Ałmaty

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="pl">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipodróże</sitename>
    <dbname>plwikivoyage</dbname>
    <base>https://pl.wikivoyage.org/wiki/Strona_g%C5%82%C3%B3wna</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.5</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Specjalna</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Dyskusja</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Użytkownik</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Dyskusja użytkownika</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipodróże</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Dyskusja Wikipodróży</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Plik</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Dyskusja pliku</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Dyskusja MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Szablon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Dyskusja szablonu</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Pomoc</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Dyskusja pomocy</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Dyskusja kategorii</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Moduł</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Dyskusja modułu</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Wydarzenie</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Dyskusja wydarzenia</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Ałmaty</title>
    <ns>0</ns>
    <id>240</id>
    <revision>
      <id>157181</id>
      <parentid>145830</parentid>
      <timestamp>2026-06-04T09:37:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Panmosi</username>
        <id>13277</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Samolotem */ dodano info o bezpośrednim połączeniu Wwa-Ałmaty</comment>
      <origin>157181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5730" sha1="giptorpbipyut7c2bq3lomcrchw7pta" xml:space="preserve">{{Top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa        = Ałmaty
 |widok        = Almaty montage 2015.PNG
 |herb         = 
 |mapa         = 
 |powierzchnia = 683,5&lt;ref&gt;https://www.gov.kz/memleket/entities/qazalem/activities/27965?lang=ru.&lt;/ref&gt;
 |prefiks      = +7 727
 |www          = https://www.gov.kz/memleket/entities/almaty-tourism?lang=en Departament Turystyki m. Ałmaty
}}
'''Ałmaty''' lub ''Ałma-Ata'' (kaz. Алматы, ros.: Алматы lub Алма-Ата) – ponad dwumilionowa&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/en/region/almaty/.&lt;/ref&gt; metropolia w pobliżu granicy z [[Kirgistan]]em. Miasto republikańskie, największe w [[Kazachstan]]ie, Pierwsza stolica niepodległego Kazachstanu w l.1991-1997.

== Charakterystyka ==
Miasto położone w południowo-wschodniej części kraju, na wysokości 700 – 900 m n.p.m. u północnego podnóża Ałatau Zailijskiego (pasmo Tienszanu Północnego), częściowo na stożkach napływowych Wielkiej i Małej Ałmatynki.

Ałmaty leży na granicy strefy stepowej i obszarów górskich. Mieszkańcy nie są zaskoczeni anomaliami temperatury i ekstremalnymi zjawiskami pogodowymi, ale pogoda zaczęła się zmieniać zbyt często i jakoś gwałtownie. Upał 39-stopniowy został zastąpiony ulewnym deszczem, a temperatura spadła do 20&amp;nbsp;°C.&lt;br /&gt;
Maj i czerwiec są najbardziej burzowymi miesiącami ze względu na szybką zmianę procesów z wiosennych na letnie. Wraz z przejściem frontowych odcinków mas powietrza, krótkotrwałe deszcze z burzami i porywistym wiatrem są prawdopodobne z reguły w drugiej połowie dnia. Jednak czasami proces szybkiego przechodzenia frontowych mas powietrza rozciąga się na pierwszą połowę lipca, a następnie temperatura może wzrosnąć do 40 stopni Celsjusza. Według prognostyków, z powodu konwekcji wewnątrzmasowej mogą tworzyć się chmury burzowe.&lt;br /&gt;
Dwie masy powietrza – gorąca i chłodna – zaczynają się stykać i dlatego do południa w metropolii jest gorąco, a po południu tworzy się zachmurzenie. Zachmurzenie, które tworzy się nad górami, prowadzi do opadów, które spadają w różnych częściach miasta. Opady mogą być krótkotrwałe i niezauważalne kilka krople i to wszystko – lub mogą być obfite opady deszczu&lt;ref&gt;https://informburo.kz/stati/ekstremalnaya-zhara-chereduetsya-s-livnyami-chem-obuyasnit-klimaticheskij-haos-v-almaty.&lt;/ref&gt;.

Od 1976 roku średnia roczna temperatura w Ałmaty wzrastała o 0,5 stopnia co 10 lat. Temperatura stale rośnie we wszystkich miesiącach roku. Najwyższe wskaźniki występują w lutym i marcu – o 1,3 stopnia co 10 lat. Negatywne aspekty obejmują fakt, że średnia miesięczna norma temperatury dla marca wynosi 2,7 stopnia Celsjusza i to właśnie w marcu następuje przejście od temperatur ujemnych do dodatnich. W tym przypadku częściej można spodziewać się wysokiego topnienia śniegu nagromadzonego w okresie zimowym. Styczeń (2023 r.) był jednak zimny. Przy normie wynoszącej –4,6&amp;nbsp;°C, rzeczywista średnia miesięczna temp. wynosiła –6,6&amp;nbsp;°C. Opady było o 9% wyższe od normy&lt;ref&gt;https://mgorod.kz/news/srednyaya-godovaya-temperatura-povyshaetsya-v-almaty/.&lt;/ref&gt;.

Jeśli chodzi o ilość opadów, w ciągu ostatnich 60-lat w Ałmaty, nie ma wyraźnej tendencji do zmiany rocznej ilości, częstotliwości silnych opadów, a także wartości maksymalnej ilości opadów, które spadły w ciągu dnia. Jednak dla Ałmaty, jak i praktycznie całego terytorium Kazachstanu, charakterystyczna jest duża zmienność ilości opadów z roku na rok. Najbardziej mokrym rokiem w Ałmaty był 2016, a najbardziej suchym 1917. Najbardziej mokrym lipcem był lipiec 2023 roku, kiedy spadło ponad 300% normy opadów dla tego miesiąca (obliczonej dla lat 1991–2020), a na przykład w 1913 roku lipiec był praktycznie bez opadów&lt;ref&gt;https://informburo.kz/stati/ekstremalnaya-zhara-chereduetsya-s-livnyami-chem-obuyasnit-klimaticheskij-haos-v-almaty.&lt;/ref&gt;.

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
Z Warszawy:
* ''PLL LOT'' bezpośrednie połączenie z Warszawy od 31 maja 2026 r.
* ''Lufthansa'' przez Frankfurt
* ''Turkish Airlines'' przez Istambuł&lt;br /&gt;
* ''Qatar Airways'' przez Doha
możliwe równiez połączenie np.:
* Air Astana z Londynu (LHR)  z międzylądowaniem w Aktau, 
* Pegasus z Berlina 
* Neos Air z Mediolanu 

W  czerwcu 2024 oddano do użytku nowy terminal do którego przeniesiono wszystkie międzynarodowe połączenia.&lt;ref&gt;https://forbes.kz/articles/vse-mezhdunarodnye-reysy-pereveli-v-novyy-terminal-aeroporta-almaty-d83cdb&lt;/ref&gt;

=== Koleją ===
Dwa dworce kolejowe Ałmaty-1 oraz Ałmaty-2 oddalone od siebie o 9 km zlokalizowane są odpowiednio w północnej części miasta oraz w pobliżu centrum (3 km od poczty głównej).&lt;br /&gt;
Z Ałmaty-2 dojedziemy m.in. bezpośrednio do Astany. Bilety można nabyć poprzez [https://bilet.railways.kz/?%20locale=us portal pasażera] z 45-dniowym wyprzedzeniem. Najkrótszy czas przejazdu wynosi około 14 – 16 godzin. Podróż w wagonach z miejscami siedzącymi (35-os.), po „Grand-klasa” (Lux) 5-przedziałowe (2-osobowe) z miejscami sypialnymi oraz prysznicem.

=== Samochodem ===
Ałmaty jest ważnym węzłem drogowym. Jednak podróż z Polski do Ałmatów samochodem jest właściwie niemożliwa. Należy wybrać drogę przez [[Stambuł]], [[Buchara|Bucharę]], [[Taszkent]] i przez [[Biszkek]].

=== Autobusem ===

== Komunikacja ==

== Warto zobaczyć ==

== Najbliższe okolice ==

== Praca ==

== Nauka ==

== Zakupy ==

== Gastronomia ==

== Imprezy ==

== Noclegi ==

== Kontakt ==

== Bezpieczeństwo ==

== Informacje turystyczne ==

== Gdzie dalej ==

== Przypisy ==
&lt;references/&gt;

{{Jest w|Kazachstan}}

[[Kategoria:Kazachstan]]</text>
      <sha1>giptorpbipyut7c2bq3lomcrchw7pta</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Perm</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1896</id>
    <revision>
      <id>157166</id>
      <parentid>157162</parentid>
      <timestamp>2026-06-04T08:02:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Warto zobaczyć */</comment>
      <origin>157166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29916" sha1="pwcifpapmufgkojstn2sccda0pzr53h" xml:space="preserve">{{Top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Perm
 |nazwa oryginalna = Пермь
 |widok            = Свято-Троицкая_(Слудская)_церковь_в_лучах_заката.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Coat_of_Arms_of_Perm.svg
 |mapa             = Perm in Russia.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Russia.svg|20px]] [[Rosja]] 
 |region           = [[Plik:Flag_of_Perm_Krai.svg|20px]] [[Kraj Permski]]
 |powierzchnia     = 800,5
 |wysokość         = 149
 |ludność          = 1 027 500
 |prefiks          = +7 342
 |kod pocztowy     = 614xxx
 |www              = https://gorodperm.ru/
}}
'''Perm''' ([[Rozmówki rosyjskie|ros]]. Пермь) to największe miasto i stolica [[Kraj Permski|Kraju Permskiego]] i jedno z miast [[Rosja|Rosji]] liczące ponad milion mieszkańców. Przed rewolucją było stolicą prowincji, a obecnie stanowi centrum rozległego regionu o niezwykłej przyrodzie i bogatej historii. Sam Perm został przytłoczony przez przemysł, który przekształcił miasto w konglomerat dymiących kominów, stref przemysłowych i budynków z czasów sowieckich, za którymi trudno dostrzec fragmenty przeszłości. Dla większości podróżnych Perm będzie jedynie wspomnieniem, ale jeśli jesteś naprawdę ciekawy, znajdziesz tu mnóstwo interesujących rzeczy do zobaczenia – od starych fabryk po muzeum rzeźby drewnianej, a majestatyczna rzeka Kama nikogo nie pozostawi obojętnym.

== Charakterystyka ==
Perm leży nad rzeką Kamą, nieco na południe od jej ujścia do Czusowej, na granicy dwóch zupełnie odmiennych stref naturalnych. Na południe od miasta rozciąga się lasostep, a na północ, za Czusową i Kamą, tajga. Nazwa Perm jest bardzo stara. Ludy północnego zachodu używały jej na określenie terenów dalekiego wschodu wzdłuż rzek Wyczegda i Kama (patrz też [[Kraj Permski]]). Współczesny Perm znajduje się na południu tego starożytnego regionu. Podobnie jak [[Twer]], Perm jest żeński. Mieszkańcy miasta nalegają, aby nazwę wymawiać z miękkim „r” – ''Perm''.

=== Historia ===
Perm to typowe miasto [[Ural]]u, wyrosłe z zakładów metalurgicznych: Jegoszycha (1723) i Motowilicha (1736). Zakład Jegoszycha nie działał długo, został zamknięty w 1788 roku. Jednak osada, która rozwinęła się wokół niego, stała się już miastem i otrzymała nazwę Perm. Zaledwie kilka lat później stał się również centrum prowincji, jednocząc niemal wszystkie miasta [[Ural]]u i związane z nimi gałęzie przemysłu. Przyczyn było kilka, z których jedna prawdopodobnie związana była z transportem: Perm, położony nad Kamą, był najdalej na wschód wysuniętym punktem, stosunkowo łatwo dostępnym z centralnej [[Rosja|Rosji]], zanim powstała kolej.

Perm zachował status stolicy prowincji aż do rewolucji. Znalazło to wyraźne odzwierciedlenie w wyglądzie miasta, choć pierwotna wersja prowincjonalnej zabudowy nie przetrwała pożaru z 1842 roku. Później próbowano budować z kamienia, ale z powodu braku środków wzniesiono również drewniane domy, tynkowane i malowane na kamień – kilka z tych „hybryd” przetrwało do dziś. Produkcja metalurgiczna zakładu Motowilicha ostatecznie zamarła w połowie XIX wieku, ale została zastąpiona produkcją broni, a przed rewolucją ogromna Permska Fabryka Armat zaopatrywała armię rosyjską w jedną piątą całego arsenału. Pojawiła się jednak bomba z opóźnionym zapłonem: duża fabryka miała liczny proletariat, więc nazwa Motowilicha kojarzy się obecnie przede wszystkim z rewolucyjnymi wydarzeniami z 1905 roku, które miały tu dość dramatyczny przebieg.

Perm poniósł kolejną porażkę podczas wojny domowej, kiedy to zarówno biali, jak i czerwoni spustoszyli miasto. Władze sowieckie najwyraźniej nie były zachwycone arystokratycznym Permem – w 1923 roku stolicę Uralu przeniesiono do proletariackiego [[Jekaterynburg]]a. Miasto pozostawało bez własnego regionu do 1938 roku, kiedy to utworzono obwód permski, późniejszy [[Kraj Permski]]. W latach 1940–1957 miasto nosiło nazwę Mołotow na cześć Wiaczesława Mołotowa, tego samego, który podpisał pakt Ribbentrop-Mołotow. Jednak ta postać polityczna urodziła się dość daleko stąd, w Kukarce (obecnie Sowieck), i nie miała bezpośredniego związku z Permem. 

=== Nowoczesność ===
W najnowszej historii [[Rosja|Rosji]] obwód permski aktywnie przyjął rolę regionu postępowego i innowacyjnego. Oleg Czirkunow, który objął urząd gubernatora w 2004 roku, zaprosił do miasta modnych moskiewskich projektantów, którzy natychmiast otworzyli w Permie muzeum sztuki współczesnej, ozdobili ulice spektakularnymi pomnikami, takimi jak litera „P” (ogłoszona symbolem Permu), i przedstawili napoleońskie plany przekształcenia Permu w najnowocześniejsze miasto Europy, jej kulturalną stolicę. Kiedy gubernator kilka lat później opuścił stanowisko i po cichu uciekł do tej samej Europy, wielu projektantów podążyło za nim, choć niektórzy pozostali, dzięki czemu życie kulturalne miasta pozostaje niezwykle tętniące. Perm to również doskonałe miejsce dla miłośników historii i tych, którzy lubią leniwe, przemyślane spacery: za palisadą nowoczesnych budynków kryją się fragmenty starożytności, rozległe widoki na Kamę i klimat dawnego uralskiego przemysłu. Warto zatrzymać się w mieście przynajmniej na jeden dzień, a biorąc pod uwagę muzea i okolicę, drugi lub trzeci dzień również nie będzie złym pomysłem.

=== Orientacja ===
Podobnie jak wiele miast położonych nad dużymi rzekami, Perm ma wydłużony kształt: ponad 40 km wzdłuż Kamy i zaledwie 5-6 km szerokości. Wszystkie interesujące dzielnice znajdują się na lewym (południowym) brzegu. '''Centrum''' miasta jest przesunięte na zachód. Zaczyna się w miejscu, gdzie [[Kolej Transsyberyjska]] łączy się ze starą Linią Gornozawodską biegnącą wzdłuż Kamy, i wzdłuż niezmiennej ulicy Lenina ciągnie się na wschód przez około 4 km: najpierw nowa część radziecka, a następnie (za Prospektem Komsomolskim) stara część gubernialna. Dzielą je ogromny (około kilometra długości!) plac zwany ''Esplanadą''. Na wschodzie zabudowa kończy się w wąwozie rzeki Jegoszycha, za którym zaczyna się '''Motowilicha''' – kolejna historyczna i godna uwagi dzielnica, utworzona wokół fabryki zbrojeniowej. Reszta Permu składa się ze stref przemysłowych, osiedli mieszkaniowych, osiedli fabrycznych i sektora prywatnego, gdzie nie ma nic do zobaczenia poza lokalnym kolorytem.

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
Do [[Moskwa|Moskwy]] jest 6-7 lotów (niektóre z nich odbywają się nocą) i jeden do [[Petersburg]]a. Istnieje również wiele lotów regionalnych do zachodniej [[Syberia|Syberii]] i na [[Ural]], ale nie są one regularnie obsługiwane. Wszystkie loty międzynarodowe są czarterami.

{{Znacznik|Lotnisko Bolszoje Sawino|57.914444|56.021111|typ=transport}}'''[https://aviaperm.ru/ Lotnisko Bolszoje Sawino]''' ({{IATA|PEE}}). ☎ Informacje: +7 (342) 299-17-71, kasa biletowa na lotnisku: +7 (342) 299-15-95. Loty krajowe odlatują z nowego Terminalu A, podczas gdy stary Terminal B obsługuje tylko kilka lotów międzynarodowych. Przejście z jednego terminalu do drugiego jest najwyraźniej niemożliwe, chyba że zjedziemy na Trasę Kosmonawtowa, co stanowi znaczny objazd (prawie 2 km). Nowy terminal obiecuje standardową infrastrukturę lotniska, w tym przechowalnię bagażu (443 ruble dziennie). 

''Jak dojechać'': Z dworca autobusowego na lotnisko należy wsiąść do autobusu podmiejskiego linii 108; Podróż trwa około pół godziny. Spodziewaj się 3-4 odjazdów na godzinę w godzinach 6:00-23:00. Taksówka do centrum miasta kosztuje od 400 ₽. Z centrum autobus jedzie do Terminalu A, następnie do Terminalu B, a stamtąd z powrotem do miasta.

Obok Terminalu B znajduje się [https://www.polethotel.ru/ Hotel Polet] (tel. +7 (342) 294-96-46, pokój jednoosobowy/dwuosobowy: 2900/4100 ₽). Po otwarciu nowego terminalu stał się on praktycznie bezużyteczny dla podróżnych, ponieważ większość lotów wymaga skorzystania z taksówki. Jeśli odlatujesz ze starego terminalu, możesz skorzystać z całodobowej restauracji hotelowej. Ceny są takie same jak na lotnisku, ale jest tam przytulniej i ciszej.

=== Koleją ===
Perm leży na północnej odnodze [[Kolej Transsyberyjska|Kolei Transsyberyjskiej]], między [[Kirow]]em a [[Jekaterynburg]]iem. Codziennie przejeżdża tędy siedem do ośmiu par pociągów: wszystkie syberyjskie z [[Petersburg]]a i niektóre z [[Moskwa|Moskwy]]. Rozkład jazdy nie jest jednak zbyt dogodny, ponieważ połowa pociągów kursuje o tej samej porze, praktycznie jeden po drugim.

Z [[Jekaterynburg]]a podróż trwa 5,5-6 godzin. Są tylko trzy pociągi dzienne (w tym Łastoczka), reszta kursuje w nocy. Z [[Kirow]]a podróż trwa 7,5-8 godzin, a z [[Głazow]]a 4,5-5 godzin. Nocny pociąg do [[Iżewsk]]a jest dość dogodny (7-8 godzin).

Pociągi podmiejskie docierają do [[Kungur]]u (2 godziny), [[Czusowoj]]u (3-3,5 godziny) i [[Kizieł|Kiziela]] (4,5 godziny).

[[Plik:Perm_I_Railway_Station.jpg|thumb|upright=1.35|Stary dworzec Perm I]]
{{Znacznik|Perm I|58.020048 |56.252410 |typ=transport}}'''Perm I''', ul. Monastyrskaja 5. Stary permski dworzec kolejowy, zbudowany dla linii Gornozawodskiej, która dotarła do miasta 30 lat przed powstaniem nowoczesnej [[Kolej Transsyberyjska|Kolei Transsyberyjskiej]]. Obecnie stacja obsługuje jedynie pociągi podmiejskie do Czusowskiej i Ugleuralskiej; pociągi dalekobieżne się tu nie zatrzymują. Mało prawdopodobne jest, aby przyjechać na tę stację lub z niej odjechać, ale sam budynek jest wart zobaczenia – to lokalny punkt orientacyjny i jeden z najwspanialszych rosyjskich dworców kolejowych XIX wieku. 

{{Znacznik|Perm II|58.004285 |56.180010 |typ=transport}}'''Perm II''', ulica Lenina 89. Główny dworzec kolejowy w mieście, na którym zatrzymują się wszystkie pociągi dalekobieżne i z którego odjeżdżają niektóre pociągi podmiejskie. Ten nowoczesny budynek, stosunkowo niewielki jak na standardy kolei transsyberyjskiej, znajduje się między liniami do Czusowskiej i [[Jekaterynburg]]a. Oprócz poczekalni znajduje się tam kawiarnia Strela (czynna od 9:00 do 21:00), niezbyt zachęcająca kawiarnia, oraz przyzwoita, całodobowa kawiarnia Kofe-Love – wydzielona część poczekalni z sofami i barem. Są tam również toalety. Stacja znajduje się na zachodnim krańcu Alei Lenina, 2,5 km od centrum (Esplanady) lub cztery przystanki komunikacją miejską.

=== Samochodem ===
Do Permu z zachodu prowadzą dwie drogi: odnoga autostrady [[Plik:M7-RUS.svg|25px]] przez [[Iżewsk]] (280 km) oraz nienumerowana autostrada z [[Kirow]]a (500 km). Stan obu dróg na 2021 rok był zadowalający. Droga do [[Jekaterynburg]]a (360 km) jest doskonała, w większości dwupasmowa, z licznymi poszerzeniami i pasami do wyprzedzania na wzniesieniach. Przed [[Jekaterynburg]]iem jest to autostrada czteropasmowa, a w pobliżu Permu – sześciopasmowa. Do [[Iżewsk]]a można również dojechać lewym brzegiem Kamy, przekraczając rzekę w [[Czajkowski]]m, lub prawym brzegiem, ale przez [[Wotkińsk]]: wszystkie te trasy są mniej więcej równoważne. Nie ma oczywistej drogi do [[Ufa|Ufy]] (470–550 km); trzeba będzie skorzystać z dróg lokalnych.

Jeśli przejeżdżasz przez Perm tranzytem, ​​skorzystaj z obwodnicy: miasto ma duże odległości i bardzo zatłoczone drogi. Do [[Bieriezniki|Bierieznik]], [[Solikamsk]]a i [[Czusowoj]]u można dojechać rzeką Kamą przez miasto lub obwodnicą. Na Kamie znajdują się tylko trzy mosty: most obwodowy na zachodnim krańcu miasta, most Komunalny w centrum oraz zapora Kamskiej Elektrowni Wodnej na północnym krańcu Permu.

Cała centralna część miasta jest objęta strefą płatnego parkowania w dni powszednie. Znalezienie wolnego miejsca może być trudne. Aktualne informacje o cenach i metodach płatności można znaleźć na stronie internetowej operatora lub na tablicach informacyjnych przy ulicach.

=== Autobusem ===
W Kraju Permskim nie ma wielu linii kolejowych, więc komunikacja autobusowa jest dobrze rozwinięta. Transport poza region jest znacznie rzadszy: na przykład autobusy do [[Jekaterynburg]]a (7 godzin) kursują tylko 2-3 razy dziennie, często w nocy, a do [[Kirow]]a nie ma żadnych połączeń. Więcej autobusów kursuje na południe: do [[Iżewsk]]a (5 godzin) 5-6 razy dziennie, a do [[Ufa|Ufy]] (10-11 godzin) bezpośrednie połączenia są dostępne kilka razy dziennie. 

{{Znacznik|Dworzec Autobusowy Centralny|58.002348 |56.23230 |typ=transport}}'''Dworzec Autobusowy Centralny''', ul. Rewolucji 68. ☎ +7 (342) 236-43-00, +7 (342) 236-44-34. 🕑 5:00 - 22:40. Stary budynek pełen straganów z samsą i innymi wypiekami wątpliwej jakości. Po drugiej stronie ulicy znajduje się rozległy i raczej mało zachęcający targ centralny. Obok dworca autobusowego znajduje się nowe centrum handlowe z supermarketem Piateroczka, a tuż przy placu McDonald's (7:00–23:00). Przechowalnia bagażu: 90 ₽/doba. Esplanada znajduje się niecały kilometr od dworca autobusowego; można tam dojść pieszo. 

{{Znacznik|Dworzec autobusowy Jużnaja|57.974564 |56.262217 |typ=transport}}'''Dworzec autobusowy Jużnaja''', ul. Iżewskaja 2. 🕑 5:45–21:45. To ostatni przystanek autobusów do [[Kungur]]u i kilku innych miejsc.

=== Statkiem ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img35 River station.jpg|thumb|upright=1.35|Stacja rzeczna]]
Od dawna nie ma regularnych rejsów po Kamie. Rejsy odbywają się kilka razy w miesiącu, wiele z nich wypływa z Permu, a czasami kontynuuje do [[Moskwa|Moskwy]] lub [[Astrachań|Astrachania]]. Tylko bardzo rzadkie rejsy rzeczne w górę Kamy.

{{Znacznik|Dworzec Rzeczny|58.0207 |56.2513 |typ=transport}}'''[http://rechnojvokzalperm.ru/ Dworzec Rzeczny]''', ulica Monastyrskaja (''w pobliżu stacji Perm I''). Ten piękny przedwojenny budynek (wybudowany w 1940 roku) dawno przestał pełnić swoją funkcję i został przekształcony w muzeum. Obecnie mieści się w nim multimedialna wystawa „Rosja – Moja Historia”.

== Komunikacja ==
[[Plik:Perm asv2019-05 img23 Kama River.jpg|thumb|upright=1.35|Pociąg miejski wzdłuż rzeki Kama]]
Autobusy i tramwaje. Godziny kursowania: od 5:30 do 23:30. Trasy i rozkłady jazdy są dostępne na [https://www.gortransperm.ru/ stronie internetowej miejskiego transportu]. '''Przejazd''' kosztuje 33 ruble (stan na 2022). W ciągu 40 lub 60 minut (czas zależy od numeru linii) można dokonać jednej przesiadki za 17 rubli. Opłata u konduktora gotówką lub zbliżeniową kartą bankową. W Permie funkcjonuje także [https://xn--59-jlcdkn1aeeel.xn--p1ai/ karta miejska „Malachit”] (kaucja za kartę: 50 rubli), która działa jako portmonetka elektroniczna lub bilet dobowy (124 ruble). Kartę można kupić w oddziałach banku „Pochtobank” oraz w punktach o nazwie „Centralna Kasa”. Doładowanie jest możliwe przez bankomaty Sbierbanku lub usługę Sberbank Online.

Plany lokalnych władz dotyczące rozwoju miejskiej kolei elektrycznej nie cechują się dużą konsekwencją. Pomysł całkowitego zamknięcia linii biegnącej wzdłuż Kamy, łączącej dwa miejskie dworce, został zastąpiony entuzjazmem dla aktywnego rozwoju połączeń podmiejskich. Według stanu na 2022 rok pociągi elektryczne kursują ze stacji Perm-2 przez Perm-1 w kierunku Elektrowni Wodnej na Kamie co pół godziny rano i wieczorem, z długą przerwą w środku dnia. Pociągami tymi wygodnie dojechać do dzielnicy Motowilicha, a z okien można podziwiać nietypowe widoki. Jednak w drogę powrotną najprawdopodobniej wybierzesz już zwykły transport naziemny.

== Warto zobaczyć ==
Jeśli jesteś w Permie tylko na krótko, wybierz się na spacer po centrum miasta – najlepiej ulicą Monastyrską wzdłuż rzeki Kamy, a stamtąd do meczetu katedralnego. Odwiedź galerię sztuki, aby zobaczyć permskie drewniane rzeźby, a następnie udaj się do Motowilichy i zwiedzaj okolicę z Góry Wyszki. Ten minimalistyczny plan zwiedzania można z łatwością zrealizować w pół dnia, a dzięki niemu zyskasz dobry pogląd na miasto.

=== Centrum prowincjonalne ===
Stare centrum Permu ogranicza rzeka Kama na północy, Prospekt Komsomolski na zachodzie, wąwóz rzeki Jegoszycha na wschodzie i rozciąga się mniej więcej do ulicy Puszkina na południu. Ta część miasta jest dobrze przygotowana dla turystów. Perm był podobno pierwszym miastem w [[Rosja|Rosji]], które wytyczyło specjalny szlak turystyczny – zieloną linię narysowaną na asfalcie: około 40 punktów orientacyjnych, każdy z dobrze opisanym szyldem. Bardziej kontrowersyjną inicjatywą była czerwona linia, poświęcona celebrytom mieszkającym w Permie i ich związkom. Budynki wzdłuż czerwonej linii również są w większości zabytkowe, ale napisy na szyldach przypominają niekiedy artykuły z tabloidów.

Jako stolica [[Ural]]u, Perm, miasto prowincjonalne, przyciągał wielu celebrytów, którzy później o nim pisali. Choć Czechow dość trafnie umiejscowił akcję swojej sztuki „Trzy siostry” w Permie, autor „Doktora Żywago” nie poczynił żadnych bezpośrednich twierdzeń, Perm jest również (i nie bez powodu) uważany za inspirację dla miasta Jurjatina. W centrum miasta znajduje się wiele miejsc związanych z literaturą, a jeśli ktoś jest zainteresowany, może wybrać się na osobny spacer po nich.

==== Wzdłuż Kamy ====
[[Plik:П-9.jpg|thumb|upright=1.35|Lokomotywa parowa na stacji Perm-I]]
* {{zobacz
| name=Dworzec Perm I | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska | lat=58.020289| long=56.252531| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kolej przybyła do Permu nie ze stolic, ale ze wschodu. Odizolowana linia Gornozawodskaja z Permu do [[Jekaterynburg]]a (przez Chusovoy i [[Niżny Tagił]]) została zbudowana w latach 1874-78 w celu przeładunku towarów na statki w Permie i transportu ich dalej wzdłuż Kamy. Budynek stacji w stylu neorosyjskim (1878) zaprojektował petersburski architekt Peter Schreiber i dokładnie taki sam powstał na drugim końcu linii, w [[Jekaterynburg]]u - obecnie jest to stary dworzec z muzeum kolejnictwa. Zewnętrznie stacje Perm i Jekaterynburg nie są zbyt podobne, ponieważ w 1899 do Permu dodano drugą wieżę, co, co dziwne, bardzo do niej pasowało. W pobliżu znajdują się stare magazyny z końca XIX wieku i pomnik parowozu.
}}
* {{zobacz
| name=Sobór Pietropawłowski | alt= | url= | adres=ul. Sowiecka 1| lat=58.019167| long=56.255556| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Zakład Jegoszycha, z którego wywodzi się Perm, znajdował się, jak można się domyślić, nad rzeką Jegoszycha – wschodnią granicą współczesnego centrum Permu. W XIX wieku, po pożarach i odbudowie, miasto przesunęło się na zachód, a teren dawnej fabryki zaczął bardziej przypominać przedmieścia. Stojący w tym miejscu niepozorny kamienny kościół to ostatnia rzecz, która pozostała po fabryce. Został zbudowany w 1760 roku na miejscu drewnianego kościoła.
}}
[[Plik:Perm asv2019-05 img26 Monastyrskaya11.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Meszkowa]]
* {{zobacz
| name=Dom Meszkowa | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11| lat=58.01875| long=56.246756| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Historia najlepszych budynków Permu jest zaskakująco podobna: najpierw zbudowano zwykłą rezydencję, a następnie kupił ją kupiec, który zamówił niecodzienną dekorację. Tak było w przypadku słynnego dworu Gribuszynów, ale początek tego procesu dał Mikołaj Wasiljewicz Meszkow (1851-1933), właściciel statku parowego i filantrop, któremu przedrewolucyjny Perm zawdzięczał niemal wszystko: od własnego uniwersytetu po uratowanie prowincji przed głodem, który miał miejsce w 1891. Klasyczny dwór nad brzegiem rzeki Kamy został zbudowany jeszcze w 1820. W 1842 uległ zniszczeniu w wyniku pożaru i przez długi czas stał opuszczony. W latach 1887-89. Meszkow, który kupił dwór, odnowił budynek w duchu eklektyzmu i okazał się bardzo piękny - dom wygląda szczególnie dobrze od strony rzeki Kamy. Obecnie mieści się w nim muzeum historii lokalnej.
}}
* {{Znacznik|Skwer im. Reszetnikowa|58.018333|56.242222|typ=natura}}'''Skwer im. Reszetnikowa'''. Przed rewolucją główny deptak miasta, a jak na dzisiejsze standardy - mały publiczny ogród wzdłuż ulicy Monastyrskiej z pięknym widokiem na rzekę Kamę. Jego najbardziej rozpoznawalnym elementem był pomnik bohaterów wojny domowej - żeliwny monolit zbudowany w 1985 roku. Po drugiej stronie ulicy, na rogu ulic Monastyrskiej i Sibirskiej, dom Wierderewskiego jest przykładem rozwoju Permu po pożarze w 1842: parterowy drewniany dwór, ozdobiony kamieniem. Obok znajduje się Dom z Lwami (ul. Monastyrska 15) – typowy stalinowski budynek wybudowany w 1946 roku, z jakiegoś powodu ozdobiony postaciami lwów.
[[Plik:Пермская художественная галерея. Вид с Камы.jpg|thumb|upright=1.35|Sobór Przemienienia Pańskiego]]
* {{zobacz
| name=Sobór Przemienienia Pańskiego | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11| lat=58.016289| long=56.234606| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Majestatyczny sobór na początku Prospektu Komsomolskiego, na wysokim brzegu Kamy, mieści obecnie galerię sztuki. Jej ekspozycja jest nawet ciekawsza niż sam sobór, choć warto obejrzeć także jego zewnętrzną bryłę. Budowa świątyni wiąże się z przeniesieniem do Permu starego monasteru Pyskorskiego, który znajdował się w okolicach Usola, kilkaset kilometrów w górę biegu Kamy. Monaster przeniesiono w 1781 roku, równocześnie z nadaniem Permowi praw miejskich, natomiast sobór wzniesiono w latach 1798–1818. Jest to jeden z najwcześniejszych i najciekawszych zabytków klasycyzmu uralskiego, zaprojektowany najprawdopodobniej przez architektów ze stolicy. Wśród autorów projektu wymienia się pracującego w Petersburgu Gottlieba Paulsena, a nawet Matwieja Kazakowa. Skwer przed soborem nosi imię pisarza Dmitrija Mamina-Sibiriaka, którego pomnik oczywiście się tutaj znajduje. Pisarz spędził jednak w Permie jedynie kilka lat jako uczeń Permskiego Seminarium Duchownego, a swoją twórczość poświęconą Uralowi tworzył głównie w [[Jekaterynburg]]u. Ze skweru można zejść na nadbrzeże i podziwiać znakomity widok na rzekę Kamę.
}}

== Najbliższe okolice ==

* [[Krasnokamsk]]
* [[Dobrianka]]
* [[Kungur]]
* [[Nytwa]]

== Praca ==
Perm jest jednym z największych ośrodków przemysłowych w kraju. Przemysł rozwija się głównie na obrzeżach miasta, szczególnie przodują w tym dwie dzielnice: Ordżonikidżewski rejon (Орджоникидзевский район) i Industrialny rejon (Индустриальный район).

Spośród największych przedsiębiorstw zlokalizowanych w Permie warto wymienić: oddziały Łukoilu i Gazpromu, Morion (producenta oraz właściciela ośrodków badawczych ds. telekomunikacji), Fabryka Słodyczy Kamskaya (własność Nestlé), Sibur-Chimprom (przemysł petrochemiczny), PNPPK (produkcja oprzyrządowania samolotów i systemów nawigacji). Regionalne oddziały w mieście posiadają także największe krajowe banki, firmy maklerskie czy firmy inwestycyjne.

Średnia wypłata wśród ludności Permu w roku 2020 wyniosła 40 tysięcy rubli. Największy wzrost odnotowało wtedy górnictwo, telekomunikacja i branża bankowości. Zarobki mieszkańców regionu wahają się w przedziale 25 - 55 tysięcy rubli, co odpowiada około 1400 - 4200 złotych.

== Nauka ==
Perm jest dużym ośrodkiem naukowym, w którym koncentruje się wiele instytutów Oddziału Uralskiego Rosyjskiej Akademii Nauk, dziesiątki instytutów badawczych i projektowych, siedem instytucji szkolnictwa wyższego prowadzących różnorodne badania naukowe na tematy stosowane i podstawowe. Niektóre organizacje naukowe są zjednoczone w Perm Scientific Center of the Ural Branch of the Russian Academy of Sciences.

== Zakupy ==
Wraz z dynamicznym rozwojem miasta, wokół niego zaczęły powstawać centra handlowe. Większość z nich znaleźć można przy obwodnicy miasta (droga R242), biegnącej w kier. Jekaterynburga. Zdecydowanie jednym z obowiązkowych miejsc do odwiedzenia jest Centralny Targ (Центральный рынок) przy ul. Puszkina, na którym można znaleźć naprawdę wiele ciekawych rzeczy. W Permie można zauważyć wiele produktów z [[Chiny|Chin]] czy Azji Środkowej, sprzedawane przez przyjezdnych handlarzy.

* '''Центральный универмаг Мотовилихи''' (Central Mall Motowiliha) - Ul. 1905 Goda 18A - niewielkie centrum handlowe z supermarketem, salą zabaw i wieloma małymi butikami. W pobliżu przystanek tramwajowy i muzeum wyposażenia wojska rosyjskiego (Музей Мотовилихинских заводов).
* '''Аврора''' (Awrora) - Ul. Stachanowskaja 40A - spory dom targowy, przy granicy miasta. Duży wybór produktów zarówno w samym budynku, jak i sąsiednich pomniejszych. W promieniu kilkuset metrów 3 przystanki autobusowe, duże rondo, park, poczta oraz kilka lokali typu fast food.
* '''[http://www.domino.ru/ Домино]''' (Domino) - Ul. Kujbyszewa 85A - mała galeria ze sklepem spożywczym, kafeterią, dużym wyborem AGD i odzieży. Niedaleko znajduje się Wieża Śmierci.

== Gastronomia ==

* '''Пермская кухня''' (Piermskaja Kuchnia) - Ulica Gazety Zwiezda 75 (ул. Газеты Звезда 75), tel. +7 (342) 244-13-55 - lokal serwuje regionalne odmiany powszechnej rosyjskiej kuchni. Wnętrze posiada nowoczesny charakter, a atmosferę umilają specjalni goście.
* '''Бостон''' (Boston) - Prospekt Komsomolski 66 (Комсомольский пр. 66) - niewielka restauracja typu fast food, z bardzo szybką obsługą. Bar posiada opcję dowozu oraz menu online. Atutem jest lokalizacja przy jednej z głównych ulic miasta.
* '''Компот''' (Kompot) - Ul. Sibirskaja 47A (ул. Сибирская, 47А), tel. +7 (342) 241-05-05 - przytulny lokal, utrzymany w specyficznym stylu amerykańskim. W pobliżu znajduje się Park Rozrywki im. Gorkiego, stadion Dinamo Perm oraz McDonald's.
* '''[http://roma59.tilda.ws/ РомаНальёт]''' (RomaNaljot) - Ul. Piermskaja 68 (Пермская ул. 68), tel. +7 (342) 278-83-84 - pub z bardzo dobrymi obiadami oraz alkoholem. Istnieje możliwość rezerwacji, oglądania meczów czy degustacji. Niestety wewnątrz jest mało miejsc, ale działa tu świetna obsługa.
* '''[http://sufraperm.ru/ Суфра]''' (Sufra) - ul. Monastyrskaja 14 (ул. Монастырская 14), tel. +7 (342) 259-07-80 - egzotyczne kaukaskie wnętrze i perska kuchnia, serwowana przez permskich Azerów. Restauracja położona na przeciw Głównego Meczetu, obok dużego hotelu.

== Festiwale, imprezy ==

* '''[http://www.arabesque.permonline.ru/news.html Арабеск]''' (Arabiesk) - coroczny konkurs baletowy, trwający kilka dni.
* '''[https://eng.flahertiana.ru/ Międzynarodowy Festiwal Filmów Dokumentalnych Flahertiana]''' - organizowany we wrześniu lub październiku.
* '''[https://diaghilevfest.ru/en/ Międzynarodowy Festiwal Diagilewa]''' (Дягилевский фестиваль) - wydarzenie prezentuje różne gatunki i ruchy artystyczne, style i formaty. Muzyka antyczna, badania tendencji muzyki współczesnej, niezwykłe interpretacje obok występów akademickich. Po nocnych wydarzeniach odbywają się poranne koncerty. &lt;bdi&gt;Festiwal trwa około dwóch tygodni i ma miejsce w różnych obiektach w mieście.&lt;/bdi&gt; Koszt wstępu wynosi o&lt;bdi&gt;d &lt;abbr&gt;500&lt;/abbr&gt; do &lt;abbr&gt;10 000 rubli&lt;/abbr&gt;. Zaleca się zakup biletów z wyprzedzeniem, ponieważ bilety na najpopularniejsze spektakle mogą zostać wyprzedane pierwszego dnia od uruchomienia sprzedaży.&lt;/bdi&gt;
Część koncertów czy zwykłe mecze odbywają się np. na stadionie Dinamo Perm (oznaczonym na mapie piłką).

== Noclegi ==

== Kontakt ==

== Bezpieczeństwo ==
Miasto nie należy do najniebezpieczniejszych, ale warto zachować podstawowe zasady zabezpieczenia się np. przed napaścią czy kradzieżą. Zaleca się omijanie ślepych uliczek, cmentarzy czy ciemnych parków nocą. Za dnia można paść ofiarą kradzieży kieszonkowych w miejscach tłocznych jak chińskie sklepy albo bazary.

W przypadku nagłego wypadku czy zwykłej konsultacji można udać się do Szpitalu Klinicznego Kraju Permskiego (Пермская краевая клиническая больница), a w przypadku dzieci czy młodzieży do Szpitala Pediatrycznego nr.13 (Детская Больница № 13) przy ul. Lebiediewa 44.

== Informacje turystyczne ==

== Wyjazd ==
Opuszczając Perm warto odwiedzić jedną z kilku położonych niedaleko atrakcji:

* '''[http://www.perm36.ru/eng/ Perm-36]''' - oddalony 95 km na wschód od miasta znany obóz radzieckiego systemu Gułagów. Utworzone tu muzeum idealnie odwzorowuje smutny obraz syberyjskiego łagru, w którym zginęły tysiące więźniów. Cena wstępu wynosi 300 rubli dla dorosłych, 150 rubli dla młodzieży. W 3 środę każdego miesiąca os. do lat 18 wstęp bezpłatny. Miejscowość: Kuczino (Кучино).
* '''[http://www.museum.perm.ru/filiali/muzey-khohlovka Chochłowka]''' - ta położona 40 km na północ wioska stanowi  [[Kategoria:Kraj Permski]] jeden z niewielu tak dobrze zachowanych zespołów architektury drewnianej w Rosji. Skansen składa się z 20 domostw, spośród których najstarsze sięgają XVII wieku. Dodatkowo wokół rozpościerają się lasy i wody Kamy.
{{Użyteczny}}


{{Atrybucja}}
{{Jest w|Kraj Permski}}</text>
      <sha1>pwcifpapmufgkojstn2sccda0pzr53h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>157167</id>
      <parentid>157166</parentid>
      <timestamp>2026-06-04T08:03:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Komunikacja */</comment>
      <origin>157167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30092" sha1="ewd3zyyp74pw10m932u2cofja10s8nm" xml:space="preserve">{{Top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Perm
 |nazwa oryginalna = Пермь
 |widok            = Свято-Троицкая_(Слудская)_церковь_в_лучах_заката.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Coat_of_Arms_of_Perm.svg
 |mapa             = Perm in Russia.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Russia.svg|20px]] [[Rosja]] 
 |region           = [[Plik:Flag_of_Perm_Krai.svg|20px]] [[Kraj Permski]]
 |powierzchnia     = 800,5
 |wysokość         = 149
 |ludność          = 1 027 500
 |prefiks          = +7 342
 |kod pocztowy     = 614xxx
 |www              = https://gorodperm.ru/
}}
'''Perm''' ([[Rozmówki rosyjskie|ros]]. Пермь) to największe miasto i stolica [[Kraj Permski|Kraju Permskiego]] i jedno z miast [[Rosja|Rosji]] liczące ponad milion mieszkańców. Przed rewolucją było stolicą prowincji, a obecnie stanowi centrum rozległego regionu o niezwykłej przyrodzie i bogatej historii. Sam Perm został przytłoczony przez przemysł, który przekształcił miasto w konglomerat dymiących kominów, stref przemysłowych i budynków z czasów sowieckich, za którymi trudno dostrzec fragmenty przeszłości. Dla większości podróżnych Perm będzie jedynie wspomnieniem, ale jeśli jesteś naprawdę ciekawy, znajdziesz tu mnóstwo interesujących rzeczy do zobaczenia – od starych fabryk po muzeum rzeźby drewnianej, a majestatyczna rzeka Kama nikogo nie pozostawi obojętnym.

== Charakterystyka ==
Perm leży nad rzeką Kamą, nieco na południe od jej ujścia do Czusowej, na granicy dwóch zupełnie odmiennych stref naturalnych. Na południe od miasta rozciąga się lasostep, a na północ, za Czusową i Kamą, tajga. Nazwa Perm jest bardzo stara. Ludy północnego zachodu używały jej na określenie terenów dalekiego wschodu wzdłuż rzek Wyczegda i Kama (patrz też [[Kraj Permski]]). Współczesny Perm znajduje się na południu tego starożytnego regionu. Podobnie jak [[Twer]], Perm jest żeński. Mieszkańcy miasta nalegają, aby nazwę wymawiać z miękkim „r” – ''Perm''.

=== Historia ===
Perm to typowe miasto [[Ural]]u, wyrosłe z zakładów metalurgicznych: Jegoszycha (1723) i Motowilicha (1736). Zakład Jegoszycha nie działał długo, został zamknięty w 1788 roku. Jednak osada, która rozwinęła się wokół niego, stała się już miastem i otrzymała nazwę Perm. Zaledwie kilka lat później stał się również centrum prowincji, jednocząc niemal wszystkie miasta [[Ural]]u i związane z nimi gałęzie przemysłu. Przyczyn było kilka, z których jedna prawdopodobnie związana była z transportem: Perm, położony nad Kamą, był najdalej na wschód wysuniętym punktem, stosunkowo łatwo dostępnym z centralnej [[Rosja|Rosji]], zanim powstała kolej.

Perm zachował status stolicy prowincji aż do rewolucji. Znalazło to wyraźne odzwierciedlenie w wyglądzie miasta, choć pierwotna wersja prowincjonalnej zabudowy nie przetrwała pożaru z 1842 roku. Później próbowano budować z kamienia, ale z powodu braku środków wzniesiono również drewniane domy, tynkowane i malowane na kamień – kilka z tych „hybryd” przetrwało do dziś. Produkcja metalurgiczna zakładu Motowilicha ostatecznie zamarła w połowie XIX wieku, ale została zastąpiona produkcją broni, a przed rewolucją ogromna Permska Fabryka Armat zaopatrywała armię rosyjską w jedną piątą całego arsenału. Pojawiła się jednak bomba z opóźnionym zapłonem: duża fabryka miała liczny proletariat, więc nazwa Motowilicha kojarzy się obecnie przede wszystkim z rewolucyjnymi wydarzeniami z 1905 roku, które miały tu dość dramatyczny przebieg.

Perm poniósł kolejną porażkę podczas wojny domowej, kiedy to zarówno biali, jak i czerwoni spustoszyli miasto. Władze sowieckie najwyraźniej nie były zachwycone arystokratycznym Permem – w 1923 roku stolicę Uralu przeniesiono do proletariackiego [[Jekaterynburg]]a. Miasto pozostawało bez własnego regionu do 1938 roku, kiedy to utworzono obwód permski, późniejszy [[Kraj Permski]]. W latach 1940–1957 miasto nosiło nazwę Mołotow na cześć Wiaczesława Mołotowa, tego samego, który podpisał pakt Ribbentrop-Mołotow. Jednak ta postać polityczna urodziła się dość daleko stąd, w Kukarce (obecnie Sowieck), i nie miała bezpośredniego związku z Permem. 

=== Nowoczesność ===
W najnowszej historii [[Rosja|Rosji]] obwód permski aktywnie przyjął rolę regionu postępowego i innowacyjnego. Oleg Czirkunow, który objął urząd gubernatora w 2004 roku, zaprosił do miasta modnych moskiewskich projektantów, którzy natychmiast otworzyli w Permie muzeum sztuki współczesnej, ozdobili ulice spektakularnymi pomnikami, takimi jak litera „P” (ogłoszona symbolem Permu), i przedstawili napoleońskie plany przekształcenia Permu w najnowocześniejsze miasto Europy, jej kulturalną stolicę. Kiedy gubernator kilka lat później opuścił stanowisko i po cichu uciekł do tej samej Europy, wielu projektantów podążyło za nim, choć niektórzy pozostali, dzięki czemu życie kulturalne miasta pozostaje niezwykle tętniące. Perm to również doskonałe miejsce dla miłośników historii i tych, którzy lubią leniwe, przemyślane spacery: za palisadą nowoczesnych budynków kryją się fragmenty starożytności, rozległe widoki na Kamę i klimat dawnego uralskiego przemysłu. Warto zatrzymać się w mieście przynajmniej na jeden dzień, a biorąc pod uwagę muzea i okolicę, drugi lub trzeci dzień również nie będzie złym pomysłem.

=== Orientacja ===
Podobnie jak wiele miast położonych nad dużymi rzekami, Perm ma wydłużony kształt: ponad 40 km wzdłuż Kamy i zaledwie 5-6 km szerokości. Wszystkie interesujące dzielnice znajdują się na lewym (południowym) brzegu. '''Centrum''' miasta jest przesunięte na zachód. Zaczyna się w miejscu, gdzie [[Kolej Transsyberyjska]] łączy się ze starą Linią Gornozawodską biegnącą wzdłuż Kamy, i wzdłuż niezmiennej ulicy Lenina ciągnie się na wschód przez około 4 km: najpierw nowa część radziecka, a następnie (za Prospektem Komsomolskim) stara część gubernialna. Dzielą je ogromny (około kilometra długości!) plac zwany ''Esplanadą''. Na wschodzie zabudowa kończy się w wąwozie rzeki Jegoszycha, za którym zaczyna się '''Motowilicha''' – kolejna historyczna i godna uwagi dzielnica, utworzona wokół fabryki zbrojeniowej. Reszta Permu składa się ze stref przemysłowych, osiedli mieszkaniowych, osiedli fabrycznych i sektora prywatnego, gdzie nie ma nic do zobaczenia poza lokalnym kolorytem.

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
Do [[Moskwa|Moskwy]] jest 6-7 lotów (niektóre z nich odbywają się nocą) i jeden do [[Petersburg]]a. Istnieje również wiele lotów regionalnych do zachodniej [[Syberia|Syberii]] i na [[Ural]], ale nie są one regularnie obsługiwane. Wszystkie loty międzynarodowe są czarterami.

{{Znacznik|Lotnisko Bolszoje Sawino|57.914444|56.021111|typ=transport}}'''[https://aviaperm.ru/ Lotnisko Bolszoje Sawino]''' ({{IATA|PEE}}). ☎ Informacje: +7 (342) 299-17-71, kasa biletowa na lotnisku: +7 (342) 299-15-95. Loty krajowe odlatują z nowego Terminalu A, podczas gdy stary Terminal B obsługuje tylko kilka lotów międzynarodowych. Przejście z jednego terminalu do drugiego jest najwyraźniej niemożliwe, chyba że zjedziemy na Trasę Kosmonawtowa, co stanowi znaczny objazd (prawie 2 km). Nowy terminal obiecuje standardową infrastrukturę lotniska, w tym przechowalnię bagażu (443 ruble dziennie). 

''Jak dojechać'': Z dworca autobusowego na lotnisko należy wsiąść do autobusu podmiejskiego linii 108; Podróż trwa około pół godziny. Spodziewaj się 3-4 odjazdów na godzinę w godzinach 6:00-23:00. Taksówka do centrum miasta kosztuje od 400 ₽. Z centrum autobus jedzie do Terminalu A, następnie do Terminalu B, a stamtąd z powrotem do miasta.

Obok Terminalu B znajduje się [https://www.polethotel.ru/ Hotel Polet] (tel. +7 (342) 294-96-46, pokój jednoosobowy/dwuosobowy: 2900/4100 ₽). Po otwarciu nowego terminalu stał się on praktycznie bezużyteczny dla podróżnych, ponieważ większość lotów wymaga skorzystania z taksówki. Jeśli odlatujesz ze starego terminalu, możesz skorzystać z całodobowej restauracji hotelowej. Ceny są takie same jak na lotnisku, ale jest tam przytulniej i ciszej.

=== Koleją ===
Perm leży na północnej odnodze [[Kolej Transsyberyjska|Kolei Transsyberyjskiej]], między [[Kirow]]em a [[Jekaterynburg]]iem. Codziennie przejeżdża tędy siedem do ośmiu par pociągów: wszystkie syberyjskie z [[Petersburg]]a i niektóre z [[Moskwa|Moskwy]]. Rozkład jazdy nie jest jednak zbyt dogodny, ponieważ połowa pociągów kursuje o tej samej porze, praktycznie jeden po drugim.

Z [[Jekaterynburg]]a podróż trwa 5,5-6 godzin. Są tylko trzy pociągi dzienne (w tym Łastoczka), reszta kursuje w nocy. Z [[Kirow]]a podróż trwa 7,5-8 godzin, a z [[Głazow]]a 4,5-5 godzin. Nocny pociąg do [[Iżewsk]]a jest dość dogodny (7-8 godzin).

Pociągi podmiejskie docierają do [[Kungur]]u (2 godziny), [[Czusowoj]]u (3-3,5 godziny) i [[Kizieł|Kiziela]] (4,5 godziny).

[[Plik:Perm_I_Railway_Station.jpg|thumb|upright=1.35|Stary dworzec Perm I]]
{{Znacznik|Perm I|58.020048 |56.252410 |typ=transport}}'''Perm I''', ul. Monastyrskaja 5. Stary permski dworzec kolejowy, zbudowany dla linii Gornozawodskiej, która dotarła do miasta 30 lat przed powstaniem nowoczesnej [[Kolej Transsyberyjska|Kolei Transsyberyjskiej]]. Obecnie stacja obsługuje jedynie pociągi podmiejskie do Czusowskiej i Ugleuralskiej; pociągi dalekobieżne się tu nie zatrzymują. Mało prawdopodobne jest, aby przyjechać na tę stację lub z niej odjechać, ale sam budynek jest wart zobaczenia – to lokalny punkt orientacyjny i jeden z najwspanialszych rosyjskich dworców kolejowych XIX wieku. 

{{Znacznik|Perm II|58.004285 |56.180010 |typ=transport}}'''Perm II''', ulica Lenina 89. Główny dworzec kolejowy w mieście, na którym zatrzymują się wszystkie pociągi dalekobieżne i z którego odjeżdżają niektóre pociągi podmiejskie. Ten nowoczesny budynek, stosunkowo niewielki jak na standardy kolei transsyberyjskiej, znajduje się między liniami do Czusowskiej i [[Jekaterynburg]]a. Oprócz poczekalni znajduje się tam kawiarnia Strela (czynna od 9:00 do 21:00), niezbyt zachęcająca kawiarnia, oraz przyzwoita, całodobowa kawiarnia Kofe-Love – wydzielona część poczekalni z sofami i barem. Są tam również toalety. Stacja znajduje się na zachodnim krańcu Alei Lenina, 2,5 km od centrum (Esplanady) lub cztery przystanki komunikacją miejską.

=== Samochodem ===
Do Permu z zachodu prowadzą dwie drogi: odnoga autostrady [[Plik:M7-RUS.svg|25px]] przez [[Iżewsk]] (280 km) oraz nienumerowana autostrada z [[Kirow]]a (500 km). Stan obu dróg na 2021 rok był zadowalający. Droga do [[Jekaterynburg]]a (360 km) jest doskonała, w większości dwupasmowa, z licznymi poszerzeniami i pasami do wyprzedzania na wzniesieniach. Przed [[Jekaterynburg]]iem jest to autostrada czteropasmowa, a w pobliżu Permu – sześciopasmowa. Do [[Iżewsk]]a można również dojechać lewym brzegiem Kamy, przekraczając rzekę w [[Czajkowski]]m, lub prawym brzegiem, ale przez [[Wotkińsk]]: wszystkie te trasy są mniej więcej równoważne. Nie ma oczywistej drogi do [[Ufa|Ufy]] (470–550 km); trzeba będzie skorzystać z dróg lokalnych.

Jeśli przejeżdżasz przez Perm tranzytem, ​​skorzystaj z obwodnicy: miasto ma duże odległości i bardzo zatłoczone drogi. Do [[Bieriezniki|Bierieznik]], [[Solikamsk]]a i [[Czusowoj]]u można dojechać rzeką Kamą przez miasto lub obwodnicą. Na Kamie znajdują się tylko trzy mosty: most obwodowy na zachodnim krańcu miasta, most Komunalny w centrum oraz zapora Kamskiej Elektrowni Wodnej na północnym krańcu Permu.

Cała centralna część miasta jest objęta strefą płatnego parkowania w dni powszednie. Znalezienie wolnego miejsca może być trudne. Aktualne informacje o cenach i metodach płatności można znaleźć na stronie internetowej operatora lub na tablicach informacyjnych przy ulicach.

=== Autobusem ===
W Kraju Permskim nie ma wielu linii kolejowych, więc komunikacja autobusowa jest dobrze rozwinięta. Transport poza region jest znacznie rzadszy: na przykład autobusy do [[Jekaterynburg]]a (7 godzin) kursują tylko 2-3 razy dziennie, często w nocy, a do [[Kirow]]a nie ma żadnych połączeń. Więcej autobusów kursuje na południe: do [[Iżewsk]]a (5 godzin) 5-6 razy dziennie, a do [[Ufa|Ufy]] (10-11 godzin) bezpośrednie połączenia są dostępne kilka razy dziennie. 

{{Znacznik|Dworzec Autobusowy Centralny|58.002348 |56.23230 |typ=transport}}'''Dworzec Autobusowy Centralny''', ul. Rewolucji 68. ☎ +7 (342) 236-43-00, +7 (342) 236-44-34. 🕑 5:00 - 22:40. Stary budynek pełen straganów z samsą i innymi wypiekami wątpliwej jakości. Po drugiej stronie ulicy znajduje się rozległy i raczej mało zachęcający targ centralny. Obok dworca autobusowego znajduje się nowe centrum handlowe z supermarketem Piateroczka, a tuż przy placu McDonald's (7:00–23:00). Przechowalnia bagażu: 90 ₽/doba. Esplanada znajduje się niecały kilometr od dworca autobusowego; można tam dojść pieszo. 

{{Znacznik|Dworzec autobusowy Jużnaja|57.974564 |56.262217 |typ=transport}}'''Dworzec autobusowy Jużnaja''', ul. Iżewskaja 2. 🕑 5:45–21:45. To ostatni przystanek autobusów do [[Kungur]]u i kilku innych miejsc.

=== Statkiem ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img35 River station.jpg|thumb|upright=1.35|Stacja rzeczna]]
Od dawna nie ma regularnych rejsów po Kamie. Rejsy odbywają się kilka razy w miesiącu, wiele z nich wypływa z Permu, a czasami kontynuuje do [[Moskwa|Moskwy]] lub [[Astrachań|Astrachania]]. Tylko bardzo rzadkie rejsy rzeczne w górę Kamy.

{{Znacznik|Dworzec Rzeczny|58.0207 |56.2513 |typ=transport}}'''[http://rechnojvokzalperm.ru/ Dworzec Rzeczny]''', ulica Monastyrskaja (''w pobliżu stacji Perm I''). Ten piękny przedwojenny budynek (wybudowany w 1940 roku) dawno przestał pełnić swoją funkcję i został przekształcony w muzeum. Obecnie mieści się w nim multimedialna wystawa „Rosja – Moja Historia”.

== Komunikacja ==
{{mapa|58.00555|56.24279|zoom=12|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar,metro,praca}}
[[Plik:Perm asv2019-05 img23 Kama River.jpg|thumb|upright=1.35|Pociąg miejski wzdłuż rzeki Kama]]
Autobusy i tramwaje. Godziny kursowania: od 5:30 do 23:30. Trasy i rozkłady jazdy są dostępne na [https://www.gortransperm.ru/ stronie internetowej miejskiego transportu]. '''Przejazd''' kosztuje 33 ruble (stan na 2022). W ciągu 40 lub 60 minut (czas zależy od numeru linii) można dokonać jednej przesiadki za 17 rubli. Opłata u konduktora gotówką lub zbliżeniową kartą bankową. W Permie funkcjonuje także [https://xn--59-jlcdkn1aeeel.xn--p1ai/ karta miejska „Malachit”] (kaucja za kartę: 50 rubli), która działa jako portmonetka elektroniczna lub bilet dobowy (124 ruble). Kartę można kupić w oddziałach banku „Pochtobank” oraz w punktach o nazwie „Centralna Kasa”. Doładowanie jest możliwe przez bankomaty Sbierbanku lub usługę Sberbank Online.

Plany lokalnych władz dotyczące rozwoju miejskiej kolei elektrycznej nie cechują się dużą konsekwencją. Pomysł całkowitego zamknięcia linii biegnącej wzdłuż Kamy, łączącej dwa miejskie dworce, został zastąpiony entuzjazmem dla aktywnego rozwoju połączeń podmiejskich. Według stanu na 2022 rok pociągi elektryczne kursują ze stacji Perm-2 przez Perm-1 w kierunku Elektrowni Wodnej na Kamie co pół godziny rano i wieczorem, z długą przerwą w środku dnia. Pociągami tymi wygodnie dojechać do dzielnicy Motowilicha, a z okien można podziwiać nietypowe widoki. Jednak w drogę powrotną najprawdopodobniej wybierzesz już zwykły transport naziemny.

== Warto zobaczyć ==
Jeśli jesteś w Permie tylko na krótko, wybierz się na spacer po centrum miasta – najlepiej ulicą Monastyrską wzdłuż rzeki Kamy, a stamtąd do meczetu katedralnego. Odwiedź galerię sztuki, aby zobaczyć permskie drewniane rzeźby, a następnie udaj się do Motowilichy i zwiedzaj okolicę z Góry Wyszki. Ten minimalistyczny plan zwiedzania można z łatwością zrealizować w pół dnia, a dzięki niemu zyskasz dobry pogląd na miasto.

=== Centrum prowincjonalne ===
Stare centrum Permu ogranicza rzeka Kama na północy, Prospekt Komsomolski na zachodzie, wąwóz rzeki Jegoszycha na wschodzie i rozciąga się mniej więcej do ulicy Puszkina na południu. Ta część miasta jest dobrze przygotowana dla turystów. Perm był podobno pierwszym miastem w [[Rosja|Rosji]], które wytyczyło specjalny szlak turystyczny – zieloną linię narysowaną na asfalcie: około 40 punktów orientacyjnych, każdy z dobrze opisanym szyldem. Bardziej kontrowersyjną inicjatywą była czerwona linia, poświęcona celebrytom mieszkającym w Permie i ich związkom. Budynki wzdłuż czerwonej linii również są w większości zabytkowe, ale napisy na szyldach przypominają niekiedy artykuły z tabloidów.

Jako stolica [[Ural]]u, Perm, miasto prowincjonalne, przyciągał wielu celebrytów, którzy później o nim pisali. Choć Czechow dość trafnie umiejscowił akcję swojej sztuki „Trzy siostry” w Permie, autor „Doktora Żywago” nie poczynił żadnych bezpośrednich twierdzeń, Perm jest również (i nie bez powodu) uważany za inspirację dla miasta Jurjatina. W centrum miasta znajduje się wiele miejsc związanych z literaturą, a jeśli ktoś jest zainteresowany, może wybrać się na osobny spacer po nich.

==== Wzdłuż Kamy ====
[[Plik:П-9.jpg|thumb|upright=1.35|Lokomotywa parowa na stacji Perm-I]]
* {{zobacz
| name=Dworzec Perm I | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska | lat=58.020289| long=56.252531| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kolej przybyła do Permu nie ze stolic, ale ze wschodu. Odizolowana linia Gornozawodskaja z Permu do [[Jekaterynburg]]a (przez Chusovoy i [[Niżny Tagił]]) została zbudowana w latach 1874-78 w celu przeładunku towarów na statki w Permie i transportu ich dalej wzdłuż Kamy. Budynek stacji w stylu neorosyjskim (1878) zaprojektował petersburski architekt Peter Schreiber i dokładnie taki sam powstał na drugim końcu linii, w [[Jekaterynburg]]u - obecnie jest to stary dworzec z muzeum kolejnictwa. Zewnętrznie stacje Perm i Jekaterynburg nie są zbyt podobne, ponieważ w 1899 do Permu dodano drugą wieżę, co, co dziwne, bardzo do niej pasowało. W pobliżu znajdują się stare magazyny z końca XIX wieku i pomnik parowozu.
}}
* {{zobacz
| name=Sobór Pietropawłowski | alt= | url= | adres=ul. Sowiecka 1| lat=58.019167| long=56.255556| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Zakład Jegoszycha, z którego wywodzi się Perm, znajdował się, jak można się domyślić, nad rzeką Jegoszycha – wschodnią granicą współczesnego centrum Permu. W XIX wieku, po pożarach i odbudowie, miasto przesunęło się na zachód, a teren dawnej fabryki zaczął bardziej przypominać przedmieścia. Stojący w tym miejscu niepozorny kamienny kościół to ostatnia rzecz, która pozostała po fabryce. Został zbudowany w 1760 roku na miejscu drewnianego kościoła.
}}
[[Plik:Perm asv2019-05 img26 Monastyrskaya11.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Meszkowa]]
* {{zobacz
| name=Dom Meszkowa | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11| lat=58.01875| long=56.246756| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Historia najlepszych budynków Permu jest zaskakująco podobna: najpierw zbudowano zwykłą rezydencję, a następnie kupił ją kupiec, który zamówił niecodzienną dekorację. Tak było w przypadku słynnego dworu Gribuszynów, ale początek tego procesu dał Mikołaj Wasiljewicz Meszkow (1851-1933), właściciel statku parowego i filantrop, któremu przedrewolucyjny Perm zawdzięczał niemal wszystko: od własnego uniwersytetu po uratowanie prowincji przed głodem, który miał miejsce w 1891. Klasyczny dwór nad brzegiem rzeki Kamy został zbudowany jeszcze w 1820. W 1842 uległ zniszczeniu w wyniku pożaru i przez długi czas stał opuszczony. W latach 1887-89. Meszkow, który kupił dwór, odnowił budynek w duchu eklektyzmu i okazał się bardzo piękny - dom wygląda szczególnie dobrze od strony rzeki Kamy. Obecnie mieści się w nim muzeum historii lokalnej.
}}
* {{Znacznik|Skwer im. Reszetnikowa|58.018333|56.242222|typ=natura}}'''Skwer im. Reszetnikowa'''. Przed rewolucją główny deptak miasta, a jak na dzisiejsze standardy - mały publiczny ogród wzdłuż ulicy Monastyrskiej z pięknym widokiem na rzekę Kamę. Jego najbardziej rozpoznawalnym elementem był pomnik bohaterów wojny domowej - żeliwny monolit zbudowany w 1985 roku. Po drugiej stronie ulicy, na rogu ulic Monastyrskiej i Sibirskiej, dom Wierderewskiego jest przykładem rozwoju Permu po pożarze w 1842: parterowy drewniany dwór, ozdobiony kamieniem. Obok znajduje się Dom z Lwami (ul. Monastyrska 15) – typowy stalinowski budynek wybudowany w 1946 roku, z jakiegoś powodu ozdobiony postaciami lwów.
[[Plik:Пермская художественная галерея. Вид с Камы.jpg|thumb|upright=1.35|Sobór Przemienienia Pańskiego]]
* {{zobacz
| name=Sobór Przemienienia Pańskiego | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11| lat=58.016289| long=56.234606| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Majestatyczny sobór na początku Prospektu Komsomolskiego, na wysokim brzegu Kamy, mieści obecnie galerię sztuki. Jej ekspozycja jest nawet ciekawsza niż sam sobór, choć warto obejrzeć także jego zewnętrzną bryłę. Budowa świątyni wiąże się z przeniesieniem do Permu starego monasteru Pyskorskiego, który znajdował się w okolicach Usola, kilkaset kilometrów w górę biegu Kamy. Monaster przeniesiono w 1781 roku, równocześnie z nadaniem Permowi praw miejskich, natomiast sobór wzniesiono w latach 1798–1818. Jest to jeden z najwcześniejszych i najciekawszych zabytków klasycyzmu uralskiego, zaprojektowany najprawdopodobniej przez architektów ze stolicy. Wśród autorów projektu wymienia się pracującego w Petersburgu Gottlieba Paulsena, a nawet Matwieja Kazakowa. Skwer przed soborem nosi imię pisarza Dmitrija Mamina-Sibiriaka, którego pomnik oczywiście się tutaj znajduje. Pisarz spędził jednak w Permie jedynie kilka lat jako uczeń Permskiego Seminarium Duchownego, a swoją twórczość poświęconą Uralowi tworzył głównie w [[Jekaterynburg]]u. Ze skweru można zejść na nadbrzeże i podziwiać znakomity widok na rzekę Kamę.
}}

== Najbliższe okolice ==

* [[Krasnokamsk]]
* [[Dobrianka]]
* [[Kungur]]
* [[Nytwa]]

== Praca ==
Perm jest jednym z największych ośrodków przemysłowych w kraju. Przemysł rozwija się głównie na obrzeżach miasta, szczególnie przodują w tym dwie dzielnice: Ordżonikidżewski rejon (Орджоникидзевский район) i Industrialny rejon (Индустриальный район).

Spośród największych przedsiębiorstw zlokalizowanych w Permie warto wymienić: oddziały Łukoilu i Gazpromu, Morion (producenta oraz właściciela ośrodków badawczych ds. telekomunikacji), Fabryka Słodyczy Kamskaya (własność Nestlé), Sibur-Chimprom (przemysł petrochemiczny), PNPPK (produkcja oprzyrządowania samolotów i systemów nawigacji). Regionalne oddziały w mieście posiadają także największe krajowe banki, firmy maklerskie czy firmy inwestycyjne.

Średnia wypłata wśród ludności Permu w roku 2020 wyniosła 40 tysięcy rubli. Największy wzrost odnotowało wtedy górnictwo, telekomunikacja i branża bankowości. Zarobki mieszkańców regionu wahają się w przedziale 25 - 55 tysięcy rubli, co odpowiada około 1400 - 4200 złotych.

== Nauka ==
Perm jest dużym ośrodkiem naukowym, w którym koncentruje się wiele instytutów Oddziału Uralskiego Rosyjskiej Akademii Nauk, dziesiątki instytutów badawczych i projektowych, siedem instytucji szkolnictwa wyższego prowadzących różnorodne badania naukowe na tematy stosowane i podstawowe. Niektóre organizacje naukowe są zjednoczone w Perm Scientific Center of the Ural Branch of the Russian Academy of Sciences.

== Zakupy ==
Wraz z dynamicznym rozwojem miasta, wokół niego zaczęły powstawać centra handlowe. Większość z nich znaleźć można przy obwodnicy miasta (droga R242), biegnącej w kier. Jekaterynburga. Zdecydowanie jednym z obowiązkowych miejsc do odwiedzenia jest Centralny Targ (Центральный рынок) przy ul. Puszkina, na którym można znaleźć naprawdę wiele ciekawych rzeczy. W Permie można zauważyć wiele produktów z [[Chiny|Chin]] czy Azji Środkowej, sprzedawane przez przyjezdnych handlarzy.

* '''Центральный универмаг Мотовилихи''' (Central Mall Motowiliha) - Ul. 1905 Goda 18A - niewielkie centrum handlowe z supermarketem, salą zabaw i wieloma małymi butikami. W pobliżu przystanek tramwajowy i muzeum wyposażenia wojska rosyjskiego (Музей Мотовилихинских заводов).
* '''Аврора''' (Awrora) - Ul. Stachanowskaja 40A - spory dom targowy, przy granicy miasta. Duży wybór produktów zarówno w samym budynku, jak i sąsiednich pomniejszych. W promieniu kilkuset metrów 3 przystanki autobusowe, duże rondo, park, poczta oraz kilka lokali typu fast food.
* '''[http://www.domino.ru/ Домино]''' (Domino) - Ul. Kujbyszewa 85A - mała galeria ze sklepem spożywczym, kafeterią, dużym wyborem AGD i odzieży. Niedaleko znajduje się Wieża Śmierci.

== Gastronomia ==

* '''Пермская кухня''' (Piermskaja Kuchnia) - Ulica Gazety Zwiezda 75 (ул. Газеты Звезда 75), tel. +7 (342) 244-13-55 - lokal serwuje regionalne odmiany powszechnej rosyjskiej kuchni. Wnętrze posiada nowoczesny charakter, a atmosferę umilają specjalni goście.
* '''Бостон''' (Boston) - Prospekt Komsomolski 66 (Комсомольский пр. 66) - niewielka restauracja typu fast food, z bardzo szybką obsługą. Bar posiada opcję dowozu oraz menu online. Atutem jest lokalizacja przy jednej z głównych ulic miasta.
* '''Компот''' (Kompot) - Ul. Sibirskaja 47A (ул. Сибирская, 47А), tel. +7 (342) 241-05-05 - przytulny lokal, utrzymany w specyficznym stylu amerykańskim. W pobliżu znajduje się Park Rozrywki im. Gorkiego, stadion Dinamo Perm oraz McDonald's.
* '''[http://roma59.tilda.ws/ РомаНальёт]''' (RomaNaljot) - Ul. Piermskaja 68 (Пермская ул. 68), tel. +7 (342) 278-83-84 - pub z bardzo dobrymi obiadami oraz alkoholem. Istnieje możliwość rezerwacji, oglądania meczów czy degustacji. Niestety wewnątrz jest mało miejsc, ale działa tu świetna obsługa.
* '''[http://sufraperm.ru/ Суфра]''' (Sufra) - ul. Monastyrskaja 14 (ул. Монастырская 14), tel. +7 (342) 259-07-80 - egzotyczne kaukaskie wnętrze i perska kuchnia, serwowana przez permskich Azerów. Restauracja położona na przeciw Głównego Meczetu, obok dużego hotelu.

== Festiwale, imprezy ==

* '''[http://www.arabesque.permonline.ru/news.html Арабеск]''' (Arabiesk) - coroczny konkurs baletowy, trwający kilka dni.
* '''[https://eng.flahertiana.ru/ Międzynarodowy Festiwal Filmów Dokumentalnych Flahertiana]''' - organizowany we wrześniu lub październiku.
* '''[https://diaghilevfest.ru/en/ Międzynarodowy Festiwal Diagilewa]''' (Дягилевский фестиваль) - wydarzenie prezentuje różne gatunki i ruchy artystyczne, style i formaty. Muzyka antyczna, badania tendencji muzyki współczesnej, niezwykłe interpretacje obok występów akademickich. Po nocnych wydarzeniach odbywają się poranne koncerty. &lt;bdi&gt;Festiwal trwa około dwóch tygodni i ma miejsce w różnych obiektach w mieście.&lt;/bdi&gt; Koszt wstępu wynosi o&lt;bdi&gt;d &lt;abbr&gt;500&lt;/abbr&gt; do &lt;abbr&gt;10 000 rubli&lt;/abbr&gt;. Zaleca się zakup biletów z wyprzedzeniem, ponieważ bilety na najpopularniejsze spektakle mogą zostać wyprzedane pierwszego dnia od uruchomienia sprzedaży.&lt;/bdi&gt;
Część koncertów czy zwykłe mecze odbywają się np. na stadionie Dinamo Perm (oznaczonym na mapie piłką).

== Noclegi ==

== Kontakt ==

== Bezpieczeństwo ==
Miasto nie należy do najniebezpieczniejszych, ale warto zachować podstawowe zasady zabezpieczenia się np. przed napaścią czy kradzieżą. Zaleca się omijanie ślepych uliczek, cmentarzy czy ciemnych parków nocą. Za dnia można paść ofiarą kradzieży kieszonkowych w miejscach tłocznych jak chińskie sklepy albo bazary.

W przypadku nagłego wypadku czy zwykłej konsultacji można udać się do Szpitalu Klinicznego Kraju Permskiego (Пермская краевая клиническая больница), a w przypadku dzieci czy młodzieży do Szpitala Pediatrycznego nr.13 (Детская Больница № 13) przy ul. Lebiediewa 44.

== Informacje turystyczne ==

== Wyjazd ==
Opuszczając Perm warto odwiedzić jedną z kilku położonych niedaleko atrakcji:

* '''[http://www.perm36.ru/eng/ Perm-36]''' - oddalony 95 km na wschód od miasta znany obóz radzieckiego systemu Gułagów. Utworzone tu muzeum idealnie odwzorowuje smutny obraz syberyjskiego łagru, w którym zginęły tysiące więźniów. Cena wstępu wynosi 300 rubli dla dorosłych, 150 rubli dla młodzieży. W 3 środę każdego miesiąca os. do lat 18 wstęp bezpłatny. Miejscowość: Kuczino (Кучино).
* '''[http://www.museum.perm.ru/filiali/muzey-khohlovka Chochłowka]''' - ta położona 40 km na północ wioska stanowi  [[Kategoria:Kraj Permski]] jeden z niewielu tak dobrze zachowanych zespołów architektury drewnianej w Rosji. Skansen składa się z 20 domostw, spośród których najstarsze sięgają XVII wieku. Dodatkowo wokół rozpościerają się lasy i wody Kamy.
{{Użyteczny}}


{{Atrybucja}}
{{Jest w|Kraj Permski}}</text>
      <sha1>ewd3zyyp74pw10m932u2cofja10s8nm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>157168</id>
      <parentid>157167</parentid>
      <timestamp>2026-06-04T08:15:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wzdłuż Kamy */</comment>
      <origin>157168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34788" sha1="cz11a6pdclnxqs65f9s697lt5kfixe4" xml:space="preserve">{{Top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Perm
 |nazwa oryginalna = Пермь
 |widok            = Свято-Троицкая_(Слудская)_церковь_в_лучах_заката.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Coat_of_Arms_of_Perm.svg
 |mapa             = Perm in Russia.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Russia.svg|20px]] [[Rosja]] 
 |region           = [[Plik:Flag_of_Perm_Krai.svg|20px]] [[Kraj Permski]]
 |powierzchnia     = 800,5
 |wysokość         = 149
 |ludność          = 1 027 500
 |prefiks          = +7 342
 |kod pocztowy     = 614xxx
 |www              = https://gorodperm.ru/
}}
'''Perm''' ([[Rozmówki rosyjskie|ros]]. Пермь) to największe miasto i stolica [[Kraj Permski|Kraju Permskiego]] i jedno z miast [[Rosja|Rosji]] liczące ponad milion mieszkańców. Przed rewolucją było stolicą prowincji, a obecnie stanowi centrum rozległego regionu o niezwykłej przyrodzie i bogatej historii. Sam Perm został przytłoczony przez przemysł, który przekształcił miasto w konglomerat dymiących kominów, stref przemysłowych i budynków z czasów sowieckich, za którymi trudno dostrzec fragmenty przeszłości. Dla większości podróżnych Perm będzie jedynie wspomnieniem, ale jeśli jesteś naprawdę ciekawy, znajdziesz tu mnóstwo interesujących rzeczy do zobaczenia – od starych fabryk po muzeum rzeźby drewnianej, a majestatyczna rzeka Kama nikogo nie pozostawi obojętnym.

== Charakterystyka ==
Perm leży nad rzeką Kamą, nieco na południe od jej ujścia do Czusowej, na granicy dwóch zupełnie odmiennych stref naturalnych. Na południe od miasta rozciąga się lasostep, a na północ, za Czusową i Kamą, tajga. Nazwa Perm jest bardzo stara. Ludy północnego zachodu używały jej na określenie terenów dalekiego wschodu wzdłuż rzek Wyczegda i Kama (patrz też [[Kraj Permski]]). Współczesny Perm znajduje się na południu tego starożytnego regionu. Podobnie jak [[Twer]], Perm jest żeński. Mieszkańcy miasta nalegają, aby nazwę wymawiać z miękkim „r” – ''Perm''.

=== Historia ===
Perm to typowe miasto [[Ural]]u, wyrosłe z zakładów metalurgicznych: Jegoszycha (1723) i Motowilicha (1736). Zakład Jegoszycha nie działał długo, został zamknięty w 1788 roku. Jednak osada, która rozwinęła się wokół niego, stała się już miastem i otrzymała nazwę Perm. Zaledwie kilka lat później stał się również centrum prowincji, jednocząc niemal wszystkie miasta [[Ural]]u i związane z nimi gałęzie przemysłu. Przyczyn było kilka, z których jedna prawdopodobnie związana była z transportem: Perm, położony nad Kamą, był najdalej na wschód wysuniętym punktem, stosunkowo łatwo dostępnym z centralnej [[Rosja|Rosji]], zanim powstała kolej.

Perm zachował status stolicy prowincji aż do rewolucji. Znalazło to wyraźne odzwierciedlenie w wyglądzie miasta, choć pierwotna wersja prowincjonalnej zabudowy nie przetrwała pożaru z 1842 roku. Później próbowano budować z kamienia, ale z powodu braku środków wzniesiono również drewniane domy, tynkowane i malowane na kamień – kilka z tych „hybryd” przetrwało do dziś. Produkcja metalurgiczna zakładu Motowilicha ostatecznie zamarła w połowie XIX wieku, ale została zastąpiona produkcją broni, a przed rewolucją ogromna Permska Fabryka Armat zaopatrywała armię rosyjską w jedną piątą całego arsenału. Pojawiła się jednak bomba z opóźnionym zapłonem: duża fabryka miała liczny proletariat, więc nazwa Motowilicha kojarzy się obecnie przede wszystkim z rewolucyjnymi wydarzeniami z 1905 roku, które miały tu dość dramatyczny przebieg.

Perm poniósł kolejną porażkę podczas wojny domowej, kiedy to zarówno biali, jak i czerwoni spustoszyli miasto. Władze sowieckie najwyraźniej nie były zachwycone arystokratycznym Permem – w 1923 roku stolicę Uralu przeniesiono do proletariackiego [[Jekaterynburg]]a. Miasto pozostawało bez własnego regionu do 1938 roku, kiedy to utworzono obwód permski, późniejszy [[Kraj Permski]]. W latach 1940–1957 miasto nosiło nazwę Mołotow na cześć Wiaczesława Mołotowa, tego samego, który podpisał pakt Ribbentrop-Mołotow. Jednak ta postać polityczna urodziła się dość daleko stąd, w Kukarce (obecnie Sowieck), i nie miała bezpośredniego związku z Permem. 

=== Nowoczesność ===
W najnowszej historii [[Rosja|Rosji]] obwód permski aktywnie przyjął rolę regionu postępowego i innowacyjnego. Oleg Czirkunow, który objął urząd gubernatora w 2004 roku, zaprosił do miasta modnych moskiewskich projektantów, którzy natychmiast otworzyli w Permie muzeum sztuki współczesnej, ozdobili ulice spektakularnymi pomnikami, takimi jak litera „P” (ogłoszona symbolem Permu), i przedstawili napoleońskie plany przekształcenia Permu w najnowocześniejsze miasto Europy, jej kulturalną stolicę. Kiedy gubernator kilka lat później opuścił stanowisko i po cichu uciekł do tej samej Europy, wielu projektantów podążyło za nim, choć niektórzy pozostali, dzięki czemu życie kulturalne miasta pozostaje niezwykle tętniące. Perm to również doskonałe miejsce dla miłośników historii i tych, którzy lubią leniwe, przemyślane spacery: za palisadą nowoczesnych budynków kryją się fragmenty starożytności, rozległe widoki na Kamę i klimat dawnego uralskiego przemysłu. Warto zatrzymać się w mieście przynajmniej na jeden dzień, a biorąc pod uwagę muzea i okolicę, drugi lub trzeci dzień również nie będzie złym pomysłem.

