਸਾਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਿਤੀ। {{gap}}ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਤੇ ਉਸਤੇਨਕਾ ਗੱਡੇ ਥੱਲੇ ਖੁਸਰ-ਫੁਸਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਹਾਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ। {{gap}}ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ ਗਲ ਆਮ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਪੰਜਾਹ ਰੂਬਲ ਮੂਲ ਦਾ ਆਪਣਾ ਘੋੜਾ ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿਤਾ ਸੀ, ਉਹਦੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਹੋਰ ਮਿੱਠਤ ਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ; ਕੋਰਨਟ ਓਲੇਨਿਨ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੀ ਵਧਦੀ ਨੇੜਤਾ ਤੋਂ ਉਚੇਚਾ ਖੁਸ਼ ਲਗਦਾ ਸੀ। {{gap}}"ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਜਾਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ," ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿਤਾ। ਉਹ ਗੱਡੇ ਥੱਲੇ ਦੀਆਂ ਹਰੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਨਾ ਵੇਖਣ ਦੀ<noinclude>{{left|੧੬੪}}</noinclude> 43h8smn683tm1702kb73i52ldpcra9z 250 75531 241604 2026-10-20T22:41:17Z Charan Gill 36 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਨਾਸ਼ਪਾਤੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਜਿੰਨਾ ਅਨਾਨਾਸੇ ਦਾ ਜੈਮ ਤੇ ਮੁਰੱਬੇ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਖਾਂਦੇ ਹੋਵੋਗੇ।” {{gap}}"ਹਾਂ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਖਰਗੋਸ਼ ਅਣ-ਵਰਤੇ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਵਾੜੇ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?" ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਪੁਛਿਆ। "ਮੈਂ ਓ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 241604 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Charan Gill" /></noinclude>ਨਾਸ਼ਪਾਤੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਜਿੰਨਾ ਅਨਾਨਾਸੇ ਦਾ ਜੈਮ ਤੇ ਮੁਰੱਬੇ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਖਾਂਦੇ ਹੋਵੋਗੇ।” {{gap}}"ਹਾਂ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਖਰਗੋਸ਼ ਅਣ-ਵਰਤੇ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਵਾੜੇ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?" ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਪੁਛਿਆ। "ਮੈਂ ਓਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਤੇ ਹਰੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਕਾਹਲੀ ਨਜ਼ਰ ਸੁਟਦਿਆਂ, ਉਹਨੇ ਟੋਪੀ ਲਾਹ ਉਚੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਹਰੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਕਾਇਦਾ ਪਾਲਾਂ ਵਿਚ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ। {{gap}}ਜਦੋਂ ਓਲੇਨਿਨ ਆਪਣੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨਾਂ ਦੇ ਵਾੜੇ ਨੂੰ ਪਰਤਿਆ, ਸੂਰਜ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਵਾੜਿਆ ਦੀ ਵਾੜ ਪਿਛੇ ਡੁਬ ਚੁਕਾ ਸੀ, ਤੇ ਉਹਦੀਆਂ ਟੁੱਟੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਪਾਰਦਰਸ਼ਕ ਪਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਡਲਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਹਵਾ ਮੱਠੀ ਪੈ ਗਈ ਸੀ, ਤੇ ਇਕ ਸਜਰੀ ਠੰਡਕ ਚੁਗਿਰਦੇ ਪਸਰਨ ਲਗ ਪਈ ਸੀ। ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਹੀ ਦੂਰੋਂ ਅੰਗੂਰ ਦੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪਾਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਦੀ ਨੀਲੀ ਕਮੀਜ਼ ਪਛਾਣ ਲਈ, ਤੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਅੰਗੂਰ ਤੋੜਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਉਹਦੇ ਵਲ ਆਇਆ। ਥਕਿਆ ਹੋਇਆ ਕੁੱਤਾ ਅਗੇ ਨਿਕਲ ਗਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਨੀਵੇਂ ਲਮਕਦੇ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਆਪਣੇ ਗਿੱਲੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਫੜਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਦਾ ਮੂੰਹ ਭਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਬਾਹਵਾਂ ਕੁੰਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਉਹਦਾ ਰੂਮਾਲ ਹੇਠਾਂ ਉਹਦੀ ਠੋਡੀ ਥੱਲੇ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਕਾਹਲੀਕਾਹਲੀ ਭਾਰੇ ਗੁੱਛੇ ਕਟਦੀ ਤੇ ਟੋਕੜੀ ਵਿਚ ਰਖਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲ ਨੂੰ ਜੁ ਉਹਨੇ ਥੰਮੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਹਥੋਂ ਛੁੱਟਣ ਦਿਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਉਹ ਅਟਕੀ ਤੇ ਉਹਦੇ ਵਲ ਤਕ ਸੁਖਾਵੇਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੁਸਕਰਾਈ ਤੇ ਫੇਰ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਗ ਗਈ। ਓਲੇਨਿਨ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਹਥ ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹਨੇ ਬੰਦੂਕ ਪਿੱਠ ਉਤੇ ਪਾ ਲਈ। ਰਬ ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਕਰੇ, ਬਾਕੀ ਦੇ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਤੂੰ ਇਕੱਲੀ ਹੈਂ?' ਉਹ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਹਨੇ ਨਾ ਕਿਹਾ ਤੇ ਉਹਨੇ ਚੁਪ-ਚਾਪ ਆਪਣੀ ਟੋਪੀ ਹੀ ਉਚੀ ਕੀਤੀ। ਮਾਯਾਨਕਾ ਕੋਲ ਇਕੱਲਿਆਂ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਉਹਨੂੰ ਬੇ-ਆਰਾਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਇੰਜ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣ-ਬੁਝ ਕੇ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ। {{gap}}"ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਦੂਕ ਨਾਲ ਤੀਵੀਆਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰਦਾ ਫਿਰੇਂਗਾ," ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੇ ਆਖਿਆ। {{gap}}"ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਗੋਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮਾਰਾਂਗਾ।" {{gap}}ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਚੁਪ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਫੇਰ ਕੁਝ ਵਕਫ਼ੇ ਪਿਛੋਂ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਬੋਲੀ: {{gap}}"ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਮਦਦ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਏ।" {{gap}}ਉਹਨੇ ਆਪਣਾ ਚਾਕੂ ਕਢਿਆ ਤੇ ਚੁਪ-ਚਾਪ ਗੁੱਛੇ ਕੱਟਣ ਲਗ ਪਿਆ। ਪਤਿਆਂ ਹੇਠ ਵੜਦਿਆਂ ਉਹਨੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਘਣਾ ਗੁੱਛਾ ਕਟਿਆ, ਕੋਈ ਡੇਢ ਸੇਰ ਭਾਰਾ।<noinclude>{{left|੧੬੬}}</noinclude> 9j4kgccd0h3wqauwlzsa7gbe85gbnts 241634 241604 2026-10-21T06:19:48Z Kaur.gurmel 192 /* ਸੋਧਣਾ */ 241634 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਨਾਸ਼ਪਾਤੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਜਿੰਨਾ ਅਨਾਨਾਸੇ ਦਾ ਜੈਮ ਤੇ ਮੁਰੱਬੇ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਖਾਂਦੇ ਹੋਵੋਗੇ।” {{gap}}"ਹਾਂ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਖਰਗੋਸ਼ ਅਣ-ਵਰਤੇ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਵਾੜੇ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?" ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਪੁਛਿਆ। "ਮੈਂ ਓਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਤੇ ਹਰੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਕਾਹਲੀ ਨਜ਼ਰ ਸੁਟਦਿਆਂ, ਉਹਨੇ ਟੋਪੀ ਲਾਹ ਉਚੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਹਰੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਕਾਇਦਾ ਪਾਲਾਂ ਵਿਚ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ। {{gap}}ਜਦੋਂ ਓਲੇਨਿਨ ਆਪਣੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨਾਂ ਦੇ ਵਾੜੇ ਨੂੰ ਪਰਤਿਆ, ਸੂਰਜ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਵਾੜਿਆ ਦੀ ਵਾੜ ਪਿਛੇ ਡੁਬ ਚੁਕਾ ਸੀ, ਤੇ ਉਹਦੀਆਂ ਟੁੱਟੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਪਾਰਦਰਸ਼ਕ ਪਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਡਲਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਹਵਾ ਮੱਠੀ ਪੈ ਗਈ ਸੀ, ਤੇ ਇਕ ਸਜਰੀ ਠੰਡਕ ਚੁਗਿਰਦੇ ਪਸਰਨ ਲਗ ਪਈ ਸੀ। ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਹੀ ਦੂਰੋਂ ਅੰਗੂਰ ਦੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪਾਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਦੀ ਨੀਲੀ ਕਮੀਜ਼ ਪਛਾਣ ਲਈ, ਤੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਅੰਗੂਰ ਤੋੜਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਉਹਦੇ ਵਲ ਆਇਆ। ਥਕਿਆ ਹੋਇਆ ਕੁੱਤਾ ਅਗੇ ਨਿਕਲ ਗਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਨੀਵੇਂ ਲਮਕਦੇ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਆਪਣੇ ਗਿੱਲੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਫੜਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਦਾ ਮੂੰਹ ਭਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਬਾਹਵਾਂ ਕੁੰਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਉਹਦਾ ਰੂਮਾਲ ਹੇਠਾਂ ਉਹਦੀ ਠੋਡੀ ਥੱਲੇ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਕਾਹਲੀਕਾਹਲੀ ਭਾਰੇ ਗੁੱਛੇ ਕਟਦੀ ਤੇ ਟੋਕੜੀ ਵਿਚ ਰਖਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲ ਨੂੰ ਜੁ ਉਹਨੇ ਥੰਮੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਹਥੋਂ ਛੁੱਟਣ ਦਿਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਉਹ ਅਟਕੀ ਤੇ ਉਹਦੇ ਵਲ ਤਕ ਸੁਖਾਵੇਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੁਸਕਰਾਈ ਤੇ ਫੇਰ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਗ ਗਈ। ਓਲੇਨਿਨ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਹਥ ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹਨੇ ਬੰਦੂਕ ਪਿੱਠ ਉਤੇ ਪਾ ਲਈ। ਰਬ ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਕਰੇ, ਬਾਕੀ ਦੇ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਤੂੰ ਇਕੱਲੀ ਹੈਂ?' ਉਹ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਹਨੇ ਨਾ ਕਿਹਾ ਤੇ ਉਹਨੇ ਚੁਪ-ਚਾਪ ਆਪਣੀ ਟੋਪੀ ਹੀ ਉਚੀ ਕੀਤੀ। ਮਾਯਾਨਕਾ ਕੋਲ ਇਕੱਲਿਆਂ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਉਹਨੂੰ ਬੇ-ਆਰਾਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਇੰਜ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣ-ਬੁਝ ਕੇ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ। {{gap}}"ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਦੂਕ ਨਾਲ ਤੀਵੀਆਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰਦਾ ਫਿਰੇਂਗਾ," ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੇ ਆਖਿਆ। {{gap}}"ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਗੋਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮਾਰਾਂਗਾ।" {{gap}}ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਚੁਪ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਫੇਰ ਕੁਝ ਵਕਫ਼ੇ ਪਿਛੋਂ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਬੋਲੀ: {{gap}}"ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਮਦਦ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਏ।" {{gap}}ਉਹਨੇ ਆਪਣਾ ਚਾਕੂ ਕਢਿਆ ਤੇ ਚੁਪ-ਚਾਪ ਗੁੱਛੇ ਕੱਟਣ ਲਗ ਪਿਆ। ਪਤਿਆਂ ਹੇਠ ਵੜਦਿਆਂ ਉਹਨੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਘਣਾ ਗੁੱਛਾ ਕਟਿਆ, ਕੋਈ ਡੇਢ ਸੇਰ ਭਾਰਾ।<noinclude>{{left|੧੬੬}}</noinclude> jazg6mlje31ee2o1b7l1p0fpa6i34nw 250 75532 241605 2026-10-20T22:47:08Z Charan Gill 36 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਉਹਦੇ ਅੰਗੂਰ ਏਨੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਨ ਕਿ ਥਾਂ ਦੀ ਥੁੜ ਕਰਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਧਰੇ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨੇ ਗੁੱਛਾ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੂੰ ਵਿਖਾਇਆ। {{gap}}"ਇਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਕਟਣੇ ਹਨ? ਇਹ ਵਾਲਾ ਬਹੁਤਾ ਹਰਾ ਨਹੀਂ?" {{gap}}"ਮੈਨੂੰ ਫੜਾ ਦੇ।" {{gap}}ਉਹਨ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 241605 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Charan Gill" /></noinclude>ਉਹਦੇ ਅੰਗੂਰ ਏਨੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਨ ਕਿ ਥਾਂ ਦੀ ਥੁੜ ਕਰਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਧਰੇ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨੇ ਗੁੱਛਾ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੂੰ ਵਿਖਾਇਆ। {{gap}}"ਇਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਕਟਣੇ ਹਨ? ਇਹ ਵਾਲਾ ਬਹੁਤਾ ਹਰਾ ਨਹੀਂ?" {{gap}}"ਮੈਨੂੰ ਫੜਾ ਦੇ।" {{gap}}ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਥ ਛੂਹ ਗਏ। ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਉਹਦਾ ਹਥ ਫੜ ਲਿਆ, ਤੇ ਮਾਰਯਾਨਕ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਉਹਦੇ ਵਲ ਵੇਖਿਆ। {{gap}}"ਤੇਰਾ ਛੇਤੀ ਹੀ ਵਿਆਹ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ?" ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਪੁਛਿਆ। {{gap}}ਉਹਨੇ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿਤਾ, ਤੇ ਰੁਖਾਈ ਨਾਲ ਵੇਖ, ਮੂੰਹ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਰ ਲਿਆ। {{gap}}"ਤੂੰ ਲੁਕਾਸ਼ਕੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈਂ?" {{gap}}"ਤੈਨੂੰ ਕੀ?" {{gap}}"ਮੈਨੂੰ ਉਹਦੇ ਉਤੇ ਰੀਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।" {{gap}}"ਆਉਂਦੀ ਹੋਏਗੀ!" {{gap}}"ਨਹੀਂ, ਸਚੀ ਮੁਚੀ। ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਹੈਂ!" {{gap}}ਤੇ ਚਾਨਚਕ ਹੀ ਉਹਨੂੰ ਕਹਿਣ ਉਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਰਮ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਪਈ, ਇਹ ਲਫ਼ਜ਼ ਉਹਨੂੰ ਏਨੇ ਆਮ ਲਗੇ ਸਨ। ਉਹਦਾ ਮੂੰਹ ਲਾਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹਦੇ ਆਪਣੇ ਉਤੇ ਵੱਸ ਨਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਉਹਨੇ ਉਹਦੇ ਦੋਵੇਂ ਹਥ ਫੜ ਲਏ। {{gap}}"ਮੈਂ ਜੁ ਵੀ ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਮੇਰਾ ਮਖ਼ੌਲ ਕਿਉਂ ਉਡਾਣਾ ਏਂ? ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿਤਾ, ਪਰ ਉਹਦੀ ਤਕਣੀ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਸੀ, ਉਹਨੂੰ ਇੰਜ ਪੱਕ ਸੀ, ਉਹ ਮਖ਼ੌਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਡਾ ਰਿਹਾ। {{gap}}"ਮਖ਼ੌਲ ਉਡਾਂਦਾ ਹਾਂ? ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਕਦੀ ਪਤਾ ਹੋਵੇ, ਕਿਵੇਂ ਮੈਂ ...." {{gap}}ਇਹ ਲਫ਼ਜ਼ ਉਹਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਆਮ ਲਗੇ, ਇਹ ਜੁ ਉਹਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਘਟ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਸਨ; ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਬੋਲੀ ਗਿਆ, ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, "ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।" {{gap}}"ਮੇਰਾ ਪਿੱਛਾ ਛੱਡ, ਲੇਂਝਾ।" {{gap}}ਪਰ ਉਹਦਾ ਮੂੰਹ, ਉਹਦੀਆਂ ਚਮਕੀਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਉਹਦੀ ਉਭਰ ਰਹੀ ਛਾਤੀ, ਉਹਦੀਆਂ ਸਡੌਲ ਲੱਤਾਂ, ਉਕਾ ਹੀ ਕੁਝ ਹੋਰ ਆਖ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਓਲੇਨਿਨ ਨੂੰ ਲਗਾ ਉਹ ਸਮਝ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਨਿਗੂਣੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਕਹੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਤੋਂ ਉਚੀ ਸੀ। ਓਲੇਨਿਨ ਨੂੰ ਲਗਾ, ਜੁ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਹਦਾ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੂੰ ਚਿਰਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਉਹ ਕਹਿ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਕਿਵੇਂ ਨਿਕਲਦਾ<noinclude>{{right|੧੬੭}}</noinclude> kk8dmclr7q2w1yvcy41d8t348xbemh0 241635 241605 2026-10-21T06:22:55Z Kaur.gurmel 192 /* ਸੋਧਣਾ */ 241635 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਉਹਦੇ ਅੰਗੂਰ ਏਨੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਨ ਕਿ ਥਾਂ ਦੀ ਥੁੜ ਕਰਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਧਰੇ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨੇ ਗੁੱਛਾ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੂੰ ਵਿਖਾਇਆ। {{gap}}"ਇਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਕਟਣੇ ਹਨ? ਇਹ ਵਾਲਾ ਬਹੁਤਾ ਹਰਾ ਨਹੀਂ?" {{gap}}"ਮੈਨੂੰ ਫੜਾ ਦੇ।" {{gap}}ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਥ ਛੂਹ ਗਏ। ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਉਹਦਾ ਹਥ ਫੜ ਲਿਆ, ਤੇ ਮਾਰਯਾਨਕ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਉਹਦੇ ਵਲ ਵੇਖਿਆ। {{gap}}"ਤੇਰਾ ਛੇਤੀ ਹੀ ਵਿਆਹ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ?" ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਪੁਛਿਆ। {{gap}}ਉਹਨੇ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿਤਾ, ਤੇ ਰੁਖਾਈ ਨਾਲ ਵੇਖ, ਮੂੰਹ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਰ ਲਿਆ। {{gap}}"ਤੂੰ ਲੁਕਾਸ਼ਕੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈਂ?" {{gap}}"ਤੈਨੂੰ ਕੀ?" {{gap}}"ਮੈਨੂੰ ਉਹਦੇ ਉਤੇ ਰੀਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।" {{gap}}"ਆਉਂਦੀ ਹੋਏਗੀ!" {{gap}}"ਨਹੀਂ, ਸਚੀ ਮੁਚੀ। ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਹੈਂ!" {{gap}}ਤੇ ਚਾਨਚਕ ਹੀ ਉਹਨੂੰ ਕਹਿਣ ਉਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਰਮ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਪਈ, ਇਹ ਲਫ਼ਜ਼ ਉਹਨੂੰ ਏਨੇ ਆਮ ਲਗੇ ਸਨ। ਉਹਦਾ ਮੂੰਹ ਲਾਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹਦੇ ਆਪਣੇ ਉਤੇ ਵੱਸ ਨਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਉਹਨੇ ਉਹਦੇ ਦੋਵੇਂ ਹਥ ਫੜ ਲਏ। {{gap}}"ਮੈਂ ਜੁ ਵੀ ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਮੇਰਾ ਮਖ਼ੌਲ ਕਿਉਂ ਉਡਾਣਾ ਏਂ?" ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿਤਾ, ਪਰ ਉਹਦੀ ਤਕਣੀ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਸੀ, ਉਹਨੂੰ ਇੰਜ ਪੱਕ ਸੀ, ਉਹ ਮਖ਼ੌਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਡਾ ਰਿਹਾ। {{gap}}"ਮਖ਼ੌਲ ਉਡਾਂਦਾ ਹਾਂ? ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਕਦੀ ਪਤਾ ਹੋਵੇ, ਕਿਵੇਂ ਮੈਂ ...." {{gap}}ਇਹ ਲਫ਼ਜ਼ ਉਹਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਆਮ ਲਗੇ, ਇਹ ਜੁ ਉਹਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਘਟ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਸਨ; ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਬੋਲੀ ਗਿਆ,"ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, "ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।" {{gap}}"ਮੇਰਾ ਪਿੱਛਾ ਛੱਡ, ਲੇਂਝਾ।" {{gap}}ਪਰ ਉਹਦਾ ਮੂੰਹ, ਉਹਦੀਆਂ ਚਮਕੀਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਉਹਦੀ ਉਭਰ ਰਹੀ ਛਾਤੀ, ਉਹਦੀਆਂ ਸਡੌਲ ਲੱਤਾਂ, ਉਕਾ ਹੀ ਕੁਝ ਹੋਰ ਆਖ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਓਲੇਨਿਨ ਨੂੰ ਲਗਾ ਉਹ ਸਮਝ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਨਿਗੂਣੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਕਹੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਤੋਂ ਉਚੀ ਸੀ। ਓਲੇਨਿਨ ਨੂੰ ਲਗਾ, ਜੁ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਹਦਾ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੂੰ ਚਿਰਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਉਹ ਕਹਿ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਕਿਵੇਂ ਨਿਕਲਦਾ<noinclude>{{right|੧੬੭}}</noinclude> j7on0h4c2t84nmmomsugifcz9l77351 250 75533 241606 2026-10-20T22:51:02Z Charan Gill 36 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਸੀ। "ਤੇ ਇਹ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾਂ ਰਹਿ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਸਕਦੀ ਹੈ," ਉਹਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਹ ਹੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜੁ ਉਹ ਆਪ ਹੈ?" {{gap}}"ਓਏ!" ਚਾਨਚਕ ਹੀ ਅੰਗੂਰ ਦੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਉਸਤੇਨਕਾ ਦੀ ਉਚੀ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 241606 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Charan Gill" /></noinclude>ਸੀ। "ਤੇ ਇਹ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾਂ ਰਹਿ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਸਕਦੀ ਹੈ," ਉਹਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਹ ਹੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜੁ ਉਹ ਆਪ ਹੈ?" {{gap}}"ਓਏ!" ਚਾਨਚਕ ਹੀ ਅੰਗੂਰ ਦੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਉਸਤੇਨਕਾ ਦੀ ਉਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀਤੀ, ਤੇ ਫੇਰ ਉਹਦਾ ਚੀਕਵਾਂ ਹਾਸਾ। "ਦਮਿਤਰੀ ਆਂਦਰੇਏਚ, ਆ ਮੇਰੀ ਮਦਦ ਕਰ। ਮੈਂ ਬਿਲਕੁਲ ਈ 'ਕੱਲੀ ਹਾਂ," ਉਹਨੇ ਵੇਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਆਪਣਾ ਗੋਲ, ਭੋਲਾ, ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਮੂੰਹ ਕਢਦਿਆਂ ਉਚੀ ਸਾਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਿਤੀ। {{gap}}ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਨਾ ਜਵਾਬ ਦਿਤਾ, ਨਾ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਹਿਲਿਆ। {{gap}}ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਕੱਟਦੀ ਗਈ, ਪਰ ਲਗਾਤਾਰ ਉਪਰ ਓਲੇਨਿਨ ਵਲ ਵੇਖਦੀ ਰਹੀ। ਉਹ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਹੀ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਪਰ ਰੁਕ ਗਿਆ, ਉਹਨੇ ਮੋਢੇ ਸੁੰਗੇੜੇ, ਤੇ ਬੰਦੂਕ ਦੀ ਪੇਟੀ ਨੂੰ ਖਿੱਚੀ ਮਾਰਦਾ ਉਹ ਤੇਜ਼-ਤੇਜ਼ ਪੁਲਾਂਘਾਂ ਭਰਦਾ ਵਾੜੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। {{center|'''ਕਾਂਡ ਬਤੀਵਾਂ'''}} {{gap}}ਉਹ ਇਕ ਦੋ ਵਾਰੀ ਅਟਕਿਆ ਤੇ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਤੇ ਉਸਤੇਨਕਾ ਦਾ ਹਾਸਾ ਸੁਣਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕਠੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਕੁਝ ਉਚੀ-ਉਚੀ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਪੂਰੀ ਸ਼ਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਜ਼ਾਰੀ। ਉਹ ਤਰਕਾਲੀਂ ਖਾਲੀ ਹਥ ਘਰ ਪਰਤਿਆ। ਇਹਾਤੇ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ ਉਹਨੂੰ ਬਾਹਰਲੇ ਘਰ ਦਾ ਖੁਲ੍ਹਾ ਬੂਹਾ ਦਿਸਿਆਂ ਤੇ ਉਹਦੇ ਵਿਚੋਂ ਦਿਸਦੀ ਨੀਲੀ ਕਮੀਜ਼ ਨਜ਼ਰੇ ਪਈ। ਉਹਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਚੀ ਸਾਰੀ ਵਨਯੂਸ਼ੇ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਦਿਤੀ ਤਾਂ ਜੁ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਫੇਰ ਉਹ ਡਿਓੜੀ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਨਿਤ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉਤੇ ਬਹਿ ਗਿਆ। ਉਹਦੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਵਾੜੇ ਤੋਂ ਪਰਤ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ: ਉਹ ਬਾਹਰਲੇ ਘਰ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਤੇ ਝੁੱਗੀ ਵਿਚ ਵੜ ਗਏ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਉਹਨੂੰ ਅੰਦਰ ਨਾ ਸਦਿਆ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਦੋ ਵਾਰੀ ਫਾਟਕ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਗਈ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਘੁਸਮੁਸੇ ਵਿਚ ਇੰਝ ਲਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਹਦੇ ਵਲ ਤਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਹਦੇ ਟੁਰਨਫਿਰਨ ਉਤੇ ਇਕਸਾਰ ਨਜ਼ਰ ਰਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਝੁੱਗੀ ਵਿਚ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਈ ਉਹ ਡਿਉੜੀ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਤੇ ਇਹਾਤੇ ਵਿਚ ਟੁਰਨ-ਫਿਰਨ ਲਗਾ, ਪਰ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਬਿਲਕੁਲ ਬਾਹਰ ਨਾ ਨਿਕਲੀ। ਉਹਨੇ ਆਪਣੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨਾਂ ਦੀ ਝੁੱਗੀ ਵਿਚੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹਰ ਆਵਾਜ਼ ਉਤੇ ਕੰਨ ਲਾਈ ਰਖੇ। ਉਹਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮੀਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਸੁਣਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦਿਆਂ, ਆਪਣੇ ਬਿਸਤਰੇ ਕਢਦਿਆਂ ਤੇ ਬਿਸਤਰਿਆਂ ਵਿਚ ਵੜਦਿਆਂ ਸੁਣਿਆ; ਉਹਨੇ ਸੁਣਿਆ, ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਕਿਸੇ ਗਲ ਉਤੇ ਹੱਸੀ ਸੀ, ਤੇ ਫੇਰ ਉਹਨੇ ਸੁਣਿਆ,<noinclude>{{left|੧੬੮}}</noinclude> 7m50y4hr9svstsuxqcs961soxirvc75 241637 241606 2026-10-21T06:32:19Z Kaur.gurmel 192 /* ਸੋਧਣਾ */ 241637 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਸੀ। "ਤੇ ਇਹ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾਂ ਰਹਿ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਸਕਦੀ ਹੈ," ਉਹਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਹ ਹੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜੁ ਉਹ ਆਪ ਹੈ?" {{gap}}"ਓਏ!" ਚਾਨਚਕ ਹੀ ਅੰਗੂਰ ਦੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਉਸਤੇਨਕਾ ਦੀ ਉਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀਤੀ, ਤੇ ਫੇਰ ਉਹਦਾ ਚੀਕਵਾਂ ਹਾਸਾ। "ਦਮਿਤਰੀ ਆਂਦਰੇਏਚ, ਆ ਮੇਰੀ ਮਦਦ ਕਰ। ਮੈਂ ਬਿਲਕੁਲ ਈ 'ਕੱਲੀ ਹਾਂ," ਉਹਨੇ ਵੇਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਆਪਣਾ ਗੋਲ, ਭੋਲਾ, ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਮੂੰਹ ਕਢਦਿਆਂ ਉਚੀ ਸਾਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਿਤੀ। {{gap}}ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਨਾ ਜਵਾਬ ਦਿਤਾ, ਨਾ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਹਿਲਿਆ। {{gap}}ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਕੱਟਦੀ ਗਈ, ਪਰ ਲਗਾਤਾਰ ਉਪਰ ਓਲੇਨਿਨ ਵਲ ਵੇਖਦੀ ਰਹੀ। ਉਹ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਹੀ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਪਰ ਰੁਕ ਗਿਆ, ਉਹਨੇ ਮੋਢੇ ਸੁੰਗੇੜੇ, ਤੇ ਬੰਦੂਕ ਦੀ ਪੇਟੀ ਨੂੰ ਖਿੱਚੀ ਮਾਰਦਾ ਉਹ ਤੇਜ਼-ਤੇਜ਼ ਪੁਲਾਂਘਾਂ ਭਰਦਾ ਵਾੜੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। {{center|'''ਕਾਂਡ ਬਤੀਵਾਂ'''}} {{gap}}ਉਹ ਇਕ ਦੋ ਵਾਰੀ ਅਟਕਿਆ ਤੇ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਤੇ ਉਸਤੇਨਕਾ ਦਾ ਹਾਸਾ ਸੁਣਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕਠੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਕੁਝ ਉਚੀ-ਉਚੀ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਪੂਰੀ ਸ਼ਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਜ਼ਾਰੀ। ਉਹ ਤਰਕਾਲੀਂ ਖਾਲੀ ਹਥ ਘਰ ਪਰਤਿਆ। ਇਹਾਤੇ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ ਉਹਨੂੰ ਬਾਹਰਲੇ ਘਰ ਦਾ ਖੁਲ੍ਹਾ ਬੂਹਾ ਦਿਸਿਆਂ ਤੇ ਉਹਦੇ ਵਿਚੋਂ ਦਿਸਦੀ ਨੀਲੀ ਕਮੀਜ਼ ਨਜ਼ਰੇ ਪਈ। ਉਹਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਚੀ ਸਾਰੀ ਵਨਯੂਸ਼ੇ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਦਿਤੀ ਤਾਂ ਜੁ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਫੇਰ ਉਹ ਡਿਓੜੀ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਨਿਤ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉਤੇ ਬਹਿ ਗਿਆ। ਉਹਦੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਵਾੜੇ ਤੋਂ ਪਰਤ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ: ਉਹ ਬਾਹਰਲੇ ਘਰ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਤੇ ਝੁੱਗੀ ਵਿਚ ਵੜ ਗਏ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਉਹਨੂੰ ਅੰਦਰ ਨਾ ਸਦਿਆ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਦੋ ਵਾਰੀ ਫਾਟਕ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਗਈ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਘੁਸਮੁਸੇ ਵਿਚ ਇੰਝ ਲਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਹਦੇ ਵਲ ਤਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਹਦੇ ਟੁਰਨਫਿਰਨ ਉਤੇ ਇਕਸਾਰ ਨਜ਼ਰ ਰਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਝੁੱਗੀ ਵਿਚ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਈ ਉਹ ਡਿਉੜੀ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਤੇ ਇਹਾਤੇ ਵਿਚ ਟੁਰਨ-ਫਿਰਨ ਲਗਾ, ਪਰ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਬਿਲਕੁਲ ਬਾਹਰ ਨਾ ਨਿਕਲੀ। ਉਹਨੇ ਆਪਣੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨਾਂ ਦੀ ਝੁੱਗੀ ਵਿਚੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹਰ ਆਵਾਜ਼ ਉਤੇ ਕੰਨ ਲਾਈ ਰਖੇ। ਉਹਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮੀਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਸੁਣਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦਿਆਂ, ਆਪਣੇ ਬਿਸਤਰੇ ਕਢਦਿਆਂ ਤੇ ਬਿਸਤਰਿਆਂ ਵਿਚ ਵੜਦਿਆਂ ਸੁਣਿਆ; ਉਹਨੇ ਸੁਣਿਆ, ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਕਿਸੇ ਗਲ ਉਤੇ ਹੱਸੀ ਸੀ, ਤੇ ਫੇਰ ਉਹਨੇ ਸੁਣਿਆ,<noinclude>{{left|੧੬੮}}</noinclude> 0rkve4yy5q2y77wk6krjlvnzkalq0b4 250 75534 241607 2026-10-20T22:53:04Z Charan Gill 36 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਕੋਰਨਟ ਤੇ ਉਹਦੀ ਘਰ ਵਾਲੀ ਕੁਝ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਓਲੇਨਿਨ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਰ ਥਾਂ ਚੁਪ-ਚਾਂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਚਿਰ ਖੁਸਰ-ਫੁਸਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਤੇ ਕੋਈ ਸਾਹ ਲੈ ਮਕਾਨ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਵਨਯੂਸ਼ਾ ਕਪੜੇ ਪਾਈ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਓਲ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 241607 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Charan Gill" /></noinclude>ਕੋਰਨਟ ਤੇ ਉਹਦੀ ਘਰ ਵਾਲੀ ਕੁਝ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਓਲੇਨਿਨ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਰ ਥਾਂ ਚੁਪ-ਚਾਂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਚਿਰ ਖੁਸਰ-ਫੁਸਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਤੇ ਕੋਈ ਸਾਹ ਲੈ ਮਕਾਨ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਵਨਯੂਸ਼ਾ ਕਪੜੇ ਪਾਈ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਓਲੇਨਿਨ ਨੂੰ ਉਹਦੇ ਉਤੇ ਰੀਸ ਆਈ, ਤੇ ਫੇਰ ਇਹਾਤੇ ਵਿਚ ਘੁੰਮਣ ਲਈ ਬਾਹਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਹਰ ਪਲ ਉਹਨੂੰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਉਡੀਕ ਸੀ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਨਾ ਆਇਆ, ਕੋਈ ਵੀ ਨਾ ਹਿਲਿਆ, ਉਹਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਬਾਕਾਇਦਾ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹਨੂੰ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਦੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦਾ ਪਤਾ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਨ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਸੁਣਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਸਭ ਪਾਸੇ ਚੁਪ- ਸੀ। ਘਟ ਰਿਹਾ ਚੰਨ ਚਿਰਾਕਾ ਚੜ੍ਹਿਆਂ, ਤੇ ਪਸਰਦਿਆਂ ਜਾਂ ਹੌਲੀਹੌਲੀ ਉਠਦਿਆਂ ਡੂੰਘੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂ ਬਹੁਤੇ ਦਿਸਵੇਂ ਹੋ ਗਏ। "ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕੀ ਹਾਂ?" ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੁਛਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦੇ ਟੂਣੇ ਤੋਂ ਤਰੁੰਡ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਚਾਣਚਕ ਹੀ ਉਹਨੂੰ ਲਗਾ, ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੇ ਮਕਾਨ ਅੰਦਰ ਫ਼ਰਸ਼ ਦੇ ਚਿਰ-ਚਿਰ ਕਰਨ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਚਾਪ ਸਾਫ਼ ਸੁਣੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਕਾਹਲੀ-ਕਾਹਲੀ ਬੂਹੇ ਵਲ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਫੇਰ ਸਭ ਪਾਸੇ ਚੁਪ-ਚਾਂ ਹੋ ਗਈ, ਸਿਵਾਇ ਬਾਕਾਇਦਾ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ, ਤੇ ਇਹਾਤੇ ਵਿਚ ਮੱਝ, ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਭਰਨ ਪਿਛੋਂ, ਫੇਰ ਹਿੱਲੀ, ਉਹਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਭਾਰ ਟੰਝਾਂ ਉਤੇ ਖੜਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਆਪਣੀ ਪੂਛ ਝੁਲਾਈ, ਤੇ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਸੁੱਕੀ ਮਿੱਟੀ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉਤੇ ਇਕਸਾਰ ਡਿੱਗੀ, ਤੇ ਫੇਰ ਮੱਝ ਨਿੰਮ੍ਹੀ ਚੰਨ-ਚਾਨਣੀ ਵਿਚ ਮੁੜ ਪਸਰ ਗਈ। ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪੁਛਿਆ: "ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?" ਤੇ ਉਹਨੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਸੌਂ ਜਾਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਫੇਰ ਉਹਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣੀਤੀਆਂ, ਤੇ ਉਹਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿਚ ਉਹਨੂੰ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਦਾ ਬੁਤ ਬਾਹਰ ਇਸ ਚਾਨਣੀ ਧੁੰਦਲੀ ਰਾਤ ਵਿਚ ਆਉਂਦਿਆਂ ਦਿਸਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਫੇਰ ਕਾਹਲੀ-ਕਾਹਲੀ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਦੀ ਬਾਰੀ ਵਲ ਹੋ ਪਿਆ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਫੇਰ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਚਾਪ ਸੁਣੀਤੀ। ਉਹ ਪਰਭਾਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਦੀ ਬਾਰੀ ਤਕ ਨਾ ਜਾ ਸਕਿਆ, ਉਹਨੇ ਭਿੱਤ ਨੂੰ ਧਕਿਆਂ ਤੇ ਫੇਰ ਬੂਹੇ ਵਲ ਭਜਿਆ ਤੇ ਇਸ ਵਾਰੀ ਉਹਨੇ ਸਚੀ ਸੂਚੀ ਹੀ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੂੰ ਠੰਡਾ ਸਾਹ ਭਰਦਿਆਂ ਤੇ ਟੁਰਦਿਆਂ ਸੁਣਿਆ। ਉਹਨੇ ਹੋੜੇ ਨੂੰ ਹਥ ਪਾਇਆ ਤੇ ਖੜਾਕ ਕੀਤਾ। ਨੰਗੇ, ਸੰਭਲ ਧਰੇ ਜਾਂਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ, ਜੁ ਬੂਹੇ ਵਲ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਫ਼ਰਸ਼ ਨਿੰਮ੍ਹਾ-ਨਿੰਮ੍ਹਾ ਚਿਰ-ਚਿਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੋੜੇ ਨੇ ਕੜਿੱਚ ਕੀਤਾ, ਬੂਹਾ ਚਿਰਕਿਆ, ਤੇ ਮੁਹਾਠਾਂ ਵਿਚ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਦੇ ਬੁਤ ਦੇ ਦਿੱਸਣ ਉਤੇ ਉਹਨੂੰ ਮਰੂਏ ਤੇ ਹਲਵੇ ਕੱਦੂ ਦੀ ਨਿੰਮ੍ਹੀ-ਨਿੰਮ੍ਹੀ ਵਾਸ਼ਨਾ ਆਈ। ਉਹਨੇ ਉਹਨੂੰ ਚਾਨਣੀ ਵਿਚ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਹੀ ਵੇਖਿਆ। ਉਹਨੇ ਬੂਹਾ ਕਾੜ ਕਰਕੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿਤਾ, ਤੇ ਕੁਝ ਬੁੜ-ਬੁੜ ਕਰਦੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਾਪਸ ਭਜ ਗਈ। ਓਲੇਨਿਨ<noinclude>{{right|੧੬੯}}</noinclude> ng4nhpu0tt98lnu1cipsr4tbb4wqpng 241638 241607 2026-10-21T06:34:11Z Kaur.gurmel 192 /* ਸੋਧਣਾ */ 241638 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਕੋਰਨਟ ਤੇ ਉਹਦੀ ਘਰ ਵਾਲੀ ਕੁਝ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਓਲੇਨਿਨ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਰ ਥਾਂ ਚੁਪ-ਚਾਂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਚਿਰ ਖੁਸਰ-ਫੁਸਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਤੇ ਕੋਈ ਸਾਹ ਲੈ ਮਕਾਨ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਵਨਯੂਸ਼ਾ ਕਪੜੇ ਪਾਈ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਓਲੇਨਿਨ ਨੂੰ ਉਹਦੇ ਉਤੇ ਰੀਸ ਆਈ, ਤੇ ਫੇਰ ਇਹਾਤੇ ਵਿਚ ਘੁੰਮਣ ਲਈ ਬਾਹਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਹਰ ਪਲ ਉਹਨੂੰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਉਡੀਕ ਸੀ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਨਾ ਆਇਆ, ਕੋਈ ਵੀ ਨਾ ਹਿਲਿਆ, ਉਹਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਬਾਕਾਇਦਾ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹਨੂੰ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਦੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦਾ ਪਤਾ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਨ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਸੁਣਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਸਭ ਪਾਸੇ ਚੁਪ- ਸੀ। ਘਟ ਰਿਹਾ ਚੰਨ ਚਿਰਾਕਾ ਚੜ੍ਹਿਆਂ, ਤੇ ਪਸਰਦਿਆਂ ਜਾਂ ਹੌਲੀਹੌਲੀ ਉਠਦਿਆਂ ਡੂੰਘੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂ ਬਹੁਤੇ ਦਿਸਵੇਂ ਹੋ ਗਏ। "ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕੀ ਹਾਂ?" ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੁਛਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦੇ ਟੂਣੇ ਤੋਂ ਤਰੁੰਡ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਚਾਣਚਕ ਹੀ ਉਹਨੂੰ ਲਗਾ, ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੇ ਮਕਾਨ ਅੰਦਰ ਫ਼ਰਸ਼ ਦੇ ਚਿਰ-ਚਿਰ ਕਰਨ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਚਾਪ ਸਾਫ਼ ਸੁਣੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਕਾਹਲੀ-ਕਾਹਲੀ ਬੂਹੇ ਵਲ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਫੇਰ ਸਭ ਪਾਸੇ ਚੁਪ-ਚਾਂ ਹੋ ਗਈ, ਸਿਵਾਇ ਬਾਕਾਇਦਾ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ, ਤੇ ਇਹਾਤੇ ਵਿਚ ਮੱਝ, ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਭਰਨ ਪਿਛੋਂ, ਫੇਰ ਹਿੱਲੀ, ਉਹਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਭਾਰ ਟੰਝਾਂ ਉਤੇ ਖੜਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਆਪਣੀ ਪੂਛ ਝੁਲਾਈ, ਤੇ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਸੁੱਕੀ ਮਿੱਟੀ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉਤੇ ਇਕਸਾਰ ਡਿੱਗੀ, ਤੇ ਫੇਰ ਮੱਝ ਨਿੰਮ੍ਹੀ ਚੰਨ-ਚਾਨਣੀ ਵਿਚ ਮੁੜ ਪਸਰ ਗਈ। ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪੁਛਿਆ: "ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?" ਤੇ ਉਹਨੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਸੌਂ ਜਾਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਫੇਰ ਉਹਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣੀਤੀਆਂ, ਤੇ ਉਹਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿਚ ਉਹਨੂੰ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਦਾ ਬੁਤ ਬਾਹਰ ਇਸ ਚਾਨਣੀ ਧੁੰਦਲੀ ਰਾਤ ਵਿਚ ਆਉਂਦਿਆਂ ਦਿਸਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਫੇਰ ਕਾਹਲੀ-ਕਾਹਲੀ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਦੀ ਬਾਰੀ ਵਲ ਹੋ ਪਿਆ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਫੇਰ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਚਾਪ ਸੁਣੀਤੀ। ਉਹ ਪਰਭਾਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਦੀ ਬਾਰੀ ਤਕ ਨਾ ਜਾ ਸਕਿਆ, ਉਹਨੇ ਭਿੱਤ ਨੂੰ ਧਕਿਆਂ ਤੇ ਫੇਰ ਬੂਹੇ ਵਲ ਭਜਿਆ ਤੇ ਇਸ ਵਾਰੀ ਉਹਨੇ ਸਚੀ ਮੁਚੀ ਹੀ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੂੰ ਠੰਡਾ ਸਾਹ ਭਰਦਿਆਂ ਤੇ ਟੁਰਦਿਆਂ ਸੁਣਿਆ। ਉਹਨੇ ਹੋੜੇ ਨੂੰ ਹਥ ਪਾਇਆ ਤੇ ਖੜਾਕ ਕੀਤਾ। ਨੰਗੇ, ਸੰਭਲ ਧਰੇ ਜਾਂਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ, ਜੁ ਬੂਹੇ ਵਲ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਫ਼ਰਸ਼ ਨਿੰਮ੍ਹਾ-ਨਿੰਮ੍ਹਾ ਚਿਰ-ਚਿਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੋੜੇ ਨੇ ਕੜਿੱਚ ਕੀਤਾ, ਬੂਹਾ ਚਿਰਕਿਆ, ਤੇ ਮੁਹਾਠਾਂ ਵਿਚ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਦੇ ਬੁਤ ਦੇ ਦਿੱਸਣ ਉਤੇ ਉਹਨੂੰ ਮਰੂਏ ਤੇ ਹਲਵੇ ਕੱਦੂ ਦੀ ਨਿੰਮ੍ਹੀ-ਨਿੰਮ੍ਹੀ ਵਾਸ਼ਨਾ ਆਈ। ਉਹਨੇ ਉਹਨੂੰ ਚਾਨਣੀ ਵਿਚ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਹੀ ਵੇਖਿਆ। ਉਹਨੇ ਬੂਹਾ ਕਾੜ ਕਰਕੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿਤਾ, ਤੇ ਕੁਝ ਬੁੜ-ਬੁੜ ਕਰਦੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਾਪਸ ਭਜ ਗਈ। ਓਲੇਨਿਨ<noinclude>{{right|੧੬੯}}</noinclude> 404uuui2jtni9gcn1hbf32c7em1v27a 250 75535 241608 2026-10-20T22:59:39Z Charan Gill 36 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬੂਹਾ ਖੜਕਾਣ ਲਗ ਪਿਆ, ਪਰ ਅਗੋਂ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਮਿਲਿਆ। ਉਹ ਬਾਰੀ ਵਲ ਭਜਿਆ ਤੇ ਕੰਨ ਲਾ ਸੁਣਨ ਲਗਾ। ਚਾਣਚਕ ਹੀ ਉਹ ਇਕ ਤੇਜ਼ ਚੂਕਵੀਂ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਭਕ ਪਿਆ। {{gap}}"ਨਹੀਂ ਰੀਸਾਂ !" ਚਿੱਟੀ ਟੋਪੀ ਵਾਲੇ ਇਕ ਕੁਝ ਮ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 241608 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Charan Gill" /></noinclude>ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬੂਹਾ ਖੜਕਾਣ ਲਗ ਪਿਆ, ਪਰ ਅਗੋਂ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਮਿਲਿਆ। ਉਹ ਬਾਰੀ ਵਲ ਭਜਿਆ ਤੇ ਕੰਨ ਲਾ ਸੁਣਨ ਲਗਾ। ਚਾਣਚਕ ਹੀ ਉਹ ਇਕ ਤੇਜ਼ ਚੂਕਵੀਂ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਭਕ ਪਿਆ। {{gap}}"ਨਹੀਂ ਰੀਸਾਂ !" ਚਿੱਟੀ ਟੋਪੀ ਵਾਲੇ ਇਕ ਕੁਝ ਮਧਰੇ ਕਦ ਦੇ ਕੱਸਾਕ ਨੇ ਇਹਾਤੇ ਵਿਚੋਂ ਓਲੇਨਿਨ ਕੋਲ ਆਉਂਦਿਆਂ ਆਖਿਆ। "ਮੈਂ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵੇਖਿਐ...ਨਹੀਂ ਰੀਸਾਂ !" {{gap}}ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਨਜ਼ਾਰਕੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਚੁਪ ਰਿਹਾ, ਉਹਨੂੰ ਸੂਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ, ਕੀ ਕਹੇ। {{gap}}"ਨਹੀਂ ਰੀਸਾਂ ਵਾਈ ! ਮੈਂ ਜਾ ਕੇ ਦਫ਼ਤਰ 'ਚ ਦੱਸਾਂਗਾ ਨੇ, ਤੇ ਉਹਦੇ ਪਿਓ ਨੂੰ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਕਮਾਲ ਦੀ ਧੀ ਏ ਕੋਰਨਟ ਦੀ ! ਇਕ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।” {{gap}}"ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ?" ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਕਿਹਾ। {{gap}}"ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਦਫ਼ਤਰ 'ਚ ਦੱਸਾਂਗਾ ਨੇ।" {{gap}}ਨਜ਼ਾਰਕਾ ਬਹੁਤ ਉਚੀ ਬੋਲਿਆ, ਤੇ ਇੰਜ ਉਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੀ ਜਣ-ਬੁਝ ਕੇ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਅਗੋਂ ਬੋਲਿਆ: "ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਕੈਡਿਟ ਏਂ !" {{gap}}ਓਲੇਨਿਨ ਕੰਬਣ ਲਗਾ ਤੇ ਉਹਦਾ ਰੰਗ ਪੀਲਾ ਪੈ ਗਿਆ। {{gap}}"ਏਧਰ ਆ, ਏਧਰ!" ਉਹਨੇ ਕੱਸਾਕ ਨੂੰ ਘੁਟ ਕੇ ਬਾਹੋਂ ਫੜ ਲਿਆ, ਤੇ ਖਿਚ ਕੇ ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਕਾਨ ਵਲ ਲੈ ਗਿਆ। "ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਉਹਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦਿਤਾ, ਤੇ ਮੈਂ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਹੁੰਚਾਣ ਲਗਾ। ਉਹ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਕੁੜੀ ਏ ..." {{gap}}"ਇਹਦੀ ਗਲ ਰਹਿਣ ..." {{gap}}"ਖ਼ੈਰ ਤਾਂ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੁਝ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਜ਼ਰਾ ਠਹਿਰੀਂ!" {{gap}}ਨਜ਼ਾਰਕੇ ਨੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਕਿਹਾ। ਓਲੇਨਿਨ ਭੱਜਾ-ਭੱਜਾ ਆਪਣੇ ਮਕਾਨ ਅੰਦਰ ਗਿਆ, ਤੇ ਦਸ ਰੂਬਲ ਲੈ ਆਇਆ, ਤੇ ਉਹ ਉਹਨੇ ਕੱਸਾਕ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿਤੇ। {{gap}}"ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਕਸੂਰ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਦੇਂਦਾ ਹਾਂ। ਸਿਰਫ਼ ਖੁਦਾ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹਦਾ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਣ ਦੇਵੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਇਆ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ..." {{gap}}"ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਾਣੇਂ," ਹਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਨਜ਼ਾਰਕੇ ਨੇ ਆਖਿਆ, ਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। {{gap}}ਨਜ਼ਾਰਕਾ ਉਸ ਰਾਤੀਂ ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਦੇ ਕਹਿਣ ਉਤੇ ਪਿੰਡ ਆਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਉਹਨੇ ਇਕ ਚੁਰਾਏ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਲੁਕਾਣ ਦੀ ਥਾਂ ਲਭਣੀ ਸੀ, ਤੇ ਘਰ ਦੇ ਰਾਹ ਉਤੇ ਪਿਆਂ ਉਹਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਖੜਾਕ ਸੁਣੀਤਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਪਰਤਿਆ, ਉਹਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਅਗੇ ਸ਼ੈਖੀਆਂ ਮਾਰੀਆਂ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਦਸਿਆ, ਕਿਵੇਂ ਕਿੱਡੀ ਚਤਰਾਈ ਨਾਲ ਉਹਨੇ ਦਸ ਰੂਬਲ ਬਣਾ ਲਏ ਸਨ। ਅਗਲੀ ਸਵੇਰੇ ਓਲੇਨਿਨ<noinclude>{{right|੧੭੦}}</noinclude> nczzx2rf9yey3w24z6smijjym9wvsqe 241639 241608 2026-10-21T06:40:47Z Kaur.gurmel 192 /* ਸੋਧਣਾ */ 241639 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬੂਹਾ ਖੜਕਾਣ ਲਗ ਪਿਆ, ਪਰ ਅਗੋਂ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਮਿਲਿਆ। ਉਹ ਬਾਰੀ ਵਲ ਭਜਿਆ ਤੇ ਕੰਨ ਲਾ ਸੁਣਨ ਲਗਾ। ਚਾਣਚਕ ਹੀ ਉਹ ਇਕ ਤੇਜ਼ ਚੂਕਵੀਂ ਆਵਾਜ਼ ਤ੍ਭੱਕ ਪਿਆ। {{gap}}"ਨਹੀਂ ਰੀਸਾਂ !" ਚਿੱਟੀ ਟੋਪੀ ਵਾਲੇ ਇਕ ਕੁਝ ਮਧਰੇ ਕਦ ਦੇ ਕੱਸਾਕ ਨੇ ਇਹਾਤੇ ਵਿਚੋਂ ਓਲੇਨਿਨ ਕੋਲ ਆਉਂਦਿਆਂ ਆਖਿਆ। "ਮੈਂ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵੇਖਿਐ...ਨਹੀਂ ਰੀਸਾਂ !" {{gap}}ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਨਜ਼ਾਰਕੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਚੁਪ ਰਿਹਾ, ਉਹਨੂੰ ਸੂਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ, ਕੀ ਕਹੇ। {{gap}}"ਨਹੀਂ ਰੀਸਾਂ ਵਾਈ ! ਮੈਂ ਜਾ ਕੇ ਦਫ਼ਤਰ 'ਚ ਦੱਸਾਂਗਾ ਨੇ, ਤੇ ਉਹਦੇ ਪਿਓ ਨੂੰ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਕਮਾਲ ਦੀ ਧੀ ਏ ਕੋਰਨਟ ਦੀ ! ਇਕ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੂ।” {{gap}}"ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ?" ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਕਿਹਾ। {{gap}}"ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਦਫ਼ਤਰ 'ਚ ਦੱਸਾਂਗਾ ਨੇ।" {{gap}}ਨਜ਼ਾਰਕਾ ਬਹੁਤ ਉਚੀ ਬੋਲਿਆ, ਤੇ ਇੰਜ ਉਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੀ ਜਣ-ਬੁਝ ਕੇ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਅਗੋਂ ਬੋਲਿਆ: "ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਕੈਡਿਟ ਏਂ !" {{gap}}ਓਲੇਨਿਨ ਕੰਬਣ ਲਗਾ ਤੇ ਉਹਦਾ ਰੰਗ ਪੀਲਾ ਪੈ ਗਿਆ। {{gap}}"ਏਧਰ ਆ, ਏਧਰ!" ਉਹਨੇ ਕੱਸਾਕ ਨੂੰ ਘੁਟ ਕੇ ਬਾਹੋਂ ਫੜ ਲਿਆ, ਤੇ ਖਿਚ ਕੇ ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਕਾਨ ਵਲ ਲੈ ਗਿਆ। "ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਉਹਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦਿਤਾ, ਤੇ ਮੈਂ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਹੁੰਚਾਣ ਲਗਾ। ਉਹ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਕੁੜੀ ਏ ..." {{gap}}"ਇਹਦੀ ਗਲ ਰਹਿਣ ..." {{gap}}"ਖ਼ੈਰ ਤਾਂ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੁਝ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਜ਼ਰਾ ਠਹਿਰੀਂ!" {{gap}}ਨਜ਼ਾਰਕੇ ਨੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਕਿਹਾ। ਓਲੇਨਿਨ ਭੱਜਾ-ਭੱਜਾ ਆਪਣੇ ਮਕਾਨ ਅੰਦਰ ਗਿਆ, ਤੇ ਦਸ ਰੂਬਲ ਲੈ ਆਇਆ, ਤੇ ਉਹ ਉਹਨੇ ਕੱਸਾਕ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿਤੇ। {{gap}}"ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਕਸੂਰ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਦੇਂਦਾ ਹਾਂ। ਸਿਰਫ਼ ਖੁਦਾ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹਦਾ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਣ ਦੇਵੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਇਆ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ..." {{gap}}"ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਾਣੇਂ," ਹਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਨਜ਼ਾਰਕੇ ਨੇ ਆਖਿਆ, ਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। {{gap}}ਨਜ਼ਾਰਕਾ ਉਸ ਰਾਤੀਂ ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਦੇ ਕਹਿਣ ਉਤੇ ਪਿੰਡ ਆਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਉਹਨੇ ਇਕ ਚੁਰਾਏ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਲੁਕਾਣ ਦੀ ਥਾਂ ਲਭਣੀ ਸੀ, ਤੇ ਘਰ ਦੇ ਰਾਹ ਉਤੇ ਪਿਆਂ ਉਹਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਖੜਾਕ ਸੁਣੀਤਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਪਰਤਿਆ, ਉਹਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਅਗੇ ਸ਼ੈਖੀਆਂ ਮਾਰੀਆਂ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਦਸਿਆ, ਕਿਵੇਂ ਕਿੱਡੀ ਚਤਰਾਈ ਨਾਲ ਉਹਨੇ ਦਸ ਰੂਬਲ ਬਣਾ ਲਏ ਸਨ। ਅਗਲੀ ਸਵੇਰੇ ਓਲੇਨਿਨ<noinclude>{{right|੧੭੦}}</noinclude> qae28a8cuvb8oalh1valypk9b3k2tgy 250 75536 241609 2026-10-20T23:03:20Z Charan Gill 36 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਆਪਣੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਉਕਾ ਕੋਈ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਗਲ ਨਾ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹਨੇ ਓਲੇਨਿਨ ਵਲ ਤਕਿਆ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਾੜਾ ਜਿਹੀ ਹੱਸੀ। ਅਗਲੀ ਰ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 241609 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Charan Gill" /></noinclude>ਆਪਣੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਉਕਾ ਕੋਈ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਗਲ ਨਾ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹਨੇ ਓਲੇਨਿਨ ਵਲ ਤਕਿਆ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਾੜਾ ਜਿਹੀ ਹੱਸੀ। ਅਗਲੀ ਰਾਤ ਵੀ ਉਹਨੇ ਸੁਤਿਆਂ ਬਿਨਾਂ ਲੰਘਾਈ, ਤੇ ਉਹ ਇਹਾਤੇ ਵਿਚ ਅਜਾਈਂ ਹੀ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਹਨੇ ਜਾਣ-ਬੁਝ ਕੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿਚ ਲੰਘਾ ਦਿਤਾ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਉਹ, ਆਪਣੇ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਬੇਲੇਤਸਕੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਲਗਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਉਹਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਵਾਇਦਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਨਹੀਂ ਜਾਇਆ ਕਰੇਗਾ। {{gap}}ਅਗਲੀ ਰਾਤੇ ਉਹਨੂੰ ਇਕ ਸਾਰਜੰਟ-ਮੇਜਰ ਨੇ ਜਗਾ ਦਿਤਾ। ਉਹਦੀ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਇਕਦਮ ਹੀ ਹੱਲੇ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। {{gap}}ਓਲੇਨਿਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਸੀ ਕਿ ਇੰਜ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਉਹਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਫੇਰ ਪਿਡ ਨਹੀਂ ਪਰਤਣ ਲਗਾ। {{gap}}ਹੱਲਾ ਚਾਰ ਦਿਨ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਕਮਾਂਡਰ, ਜੁ ਓਲੇਨਿਨ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸੀ, ਉਹਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਉਹਨੇ ਉਹਨੂੰ ਸਟਾਫ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਉਹਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹਿ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਉਹਨੇ ਪਿੰਡ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮੰਗੀ। ਹੱਲੇ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਕਰਕੇ ਉਹਨੂੰ ਫ਼ੌਜੀ ਕਰਾਸ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਹਦੀ ਪਹਿਲੋਂ ਉਹਨੂੰ ਏਡੀ ਚਾਹ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹਨੂੰ ਇਹਦੀ ਉਕਾ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਹਦੇ ਹੁਕਮ ਅਜੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪੁੱਜੇ। {{gap}}ਵਨਯੂਸ਼ੇ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ, ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹਾਦਸੇ ਤੋਂ, ਬਾਕੀ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਤੋਂ ਕਈ ਘੰਟੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਪਸ ਚੌਕੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉਹਨੇ ਸਾਰੀ ਸ਼ਾਮ ਡਿਉੜੀ ਵਿਚ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੂੰ ਤਕਦਿਆਂ ਗੁਜ਼ਾਰੀ, ਤੇ ਉਹ ਫੇਰ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮਤਲਬ ਜਾਂ ਖ਼ਿਆਲ ਤੋਂ ਇਹਾਤੇ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ। {{center|'''ਕਾਂਡ ਤੇਤੀਵਾਂ'''}} {{gap}}ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਹ ਚਿਰਾਕਾ ਉਠਿਆ। ਉਹਦੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਘਰੋਂ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡਣ ਨਾ ਗਿਆ। ਕਦੀ ਉਹ ਕੋਈ ਕਿਤਾਬ ਫੜ ਲੈਂਦਾ, ਕਦੀ ਡਿਉੜੀ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਫੇਰ ਮਕਾਨ ਅੰਦਰ ਆ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਬਿਸਤਰੇ ਉਤੇ ਆ ਲੇਟਦਾ। ਵਨਯੂਸ਼ੇ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, ਉਹਦੀ ਤਬੀਅਤ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸ਼ਾਮੀਂ ਓਲੇਨਿਨ ਦ੍ਰਿੜ ਹੋ<noinclude>{{right|੧੭੧}}</noinclude> 1fqx2dakpnr8xdg2eaezyslmw0pri0w 241640 241609 2026-10-21T06:45:11Z Kaur.gurmel 192 /* ਸੋਧਣਾ */ 241640 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਆਪਣੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਉਕਾ ਕੋਈ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਗਲ ਨਾ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹਨੇ ਓਲੇਨਿਨ ਵਲ ਤਕਿਆ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਾੜਾ ਜਿਹੀ ਹੱਸੀ। ਅਗਲੀ ਰਾਤ ਵੀ ਉਹਨੇ ਸੁਤਿਆਂ ਬਿਨਾਂ ਲੰਘਾਈ, ਤੇ ਉਹ ਇਹਾਤੇ ਵਿਚ ਅਜਾਈਂ ਹੀ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਹਨੇ ਜਾਣ-ਬੁਝ ਕੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿਚ ਲੰਘਾ ਦਿਤਾ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਉਹ, ਆਪਣੇ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਬੇਲੇਤਸਕੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਲਗਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਉਹਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਵਾਇਦਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਨਹੀਂ ਜਾਇਆ ਕਰੇਗਾ। {{gap}}ਅਗਲੀ ਰਾਤੇ ਉਹਨੂੰ ਇਕ ਸਾਰਜੰਟ-ਮੇਜਰ ਨੇ ਜਗਾ ਦਿਤਾ। ਉਹਦੀ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਇਕਦਮ ਹੀ ਹੱਲੇ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। {{gap}}ਓਲੇਨਿਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਸੀ ਕਿ ਇੰਜ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਉਹਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਫੇਰ ਪਿਡ ਨਹੀਂ ਪਰਤਣ ਲਗਾ। {{gap}}ਹੱਲਾ ਚਾਰ ਦਿਨ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਕਮਾਂਡਰ, ਜੁ ਓਲੇਨਿਨ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸੀ, ਉਹਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਉਹਨੇ ਉਹਨੂੰ ਸਟਾਫ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਓਲੇਨਿਨ ਨੇ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਉਹਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹਿ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਉਹਨੇ ਪਿੰਡ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮੰਗੀ। ਹੱਲੇ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਕਰਕੇ ਉਹਨੂੰ ਫ਼ੌਜੀ ਕਰਾਸ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਹਦੀ ਪਹਿਲੋਂ ਉਹਨੂੰ ਏਡੀ ਚਾਹ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹਨੂੰ ਇਹਦੀ ਉਕਾ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਹਦੇ ਹੁਕਮ ਅਜੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪੁੱਜੇ। {{gap}}ਵਨਯੂਸ਼ੇ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ, ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹਾਦਸੇ ਤੋਂ, ਬਾਕੀ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਤੋਂ ਕਈ ਘੰਟੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਪਸ ਚੌਕੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉਹਨੇ ਸਾਰੀ ਸ਼ਾਮ ਡਿਉੜੀ ਵਿਚ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੂੰ ਤਕਦਿਆਂ ਗੁਜ਼ਾਰੀ, ਤੇ ਉਹ ਫੇਰ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮਤਲਬ ਜਾਂ ਖ਼ਿਆਲ ਤੋਂ ਇਹਾਤੇ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ। {{center|'''ਕਾਂਡ ਤੇਤੀਵਾਂ'''}} {{gap}}ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਹ ਚਿਰਾਕਾ ਉਠਿਆ। ਉਹਦੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਘਰੋਂ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡਣ ਨਾ ਗਿਆ। ਕਦੀ ਉਹ ਕੋਈ ਕਿਤਾਬ ਫੜ ਲੈਂਦਾ, ਕਦੀ ਡਿਉੜੀ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਫੇਰ ਮਕਾਨ ਅੰਦਰ ਆ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਬਿਸਤਰੇ ਉਤੇ ਆ ਲੇਟਦਾ। ਵਨਯੂਸ਼ੇ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, ਉਹਦੀ ਤਬੀਅਤ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸ਼ਾਮੀਂ ਓਲੇਨਿਨ ਦ੍ਰਿੜ ਹੋ<noinclude>{{right|੧੭੧}}</noinclude> as1m345dg5egw6oexg9pskbzzxqeoer 250 75537 241610 2026-10-20T23:06:38Z Charan Gill 36 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਉਠਿਆ, ਲਿਖਣ ਲਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਚਿਰਾਕੀ ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਲਿਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹਨੇ ਇਕ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ, ਪਰ ਡਾਕ ਵਿਚ ਨਾ ਪਾਈ, ਕਿਉਂ ਜੁ ਉਹਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉਸ ਕਾਸੇ ਦੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪੈਣੀ ਸੀ, ਜੋ ਉਹ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ; ਤੇ ਨਾ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 241610 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Charan Gill" /></noinclude>ਉਠਿਆ, ਲਿਖਣ ਲਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਚਿਰਾਕੀ ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਲਿਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹਨੇ ਇਕ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ, ਪਰ ਡਾਕ ਵਿਚ ਨਾ ਪਾਈ, ਕਿਉਂ ਜੁ ਉਹਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉਸ ਕਾਸੇ ਦੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪੈਣੀ ਸੀ, ਜੋ ਉਹ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ; ਤੇ ਨਾਲੇ ਇਹਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਹਦੇ ਆਪਣੇ ਸਿਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਹਨੂੰ ਸਮਝੇ। ਇਹ ਸੀ ਜੁ ਉਹਨੇ ਲਿਖਿਆ: {{gap}}"ਮੈਨੂੰ ਰੂਸ ਤੋਂ ਅਫ਼ਸੋਸ ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਇਹਨਾਂ ਬੀਆਬਾਨਾਂ ਵਿਚ ਦਬਿਆ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਉਹ ਖਰ੍ਹਵਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਉਹ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿਚ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਿਛੇ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ; ਉਹ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਲਗ ਪਵੇਗਾ; ਤੇ ਕੌਣ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਕਿਸੇ ਕੱਸਾਕ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੀ ਕਰਾ ਲਵੇ। ਉਹ ਐਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਕਿ ਜਨਰਲ ਯੇਰਮੋਲੋਵ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ: 'ਕਾਕੇਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵਧ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਪੀ-ਪੀ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਬਦਅਖ਼ਲਾਕ ਔਰਤ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।' ਕਿੱਡੀ ਭਿਆਨਕ ਗਲ ਹੈ! ਸਚੀ ਮੁਚੀ ਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਨਵਾਬਜ਼ਾਦੀ ਬ—ਦੇ ਪਤੀ, ਜਾਂ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਚੈਮਬਰਲੇਨ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ Maréchal de noblesse<ref>ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਬੋਲੀ; ਅਰਥ: ਮੁਲਕਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ - ਸੰ:</ref> ਬਣਨ ਦੀ ਮਹਾਨ ਖੁਸ਼ੀ ਨਸੀਬ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਫ਼, ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿੰਨੇ ਘਿਣਾਉਣੇ ਤੇ ਤਰਸ-ਯੋਗ ਲਗਦੇ ਹੋ! ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ! ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਹਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪ੍ਰਾਕਿਰਤਕ ਸੁਹਜ ਵਿਚ ਚਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ! ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣਾ ਤੇ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੁ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੈਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ; ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਪਹੁੰਚ ਬਰਫ਼-ਕੱਜੀਆਂ ਟੀਸੀਆਂ, ਤੇ ਇਹ ਚੜ੍ਹਤ ਵਾਲੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੂਪ ਵਾਲੀ, ਜੁ ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ ਕਰਤਾਰ ਦੀ ਰੁਚੀ ਪਹਿਲੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਤਦ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੌਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕੌਣ ਸੱਚੇ ਜਾਂ ਝੂਠੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਿਊਂ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੁਸੀ ਜਾਂ ਮੈਂ। ਜੇ ਕਦੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਭੁਲੇਖਿਆ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਕਿੰਨੇ ਘਿਰਨਾ ਤੇ ਤਰਸ ਦੇ ਯੋਗ ਲਗਦੇ ਹੋ! ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਮਕਾਨ ਦੀ ਥਾਂ, ਆਪਣੇ ਜੰਗਲਾਂ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਥਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਗੋਲ ਕਮਰਿਆਂ, ਝੂਠੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਰੇ ਪੋਮੇਡ ਕੀਤੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਅਸੁਭਾਵਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚੱਘਾਉਂਦੇ ਬੁਲ੍ਹਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਲੁੱਕੇ, ਜਾਂਦੇ ਬਿਡੌਲ ਅੰਗਾਂ, ਤੇ ਗੋਲ-ਕਮਰੇ ਦੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਗਲ-ਬਾਤ ਦੀ ਝੁਕ-ਝਕ ਦੀ, ਜਿਹਨੂੰ ਇਹ ਕੁਝ ਅਖਵਾਣ<noinclude>{{left|੧੭੨}}</noinclude> 07eufvoj9pc9kqxswgbkj8q5eenb75a 241641 241610 2026-10-21T06:54:05Z Kaur.gurmel 192 /* ਸੋਧਣਾ */ 241641 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਉਠਿਆ, ਲਿਖਣ ਲਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਚਿਰਾਕੀ ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਲਿਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹਨੇ ਇਕ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ, ਪਰ ਡਾਕ ਵਿਚ ਨਾ ਪਾਈ, ਕਿਉਂ ਜੁ ਉਹਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉਸ ਕਾਸੇ ਦੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪੈਣੀ ਸੀ, ਜੋ ਉਹ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ; ਤੇ ਨਾਲੇ ਇਹਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਹਦੇ ਆਪਣੇ ਸਿਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਹਨੂੰ ਸਮਝੇ। ਇਹ ਸੀ ਜੁ ਉਹਨੇ ਲਿਖਿਆ: {{gap}}"ਮੈਨੂੰ ਰੂਸ ਤੋਂ ਅਫ਼ਸੋਸ ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਇਹਨਾਂ ਬੀਆਬਾਨਾਂ ਵਿਚ ਦਬਿਆ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਉਹ ਖਰ੍ਹਵਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਉਹ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿਚ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਿਛੇ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ; ਉਹ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਲਗ ਪਵੇਗਾ; ਤੇ ਕੌਣ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਕਿਸੇ ਕੱਸਾਕ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੀ ਕਰਾ ਲਵੇ। ਉਹ ਐਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਕਿ ਜਨਰਲ ਯੇਰਮੋਲੋਵ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ: 'ਕਾਕੇਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵਧ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਪੀ-ਪੀ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਬਦਅਖ਼ਲਾਕ ਔਰਤ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।' ਕਿੱਡੀ ਭਿਆਨਕ ਗਲ ਹੈ! ਸਚੀ ਮੁਚੀ ਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਨਵਾਬਜ਼ਾਦੀ ਬ—ਦੇ ਪਤੀ, ਜਾਂ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਚੈਮਬਰਲੇਨ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ Maréchal de noblesse<ref>ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਬੋਲੀ; ਅਰਥ: ਮੁਲਕਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ - ਸੰ:</ref> ਬਣਨ ਦੀ ਮਹਾਨ ਖੁਸ਼ੀ ਨਸੀਬ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਫ਼, ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿੰਨੇ ਘਿਣਾਉਣੇ ਤੇ ਤਰਸ-ਯੋਗ ਲਗਦੇ ਹੋ! ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ! ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਹਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪ੍ਰਾਕਿਰਤਕ ਸੁਹਜ ਵਿਚ ਚਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ! ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣਾ ਤੇ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੁ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੈਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ; ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਪਹੁੰਚ ਬਰਫ਼-ਕੱਜੀਆਂ ਟੀਸੀਆਂ, ਤੇ ਇਹ ਚੜ੍ਹਤ ਵਾਲੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੂਪ ਵਾਲੀ, ਜੁ ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ ਕਰਤਾਰ ਦੀ ਰੁਚੀ ਪਹਿਲੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਤਦ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੌਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕੌਣ ਸੱਚੇ ਜਾਂ ਝੂਠੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਿਊਂ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੁਸੀ ਜਾਂ ਮੈਂ। ਜੇ ਕਦੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਭੁਲੇਖਿਆ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਕਿੰਨੇ ਘਿਰਨਾ ਤੇ ਤਰਸ ਦੇ ਯੋਗ ਲਗਦੇ ਹੋ! ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਮਕਾਨ ਦੀ ਥਾਂ, ਆਪਣੇ ਜੰਗਲਾਂ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਥਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਗੋਲ ਕਮਰਿਆਂ, ਝੂਠੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਰੇ ਪੋਮੇਡ ਕੀਤੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਅਸੁਭਾਵਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚੱਘਾਉਂਦੇ ਬੁਲ੍ਹਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਲੁੱਕੇ, ਜਾਂਦੇ ਬਿਡੌਲ ਅੰਗਾਂ, ਤੇ ਗੋਲ-ਕਮਰੇ ਦੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਗਲ-ਬਾਤ ਦੀ ਝਕ-ਝਕ ਦੀ, ਜਿਹਨੂੰ ਇਹ ਕੁਝ ਅਖਵਾਣ<noinclude>{{left|੧੭੨}}</noinclude> rhm8u8ug4kcx6cho7nc9n3sf0e6gxyk 250 75538 241611 2026-10-20T23:08:50Z Charan Gill 36 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ, ਤਸਵੀਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ — ਮੈਨੂੰ ਅਸਹਿ ਕਰਹਿਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਕੰਢ ਚਿਹਰੇ, ਉਹ ਅਮੀਰ ਯੋਗ ਕੁੜੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਕਣੀ ਇਹ ਕਹਿੰਦੀ ਲਗਦੀ ਹੈ: 'ਕੋਈ ਗਲ ਨਹੀਂ, ਭ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 241611 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Charan Gill" /></noinclude>ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ, ਤਸਵੀਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ — ਮੈਨੂੰ ਅਸਹਿ ਕਰਹਿਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਕੰਢ ਚਿਹਰੇ, ਉਹ ਅਮੀਰ ਯੋਗ ਕੁੜੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਕਣੀ ਇਹ ਕਹਿੰਦੀ ਲਗਦੀ ਹੈ: 'ਕੋਈ ਗਲ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਅਮੀਰ ਹੀ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ,' - ਤੇ ਉਹ ਕੁਰਸੀਆਂ ਇਕ ਤਰਤੀਬ ਵਿਚ ਤੇ ਫੇਰ ਦੂਜੀ ਤਰਤੀਬ ਵਿਚ ਰਖਣਾ, ਬੇ-ਸ਼ਰਮ ਵਿਚੋਲਗੀ ਤੇ ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਗੁਪ—ਸ਼ੱਪ ਤੇ ਮਕਰ ਦਿਸਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਨਿਯਮ — ਕਿਹਦੇ ਨਾਲ ਹਥ ਮਿਲਾਣਾ ਹੈ, ਕਿਹਦੇ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਸਿਰ ਹੀ ਹਿਲਾਣਾ ਹੈ, ਕਿਹਦੇ ਨਾਲ ਗਲ-ਕਥ ਕਰਨੀ ਹੈ (ਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਜਾਣਦਿਆਂ ਬੁਝਦਿਆਂ, ਇਹਦੀ ਅੱਟਲਤਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), ਉਹ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਚਲਦਾ ਲਹੂ ਵਿਚ ਇਕਸਾਰ ਅਕੇਵਾਂ। ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਸਮਝਣ ਜਾਂ ਯਕੀਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ: ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਵੇਖਣ ਤੇ ਸਮਝਣ ਦੀ ਹੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਸਚਾਈ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜੁ ਕੁਝ ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ ਤੇ ਸੋਚਦੇ ਹੋ ਤੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਸਭੋ ਸ਼ੁਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਣਗੀਆਂ! ਖੁਸ਼ੀ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਵਿਚ, ਉਹਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਿਚ, ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਵਿਚ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਤਰਸ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਇਹ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਸੁਣ ਸਕਦਾ ਹਾਂ: ‘ਉਹ ਕਿਸੇ ਆਮ ਕੱਸਾਕ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ( ਰਬ ਨਾ ਕਰੇ) ਪਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਮਾਜਕ ਪਖੋਂ ਅਸਲੋਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ!' ਤਾਂ ਵੀ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਜੋ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਹੈ ਤੁਹਾਡੇ ਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ 'ਖ਼ਤਮ' ਹੋਣਾ। ਮੈਂ ਇਕ ਆਮ ਕੱਸਾਕ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਇਹਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂ ਜੁ ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਸਿੱਖਰ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੈਂ ਹਕਦਾਰ ਨਹੀਂ। {{gap}}"ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕੱਸਾਕ ਕੁੜੀ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਤਕਿਆ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਉਸ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਜੁ ਮੈਂ ਛੱਡੀ ਸੀ, ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਤੁਅੱਸਬ ਅਜੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਤਾਜ਼ਾ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਓਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਉਹਦਾ ਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ ਉਵੇਂ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਅਸਮਾਨ ਦਾ ਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਤੇ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਵੇਖ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕਿਆ ਕਿਉਂ ਜੁ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਜਿੰਨੀ ਹੀ ਸੁਹਣੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹਦੇ ਰੂਪ ਦੀ ਦਿਖ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਬਣ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣ ਲਗ ਪਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪਿਆਰ ਵਰਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉਹਦਾ ਕਿਆਸ ਕਰਦਾ ਸਾਂ, ਉਕਾ ਕੁਝ ਨਾ ਲਭ ਸਕਿਆ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕਲਤਾ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਜਾਂ ਵਿਆਹ ਦੀ ਚਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਸਹਿਜ ਪਿਆਰ ਸੀ, ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਪਿਆਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਘਟ ਸੀ, ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਮੈਂ ਕਰ ਚੁਕਾ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਉਹਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਉਹਦੀ ਆਵਾਜ਼<noinclude>{{right|੧੭੩}}</noinclude> ijhlyf2lrcxzenb56kd87bqphlpsvec 241642 241611 2026-10-21T06:55:35Z Kaur.gurmel 192 /* ਸੋਧਣਾ */ 241642 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ, ਤਸਵੀਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ — ਮੈਨੂੰ ਅਸਹਿ ਕਰਹਿਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਕੰਢ ਚਿਹਰੇ, ਉਹ ਅਮੀਰ ਯੋਗ ਕੁੜੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਕਣੀ ਇਹ ਕਹਿੰਦੀ ਲਗਦੀ ਹੈ: 'ਕੋਈ ਗਲ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਅਮੀਰ ਹੀ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ,' - ਤੇ ਉਹ ਕੁਰਸੀਆਂ ਇਕ ਤਰਤੀਬ ਵਿਚ ਤੇ ਫੇਰ ਦੂਜੀ ਤਰਤੀਬ ਵਿਚ ਰਖਣਾ, ਬੇ-ਸ਼ਰਮ ਵਿਚੋਲਗੀ ਤੇ ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਗੁਪ—ਸ਼ੱਪ ਤੇ ਮਕਰ ਦਿਸਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਨਿਯਮ — ਕਿਹਦੇ ਨਾਲ ਹਥ ਮਿਲਾਣਾ ਹੈ, ਕਿਹਦੇ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਸਿਰ ਹੀ ਹਿਲਾਣਾ ਹੈ, ਕਿਹਦੇ ਨਾਲ ਗਲ-ਕਥ ਕਰਨੀ ਹੈ (ਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਜਾਣਦਿਆਂ ਬੁਝਦਿਆਂ, ਇਹਦੀ ਅੱਟਲਤਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), ਉਹ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਚਲਦਾ ਲਹੂ ਵਿਚ ਇਕਸਾਰ ਅਕੇਵਾਂ। ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਸਮਝਣ ਜਾਂ ਯਕੀਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ: ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਵੇਖਣ ਤੇ ਸਮਝਣ ਦੀ ਹੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਸਚਾਈ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜੁ ਕੁਝ ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ ਤੇ ਸੋਚਦੇ ਹੋ ਤੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਸਭੋ ਸ਼ੁਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਣਗੀਆਂ! ਖੁਸ਼ੀ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਵਿਚ, ਉਹਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਿਚ, ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਵਿਚ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਤਰਸ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਇਹ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਸੁਣ ਸਕਦਾ ਹਾਂ: ‘ਉਹ ਕਿਸੇ ਆਮ ਕੱਸਾਕ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ( ਰਬ ਨਾ ਕਰੇ) ਪਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਮਾਜਕ ਪਖੋਂ ਅਸਲੋਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ!' ਤਾਂ ਵੀ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਜੋ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਹੈ ਤੁਹਾਡੇ ਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ 'ਖ਼ਤਮ' ਹੋਣਾ। ਮੈਂ ਇਕ ਆਮ ਕੱਸਾਕ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਇਹਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂ ਜੁ ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਸਿੱਖਰ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੈਂ ਹਕਦਾਰ ਨਹੀਂ। {{gap}}"ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕੱਸਾਕ ਕੁੜੀ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਤਕਿਆ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਉਸ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਜੁ ਮੈਂ ਛੱਡੀ ਸੀ, ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਤੁਅੱਸਬ ਅਜੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਤਾਜ਼ਾ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਓਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਉਹਦਾ ਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ ਉਵੇਂ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਅਸਮਾਨ ਦਾ ਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਤੇ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਵੇਖ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕਿਆ ਕਿਉਂ ਜੁ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਜਿੰਨੀ ਹੀ ਸੁਹਣੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹਦੇ ਰੂਪ ਦੀ ਦਿਖ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਬਣ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣ ਲਗ ਪਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪਿਆਰ ਵਰਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉਹਦਾ ਕਿਆਸ ਕਰਦਾ ਸਾਂ, ਉਕਾ ਕੁਝ ਨਾ ਲਭ ਸਕਿਆ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕਲਤਾ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਜਾਂ ਵਿਆਹ ਦੀ ਚਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਸਹਿਜ ਪਿਆਰ ਸੀ, ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਪਿਆਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਘਟ ਸੀ, ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਮੈਂ ਕਰ ਚੁਕਾ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਉਹਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਉਹਦੀ ਆਵਾਜ਼<noinclude>{{right|੧੭੩}}</noinclude> bgga5fgol13cmoo6cvydhvp7i7rtkac 250 75539 241612 2026-10-20T23:11:32Z Charan Gill 36 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਸੁਣਨ ਦੀ, ਇਹ ਜਾਣਨ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕੋਲ ਸੀ; ਤੇ ਜੇ ਮੈਂ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਚੈਨ ਹੈ ਸੀ। {{gap}}"ਇਕ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਇੱਕਠ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਛੋਹਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਸ ਔਰਤ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 241612 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Charan Gill" /></noinclude>ਸੁਣਨ ਦੀ, ਇਹ ਜਾਣਨ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕੋਲ ਸੀ; ਤੇ ਜੇ ਮੈਂ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਚੈਨ ਹੈ ਸੀ। {{gap}}"ਇਕ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਇੱਕਠ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਛੋਹਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਸ ਔਰਤ ਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਅੱਟੁਟ ਭਾਵੇਂ ਅਣਮੰਨਿਆ ਬੰਧਨ ਹੈ, ਜਿਹਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਮੈਂ ਘੋਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਤਾਂ ਵੀ ਘੋਲ ਮੈਂ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ: 'ਕੀ ਅਜਿਹੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਤੋਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਦਿਲਚਸਪੀਆਂ ਨੂੰ ਕਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝੇਗੀ? ਕੀ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਉਹਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਕਰਕੇ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਬੁਤ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?' ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋ ਚੁਕਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਅਜੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਾਵਾਂ ਉਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ। {{gap}}"ਉਸ ਸ਼ਾਮ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਗਲ ਕੀਤੀ, ਸਾਡੇ ਸੰਬੰਧ ਬਦਲ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਬਾਹਰਲੀ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਓਪਰੀ ਪਰ ਚੜ੍ਹਤ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਸੀ; ਪਰ ਓਦੋਂ ਤੋਂ ਉਹ ਮਨੁਖ ਬਣ ਗਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਗ ਪਿਆ, ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਕਦੀਕਦੀ ਉਹਦੇ ਪਿਓ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਜਾਣ ਲਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਪੂਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਸ਼ਾਮਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਲਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਇਸ ਨੇੜੇ ਦੇ ਮੇਲ ਵਿਚ, ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸੁੱਚੀ, ਅਪਹੁੰਚ ਤੇ ਚੜ੍ਹਤ ਵਾਲੀ ਰਹੀ। ਉਹ ਸਦਾ ਹੀ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਅਡੋਲਤਾ, ਅਣਖ ਤੇ ਮੌਜੀ ਬੇ-ਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦੇਂਦੀ। ਕਦੀ-ਕਦੀ ਉਹ ਮਿੱਤਰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦੀ, ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ ਉਤੇ ਉਹਦੀ ਹਰ ਤਕਣੀ, ਉਹਦੇ ਹਰ ਬੋਲ ਤੇ ਉਹਦੀ ਹਰ ਮੁਦਰਾ ਇਕ ਬੇ-ਪਰਵਾਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਸੀ — ਘਿਰਣਾ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਛਾ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਪਣੇ ਬੁਲ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਇਕ ਬਨੌਟੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਕ ਪਾਰਟ ਅਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਕਾਮ ਤੇ ਚਾਹ ਦੇ ਤਸੀਹਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਮਸ਼ਕਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹਨੇ ਵੇਖਿਆ, ਮੈਂ ਪਖੰਡ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸਾਂ, ਪਰ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਤੇ ਸਾਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਮੇਰੇ ਵਲ ਤਕਦੀ। ਇਹ ਹਾਲਤ ਅਸਹਿ ਹੋ ਗਈ। ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਧੋਖਾ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਹਨੂੰ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸਾਂ, ਜੁ ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਤੇ ਸੋਚਦਾ ਸਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬੇਚੈਨੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਵਾੜੇ ਵਿਚ ਸਾਂ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਬਾਰੇ ਦਸਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਅਜਿਹੇ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਚੇਤੇ ਕਰ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂ ਜੁ ਮੈਨੂੰ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ<noinclude>{{left|੧੭੪}}</noinclude> 8y139s68ze4f7dkqr1lbjoyfbzb9nai 241643 241612 2026-10-21T06:56:44Z Kaur.gurmel 192 /* ਸੋਧਣਾ */ 241643 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kaur.gurmel" /></noinclude>ਸੁਣਨ ਦੀ, ਇਹ ਜਾਣਨ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕੋਲ ਸੀ; ਤੇ ਜੇ ਮੈਂ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਚੈਨ ਹੈ ਸੀ। {{gap}}"ਇਕ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਇੱਕਠ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਛੋਹਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਸ ਔਰਤ ਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਅੱਟੁਟ ਭਾਵੇਂ ਅਣਮੰਨਿਆ ਬੰਧਨ ਹੈ, ਜਿਹਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਮੈਂ ਘੋਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਤਾਂ ਵੀ ਘੋਲ ਮੈਂ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ: 'ਕੀ ਅਜਿਹੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਤੋਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਦਿਲਚਸਪੀਆਂ ਨੂੰ ਕਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝੇਗੀ? ਕੀ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਉਹਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਕਰਕੇ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਬੁਤ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?' ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋ ਚੁਕਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਅਜੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਾਵਾਂ ਉਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ। {{gap}}"ਉਸ ਸ਼ਾਮ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਗਲ ਕੀਤੀ, ਸਾਡੇ ਸੰਬੰਧ ਬਦਲ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਬਾਹਰਲੀ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਓਪਰੀ ਪਰ ਚੜ੍ਹਤ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਸੀ; ਪਰ ਓਦੋਂ ਤੋਂ ਉਹ ਮਨੁਖ ਬਣ ਗਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਗ ਪਿਆ, ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਕਦੀਕਦੀ ਉਹਦੇ ਪਿਓ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਜਾਣ ਲਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਪੂਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਸ਼ਾਮਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਲਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਇਸ ਨੇੜੇ ਦੇ ਮੇਲ ਵਿਚ, ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸੁੱਚੀ, ਅਪਹੁੰਚ ਤੇ ਚੜ੍ਹਤ ਵਾਲੀ ਰਹੀ। ਉਹ ਸਦਾ ਹੀ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਅਡੋਲਤਾ, ਅਣਖ ਤੇ ਮੌਜੀ ਬੇ-ਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦੇਂਦੀ। ਕਦੀ-ਕਦੀ ਉਹ ਮਿੱਤਰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦੀ, ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ ਉਤੇ ਉਹਦੀ ਹਰ ਤਕਣੀ, ਉਹਦੇ ਹਰ ਬੋਲ ਤੇ ਉਹਦੀ ਹਰ ਮੁਦਰਾ ਇਕ ਬੇ-ਪਰਵਾਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਸੀ — ਘਿਰਣਾ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਛਾ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਪਣੇ ਬੁਲ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਇਕ ਬਨੌਟੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਕ ਪਾਰਟ ਅਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਕਾਮ ਤੇ ਚਾਹ ਦੇ ਤਸੀਹਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਮਸ਼ਕਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹਨੇ ਵੇਖਿਆ, ਮੈਂ ਪਖੰਡ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸਾਂ, ਪਰ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਤੇ ਸਾਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਮੇਰੇ ਵਲ ਤਕਦੀ। ਇਹ ਹਾਲਤ ਅਸਹਿ ਹੋ ਗਈ। ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਧੋਖਾ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਹਨੂੰ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸਾਂ, ਜੁ ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਤੇ ਸੋਚਦਾ ਸਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬੇਚੈਨੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਵਾੜੇ ਵਿਚ ਸਾਂ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਬਾਰੇ ਦਸਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਅਜਿਹੇ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਚੇਤੇ ਕਰ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂ ਜੁ ਮੈਨੂੰ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ<noinclude>{{left|੧੭੪}}</noinclude> 2gio3ij0k97qab9kgpvj26fbhzasady 250 75540 241613 2026-10-20T23:13:20Z Charan Gill 36 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਸੀ, ਕਿਉਂ ਜੁ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਉਚੀ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਭਾਵ ਤੋਂ, ਜੁ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਾ ਕਿਹਾ, ਪਰ ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਅਸਹਿ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਹੋਛੇ ਸੰਬੰਧ ਜਾਰੀ ਰ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 241613 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Charan Gill" /></noinclude>ਸੀ, ਕਿਉਂ ਜੁ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਉਚੀ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਭਾਵ ਤੋਂ, ਜੁ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਾ ਕਿਹਾ, ਪਰ ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਅਸਹਿ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਹੋਛੇ ਸੰਬੰਧ ਜਾਰੀ ਰਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਸਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਅਜੇ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਤੇ ਸਾਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਪੱਧਰ ਉਤੇ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਮੈਂ ਨਿਰਾਸ ਹੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪੁਛਿਆ: 'ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?' ਮੂਰਖ ਸੁਫ਼ਨਿਆਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਉਹਦਾ ਕਦੀ ਰਖੇਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤੇ ਕਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਿਆਸ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਮੈਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਹਿਤ ਨਾਲ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿਤੇ। ਉਹਨੂੰ ਇਕ ਆਵਾਰਾ ਔਰਤ ਬਣਾਣਾ ਡਰਾਉਣੀ ਗਲ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਹ ਕਤਲ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਹਨੂੰ ਕੋਈ ਬੇਗਮ, ਦਮਿਤਰੀ ਆਂਦਰੇਏਵਿਚ ਓਲੇਨਿਨ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣਾਣਾ, ਉਸ ਕੱਸਾਕ ਔਰਤ ਵਾਂਗ, ਜਿਹੜੀ ਸਾਡੇ ਇਕ ਅਫ਼ਸਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਹੋਰ ਵੀ ਮਾੜੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇਗੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਿੱਸਾਕ ਬਣ ਸਕਦਾ, ਜੇ ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਘੋੜੇ ਚੁਰਾ ਸਕਦਾ, ਚੀਖ਼ੀਰ ਨਾਲ ਗੁੱਟ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਖਰਮਸਤੀ ਦੇ ਗੌਣ ਗਾ ਸਕਦਾ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਲਈ ਉਹਦੀ ਬਾਰੀ ਵਿਚੋਂ ਚੜ੍ਹ ਸਕਦਾ, ਉਕਾ ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕੌਣ ਤੇ ਕੀ ਹਾਂ, ਇਹ ਹੋਰ ਗਲ ਹੁੰਦੀ; ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਦੇ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਸੁੱਟਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਅਜੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਤੇ ਬਨਾਵਟ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਅਹਿਸਾਸ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ, ਕਰੂਪੇ, ਕੋਝੇ ਬੀਤੇ ਨੂੰ ਨਾ ਭੁਲਾ ਸਕਿਆ; ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਭਵਿਖ ਹੋਰ ਵੀ ਆਸ-ਹੀਣ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਪਣੇ ਅਗੇ ਮੈਨੂੰ ਦੁਰਾਡੇ ਬਰਫ਼-ਕੱਜੇ ਪਹਾੜ, ਤੇ ਇਹ ਚੜ੍ਹਤ ਵਾਲੀ, ਖੁਸ਼ ਔਰਤ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕੋ-ਇਕ ਖੁਸ਼ੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਔਰਤ ਮੇਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ! ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਿੱਠੀ ਗਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਪਰ ਇਹ ਕਿ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝੇਗੀ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਘਟੀਆ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਆਈਂ ਹੈ: ਇਕਸਾਰ, ਅਡੋਲ ਤੇ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ; ਤੇ ਮੈਂ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਬਿਡੌਲ ਜੀਵ, ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਬਿਡੌਲਤਾ ਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਪੀੜਾਂ ਸਮਝੇ! ਮੈਂ ਰਾਤੀਂ ਸੁੱਤਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮੈਂ ਉਹਦੀਆਂ ਬਾਰੀਆਂ ਹੇਠ ਬੇ-ਮਤਲਬ ਵਕਤ ਗੁਜ਼ਾਰ ਛਡਿਆ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਕੁਝ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿਤਾ, ਜੁ ਮੇਰੇ ਉਤੇ ਘਟ ਰਿਹਾ ਹੈ। 18 ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਸਾਡੀ ਕੰਪਨੀ ਹੱਲਾ ਬੋਲਣ ਲਈ ਗਈ, ਤੇ ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਦੂਰ ਗੁਜ਼ਾਰੇ। ਮੈਂ ਉਦਾਸ ਤੇ ਨਿਰ-ਉਤਸ਼ਾਹ ਸਾਂ; ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ<noinclude>{{right|੧੭੫}}</noinclude> 3kaemj0ddxkg55ghmmtxjxhc9ra6nq5 250 75541 241614 2026-10-20T23:15:14Z Charan Gill 36 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਵਾਲੇ ਗੀਤਾਂ, ਤਾਸ਼, ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਦੌਰਾਂ, ਤੇ ਰੈਜਮੈਂਟ ਵਿਚ ਇਨਾਮਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਕਰਹਿਤਵੀਆਂ ਲਗੀਆਂ। ਕਲ੍ਹ ਮੈਂ ਘਰ ਪਰਤਿਆ, ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਤਕਿਆ, ਆਪਣਾ ਮਕਾਨ ਵੇਖਿਆ, ਚਾਚੇ ਯੇਰੋਸ਼..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 241614 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Charan Gill" /></noinclude>ਵਾਲੇ ਗੀਤਾਂ, ਤਾਸ਼, ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਦੌਰਾਂ, ਤੇ ਰੈਜਮੈਂਟ ਵਿਚ ਇਨਾਮਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਕਰਹਿਤਵੀਆਂ ਲਗੀਆਂ। ਕਲ੍ਹ ਮੈਂ ਘਰ ਪਰਤਿਆ, ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਤਕਿਆ, ਆਪਣਾ ਮਕਾਨ ਵੇਖਿਆ, ਚਾਚੇ ਯੇਰੋਸ਼ਕੇ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਡਿਉੜੀ ਵਿਚੋਂ ਬਰਫ਼-ਕੱਜੇ ਪਹਾੜ ਵੇਖੇ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਉਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਇਕ ਬਲਵਾਨ ਨਵਾਂ ਭਾਵ ਛਾ ਗਿਆ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਸਮਝ ਪੈ ਗਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਇਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਪਿਆਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀ ਵਰਤ ਗਈ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਭਾਵ ਨਾਲ ਬੇ-ਇੱਜ਼ਤੀ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ; ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਉਤੇ ਸ਼ਰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਮੈਨੂੰ ਇਹਦਾ ਮਾਣ ਹੈ। ਜੇ ਮੈਂ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਕਸੂਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਤੋਂ ਸਵੈ-ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਬਚ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਕੱਸਾਕ ਲੁਕਾਸ਼ਕੇ ਤੇ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਦੇ ਪਿਆਰ ਵਿਚੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਖੁਦ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰ ਤੇ ਈਰਖਾ ਹੀ ਉਤੇਜਤ ਕੀਤੀ। {{gap}}"ਇਹ ਆਦਰਸ਼ਕ, ਅਖੌਤੀ ਉਚਾ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਜੁ ਮੈਂ ਪਹਿਲੋਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸਨੇਹ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰੀਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਜਜ਼ਬੇ ਦਾ ਸੋਮਾ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਸਭੋ ਕੁਝ ਆਪ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੌਜ ਮਾਨਣ ਦੀ ਚਾਹ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਘਟ ਹੈ; ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਹਦੇ ਵਿਚ ਮੈਂ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰਦਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਸਭ ਕਾਸੇ ਦੇ ਸਜੀਵ ਰੁਪ ਨੂੰ ਜੁ ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਸੁੰਦਰ ਹੈ; ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ, ਇਹ ਕੋਈ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਚ ਮੇਰੇ ਰਾਹੀਂ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਖੁਦਾ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਦੁਨੀਆਂ, ਸਮੁੱਚੀ ਕੁਦਰਤ ਇਸ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਰੂਹ ਵਿਚ ਧਸਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ . ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਸਮੁੱਚੀ ਹੋਂਦ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਉਹਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖੁਦਾ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ-ਭਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਅਨਿਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। {{gap}}"ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖ ਚੁਕਾ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਲ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਇਕੱਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਲਿਆਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕਿੱਡੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਸ਼ਕਲ ਧਾਰੀ, ਤੇ ਮੈਂ ਕਿੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇਕ ਨਵਾਂ ਰਾਹ ਖੁਲ੍ਹਦਾ ਵੇਖਿਆ; ਇਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨਾਲੋਂ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਬਹੁਤਾ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ... ਤੇ ਹੁਣ ਪਿਆਰ ਆ<noinclude>{{left|੧੭੬}}</noinclude> tjf5szju3ddkax3tsyj5725sy3aplhz 250 75542 241615 2026-10-20T23:19:45Z Charan Gill 36 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਪੁਜਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਨਾ ਉਹ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅਫ਼ਸੋਸ! ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਔਖਾ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਇਕ-ਤਰਫ਼ਾ ਸੀਤ ਤੇ ਖਿਆਲੀ ਮਨੋ-ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸਾਂ। ਰੂਪ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹਨੇ ਇਹ ਅੰਦਰਲੀ ਡਾਢੀ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 241615 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Charan Gill" /></noinclude>ਪੁਜਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਨਾ ਉਹ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅਫ਼ਸੋਸ! ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਔਖਾ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਇਕ-ਤਰਫ਼ਾ ਸੀਤ ਤੇ ਖਿਆਲੀ ਮਨੋ-ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸਾਂ। ਰੂਪ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹਨੇ ਇਹ ਅੰਦਰਲੀ ਡਾਢੀ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਖਿੰਡਾ-ਪੁੰਡਾ ਦਿਤਾ; ਤੇ ਜੁ ਕੁਝ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹਦਾ ਕੋਈ ਅਫ਼ਸੋਸ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ! ਸਵੈ-ਤਿਆਗ ਮੂਰਖਤਾ ਤੇ ਬੇਥਵਾਪਣ ਹੈ! ਇਹ ਘੁਮੰਡ ਹੈ, ਹੱਕ ਦੀ ਨਾ-ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਓਹਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਰਸ਼ਕ ਤੋਂ ਖਲਾਸੀ ਹੈ। ਹੋਰਨਾਂ ਲਈ ਜੀਵੋ, ਤੇ ਭਲਾਈ ਕਰੋ! — ਕਿਉਂ? ਜਦੋਂ ਮੇਰੀ ਰੂਹ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਿਆਰ ਹੈ, ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਚਾਹ ਹੈ, ਤੇ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਉਹਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਣ ਦੀ ਚਾਹ ਹੈ। ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਚਾਹ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ। ਪਹਿਲੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਗ਼ਲਤ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਹ ਸਵਾਲ ਪੁਛ ਕੇ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣੇ ਸਨ: ਉਹਦਾ ਕੀ ਬਣੇਗਾ, ਮੇਰਾ ਕੀ ਬਣੇਗਾ, ਤੇ ਲੂਕਾਸ਼ਕੇ ਦਾ ਕੀ ਬਣੇਗਾ? ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ। ਮੈਨੂੰ ਖੁਦ ਆਪਣੇ ਇਰਾਦੇ ਦਾ ਅਤਬਾਰ ਨਹੀਂ, ਮੈਥੋਂ ਜੁ ਚੀਜ਼ ਕਰਵਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਬਲਵਾਨ ਹੈ। ਮੈਂ ਦੁਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਪਹਿਲੋਂ ਮੈਂ ਮੁਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਹੁਣ ਹੀ ਮੈਂ ਜਿਊਂਦਾ ਹਾਂ। ਅਜ ਮੈਂ ਉਹਦੇ ਘਰ ਜਾਵਾਂਗਾ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦਸ ਦਿਆਂਗਾ।" {{center|'''ਕਾਂਡ ਚੌਤੀਵਾਂ'''}} {{gap}}ਇਹ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖ ਲੈਣ ਪਿਛੋਂ, ਉਸ ਸ਼ਾਮ ਚਿਰਾਕਾ ਓਲੇਨਿਨ ਆਪਣੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ। ਬੁੱਢੀ ਚੁਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਇਕ ਬੈਂਚ ਉਤੇ ਬੈਠੀ ਕੋਇਆਂ ਉਤੋਂ ਰੇਸ਼ਮ ਦੀ ਤਾਰ ਲਾਹ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਣ-ਕੱਜੇ ਸਿਰ ਨਾਲ, ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਮੋਮਬੱਤੀ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸਿਊਂ ਰਹੀ ਸੀ। ਓਲੇਨਿਨ ਨੂੰ ਤਕ ਉਹ ਉਠ ਖਲੋਤੀ, ਉਹਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਦਾ ਰੂਮਾਲ ਫੜਿਆ ਤੇ ਚੁਲ੍ਹੇ ਕੋਲ ਚਲੀ ਗਈ। {{gap}}"ਮਾਰਯਾਨਕਾ," ਉਹਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਕੁਝ ਚਿਰ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੈਠੇਗੀ?" {{gap}}"ਨਹੀਂ, ਮੇਰਾ ਸਿਰ ਨੰਗਾ ਏ," ਉਹਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿਤਾ, ਤੇ ਕੁਦ ਕੇ ਚੁਲ੍ਹੇ ਉਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈ। {{gap}}ਓਲੇਨਿਨ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਲਮਕਦਾ ਉਹਦਾ ਇਕ ਗੋਡਾ ਤੇ ਉਹਦੀ ਇਕੋ ਸਿਡੌਲ ਲਤ ਹੀ ਦਿਸ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਬੁੱਢੀ ਨੂੰ ਚਾਹ ਪਿਆਈ। ਬੁੱਢੀ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਰੇਬੜੀ ਖੁਆਈ, ਜਿਹੜੀ ਉਹਨੇ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਤੋਂ ਮੰਗਵਾਈ। ਪਰ ਰੇਬੜੀ ਦੀ ਪਲੇਟ ਮੇਜ਼ ਉਤੇ ਰਖ ਮਾਰਯਾਨਕਾ ਫੇਰ ਚੁਲ੍ਹੇ ਉਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈ ਤੇ ਓਲੇਨਿਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ<noinclude>{{right|੧੭੭}}</noinclude> ctqh0z7l241ltgoarn4mmp20g4tyqje