=== Orientacja ===
Podobnie jak wiele miast położonych nad dużymi rzekami, Perm ma wydłużony kształt: ponad 40 km wzdłuż Kamy i zaledwie 5-6 km szerokości. Wszystkie interesujące dzielnice znajdują się na lewym (południowym) brzegu. '''Centrum''' miasta jest przesunięte na zachód. Zaczyna się w miejscu, gdzie [[Kolej Transsyberyjska]] łączy się ze starą Linią Gornozawodską biegnącą wzdłuż Kamy, i wzdłuż niezmiennej ulicy Lenina ciągnie się na wschód przez około 4 km: najpierw nowa część radziecka, a następnie (za Prospektem Komsomolskim) stara część gubernialna. Dzielą je ogromny (około kilometra długości!) plac zwany ''Esplanadą''. Na wschodzie zabudowa kończy się w wąwozie rzeki Jegoszycha, za którym zaczyna się '''Motowilicha''' – kolejna historyczna i godna uwagi dzielnica, utworzona wokół fabryki zbrojeniowej. Reszta Permu składa się ze stref przemysłowych, osiedli mieszkaniowych, osiedli fabrycznych i sektora prywatnego, gdzie nie ma nic do zobaczenia poza lokalnym kolorytem.

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
Do [[Moskwa|Moskwy]] jest 6-7 lotów (niektóre z nich odbywają się nocą) i jeden do [[Petersburg]]a. Istnieje również wiele lotów regionalnych do zachodniej [[Syberia|Syberii]] i na [[Ural]], ale nie są one regularnie obsługiwane. Wszystkie loty międzynarodowe są czarterami.

{{Znacznik|Lotnisko Bolszoje Sawino|57.914444|56.021111|typ=transport}}'''[https://aviaperm.ru/ Lotnisko Bolszoje Sawino]''' ({{IATA|PEE}}). ☎ Informacje: +7 (342) 299-17-71, kasa biletowa na lotnisku: +7 (342) 299-15-95. Loty krajowe odlatują z nowego Terminalu A, podczas gdy stary Terminal B obsługuje tylko kilka lotów międzynarodowych. Przejście z jednego terminalu do drugiego jest najwyraźniej niemożliwe, chyba że zjedziemy na Trasę Kosmonawtowa, co stanowi znaczny objazd (prawie 2 km). Nowy terminal obiecuje standardową infrastrukturę lotniska, w tym przechowalnię bagażu (443 ruble dziennie). 

''Jak dojechać'': Z dworca autobusowego na lotnisko należy wsiąść do autobusu podmiejskiego linii 108; Podróż trwa około pół godziny. Spodziewaj się 3-4 odjazdów na godzinę w godzinach 6:00-23:00. Taksówka do centrum miasta kosztuje od 400 ₽. Z centrum autobus jedzie do Terminalu A, następnie do Terminalu B, a stamtąd z powrotem do miasta.

Obok Terminalu B znajduje się [https://www.polethotel.ru/ Hotel Polet] (tel. +7 (342) 294-96-46, pokój jednoosobowy/dwuosobowy: 2900/4100 ₽). Po otwarciu nowego terminalu stał się on praktycznie bezużyteczny dla podróżnych, ponieważ większość lotów wymaga skorzystania z taksówki. Jeśli odlatujesz ze starego terminalu, możesz skorzystać z całodobowej restauracji hotelowej. Ceny są takie same jak na lotnisku, ale jest tam przytulniej i ciszej.

=== Koleją ===
Perm leży na północnej odnodze [[Kolej Transsyberyjska|Kolei Transsyberyjskiej]], między [[Kirow]]em a [[Jekaterynburg]]iem. Codziennie przejeżdża tędy siedem do ośmiu par pociągów: wszystkie syberyjskie z [[Petersburg]]a i niektóre z [[Moskwa|Moskwy]]. Rozkład jazdy nie jest jednak zbyt dogodny, ponieważ połowa pociągów kursuje o tej samej porze, praktycznie jeden po drugim.

Z [[Jekaterynburg]]a podróż trwa 5,5-6 godzin. Są tylko trzy pociągi dzienne (w tym Łastoczka), reszta kursuje w nocy. Z [[Kirow]]a podróż trwa 7,5-8 godzin, a z [[Głazow]]a 4,5-5 godzin. Nocny pociąg do [[Iżewsk]]a jest dość dogodny (7-8 godzin).

Pociągi podmiejskie docierają do [[Kungur]]u (2 godziny), [[Czusowoj]]u (3-3,5 godziny) i [[Kizieł|Kiziela]] (4,5 godziny).

[[Plik:Perm_I_Railway_Station.jpg|thumb|upright=1.35|Stary dworzec Perm I]]
{{Znacznik|Perm I|58.020048 |56.252410 |typ=transport}}'''Perm I''', ul. Monastyrskaja 5. Stary permski dworzec kolejowy, zbudowany dla linii Gornozawodskiej, która dotarła do miasta 30 lat przed powstaniem nowoczesnej [[Kolej Transsyberyjska|Kolei Transsyberyjskiej]]. Obecnie stacja obsługuje jedynie pociągi podmiejskie do Czusowskiej i Ugleuralskiej; pociągi dalekobieżne się tu nie zatrzymują. Mało prawdopodobne jest, aby przyjechać na tę stację lub z niej odjechać, ale sam budynek jest wart zobaczenia – to lokalny punkt orientacyjny i jeden z najwspanialszych rosyjskich dworców kolejowych XIX wieku. 

{{Znacznik|Perm II|58.004285 |56.180010 |typ=transport}}'''Perm II''', ulica Lenina 89. Główny dworzec kolejowy w mieście, na którym zatrzymują się wszystkie pociągi dalekobieżne i z którego odjeżdżają niektóre pociągi podmiejskie. Ten nowoczesny budynek, stosunkowo niewielki jak na standardy kolei transsyberyjskiej, znajduje się między liniami do Czusowskiej i [[Jekaterynburg]]a. Oprócz poczekalni znajduje się tam kawiarnia Strela (czynna od 9:00 do 21:00), niezbyt zachęcająca kawiarnia, oraz przyzwoita, całodobowa kawiarnia Kofe-Love – wydzielona część poczekalni z sofami i barem. Są tam również toalety. Stacja znajduje się na zachodnim krańcu Alei Lenina, 2,5 km od centrum (Esplanady) lub cztery przystanki komunikacją miejską.

=== Samochodem ===
Do Permu z zachodu prowadzą dwie drogi: odnoga autostrady [[Plik:M7-RUS.svg|25px]] przez [[Iżewsk]] (280 km) oraz nienumerowana autostrada z [[Kirow]]a (500 km). Stan obu dróg na 2021 rok był zadowalający. Droga do [[Jekaterynburg]]a (360 km) jest doskonała, w większości dwupasmowa, z licznymi poszerzeniami i pasami do wyprzedzania na wzniesieniach. Przed [[Jekaterynburg]]iem jest to autostrada czteropasmowa, a w pobliżu Permu – sześciopasmowa. Do [[Iżewsk]]a można również dojechać lewym brzegiem Kamy, przekraczając rzekę w [[Czajkowski]]m, lub prawym brzegiem, ale przez [[Wotkińsk]]: wszystkie te trasy są mniej więcej równoważne. Nie ma oczywistej drogi do [[Ufa|Ufy]] (470–550 km); trzeba będzie skorzystać z dróg lokalnych.

Jeśli przejeżdżasz przez Perm tranzytem, ​​skorzystaj z obwodnicy: miasto ma duże odległości i bardzo zatłoczone drogi. Do [[Bieriezniki|Bierieznik]], [[Solikamsk]]a i [[Czusowoj]]u można dojechać rzeką Kamą przez miasto lub obwodnicą. Na Kamie znajdują się tylko trzy mosty: most obwodowy na zachodnim krańcu miasta, most Komunalny w centrum oraz zapora Kamskiej Elektrowni Wodnej na północnym krańcu Permu.

Cała centralna część miasta jest objęta strefą płatnego parkowania w dni powszednie. Znalezienie wolnego miejsca może być trudne. Aktualne informacje o cenach i metodach płatności można znaleźć na stronie internetowej operatora lub na tablicach informacyjnych przy ulicach.

=== Autobusem ===
W Kraju Permskim nie ma wielu linii kolejowych, więc komunikacja autobusowa jest dobrze rozwinięta. Transport poza region jest znacznie rzadszy: na przykład autobusy do [[Jekaterynburg]]a (7 godzin) kursują tylko 2-3 razy dziennie, często w nocy, a do [[Kirow]]a nie ma żadnych połączeń. Więcej autobusów kursuje na południe: do [[Iżewsk]]a (5 godzin) 5-6 razy dziennie, a do [[Ufa|Ufy]] (10-11 godzin) bezpośrednie połączenia są dostępne kilka razy dziennie. 

{{Znacznik|Dworzec Autobusowy Centralny|58.002348 |56.23230 |typ=transport}}'''Dworzec Autobusowy Centralny''', ul. Rewolucji 68. ☎ +7 (342) 236-43-00, +7 (342) 236-44-34. 🕑 5:00 - 22:40. Stary budynek pełen straganów z samsą i innymi wypiekami wątpliwej jakości. Po drugiej stronie ulicy znajduje się rozległy i raczej mało zachęcający targ centralny. Obok dworca autobusowego znajduje się nowe centrum handlowe z supermarketem Piateroczka, a tuż przy placu McDonald's (7:00–23:00). Przechowalnia bagażu: 90 ₽/doba. Esplanada znajduje się niecały kilometr od dworca autobusowego; można tam dojść pieszo. 

{{Znacznik|Dworzec autobusowy Jużnaja|57.974564 |56.262217 |typ=transport}}'''Dworzec autobusowy Jużnaja''', ul. Iżewskaja 2. 🕑 5:45–21:45. To ostatni przystanek autobusów do [[Kungur]]u i kilku innych miejsc.

=== Statkiem ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img35 River station.jpg|thumb|upright=1.35|Stacja rzeczna]]
Od dawna nie ma regularnych rejsów po Kamie. Rejsy odbywają się kilka razy w miesiącu, wiele z nich wypływa z Permu, a czasami kontynuuje do [[Moskwa|Moskwy]] lub [[Astrachań|Astrachania]]. Tylko bardzo rzadkie rejsy rzeczne w górę Kamy.

{{Znacznik|Dworzec Rzeczny|58.0207 |56.2513 |typ=transport}}'''[http://rechnojvokzalperm.ru/ Dworzec Rzeczny]''', ulica Monastyrskaja (''w pobliżu stacji Perm I''). Ten piękny przedwojenny budynek (wybudowany w 1940 roku) dawno przestał pełnić swoją funkcję i został przekształcony w muzeum. Obecnie mieści się w nim multimedialna wystawa „Rosja – Moja Historia”.

== Komunikacja ==
{{mapa|58.00555|56.24279|zoom=12|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar,metro,praca}}
[[Plik:Perm asv2019-05 img23 Kama River.jpg|thumb|upright=1.35|Pociąg miejski wzdłuż rzeki Kama]]
Autobusy i tramwaje. Godziny kursowania: od 5:30 do 23:30. Trasy i rozkłady jazdy są dostępne na [https://www.gortransperm.ru/ stronie internetowej miejskiego transportu]. '''Przejazd''' kosztuje 33 ruble (stan na 2022). W ciągu 40 lub 60 minut (czas zależy od numeru linii) można dokonać jednej przesiadki za 17 rubli. Opłata u konduktora gotówką lub zbliżeniową kartą bankową. W Permie funkcjonuje także [https://xn--59-jlcdkn1aeeel.xn--p1ai/ karta miejska „Malachit”] (kaucja za kartę: 50 rubli), która działa jako portmonetka elektroniczna lub bilet dobowy (124 ruble). Kartę można kupić w oddziałach banku „Pochtobank” oraz w punktach o nazwie „Centralna Kasa”. Doładowanie jest możliwe przez bankomaty Sbierbanku lub usługę Sberbank Online.

Plany lokalnych władz dotyczące rozwoju miejskiej kolei elektrycznej nie cechują się dużą konsekwencją. Pomysł całkowitego zamknięcia linii biegnącej wzdłuż Kamy, łączącej dwa miejskie dworce, został zastąpiony entuzjazmem dla aktywnego rozwoju połączeń podmiejskich. Według stanu na 2022 rok pociągi elektryczne kursują ze stacji Perm-2 przez Perm-1 w kierunku Elektrowni Wodnej na Kamie co pół godziny rano i wieczorem, z długą przerwą w środku dnia. Pociągami tymi wygodnie dojechać do dzielnicy Motowilicha, a z okien można podziwiać nietypowe widoki. Jednak w drogę powrotną najprawdopodobniej wybierzesz już zwykły transport naziemny.

== Warto zobaczyć ==
Jeśli jesteś w Permie tylko na krótko, wybierz się na spacer po centrum miasta – najlepiej ulicą Monastyrską wzdłuż rzeki Kamy, a stamtąd do meczetu katedralnego. Odwiedź galerię sztuki, aby zobaczyć permskie drewniane rzeźby, a następnie udaj się do Motowilichy i zwiedzaj okolicę z Góry Wyszki. Ten minimalistyczny plan zwiedzania można z łatwością zrealizować w pół dnia, a dzięki niemu zyskasz dobry pogląd na miasto.

=== Centrum prowincjonalne ===
Stare centrum Permu ogranicza rzeka Kama na północy, Prospekt Komsomolski na zachodzie, wąwóz rzeki Jegoszycha na wschodzie i rozciąga się mniej więcej do ulicy Puszkina na południu. Ta część miasta jest dobrze przygotowana dla turystów. Perm był podobno pierwszym miastem w [[Rosja|Rosji]], które wytyczyło specjalny szlak turystyczny – zieloną linię narysowaną na asfalcie: około 40 punktów orientacyjnych, każdy z dobrze opisanym szyldem. Bardziej kontrowersyjną inicjatywą była czerwona linia, poświęcona celebrytom mieszkającym w Permie i ich związkom. Budynki wzdłuż czerwonej linii również są w większości zabytkowe, ale napisy na szyldach przypominają niekiedy artykuły z tabloidów.

Jako stolica [[Ural]]u, Perm, miasto prowincjonalne, przyciągał wielu celebrytów, którzy później o nim pisali. Choć Czechow dość trafnie umiejscowił akcję swojej sztuki „Trzy siostry” w Permie, autor „Doktora Żywago” nie poczynił żadnych bezpośrednich twierdzeń, Perm jest również (i nie bez powodu) uważany za inspirację dla miasta Jurjatina. W centrum miasta znajduje się wiele miejsc związanych z literaturą, a jeśli ktoś jest zainteresowany, może wybrać się na osobny spacer po nich.

==== Wzdłuż Kamy ====
[[Plik:П-9.jpg|thumb|upright=1.35|Lokomotywa parowa na stacji Perm-I]]
* {{zobacz
| name=Dworzec Perm I | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska | lat=58.020289| long=56.252531| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kolej przybyła do Permu nie ze stolic, ale ze wschodu. Odizolowana linia Gornozawodskaja z Permu do [[Jekaterynburg]]a (przez Chusovoy i [[Niżny Tagił]]) została zbudowana w latach 1874-78 w celu przeładunku towarów na statki w Permie i transportu ich dalej wzdłuż Kamy. Budynek stacji w stylu neorosyjskim (1878) zaprojektował petersburski architekt Peter Schreiber i dokładnie taki sam powstał na drugim końcu linii, w [[Jekaterynburg]]u - obecnie jest to stary dworzec z muzeum kolejnictwa. Zewnętrznie stacje Perm i Jekaterynburg nie są zbyt podobne, ponieważ w 1899 do Permu dodano drugą wieżę, co, co dziwne, bardzo do niej pasowało. W pobliżu znajdują się stare magazyny z końca XIX wieku i pomnik parowozu.
}}
* {{zobacz
| name=Sobór Pietropawłowski | alt= | url= | adres=ul. Sowiecka 1| lat=58.019167| long=56.255556| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Zakład Jegoszycha, z którego wywodzi się Perm, znajdował się, jak można się domyślić, nad rzeką Jegoszycha – wschodnią granicą współczesnego centrum Permu. W XIX wieku, po pożarach i odbudowie, miasto przesunęło się na zachód, a teren dawnej fabryki zaczął bardziej przypominać przedmieścia. Stojący w tym miejscu niepozorny kamienny kościół to ostatnia rzecz, która pozostała po fabryce. Został zbudowany w 1760 roku na miejscu drewnianego kościoła.
}}
[[Plik:Perm asv2019-05 img26 Monastyrskaya11.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Meszkowa]]
* {{zobacz
| name=Dom Meszkowa | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11| lat=58.01875| long=56.246756| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Historia najlepszych budynków Permu jest zaskakująco podobna: najpierw zbudowano zwykłą rezydencję, a następnie kupił ją kupiec, który zamówił niecodzienną dekorację. Tak było w przypadku słynnego dworu Gribuszynów, ale początek tego procesu dał Mikołaj Wasiljewicz Meszkow (1851-1933), właściciel statku parowego i filantrop, któremu przedrewolucyjny Perm zawdzięczał niemal wszystko: od własnego uniwersytetu po uratowanie prowincji przed głodem, który miał miejsce w 1891. Klasyczny dwór nad brzegiem rzeki Kamy został zbudowany jeszcze w 1820. W 1842 uległ zniszczeniu w wyniku pożaru i przez długi czas stał opuszczony. W latach 1887-89. Meszkow, który kupił dwór, odnowił budynek w duchu eklektyzmu i okazał się bardzo piękny - dom wygląda szczególnie dobrze od strony rzeki Kamy. Obecnie mieści się w nim muzeum historii lokalnej.
}}
* {{Znacznik|Skwer im. Reszetnikowa|58.018333|56.242222|typ=natura}}'''Skwer im. Reszetnikowa'''. Przed rewolucją główny deptak miasta, a jak na dzisiejsze standardy - mały publiczny ogród wzdłuż ulicy Monastyrskiej z pięknym widokiem na rzekę Kamę. Jego najbardziej rozpoznawalnym elementem był pomnik bohaterów wojny domowej - żeliwny monolit zbudowany w 1985 roku. Po drugiej stronie ulicy, na rogu ulic Monastyrskiej i Sibirskiej, dom Wierderewskiego jest przykładem rozwoju Permu po pożarze w 1842: parterowy drewniany dwór, ozdobiony kamieniem. Obok znajduje się Dom z Lwami (ul. Monastyrska 15) – typowy stalinowski budynek wybudowany w 1946 roku, z jakiegoś powodu ozdobiony postaciami lwów.
[[Plik:Пермская художественная галерея. Вид с Камы.jpg|thumb|upright=1.35|Sobór Przemienienia Pańskiego]]
* {{zobacz
| name=Sobór Przemienienia Pańskiego | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11| lat=58.016289| long=56.234606| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Majestatyczny sobór na początku Prospektu Komsomolskiego, na wysokim brzegu Kamy, mieści obecnie galerię sztuki. Jej ekspozycja jest nawet ciekawsza niż sam sobór, choć warto obejrzeć także jego zewnętrzną bryłę. Budowa świątyni wiąże się z przeniesieniem do Permu starego monasteru Pyskorskiego, który znajdował się w okolicach Usola, kilkaset kilometrów w górę biegu Kamy. Monaster przeniesiono w 1781 roku, równocześnie z nadaniem Permowi praw miejskich, natomiast sobór wzniesiono w latach 1798–1818. Jest to jeden z najwcześniejszych i najciekawszych zabytków klasycyzmu uralskiego, zaprojektowany najprawdopodobniej przez architektów ze stolicy. Wśród autorów projektu wymienia się pracującego w Petersburgu Gottlieba Paulsena, a nawet Matwieja Kazakowa. Skwer przed soborem nosi imię pisarza Dmitrija Mamina-Sibiriaka, którego pomnik oczywiście się tutaj znajduje. Pisarz spędził jednak w Permie jedynie kilka lat jako uczeń Permskiego Seminarium Duchownego, a swoją twórczość poświęconą Uralowi tworzył głównie w [[Jekaterynburg]]u. Ze skweru można zejść na nadbrzeże i podziwiać znakomity widok na rzekę Kamę.
}}
==== Głębiej w miasto ====
[[Plik:Perm Lenina13 A85c.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Gribuszyna]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img05 Permskaya67.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Tokarewej]]
[[Plik:Иудейский участок.jpg|thumb|upright=1.35|Nekropolia Jegoszychyńska]]
* {{zobacz
| name=Dom Gribuszyna | alt= | url= | adres=ul. Lenina 13a| lat=58.015833| long=56.253889| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Znany jako „dom z figurami” z powieści ''Doktor Żywago'' i sam w sobie niezwykle efektowny, ten pałacyk został zbudowany w latach 1895–1897 dla rodziny miejscowego urzędnika. Później budynek przeszedł na własność kupca Siergieja Michajłowicza Gribuszyna, który postanowił uczynić go bardziej okazałym. Polecił ozdobić fasadę bogatą sztukaterią, w tym licznymi maszkaronami, które – jak głosi miejscowa legenda – miały zostać wykonane na wzór twarzy jego córki. Dziś trudno jednoznacznie stwierdzić, komu w większym stopniu pałacyk zawdzięcza swój charakter: autorowi pierwotnego projektu, architektowi Aleksandrowi Turczewiczowi, preferującemu styl rosyjsko-bizantyjski z elementami neoklasycyzmu, czy też skłonnemu do efektownych rozwiązań właścicielowi. Efektem ich współpracy było jednak coś naprawdę wyjątkowego i łatwo zapadającego w pamięć – budynek, który specjaliści określają mianem „malowniczego modernizmu” (secesji). Jeszcze przed rewolucją pałacyk stał się najbardziej rozpoznawalnym zabytkiem Permu, co zwróciło na niego uwagę Borisa Pasternaka i znalazło odbicie w Doktorze Żywago. Obecnie w budynku mieszczą się instytucje Permskiego Centrum Naukowego.
}}
* {{zobacz
| name=Dom Tupicynów | alt= | url= | adres=ul. 25 Października 12 | lat=58.015556| long=56.248333| wskazówki=w pobliżu Ogrodu Teatralnego
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To bardziej stonowany przykład permskiego stylu kupieckiego – trzypiętrowa neoklasycystyczna rezydencja, zbudowana w 1888 roku według projektu Aleksandra Turczewicza dla rodziny Tupicynów, pionierów produkcji fosforu w Imperium Rosyjskim. Narożna wieżyczka zwieńczona kopułą została znakomicie wpisana w linię zabudowy ulicy i stanowi najbardziej charakterystyczny element budynku. Naprzeciwko znajduje się gmach Maryjskiego Gimnazjum Żeńskiego z 1884 roku – imponujący ceglany zabytek w stylu rosyjskim. Warto przejść dalej ulicą 25 Października wzdłuż budynku gimnazjum. Jego część położona dalej od ulicy Pietropawłowskiej była niegdyś bardzo piękną cerkwią domową. Choć świątynia nie zachowała się w pierwotnej formie, do dziś można dostrzec niektóre elementy dawnej architektury sakralnej.
}}
* {{zobacz
| name=Dom Tokarewej | alt= | url= | adres=ul. Permska 67 | lat=58.010833| long=56.240833| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Ten rzadko spotykany w centrum Permu drewniany dom wyróżnia się bogatą dekoracją snycerską, łączącą cechy tradycyjnego rosyjskiego teremku i secesji. Budynek wyznacza początek krótkiego deptaka na ulicy Permskiej, która jako jedna z nielicznych ulic w mieście zachowała w dużej mierze przedrewolucyjną zabudowę. Mimo to także tutaj pojawiły się już współczesne budynki ze szkła i betonu, kontrastujące z historycznym charakterem okolicy.
}}
* {{zobacz
| name=Nekropolia Jegoszychyńska | alt= | url= | adres= | lat=58.012578| long=56.269828| wskazówki=na wschód od centrum miasta, przed jarem rzeki Jegoszychy
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Nekropolia Jegoszychyńska to jedno z tych miejsc, które przypominają o gubernialnej przeszłości Permu. Na terenie cmentarza znajdują się aż dwie cerkwie prawosławne: jasnoniebieska ''Cerkiew Wszystkich Świętych'' w stylu klasycystycznym (1832) oraz okazała ''Cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej'' w stylu pseudoruskim (1905). Chowano tu również wyznawców innych religii. Na cmentarzu zachowały się kwatery katolicka, luterańska i muzułmańska, jednak szczególnie interesująca jest część żydowska – to jeden z nielicznych zachowanych w Rosji starych cmentarzy żydowskich. Pochówki zakończono w latach 50. XX wieku, dlatego niemal wszystkie groby pochodzą sprzed II wojny światowej, a wiele z nich jeszcze z czasów przedrewolucyjnych. Nekropolia zachęca do długich spacerów wśród zabytkowych nagrobków i pomników. W północnej części cmentarza, niedaleko placu Razgulaj i linii tramwajowej prowadzącej do Motowilichy, znajduje się widoczny z daleka wojenny pomnik „Matka Bolejąca”. Za nim usytuowano pomnik ofiar represji politycznych.
}}

== Najbliższe okolice ==

* [[Krasnokamsk]]
* [[Dobrianka]]
* [[Kungur]]
* [[Nytwa]]

== Praca ==
Perm jest jednym z największych ośrodków przemysłowych w kraju. Przemysł rozwija się głównie na obrzeżach miasta, szczególnie przodują w tym dwie dzielnice: Ordżonikidżewski rejon (Орджоникидзевский район) i Industrialny rejon (Индустриальный район).

Spośród największych przedsiębiorstw zlokalizowanych w Permie warto wymienić: oddziały Łukoilu i Gazpromu, Morion (producenta oraz właściciela ośrodków badawczych ds. telekomunikacji), Fabryka Słodyczy Kamskaya (własność Nestlé), Sibur-Chimprom (przemysł petrochemiczny), PNPPK (produkcja oprzyrządowania samolotów i systemów nawigacji). Regionalne oddziały w mieście posiadają także największe krajowe banki, firmy maklerskie czy firmy inwestycyjne.

Średnia wypłata wśród ludności Permu w roku 2020 wyniosła 40 tysięcy rubli. Największy wzrost odnotowało wtedy górnictwo, telekomunikacja i branża bankowości. Zarobki mieszkańców regionu wahają się w przedziale 25 - 55 tysięcy rubli, co odpowiada około 1400 - 4200 złotych.

== Nauka ==
Perm jest dużym ośrodkiem naukowym, w którym koncentruje się wiele instytutów Oddziału Uralskiego Rosyjskiej Akademii Nauk, dziesiątki instytutów badawczych i projektowych, siedem instytucji szkolnictwa wyższego prowadzących różnorodne badania naukowe na tematy stosowane i podstawowe. Niektóre organizacje naukowe są zjednoczone w Perm Scientific Center of the Ural Branch of the Russian Academy of Sciences.

== Zakupy ==
Wraz z dynamicznym rozwojem miasta, wokół niego zaczęły powstawać centra handlowe. Większość z nich znaleźć można przy obwodnicy miasta (droga R242), biegnącej w kier. Jekaterynburga. Zdecydowanie jednym z obowiązkowych miejsc do odwiedzenia jest Centralny Targ (Центральный рынок) przy ul. Puszkina, na którym można znaleźć naprawdę wiele ciekawych rzeczy. W Permie można zauważyć wiele produktów z [[Chiny|Chin]] czy Azji Środkowej, sprzedawane przez przyjezdnych handlarzy.

* '''Центральный универмаг Мотовилихи''' (Central Mall Motowiliha) - Ul. 1905 Goda 18A - niewielkie centrum handlowe z supermarketem, salą zabaw i wieloma małymi butikami. W pobliżu przystanek tramwajowy i muzeum wyposażenia wojska rosyjskiego (Музей Мотовилихинских заводов).
* '''Аврора''' (Awrora) - Ul. Stachanowskaja 40A - spory dom targowy, przy granicy miasta. Duży wybór produktów zarówno w samym budynku, jak i sąsiednich pomniejszych. W promieniu kilkuset metrów 3 przystanki autobusowe, duże rondo, park, poczta oraz kilka lokali typu fast food.
* '''[http://www.domino.ru/ Домино]''' (Domino) - Ul. Kujbyszewa 85A - mała galeria ze sklepem spożywczym, kafeterią, dużym wyborem AGD i odzieży. Niedaleko znajduje się Wieża Śmierci.

== Gastronomia ==

* '''Пермская кухня''' (Piermskaja Kuchnia) - Ulica Gazety Zwiezda 75 (ул. Газеты Звезда 75), tel. +7 (342) 244-13-55 - lokal serwuje regionalne odmiany powszechnej rosyjskiej kuchni. Wnętrze posiada nowoczesny charakter, a atmosferę umilają specjalni goście.
* '''Бостон''' (Boston) - Prospekt Komsomolski 66 (Комсомольский пр. 66) - niewielka restauracja typu fast food, z bardzo szybką obsługą. Bar posiada opcję dowozu oraz menu online. Atutem jest lokalizacja przy jednej z głównych ulic miasta.
* '''Компот''' (Kompot) - Ul. Sibirskaja 47A (ул. Сибирская, 47А), tel. +7 (342) 241-05-05 - przytulny lokal, utrzymany w specyficznym stylu amerykańskim. W pobliżu znajduje się Park Rozrywki im. Gorkiego, stadion Dinamo Perm oraz McDonald's.
* '''[http://roma59.tilda.ws/ РомаНальёт]''' (RomaNaljot) - Ul. Piermskaja 68 (Пермская ул. 68), tel. +7 (342) 278-83-84 - pub z bardzo dobrymi obiadami oraz alkoholem. Istnieje możliwość rezerwacji, oglądania meczów czy degustacji. Niestety wewnątrz jest mało miejsc, ale działa tu świetna obsługa.
* '''[http://sufraperm.ru/ Суфра]''' (Sufra) - ul. Monastyrskaja 14 (ул. Монастырская 14), tel. +7 (342) 259-07-80 - egzotyczne kaukaskie wnętrze i perska kuchnia, serwowana przez permskich Azerów. Restauracja położona na przeciw Głównego Meczetu, obok dużego hotelu.

== Festiwale, imprezy ==

* '''[http://www.arabesque.permonline.ru/news.html Арабеск]''' (Arabiesk) - coroczny konkurs baletowy, trwający kilka dni.
* '''[https://eng.flahertiana.ru/ Międzynarodowy Festiwal Filmów Dokumentalnych Flahertiana]''' - organizowany we wrześniu lub październiku.
* '''[https://diaghilevfest.ru/en/ Międzynarodowy Festiwal Diagilewa]''' (Дягилевский фестиваль) - wydarzenie prezentuje różne gatunki i ruchy artystyczne, style i formaty. Muzyka antyczna, badania tendencji muzyki współczesnej, niezwykłe interpretacje obok występów akademickich. Po nocnych wydarzeniach odbywają się poranne koncerty. &lt;bdi&gt;Festiwal trwa około dwóch tygodni i ma miejsce w różnych obiektach w mieście.&lt;/bdi&gt; Koszt wstępu wynosi o&lt;bdi&gt;d &lt;abbr&gt;500&lt;/abbr&gt; do &lt;abbr&gt;10 000 rubli&lt;/abbr&gt;. Zaleca się zakup biletów z wyprzedzeniem, ponieważ bilety na najpopularniejsze spektakle mogą zostać wyprzedane pierwszego dnia od uruchomienia sprzedaży.&lt;/bdi&gt;
Część koncertów czy zwykłe mecze odbywają się np. na stadionie Dinamo Perm (oznaczonym na mapie piłką).

== Noclegi ==

== Kontakt ==

== Bezpieczeństwo ==
Miasto nie należy do najniebezpieczniejszych, ale warto zachować podstawowe zasady zabezpieczenia się np. przed napaścią czy kradzieżą. Zaleca się omijanie ślepych uliczek, cmentarzy czy ciemnych parków nocą. Za dnia można paść ofiarą kradzieży kieszonkowych w miejscach tłocznych jak chińskie sklepy albo bazary.

W przypadku nagłego wypadku czy zwykłej konsultacji można udać się do Szpitalu Klinicznego Kraju Permskiego (Пермская краевая клиническая больница), a w przypadku dzieci czy młodzieży do Szpitala Pediatrycznego nr.13 (Детская Больница № 13) przy ul. Lebiediewa 44.

== Informacje turystyczne ==

== Wyjazd ==
Opuszczając Perm warto odwiedzić jedną z kilku położonych niedaleko atrakcji:

* '''[http://www.perm36.ru/eng/ Perm-36]''' - oddalony 95 km na wschód od miasta znany obóz radzieckiego systemu Gułagów. Utworzone tu muzeum idealnie odwzorowuje smutny obraz syberyjskiego łagru, w którym zginęły tysiące więźniów. Cena wstępu wynosi 300 rubli dla dorosłych, 150 rubli dla młodzieży. W 3 środę każdego miesiąca os. do lat 18 wstęp bezpłatny. Miejscowość: Kuczino (Кучино).
* '''[http://www.museum.perm.ru/filiali/muzey-khohlovka Chochłowka]''' - ta położona 40 km na północ wioska stanowi  [[Kategoria:Kraj Permski]] jeden z niewielu tak dobrze zachowanych zespołów architektury drewnianej w Rosji. Skansen składa się z 20 domostw, spośród których najstarsze sięgają XVII wieku. Dodatkowo wokół rozpościerają się lasy i wody Kamy.
{{Użyteczny}}


{{Atrybucja}}
{{Jest w|Kraj Permski}}</text>
      <sha1>cz11a6pdclnxqs65f9s697lt5kfixe4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>157169</id>
      <parentid>157168</parentid>
      <timestamp>2026-06-04T08:25:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Głębiej w miasto */</comment>
      <origin>157169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39984" sha1="n2qlj0607k05s42evwdufra3uxamn6u" xml:space="preserve">{{Top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Perm
 |nazwa oryginalna = Пермь
 |widok            = Свято-Троицкая_(Слудская)_церковь_в_лучах_заката.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Coat_of_Arms_of_Perm.svg
 |mapa             = Perm in Russia.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Russia.svg|20px]] [[Rosja]] 
 |region           = [[Plik:Flag_of_Perm_Krai.svg|20px]] [[Kraj Permski]]
 |powierzchnia     = 800,5
 |wysokość         = 149
 |ludność          = 1 027 500
 |prefiks          = +7 342
 |kod pocztowy     = 614xxx
 |www              = https://gorodperm.ru/
}}
'''Perm''' ([[Rozmówki rosyjskie|ros]]. Пермь) to największe miasto i stolica [[Kraj Permski|Kraju Permskiego]] i jedno z miast [[Rosja|Rosji]] liczące ponad milion mieszkańców. Przed rewolucją było stolicą prowincji, a obecnie stanowi centrum rozległego regionu o niezwykłej przyrodzie i bogatej historii. Sam Perm został przytłoczony przez przemysł, który przekształcił miasto w konglomerat dymiących kominów, stref przemysłowych i budynków z czasów sowieckich, za którymi trudno dostrzec fragmenty przeszłości. Dla większości podróżnych Perm będzie jedynie wspomnieniem, ale jeśli jesteś naprawdę ciekawy, znajdziesz tu mnóstwo interesujących rzeczy do zobaczenia – od starych fabryk po muzeum rzeźby drewnianej, a majestatyczna rzeka Kama nikogo nie pozostawi obojętnym.

== Charakterystyka ==
Perm leży nad rzeką Kamą, nieco na południe od jej ujścia do Czusowej, na granicy dwóch zupełnie odmiennych stref naturalnych. Na południe od miasta rozciąga się lasostep, a na północ, za Czusową i Kamą, tajga. Nazwa Perm jest bardzo stara. Ludy północnego zachodu używały jej na określenie terenów dalekiego wschodu wzdłuż rzek Wyczegda i Kama (patrz też [[Kraj Permski]]). Współczesny Perm znajduje się na południu tego starożytnego regionu. Podobnie jak [[Twer]], Perm jest żeński. Mieszkańcy miasta nalegają, aby nazwę wymawiać z miękkim „r” – ''Perm''.

=== Historia ===
Perm to typowe miasto [[Ural]]u, wyrosłe z zakładów metalurgicznych: Jegoszycha (1723) i Motowilicha (1736). Zakład Jegoszycha nie działał długo, został zamknięty w 1788 roku. Jednak osada, która rozwinęła się wokół niego, stała się już miastem i otrzymała nazwę Perm. Zaledwie kilka lat później stał się również centrum prowincji, jednocząc niemal wszystkie miasta [[Ural]]u i związane z nimi gałęzie przemysłu. Przyczyn było kilka, z których jedna prawdopodobnie związana była z transportem: Perm, położony nad Kamą, był najdalej na wschód wysuniętym punktem, stosunkowo łatwo dostępnym z centralnej [[Rosja|Rosji]], zanim powstała kolej.

Perm zachował status stolicy prowincji aż do rewolucji. Znalazło to wyraźne odzwierciedlenie w wyglądzie miasta, choć pierwotna wersja prowincjonalnej zabudowy nie przetrwała pożaru z 1842 roku. Później próbowano budować z kamienia, ale z powodu braku środków wzniesiono również drewniane domy, tynkowane i malowane na kamień – kilka z tych „hybryd” przetrwało do dziś. Produkcja metalurgiczna zakładu Motowilicha ostatecznie zamarła w połowie XIX wieku, ale została zastąpiona produkcją broni, a przed rewolucją ogromna Permska Fabryka Armat zaopatrywała armię rosyjską w jedną piątą całego arsenału. Pojawiła się jednak bomba z opóźnionym zapłonem: duża fabryka miała liczny proletariat, więc nazwa Motowilicha kojarzy się obecnie przede wszystkim z rewolucyjnymi wydarzeniami z 1905 roku, które miały tu dość dramatyczny przebieg.

Perm poniósł kolejną porażkę podczas wojny domowej, kiedy to zarówno biali, jak i czerwoni spustoszyli miasto. Władze sowieckie najwyraźniej nie były zachwycone arystokratycznym Permem – w 1923 roku stolicę Uralu przeniesiono do proletariackiego [[Jekaterynburg]]a. Miasto pozostawało bez własnego regionu do 1938 roku, kiedy to utworzono obwód permski, późniejszy [[Kraj Permski]]. W latach 1940–1957 miasto nosiło nazwę Mołotow na cześć Wiaczesława Mołotowa, tego samego, który podpisał pakt Ribbentrop-Mołotow. Jednak ta postać polityczna urodziła się dość daleko stąd, w Kukarce (obecnie Sowieck), i nie miała bezpośredniego związku z Permem. 

=== Nowoczesność ===
W najnowszej historii [[Rosja|Rosji]] obwód permski aktywnie przyjął rolę regionu postępowego i innowacyjnego. Oleg Czirkunow, który objął urząd gubernatora w 2004 roku, zaprosił do miasta modnych moskiewskich projektantów, którzy natychmiast otworzyli w Permie muzeum sztuki współczesnej, ozdobili ulice spektakularnymi pomnikami, takimi jak litera „P” (ogłoszona symbolem Permu), i przedstawili napoleońskie plany przekształcenia Permu w najnowocześniejsze miasto Europy, jej kulturalną stolicę. Kiedy gubernator kilka lat później opuścił stanowisko i po cichu uciekł do tej samej Europy, wielu projektantów podążyło za nim, choć niektórzy pozostali, dzięki czemu życie kulturalne miasta pozostaje niezwykle tętniące. Perm to również doskonałe miejsce dla miłośników historii i tych, którzy lubią leniwe, przemyślane spacery: za palisadą nowoczesnych budynków kryją się fragmenty starożytności, rozległe widoki na Kamę i klimat dawnego uralskiego przemysłu. Warto zatrzymać się w mieście przynajmniej na jeden dzień, a biorąc pod uwagę muzea i okolicę, drugi lub trzeci dzień również nie będzie złym pomysłem.

=== Orientacja ===
Podobnie jak wiele miast położonych nad dużymi rzekami, Perm ma wydłużony kształt: ponad 40 km wzdłuż Kamy i zaledwie 5-6 km szerokości. Wszystkie interesujące dzielnice znajdują się na lewym (południowym) brzegu. '''Centrum''' miasta jest przesunięte na zachód. Zaczyna się w miejscu, gdzie [[Kolej Transsyberyjska]] łączy się ze starą Linią Gornozawodską biegnącą wzdłuż Kamy, i wzdłuż niezmiennej ulicy Lenina ciągnie się na wschód przez około 4 km: najpierw nowa część radziecka, a następnie (za Prospektem Komsomolskim) stara część gubernialna. Dzielą je ogromny (około kilometra długości!) plac zwany ''Esplanadą''. Na wschodzie zabudowa kończy się w wąwozie rzeki Jegoszycha, za którym zaczyna się '''Motowilicha''' – kolejna historyczna i godna uwagi dzielnica, utworzona wokół fabryki zbrojeniowej. Reszta Permu składa się ze stref przemysłowych, osiedli mieszkaniowych, osiedli fabrycznych i sektora prywatnego, gdzie nie ma nic do zobaczenia poza lokalnym kolorytem.

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
Do [[Moskwa|Moskwy]] jest 6-7 lotów (niektóre z nich odbywają się nocą) i jeden do [[Petersburg]]a. Istnieje również wiele lotów regionalnych do zachodniej [[Syberia|Syberii]] i na [[Ural]], ale nie są one regularnie obsługiwane. Wszystkie loty międzynarodowe są czarterami.

{{Znacznik|Lotnisko Bolszoje Sawino|57.914444|56.021111|typ=transport}}'''[https://aviaperm.ru/ Lotnisko Bolszoje Sawino]''' ({{IATA|PEE}}). ☎ Informacje: +7 (342) 299-17-71, kasa biletowa na lotnisku: +7 (342) 299-15-95. Loty krajowe odlatują z nowego Terminalu A, podczas gdy stary Terminal B obsługuje tylko kilka lotów międzynarodowych. Przejście z jednego terminalu do drugiego jest najwyraźniej niemożliwe, chyba że zjedziemy na Trasę Kosmonawtowa, co stanowi znaczny objazd (prawie 2 km). Nowy terminal obiecuje standardową infrastrukturę lotniska, w tym przechowalnię bagażu (443 ruble dziennie). 

''Jak dojechać'': Z dworca autobusowego na lotnisko należy wsiąść do autobusu podmiejskiego linii 108; Podróż trwa około pół godziny. Spodziewaj się 3-4 odjazdów na godzinę w godzinach 6:00-23:00. Taksówka do centrum miasta kosztuje od 400 ₽. Z centrum autobus jedzie do Terminalu A, następnie do Terminalu B, a stamtąd z powrotem do miasta.

Obok Terminalu B znajduje się [https://www.polethotel.ru/ Hotel Polet] (tel. +7 (342) 294-96-46, pokój jednoosobowy/dwuosobowy: 2900/4100 ₽). Po otwarciu nowego terminalu stał się on praktycznie bezużyteczny dla podróżnych, ponieważ większość lotów wymaga skorzystania z taksówki. Jeśli odlatujesz ze starego terminalu, możesz skorzystać z całodobowej restauracji hotelowej. Ceny są takie same jak na lotnisku, ale jest tam przytulniej i ciszej.

=== Koleją ===
Perm leży na północnej odnodze [[Kolej Transsyberyjska|Kolei Transsyberyjskiej]], między [[Kirow]]em a [[Jekaterynburg]]iem. Codziennie przejeżdża tędy siedem do ośmiu par pociągów: wszystkie syberyjskie z [[Petersburg]]a i niektóre z [[Moskwa|Moskwy]]. Rozkład jazdy nie jest jednak zbyt dogodny, ponieważ połowa pociągów kursuje o tej samej porze, praktycznie jeden po drugim.

Z [[Jekaterynburg]]a podróż trwa 5,5-6 godzin. Są tylko trzy pociągi dzienne (w tym Łastoczka), reszta kursuje w nocy. Z [[Kirow]]a podróż trwa 7,5-8 godzin, a z [[Głazow]]a 4,5-5 godzin. Nocny pociąg do [[Iżewsk]]a jest dość dogodny (7-8 godzin).

Pociągi podmiejskie docierają do [[Kungur]]u (2 godziny), [[Czusowoj]]u (3-3,5 godziny) i [[Kizieł|Kiziela]] (4,5 godziny).

[[Plik:Perm_I_Railway_Station.jpg|thumb|upright=1.35|Stary dworzec Perm I]]
{{Znacznik|Perm I|58.020048 |56.252410 |typ=transport}}'''Perm I''', ul. Monastyrskaja 5. Stary permski dworzec kolejowy, zbudowany dla linii Gornozawodskiej, która dotarła do miasta 30 lat przed powstaniem nowoczesnej [[Kolej Transsyberyjska|Kolei Transsyberyjskiej]]. Obecnie stacja obsługuje jedynie pociągi podmiejskie do Czusowskiej i Ugleuralskiej; pociągi dalekobieżne się tu nie zatrzymują. Mało prawdopodobne jest, aby przyjechać na tę stację lub z niej odjechać, ale sam budynek jest wart zobaczenia – to lokalny punkt orientacyjny i jeden z najwspanialszych rosyjskich dworców kolejowych XIX wieku. 

{{Znacznik|Perm II|58.004285 |56.180010 |typ=transport}}'''Perm II''', ulica Lenina 89. Główny dworzec kolejowy w mieście, na którym zatrzymują się wszystkie pociągi dalekobieżne i z którego odjeżdżają niektóre pociągi podmiejskie. Ten nowoczesny budynek, stosunkowo niewielki jak na standardy kolei transsyberyjskiej, znajduje się między liniami do Czusowskiej i [[Jekaterynburg]]a. Oprócz poczekalni znajduje się tam kawiarnia Strela (czynna od 9:00 do 21:00), niezbyt zachęcająca kawiarnia, oraz przyzwoita, całodobowa kawiarnia Kofe-Love – wydzielona część poczekalni z sofami i barem. Są tam również toalety. Stacja znajduje się na zachodnim krańcu Alei Lenina, 2,5 km od centrum (Esplanady) lub cztery przystanki komunikacją miejską.

=== Samochodem ===
Do Permu z zachodu prowadzą dwie drogi: odnoga autostrady [[Plik:M7-RUS.svg|25px]] przez [[Iżewsk]] (280 km) oraz nienumerowana autostrada z [[Kirow]]a (500 km). Stan obu dróg na 2021 rok był zadowalający. Droga do [[Jekaterynburg]]a (360 km) jest doskonała, w większości dwupasmowa, z licznymi poszerzeniami i pasami do wyprzedzania na wzniesieniach. Przed [[Jekaterynburg]]iem jest to autostrada czteropasmowa, a w pobliżu Permu – sześciopasmowa. Do [[Iżewsk]]a można również dojechać lewym brzegiem Kamy, przekraczając rzekę w [[Czajkowski]]m, lub prawym brzegiem, ale przez [[Wotkińsk]]: wszystkie te trasy są mniej więcej równoważne. Nie ma oczywistej drogi do [[Ufa|Ufy]] (470–550 km); trzeba będzie skorzystać z dróg lokalnych.

Jeśli przejeżdżasz przez Perm tranzytem, ​​skorzystaj z obwodnicy: miasto ma duże odległości i bardzo zatłoczone drogi. Do [[Bieriezniki|Bierieznik]], [[Solikamsk]]a i [[Czusowoj]]u można dojechać rzeką Kamą przez miasto lub obwodnicą. Na Kamie znajdują się tylko trzy mosty: most obwodowy na zachodnim krańcu miasta, most Komunalny w centrum oraz zapora Kamskiej Elektrowni Wodnej na północnym krańcu Permu.

Cała centralna część miasta jest objęta strefą płatnego parkowania w dni powszednie. Znalezienie wolnego miejsca może być trudne. Aktualne informacje o cenach i metodach płatności można znaleźć na stronie internetowej operatora lub na tablicach informacyjnych przy ulicach.

=== Autobusem ===
W Kraju Permskim nie ma wielu linii kolejowych, więc komunikacja autobusowa jest dobrze rozwinięta. Transport poza region jest znacznie rzadszy: na przykład autobusy do [[Jekaterynburg]]a (7 godzin) kursują tylko 2-3 razy dziennie, często w nocy, a do [[Kirow]]a nie ma żadnych połączeń. Więcej autobusów kursuje na południe: do [[Iżewsk]]a (5 godzin) 5-6 razy dziennie, a do [[Ufa|Ufy]] (10-11 godzin) bezpośrednie połączenia są dostępne kilka razy dziennie. 

{{Znacznik|Dworzec Autobusowy Centralny|58.002348 |56.23230 |typ=transport}}'''Dworzec Autobusowy Centralny''', ul. Rewolucji 68. ☎ +7 (342) 236-43-00, +7 (342) 236-44-34. 🕑 5:00 - 22:40. Stary budynek pełen straganów z samsą i innymi wypiekami wątpliwej jakości. Po drugiej stronie ulicy znajduje się rozległy i raczej mało zachęcający targ centralny. Obok dworca autobusowego znajduje się nowe centrum handlowe z supermarketem Piateroczka, a tuż przy placu McDonald's (7:00–23:00). Przechowalnia bagażu: 90 ₽/doba. Esplanada znajduje się niecały kilometr od dworca autobusowego; można tam dojść pieszo. 

{{Znacznik|Dworzec autobusowy Jużnaja|57.974564 |56.262217 |typ=transport}}'''Dworzec autobusowy Jużnaja''', ul. Iżewskaja 2. 🕑 5:45–21:45. To ostatni przystanek autobusów do [[Kungur]]u i kilku innych miejsc.

=== Statkiem ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img35 River station.jpg|thumb|upright=1.35|Stacja rzeczna]]
Od dawna nie ma regularnych rejsów po Kamie. Rejsy odbywają się kilka razy w miesiącu, wiele z nich wypływa z Permu, a czasami kontynuuje do [[Moskwa|Moskwy]] lub [[Astrachań|Astrachania]]. Tylko bardzo rzadkie rejsy rzeczne w górę Kamy.

{{Znacznik|Dworzec Rzeczny|58.0207 |56.2513 |typ=transport}}'''[http://rechnojvokzalperm.ru/ Dworzec Rzeczny]''', ulica Monastyrskaja (''w pobliżu stacji Perm I''). Ten piękny przedwojenny budynek (wybudowany w 1940 roku) dawno przestał pełnić swoją funkcję i został przekształcony w muzeum. Obecnie mieści się w nim multimedialna wystawa „Rosja – Moja Historia”.

== Komunikacja ==
{{mapa|58.00555|56.24279|zoom=12|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar,metro,praca}}
[[Plik:Perm asv2019-05 img23 Kama River.jpg|thumb|upright=1.35|Pociąg miejski wzdłuż rzeki Kama]]
Autobusy i tramwaje. Godziny kursowania: od 5:30 do 23:30. Trasy i rozkłady jazdy są dostępne na [https://www.gortransperm.ru/ stronie internetowej miejskiego transportu]. '''Przejazd''' kosztuje 33 ruble (stan na 2022). W ciągu 40 lub 60 minut (czas zależy od numeru linii) można dokonać jednej przesiadki za 17 rubli. Opłata u konduktora gotówką lub zbliżeniową kartą bankową. W Permie funkcjonuje także [https://xn--59-jlcdkn1aeeel.xn--p1ai/ karta miejska „Malachit”] (kaucja za kartę: 50 rubli), która działa jako portmonetka elektroniczna lub bilet dobowy (124 ruble). Kartę można kupić w oddziałach banku „Pochtobank” oraz w punktach o nazwie „Centralna Kasa”. Doładowanie jest możliwe przez bankomaty Sbierbanku lub usługę Sberbank Online.

Plany lokalnych władz dotyczące rozwoju miejskiej kolei elektrycznej nie cechują się dużą konsekwencją. Pomysł całkowitego zamknięcia linii biegnącej wzdłuż Kamy, łączącej dwa miejskie dworce, został zastąpiony entuzjazmem dla aktywnego rozwoju połączeń podmiejskich. Według stanu na 2022 rok pociągi elektryczne kursują ze stacji Perm-2 przez Perm-1 w kierunku Elektrowni Wodnej na Kamie co pół godziny rano i wieczorem, z długą przerwą w środku dnia. Pociągami tymi wygodnie dojechać do dzielnicy Motowilicha, a z okien można podziwiać nietypowe widoki. Jednak w drogę powrotną najprawdopodobniej wybierzesz już zwykły transport naziemny.

== Warto zobaczyć ==
Jeśli jesteś w Permie tylko na krótko, wybierz się na spacer po centrum miasta – najlepiej ulicą Monastyrską wzdłuż rzeki Kamy, a stamtąd do meczetu katedralnego. Odwiedź galerię sztuki, aby zobaczyć permskie drewniane rzeźby, a następnie udaj się do Motowilichy i zwiedzaj okolicę z Góry Wyszki. Ten minimalistyczny plan zwiedzania można z łatwością zrealizować w pół dnia, a dzięki niemu zyskasz dobry pogląd na miasto.

=== Centrum prowincjonalne ===
Stare centrum Permu ogranicza rzeka Kama na północy, Prospekt Komsomolski na zachodzie, wąwóz rzeki Jegoszycha na wschodzie i rozciąga się mniej więcej do ulicy Puszkina na południu. Ta część miasta jest dobrze przygotowana dla turystów. Perm był podobno pierwszym miastem w [[Rosja|Rosji]], które wytyczyło specjalny szlak turystyczny – zieloną linię narysowaną na asfalcie: około 40 punktów orientacyjnych, każdy z dobrze opisanym szyldem. Bardziej kontrowersyjną inicjatywą była czerwona linia, poświęcona celebrytom mieszkającym w Permie i ich związkom. Budynki wzdłuż czerwonej linii również są w większości zabytkowe, ale napisy na szyldach przypominają niekiedy artykuły z tabloidów.

Jako stolica [[Ural]]u, Perm, miasto prowincjonalne, przyciągał wielu celebrytów, którzy później o nim pisali. Choć Czechow dość trafnie umiejscowił akcję swojej sztuki „Trzy siostry” w Permie, autor „Doktora Żywago” nie poczynił żadnych bezpośrednich twierdzeń, Perm jest również (i nie bez powodu) uważany za inspirację dla miasta Jurjatina. W centrum miasta znajduje się wiele miejsc związanych z literaturą, a jeśli ktoś jest zainteresowany, może wybrać się na osobny spacer po nich.

==== Wzdłuż Kamy ====
[[Plik:П-9.jpg|thumb|upright=1.35|Lokomotywa parowa na stacji Perm-I]]
* {{zobacz
| name=Dworzec Perm I | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska | lat=58.020289| long=56.252531| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kolej przybyła do Permu nie ze stolic, ale ze wschodu. Odizolowana linia Gornozawodskaja z Permu do [[Jekaterynburg]]a (przez Chusovoy i [[Niżny Tagił]]) została zbudowana w latach 1874-78 w celu przeładunku towarów na statki w Permie i transportu ich dalej wzdłuż Kamy. Budynek stacji w stylu neorosyjskim (1878) zaprojektował petersburski architekt Peter Schreiber i dokładnie taki sam powstał na drugim końcu linii, w [[Jekaterynburg]]u - obecnie jest to stary dworzec z muzeum kolejnictwa. Zewnętrznie stacje Perm i Jekaterynburg nie są zbyt podobne, ponieważ w 1899 do Permu dodano drugą wieżę, co, co dziwne, bardzo do niej pasowało. W pobliżu znajdują się stare magazyny z końca XIX wieku i pomnik parowozu.
}}
* {{zobacz
| name=Sobór Pietropawłowski | alt= | url= | adres=ul. Sowiecka 1| lat=58.019167| long=56.255556| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Zakład Jegoszycha, z którego wywodzi się Perm, znajdował się, jak można się domyślić, nad rzeką Jegoszycha – wschodnią granicą współczesnego centrum Permu. W XIX wieku, po pożarach i odbudowie, miasto przesunęło się na zachód, a teren dawnej fabryki zaczął bardziej przypominać przedmieścia. Stojący w tym miejscu niepozorny kamienny kościół to ostatnia rzecz, która pozostała po fabryce. Został zbudowany w 1760 roku na miejscu drewnianego kościoła.
}}
[[Plik:Perm asv2019-05 img26 Monastyrskaya11.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Meszkowa]]
* {{zobacz
| name=Dom Meszkowa | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11| lat=58.01875| long=56.246756| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Historia najlepszych budynków Permu jest zaskakująco podobna: najpierw zbudowano zwykłą rezydencję, a następnie kupił ją kupiec, który zamówił niecodzienną dekorację. Tak było w przypadku słynnego dworu Gribuszynów, ale początek tego procesu dał Mikołaj Wasiljewicz Meszkow (1851-1933), właściciel statku parowego i filantrop, któremu przedrewolucyjny Perm zawdzięczał niemal wszystko: od własnego uniwersytetu po uratowanie prowincji przed głodem, który miał miejsce w 1891. Klasyczny dwór nad brzegiem rzeki Kamy został zbudowany jeszcze w 1820. W 1842 uległ zniszczeniu w wyniku pożaru i przez długi czas stał opuszczony. W latach 1887-89. Meszkow, który kupił dwór, odnowił budynek w duchu eklektyzmu i okazał się bardzo piękny - dom wygląda szczególnie dobrze od strony rzeki Kamy. Obecnie mieści się w nim muzeum historii lokalnej.
}}
* {{Znacznik|Skwer im. Reszetnikowa|58.018333|56.242222|typ=natura}}'''Skwer im. Reszetnikowa'''. Przed rewolucją główny deptak miasta, a jak na dzisiejsze standardy - mały publiczny ogród wzdłuż ulicy Monastyrskiej z pięknym widokiem na rzekę Kamę. Jego najbardziej rozpoznawalnym elementem był pomnik bohaterów wojny domowej - żeliwny monolit zbudowany w 1985 roku. Po drugiej stronie ulicy, na rogu ulic Monastyrskiej i Sibirskiej, dom Wierderewskiego jest przykładem rozwoju Permu po pożarze w 1842: parterowy drewniany dwór, ozdobiony kamieniem. Obok znajduje się Dom z Lwami (ul. Monastyrska 15) – typowy stalinowski budynek wybudowany w 1946 roku, z jakiegoś powodu ozdobiony postaciami lwów.
[[Plik:Пермская художественная галерея. Вид с Камы.jpg|thumb|upright=1.35|Sobór Przemienienia Pańskiego]]
* {{zobacz
| name=Sobór Przemienienia Pańskiego | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11| lat=58.016289| long=56.234606| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Majestatyczny sobór na początku Prospektu Komsomolskiego, na wysokim brzegu Kamy, mieści obecnie galerię sztuki. Jej ekspozycja jest nawet ciekawsza niż sam sobór, choć warto obejrzeć także jego zewnętrzną bryłę. Budowa świątyni wiąże się z przeniesieniem do Permu starego monasteru Pyskorskiego, który znajdował się w okolicach Usola, kilkaset kilometrów w górę biegu Kamy. Monaster przeniesiono w 1781 roku, równocześnie z nadaniem Permowi praw miejskich, natomiast sobór wzniesiono w latach 1798–1818. Jest to jeden z najwcześniejszych i najciekawszych zabytków klasycyzmu uralskiego, zaprojektowany najprawdopodobniej przez architektów ze stolicy. Wśród autorów projektu wymienia się pracującego w Petersburgu Gottlieba Paulsena, a nawet Matwieja Kazakowa. Skwer przed soborem nosi imię pisarza Dmitrija Mamina-Sibiriaka, którego pomnik oczywiście się tutaj znajduje. Pisarz spędził jednak w Permie jedynie kilka lat jako uczeń Permskiego Seminarium Duchownego, a swoją twórczość poświęconą Uralowi tworzył głównie w [[Jekaterynburg]]u. Ze skweru można zejść na nadbrzeże i podziwiać znakomity widok na rzekę Kamę.
}}
==== Głębiej w miasto ====
[[Plik:Perm Lenina13 A85c.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Gribuszyna]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img05 Permskaya67.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Tokarewej]]
[[Plik:Иудейский участок.jpg|thumb|upright=1.35|Nekropolia Jegoszychyńska]]
* {{zobacz
| name=Dom Gribuszyna | alt= | url= | adres=ul. Lenina 13a| lat=58.015833| long=56.253889| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Znany jako „dom z figurami” z powieści ''Doktor Żywago'' i sam w sobie niezwykle efektowny, ten pałacyk został zbudowany w latach 1895–1897 dla rodziny miejscowego urzędnika. Później budynek przeszedł na własność kupca Siergieja Michajłowicza Gribuszyna, który postanowił uczynić go bardziej okazałym. Polecił ozdobić fasadę bogatą sztukaterią, w tym licznymi maszkaronami, które – jak głosi miejscowa legenda – miały zostać wykonane na wzór twarzy jego córki. Dziś trudno jednoznacznie stwierdzić, komu w większym stopniu pałacyk zawdzięcza swój charakter: autorowi pierwotnego projektu, architektowi Aleksandrowi Turczewiczowi, preferującemu styl rosyjsko-bizantyjski z elementami neoklasycyzmu, czy też skłonnemu do efektownych rozwiązań właścicielowi. Efektem ich współpracy było jednak coś naprawdę wyjątkowego i łatwo zapadającego w pamięć – budynek, który specjaliści określają mianem „malowniczego modernizmu” (secesji). Jeszcze przed rewolucją pałacyk stał się najbardziej rozpoznawalnym zabytkiem Permu, co zwróciło na niego uwagę Borisa Pasternaka i znalazło odbicie w Doktorze Żywago. Obecnie w budynku mieszczą się instytucje Permskiego Centrum Naukowego.
}}
* {{zobacz
| name=Dom Tupicynów | alt= | url= | adres=ul. 25 Października 12 | lat=58.015556| long=56.248333| wskazówki=w pobliżu Ogrodu Teatralnego
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To bardziej stonowany przykład permskiego stylu kupieckiego – trzypiętrowa neoklasycystyczna rezydencja, zbudowana w 1888 roku według projektu Aleksandra Turczewicza dla rodziny Tupicynów, pionierów produkcji fosforu w Imperium Rosyjskim. Narożna wieżyczka zwieńczona kopułą została znakomicie wpisana w linię zabudowy ulicy i stanowi najbardziej charakterystyczny element budynku. Naprzeciwko znajduje się gmach Maryjskiego Gimnazjum Żeńskiego z 1884 roku – imponujący ceglany zabytek w stylu rosyjskim. Warto przejść dalej ulicą 25 Października wzdłuż budynku gimnazjum. Jego część położona dalej od ulicy Pietropawłowskiej była niegdyś bardzo piękną cerkwią domową. Choć świątynia nie zachowała się w pierwotnej formie, do dziś można dostrzec niektóre elementy dawnej architektury sakralnej.
}}
* {{zobacz
| name=Dom Tokarewej | alt= | url= | adres=ul. Permska 67 | lat=58.010833| long=56.240833| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Ten rzadko spotykany w centrum Permu drewniany dom wyróżnia się bogatą dekoracją snycerską, łączącą cechy tradycyjnego rosyjskiego teremku i secesji. Budynek wyznacza początek krótkiego deptaka na ulicy Permskiej, która jako jedna z nielicznych ulic w mieście zachowała w dużej mierze przedrewolucyjną zabudowę. Mimo to także tutaj pojawiły się już współczesne budynki ze szkła i betonu, kontrastujące z historycznym charakterem okolicy.
}}
* {{zobacz
| name=Nekropolia Jegoszychyńska | alt= | url= | adres= | lat=58.012578| long=56.269828| wskazówki=na wschód od centrum miasta, przed jarem rzeki Jegoszychy
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Nekropolia Jegoszychyńska to jedno z tych miejsc, które przypominają o gubernialnej przeszłości Permu. Na terenie cmentarza znajdują się aż dwie cerkwie prawosławne: jasnoniebieska ''Cerkiew Wszystkich Świętych'' w stylu klasycystycznym (1832) oraz okazała ''Cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej'' w stylu pseudoruskim (1905). Chowano tu również wyznawców innych religii. Na cmentarzu zachowały się kwatery katolicka, luterańska i muzułmańska, jednak szczególnie interesująca jest część żydowska – to jeden z nielicznych zachowanych w Rosji starych cmentarzy żydowskich. Pochówki zakończono w latach 50. XX wieku, dlatego niemal wszystkie groby pochodzą sprzed II wojny światowej, a wiele z nich jeszcze z czasów przedrewolucyjnych. Nekropolia zachęca do długich spacerów wśród zabytkowych nagrobków i pomników. W północnej części cmentarza, niedaleko placu Razgulaj i linii tramwajowej prowadzącej do Motowilichy, znajduje się widoczny z daleka wojenny pomnik „Matka Bolejąca”. Za nim usytuowano pomnik ofiar represji politycznych.
}}
=== Centrum sowieckie ===
Na zachód od Prospektu Komsomolskiego centrum Permu składa się głównie z wieżowców z czasów sowieckich. Bez względu na to, z której strony przyjedziesz do miasta, zobaczysz przede wszystkim ten krajobraz, który zachwyca tylko miłośników architektury lat 70. XX wieku. Jednak za lasem betonowych budynków kryje się kilka ciekawych obiektów historycznych.
* {{zobacz
| name=Esplanada | alt= | url= | adres=między ulicami Lenina i Pietropawłowską | lat=58.009237| long=56.222185| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To największy plac na Uralu. Jeszcze do połowy XX wieku stały tutaj zwykłe drewniane domy. Później zostały wyburzone, jednak terenu nie zabudowano, ponieważ jeden z permskich architektów zaproponował pozostawienie w tym miejscu otwartej przestrzeni. Ze względu na jej wydłużony kształt mieszkańcy szybko ochrzcili ją mianem „lotniska”. Z czasem przyjęła się bardziej elegancka, zapożyczona z języków zachodnich nazwa – Esplanada – i plac stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych widoków Permu. Esplanada ma formę prostokąta o wymiarach około 1000 × 300 metrów. Po jednej stronie znajduje się dziesięciopiętrowy ''Dom Sowietów'' (1973), którego surową, szarą bryłę ożywiają jedynie charakterystyczne wycięcie na wysokości siódmego piętra oraz ogromny herb ZSRR. Po przeciwnej stronie wznosi się bardziej awangardowy ''Teatr Dramatyczny'' (1974–1981). Dłuższe boki placu zabudowano natomiast bardzo różnorodnie – od niewielkich budynków przedrewolucyjnych po typowe wielopiętrowe bloki z okresu radzieckiego. Środek Esplanady pozostaje niemal pusty. Przestrzeń tę urozmaica jedynie stojący samotnie pomnik „Bohaterom Frontu i Zaplecza” z 1985 roku. Całość dobrze oddaje wyobrażenia urbanistów z połowy lat 70. XX wieku o estetyce przestrzeni miejskiej. Nie wszyscy jednak uznają ten efekt za szczególnie atrakcyjny, dlatego od wielu lat pojawiają się pomysły zabudowy Esplanady, budowy pod nią centrum handlowego lub przynajmniej stworzenia na jej powierzchni bardziej żywej przestrzeni kulturalnej. Jak dotąd najbardziej widocznym rezultatem tych dyskusji są fantazyjne ławki w kształcie słowa „ВЛАСТЬ” („Władza”) ustawione przed Domem Sowietów – jeden ze śladów permskiej „rewolucji kulturalnej” z połowy pierwszej dekady XXI wieku.
}}
* {{zobacz
| name=Meczet Katedralny | alt= | url=ul. Osińska 5 | adres= | lat=58.014088| long=56.227608| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Ten znakomity zabytek eklektyzmu z wyraźnie zaznaczonymi motywami tatarskimi stanowi ozdobę niezbyt atrakcyjnych kwartałów położonych na północ od Esplanady. Meczet wzniesiono w latach 1902–1903. W tym czasie w Permie mieszkało ponad półtora tysiąca muzułmanów, stanowiących kilka procent ludności miasta. Autorem projektu był miejscowy architekt Aleksandr Ożegow. W okresie radzieckim świątynia była zamknięta i nie pełniła funkcji religijnych, jednak szczęśliwie przetrwała bez większych zniszczeń. Obecnie meczet został odrestaurowany i z zewnątrz prezentuje się imponująco. Jego wnętrza są natomiast najprawdopodobniej współczesne i nie zachowały historycznego wystroju.
}}
* {{zobacz
| name=Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego | alt= | url=ul. Borczaninowa 11 | adres= | lat=58.005556| long=56.220833| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To sympatyczny zabytek w stylu pseudorosyjskim. Cerkiew została wzniesiona na początku XX wieku (1904–1910) i w tamtym czasie wśród mieszkańców nazywano ją „kupiecką”, ponieważ grunt pod jej budowę przekazał miejscowy kupiec. Pod względem dekoracji świątynia również ma „kupiecki” charakter – jest nieco przeładowana, ale jednocześnie bardzo barwna, szczególnie dziś, gdy ze wszystkich stron otaczają ją szare bloki wielopiętrowe. To kolejna realizacja architekta Aleksandra Ożegowa. W tym przypadku projekt nie wyróżnia się szczególną oryginalnością – w dużej mierze powtarza schemat garnizonowych świątyń budowanych w tym samym czasie w zachodniej części Imperium Rosyjskiego, m.in. w [[Bobrujsk]]u i [[Grodno|Grodnie]].
}}
* {{zobacz
| name=Sobór Trójcy Świętej. | alt= | url=ul. Monastyrska 95 | adres= | lat=58.0125| long=56.217233| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Nazwa „Słudska” pochodzi od Góry Słudskiej, na której wznosi się cerkiew, choć dziś sama góra jest mało widoczna, a otaczający świątynię krajobraz zmienił się nie do poznania. Jeśli cerkiew Wniebowstąpienia znajduje się jeszcze wśród zabudowy wielopiętrowej, to cerkiew Trójcy Świętej musi sąsiadować z szpitalem i strefą przemysłową. Jest to typowy kompleks sakralny połowy XIX wieku – pięciokopułowa „tonowska” katedra oraz bardzo wysoka dzwonnica (1842). Cerkiew została zamknięta po rewolucji, jednak już w 1944 roku ponownie otwarto ją do sprawowania liturgii, co wiąże się z jej obecnym statusem soboru katedralnego eparchii permskiej.
}}

== Najbliższe okolice ==

* [[Krasnokamsk]]
* [[Dobrianka]]
* [[Kungur]]
* [[Nytwa]]

== Praca ==
Perm jest jednym z największych ośrodków przemysłowych w kraju. Przemysł rozwija się głównie na obrzeżach miasta, szczególnie przodują w tym dwie dzielnice: Ordżonikidżewski rejon (Орджоникидзевский район) i Industrialny rejon (Индустриальный район).

Spośród największych przedsiębiorstw zlokalizowanych w Permie warto wymienić: oddziały Łukoilu i Gazpromu, Morion (producenta oraz właściciela ośrodków badawczych ds. telekomunikacji), Fabryka Słodyczy Kamskaya (własność Nestlé), Sibur-Chimprom (przemysł petrochemiczny), PNPPK (produkcja oprzyrządowania samolotów i systemów nawigacji). Regionalne oddziały w mieście posiadają także największe krajowe banki, firmy maklerskie czy firmy inwestycyjne.

Średnia wypłata wśród ludności Permu w roku 2020 wyniosła 40 tysięcy rubli. Największy wzrost odnotowało wtedy górnictwo, telekomunikacja i branża bankowości. Zarobki mieszkańców regionu wahają się w przedziale 25 - 55 tysięcy rubli, co odpowiada około 1400 - 4200 złotych.

== Nauka ==
Perm jest dużym ośrodkiem naukowym, w którym koncentruje się wiele instytutów Oddziału Uralskiego Rosyjskiej Akademii Nauk, dziesiątki instytutów badawczych i projektowych, siedem instytucji szkolnictwa wyższego prowadzących różnorodne badania naukowe na tematy stosowane i podstawowe. Niektóre organizacje naukowe są zjednoczone w Perm Scientific Center of the Ural Branch of the Russian Academy of Sciences.

== Zakupy ==
Wraz z dynamicznym rozwojem miasta, wokół niego zaczęły powstawać centra handlowe. Większość z nich znaleźć można przy obwodnicy miasta (droga R242), biegnącej w kier. Jekaterynburga. Zdecydowanie jednym z obowiązkowych miejsc do odwiedzenia jest Centralny Targ (Центральный рынок) przy ul. Puszkina, na którym można znaleźć naprawdę wiele ciekawych rzeczy. W Permie można zauważyć wiele produktów z [[Chiny|Chin]] czy Azji Środkowej, sprzedawane przez przyjezdnych handlarzy.

* '''Центральный универмаг Мотовилихи''' (Central Mall Motowiliha) - Ul. 1905 Goda 18A - niewielkie centrum handlowe z supermarketem, salą zabaw i wieloma małymi butikami. W pobliżu przystanek tramwajowy i muzeum wyposażenia wojska rosyjskiego (Музей Мотовилихинских заводов).
* '''Аврора''' (Awrora) - Ul. Stachanowskaja 40A - spory dom targowy, przy granicy miasta. Duży wybór produktów zarówno w samym budynku, jak i sąsiednich pomniejszych. W promieniu kilkuset metrów 3 przystanki autobusowe, duże rondo, park, poczta oraz kilka lokali typu fast food.
* '''[http://www.domino.ru/ Домино]''' (Domino) - Ul. Kujbyszewa 85A - mała galeria ze sklepem spożywczym, kafeterią, dużym wyborem AGD i odzieży. Niedaleko znajduje się Wieża Śmierci.

== Gastronomia ==

* '''Пермская кухня''' (Piermskaja Kuchnia) - Ulica Gazety Zwiezda 75 (ул. Газеты Звезда 75), tel. +7 (342) 244-13-55 - lokal serwuje regionalne odmiany powszechnej rosyjskiej kuchni. Wnętrze posiada nowoczesny charakter, a atmosferę umilają specjalni goście.
* '''Бостон''' (Boston) - Prospekt Komsomolski 66 (Комсомольский пр. 66) - niewielka restauracja typu fast food, z bardzo szybką obsługą. Bar posiada opcję dowozu oraz menu online. Atutem jest lokalizacja przy jednej z głównych ulic miasta.
* '''Компот''' (Kompot) - Ul. Sibirskaja 47A (ул. Сибирская, 47А), tel. +7 (342) 241-05-05 - przytulny lokal, utrzymany w specyficznym stylu amerykańskim. W pobliżu znajduje się Park Rozrywki im. Gorkiego, stadion Dinamo Perm oraz McDonald's.
* '''[http://roma59.tilda.ws/ РомаНальёт]''' (RomaNaljot) - Ul. Piermskaja 68 (Пермская ул. 68), tel. +7 (342) 278-83-84 - pub z bardzo dobrymi obiadami oraz alkoholem. Istnieje możliwość rezerwacji, oglądania meczów czy degustacji. Niestety wewnątrz jest mało miejsc, ale działa tu świetna obsługa.
* '''[http://sufraperm.ru/ Суфра]''' (Sufra) - ul. Monastyrskaja 14 (ул. Монастырская 14), tel. +7 (342) 259-07-80 - egzotyczne kaukaskie wnętrze i perska kuchnia, serwowana przez permskich Azerów. Restauracja położona na przeciw Głównego Meczetu, obok dużego hotelu.

== Festiwale, imprezy ==

* '''[http://www.arabesque.permonline.ru/news.html Арабеск]''' (Arabiesk) - coroczny konkurs baletowy, trwający kilka dni.
* '''[https://eng.flahertiana.ru/ Międzynarodowy Festiwal Filmów Dokumentalnych Flahertiana]''' - organizowany we wrześniu lub październiku.
* '''[https://diaghilevfest.ru/en/ Międzynarodowy Festiwal Diagilewa]''' (Дягилевский фестиваль) - wydarzenie prezentuje różne gatunki i ruchy artystyczne, style i formaty. Muzyka antyczna, badania tendencji muzyki współczesnej, niezwykłe interpretacje obok występów akademickich. Po nocnych wydarzeniach odbywają się poranne koncerty. &lt;bdi&gt;Festiwal trwa około dwóch tygodni i ma miejsce w różnych obiektach w mieście.&lt;/bdi&gt; Koszt wstępu wynosi o&lt;bdi&gt;d &lt;abbr&gt;500&lt;/abbr&gt; do &lt;abbr&gt;10 000 rubli&lt;/abbr&gt;. Zaleca się zakup biletów z wyprzedzeniem, ponieważ bilety na najpopularniejsze spektakle mogą zostać wyprzedane pierwszego dnia od uruchomienia sprzedaży.&lt;/bdi&gt;
Część koncertów czy zwykłe mecze odbywają się np. na stadionie Dinamo Perm (oznaczonym na mapie piłką).

== Noclegi ==

== Kontakt ==

== Bezpieczeństwo ==
Miasto nie należy do najniebezpieczniejszych, ale warto zachować podstawowe zasady zabezpieczenia się np. przed napaścią czy kradzieżą. Zaleca się omijanie ślepych uliczek, cmentarzy czy ciemnych parków nocą. Za dnia można paść ofiarą kradzieży kieszonkowych w miejscach tłocznych jak chińskie sklepy albo bazary.

W przypadku nagłego wypadku czy zwykłej konsultacji można udać się do Szpitalu Klinicznego Kraju Permskiego (Пермская краевая клиническая больница), a w przypadku dzieci czy młodzieży do Szpitala Pediatrycznego nr.13 (Детская Больница № 13) przy ul. Lebiediewa 44.

== Informacje turystyczne ==

== Wyjazd ==
Opuszczając Perm warto odwiedzić jedną z kilku położonych niedaleko atrakcji:

* '''[http://www.perm36.ru/eng/ Perm-36]''' - oddalony 95 km na wschód od miasta znany obóz radzieckiego systemu Gułagów. Utworzone tu muzeum idealnie odwzorowuje smutny obraz syberyjskiego łagru, w którym zginęły tysiące więźniów. Cena wstępu wynosi 300 rubli dla dorosłych, 150 rubli dla młodzieży. W 3 środę każdego miesiąca os. do lat 18 wstęp bezpłatny. Miejscowość: Kuczino (Кучино).
* '''[http://www.museum.perm.ru/filiali/muzey-khohlovka Chochłowka]''' - ta położona 40 km na północ wioska stanowi  [[Kategoria:Kraj Permski]] jeden z niewielu tak dobrze zachowanych zespołów architektury drewnianej w Rosji. Skansen składa się z 20 domostw, spośród których najstarsze sięgają XVII wieku. Dodatkowo wokół rozpościerają się lasy i wody Kamy.
{{Użyteczny}}


{{Atrybucja}}
{{Jest w|Kraj Permski}}</text>
      <sha1>n2qlj0607k05s42evwdufra3uxamn6u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>157170</id>
      <parentid>157169</parentid>
      <timestamp>2026-06-04T08:27:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Centrum sowieckie */</comment>
      <origin>157170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40281" sha1="jhr3bka55rffca39cpyzxebcifcb6im" xml:space="preserve">{{Top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Perm
 |nazwa oryginalna = Пермь
 |widok            = Свято-Троицкая_(Слудская)_церковь_в_лучах_заката.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Coat_of_Arms_of_Perm.svg
 |mapa             = Perm in Russia.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Russia.svg|20px]] [[Rosja]] 
 |region           = [[Plik:Flag_of_Perm_Krai.svg|20px]] [[Kraj Permski]]
 |powierzchnia     = 800,5
 |wysokość         = 149
 |ludność          = 1 027 500
 |prefiks          = +7 342
 |kod pocztowy     = 614xxx
 |www              = https://gorodperm.ru/
}}
'''Perm''' ([[Rozmówki rosyjskie|ros]]. Пермь) to największe miasto i stolica [[Kraj Permski|Kraju Permskiego]] i jedno z miast [[Rosja|Rosji]] liczące ponad milion mieszkańców. Przed rewolucją było stolicą prowincji, a obecnie stanowi centrum rozległego regionu o niezwykłej przyrodzie i bogatej historii. Sam Perm został przytłoczony przez przemysł, który przekształcił miasto w konglomerat dymiących kominów, stref przemysłowych i budynków z czasów sowieckich, za którymi trudno dostrzec fragmenty przeszłości. Dla większości podróżnych Perm będzie jedynie wspomnieniem, ale jeśli jesteś naprawdę ciekawy, znajdziesz tu mnóstwo interesujących rzeczy do zobaczenia – od starych fabryk po muzeum rzeźby drewnianej, a majestatyczna rzeka Kama nikogo nie pozostawi obojętnym.

== Charakterystyka ==
Perm leży nad rzeką Kamą, nieco na południe od jej ujścia do Czusowej, na granicy dwóch zupełnie odmiennych stref naturalnych. Na południe od miasta rozciąga się lasostep, a na północ, za Czusową i Kamą, tajga. Nazwa Perm jest bardzo stara. Ludy północnego zachodu używały jej na określenie terenów dalekiego wschodu wzdłuż rzek Wyczegda i Kama (patrz też [[Kraj Permski]]). Współczesny Perm znajduje się na południu tego starożytnego regionu. Podobnie jak [[Twer]], Perm jest żeński. Mieszkańcy miasta nalegają, aby nazwę wymawiać z miękkim „r” – ''Perm''.

=== Historia ===
Perm to typowe miasto [[Ural]]u, wyrosłe z zakładów metalurgicznych: Jegoszycha (1723) i Motowilicha (1736). Zakład Jegoszycha nie działał długo, został zamknięty w 1788 roku. Jednak osada, która rozwinęła się wokół niego, stała się już miastem i otrzymała nazwę Perm. Zaledwie kilka lat później stał się również centrum prowincji, jednocząc niemal wszystkie miasta [[Ural]]u i związane z nimi gałęzie przemysłu. Przyczyn było kilka, z których jedna prawdopodobnie związana była z transportem: Perm, położony nad Kamą, był najdalej na wschód wysuniętym punktem, stosunkowo łatwo dostępnym z centralnej [[Rosja|Rosji]], zanim powstała kolej.

Perm zachował status stolicy prowincji aż do rewolucji. Znalazło to wyraźne odzwierciedlenie w wyglądzie miasta, choć pierwotna wersja prowincjonalnej zabudowy nie przetrwała pożaru z 1842 roku. Później próbowano budować z kamienia, ale z powodu braku środków wzniesiono również drewniane domy, tynkowane i malowane na kamień – kilka z tych „hybryd” przetrwało do dziś. Produkcja metalurgiczna zakładu Motowilicha ostatecznie zamarła w połowie XIX wieku, ale została zastąpiona produkcją broni, a przed rewolucją ogromna Permska Fabryka Armat zaopatrywała armię rosyjską w jedną piątą całego arsenału. Pojawiła się jednak bomba z opóźnionym zapłonem: duża fabryka miała liczny proletariat, więc nazwa Motowilicha kojarzy się obecnie przede wszystkim z rewolucyjnymi wydarzeniami z 1905 roku, które miały tu dość dramatyczny przebieg.

Perm poniósł kolejną porażkę podczas wojny domowej, kiedy to zarówno biali, jak i czerwoni spustoszyli miasto. Władze sowieckie najwyraźniej nie były zachwycone arystokratycznym Permem – w 1923 roku stolicę Uralu przeniesiono do proletariackiego [[Jekaterynburg]]a. Miasto pozostawało bez własnego regionu do 1938 roku, kiedy to utworzono obwód permski, późniejszy [[Kraj Permski]]. W latach 1940–1957 miasto nosiło nazwę Mołotow na cześć Wiaczesława Mołotowa, tego samego, który podpisał pakt Ribbentrop-Mołotow. Jednak ta postać polityczna urodziła się dość daleko stąd, w Kukarce (obecnie Sowieck), i nie miała bezpośredniego związku z Permem. 

=== Nowoczesność ===
W najnowszej historii [[Rosja|Rosji]] obwód permski aktywnie przyjął rolę regionu postępowego i innowacyjnego. Oleg Czirkunow, który objął urząd gubernatora w 2004 roku, zaprosił do miasta modnych moskiewskich projektantów, którzy natychmiast otworzyli w Permie muzeum sztuki współczesnej, ozdobili ulice spektakularnymi pomnikami, takimi jak litera „P” (ogłoszona symbolem Permu), i przedstawili napoleońskie plany przekształcenia Permu w najnowocześniejsze miasto Europy, jej kulturalną stolicę. Kiedy gubernator kilka lat później opuścił stanowisko i po cichu uciekł do tej samej Europy, wielu projektantów podążyło za nim, choć niektórzy pozostali, dzięki czemu życie kulturalne miasta pozostaje niezwykle tętniące. Perm to również doskonałe miejsce dla miłośników historii i tych, którzy lubią leniwe, przemyślane spacery: za palisadą nowoczesnych budynków kryją się fragmenty starożytności, rozległe widoki na Kamę i klimat dawnego uralskiego przemysłu. Warto zatrzymać się w mieście przynajmniej na jeden dzień, a biorąc pod uwagę muzea i okolicę, drugi lub trzeci dzień również nie będzie złym pomysłem.

=== Orientacja ===
Podobnie jak wiele miast położonych nad dużymi rzekami, Perm ma wydłużony kształt: ponad 40 km wzdłuż Kamy i zaledwie 5-6 km szerokości. Wszystkie interesujące dzielnice znajdują się na lewym (południowym) brzegu. '''Centrum''' miasta jest przesunięte na zachód. Zaczyna się w miejscu, gdzie [[Kolej Transsyberyjska]] łączy się ze starą Linią Gornozawodską biegnącą wzdłuż Kamy, i wzdłuż niezmiennej ulicy Lenina ciągnie się na wschód przez około 4 km: najpierw nowa część radziecka, a następnie (za Prospektem Komsomolskim) stara część gubernialna. Dzielą je ogromny (około kilometra długości!) plac zwany ''Esplanadą''. Na wschodzie zabudowa kończy się w wąwozie rzeki Jegoszycha, za którym zaczyna się '''Motowilicha''' – kolejna historyczna i godna uwagi dzielnica, utworzona wokół fabryki zbrojeniowej. Reszta Permu składa się ze stref przemysłowych, osiedli mieszkaniowych, osiedli fabrycznych i sektora prywatnego, gdzie nie ma nic do zobaczenia poza lokalnym kolorytem.

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
Do [[Moskwa|Moskwy]] jest 6-7 lotów (niektóre z nich odbywają się nocą) i jeden do [[Petersburg]]a. Istnieje również wiele lotów regionalnych do zachodniej [[Syberia|Syberii]] i na [[Ural]], ale nie są one regularnie obsługiwane. Wszystkie loty międzynarodowe są czarterami.

{{Znacznik|Lotnisko Bolszoje Sawino|57.914444|56.021111|typ=transport}}'''[https://aviaperm.ru/ Lotnisko Bolszoje Sawino]''' ({{IATA|PEE}}). ☎ Informacje: +7 (342) 299-17-71, kasa biletowa na lotnisku: +7 (342) 299-15-95. Loty krajowe odlatują z nowego Terminalu A, podczas gdy stary Terminal B obsługuje tylko kilka lotów międzynarodowych. Przejście z jednego terminalu do drugiego jest najwyraźniej niemożliwe, chyba że zjedziemy na Trasę Kosmonawtowa, co stanowi znaczny objazd (prawie 2 km). Nowy terminal obiecuje standardową infrastrukturę lotniska, w tym przechowalnię bagażu (443 ruble dziennie). 

''Jak dojechać'': Z dworca autobusowego na lotnisko należy wsiąść do autobusu podmiejskiego linii 108; Podróż trwa około pół godziny. Spodziewaj się 3-4 odjazdów na godzinę w godzinach 6:00-23:00. Taksówka do centrum miasta kosztuje od 400 ₽. Z centrum autobus jedzie do Terminalu A, następnie do Terminalu B, a stamtąd z powrotem do miasta.

Obok Terminalu B znajduje się [https://www.polethotel.ru/ Hotel Polet] (tel. +7 (342) 294-96-46, pokój jednoosobowy/dwuosobowy: 2900/4100 ₽). Po otwarciu nowego terminalu stał się on praktycznie bezużyteczny dla podróżnych, ponieważ większość lotów wymaga skorzystania z taksówki. Jeśli odlatujesz ze starego terminalu, możesz skorzystać z całodobowej restauracji hotelowej. Ceny są takie same jak na lotnisku, ale jest tam przytulniej i ciszej.

=== Koleją ===
Perm leży na północnej odnodze [[Kolej Transsyberyjska|Kolei Transsyberyjskiej]], między [[Kirow]]em a [[Jekaterynburg]]iem. Codziennie przejeżdża tędy siedem do ośmiu par pociągów: wszystkie syberyjskie z [[Petersburg]]a i niektóre z [[Moskwa|Moskwy]]. Rozkład jazdy nie jest jednak zbyt dogodny, ponieważ połowa pociągów kursuje o tej samej porze, praktycznie jeden po drugim.

Z [[Jekaterynburg]]a podróż trwa 5,5-6 godzin. Są tylko trzy pociągi dzienne (w tym Łastoczka), reszta kursuje w nocy. Z [[Kirow]]a podróż trwa 7,5-8 godzin, a z [[Głazow]]a 4,5-5 godzin. Nocny pociąg do [[Iżewsk]]a jest dość dogodny (7-8 godzin).

Pociągi podmiejskie docierają do [[Kungur]]u (2 godziny), [[Czusowoj]]u (3-3,5 godziny) i [[Kizieł|Kiziela]] (4,5 godziny).

[[Plik:Perm_I_Railway_Station.jpg|thumb|upright=1.35|Stary dworzec Perm I]]
{{Znacznik|Perm I|58.020048 |56.252410 |typ=transport}}'''Perm I''', ul. Monastyrskaja 5. Stary permski dworzec kolejowy, zbudowany dla linii Gornozawodskiej, która dotarła do miasta 30 lat przed powstaniem nowoczesnej [[Kolej Transsyberyjska|Kolei Transsyberyjskiej]]. Obecnie stacja obsługuje jedynie pociągi podmiejskie do Czusowskiej i Ugleuralskiej; pociągi dalekobieżne się tu nie zatrzymują. Mało prawdopodobne jest, aby przyjechać na tę stację lub z niej odjechać, ale sam budynek jest wart zobaczenia – to lokalny punkt orientacyjny i jeden z najwspanialszych rosyjskich dworców kolejowych XIX wieku. 

{{Znacznik|Perm II|58.004285 |56.180010 |typ=transport}}'''Perm II''', ulica Lenina 89. Główny dworzec kolejowy w mieście, na którym zatrzymują się wszystkie pociągi dalekobieżne i z którego odjeżdżają niektóre pociągi podmiejskie. Ten nowoczesny budynek, stosunkowo niewielki jak na standardy kolei transsyberyjskiej, znajduje się między liniami do Czusowskiej i [[Jekaterynburg]]a. Oprócz poczekalni znajduje się tam kawiarnia Strela (czynna od 9:00 do 21:00), niezbyt zachęcająca kawiarnia, oraz przyzwoita, całodobowa kawiarnia Kofe-Love – wydzielona część poczekalni z sofami i barem. Są tam również toalety. Stacja znajduje się na zachodnim krańcu Alei Lenina, 2,5 km od centrum (Esplanady) lub cztery przystanki komunikacją miejską.

=== Samochodem ===
Do Permu z zachodu prowadzą dwie drogi: odnoga autostrady [[Plik:M7-RUS.svg|25px]] przez [[Iżewsk]] (280 km) oraz nienumerowana autostrada z [[Kirow]]a (500 km). Stan obu dróg na 2021 rok był zadowalający. Droga do [[Jekaterynburg]]a (360 km) jest doskonała, w większości dwupasmowa, z licznymi poszerzeniami i pasami do wyprzedzania na wzniesieniach. Przed [[Jekaterynburg]]iem jest to autostrada czteropasmowa, a w pobliżu Permu – sześciopasmowa. Do [[Iżewsk]]a można również dojechać lewym brzegiem Kamy, przekraczając rzekę w [[Czajkowski]]m, lub prawym brzegiem, ale przez [[Wotkińsk]]: wszystkie te trasy są mniej więcej równoważne. Nie ma oczywistej drogi do [[Ufa|Ufy]] (470–550 km); trzeba będzie skorzystać z dróg lokalnych.

Jeśli przejeżdżasz przez Perm tranzytem, ​​skorzystaj z obwodnicy: miasto ma duże odległości i bardzo zatłoczone drogi. Do [[Bieriezniki|Bierieznik]], [[Solikamsk]]a i [[Czusowoj]]u można dojechać rzeką Kamą przez miasto lub obwodnicą. Na Kamie znajdują się tylko trzy mosty: most obwodowy na zachodnim krańcu miasta, most Komunalny w centrum oraz zapora Kamskiej Elektrowni Wodnej na północnym krańcu Permu.

Cała centralna część miasta jest objęta strefą płatnego parkowania w dni powszednie. Znalezienie wolnego miejsca może być trudne. Aktualne informacje o cenach i metodach płatności można znaleźć na stronie internetowej operatora lub na tablicach informacyjnych przy ulicach.

=== Autobusem ===
W Kraju Permskim nie ma wielu linii kolejowych, więc komunikacja autobusowa jest dobrze rozwinięta. Transport poza region jest znacznie rzadszy: na przykład autobusy do [[Jekaterynburg]]a (7 godzin) kursują tylko 2-3 razy dziennie, często w nocy, a do [[Kirow]]a nie ma żadnych połączeń. Więcej autobusów kursuje na południe: do [[Iżewsk]]a (5 godzin) 5-6 razy dziennie, a do [[Ufa|Ufy]] (10-11 godzin) bezpośrednie połączenia są dostępne kilka razy dziennie. 

{{Znacznik|Dworzec Autobusowy Centralny|58.002348 |56.23230 |typ=transport}}'''Dworzec Autobusowy Centralny''', ul. Rewolucji 68. ☎ +7 (342) 236-43-00, +7 (342) 236-44-34. 🕑 5:00 - 22:40. Stary budynek pełen straganów z samsą i innymi wypiekami wątpliwej jakości. Po drugiej stronie ulicy znajduje się rozległy i raczej mało zachęcający targ centralny. Obok dworca autobusowego znajduje się nowe centrum handlowe z supermarketem Piateroczka, a tuż przy placu McDonald's (7:00–23:00). Przechowalnia bagażu: 90 ₽/doba. Esplanada znajduje się niecały kilometr od dworca autobusowego; można tam dojść pieszo. 

{{Znacznik|Dworzec autobusowy Jużnaja|57.974564 |56.262217 |typ=transport}}'''Dworzec autobusowy Jużnaja''', ul. Iżewskaja 2. 🕑 5:45–21:45. To ostatni przystanek autobusów do [[Kungur]]u i kilku innych miejsc.

=== Statkiem ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img35 River station.jpg|thumb|upright=1.35|Stacja rzeczna]]
Od dawna nie ma regularnych rejsów po Kamie. Rejsy odbywają się kilka razy w miesiącu, wiele z nich wypływa z Permu, a czasami kontynuuje do [[Moskwa|Moskwy]] lub [[Astrachań|Astrachania]]. Tylko bardzo rzadkie rejsy rzeczne w górę Kamy.

{{Znacznik|Dworzec Rzeczny|58.0207 |56.2513 |typ=transport}}'''[http://rechnojvokzalperm.ru/ Dworzec Rzeczny]''', ulica Monastyrskaja (''w pobliżu stacji Perm I''). Ten piękny przedwojenny budynek (wybudowany w 1940 roku) dawno przestał pełnić swoją funkcję i został przekształcony w muzeum. Obecnie mieści się w nim multimedialna wystawa „Rosja – Moja Historia”.

== Komunikacja ==
{{mapa|58.00555|56.24279|zoom=12|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar,metro,praca}}
[[Plik:Perm asv2019-05 img23 Kama River.jpg|thumb|upright=1.35|Pociąg miejski wzdłuż rzeki Kama]]
Autobusy i tramwaje. Godziny kursowania: od 5:30 do 23:30. Trasy i rozkłady jazdy są dostępne na [https://www.gortransperm.ru/ stronie internetowej miejskiego transportu]. '''Przejazd''' kosztuje 33 ruble (stan na 2022). W ciągu 40 lub 60 minut (czas zależy od numeru linii) można dokonać jednej przesiadki za 17 rubli. Opłata u konduktora gotówką lub zbliżeniową kartą bankową. W Permie funkcjonuje także [https://xn--59-jlcdkn1aeeel.xn--p1ai/ karta miejska „Malachit”] (kaucja za kartę: 50 rubli), która działa jako portmonetka elektroniczna lub bilet dobowy (124 ruble). Kartę można kupić w oddziałach banku „Pochtobank” oraz w punktach o nazwie „Centralna Kasa”. Doładowanie jest możliwe przez bankomaty Sbierbanku lub usługę Sberbank Online.

Plany lokalnych władz dotyczące rozwoju miejskiej kolei elektrycznej nie cechują się dużą konsekwencją. Pomysł całkowitego zamknięcia linii biegnącej wzdłuż Kamy, łączącej dwa miejskie dworce, został zastąpiony entuzjazmem dla aktywnego rozwoju połączeń podmiejskich. Według stanu na 2022 rok pociągi elektryczne kursują ze stacji Perm-2 przez Perm-1 w kierunku Elektrowni Wodnej na Kamie co pół godziny rano i wieczorem, z długą przerwą w środku dnia. Pociągami tymi wygodnie dojechać do dzielnicy Motowilicha, a z okien można podziwiać nietypowe widoki. Jednak w drogę powrotną najprawdopodobniej wybierzesz już zwykły transport naziemny.

== Warto zobaczyć ==
Jeśli jesteś w Permie tylko na krótko, wybierz się na spacer po centrum miasta – najlepiej ulicą Monastyrską wzdłuż rzeki Kamy, a stamtąd do meczetu katedralnego. Odwiedź galerię sztuki, aby zobaczyć permskie drewniane rzeźby, a następnie udaj się do Motowilichy i zwiedzaj okolicę z Góry Wyszki. Ten minimalistyczny plan zwiedzania można z łatwością zrealizować w pół dnia, a dzięki niemu zyskasz dobry pogląd na miasto.

=== Centrum prowincjonalne ===
Stare centrum Permu ogranicza rzeka Kama na północy, Prospekt Komsomolski na zachodzie, wąwóz rzeki Jegoszycha na wschodzie i rozciąga się mniej więcej do ulicy Puszkina na południu. Ta część miasta jest dobrze przygotowana dla turystów. Perm był podobno pierwszym miastem w [[Rosja|Rosji]], które wytyczyło specjalny szlak turystyczny – zieloną linię narysowaną na asfalcie: około 40 punktów orientacyjnych, każdy z dobrze opisanym szyldem. Bardziej kontrowersyjną inicjatywą była czerwona linia, poświęcona celebrytom mieszkającym w Permie i ich związkom. Budynki wzdłuż czerwonej linii również są w większości zabytkowe, ale napisy na szyldach przypominają niekiedy artykuły z tabloidów.

Jako stolica [[Ural]]u, Perm, miasto prowincjonalne, przyciągał wielu celebrytów, którzy później o nim pisali. Choć Czechow dość trafnie umiejscowił akcję swojej sztuki „Trzy siostry” w Permie, autor „Doktora Żywago” nie poczynił żadnych bezpośrednich twierdzeń, Perm jest również (i nie bez powodu) uważany za inspirację dla miasta Jurjatina. W centrum miasta znajduje się wiele miejsc związanych z literaturą, a jeśli ktoś jest zainteresowany, może wybrać się na osobny spacer po nich.

==== Wzdłuż Kamy ====
[[Plik:П-9.jpg|thumb|upright=1.35|Lokomotywa parowa na stacji Perm-I]]
* {{zobacz
| name=Dworzec Perm I | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska | lat=58.020289| long=56.252531| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kolej przybyła do Permu nie ze stolic, ale ze wschodu. Odizolowana linia Gornozawodskaja z Permu do [[Jekaterynburg]]a (przez Chusovoy i [[Niżny Tagił]]) została zbudowana w latach 1874-78 w celu przeładunku towarów na statki w Permie i transportu ich dalej wzdłuż Kamy. Budynek stacji w stylu neorosyjskim (1878) zaprojektował petersburski architekt Peter Schreiber i dokładnie taki sam powstał na drugim końcu linii, w [[Jekaterynburg]]u - obecnie jest to stary dworzec z muzeum kolejnictwa. Zewnętrznie stacje Perm i Jekaterynburg nie są zbyt podobne, ponieważ w 1899 do Permu dodano drugą wieżę, co, co dziwne, bardzo do niej pasowało. W pobliżu znajdują się stare magazyny z końca XIX wieku i pomnik parowozu.
}}
* {{zobacz
| name=Sobór Pietropawłowski | alt= | url= | adres=ul. Sowiecka 1| lat=58.019167| long=56.255556| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Zakład Jegoszycha, z którego wywodzi się Perm, znajdował się, jak można się domyślić, nad rzeką Jegoszycha – wschodnią granicą współczesnego centrum Permu. W XIX wieku, po pożarach i odbudowie, miasto przesunęło się na zachód, a teren dawnej fabryki zaczął bardziej przypominać przedmieścia. Stojący w tym miejscu niepozorny kamienny kościół to ostatnia rzecz, która pozostała po fabryce. Został zbudowany w 1760 roku na miejscu drewnianego kościoła.
}}
[[Plik:Perm asv2019-05 img26 Monastyrskaya11.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Meszkowa]]
* {{zobacz
| name=Dom Meszkowa | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11| lat=58.01875| long=56.246756| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Historia najlepszych budynków Permu jest zaskakująco podobna: najpierw zbudowano zwykłą rezydencję, a następnie kupił ją kupiec, który zamówił niecodzienną dekorację. Tak było w przypadku słynnego dworu Gribuszynów, ale początek tego procesu dał Mikołaj Wasiljewicz Meszkow (1851-1933), właściciel statku parowego i filantrop, któremu przedrewolucyjny Perm zawdzięczał niemal wszystko: od własnego uniwersytetu po uratowanie prowincji przed głodem, który miał miejsce w 1891. Klasyczny dwór nad brzegiem rzeki Kamy został zbudowany jeszcze w 1820. W 1842 uległ zniszczeniu w wyniku pożaru i przez długi czas stał opuszczony. W latach 1887-89. Meszkow, który kupił dwór, odnowił budynek w duchu eklektyzmu i okazał się bardzo piękny - dom wygląda szczególnie dobrze od strony rzeki Kamy. Obecnie mieści się w nim muzeum historii lokalnej.
}}
* {{Znacznik|Skwer im. Reszetnikowa|58.018333|56.242222|typ=natura}}'''Skwer im. Reszetnikowa'''. Przed rewolucją główny deptak miasta, a jak na dzisiejsze standardy - mały publiczny ogród wzdłuż ulicy Monastyrskiej z pięknym widokiem na rzekę Kamę. Jego najbardziej rozpoznawalnym elementem był pomnik bohaterów wojny domowej - żeliwny monolit zbudowany w 1985 roku. Po drugiej stronie ulicy, na rogu ulic Monastyrskiej i Sibirskiej, dom Wierderewskiego jest przykładem rozwoju Permu po pożarze w 1842: parterowy drewniany dwór, ozdobiony kamieniem. Obok znajduje się Dom z Lwami (ul. Monastyrska 15) – typowy stalinowski budynek wybudowany w 1946 roku, z jakiegoś powodu ozdobiony postaciami lwów.
[[Plik:Пермская художественная галерея. Вид с Камы.jpg|thumb|upright=1.35|Sobór Przemienienia Pańskiego]]
* {{zobacz
| name=Sobór Przemienienia Pańskiego | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11| lat=58.016289| long=56.234606| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Majestatyczny sobór na początku Prospektu Komsomolskiego, na wysokim brzegu Kamy, mieści obecnie galerię sztuki. Jej ekspozycja jest nawet ciekawsza niż sam sobór, choć warto obejrzeć także jego zewnętrzną bryłę. Budowa świątyni wiąże się z przeniesieniem do Permu starego monasteru Pyskorskiego, który znajdował się w okolicach Usola, kilkaset kilometrów w górę biegu Kamy. Monaster przeniesiono w 1781 roku, równocześnie z nadaniem Permowi praw miejskich, natomiast sobór wzniesiono w latach 1798–1818. Jest to jeden z najwcześniejszych i najciekawszych zabytków klasycyzmu uralskiego, zaprojektowany najprawdopodobniej przez architektów ze stolicy. Wśród autorów projektu wymienia się pracującego w Petersburgu Gottlieba Paulsena, a nawet Matwieja Kazakowa. Skwer przed soborem nosi imię pisarza Dmitrija Mamina-Sibiriaka, którego pomnik oczywiście się tutaj znajduje. Pisarz spędził jednak w Permie jedynie kilka lat jako uczeń Permskiego Seminarium Duchownego, a swoją twórczość poświęconą Uralowi tworzył głównie w [[Jekaterynburg]]u. Ze skweru można zejść na nadbrzeże i podziwiać znakomity widok na rzekę Kamę.
}}
==== Głębiej w miasto ====
[[Plik:Perm Lenina13 A85c.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Gribuszyna]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img05 Permskaya67.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Tokarewej]]
[[Plik:Иудейский участок.jpg|thumb|upright=1.35|Nekropolia Jegoszychyńska]]
* {{zobacz
| name=Dom Gribuszyna | alt= | url= | adres=ul. Lenina 13a| lat=58.015833| long=56.253889| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Znany jako „dom z figurami” z powieści ''Doktor Żywago'' i sam w sobie niezwykle efektowny, ten pałacyk został zbudowany w latach 1895–1897 dla rodziny miejscowego urzędnika. Później budynek przeszedł na własność kupca Siergieja Michajłowicza Gribuszyna, który postanowił uczynić go bardziej okazałym. Polecił ozdobić fasadę bogatą sztukaterią, w tym licznymi maszkaronami, które – jak głosi miejscowa legenda – miały zostać wykonane na wzór twarzy jego córki. Dziś trudno jednoznacznie stwierdzić, komu w większym stopniu pałacyk zawdzięcza swój charakter: autorowi pierwotnego projektu, architektowi Aleksandrowi Turczewiczowi, preferującemu styl rosyjsko-bizantyjski z elementami neoklasycyzmu, czy też skłonnemu do efektownych rozwiązań właścicielowi. Efektem ich współpracy było jednak coś naprawdę wyjątkowego i łatwo zapadającego w pamięć – budynek, który specjaliści określają mianem „malowniczego modernizmu” (secesji). Jeszcze przed rewolucją pałacyk stał się najbardziej rozpoznawalnym zabytkiem Permu, co zwróciło na niego uwagę Borisa Pasternaka i znalazło odbicie w Doktorze Żywago. Obecnie w budynku mieszczą się instytucje Permskiego Centrum Naukowego.
}}
* {{zobacz
| name=Dom Tupicynów | alt= | url= | adres=ul. 25 Października 12 | lat=58.015556| long=56.248333| wskazówki=w pobliżu Ogrodu Teatralnego
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To bardziej stonowany przykład permskiego stylu kupieckiego – trzypiętrowa neoklasycystyczna rezydencja, zbudowana w 1888 roku według projektu Aleksandra Turczewicza dla rodziny Tupicynów, pionierów produkcji fosforu w Imperium Rosyjskim. Narożna wieżyczka zwieńczona kopułą została znakomicie wpisana w linię zabudowy ulicy i stanowi najbardziej charakterystyczny element budynku. Naprzeciwko znajduje się gmach Maryjskiego Gimnazjum Żeńskiego z 1884 roku – imponujący ceglany zabytek w stylu rosyjskim. Warto przejść dalej ulicą 25 Października wzdłuż budynku gimnazjum. Jego część położona dalej od ulicy Pietropawłowskiej była niegdyś bardzo piękną cerkwią domową. Choć świątynia nie zachowała się w pierwotnej formie, do dziś można dostrzec niektóre elementy dawnej architektury sakralnej.
}}
* {{zobacz
| name=Dom Tokarewej | alt= | url= | adres=ul. Permska 67 | lat=58.010833| long=56.240833| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Ten rzadko spotykany w centrum Permu drewniany dom wyróżnia się bogatą dekoracją snycerską, łączącą cechy tradycyjnego rosyjskiego teremku i secesji. Budynek wyznacza początek krótkiego deptaka na ulicy Permskiej, która jako jedna z nielicznych ulic w mieście zachowała w dużej mierze przedrewolucyjną zabudowę. Mimo to także tutaj pojawiły się już współczesne budynki ze szkła i betonu, kontrastujące z historycznym charakterem okolicy.
}}
* {{zobacz
| name=Nekropolia Jegoszychyńska | alt= | url= | adres= | lat=58.012578| long=56.269828| wskazówki=na wschód od centrum miasta, przed jarem rzeki Jegoszychy
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Nekropolia Jegoszychyńska to jedno z tych miejsc, które przypominają o gubernialnej przeszłości Permu. Na terenie cmentarza znajdują się aż dwie cerkwie prawosławne: jasnoniebieska ''Cerkiew Wszystkich Świętych'' w stylu klasycystycznym (1832) oraz okazała ''Cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej'' w stylu pseudoruskim (1905). Chowano tu również wyznawców innych religii. Na cmentarzu zachowały się kwatery katolicka, luterańska i muzułmańska, jednak szczególnie interesująca jest część żydowska – to jeden z nielicznych zachowanych w Rosji starych cmentarzy żydowskich. Pochówki zakończono w latach 50. XX wieku, dlatego niemal wszystkie groby pochodzą sprzed II wojny światowej, a wiele z nich jeszcze z czasów przedrewolucyjnych. Nekropolia zachęca do długich spacerów wśród zabytkowych nagrobków i pomników. W północnej części cmentarza, niedaleko placu Razgulaj i linii tramwajowej prowadzącej do Motowilichy, znajduje się widoczny z daleka wojenny pomnik „Matka Bolejąca”. Za nim usytuowano pomnik ofiar represji politycznych.
}}
=== Centrum sowieckie ===
Na zachód od Prospektu Komsomolskiego centrum Permu składa się głównie z wieżowców z czasów sowieckich. Bez względu na to, z której strony przyjedziesz do miasta, zobaczysz przede wszystkim ten krajobraz, który zachwyca tylko miłośników architektury lat 70. XX wieku. Jednak za lasem betonowych budynków kryje się kilka ciekawych obiektów historycznych.
[[Plik:Драм-театр.jpg|thumb|upright=1.35|Teatr Dramatyczny i zachodnia część Esplanady]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img48 Cathedral Mosque.jpg|thumb|upright=1.2|Meczet Katedralny]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img04 Theodosius Church.jpg|thumb|upright=1.2|Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego]]
* {{zobacz
| name=Esplanada | alt= | url= | adres=między ulicami Lenina i Pietropawłowską | lat=58.009237| long=56.222185| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To największy plac na Uralu. Jeszcze do połowy XX wieku stały tutaj zwykłe drewniane domy. Później zostały wyburzone, jednak terenu nie zabudowano, ponieważ jeden z permskich architektów zaproponował pozostawienie w tym miejscu otwartej przestrzeni. Ze względu na jej wydłużony kształt mieszkańcy szybko ochrzcili ją mianem „lotniska”. Z czasem przyjęła się bardziej elegancka, zapożyczona z języków zachodnich nazwa – Esplanada – i plac stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych widoków Permu. Esplanada ma formę prostokąta o wymiarach około 1000 × 300 metrów. Po jednej stronie znajduje się dziesięciopiętrowy ''Dom Sowietów'' (1973), którego surową, szarą bryłę ożywiają jedynie charakterystyczne wycięcie na wysokości siódmego piętra oraz ogromny herb ZSRR. Po przeciwnej stronie wznosi się bardziej awangardowy ''Teatr Dramatyczny'' (1974–1981). Dłuższe boki placu zabudowano natomiast bardzo różnorodnie – od niewielkich budynków przedrewolucyjnych po typowe wielopiętrowe bloki z okresu radzieckiego. Środek Esplanady pozostaje niemal pusty. Przestrzeń tę urozmaica jedynie stojący samotnie pomnik „Bohaterom Frontu i Zaplecza” z 1985 roku. Całość dobrze oddaje wyobrażenia urbanistów z połowy lat 70. XX wieku o estetyce przestrzeni miejskiej. Nie wszyscy jednak uznają ten efekt za szczególnie atrakcyjny, dlatego od wielu lat pojawiają się pomysły zabudowy Esplanady, budowy pod nią centrum handlowego lub przynajmniej stworzenia na jej powierzchni bardziej żywej przestrzeni kulturalnej. Jak dotąd najbardziej widocznym rezultatem tych dyskusji są fantazyjne ławki w kształcie słowa „ВЛАСТЬ” („Władza”) ustawione przed Domem Sowietów – jeden ze śladów permskiej „rewolucji kulturalnej” z połowy pierwszej dekady XXI wieku.
}}
* {{zobacz
| name=Meczet Katedralny | alt= | url=ul. Osińska 5 | adres= | lat=58.014088| long=56.227608| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Ten znakomity zabytek eklektyzmu z wyraźnie zaznaczonymi motywami tatarskimi stanowi ozdobę niezbyt atrakcyjnych kwartałów położonych na północ od Esplanady. Meczet wzniesiono w latach 1902–1903. W tym czasie w Permie mieszkało ponad półtora tysiąca muzułmanów, stanowiących kilka procent ludności miasta. Autorem projektu był miejscowy architekt Aleksandr Ożegow. W okresie radzieckim świątynia była zamknięta i nie pełniła funkcji religijnych, jednak szczęśliwie przetrwała bez większych zniszczeń. Obecnie meczet został odrestaurowany i z zewnątrz prezentuje się imponująco. Jego wnętrza są natomiast najprawdopodobniej współczesne i nie zachowały historycznego wystroju.
}}
* {{zobacz
| name=Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego | alt= | url=ul. Borczaninowa 11 | adres= | lat=58.005556| long=56.220833| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To sympatyczny zabytek w stylu pseudorosyjskim. Cerkiew została wzniesiona na początku XX wieku (1904–1910) i w tamtym czasie wśród mieszkańców nazywano ją „kupiecką”, ponieważ grunt pod jej budowę przekazał miejscowy kupiec. Pod względem dekoracji świątynia również ma „kupiecki” charakter – jest nieco przeładowana, ale jednocześnie bardzo barwna, szczególnie dziś, gdy ze wszystkich stron otaczają ją szare bloki wielopiętrowe. To kolejna realizacja architekta Aleksandra Ożegowa. W tym przypadku projekt nie wyróżnia się szczególną oryginalnością – w dużej mierze powtarza schemat garnizonowych świątyń budowanych w tym samym czasie w zachodniej części Imperium Rosyjskiego, m.in. w [[Bobrujsk]]u i [[Grodno|Grodnie]].
}}
* {{zobacz
| name=Sobór Trójcy Świętej. | alt= | url=ul. Monastyrska 95 | adres= | lat=58.0125| long=56.217233| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Nazwa „Słudska” pochodzi od Góry Słudskiej, na której wznosi się cerkiew, choć dziś sama góra jest mało widoczna, a otaczający świątynię krajobraz zmienił się nie do poznania. Jeśli cerkiew Wniebowstąpienia znajduje się jeszcze wśród zabudowy wielopiętrowej, to cerkiew Trójcy Świętej musi sąsiadować z szpitalem i strefą przemysłową. Jest to typowy kompleks sakralny połowy XIX wieku – pięciokopułowa „tonowska” katedra oraz bardzo wysoka dzwonnica (1842). Cerkiew została zamknięta po rewolucji, jednak już w 1944 roku ponownie otwarto ją do sprawowania liturgii, co wiąże się z jej obecnym statusem soboru katedralnego eparchii permskiej.
}}

== Najbliższe okolice ==

* [[Krasnokamsk]]
* [[Dobrianka]]
* [[Kungur]]
* [[Nytwa]]

== Praca ==
Perm jest jednym z największych ośrodków przemysłowych w kraju. Przemysł rozwija się głównie na obrzeżach miasta, szczególnie przodują w tym dwie dzielnice: Ordżonikidżewski rejon (Орджоникидзевский район) i Industrialny rejon (Индустриальный район).

Spośród największych przedsiębiorstw zlokalizowanych w Permie warto wymienić: oddziały Łukoilu i Gazpromu, Morion (producenta oraz właściciela ośrodków badawczych ds. telekomunikacji), Fabryka Słodyczy Kamskaya (własność Nestlé), Sibur-Chimprom (przemysł petrochemiczny), PNPPK (produkcja oprzyrządowania samolotów i systemów nawigacji). Regionalne oddziały w mieście posiadają także największe krajowe banki, firmy maklerskie czy firmy inwestycyjne.

Średnia wypłata wśród ludności Permu w roku 2020 wyniosła 40 tysięcy rubli. Największy wzrost odnotowało wtedy górnictwo, telekomunikacja i branża bankowości. Zarobki mieszkańców regionu wahają się w przedziale 25 - 55 tysięcy rubli, co odpowiada około 1400 - 4200 złotych.

== Nauka ==
Perm jest dużym ośrodkiem naukowym, w którym koncentruje się wiele instytutów Oddziału Uralskiego Rosyjskiej Akademii Nauk, dziesiątki instytutów badawczych i projektowych, siedem instytucji szkolnictwa wyższego prowadzących różnorodne badania naukowe na tematy stosowane i podstawowe. Niektóre organizacje naukowe są zjednoczone w Perm Scientific Center of the Ural Branch of the Russian Academy of Sciences.

== Zakupy ==
Wraz z dynamicznym rozwojem miasta, wokół niego zaczęły powstawać centra handlowe. Większość z nich znaleźć można przy obwodnicy miasta (droga R242), biegnącej w kier. Jekaterynburga. Zdecydowanie jednym z obowiązkowych miejsc do odwiedzenia jest Centralny Targ (Центральный рынок) przy ul. Puszkina, na którym można znaleźć naprawdę wiele ciekawych rzeczy. W Permie można zauważyć wiele produktów z [[Chiny|Chin]] czy Azji Środkowej, sprzedawane przez przyjezdnych handlarzy.

* '''Центральный универмаг Мотовилихи''' (Central Mall Motowiliha) - Ul. 1905 Goda 18A - niewielkie centrum handlowe z supermarketem, salą zabaw i wieloma małymi butikami. W pobliżu przystanek tramwajowy i muzeum wyposażenia wojska rosyjskiego (Музей Мотовилихинских заводов).
* '''Аврора''' (Awrora) - Ul. Stachanowskaja 40A - spory dom targowy, przy granicy miasta. Duży wybór produktów zarówno w samym budynku, jak i sąsiednich pomniejszych. W promieniu kilkuset metrów 3 przystanki autobusowe, duże rondo, park, poczta oraz kilka lokali typu fast food.
* '''[http://www.domino.ru/ Домино]''' (Domino) - Ul. Kujbyszewa 85A - mała galeria ze sklepem spożywczym, kafeterią, dużym wyborem AGD i odzieży. Niedaleko znajduje się Wieża Śmierci.

== Gastronomia ==

* '''Пермская кухня''' (Piermskaja Kuchnia) - Ulica Gazety Zwiezda 75 (ул. Газеты Звезда 75), tel. +7 (342) 244-13-55 - lokal serwuje regionalne odmiany powszechnej rosyjskiej kuchni. Wnętrze posiada nowoczesny charakter, a atmosferę umilają specjalni goście.
* '''Бостон''' (Boston) - Prospekt Komsomolski 66 (Комсомольский пр. 66) - niewielka restauracja typu fast food, z bardzo szybką obsługą. Bar posiada opcję dowozu oraz menu online. Atutem jest lokalizacja przy jednej z głównych ulic miasta.
* '''Компот''' (Kompot) - Ul. Sibirskaja 47A (ул. Сибирская, 47А), tel. +7 (342) 241-05-05 - przytulny lokal, utrzymany w specyficznym stylu amerykańskim. W pobliżu znajduje się Park Rozrywki im. Gorkiego, stadion Dinamo Perm oraz McDonald's.
* '''[http://roma59.tilda.ws/ РомаНальёт]''' (RomaNaljot) - Ul. Piermskaja 68 (Пермская ул. 68), tel. +7 (342) 278-83-84 - pub z bardzo dobrymi obiadami oraz alkoholem. Istnieje możliwość rezerwacji, oglądania meczów czy degustacji. Niestety wewnątrz jest mało miejsc, ale działa tu świetna obsługa.
* '''[http://sufraperm.ru/ Суфра]''' (Sufra) - ul. Monastyrskaja 14 (ул. Монастырская 14), tel. +7 (342) 259-07-80 - egzotyczne kaukaskie wnętrze i perska kuchnia, serwowana przez permskich Azerów. Restauracja położona na przeciw Głównego Meczetu, obok dużego hotelu.

== Festiwale, imprezy ==

* '''[http://www.arabesque.permonline.ru/news.html Арабеск]''' (Arabiesk) - coroczny konkurs baletowy, trwający kilka dni.
* '''[https://eng.flahertiana.ru/ Międzynarodowy Festiwal Filmów Dokumentalnych Flahertiana]''' - organizowany we wrześniu lub październiku.
* '''[https://diaghilevfest.ru/en/ Międzynarodowy Festiwal Diagilewa]''' (Дягилевский фестиваль) - wydarzenie prezentuje różne gatunki i ruchy artystyczne, style i formaty. Muzyka antyczna, badania tendencji muzyki współczesnej, niezwykłe interpretacje obok występów akademickich. Po nocnych wydarzeniach odbywają się poranne koncerty. &lt;bdi&gt;Festiwal trwa około dwóch tygodni i ma miejsce w różnych obiektach w mieście.&lt;/bdi&gt; Koszt wstępu wynosi o&lt;bdi&gt;d &lt;abbr&gt;500&lt;/abbr&gt; do &lt;abbr&gt;10 000 rubli&lt;/abbr&gt;. Zaleca się zakup biletów z wyprzedzeniem, ponieważ bilety na najpopularniejsze spektakle mogą zostać wyprzedane pierwszego dnia od uruchomienia sprzedaży.&lt;/bdi&gt;
Część koncertów czy zwykłe mecze odbywają się np. na stadionie Dinamo Perm (oznaczonym na mapie piłką).

== Noclegi ==

== Kontakt ==

== Bezpieczeństwo ==
Miasto nie należy do najniebezpieczniejszych, ale warto zachować podstawowe zasady zabezpieczenia się np. przed napaścią czy kradzieżą. Zaleca się omijanie ślepych uliczek, cmentarzy czy ciemnych parków nocą. Za dnia można paść ofiarą kradzieży kieszonkowych w miejscach tłocznych jak chińskie sklepy albo bazary.

W przypadku nagłego wypadku czy zwykłej konsultacji można udać się do Szpitalu Klinicznego Kraju Permskiego (Пермская краевая клиническая больница), a w przypadku dzieci czy młodzieży do Szpitala Pediatrycznego nr.13 (Детская Больница № 13) przy ul. Lebiediewa 44.

== Informacje turystyczne ==

== Wyjazd ==
Opuszczając Perm warto odwiedzić jedną z kilku położonych niedaleko atrakcji:

* '''[http://www.perm36.ru/eng/ Perm-36]''' - oddalony 95 km na wschód od miasta znany obóz radzieckiego systemu Gułagów. Utworzone tu muzeum idealnie odwzorowuje smutny obraz syberyjskiego łagru, w którym zginęły tysiące więźniów. Cena wstępu wynosi 300 rubli dla dorosłych, 150 rubli dla młodzieży. W 3 środę każdego miesiąca os. do lat 18 wstęp bezpłatny. Miejscowość: Kuczino (Кучино).
* '''[http://www.museum.perm.ru/filiali/muzey-khohlovka Chochłowka]''' - ta położona 40 km na północ wioska stanowi  [[Kategoria:Kraj Permski]] jeden z niewielu tak dobrze zachowanych zespołów architektury drewnianej w Rosji. Skansen składa się z 20 domostw, spośród których najstarsze sięgają XVII wieku. Dodatkowo wokół rozpościerają się lasy i wody Kamy.
{{Użyteczny}}


{{Atrybucja}}
{{Jest w|Kraj Permski}}</text>
      <sha1>jhr3bka55rffca39cpyzxebcifcb6im</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>157171</id>
      <parentid>157170</parentid>
      <timestamp>2026-06-04T08:35:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Centrum sowieckie */</comment>
      <origin>157171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44744" sha1="j7len2ds2cfarxqw5op3n0jkxpli7ol" xml:space="preserve">{{Top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Perm
 |nazwa oryginalna = Пермь
 |widok            = Свято-Троицкая_(Слудская)_церковь_в_лучах_заката.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Coat_of_Arms_of_Perm.svg
 |mapa             = Perm in Russia.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Russia.svg|20px]] [[Rosja]] 
 |region           = [[Plik:Flag_of_Perm_Krai.svg|20px]] [[Kraj Permski]]
 |powierzchnia     = 800,5
 |wysokość         = 149
 |ludność          = 1 027 500
 |prefiks          = +7 342
 |kod pocztowy     = 614xxx
 |www              = https://gorodperm.ru/
}}
'''Perm''' ([[Rozmówki rosyjskie|ros]]. Пермь) to największe miasto i stolica [[Kraj Permski|Kraju Permskiego]] i jedno z miast [[Rosja|Rosji]] liczące ponad milion mieszkańców. Przed rewolucją było stolicą prowincji, a obecnie stanowi centrum rozległego regionu o niezwykłej przyrodzie i bogatej historii. Sam Perm został przytłoczony przez przemysł, który przekształcił miasto w konglomerat dymiących kominów, stref przemysłowych i budynków z czasów sowieckich, za którymi trudno dostrzec fragmenty przeszłości. Dla większości podróżnych Perm będzie jedynie wspomnieniem, ale jeśli jesteś naprawdę ciekawy, znajdziesz tu mnóstwo interesujących rzeczy do zobaczenia – od starych fabryk po muzeum rzeźby drewnianej, a majestatyczna rzeka Kama nikogo nie pozostawi obojętnym.

== Charakterystyka ==
Perm leży nad rzeką Kamą, nieco na południe od jej ujścia do Czusowej, na granicy dwóch zupełnie odmiennych stref naturalnych. Na południe od miasta rozciąga się lasostep, a na północ, za Czusową i Kamą, tajga. Nazwa Perm jest bardzo stara. Ludy północnego zachodu używały jej na określenie terenów dalekiego wschodu wzdłuż rzek Wyczegda i Kama (patrz też [[Kraj Permski]]). Współczesny Perm znajduje się na południu tego starożytnego regionu. Podobnie jak [[Twer]], Perm jest żeński. Mieszkańcy miasta nalegają, aby nazwę wymawiać z miękkim „r” – ''Perm''.

=== Historia ===
Perm to typowe miasto [[Ural]]u, wyrosłe z zakładów metalurgicznych: Jegoszycha (1723) i Motowilicha (1736). Zakład Jegoszycha nie działał długo, został zamknięty w 1788 roku. Jednak osada, która rozwinęła się wokół niego, stała się już miastem i otrzymała nazwę Perm. Zaledwie kilka lat później stał się również centrum prowincji, jednocząc niemal wszystkie miasta [[Ural]]u i związane z nimi gałęzie przemysłu. Przyczyn było kilka, z których jedna prawdopodobnie związana była z transportem: Perm, położony nad Kamą, był najdalej na wschód wysuniętym punktem, stosunkowo łatwo dostępnym z centralnej [[Rosja|Rosji]], zanim powstała kolej.

Perm zachował status stolicy prowincji aż do rewolucji. Znalazło to wyraźne odzwierciedlenie w wyglądzie miasta, choć pierwotna wersja prowincjonalnej zabudowy nie przetrwała pożaru z 1842 roku. Później próbowano budować z kamienia, ale z powodu braku środków wzniesiono również drewniane domy, tynkowane i malowane na kamień – kilka z tych „hybryd” przetrwało do dziś. Produkcja metalurgiczna zakładu Motowilicha ostatecznie zamarła w połowie XIX wieku, ale została zastąpiona produkcją broni, a przed rewolucją ogromna Permska Fabryka Armat zaopatrywała armię rosyjską w jedną piątą całego arsenału. Pojawiła się jednak bomba z opóźnionym zapłonem: duża fabryka miała liczny proletariat, więc nazwa Motowilicha kojarzy się obecnie przede wszystkim z rewolucyjnymi wydarzeniami z 1905 roku, które miały tu dość dramatyczny przebieg.

Perm poniósł kolejną porażkę podczas wojny domowej, kiedy to zarówno biali, jak i czerwoni spustoszyli miasto. Władze sowieckie najwyraźniej nie były zachwycone arystokratycznym Permem – w 1923 roku stolicę Uralu przeniesiono do proletariackiego [[Jekaterynburg]]a. Miasto pozostawało bez własnego regionu do 1938 roku, kiedy to utworzono obwód permski, późniejszy [[Kraj Permski]]. W latach 1940–1957 miasto nosiło nazwę Mołotow na cześć Wiaczesława Mołotowa, tego samego, który podpisał pakt Ribbentrop-Mołotow. Jednak ta postać polityczna urodziła się dość daleko stąd, w Kukarce (obecnie Sowieck), i nie miała bezpośredniego związku z Permem. 

=== Nowoczesność ===
W najnowszej historii [[Rosja|Rosji]] obwód permski aktywnie przyjął rolę regionu postępowego i innowacyjnego. Oleg Czirkunow, który objął urząd gubernatora w 2004 roku, zaprosił do miasta modnych moskiewskich projektantów, którzy natychmiast otworzyli w Permie muzeum sztuki współczesnej, ozdobili ulice spektakularnymi pomnikami, takimi jak litera „P” (ogłoszona symbolem Permu), i przedstawili napoleońskie plany przekształcenia Permu w najnowocześniejsze miasto Europy, jej kulturalną stolicę. Kiedy gubernator kilka lat później opuścił stanowisko i po cichu uciekł do tej samej Europy, wielu projektantów podążyło za nim, choć niektórzy pozostali, dzięki czemu życie kulturalne miasta pozostaje niezwykle tętniące. Perm to również doskonałe miejsce dla miłośników historii i tych, którzy lubią leniwe, przemyślane spacery: za palisadą nowoczesnych budynków kryją się fragmenty starożytności, rozległe widoki na Kamę i klimat dawnego uralskiego przemysłu. Warto zatrzymać się w mieście przynajmniej na jeden dzień, a biorąc pod uwagę muzea i okolicę, drugi lub trzeci dzień również nie będzie złym pomysłem.

=== Orientacja ===
Podobnie jak wiele miast położonych nad dużymi rzekami, Perm ma wydłużony kształt: ponad 40 km wzdłuż Kamy i zaledwie 5-6 km szerokości. Wszystkie interesujące dzielnice znajdują się na lewym (południowym) brzegu. '''Centrum''' miasta jest przesunięte na zachód. Zaczyna się w miejscu, gdzie [[Kolej Transsyberyjska]] łączy się ze starą Linią Gornozawodską biegnącą wzdłuż Kamy, i wzdłuż niezmiennej ulicy Lenina ciągnie się na wschód przez około 4 km: najpierw nowa część radziecka, a następnie (za Prospektem Komsomolskim) stara część gubernialna. Dzielą je ogromny (około kilometra długości!) plac zwany ''Esplanadą''. Na wschodzie zabudowa kończy się w wąwozie rzeki Jegoszycha, za którym zaczyna się '''Motowilicha''' – kolejna historyczna i godna uwagi dzielnica, utworzona wokół fabryki zbrojeniowej. Reszta Permu składa się ze stref przemysłowych, osiedli mieszkaniowych, osiedli fabrycznych i sektora prywatnego, gdzie nie ma nic do zobaczenia poza lokalnym kolorytem.

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
Do [[Moskwa|Moskwy]] jest 6-7 lotów (niektóre z nich odbywają się nocą) i jeden do [[Petersburg]]a. Istnieje również wiele lotów regionalnych do zachodniej [[Syberia|Syberii]] i na [[Ural]], ale nie są one regularnie obsługiwane. Wszystkie loty międzynarodowe są czarterami.

{{Znacznik|Lotnisko Bolszoje Sawino|57.914444|56.021111|typ=transport}}'''[https://aviaperm.ru/ Lotnisko Bolszoje Sawino]''' ({{IATA|PEE}}). ☎ Informacje: +7 (342) 299-17-71, kasa biletowa na lotnisku: +7 (342) 299-15-95. Loty krajowe odlatują z nowego Terminalu A, podczas gdy stary Terminal B obsługuje tylko kilka lotów międzynarodowych. Przejście z jednego terminalu do drugiego jest najwyraźniej niemożliwe, chyba że zjedziemy na Trasę Kosmonawtowa, co stanowi znaczny objazd (prawie 2 km). Nowy terminal obiecuje standardową infrastrukturę lotniska, w tym przechowalnię bagażu (443 ruble dziennie). 

''Jak dojechać'': Z dworca autobusowego na lotnisko należy wsiąść do autobusu podmiejskiego linii 108; Podróż trwa około pół godziny. Spodziewaj się 3-4 odjazdów na godzinę w godzinach 6:00-23:00. Taksówka do centrum miasta kosztuje od 400 ₽. Z centrum autobus jedzie do Terminalu A, następnie do Terminalu B, a stamtąd z powrotem do miasta.

Obok Terminalu B znajduje się [https://www.polethotel.ru/ Hotel Polet] (tel. +7 (342) 294-96-46, pokój jednoosobowy/dwuosobowy: 2900/4100 ₽). Po otwarciu nowego terminalu stał się on praktycznie bezużyteczny dla podróżnych, ponieważ większość lotów wymaga skorzystania z taksówki. Jeśli odlatujesz ze starego terminalu, możesz skorzystać z całodobowej restauracji hotelowej. Ceny są takie same jak na lotnisku, ale jest tam przytulniej i ciszej.

=== Koleją ===
Perm leży na północnej odnodze [[Kolej Transsyberyjska|Kolei Transsyberyjskiej]], między [[Kirow]]em a [[Jekaterynburg]]iem. Codziennie przejeżdża tędy siedem do ośmiu par pociągów: wszystkie syberyjskie z [[Petersburg]]a i niektóre z [[Moskwa|Moskwy]]. Rozkład jazdy nie jest jednak zbyt dogodny, ponieważ połowa pociągów kursuje o tej samej porze, praktycznie jeden po drugim.

Z [[Jekaterynburg]]a podróż trwa 5,5-6 godzin. Są tylko trzy pociągi dzienne (w tym Łastoczka), reszta kursuje w nocy. Z [[Kirow]]a podróż trwa 7,5-8 godzin, a z [[Głazow]]a 4,5-5 godzin. Nocny pociąg do [[Iżewsk]]a jest dość dogodny (7-8 godzin).

Pociągi podmiejskie docierają do [[Kungur]]u (2 godziny), [[Czusowoj]]u (3-3,5 godziny) i [[Kizieł|Kiziela]] (4,5 godziny).

[[Plik:Perm_I_Railway_Station.jpg|thumb|upright=1.35|Stary dworzec Perm I]]
{{Znacznik|Perm I|58.020048 |56.252410 |typ=transport}}'''Perm I''', ul. Monastyrskaja 5. Stary permski dworzec kolejowy, zbudowany dla linii Gornozawodskiej, która dotarła do miasta 30 lat przed powstaniem nowoczesnej [[Kolej Transsyberyjska|Kolei Transsyberyjskiej]]. Obecnie stacja obsługuje jedynie pociągi podmiejskie do Czusowskiej i Ugleuralskiej; pociągi dalekobieżne się tu nie zatrzymują. Mało prawdopodobne jest, aby przyjechać na tę stację lub z niej odjechać, ale sam budynek jest wart zobaczenia – to lokalny punkt orientacyjny i jeden z najwspanialszych rosyjskich dworców kolejowych XIX wieku. 

{{Znacznik|Perm II|58.004285 |56.180010 |typ=transport}}'''Perm II''', ulica Lenina 89. Główny dworzec kolejowy w mieście, na którym zatrzymują się wszystkie pociągi dalekobieżne i z którego odjeżdżają niektóre pociągi podmiejskie. Ten nowoczesny budynek, stosunkowo niewielki jak na standardy kolei transsyberyjskiej, znajduje się między liniami do Czusowskiej i [[Jekaterynburg]]a. Oprócz poczekalni znajduje się tam kawiarnia Strela (czynna od 9:00 do 21:00), niezbyt zachęcająca kawiarnia, oraz przyzwoita, całodobowa kawiarnia Kofe-Love – wydzielona część poczekalni z sofami i barem. Są tam również toalety. Stacja znajduje się na zachodnim krańcu Alei Lenina, 2,5 km od centrum (Esplanady) lub cztery przystanki komunikacją miejską.

=== Samochodem ===
Do Permu z zachodu prowadzą dwie drogi: odnoga autostrady [[Plik:M7-RUS.svg|25px]] przez [[Iżewsk]] (280 km) oraz nienumerowana autostrada z [[Kirow]]a (500 km). Stan obu dróg na 2021 rok był zadowalający. Droga do [[Jekaterynburg]]a (360 km) jest doskonała, w większości dwupasmowa, z licznymi poszerzeniami i pasami do wyprzedzania na wzniesieniach. Przed [[Jekaterynburg]]iem jest to autostrada czteropasmowa, a w pobliżu Permu – sześciopasmowa. Do [[Iżewsk]]a można również dojechać lewym brzegiem Kamy, przekraczając rzekę w [[Czajkowski]]m, lub prawym brzegiem, ale przez [[Wotkińsk]]: wszystkie te trasy są mniej więcej równoważne. Nie ma oczywistej drogi do [[Ufa|Ufy]] (470–550 km); trzeba będzie skorzystać z dróg lokalnych.

Jeśli przejeżdżasz przez Perm tranzytem, ​​skorzystaj z obwodnicy: miasto ma duże odległości i bardzo zatłoczone drogi. Do [[Bieriezniki|Bierieznik]], [[Solikamsk]]a i [[Czusowoj]]u można dojechać rzeką Kamą przez miasto lub obwodnicą. Na Kamie znajdują się tylko trzy mosty: most obwodowy na zachodnim krańcu miasta, most Komunalny w centrum oraz zapora Kamskiej Elektrowni Wodnej na północnym krańcu Permu.

Cała centralna część miasta jest objęta strefą płatnego parkowania w dni powszednie. Znalezienie wolnego miejsca może być trudne. Aktualne informacje o cenach i metodach płatności można znaleźć na stronie internetowej operatora lub na tablicach informacyjnych przy ulicach.

=== Autobusem ===
W Kraju Permskim nie ma wielu linii kolejowych, więc komunikacja autobusowa jest dobrze rozwinięta. Transport poza region jest znacznie rzadszy: na przykład autobusy do [[Jekaterynburg]]a (7 godzin) kursują tylko 2-3 razy dziennie, często w nocy, a do [[Kirow]]a nie ma żadnych połączeń. Więcej autobusów kursuje na południe: do [[Iżewsk]]a (5 godzin) 5-6 razy dziennie, a do [[Ufa|Ufy]] (10-11 godzin) bezpośrednie połączenia są dostępne kilka razy dziennie. 

{{Znacznik|Dworzec Autobusowy Centralny|58.002348 |56.23230 |typ=transport}}'''Dworzec Autobusowy Centralny''', ul. Rewolucji 68. ☎ +7 (342) 236-43-00, +7 (342) 236-44-34. 🕑 5:00 - 22:40. Stary budynek pełen straganów z samsą i innymi wypiekami wątpliwej jakości. Po drugiej stronie ulicy znajduje się rozległy i raczej mało zachęcający targ centralny. Obok dworca autobusowego znajduje się nowe centrum handlowe z supermarketem Piateroczka, a tuż przy placu McDonald's (7:00–23:00). Przechowalnia bagażu: 90 ₽/doba. Esplanada znajduje się niecały kilometr od dworca autobusowego; można tam dojść pieszo. 

{{Znacznik|Dworzec autobusowy Jużnaja|57.974564 |56.262217 |typ=transport}}'''Dworzec autobusowy Jużnaja''', ul. Iżewskaja 2. 🕑 5:45–21:45. To ostatni przystanek autobusów do [[Kungur]]u i kilku innych miejsc.

=== Statkiem ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img35 River station.jpg|thumb|upright=1.35|Stacja rzeczna]]
Od dawna nie ma regularnych rejsów po Kamie. Rejsy odbywają się kilka razy w miesiącu, wiele z nich wypływa z Permu, a czasami kontynuuje do [[Moskwa|Moskwy]] lub [[Astrachań|Astrachania]]. Tylko bardzo rzadkie rejsy rzeczne w górę Kamy.

{{Znacznik|Dworzec Rzeczny|58.0207 |56.2513 |typ=transport}}'''[http://rechnojvokzalperm.ru/ Dworzec Rzeczny]''', ulica Monastyrskaja (''w pobliżu stacji Perm I''). Ten piękny przedwojenny budynek (wybudowany w 1940 roku) dawno przestał pełnić swoją funkcję i został przekształcony w muzeum. Obecnie mieści się w nim multimedialna wystawa „Rosja – Moja Historia”.

== Komunikacja ==
{{mapa|58.00555|56.24279|zoom=12|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar,metro,praca}}
[[Plik:Perm asv2019-05 img23 Kama River.jpg|thumb|upright=1.35|Pociąg miejski wzdłuż rzeki Kama]]
Autobusy i tramwaje. Godziny kursowania: od 5:30 do 23:30. Trasy i rozkłady jazdy są dostępne na [https://www.gortransperm.ru/ stronie internetowej miejskiego transportu]. '''Przejazd''' kosztuje 33 ruble (stan na 2022). W ciągu 40 lub 60 minut (czas zależy od numeru linii) można dokonać jednej przesiadki za 17 rubli. Opłata u konduktora gotówką lub zbliżeniową kartą bankową. W Permie funkcjonuje także [https://xn--59-jlcdkn1aeeel.xn--p1ai/ karta miejska „Malachit”] (kaucja za kartę: 50 rubli), która działa jako portmonetka elektroniczna lub bilet dobowy (124 ruble). Kartę można kupić w oddziałach banku „Pochtobank” oraz w punktach o nazwie „Centralna Kasa”. Doładowanie jest możliwe przez bankomaty Sbierbanku lub usługę Sberbank Online.

Plany lokalnych władz dotyczące rozwoju miejskiej kolei elektrycznej nie cechują się dużą konsekwencją. Pomysł całkowitego zamknięcia linii biegnącej wzdłuż Kamy, łączącej dwa miejskie dworce, został zastąpiony entuzjazmem dla aktywnego rozwoju połączeń podmiejskich. Według stanu na 2022 rok pociągi elektryczne kursują ze stacji Perm-2 przez Perm-1 w kierunku Elektrowni Wodnej na Kamie co pół godziny rano i wieczorem, z długą przerwą w środku dnia. Pociągami tymi wygodnie dojechać do dzielnicy Motowilicha, a z okien można podziwiać nietypowe widoki. Jednak w drogę powrotną najprawdopodobniej wybierzesz już zwykły transport naziemny.

== Warto zobaczyć ==
Jeśli jesteś w Permie tylko na krótko, wybierz się na spacer po centrum miasta – najlepiej ulicą Monastyrską wzdłuż rzeki Kamy, a stamtąd do meczetu katedralnego. Odwiedź galerię sztuki, aby zobaczyć permskie drewniane rzeźby, a następnie udaj się do Motowilichy i zwiedzaj okolicę z Góry Wyszki. Ten minimalistyczny plan zwiedzania można z łatwością zrealizować w pół dnia, a dzięki niemu zyskasz dobry pogląd na miasto.

=== Centrum prowincjonalne ===
Stare centrum Permu ogranicza rzeka Kama na północy, Prospekt Komsomolski na zachodzie, wąwóz rzeki Jegoszycha na wschodzie i rozciąga się mniej więcej do ulicy Puszkina na południu. Ta część miasta jest dobrze przygotowana dla turystów. Perm był podobno pierwszym miastem w [[Rosja|Rosji]], które wytyczyło specjalny szlak turystyczny – zieloną linię narysowaną na asfalcie: około 40 punktów orientacyjnych, każdy z dobrze opisanym szyldem. Bardziej kontrowersyjną inicjatywą była czerwona linia, poświęcona celebrytom mieszkającym w Permie i ich związkom. Budynki wzdłuż czerwonej linii również są w większości zabytkowe, ale napisy na szyldach przypominają niekiedy artykuły z tabloidów.

Jako stolica [[Ural]]u, Perm, miasto prowincjonalne, przyciągał wielu celebrytów, którzy później o nim pisali. Choć Czechow dość trafnie umiejscowił akcję swojej sztuki „Trzy siostry” w Permie, autor „Doktora Żywago” nie poczynił żadnych bezpośrednich twierdzeń, Perm jest również (i nie bez powodu) uważany za inspirację dla miasta Jurjatina. W centrum miasta znajduje się wiele miejsc związanych z literaturą, a jeśli ktoś jest zainteresowany, może wybrać się na osobny spacer po nich.

==== Wzdłuż Kamy ====
[[Plik:П-9.jpg|thumb|upright=1.35|Lokomotywa parowa na stacji Perm-I]]
* {{zobacz
| name=Dworzec Perm I | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska | lat=58.020289| long=56.252531| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kolej przybyła do Permu nie ze stolic, ale ze wschodu. Odizolowana linia Gornozawodskaja z Permu do [[Jekaterynburg]]a (przez Chusovoy i [[Niżny Tagił]]) została zbudowana w latach 1874-78 w celu przeładunku towarów na statki w Permie i transportu ich dalej wzdłuż Kamy. Budynek stacji w stylu neorosyjskim (1878) zaprojektował petersburski architekt Peter Schreiber i dokładnie taki sam powstał na drugim końcu linii, w [[Jekaterynburg]]u - obecnie jest to stary dworzec z muzeum kolejnictwa. Zewnętrznie stacje Perm i Jekaterynburg nie są zbyt podobne, ponieważ w 1899 do Permu dodano drugą wieżę, co, co dziwne, bardzo do niej pasowało. W pobliżu znajdują się stare magazyny z końca XIX wieku i pomnik parowozu.
}}
* {{zobacz
| name=Sobór Pietropawłowski | alt= | url= | adres=ul. Sowiecka 1| lat=58.019167| long=56.255556| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Zakład Jegoszycha, z którego wywodzi się Perm, znajdował się, jak można się domyślić, nad rzeką Jegoszycha – wschodnią granicą współczesnego centrum Permu. W XIX wieku, po pożarach i odbudowie, miasto przesunęło się na zachód, a teren dawnej fabryki zaczął bardziej przypominać przedmieścia. Stojący w tym miejscu niepozorny kamienny kościół to ostatnia rzecz, która pozostała po fabryce. Został zbudowany w 1760 roku na miejscu drewnianego kościoła.
}}
[[Plik:Perm asv2019-05 img26 Monastyrskaya11.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Meszkowa]]
* {{zobacz
| name=Dom Meszkowa | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11| lat=58.01875| long=56.246756| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Historia najlepszych budynków Permu jest zaskakująco podobna: najpierw zbudowano zwykłą rezydencję, a następnie kupił ją kupiec, który zamówił niecodzienną dekorację. Tak było w przypadku słynnego dworu Gribuszynów, ale początek tego procesu dał Mikołaj Wasiljewicz Meszkow (1851-1933), właściciel statku parowego i filantrop, któremu przedrewolucyjny Perm zawdzięczał niemal wszystko: od własnego uniwersytetu po uratowanie prowincji przed głodem, który miał miejsce w 1891. Klasyczny dwór nad brzegiem rzeki Kamy został zbudowany jeszcze w 1820. W 1842 uległ zniszczeniu w wyniku pożaru i przez długi czas stał opuszczony. W latach 1887-89. Meszkow, który kupił dwór, odnowił budynek w duchu eklektyzmu i okazał się bardzo piękny - dom wygląda szczególnie dobrze od strony rzeki Kamy. Obecnie mieści się w nim muzeum historii lokalnej.
}}
* {{Znacznik|Skwer im. Reszetnikowa|58.018333|56.242222|typ=natura}}'''Skwer im. Reszetnikowa'''. Przed rewolucją główny deptak miasta, a jak na dzisiejsze standardy - mały publiczny ogród wzdłuż ulicy Monastyrskiej z pięknym widokiem na rzekę Kamę. Jego najbardziej rozpoznawalnym elementem był pomnik bohaterów wojny domowej - żeliwny monolit zbudowany w 1985 roku. Po drugiej stronie ulicy, na rogu ulic Monastyrskiej i Sibirskiej, dom Wierderewskiego jest przykładem rozwoju Permu po pożarze w 1842: parterowy drewniany dwór, ozdobiony kamieniem. Obok znajduje się Dom z Lwami (ul. Monastyrska 15) – typowy stalinowski budynek wybudowany w 1946 roku, z jakiegoś powodu ozdobiony postaciami lwów.
[[Plik:Пермская художественная галерея. Вид с Камы.jpg|thumb|upright=1.35|Sobór Przemienienia Pańskiego]]
* {{zobacz
| name=Sobór Przemienienia Pańskiego | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11| lat=58.016289| long=56.234606| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Majestatyczny sobór na początku Prospektu Komsomolskiego, na wysokim brzegu Kamy, mieści obecnie galerię sztuki. Jej ekspozycja jest nawet ciekawsza niż sam sobór, choć warto obejrzeć także jego zewnętrzną bryłę. Budowa świątyni wiąże się z przeniesieniem do Permu starego monasteru Pyskorskiego, który znajdował się w okolicach Usola, kilkaset kilometrów w górę biegu Kamy. Monaster przeniesiono w 1781 roku, równocześnie z nadaniem Permowi praw miejskich, natomiast sobór wzniesiono w latach 1798–1818. Jest to jeden z najwcześniejszych i najciekawszych zabytków klasycyzmu uralskiego, zaprojektowany najprawdopodobniej przez architektów ze stolicy. Wśród autorów projektu wymienia się pracującego w Petersburgu Gottlieba Paulsena, a nawet Matwieja Kazakowa. Skwer przed soborem nosi imię pisarza Dmitrija Mamina-Sibiriaka, którego pomnik oczywiście się tutaj znajduje. Pisarz spędził jednak w Permie jedynie kilka lat jako uczeń Permskiego Seminarium Duchownego, a swoją twórczość poświęconą Uralowi tworzył głównie w [[Jekaterynburg]]u. Ze skweru można zejść na nadbrzeże i podziwiać znakomity widok na rzekę Kamę.
}}
==== Głębiej w miasto ====
[[Plik:Perm Lenina13 A85c.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Gribuszyna]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img05 Permskaya67.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Tokarewej]]
[[Plik:Иудейский участок.jpg|thumb|upright=1.35|Nekropolia Jegoszychyńska]]
* {{zobacz
| name=Dom Gribuszyna | alt= | url= | adres=ul. Lenina 13a| lat=58.015833| long=56.253889| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Znany jako „dom z figurami” z powieści ''Doktor Żywago'' i sam w sobie niezwykle efektowny, ten pałacyk został zbudowany w latach 1895–1897 dla rodziny miejscowego urzędnika. Później budynek przeszedł na własność kupca Siergieja Michajłowicza Gribuszyna, który postanowił uczynić go bardziej okazałym. Polecił ozdobić fasadę bogatą sztukaterią, w tym licznymi maszkaronami, które – jak głosi miejscowa legenda – miały zostać wykonane na wzór twarzy jego córki. Dziś trudno jednoznacznie stwierdzić, komu w większym stopniu pałacyk zawdzięcza swój charakter: autorowi pierwotnego projektu, architektowi Aleksandrowi Turczewiczowi, preferującemu styl rosyjsko-bizantyjski z elementami neoklasycyzmu, czy też skłonnemu do efektownych rozwiązań właścicielowi. Efektem ich współpracy było jednak coś naprawdę wyjątkowego i łatwo zapadającego w pamięć – budynek, który specjaliści określają mianem „malowniczego modernizmu” (secesji). Jeszcze przed rewolucją pałacyk stał się najbardziej rozpoznawalnym zabytkiem Permu, co zwróciło na niego uwagę Borisa Pasternaka i znalazło odbicie w Doktorze Żywago. Obecnie w budynku mieszczą się instytucje Permskiego Centrum Naukowego.
}}
* {{zobacz
| name=Dom Tupicynów | alt= | url= | adres=ul. 25 Października 12 | lat=58.015556| long=56.248333| wskazówki=w pobliżu Ogrodu Teatralnego
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To bardziej stonowany przykład permskiego stylu kupieckiego – trzypiętrowa neoklasycystyczna rezydencja, zbudowana w 1888 roku według projektu Aleksandra Turczewicza dla rodziny Tupicynów, pionierów produkcji fosforu w Imperium Rosyjskim. Narożna wieżyczka zwieńczona kopułą została znakomicie wpisana w linię zabudowy ulicy i stanowi najbardziej charakterystyczny element budynku. Naprzeciwko znajduje się gmach Maryjskiego Gimnazjum Żeńskiego z 1884 roku – imponujący ceglany zabytek w stylu rosyjskim. Warto przejść dalej ulicą 25 Października wzdłuż budynku gimnazjum. Jego część położona dalej od ulicy Pietropawłowskiej była niegdyś bardzo piękną cerkwią domową. Choć świątynia nie zachowała się w pierwotnej formie, do dziś można dostrzec niektóre elementy dawnej architektury sakralnej.
}}
* {{zobacz
| name=Dom Tokarewej | alt= | url= | adres=ul. Permska 67 | lat=58.010833| long=56.240833| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Ten rzadko spotykany w centrum Permu drewniany dom wyróżnia się bogatą dekoracją snycerską, łączącą cechy tradycyjnego rosyjskiego teremku i secesji. Budynek wyznacza początek krótkiego deptaka na ulicy Permskiej, która jako jedna z nielicznych ulic w mieście zachowała w dużej mierze przedrewolucyjną zabudowę. Mimo to także tutaj pojawiły się już współczesne budynki ze szkła i betonu, kontrastujące z historycznym charakterem okolicy.
}}
* {{zobacz
| name=Nekropolia Jegoszychyńska | alt= | url= | adres= | lat=58.012578| long=56.269828| wskazówki=na wschód od centrum miasta, przed jarem rzeki Jegoszychy
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Nekropolia Jegoszychyńska to jedno z tych miejsc, które przypominają o gubernialnej przeszłości Permu. Na terenie cmentarza znajdują się aż dwie cerkwie prawosławne: jasnoniebieska ''Cerkiew Wszystkich Świętych'' w stylu klasycystycznym (1832) oraz okazała ''Cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej'' w stylu pseudoruskim (1905). Chowano tu również wyznawców innych religii. Na cmentarzu zachowały się kwatery katolicka, luterańska i muzułmańska, jednak szczególnie interesująca jest część żydowska – to jeden z nielicznych zachowanych w Rosji starych cmentarzy żydowskich. Pochówki zakończono w latach 50. XX wieku, dlatego niemal wszystkie groby pochodzą sprzed II wojny światowej, a wiele z nich jeszcze z czasów przedrewolucyjnych. Nekropolia zachęca do długich spacerów wśród zabytkowych nagrobków i pomników. W północnej części cmentarza, niedaleko placu Razgulaj i linii tramwajowej prowadzącej do Motowilichy, znajduje się widoczny z daleka wojenny pomnik „Matka Bolejąca”. Za nim usytuowano pomnik ofiar represji politycznych.
}}
=== Centrum sowieckie ===
Na zachód od Prospektu Komsomolskiego centrum Permu składa się głównie z wieżowców z czasów sowieckich. Bez względu na to, z której strony przyjedziesz do miasta, zobaczysz przede wszystkim ten krajobraz, który zachwyca tylko miłośników architektury lat 70. XX wieku. Jednak za lasem betonowych budynków kryje się kilka ciekawych obiektów historycznych.
[[Plik:Драм-театр.jpg|thumb|upright=1.35|Teatr Dramatyczny i zachodnia część Esplanady]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img48 Cathedral Mosque.jpg|thumb|upright=1.2|Meczet Katedralny]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img04 Theodosius Church.jpg|thumb|upright=1.2|Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego]]
* {{zobacz
| name=Esplanada | alt= | url= | adres=między ulicami Lenina i Pietropawłowską | lat=58.009237| long=56.222185| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To największy plac na Uralu. Jeszcze do połowy XX wieku stały tutaj zwykłe drewniane domy. Później zostały wyburzone, jednak terenu nie zabudowano, ponieważ jeden z permskich architektów zaproponował pozostawienie w tym miejscu otwartej przestrzeni. Ze względu na jej wydłużony kształt mieszkańcy szybko ochrzcili ją mianem „lotniska”. Z czasem przyjęła się bardziej elegancka, zapożyczona z języków zachodnich nazwa – Esplanada – i plac stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych widoków Permu. Esplanada ma formę prostokąta o wymiarach około 1000 × 300 metrów. Po jednej stronie znajduje się dziesięciopiętrowy ''Dom Sowietów'' (1973), którego surową, szarą bryłę ożywiają jedynie charakterystyczne wycięcie na wysokości siódmego piętra oraz ogromny herb ZSRR. Po przeciwnej stronie wznosi się bardziej awangardowy ''Teatr Dramatyczny'' (1974–1981). Dłuższe boki placu zabudowano natomiast bardzo różnorodnie – od niewielkich budynków przedrewolucyjnych po typowe wielopiętrowe bloki z okresu radzieckiego. Środek Esplanady pozostaje niemal pusty. Przestrzeń tę urozmaica jedynie stojący samotnie pomnik „Bohaterom Frontu i Zaplecza” z 1985 roku. Całość dobrze oddaje wyobrażenia urbanistów z połowy lat 70. XX wieku o estetyce przestrzeni miejskiej. Nie wszyscy jednak uznają ten efekt za szczególnie atrakcyjny, dlatego od wielu lat pojawiają się pomysły zabudowy Esplanady, budowy pod nią centrum handlowego lub przynajmniej stworzenia na jej powierzchni bardziej żywej przestrzeni kulturalnej. Jak dotąd najbardziej widocznym rezultatem tych dyskusji są fantazyjne ławki w kształcie słowa „ВЛАСТЬ” („Władza”) ustawione przed Domem Sowietów – jeden ze śladów permskiej „rewolucji kulturalnej” z połowy pierwszej dekady XXI wieku.
}}
* {{zobacz
| name=Meczet Katedralny | alt= | url=ul. Osińska 5 | adres= | lat=58.014088| long=56.227608| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Ten znakomity zabytek eklektyzmu z wyraźnie zaznaczonymi motywami tatarskimi stanowi ozdobę niezbyt atrakcyjnych kwartałów położonych na północ od Esplanady. Meczet wzniesiono w latach 1902–1903. W tym czasie w Permie mieszkało ponad półtora tysiąca muzułmanów, stanowiących kilka procent ludności miasta. Autorem projektu był miejscowy architekt Aleksandr Ożegow. W okresie radzieckim świątynia była zamknięta i nie pełniła funkcji religijnych, jednak szczęśliwie przetrwała bez większych zniszczeń. Obecnie meczet został odrestaurowany i z zewnątrz prezentuje się imponująco. Jego wnętrza są natomiast najprawdopodobniej współczesne i nie zachowały historycznego wystroju.
}}
* {{zobacz
| name=Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego | alt= | url=ul. Borczaninowa 11 | adres= | lat=58.005556| long=56.220833| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To sympatyczny zabytek w stylu pseudorosyjskim. Cerkiew została wzniesiona na początku XX wieku (1904–1910) i w tamtym czasie wśród mieszkańców nazywano ją „kupiecką”, ponieważ grunt pod jej budowę przekazał miejscowy kupiec. Pod względem dekoracji świątynia również ma „kupiecki” charakter – jest nieco przeładowana, ale jednocześnie bardzo barwna, szczególnie dziś, gdy ze wszystkich stron otaczają ją szare bloki wielopiętrowe. To kolejna realizacja architekta Aleksandra Ożegowa. W tym przypadku projekt nie wyróżnia się szczególną oryginalnością – w dużej mierze powtarza schemat garnizonowych świątyń budowanych w tym samym czasie w zachodniej części Imperium Rosyjskiego, m.in. w [[Bobrujsk]]u i [[Grodno|Grodnie]].
}}
* {{zobacz
| name=Sobór Trójcy Świętej. | alt= | url=ul. Monastyrska 95 | adres= | lat=58.0125| long=56.217233| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Nazwa „Słudska” pochodzi od Góry Słudskiej, na której wznosi się cerkiew, choć dziś sama góra jest mało widoczna, a otaczający świątynię krajobraz zmienił się nie do poznania. Jeśli cerkiew Wniebowstąpienia znajduje się jeszcze wśród zabudowy wielopiętrowej, to cerkiew Trójcy Świętej musi sąsiadować z szpitalem i strefą przemysłową. Jest to typowy kompleks sakralny połowy XIX wieku – pięciokopułowa „tonowska” katedra oraz bardzo wysoka dzwonnica (1842). Cerkiew została zamknięta po rewolucji, jednak już w 1944 roku ponownie otwarto ją do sprawowania liturgii, co wiąże się z jej obecnym statusem soboru katedralnego eparchii permskiej.
}}
=== Okolice dworca ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img54 Uspensky Convent.jpg|thumb|upright=1.2|Cerkiew Kazańska]]
* {{zobacz
| name=Cerkiew Kazańska. | alt= | url=ul. Plechanowa 39 | adres= | lat=58.0037 | long=56.2021 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=„Roerichowska świątynia” ukryta wśród podwórek blokowisk. Kazański klasztor Zaśnięcia Matki Bożej, założony na obrzeżach Permu w 1875 roku i zniszczony w pierwszych latach władzy radzieckiej, prawdopodobnie nie przetrwałby w historii ani w pamięci mieszkańców, gdyby nie powstała tu wyjątkowa Cerkiew Kazańska (1905–1908) – rodowa kaplica grobowa Kamieńskich, permskich mecenasów i opiekunów klasztoru. Autorstwo tej świątyni jest owiane tajemnicą: różne źródła przypisują projekt m.in. Michałowi Niestierowowi, Wiktorowi Wasniecowowi, Aleksandrowi Pokrowskiemu oraz Mikołajowi Roerichowi – czterem wybitnym twórcom początku XX wieku. Pewne jest jedynie to, że Roerich przygotowywał projekty ikonostasu (tzw. „Permski ikonostas”), który dziś znajduje się w Permskiej Galerii Sztuki, choć nie jest eksponowany. Pozostałe elementy autorstwa pozostają przedmiotem domysłów, choć w ogólnej stylistyce – surowości form, pskowskiej dzwonnicy i majolikowych dekoracjach – rzeczywiście można dostrzec wpływy Roericha. Klasztor został odrestaurowany w 1995 roku jako żeński i obecnie ponownie pełni funkcje religijne.
}}
[[Plik:Пермские ворота.jpg|thumb|upright=1.35|Bramy Permskie]]
* {{zobacz
| name=Bramy Permskie. | alt= | url=pl. Gajdara | adres= | lat=58.0045 | long=56.1935 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Bramy z drewnianych bali w formie trójwymiarowej litery „P” to jeden z bardziej kontrowersyjnych pomników permskiej „rewolucji kulturalnej”. Zostały zaprojektowane przez Nikołaja Polisskiego, pierwszego rosyjskiego artystę pracującego w nurcie land artu – w tym przypadku tworzącego instalacje i rzeźby z drewna. W mieście spotkały się z mieszanym odbiorem, ponieważ od początku miały charakter tymczasowy, jednak zostały hojnie sfinansowane z budżetu miasta. Jak na warunki Permu była to znacząca kwota, a sama idea została w dużej mierze zaczerpnięta z wcześniejszych realizacji tego samego autora w [[Moskwa|Moskwie]]. Co ciekawe, w stolicy instalacja przeszła bez większego echa, natomiast w Permie stała się szeroko komentowanym wydarzeniem. Bramy znajdują się w skwerze 250-lecia miasta, zaprojektowanym jako park kamieni uralskich – dziś w dużej mierze rozproszonych i zaginionych.
}}
* {{zobacz
| name=Miasteczko uniwersyteckie. | alt= | url=ul. Dzierżyńskiego / ul. Genkela | adres= | lat=58.0080 | long=56.1878 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Historia powstania Uniwersytetu Permskiego to jeden ciąg osobliwych zbiegów okoliczności. Gdy rozpoczęła się I wojna światowa, Niemcy rozpoczęli ofensywę w krajach bałtyckich, a władze Imperium Rosyjskiego zaczęły rozważać ewakuację z Tartu (Dorpat, Jurjew) tamtejszego uniwersytetu. Jako miejsce ewakuacji wybrano Perm, jednak profesorowie jednego z najstarszych i najbardziej prestiżowych uniwersytetów imperium nie byli chętni do przenosin do tak odległego i prowincjonalnego miasta. Ostatecznie pozostali w Inflantach, gdzie zagrożenie niemieckie wkrótce się zmniejszyło, a plan ewakuacji zarzucono. Do 1916 roku pomysł został praktycznie zapomniany, jednak Perm – a zwłaszcza jego główny mecenas, armator Mieszkow – nie porzucił ambicji stworzenia uczelni. Mimo trwającej wojny udało się uzyskać zgodę carskiego rządu na otwarcie uniwersytetu w Permie. Mieszkow, znany z niestabilnych decyzji filantropijnych, przeznaczył na potrzeby uczelni budynki na przemysłowych obrzeżach miasta – m.in. własną fabrykę garbarską, świeżo przebudowaną wcześniej na noclegownię. W pewnym sensie przesądziło to o późniejszym charakterze uniwersytetu. Dziś kampus ma dość przyjemny, studencki charakter, choć funkcjonuje z kontrolą dostępu, której rygor łagodzi dość swobodna atmosfera. Względnie zachowany historyczny wygląd ma dawny budynek noclegowni (II budynek przy ul. Genkela 7), przed którym stoi pomnik „Lenin i Gorki”, a także budynki III, IV i V, które zachowały ślady wczesnego przemysłowego modernizmu z początku XX wieku.
}}

== Najbliższe okolice ==

* [[Krasnokamsk]]
* [[Dobrianka]]
* [[Kungur]]
* [[Nytwa]]

== Praca ==
Perm jest jednym z największych ośrodków przemysłowych w kraju. Przemysł rozwija się głównie na obrzeżach miasta, szczególnie przodują w tym dwie dzielnice: Ordżonikidżewski rejon (Орджоникидзевский район) i Industrialny rejon (Индустриальный район).

Spośród największych przedsiębiorstw zlokalizowanych w Permie warto wymienić: oddziały Łukoilu i Gazpromu, Morion (producenta oraz właściciela ośrodków badawczych ds. telekomunikacji), Fabryka Słodyczy Kamskaya (własność Nestlé), Sibur-Chimprom (przemysł petrochemiczny), PNPPK (produkcja oprzyrządowania samolotów i systemów nawigacji). Regionalne oddziały w mieście posiadają także największe krajowe banki, firmy maklerskie czy firmy inwestycyjne.

Średnia wypłata wśród ludności Permu w roku 2020 wyniosła 40 tysięcy rubli. Największy wzrost odnotowało wtedy górnictwo, telekomunikacja i branża bankowości. Zarobki mieszkańców regionu wahają się w przedziale 25 - 55 tysięcy rubli, co odpowiada około 1400 - 4200 złotych.

== Nauka ==
Perm jest dużym ośrodkiem naukowym, w którym koncentruje się wiele instytutów Oddziału Uralskiego Rosyjskiej Akademii Nauk, dziesiątki instytutów badawczych i projektowych, siedem instytucji szkolnictwa wyższego prowadzących różnorodne badania naukowe na tematy stosowane i podstawowe. Niektóre organizacje naukowe są zjednoczone w Perm Scientific Center of the Ural Branch of the Russian Academy of Sciences.

== Zakupy ==
Wraz z dynamicznym rozwojem miasta, wokół niego zaczęły powstawać centra handlowe. Większość z nich znaleźć można przy obwodnicy miasta (droga R242), biegnącej w kier. Jekaterynburga. Zdecydowanie jednym z obowiązkowych miejsc do odwiedzenia jest Centralny Targ (Центральный рынок) przy ul. Puszkina, na którym można znaleźć naprawdę wiele ciekawych rzeczy. W Permie można zauważyć wiele produktów z [[Chiny|Chin]] czy Azji Środkowej, sprzedawane przez przyjezdnych handlarzy.

* '''Центральный универмаг Мотовилихи''' (Central Mall Motowiliha) - Ul. 1905 Goda 18A - niewielkie centrum handlowe z supermarketem, salą zabaw i wieloma małymi butikami. W pobliżu przystanek tramwajowy i muzeum wyposażenia wojska rosyjskiego (Музей Мотовилихинских заводов).
* '''Аврора''' (Awrora) - Ul. Stachanowskaja 40A - spory dom targowy, przy granicy miasta. Duży wybór produktów zarówno w samym budynku, jak i sąsiednich pomniejszych. W promieniu kilkuset metrów 3 przystanki autobusowe, duże rondo, park, poczta oraz kilka lokali typu fast food.
* '''[http://www.domino.ru/ Домино]''' (Domino) - Ul. Kujbyszewa 85A - mała galeria ze sklepem spożywczym, kafeterią, dużym wyborem AGD i odzieży. Niedaleko znajduje się Wieża Śmierci.

== Gastronomia ==

* '''Пермская кухня''' (Piermskaja Kuchnia) - Ulica Gazety Zwiezda 75 (ул. Газеты Звезда 75), tel. +7 (342) 244-13-55 - lokal serwuje regionalne odmiany powszechnej rosyjskiej kuchni. Wnętrze posiada nowoczesny charakter, a atmosferę umilają specjalni goście.
* '''Бостон''' (Boston) - Prospekt Komsomolski 66 (Комсомольский пр. 66) - niewielka restauracja typu fast food, z bardzo szybką obsługą. Bar posiada opcję dowozu oraz menu online. Atutem jest lokalizacja przy jednej z głównych ulic miasta.
* '''Компот''' (Kompot) - Ul. Sibirskaja 47A (ул. Сибирская, 47А), tel. +7 (342) 241-05-05 - przytulny lokal, utrzymany w specyficznym stylu amerykańskim. W pobliżu znajduje się Park Rozrywki im. Gorkiego, stadion Dinamo Perm oraz McDonald's.
* '''[http://roma59.tilda.ws/ РомаНальёт]''' (RomaNaljot) - Ul. Piermskaja 68 (Пермская ул. 68), tel. +7 (342) 278-83-84 - pub z bardzo dobrymi obiadami oraz alkoholem. Istnieje możliwość rezerwacji, oglądania meczów czy degustacji. Niestety wewnątrz jest mało miejsc, ale działa tu świetna obsługa.
* '''[http://sufraperm.ru/ Суфра]''' (Sufra) - ul. Monastyrskaja 14 (ул. Монастырская 14), tel. +7 (342) 259-07-80 - egzotyczne kaukaskie wnętrze i perska kuchnia, serwowana przez permskich Azerów. Restauracja położona na przeciw Głównego Meczetu, obok dużego hotelu.

== Festiwale, imprezy ==

* '''[http://www.arabesque.permonline.ru/news.html Арабеск]''' (Arabiesk) - coroczny konkurs baletowy, trwający kilka dni.
* '''[https://eng.flahertiana.ru/ Międzynarodowy Festiwal Filmów Dokumentalnych Flahertiana]''' - organizowany we wrześniu lub październiku.
* '''[https://diaghilevfest.ru/en/ Międzynarodowy Festiwal Diagilewa]''' (Дягилевский фестиваль) - wydarzenie prezentuje różne gatunki i ruchy artystyczne, style i formaty. Muzyka antyczna, badania tendencji muzyki współczesnej, niezwykłe interpretacje obok występów akademickich. Po nocnych wydarzeniach odbywają się poranne koncerty. &lt;bdi&gt;Festiwal trwa około dwóch tygodni i ma miejsce w różnych obiektach w mieście.&lt;/bdi&gt; Koszt wstępu wynosi o&lt;bdi&gt;d &lt;abbr&gt;500&lt;/abbr&gt; do &lt;abbr&gt;10 000 rubli&lt;/abbr&gt;. Zaleca się zakup biletów z wyprzedzeniem, ponieważ bilety na najpopularniejsze spektakle mogą zostać wyprzedane pierwszego dnia od uruchomienia sprzedaży.&lt;/bdi&gt;
Część koncertów czy zwykłe mecze odbywają się np. na stadionie Dinamo Perm (oznaczonym na mapie piłką).

== Noclegi ==

== Kontakt ==

== Bezpieczeństwo ==
Miasto nie należy do najniebezpieczniejszych, ale warto zachować podstawowe zasady zabezpieczenia się np. przed napaścią czy kradzieżą. Zaleca się omijanie ślepych uliczek, cmentarzy czy ciemnych parków nocą. Za dnia można paść ofiarą kradzieży kieszonkowych w miejscach tłocznych jak chińskie sklepy albo bazary.

W przypadku nagłego wypadku czy zwykłej konsultacji można udać się do Szpitalu Klinicznego Kraju Permskiego (Пермская краевая клиническая больница), a w przypadku dzieci czy młodzieży do Szpitala Pediatrycznego nr.13 (Детская Больница № 13) przy ul. Lebiediewa 44.

== Informacje turystyczne ==

== Wyjazd ==
Opuszczając Perm warto odwiedzić jedną z kilku położonych niedaleko atrakcji:

* '''[http://www.perm36.ru/eng/ Perm-36]''' - oddalony 95 km na wschód od miasta znany obóz radzieckiego systemu Gułagów. Utworzone tu muzeum idealnie odwzorowuje smutny obraz syberyjskiego łagru, w którym zginęły tysiące więźniów. Cena wstępu wynosi 300 rubli dla dorosłych, 150 rubli dla młodzieży. W 3 środę każdego miesiąca os. do lat 18 wstęp bezpłatny. Miejscowość: Kuczino (Кучино).
* '''[http://www.museum.perm.ru/filiali/muzey-khohlovka Chochłowka]''' - ta położona 40 km na północ wioska stanowi  [[Kategoria:Kraj Permski]] jeden z niewielu tak dobrze zachowanych zespołów architektury drewnianej w Rosji. Skansen składa się z 20 domostw, spośród których najstarsze sięgają XVII wieku. Dodatkowo wokół rozpościerają się lasy i wody Kamy.
{{Użyteczny}}


{{Atrybucja}}
{{Jest w|Kraj Permski}}</text>
      <sha1>j7len2ds2cfarxqw5op3n0jkxpli7ol</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>157172</id>
      <parentid>157171</parentid>
      <timestamp>2026-06-04T08:53:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Okolice dworca */</comment>
      <origin>157172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52910" sha1="sceopo4vn4phqa3z3kb0pwccnm0gzgg" xml:space="preserve">{{Top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Perm
 |nazwa oryginalna = Пермь
 |widok            = Свято-Троицкая_(Слудская)_церковь_в_лучах_заката.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Coat_of_Arms_of_Perm.svg
 |mapa             = Perm in Russia.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Russia.svg|20px]] [[Rosja]] 
 |region           = [[Plik:Flag_of_Perm_Krai.svg|20px]] [[Kraj Permski]]
 |powierzchnia     = 800,5
 |wysokość         = 149
 |ludność          = 1 027 500
 |prefiks          = +7 342
 |kod pocztowy     = 614xxx
 |www              = https://gorodperm.ru/
}}
'''Perm''' ([[Rozmówki rosyjskie|ros]]. Пермь) to największe miasto i stolica [[Kraj Permski|Kraju Permskiego]] i jedno z miast [[Rosja|Rosji]] liczące ponad milion mieszkańców. Przed rewolucją było stolicą prowincji, a obecnie stanowi centrum rozległego regionu o niezwykłej przyrodzie i bogatej historii. Sam Perm został przytłoczony przez przemysł, który przekształcił miasto w konglomerat dymiących kominów, stref przemysłowych i budynków z czasów sowieckich, za którymi trudno dostrzec fragmenty przeszłości. Dla większości podróżnych Perm będzie jedynie wspomnieniem, ale jeśli jesteś naprawdę ciekawy, znajdziesz tu mnóstwo interesujących rzeczy do zobaczenia – od starych fabryk po muzeum rzeźby drewnianej, a majestatyczna rzeka Kama nikogo nie pozostawi obojętnym.

== Charakterystyka ==
Perm leży nad rzeką Kamą, nieco na południe od jej ujścia do Czusowej, na granicy dwóch zupełnie odmiennych stref naturalnych. Na południe od miasta rozciąga się lasostep, a na północ, za Czusową i Kamą, tajga. Nazwa Perm jest bardzo stara. Ludy północnego zachodu używały jej na określenie terenów dalekiego wschodu wzdłuż rzek Wyczegda i Kama (patrz też [[Kraj Permski]]). Współczesny Perm znajduje się na południu tego starożytnego regionu. Podobnie jak [[Twer]], Perm jest żeński. Mieszkańcy miasta nalegają, aby nazwę wymawiać z miękkim „r” – ''Perm''.

=== Historia ===
Perm to typowe miasto [[Ural]]u, wyrosłe z zakładów metalurgicznych: Jegoszycha (1723) i Motowilicha (1736). Zakład Jegoszycha nie działał długo, został zamknięty w 1788 roku. Jednak osada, która rozwinęła się wokół niego, stała się już miastem i otrzymała nazwę Perm. Zaledwie kilka lat później stał się również centrum prowincji, jednocząc niemal wszystkie miasta [[Ural]]u i związane z nimi gałęzie przemysłu. Przyczyn było kilka, z których jedna prawdopodobnie związana była z transportem: Perm, położony nad Kamą, był najdalej na wschód wysuniętym punktem, stosunkowo łatwo dostępnym z centralnej [[Rosja|Rosji]], zanim powstała kolej.

Perm zachował status stolicy prowincji aż do rewolucji. Znalazło to wyraźne odzwierciedlenie w wyglądzie miasta, choć pierwotna wersja prowincjonalnej zabudowy nie przetrwała pożaru z 1842 roku. Później próbowano budować z kamienia, ale z powodu braku środków wzniesiono również drewniane domy, tynkowane i malowane na kamień – kilka z tych „hybryd” przetrwało do dziś. Produkcja metalurgiczna zakładu Motowilicha ostatecznie zamarła w połowie XIX wieku, ale została zastąpiona produkcją broni, a przed rewolucją ogromna Permska Fabryka Armat zaopatrywała armię rosyjską w jedną piątą całego arsenału. Pojawiła się jednak bomba z opóźnionym zapłonem: duża fabryka miała liczny proletariat, więc nazwa Motowilicha kojarzy się obecnie przede wszystkim z rewolucyjnymi wydarzeniami z 1905 roku, które miały tu dość dramatyczny przebieg.

Perm poniósł kolejną porażkę podczas wojny domowej, kiedy to zarówno biali, jak i czerwoni spustoszyli miasto. Władze sowieckie najwyraźniej nie były zachwycone arystokratycznym Permem – w 1923 roku stolicę Uralu przeniesiono do proletariackiego [[Jekaterynburg]]a. Miasto pozostawało bez własnego regionu do 1938 roku, kiedy to utworzono obwód permski, późniejszy [[Kraj Permski]]. W latach 1940–1957 miasto nosiło nazwę Mołotow na cześć Wiaczesława Mołotowa, tego samego, który podpisał pakt Ribbentrop-Mołotow. Jednak ta postać polityczna urodziła się dość daleko stąd, w Kukarce (obecnie Sowieck), i nie miała bezpośredniego związku z Permem. 

=== Nowoczesność ===
W najnowszej historii [[Rosja|Rosji]] obwód permski aktywnie przyjął rolę regionu postępowego i innowacyjnego. Oleg Czirkunow, który objął urząd gubernatora w 2004 roku, zaprosił do miasta modnych moskiewskich projektantów, którzy natychmiast otworzyli w Permie muzeum sztuki współczesnej, ozdobili ulice spektakularnymi pomnikami, takimi jak litera „P” (ogłoszona symbolem Permu), i przedstawili napoleońskie plany przekształcenia Permu w najnowocześniejsze miasto Europy, jej kulturalną stolicę. Kiedy gubernator kilka lat później opuścił stanowisko i po cichu uciekł do tej samej Europy, wielu projektantów podążyło za nim, choć niektórzy pozostali, dzięki czemu życie kulturalne miasta pozostaje niezwykle tętniące. Perm to również doskonałe miejsce dla miłośników historii i tych, którzy lubią leniwe, przemyślane spacery: za palisadą nowoczesnych budynków kryją się fragmenty starożytności, rozległe widoki na Kamę i klimat dawnego uralskiego przemysłu. Warto zatrzymać się w mieście przynajmniej na jeden dzień, a biorąc pod uwagę muzea i okolicę, drugi lub trzeci dzień również nie będzie złym pomysłem.

=== Orientacja ===
Podobnie jak wiele miast położonych nad dużymi rzekami, Perm ma wydłużony kształt: ponad 40 km wzdłuż Kamy i zaledwie 5-6 km szerokości. Wszystkie interesujące dzielnice znajdują się na lewym (południowym) brzegu. '''Centrum''' miasta jest przesunięte na zachód. Zaczyna się w miejscu, gdzie [[Kolej Transsyberyjska]] łączy się ze starą Linią Gornozawodską biegnącą wzdłuż Kamy, i wzdłuż niezmiennej ulicy Lenina ciągnie się na wschód przez około 4 km: najpierw nowa część radziecka, a następnie (za Prospektem Komsomolskim) stara część gubernialna. Dzielą je ogromny (około kilometra długości!) plac zwany ''Esplanadą''. Na wschodzie zabudowa kończy się w wąwozie rzeki Jegoszycha, za którym zaczyna się '''Motowilicha''' – kolejna historyczna i godna uwagi dzielnica, utworzona wokół fabryki zbrojeniowej. Reszta Permu składa się ze stref przemysłowych, osiedli mieszkaniowych, osiedli fabrycznych i sektora prywatnego, gdzie nie ma nic do zobaczenia poza lokalnym kolorytem.

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
Do [[Moskwa|Moskwy]] jest 6-7 lotów (niektóre z nich odbywają się nocą) i jeden do [[Petersburg]]a. Istnieje również wiele lotów regionalnych do zachodniej [[Syberia|Syberii]] i na [[Ural]], ale nie są one regularnie obsługiwane. Wszystkie loty międzynarodowe są czarterami.

{{Znacznik|Lotnisko Bolszoje Sawino|57.914444|56.021111|typ=transport}}'''[https://aviaperm.ru/ Lotnisko Bolszoje Sawino]''' ({{IATA|PEE}}). ☎ Informacje: +7 (342) 299-17-71, kasa biletowa na lotnisku: +7 (342) 299-15-95. Loty krajowe odlatują z nowego Terminalu A, podczas gdy stary Terminal B obsługuje tylko kilka lotów międzynarodowych. Przejście z jednego terminalu do drugiego jest najwyraźniej niemożliwe, chyba że zjedziemy na Trasę Kosmonawtowa, co stanowi znaczny objazd (prawie 2 km). Nowy terminal obiecuje standardową infrastrukturę lotniska, w tym przechowalnię bagażu (443 ruble dziennie). 

''Jak dojechać'': Z dworca autobusowego na lotnisko należy wsiąść do autobusu podmiejskiego linii 108; Podróż trwa około pół godziny. Spodziewaj się 3-4 odjazdów na godzinę w godzinach 6:00-23:00. Taksówka do centrum miasta kosztuje od 400 ₽. Z centrum autobus jedzie do Terminalu A, następnie do Terminalu B, a stamtąd z powrotem do miasta.

Obok Terminalu B znajduje się [https://www.polethotel.ru/ Hotel Polet] (tel. +7 (342) 294-96-46, pokój jednoosobowy/dwuosobowy: 2900/4100 ₽). Po otwarciu nowego terminalu stał się on praktycznie bezużyteczny dla podróżnych, ponieważ większość lotów wymaga skorzystania z taksówki. Jeśli odlatujesz ze starego terminalu, możesz skorzystać z całodobowej restauracji hotelowej. Ceny są takie same jak na lotnisku, ale jest tam przytulniej i ciszej.

=== Koleją ===
Perm leży na północnej odnodze [[Kolej Transsyberyjska|Kolei Transsyberyjskiej]], między [[Kirow]]em a [[Jekaterynburg]]iem. Codziennie przejeżdża tędy siedem do ośmiu par pociągów: wszystkie syberyjskie z [[Petersburg]]a i niektóre z [[Moskwa|Moskwy]]. Rozkład jazdy nie jest jednak zbyt dogodny, ponieważ połowa pociągów kursuje o tej samej porze, praktycznie jeden po drugim.

Z [[Jekaterynburg]]a podróż trwa 5,5-6 godzin. Są tylko trzy pociągi dzienne (w tym Łastoczka), reszta kursuje w nocy. Z [[Kirow]]a podróż trwa 7,5-8 godzin, a z [[Głazow]]a 4,5-5 godzin. Nocny pociąg do [[Iżewsk]]a jest dość dogodny (7-8 godzin).

Pociągi podmiejskie docierają do [[Kungur]]u (2 godziny), [[Czusowoj]]u (3-3,5 godziny) i [[Kizieł|Kiziela]] (4,5 godziny).

[[Plik:Perm_I_Railway_Station.jpg|thumb|upright=1.35|Stary dworzec Perm I]]
{{Znacznik|Perm I|58.020048 |56.252410 |typ=transport}}'''Perm I''', ul. Monastyrskaja 5. Stary permski dworzec kolejowy, zbudowany dla linii Gornozawodskiej, która dotarła do miasta 30 lat przed powstaniem nowoczesnej [[Kolej Transsyberyjska|Kolei Transsyberyjskiej]]. Obecnie stacja obsługuje jedynie pociągi podmiejskie do Czusowskiej i Ugleuralskiej; pociągi dalekobieżne się tu nie zatrzymują. Mało prawdopodobne jest, aby przyjechać na tę stację lub z niej odjechać, ale sam budynek jest wart zobaczenia – to lokalny punkt orientacyjny i jeden z najwspanialszych rosyjskich dworców kolejowych XIX wieku. 

{{Znacznik|Perm II|58.004285 |56.180010 |typ=transport}}'''Perm II''', ulica Lenina 89. Główny dworzec kolejowy w mieście, na którym zatrzymują się wszystkie pociągi dalekobieżne i z którego odjeżdżają niektóre pociągi podmiejskie. Ten nowoczesny budynek, stosunkowo niewielki jak na standardy kolei transsyberyjskiej, znajduje się między liniami do Czusowskiej i [[Jekaterynburg]]a. Oprócz poczekalni znajduje się tam kawiarnia Strela (czynna od 9:00 do 21:00), niezbyt zachęcająca kawiarnia, oraz przyzwoita, całodobowa kawiarnia Kofe-Love – wydzielona część poczekalni z sofami i barem. Są tam również toalety. Stacja znajduje się na zachodnim krańcu Alei Lenina, 2,5 km od centrum (Esplanady) lub cztery przystanki komunikacją miejską.

=== Samochodem ===
Do Permu z zachodu prowadzą dwie drogi: odnoga autostrady [[Plik:M7-RUS.svg|25px]] przez [[Iżewsk]] (280 km) oraz nienumerowana autostrada z [[Kirow]]a (500 km). Stan obu dróg na 2021 rok był zadowalający. Droga do [[Jekaterynburg]]a (360 km) jest doskonała, w większości dwupasmowa, z licznymi poszerzeniami i pasami do wyprzedzania na wzniesieniach. Przed [[Jekaterynburg]]iem jest to autostrada czteropasmowa, a w pobliżu Permu – sześciopasmowa. Do [[Iżewsk]]a można również dojechać lewym brzegiem Kamy, przekraczając rzekę w [[Czajkowski]]m, lub prawym brzegiem, ale przez [[Wotkińsk]]: wszystkie te trasy są mniej więcej równoważne. Nie ma oczywistej drogi do [[Ufa|Ufy]] (470–550 km); trzeba będzie skorzystać z dróg lokalnych.

Jeśli przejeżdżasz przez Perm tranzytem, ​​skorzystaj z obwodnicy: miasto ma duże odległości i bardzo zatłoczone drogi. Do [[Bieriezniki|Bierieznik]], [[Solikamsk]]a i [[Czusowoj]]u można dojechać rzeką Kamą przez miasto lub obwodnicą. Na Kamie znajdują się tylko trzy mosty: most obwodowy na zachodnim krańcu miasta, most Komunalny w centrum oraz zapora Kamskiej Elektrowni Wodnej na północnym krańcu Permu.

Cała centralna część miasta jest objęta strefą płatnego parkowania w dni powszednie. Znalezienie wolnego miejsca może być trudne. Aktualne informacje o cenach i metodach płatności można znaleźć na stronie internetowej operatora lub na tablicach informacyjnych przy ulicach.

=== Autobusem ===
W Kraju Permskim nie ma wielu linii kolejowych, więc komunikacja autobusowa jest dobrze rozwinięta. Transport poza region jest znacznie rzadszy: na przykład autobusy do [[Jekaterynburg]]a (7 godzin) kursują tylko 2-3 razy dziennie, często w nocy, a do [[Kirow]]a nie ma żadnych połączeń. Więcej autobusów kursuje na południe: do [[Iżewsk]]a (5 godzin) 5-6 razy dziennie, a do [[Ufa|Ufy]] (10-11 godzin) bezpośrednie połączenia są dostępne kilka razy dziennie. 

{{Znacznik|Dworzec Autobusowy Centralny|58.002348 |56.23230 |typ=transport}}'''Dworzec Autobusowy Centralny''', ul. Rewolucji 68. ☎ +7 (342) 236-43-00, +7 (342) 236-44-34. 🕑 5:00 - 22:40. Stary budynek pełen straganów z samsą i innymi wypiekami wątpliwej jakości. Po drugiej stronie ulicy znajduje się rozległy i raczej mało zachęcający targ centralny. Obok dworca autobusowego znajduje się nowe centrum handlowe z supermarketem Piateroczka, a tuż przy placu McDonald's (7:00–23:00). Przechowalnia bagażu: 90 ₽/doba. Esplanada znajduje się niecały kilometr od dworca autobusowego; można tam dojść pieszo. 

{{Znacznik|Dworzec autobusowy Jużnaja|57.974564 |56.262217 |typ=transport}}'''Dworzec autobusowy Jużnaja''', ul. Iżewskaja 2. 🕑 5:45–21:45. To ostatni przystanek autobusów do [[Kungur]]u i kilku innych miejsc.

=== Statkiem ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img35 River station.jpg|thumb|upright=1.35|Stacja rzeczna]]
Od dawna nie ma regularnych rejsów po Kamie. Rejsy odbywają się kilka razy w miesiącu, wiele z nich wypływa z Permu, a czasami kontynuuje do [[Moskwa|Moskwy]] lub [[Astrachań|Astrachania]]. Tylko bardzo rzadkie rejsy rzeczne w górę Kamy.

{{Znacznik|Dworzec Rzeczny|58.0207 |56.2513 |typ=transport}}'''[http://rechnojvokzalperm.ru/ Dworzec Rzeczny]''', ulica Monastyrskaja (''w pobliżu stacji Perm I''). Ten piękny przedwojenny budynek (wybudowany w 1940 roku) dawno przestał pełnić swoją funkcję i został przekształcony w muzeum. Obecnie mieści się w nim multimedialna wystawa „Rosja – Moja Historia”.

== Komunikacja ==
{{mapa|58.00555|56.24279|zoom=12|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar,metro,praca}}
[[Plik:Perm asv2019-05 img23 Kama River.jpg|thumb|upright=1.35|Pociąg miejski wzdłuż rzeki Kama]]
Autobusy i tramwaje. Godziny kursowania: od 5:30 do 23:30. Trasy i rozkłady jazdy są dostępne na [https://www.gortransperm.ru/ stronie internetowej miejskiego transportu]. '''Przejazd''' kosztuje 33 ruble (stan na 2022). W ciągu 40 lub 60 minut (czas zależy od numeru linii) można dokonać jednej przesiadki za 17 rubli. Opłata u konduktora gotówką lub zbliżeniową kartą bankową. W Permie funkcjonuje także [https://xn--59-jlcdkn1aeeel.xn--p1ai/ karta miejska „Malachit”] (kaucja za kartę: 50 rubli), która działa jako portmonetka elektroniczna lub bilet dobowy (124 ruble). Kartę można kupić w oddziałach banku „Pochtobank” oraz w punktach o nazwie „Centralna Kasa”. Doładowanie jest możliwe przez bankomaty Sbierbanku lub usługę Sberbank Online.

Plany lokalnych władz dotyczące rozwoju miejskiej kolei elektrycznej nie cechują się dużą konsekwencją. Pomysł całkowitego zamknięcia linii biegnącej wzdłuż Kamy, łączącej dwa miejskie dworce, został zastąpiony entuzjazmem dla aktywnego rozwoju połączeń podmiejskich. Według stanu na 2022 rok pociągi elektryczne kursują ze stacji Perm-2 przez Perm-1 w kierunku Elektrowni Wodnej na Kamie co pół godziny rano i wieczorem, z długą przerwą w środku dnia. Pociągami tymi wygodnie dojechać do dzielnicy Motowilicha, a z okien można podziwiać nietypowe widoki. Jednak w drogę powrotną najprawdopodobniej wybierzesz już zwykły transport naziemny.

== Warto zobaczyć ==
Jeśli jesteś w Permie tylko na krótko, wybierz się na spacer po centrum miasta – najlepiej ulicą Monastyrską wzdłuż rzeki Kamy, a stamtąd do meczetu katedralnego. Odwiedź galerię sztuki, aby zobaczyć permskie drewniane rzeźby, a następnie udaj się do Motowilichy i zwiedzaj okolicę z Góry Wyszki. Ten minimalistyczny plan zwiedzania można z łatwością zrealizować w pół dnia, a dzięki niemu zyskasz dobry pogląd na miasto.

=== Centrum prowincjonalne ===
Stare centrum Permu ogranicza rzeka Kama na północy, Prospekt Komsomolski na zachodzie, wąwóz rzeki Jegoszycha na wschodzie i rozciąga się mniej więcej do ulicy Puszkina na południu. Ta część miasta jest dobrze przygotowana dla turystów. Perm był podobno pierwszym miastem w [[Rosja|Rosji]], które wytyczyło specjalny szlak turystyczny – zieloną linię narysowaną na asfalcie: około 40 punktów orientacyjnych, każdy z dobrze opisanym szyldem. Bardziej kontrowersyjną inicjatywą była czerwona linia, poświęcona celebrytom mieszkającym w Permie i ich związkom. Budynki wzdłuż czerwonej linii również są w większości zabytkowe, ale napisy na szyldach przypominają niekiedy artykuły z tabloidów.

Jako stolica [[Ural]]u, Perm, miasto prowincjonalne, przyciągał wielu celebrytów, którzy później o nim pisali. Choć Czechow dość trafnie umiejscowił akcję swojej sztuki „Trzy siostry” w Permie, autor „Doktora Żywago” nie poczynił żadnych bezpośrednich twierdzeń, Perm jest również (i nie bez powodu) uważany za inspirację dla miasta Jurjatina. W centrum miasta znajduje się wiele miejsc związanych z literaturą, a jeśli ktoś jest zainteresowany, może wybrać się na osobny spacer po nich.

==== Wzdłuż Kamy ====
[[Plik:П-9.jpg|thumb|upright=1.35|Lokomotywa parowa na stacji Perm-I]]
* {{zobacz
| name=Dworzec Perm I | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska | lat=58.020289| long=56.252531| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kolej przybyła do Permu nie ze stolic, ale ze wschodu. Odizolowana linia Gornozawodskaja z Permu do [[Jekaterynburg]]a (przez Chusovoy i [[Niżny Tagił]]) została zbudowana w latach 1874-78 w celu przeładunku towarów na statki w Permie i transportu ich dalej wzdłuż Kamy. Budynek stacji w stylu neorosyjskim (1878) zaprojektował petersburski architekt Peter Schreiber i dokładnie taki sam powstał na drugim końcu linii, w [[Jekaterynburg]]u - obecnie jest to stary dworzec z muzeum kolejnictwa. Zewnętrznie stacje Perm i Jekaterynburg nie są zbyt podobne, ponieważ w 1899 do Permu dodano drugą wieżę, co, co dziwne, bardzo do niej pasowało. W pobliżu znajdują się stare magazyny z końca XIX wieku i pomnik parowozu.
}}
* {{zobacz
| name=Sobór Pietropawłowski | alt= | url= | adres=ul. Sowiecka 1| lat=58.019167| long=56.255556| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Zakład Jegoszycha, z którego wywodzi się Perm, znajdował się, jak można się domyślić, nad rzeką Jegoszycha – wschodnią granicą współczesnego centrum Permu. W XIX wieku, po pożarach i odbudowie, miasto przesunęło się na zachód, a teren dawnej fabryki zaczął bardziej przypominać przedmieścia. Stojący w tym miejscu niepozorny kamienny kościół to ostatnia rzecz, która pozostała po fabryce. Został zbudowany w 1760 roku na miejscu drewnianego kościoła.
}}
[[Plik:Perm asv2019-05 img26 Monastyrskaya11.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Meszkowa]]
* {{zobacz
| name=Dom Meszkowa | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11| lat=58.01875| long=56.246756| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Historia najlepszych budynków Permu jest zaskakująco podobna: najpierw zbudowano zwykłą rezydencję, a następnie kupił ją kupiec, który zamówił niecodzienną dekorację. Tak było w przypadku słynnego dworu Gribuszynów, ale początek tego procesu dał Mikołaj Wasiljewicz Meszkow (1851-1933), właściciel statku parowego i filantrop, któremu przedrewolucyjny Perm zawdzięczał niemal wszystko: od własnego uniwersytetu po uratowanie prowincji przed głodem, który miał miejsce w 1891. Klasyczny dwór nad brzegiem rzeki Kamy został zbudowany jeszcze w 1820. W 1842 uległ zniszczeniu w wyniku pożaru i przez długi czas stał opuszczony. W latach 1887-89. Meszkow, który kupił dwór, odnowił budynek w duchu eklektyzmu i okazał się bardzo piękny - dom wygląda szczególnie dobrze od strony rzeki Kamy. Obecnie mieści się w nim muzeum historii lokalnej.
}}
* {{Znacznik|Skwer im. Reszetnikowa|58.018333|56.242222|typ=natura}}'''Skwer im. Reszetnikowa'''. Przed rewolucją główny deptak miasta, a jak na dzisiejsze standardy - mały publiczny ogród wzdłuż ulicy Monastyrskiej z pięknym widokiem na rzekę Kamę. Jego najbardziej rozpoznawalnym elementem był pomnik bohaterów wojny domowej - żeliwny monolit zbudowany w 1985 roku. Po drugiej stronie ulicy, na rogu ulic Monastyrskiej i Sibirskiej, dom Wierderewskiego jest przykładem rozwoju Permu po pożarze w 1842: parterowy drewniany dwór, ozdobiony kamieniem. Obok znajduje się Dom z Lwami (ul. Monastyrska 15) – typowy stalinowski budynek wybudowany w 1946 roku, z jakiegoś powodu ozdobiony postaciami lwów.
[[Plik:Пермская художественная галерея. Вид с Камы.jpg|thumb|upright=1.35|Sobór Przemienienia Pańskiego]]
* {{zobacz
| name=Sobór Przemienienia Pańskiego | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11| lat=58.016289| long=56.234606| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Majestatyczny sobór na początku Prospektu Komsomolskiego, na wysokim brzegu Kamy, mieści obecnie galerię sztuki. Jej ekspozycja jest nawet ciekawsza niż sam sobór, choć warto obejrzeć także jego zewnętrzną bryłę. Budowa świątyni wiąże się z przeniesieniem do Permu starego monasteru Pyskorskiego, który znajdował się w okolicach Usola, kilkaset kilometrów w górę biegu Kamy. Monaster przeniesiono w 1781 roku, równocześnie z nadaniem Permowi praw miejskich, natomiast sobór wzniesiono w latach 1798–1818. Jest to jeden z najwcześniejszych i najciekawszych zabytków klasycyzmu uralskiego, zaprojektowany najprawdopodobniej przez architektów ze stolicy. Wśród autorów projektu wymienia się pracującego w Petersburgu Gottlieba Paulsena, a nawet Matwieja Kazakowa. Skwer przed soborem nosi imię pisarza Dmitrija Mamina-Sibiriaka, którego pomnik oczywiście się tutaj znajduje. Pisarz spędził jednak w Permie jedynie kilka lat jako uczeń Permskiego Seminarium Duchownego, a swoją twórczość poświęconą Uralowi tworzył głównie w [[Jekaterynburg]]u. Ze skweru można zejść na nadbrzeże i podziwiać znakomity widok na rzekę Kamę.
}}
==== Głębiej w miasto ====
[[Plik:Perm Lenina13 A85c.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Gribuszyna]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img05 Permskaya67.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Tokarewej]]
[[Plik:Иудейский участок.jpg|thumb|upright=1.35|Nekropolia Jegoszychyńska]]
* {{zobacz
| name=Dom Gribuszyna | alt= | url= | adres=ul. Lenina 13a| lat=58.015833| long=56.253889| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Znany jako „dom z figurami” z powieści ''Doktor Żywago'' i sam w sobie niezwykle efektowny, ten pałacyk został zbudowany w latach 1895–1897 dla rodziny miejscowego urzędnika. Później budynek przeszedł na własność kupca Siergieja Michajłowicza Gribuszyna, który postanowił uczynić go bardziej okazałym. Polecił ozdobić fasadę bogatą sztukaterią, w tym licznymi maszkaronami, które – jak głosi miejscowa legenda – miały zostać wykonane na wzór twarzy jego córki. Dziś trudno jednoznacznie stwierdzić, komu w większym stopniu pałacyk zawdzięcza swój charakter: autorowi pierwotnego projektu, architektowi Aleksandrowi Turczewiczowi, preferującemu styl rosyjsko-bizantyjski z elementami neoklasycyzmu, czy też skłonnemu do efektownych rozwiązań właścicielowi. Efektem ich współpracy było jednak coś naprawdę wyjątkowego i łatwo zapadającego w pamięć – budynek, który specjaliści określają mianem „malowniczego modernizmu” (secesji). Jeszcze przed rewolucją pałacyk stał się najbardziej rozpoznawalnym zabytkiem Permu, co zwróciło na niego uwagę Borisa Pasternaka i znalazło odbicie w Doktorze Żywago. Obecnie w budynku mieszczą się instytucje Permskiego Centrum Naukowego.
}}
* {{zobacz
| name=Dom Tupicynów | alt= | url= | adres=ul. 25 Października 12 | lat=58.015556| long=56.248333| wskazówki=w pobliżu Ogrodu Teatralnego
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To bardziej stonowany przykład permskiego stylu kupieckiego – trzypiętrowa neoklasycystyczna rezydencja, zbudowana w 1888 roku według projektu Aleksandra Turczewicza dla rodziny Tupicynów, pionierów produkcji fosforu w Imperium Rosyjskim. Narożna wieżyczka zwieńczona kopułą została znakomicie wpisana w linię zabudowy ulicy i stanowi najbardziej charakterystyczny element budynku. Naprzeciwko znajduje się gmach Maryjskiego Gimnazjum Żeńskiego z 1884 roku – imponujący ceglany zabytek w stylu rosyjskim. Warto przejść dalej ulicą 25 Października wzdłuż budynku gimnazjum. Jego część położona dalej od ulicy Pietropawłowskiej była niegdyś bardzo piękną cerkwią domową. Choć świątynia nie zachowała się w pierwotnej formie, do dziś można dostrzec niektóre elementy dawnej architektury sakralnej.
}}
* {{zobacz
| name=Dom Tokarewej | alt= | url= | adres=ul. Permska 67 | lat=58.010833| long=56.240833| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Ten rzadko spotykany w centrum Permu drewniany dom wyróżnia się bogatą dekoracją snycerską, łączącą cechy tradycyjnego rosyjskiego teremku i secesji. Budynek wyznacza początek krótkiego deptaka na ulicy Permskiej, która jako jedna z nielicznych ulic w mieście zachowała w dużej mierze przedrewolucyjną zabudowę. Mimo to także tutaj pojawiły się już współczesne budynki ze szkła i betonu, kontrastujące z historycznym charakterem okolicy.
}}
* {{zobacz
| name=Nekropolia Jegoszychyńska | alt= | url= | adres= | lat=58.012578| long=56.269828| wskazówki=na wschód od centrum miasta, przed jarem rzeki Jegoszychy
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Nekropolia Jegoszychyńska to jedno z tych miejsc, które przypominają o gubernialnej przeszłości Permu. Na terenie cmentarza znajdują się aż dwie cerkwie prawosławne: jasnoniebieska ''Cerkiew Wszystkich Świętych'' w stylu klasycystycznym (1832) oraz okazała ''Cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej'' w stylu pseudoruskim (1905). Chowano tu również wyznawców innych religii. Na cmentarzu zachowały się kwatery katolicka, luterańska i muzułmańska, jednak szczególnie interesująca jest część żydowska – to jeden z nielicznych zachowanych w Rosji starych cmentarzy żydowskich. Pochówki zakończono w latach 50. XX wieku, dlatego niemal wszystkie groby pochodzą sprzed II wojny światowej, a wiele z nich jeszcze z czasów przedrewolucyjnych. Nekropolia zachęca do długich spacerów wśród zabytkowych nagrobków i pomników. W północnej części cmentarza, niedaleko placu Razgulaj i linii tramwajowej prowadzącej do Motowilichy, znajduje się widoczny z daleka wojenny pomnik „Matka Bolejąca”. Za nim usytuowano pomnik ofiar represji politycznych.
}}
=== Centrum sowieckie ===
Na zachód od Prospektu Komsomolskiego centrum Permu składa się głównie z wieżowców z czasów sowieckich. Bez względu na to, z której strony przyjedziesz do miasta, zobaczysz przede wszystkim ten krajobraz, który zachwyca tylko miłośników architektury lat 70. XX wieku. Jednak za lasem betonowych budynków kryje się kilka ciekawych obiektów historycznych.
[[Plik:Драм-театр.jpg|thumb|upright=1.35|Teatr Dramatyczny i zachodnia część Esplanady]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img48 Cathedral Mosque.jpg|thumb|upright=1.2|Meczet Katedralny]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img04 Theodosius Church.jpg|thumb|upright=1.2|Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego]]
* {{zobacz
| name=Esplanada | alt= | url= | adres=między ulicami Lenina i Pietropawłowską | lat=58.009237| long=56.222185| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To największy plac na Uralu. Jeszcze do połowy XX wieku stały tutaj zwykłe drewniane domy. Później zostały wyburzone, jednak terenu nie zabudowano, ponieważ jeden z permskich architektów zaproponował pozostawienie w tym miejscu otwartej przestrzeni. Ze względu na jej wydłużony kształt mieszkańcy szybko ochrzcili ją mianem „lotniska”. Z czasem przyjęła się bardziej elegancka, zapożyczona z języków zachodnich nazwa – Esplanada – i plac stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych widoków Permu. Esplanada ma formę prostokąta o wymiarach około 1000 × 300 metrów. Po jednej stronie znajduje się dziesięciopiętrowy ''Dom Sowietów'' (1973), którego surową, szarą bryłę ożywiają jedynie charakterystyczne wycięcie na wysokości siódmego piętra oraz ogromny herb ZSRR. Po przeciwnej stronie wznosi się bardziej awangardowy ''Teatr Dramatyczny'' (1974–1981). Dłuższe boki placu zabudowano natomiast bardzo różnorodnie – od niewielkich budynków przedrewolucyjnych po typowe wielopiętrowe bloki z okresu radzieckiego. Środek Esplanady pozostaje niemal pusty. Przestrzeń tę urozmaica jedynie stojący samotnie pomnik „Bohaterom Frontu i Zaplecza” z 1985 roku. Całość dobrze oddaje wyobrażenia urbanistów z połowy lat 70. XX wieku o estetyce przestrzeni miejskiej. Nie wszyscy jednak uznają ten efekt za szczególnie atrakcyjny, dlatego od wielu lat pojawiają się pomysły zabudowy Esplanady, budowy pod nią centrum handlowego lub przynajmniej stworzenia na jej powierzchni bardziej żywej przestrzeni kulturalnej. Jak dotąd najbardziej widocznym rezultatem tych dyskusji są fantazyjne ławki w kształcie słowa „ВЛАСТЬ” („Władza”) ustawione przed Domem Sowietów – jeden ze śladów permskiej „rewolucji kulturalnej” z połowy pierwszej dekady XXI wieku.
}}
* {{zobacz
| name=Meczet Katedralny | alt= | url=ul. Osińska 5 | adres= | lat=58.014088| long=56.227608| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Ten znakomity zabytek eklektyzmu z wyraźnie zaznaczonymi motywami tatarskimi stanowi ozdobę niezbyt atrakcyjnych kwartałów położonych na północ od Esplanady. Meczet wzniesiono w latach 1902–1903. W tym czasie w Permie mieszkało ponad półtora tysiąca muzułmanów, stanowiących kilka procent ludności miasta. Autorem projektu był miejscowy architekt Aleksandr Ożegow. W okresie radzieckim świątynia była zamknięta i nie pełniła funkcji religijnych, jednak szczęśliwie przetrwała bez większych zniszczeń. Obecnie meczet został odrestaurowany i z zewnątrz prezentuje się imponująco. Jego wnętrza są natomiast najprawdopodobniej współczesne i nie zachowały historycznego wystroju.
}}
* {{zobacz
| name=Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego | alt= | url=ul. Borczaninowa 11 | adres= | lat=58.005556| long=56.220833| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To sympatyczny zabytek w stylu pseudorosyjskim. Cerkiew została wzniesiona na początku XX wieku (1904–1910) i w tamtym czasie wśród mieszkańców nazywano ją „kupiecką”, ponieważ grunt pod jej budowę przekazał miejscowy kupiec. Pod względem dekoracji świątynia również ma „kupiecki” charakter – jest nieco przeładowana, ale jednocześnie bardzo barwna, szczególnie dziś, gdy ze wszystkich stron otaczają ją szare bloki wielopiętrowe. To kolejna realizacja architekta Aleksandra Ożegowa. W tym przypadku projekt nie wyróżnia się szczególną oryginalnością – w dużej mierze powtarza schemat garnizonowych świątyń budowanych w tym samym czasie w zachodniej części Imperium Rosyjskiego, m.in. w [[Bobrujsk]]u i [[Grodno|Grodnie]].
}}
* {{zobacz
| name=Sobór Trójcy Świętej. | alt= | url=ul. Monastyrska 95 | adres= | lat=58.0125| long=56.217233| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Nazwa „Słudska” pochodzi od Góry Słudskiej, na której wznosi się cerkiew, choć dziś sama góra jest mało widoczna, a otaczający świątynię krajobraz zmienił się nie do poznania. Jeśli cerkiew Wniebowstąpienia znajduje się jeszcze wśród zabudowy wielopiętrowej, to cerkiew Trójcy Świętej musi sąsiadować z szpitalem i strefą przemysłową. Jest to typowy kompleks sakralny połowy XIX wieku – pięciokopułowa „tonowska” katedra oraz bardzo wysoka dzwonnica (1842). Cerkiew została zamknięta po rewolucji, jednak już w 1944 roku ponownie otwarto ją do sprawowania liturgii, co wiąże się z jej obecnym statusem soboru katedralnego eparchii permskiej.
}}
=== Okolice dworca ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img54 Uspensky Convent.jpg|thumb|upright=1.2|Cerkiew Kazańska]]
* {{zobacz
| name=Cerkiew Kazańska. | alt= | url=ul. Plechanowa 39 | adres= | lat=58.0037 | long=56.2021 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=„Roerichowska świątynia” ukryta wśród podwórek blokowisk. Kazański klasztor Zaśnięcia Matki Bożej, założony na obrzeżach Permu w 1875 roku i zniszczony w pierwszych latach władzy radzieckiej, prawdopodobnie nie przetrwałby w historii ani w pamięci mieszkańców, gdyby nie powstała tu wyjątkowa Cerkiew Kazańska (1905–1908) – rodowa kaplica grobowa Kamieńskich, permskich mecenasów i opiekunów klasztoru. Autorstwo tej świątyni jest owiane tajemnicą: różne źródła przypisują projekt m.in. Michałowi Niestierowowi, Wiktorowi Wasniecowowi, Aleksandrowi Pokrowskiemu oraz Mikołajowi Roerichowi – czterem wybitnym twórcom początku XX wieku. Pewne jest jedynie to, że Roerich przygotowywał projekty ikonostasu (tzw. „Permski ikonostas”), który dziś znajduje się w Permskiej Galerii Sztuki, choć nie jest eksponowany. Pozostałe elementy autorstwa pozostają przedmiotem domysłów, choć w ogólnej stylistyce – surowości form, pskowskiej dzwonnicy i majolikowych dekoracjach – rzeczywiście można dostrzec wpływy Roericha. Klasztor został odrestaurowany w 1995 roku jako żeński i obecnie ponownie pełni funkcje religijne.
}}
[[Plik:Пермские ворота.jpg|thumb|upright=1.35|Bramy Permskie]]
* {{zobacz
| name=Bramy Permskie. | alt= | url=pl. Gajdara | adres= | lat=58.0045 | long=56.1935 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Bramy z drewnianych bali w formie trójwymiarowej litery „P” to jeden z bardziej kontrowersyjnych pomników permskiej „rewolucji kulturalnej”. Zostały zaprojektowane przez Nikołaja Polisskiego, pierwszego rosyjskiego artystę pracującego w nurcie land artu – w tym przypadku tworzącego instalacje i rzeźby z drewna. W mieście spotkały się z mieszanym odbiorem, ponieważ od początku miały charakter tymczasowy, jednak zostały hojnie sfinansowane z budżetu miasta. Jak na warunki Permu była to znacząca kwota, a sama idea została w dużej mierze zaczerpnięta z wcześniejszych realizacji tego samego autora w [[Moskwa|Moskwie]]. Co ciekawe, w stolicy instalacja przeszła bez większego echa, natomiast w Permie stała się szeroko komentowanym wydarzeniem. Bramy znajdują się w skwerze 250-lecia miasta, zaprojektowanym jako park kamieni uralskich – dziś w dużej mierze rozproszonych i zaginionych.
}}
* {{zobacz
| name=Miasteczko uniwersyteckie. | alt= | url=ul. Dzierżyńskiego / ul. Genkela | adres= | lat=58.0080 | long=56.1878 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Historia powstania Uniwersytetu Permskiego to jeden ciąg osobliwych zbiegów okoliczności. Gdy rozpoczęła się I wojna światowa, Niemcy rozpoczęli ofensywę w krajach bałtyckich, a władze Imperium Rosyjskiego zaczęły rozważać ewakuację z [[Tartu]] (Dorpat, Jurjew) tamtejszego uniwersytetu. Jako miejsce ewakuacji wybrano Perm, jednak profesorowie jednego z najstarszych i najbardziej prestiżowych uniwersytetów imperium nie byli chętni do przenosin do tak odległego i prowincjonalnego miasta. Ostatecznie pozostali w Inflantach, gdzie zagrożenie niemieckie wkrótce się zmniejszyło, a plan ewakuacji zarzucono. Do 1916 roku pomysł został praktycznie zapomniany, jednak Perm – a zwłaszcza jego główny mecenas, armator Mieszkow – nie porzucił ambicji stworzenia uczelni. Mimo trwającej wojny udało się uzyskać zgodę carskiego rządu na otwarcie uniwersytetu w Permie. Mieszkow, znany z niestabilnych decyzji filantropijnych, przeznaczył na potrzeby uczelni budynki na przemysłowych obrzeżach miasta – m.in. własną fabrykę garbarską, świeżo przebudowaną wcześniej na noclegownię. W pewnym sensie przesądziło to o późniejszym charakterze uniwersytetu. Dziś kampus ma dość przyjemny, studencki charakter, choć funkcjonuje z kontrolą dostępu, której rygor łagodzi dość swobodna atmosfera. Względnie zachowany historyczny wygląd ma dawny budynek noclegowni (II budynek przy ul. Genkela 7), przed którym stoi pomnik „Lenin i Gorki”, a także budynki III, IV i V, które zachowały ślady wczesnego przemysłowego modernizmu z początku XX wieku.
}}
=== Motowiłicha ===
[[Plik:Вышка, г. Пермь.jpg|thumb|upright=1|Pomnik bojowników rewolucji.]]
Dzielnica zakładu motowiłińskiego była przed rewolucją osobnym miastem. Geograficznie oddziela ją od centrum Permu jar rzeki Jegoszychy, za którym krajobraz wyraźnie się zmienia. Po jednej stronie, mimo współczesnej zabudowy, nadal wyczuwalna jest atmosfera gubernialnego miasta, po drugiej rozciąga się przemysłowe przedmieście. Radziecka zabudowa częściowo zatarła różnice między tymi obszarami, jednak nadal są one wyraźnie odczuwalne.

Współczesna zabudowa Motowiłichy to chaotyczne połączenie drewnianych domów, zabytków konstruktywizmu i bloków z wielkiej płyty wzdłuż ulicy Uralskiej – wschodniego przedłużenia ulicy Lenina. Całość znajduje się na wzgórzu, a u jego podnóża rozciąga się ogromny Motowiłiński Zakład, z dziesiątkami przedrewolucyjnych budynków, hałasem maszyn i przemysłową atmosferą.

Kilka kilometrów dalej droga schodzi w dół do zakładu (tu ulica Uralska przechodzi w ulicę Swerdłowa, a następnie w ulicę 1905 roku), prowadząc do niewielkiej dzielnicy niskiej zabudowy – tzw. starej Motowiłichy. Przypomina ona małe, prowincjonalne miasteczko na peryferiach Kraju Permskiego.

Znajdują się tu: muzeum zakładu z ekspozycją uzbrojenia, tama fabrycznego stawu oraz na wzgórzu pomnik bohaterów rewolucji 1905 roku. Kontrast z centrum Permu jest bardzo wyraźny, jednak bez wizyty w Motowiłice obraz miasta i jego historii pozostaje niepełny.

''Dojazd'': najlepiej tramwajami (nr 4, 8, 11) do pętli „mikrodzielnica Wisim”, która znajduje się kilkaset metrów od tamy i fabrycznego stawu. Górne kwartały Motowiłichy można oglądać z tramwaju, choć spacer również jest interesujący. Do Motowiłichy dojeżdża też kolej miejska.
* {{zobacz
| name=Tama Motowiłińska. | alt= | url=park na początku ul. 1905 roku | adres= | lat=58.0080 | long=56.1878 | wskazówki=Rajski Ogród
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Tama na rzece Motowiłiha została zbudowana na potrzeby huty miedzi, która działała tu w latach 1736–1863. Fabryka zbrojeniowa nie potrzebowała już tej infrastruktury wodnej, jednak tamę zachowano, a nawet odbudowano po powodzi, która miała miejsce w 1969 roku. W rejonie tamy urządzono niewielki skwer z urokliwymi mostkami i dość śmiałą nazwą „Rajski Ogród”. Ze starego zakładu motowiłińskiego nie zachowało się już nic. Znajdujący się w skwerze budynek Domu Ludowego powstał na przełomie XIX i XX wieku.
}}
[[Plik:Церковь Святой троицы Пермь.jpg|thumb|upright=1.35|Monaster Trójcy Świętej]]
* {{zobacz
| name=Monaster Trójcy Świętej. | alt= | url=ul. Wisimskaja 4 | adres= | lat=58.0372| long=56.3205| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwsza cerkiew pojawiła się w Motowiłice jeszcze pod koniec XVIII wieku. Już na początku XIX wieku została przebudowana w formie kamiennej, przy czym – jak się twierdzi – w dość nietypowym jak na tamte czasy (i tym bardziej na Ural) stylu rosyjskim. To, co można zobaczyć dziś, to w dużej mierze rekonstrukcja z końca lat 90. XX wieku (również w stylu rosyjskim), ponieważ w okresie radzieckim świątynię niemal całkowicie zniszczono, a na jej terenie umieszczono piekarnię. Obecnie znajduje się tu nie tylko cerkiew, ale cały monaster, który wyraźnie ożywia surowy krajobraz przemysłowego przedmieścia. Zasady w klasztorze są dość konserwatywne, dlatego bez wyraźnej potrzeby lepiej nie wchodzić na jego teren, choć sam widok z zewnątrz również jest interesujący.
}}
* {{zobacz
| name=Pomnik bojowników rewolucji. | alt= | url=ul. Wisimskaja 4 | adres= | lat=58.0372| long=56.3205| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwszy radziecki pomnik – permska wersja sierpa i młota.W grudniu 1905 roku w Motowiłice doszło do zbrojnego powstania robotników, brutalnie stłumionego przez policję.  Było to typowe dla tamtych czasów wydarzenie, które jednak miało poważne konsekwencje: część robotników przeszła do działalności partyzanckiej i ukrywała się w lasach przez kolejne dwa lata, przeprowadzając akcje przeciw policji, w tym również ekspropriacje, które były szczególnie popularną formą ich działalności. Tych partyzantów nazwano „łbowcami” (od nazwiska przywódcy, Aleksandra Łbowa). Pracujący w Permie w latach 1925–1927 Arkadij Gajdar poświęcił im nawet opowiadanie „Życie nic nie warte”. Do czasu ustanowienia władzy radzieckiej pamięć o wydarzeniach 1905 roku była w regionie wciąż żywa, dlatego już w 1920 roku na Górze Wysokiej („Wyszka”) wzniesiono pomnik zaprojektowany przez robotnika zakładu i uczestnika powstania – Wasilija Gomzikowa. To niekanoniczna wersja „sierpa i młota”, w której sierp jest klasyczny, natomiast młot ma formę parową – można tylko spekulować, jak potoczyłaby się historia, gdyby właśnie taki symbol znalazł się dwa lata później na herbie ZSRR. Z góry rozciąga się znakomity widok na zakład i całą Motowiłichę. Na Wyszkę można wejść schodami zaczynającymi się przy kładce dla pieszych na początku ulicy Mostowej. Oprócz pomnika na wzgórzu znajduje się także diorama poświęcona tym samym wydarzeniom.
}}
* {{zobacz
| name=Zakłady Motowiłińskie. | alt= | url=ul. Wisimskaja 4 | adres= | lat=58.034444| long=56.301389| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Działający od 1865 roku zakład zbrojeniowy specjalizuje się w produkcji artylerii, co łatwo zrozumieć po wizycie w znajdującym się tu muzeum. Historyczny charakter zakładu jest widoczny już z tego miejsca: zza linii kolejowej wyłania się para masywnych, przedrewolucyjnych budynków. Jednak „najlepszy widok na to miasto” rozciąga się z wcześniej wspomnianej Góry Wysokiej (Wyszki) albo z jednej z dwóch solidnych, żeliwnych klatek schodowych prowadzących z górnej części Motowiłichy do bram zakładu. Pierwsze schody zaczynają się w dalszej części skweru parku im. Siewierdłowa (PKiO im. Siewierdłowa), a drugie znajdują się nieco dalej i wychodzą na ulicę Siewierdłowa przy jej skrzyżowaniu z ulicą Iwanowską.
}}
[[Plik:ДК им. В. И. Ленина.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Kultury im. Lenina]]
* W '''górnej części Motowiłichy''' uwagę przyciągają zabytki konstruktywizmu – ''fabrika-kuchnia'' (ul. Uralska 85), szczęśliwie przekształcona w centrum handlowe;'' budynek technikum mechanicznego'' naprzeciwko (ul. Uralska 85) oraz położona na uboczu, dziś niemal zrujnowana ''przychodnia'' (ul. Lebiediewa 11). Na wschód od fabryki-kuchni, między ulicami Robotnic i Industrializacji (warto zwrócić uwagę na te nazwy!), znajduje się kwartał typowej zabudowy socjalistycznego miasta z początku lat 30. XX wieku. Jeszcze dalej na wschód pojawiają się drewniane domy (dobrze widoczne z tramwaju). W tej okolicy można również znaleźć malowniczą przedrewolucyjną ''wieżę ciśnień'' (ul. Anriego Barbusa 54) oraz ''stary szpital'' (ul. Graczowa 12).
[[Plik:Водонапорная_башня_на_улице_Анри_Барбюса.jpg|thumb|upright=1.35|Stara wieża ciśnień (ul. Anriego Barbusa)]]
* {{zobacz
| name=Dom Kultury im. Lenina. | alt= | url=ul. Uralska 93 | adres= | lat=58.023889| long=56.289444| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Dom Kultury zbudowany z okazji setnej rocznicy zakładów zbrojeniowych jest pod względem architektonicznym dość nietypowy: z „nadmiarem dekoracji” poradzono sobie tu w bardzo kreatywny sposób, pozostawiając klasyczny portyk, ale usuwając rzeźby, płaskorzeźby i inne ozdobne elementy. Stojący przed budynkiem popiersie Lenina – z pozoru zwykły element krajobrazu – został również zaprojektowany tak, aby harmonizował z masywną bryłą Domu Kultury. Los budynku jest osobliwy: nadal pełni funkcję domu kultury, ale jednocześnie należy do wspólnoty zielonoświątkowej.
}}

== Najbliższe okolice ==

* [[Krasnokamsk]]
* [[Dobrianka]]
* [[Kungur]]
* [[Nytwa]]

== Praca ==
Perm jest jednym z największych ośrodków przemysłowych w kraju. Przemysł rozwija się głównie na obrzeżach miasta, szczególnie przodują w tym dwie dzielnice: Ordżonikidżewski rejon (Орджоникидзевский район) i Industrialny rejon (Индустриальный район).

Spośród największych przedsiębiorstw zlokalizowanych w Permie warto wymienić: oddziały Łukoilu i Gazpromu, Morion (producenta oraz właściciela ośrodków badawczych ds. telekomunikacji), Fabryka Słodyczy Kamskaya (własność Nestlé), Sibur-Chimprom (przemysł petrochemiczny), PNPPK (produkcja oprzyrządowania samolotów i systemów nawigacji). Regionalne oddziały w mieście posiadają także największe krajowe banki, firmy maklerskie czy firmy inwestycyjne.

Średnia wypłata wśród ludności Permu w roku 2020 wyniosła 40 tysięcy rubli. Największy wzrost odnotowało wtedy górnictwo, telekomunikacja i branża bankowości. Zarobki mieszkańców regionu wahają się w przedziale 25 - 55 tysięcy rubli, co odpowiada około 1400 - 4200 złotych.

== Nauka ==
Perm jest dużym ośrodkiem naukowym, w którym koncentruje się wiele instytutów Oddziału Uralskiego Rosyjskiej Akademii Nauk, dziesiątki instytutów badawczych i projektowych, siedem instytucji szkolnictwa wyższego prowadzących różnorodne badania naukowe na tematy stosowane i podstawowe. Niektóre organizacje naukowe są zjednoczone w Perm Scientific Center of the Ural Branch of the Russian Academy of Sciences.

== Zakupy ==
Wraz z dynamicznym rozwojem miasta, wokół niego zaczęły powstawać centra handlowe. Większość z nich znaleźć można przy obwodnicy miasta (droga R242), biegnącej w kier. Jekaterynburga. Zdecydowanie jednym z obowiązkowych miejsc do odwiedzenia jest Centralny Targ (Центральный рынок) przy ul. Puszkina, na którym można znaleźć naprawdę wiele ciekawych rzeczy. W Permie można zauważyć wiele produktów z [[Chiny|Chin]] czy Azji Środkowej, sprzedawane przez przyjezdnych handlarzy.

* '''Центральный универмаг Мотовилихи''' (Central Mall Motowiliha) - Ul. 1905 Goda 18A - niewielkie centrum handlowe z supermarketem, salą zabaw i wieloma małymi butikami. W pobliżu przystanek tramwajowy i muzeum wyposażenia wojska rosyjskiego (Музей Мотовилихинских заводов).
* '''Аврора''' (Awrora) - Ul. Stachanowskaja 40A - spory dom targowy, przy granicy miasta. Duży wybór produktów zarówno w samym budynku, jak i sąsiednich pomniejszych. W promieniu kilkuset metrów 3 przystanki autobusowe, duże rondo, park, poczta oraz kilka lokali typu fast food.
* '''[http://www.domino.ru/ Домино]''' (Domino) - Ul. Kujbyszewa 85A - mała galeria ze sklepem spożywczym, kafeterią, dużym wyborem AGD i odzieży. Niedaleko znajduje się Wieża Śmierci.

== Gastronomia ==

* '''Пермская кухня''' (Piermskaja Kuchnia) - Ulica Gazety Zwiezda 75 (ул. Газеты Звезда 75), tel. +7 (342) 244-13-55 - lokal serwuje regionalne odmiany powszechnej rosyjskiej kuchni. Wnętrze posiada nowoczesny charakter, a atmosferę umilają specjalni goście.
* '''Бостон''' (Boston) - Prospekt Komsomolski 66 (Комсомольский пр. 66) - niewielka restauracja typu fast food, z bardzo szybką obsługą. Bar posiada opcję dowozu oraz menu online. Atutem jest lokalizacja przy jednej z głównych ulic miasta.
* '''Компот''' (Kompot) - Ul. Sibirskaja 47A (ул. Сибирская, 47А), tel. +7 (342) 241-05-05 - przytulny lokal, utrzymany w specyficznym stylu amerykańskim. W pobliżu znajduje się Park Rozrywki im. Gorkiego, stadion Dinamo Perm oraz McDonald's.
* '''[http://roma59.tilda.ws/ РомаНальёт]''' (RomaNaljot) - Ul. Piermskaja 68 (Пермская ул. 68), tel. +7 (342) 278-83-84 - pub z bardzo dobrymi obiadami oraz alkoholem. Istnieje możliwość rezerwacji, oglądania meczów czy degustacji. Niestety wewnątrz jest mało miejsc, ale działa tu świetna obsługa.
* '''[http://sufraperm.ru/ Суфра]''' (Sufra) - ul. Monastyrskaja 14 (ул. Монастырская 14), tel. +7 (342) 259-07-80 - egzotyczne kaukaskie wnętrze i perska kuchnia, serwowana przez permskich Azerów. Restauracja położona na przeciw Głównego Meczetu, obok dużego hotelu.

== Festiwale, imprezy ==

* '''[http://www.arabesque.permonline.ru/news.html Арабеск]''' (Arabiesk) - coroczny konkurs baletowy, trwający kilka dni.
* '''[https://eng.flahertiana.ru/ Międzynarodowy Festiwal Filmów Dokumentalnych Flahertiana]''' - organizowany we wrześniu lub październiku.
* '''[https://diaghilevfest.ru/en/ Międzynarodowy Festiwal Diagilewa]''' (Дягилевский фестиваль) - wydarzenie prezentuje różne gatunki i ruchy artystyczne, style i formaty. Muzyka antyczna, badania tendencji muzyki współczesnej, niezwykłe interpretacje obok występów akademickich. Po nocnych wydarzeniach odbywają się poranne koncerty. &lt;bdi&gt;Festiwal trwa około dwóch tygodni i ma miejsce w różnych obiektach w mieście.&lt;/bdi&gt; Koszt wstępu wynosi o&lt;bdi&gt;d &lt;abbr&gt;500&lt;/abbr&gt; do &lt;abbr&gt;10 000 rubli&lt;/abbr&gt;. Zaleca się zakup biletów z wyprzedzeniem, ponieważ bilety na najpopularniejsze spektakle mogą zostać wyprzedane pierwszego dnia od uruchomienia sprzedaży.&lt;/bdi&gt;
Część koncertów czy zwykłe mecze odbywają się np. na stadionie Dinamo Perm (oznaczonym na mapie piłką).

== Noclegi ==

== Kontakt ==

== Bezpieczeństwo ==
Miasto nie należy do najniebezpieczniejszych, ale warto zachować podstawowe zasady zabezpieczenia się np. przed napaścią czy kradzieżą. Zaleca się omijanie ślepych uliczek, cmentarzy czy ciemnych parków nocą. Za dnia można paść ofiarą kradzieży kieszonkowych w miejscach tłocznych jak chińskie sklepy albo bazary.

W przypadku nagłego wypadku czy zwykłej konsultacji można udać się do Szpitalu Klinicznego Kraju Permskiego (Пермская краевая клиническая больница), a w przypadku dzieci czy młodzieży do Szpitala Pediatrycznego nr.13 (Детская Больница № 13) przy ul. Lebiediewa 44.

== Informacje turystyczne ==

== Wyjazd ==
Opuszczając Perm warto odwiedzić jedną z kilku położonych niedaleko atrakcji:

* '''[http://www.perm36.ru/eng/ Perm-36]''' - oddalony 95 km na wschód od miasta znany obóz radzieckiego systemu Gułagów. Utworzone tu muzeum idealnie odwzorowuje smutny obraz syberyjskiego łagru, w którym zginęły tysiące więźniów. Cena wstępu wynosi 300 rubli dla dorosłych, 150 rubli dla młodzieży. W 3 środę każdego miesiąca os. do lat 18 wstęp bezpłatny. Miejscowość: Kuczino (Кучино).
* '''[http://www.museum.perm.ru/filiali/muzey-khohlovka Chochłowka]''' - ta położona 40 km na północ wioska stanowi  [[Kategoria:Kraj Permski]] jeden z niewielu tak dobrze zachowanych zespołów architektury drewnianej w Rosji. Skansen składa się z 20 domostw, spośród których najstarsze sięgają XVII wieku. Dodatkowo wokół rozpościerają się lasy i wody Kamy.
{{Użyteczny}}


{{Atrybucja}}
{{Jest w|Kraj Permski}}</text>
      <sha1>sceopo4vn4phqa3z3kb0pwccnm0gzgg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>157173</id>
      <parentid>157172</parentid>
      <timestamp>2026-06-04T08:58:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Motowiłicha */</comment>
      <origin>157173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54804" sha1="9j7u1zb7umolrjdhlmiptypo0313820" xml:space="preserve">{{Top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Perm
 |nazwa oryginalna = Пермь
 |widok            = Свято-Троицкая_(Слудская)_церковь_в_лучах_заката.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Coat_of_Arms_of_Perm.svg
 |mapa             = Perm in Russia.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Russia.svg|20px]] [[Rosja]] 
 |region           = [[Plik:Flag_of_Perm_Krai.svg|20px]] [[Kraj Permski]]
 |powierzchnia     = 800,5
 |wysokość         = 149
 |ludność          = 1 027 500
 |prefiks          = +7 342
 |kod pocztowy     = 614xxx
 |www              = https://gorodperm.ru/
}}
'''Perm''' ([[Rozmówki rosyjskie|ros]]. Пермь) to największe miasto i stolica [[Kraj Permski|Kraju Permskiego]] i jedno z miast [[Rosja|Rosji]] liczące ponad milion mieszkańców. Przed rewolucją było stolicą prowincji, a obecnie stanowi centrum rozległego regionu o niezwykłej przyrodzie i bogatej historii. Sam Perm został przytłoczony przez przemysł, który przekształcił miasto w konglomerat dymiących kominów, stref przemysłowych i budynków z czasów sowieckich, za którymi trudno dostrzec fragmenty przeszłości. Dla większości podróżnych Perm będzie jedynie wspomnieniem, ale jeśli jesteś naprawdę ciekawy, znajdziesz tu mnóstwo interesujących rzeczy do zobaczenia – od starych fabryk po muzeum rzeźby drewnianej, a majestatyczna rzeka Kama nikogo nie pozostawi obojętnym.

== Charakterystyka ==
Perm leży nad rzeką Kamą, nieco na południe od jej ujścia do Czusowej, na granicy dwóch zupełnie odmiennych stref naturalnych. Na południe od miasta rozciąga się lasostep, a na północ, za Czusową i Kamą, tajga. Nazwa Perm jest bardzo stara. Ludy północnego zachodu używały jej na określenie terenów dalekiego wschodu wzdłuż rzek Wyczegda i Kama (patrz też [[Kraj Permski]]). Współczesny Perm znajduje się na południu tego starożytnego regionu. Podobnie jak [[Twer]], Perm jest żeński. Mieszkańcy miasta nalegają, aby nazwę wymawiać z miękkim „r” – ''Perm''.

=== Historia ===
Perm to typowe miasto [[Ural]]u, wyrosłe z zakładów metalurgicznych: Jegoszycha (1723) i Motowilicha (1736). Zakład Jegoszycha nie działał długo, został zamknięty w 1788 roku. Jednak osada, która rozwinęła się wokół niego, stała się już miastem i otrzymała nazwę Perm. Zaledwie kilka lat później stał się również centrum prowincji, jednocząc niemal wszystkie miasta [[Ural]]u i związane z nimi gałęzie przemysłu. Przyczyn było kilka, z których jedna prawdopodobnie związana była z transportem: Perm, położony nad Kamą, był najdalej na wschód wysuniętym punktem, stosunkowo łatwo dostępnym z centralnej [[Rosja|Rosji]], zanim powstała kolej.

Perm zachował status stolicy prowincji aż do rewolucji. Znalazło to wyraźne odzwierciedlenie w wyglądzie miasta, choć pierwotna wersja prowincjonalnej zabudowy nie przetrwała pożaru z 1842 roku. Później próbowano budować z kamienia, ale z powodu braku środków wzniesiono również drewniane domy, tynkowane i malowane na kamień – kilka z tych „hybryd” przetrwało do dziś. Produkcja metalurgiczna zakładu Motowilicha ostatecznie zamarła w połowie XIX wieku, ale została zastąpiona produkcją broni, a przed rewolucją ogromna Permska Fabryka Armat zaopatrywała armię rosyjską w jedną piątą całego arsenału. Pojawiła się jednak bomba z opóźnionym zapłonem: duża fabryka miała liczny proletariat, więc nazwa Motowilicha kojarzy się obecnie przede wszystkim z rewolucyjnymi wydarzeniami z 1905 roku, które miały tu dość dramatyczny przebieg.

Perm poniósł kolejną porażkę podczas wojny domowej, kiedy to zarówno biali, jak i czerwoni spustoszyli miasto. Władze sowieckie najwyraźniej nie były zachwycone arystokratycznym Permem – w 1923 roku stolicę Uralu przeniesiono do proletariackiego [[Jekaterynburg]]a. Miasto pozostawało bez własnego regionu do 1938 roku, kiedy to utworzono obwód permski, późniejszy [[Kraj Permski]]. W latach 1940–1957 miasto nosiło nazwę Mołotow na cześć Wiaczesława Mołotowa, tego samego, który podpisał pakt Ribbentrop-Mołotow. Jednak ta postać polityczna urodziła się dość daleko stąd, w Kukarce (obecnie Sowieck), i nie miała bezpośredniego związku z Permem. 

=== Nowoczesność ===
W najnowszej historii [[Rosja|Rosji]] obwód permski aktywnie przyjął rolę regionu postępowego i innowacyjnego. Oleg Czirkunow, który objął urząd gubernatora w 2004 roku, zaprosił do miasta modnych moskiewskich projektantów, którzy natychmiast otworzyli w Permie muzeum sztuki współczesnej, ozdobili ulice spektakularnymi pomnikami, takimi jak litera „P” (ogłoszona symbolem Permu), i przedstawili napoleońskie plany przekształcenia Permu w najnowocześniejsze miasto Europy, jej kulturalną stolicę. Kiedy gubernator kilka lat później opuścił stanowisko i po cichu uciekł do tej samej Europy, wielu projektantów podążyło za nim, choć niektórzy pozostali, dzięki czemu życie kulturalne miasta pozostaje niezwykle tętniące. Perm to również doskonałe miejsce dla miłośników historii i tych, którzy lubią leniwe, przemyślane spacery: za palisadą nowoczesnych budynków kryją się fragmenty starożytności, rozległe widoki na Kamę i klimat dawnego uralskiego przemysłu. Warto zatrzymać się w mieście przynajmniej na jeden dzień, a biorąc pod uwagę muzea i okolicę, drugi lub trzeci dzień również nie będzie złym pomysłem.

=== Orientacja ===
Podobnie jak wiele miast położonych nad dużymi rzekami, Perm ma wydłużony kształt: ponad 40 km wzdłuż Kamy i zaledwie 5-6 km szerokości. Wszystkie interesujące dzielnice znajdują się na lewym (południowym) brzegu. '''Centrum''' miasta jest przesunięte na zachód. Zaczyna się w miejscu, gdzie [[Kolej Transsyberyjska]] łączy się ze starą Linią Gornozawodską biegnącą wzdłuż Kamy, i wzdłuż niezmiennej ulicy Lenina ciągnie się na wschód przez około 4 km: najpierw nowa część radziecka, a następnie (za Prospektem Komsomolskim) stara część gubernialna. Dzielą je ogromny (około kilometra długości!) plac zwany ''Esplanadą''. Na wschodzie zabudowa kończy się w wąwozie rzeki Jegoszycha, za którym zaczyna się '''Motowilicha''' – kolejna historyczna i godna uwagi dzielnica, utworzona wokół fabryki zbrojeniowej. Reszta Permu składa się ze stref przemysłowych, osiedli mieszkaniowych, osiedli fabrycznych i sektora prywatnego, gdzie nie ma nic do zobaczenia poza lokalnym kolorytem.

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
Do [[Moskwa|Moskwy]] jest 6-7 lotów (niektóre z nich odbywają się nocą) i jeden do [[Petersburg]]a. Istnieje również wiele lotów regionalnych do zachodniej [[Syberia|Syberii]] i na [[Ural]], ale nie są one regularnie obsługiwane. Wszystkie loty międzynarodowe są czarterami.

{{Znacznik|Lotnisko Bolszoje Sawino|57.914444|56.021111|typ=transport}}'''[https://aviaperm.ru/ Lotnisko Bolszoje Sawino]''' ({{IATA|PEE}}). ☎ Informacje: +7 (342) 299-17-71, kasa biletowa na lotnisku: +7 (342) 299-15-95. Loty krajowe odlatują z nowego Terminalu A, podczas gdy stary Terminal B obsługuje tylko kilka lotów międzynarodowych. Przejście z jednego terminalu do drugiego jest najwyraźniej niemożliwe, chyba że zjedziemy na Trasę Kosmonawtowa, co stanowi znaczny objazd (prawie 2 km). Nowy terminal obiecuje standardową infrastrukturę lotniska, w tym przechowalnię bagażu (443 ruble dziennie). 

''Jak dojechać'': Z dworca autobusowego na lotnisko należy wsiąść do autobusu podmiejskiego linii 108; Podróż trwa około pół godziny. Spodziewaj się 3-4 odjazdów na godzinę w godzinach 6:00-23:00. Taksówka do centrum miasta kosztuje od 400 ₽. Z centrum autobus jedzie do Terminalu A, następnie do Terminalu B, a stamtąd z powrotem do miasta.

Obok Terminalu B znajduje się [https://www.polethotel.ru/ Hotel Polet] (tel. +7 (342) 294-96-46, pokój jednoosobowy/dwuosobowy: 2900/4100 ₽). Po otwarciu nowego terminalu stał się on praktycznie bezużyteczny dla podróżnych, ponieważ większość lotów wymaga skorzystania z taksówki. Jeśli odlatujesz ze starego terminalu, możesz skorzystać z całodobowej restauracji hotelowej. Ceny są takie same jak na lotnisku, ale jest tam przytulniej i ciszej.

=== Koleją ===
Perm leży na północnej odnodze [[Kolej Transsyberyjska|Kolei Transsyberyjskiej]], między [[Kirow]]em a [[Jekaterynburg]]iem. Codziennie przejeżdża tędy siedem do ośmiu par pociągów: wszystkie syberyjskie z [[Petersburg]]a i niektóre z [[Moskwa|Moskwy]]. Rozkład jazdy nie jest jednak zbyt dogodny, ponieważ połowa pociągów kursuje o tej samej porze, praktycznie jeden po drugim.

Z [[Jekaterynburg]]a podróż trwa 5,5-6 godzin. Są tylko trzy pociągi dzienne (w tym Łastoczka), reszta kursuje w nocy. Z [[Kirow]]a podróż trwa 7,5-8 godzin, a z [[Głazow]]a 4,5-5 godzin. Nocny pociąg do [[Iżewsk]]a jest dość dogodny (7-8 godzin).

Pociągi podmiejskie docierają do [[Kungur]]u (2 godziny), [[Czusowoj]]u (3-3,5 godziny) i [[Kizieł|Kiziela]] (4,5 godziny).

[[Plik:Perm_I_Railway_Station.jpg|thumb|upright=1.35|Stary dworzec Perm I]]
{{Znacznik|Perm I|58.020048 |56.252410 |typ=transport}}'''Perm I''', ul. Monastyrskaja 5. Stary permski dworzec kolejowy, zbudowany dla linii Gornozawodskiej, która dotarła do miasta 30 lat przed powstaniem nowoczesnej [[Kolej Transsyberyjska|Kolei Transsyberyjskiej]]. Obecnie stacja obsługuje jedynie pociągi podmiejskie do Czusowskiej i Ugleuralskiej; pociągi dalekobieżne się tu nie zatrzymują. Mało prawdopodobne jest, aby przyjechać na tę stację lub z niej odjechać, ale sam budynek jest wart zobaczenia – to lokalny punkt orientacyjny i jeden z najwspanialszych rosyjskich dworców kolejowych XIX wieku. 

{{Znacznik|Perm II|58.004285 |56.180010 |typ=transport}}'''Perm II''', ulica Lenina 89. Główny dworzec kolejowy w mieście, na którym zatrzymują się wszystkie pociągi dalekobieżne i z którego odjeżdżają niektóre pociągi podmiejskie. Ten nowoczesny budynek, stosunkowo niewielki jak na standardy kolei transsyberyjskiej, znajduje się między liniami do Czusowskiej i [[Jekaterynburg]]a. Oprócz poczekalni znajduje się tam kawiarnia Strela (czynna od 9:00 do 21:00), niezbyt zachęcająca kawiarnia, oraz przyzwoita, całodobowa kawiarnia Kofe-Love – wydzielona część poczekalni z sofami i barem. Są tam również toalety. Stacja znajduje się na zachodnim krańcu Alei Lenina, 2,5 km od centrum (Esplanady) lub cztery przystanki komunikacją miejską.

=== Samochodem ===
Do Permu z zachodu prowadzą dwie drogi: odnoga autostrady [[Plik:M7-RUS.svg|25px]] przez [[Iżewsk]] (280 km) oraz nienumerowana autostrada z [[Kirow]]a (500 km). Stan obu dróg na 2021 rok był zadowalający. Droga do [[Jekaterynburg]]a (360 km) jest doskonała, w większości dwupasmowa, z licznymi poszerzeniami i pasami do wyprzedzania na wzniesieniach. Przed [[Jekaterynburg]]iem jest to autostrada czteropasmowa, a w pobliżu Permu – sześciopasmowa. Do [[Iżewsk]]a można również dojechać lewym brzegiem Kamy, przekraczając rzekę w [[Czajkowski]]m, lub prawym brzegiem, ale przez [[Wotkińsk]]: wszystkie te trasy są mniej więcej równoważne. Nie ma oczywistej drogi do [[Ufa|Ufy]] (470–550 km); trzeba będzie skorzystać z dróg lokalnych.

Jeśli przejeżdżasz przez Perm tranzytem, ​​skorzystaj z obwodnicy: miasto ma duże odległości i bardzo zatłoczone drogi. Do [[Bieriezniki|Bierieznik]], [[Solikamsk]]a i [[Czusowoj]]u można dojechać rzeką Kamą przez miasto lub obwodnicą. Na Kamie znajdują się tylko trzy mosty: most obwodowy na zachodnim krańcu miasta, most Komunalny w centrum oraz zapora Kamskiej Elektrowni Wodnej na północnym krańcu Permu.

Cała centralna część miasta jest objęta strefą płatnego parkowania w dni powszednie. Znalezienie wolnego miejsca może być trudne. Aktualne informacje o cenach i metodach płatności można znaleźć na stronie internetowej operatora lub na tablicach informacyjnych przy ulicach.

=== Autobusem ===
W Kraju Permskim nie ma wielu linii kolejowych, więc komunikacja autobusowa jest dobrze rozwinięta. Transport poza region jest znacznie rzadszy: na przykład autobusy do [[Jekaterynburg]]a (7 godzin) kursują tylko 2-3 razy dziennie, często w nocy, a do [[Kirow]]a nie ma żadnych połączeń. Więcej autobusów kursuje na południe: do [[Iżewsk]]a (5 godzin) 5-6 razy dziennie, a do [[Ufa|Ufy]] (10-11 godzin) bezpośrednie połączenia są dostępne kilka razy dziennie. 

{{Znacznik|Dworzec Autobusowy Centralny|58.002348 |56.23230 |typ=transport}}'''Dworzec Autobusowy Centralny''', ul. Rewolucji 68. ☎ +7 (342) 236-43-00, +7 (342) 236-44-34. 🕑 5:00 - 22:40. Stary budynek pełen straganów z samsą i innymi wypiekami wątpliwej jakości. Po drugiej stronie ulicy znajduje się rozległy i raczej mało zachęcający targ centralny. Obok dworca autobusowego znajduje się nowe centrum handlowe z supermarketem Piateroczka, a tuż przy placu McDonald's (7:00–23:00). Przechowalnia bagażu: 90 ₽/doba. Esplanada znajduje się niecały kilometr od dworca autobusowego; można tam dojść pieszo. 

{{Znacznik|Dworzec autobusowy Jużnaja|57.974564 |56.262217 |typ=transport}}'''Dworzec autobusowy Jużnaja''', ul. Iżewskaja 2. 🕑 5:45–21:45. To ostatni przystanek autobusów do [[Kungur]]u i kilku innych miejsc.

=== Statkiem ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img35 River station.jpg|thumb|upright=1.35|Stacja rzeczna]]
Od dawna nie ma regularnych rejsów po Kamie. Rejsy odbywają się kilka razy w miesiącu, wiele z nich wypływa z Permu, a czasami kontynuuje do [[Moskwa|Moskwy]] lub [[Astrachań|Astrachania]]. Tylko bardzo rzadkie rejsy rzeczne w górę Kamy.

{{Znacznik|Dworzec Rzeczny|58.0207 |56.2513 |typ=transport}}'''[http://rechnojvokzalperm.ru/ Dworzec Rzeczny]''', ulica Monastyrskaja (''w pobliżu stacji Perm I''). Ten piękny przedwojenny budynek (wybudowany w 1940 roku) dawno przestał pełnić swoją funkcję i został przekształcony w muzeum. Obecnie mieści się w nim multimedialna wystawa „Rosja – Moja Historia”.

== Komunikacja ==
{{mapa|58.00555|56.24279|zoom=12|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar,metro,praca}}
[[Plik:Perm asv2019-05 img23 Kama River.jpg|thumb|upright=1.35|Pociąg miejski wzdłuż rzeki Kama]]
Autobusy i tramwaje. Godziny kursowania: od 5:30 do 23:30. Trasy i rozkłady jazdy są dostępne na [https://www.gortransperm.ru/ stronie internetowej miejskiego transportu]. '''Przejazd''' kosztuje 33 ruble (stan na 2022). W ciągu 40 lub 60 minut (czas zależy od numeru linii) można dokonać jednej przesiadki za 17 rubli. Opłata u konduktora gotówką lub zbliżeniową kartą bankową. W Permie funkcjonuje także [https://xn--59-jlcdkn1aeeel.xn--p1ai/ karta miejska „Malachit”] (kaucja za kartę: 50 rubli), która działa jako portmonetka elektroniczna lub bilet dobowy (124 ruble). Kartę można kupić w oddziałach banku „Pochtobank” oraz w punktach o nazwie „Centralna Kasa”. Doładowanie jest możliwe przez bankomaty Sbierbanku lub usługę Sberbank Online.

Plany lokalnych władz dotyczące rozwoju miejskiej kolei elektrycznej nie cechują się dużą konsekwencją. Pomysł całkowitego zamknięcia linii biegnącej wzdłuż Kamy, łączącej dwa miejskie dworce, został zastąpiony entuzjazmem dla aktywnego rozwoju połączeń podmiejskich. Według stanu na 2022 rok pociągi elektryczne kursują ze stacji Perm-2 przez Perm-1 w kierunku Elektrowni Wodnej na Kamie co pół godziny rano i wieczorem, z długą przerwą w środku dnia. Pociągami tymi wygodnie dojechać do dzielnicy Motowilicha, a z okien można podziwiać nietypowe widoki. Jednak w drogę powrotną najprawdopodobniej wybierzesz już zwykły transport naziemny.

== Warto zobaczyć ==
Jeśli jesteś w Permie tylko na krótko, wybierz się na spacer po centrum miasta – najlepiej ulicą Monastyrską wzdłuż rzeki Kamy, a stamtąd do meczetu katedralnego. Odwiedź galerię sztuki, aby zobaczyć permskie drewniane rzeźby, a następnie udaj się do Motowilichy i zwiedzaj okolicę z Góry Wyszki. Ten minimalistyczny plan zwiedzania można z łatwością zrealizować w pół dnia, a dzięki niemu zyskasz dobry pogląd na miasto.

=== Centrum prowincjonalne ===
Stare centrum Permu ogranicza rzeka Kama na północy, Prospekt Komsomolski na zachodzie, wąwóz rzeki Jegoszycha na wschodzie i rozciąga się mniej więcej do ulicy Puszkina na południu. Ta część miasta jest dobrze przygotowana dla turystów. Perm był podobno pierwszym miastem w [[Rosja|Rosji]], które wytyczyło specjalny szlak turystyczny – zieloną linię narysowaną na asfalcie: około 40 punktów orientacyjnych, każdy z dobrze opisanym szyldem. Bardziej kontrowersyjną inicjatywą była czerwona linia, poświęcona celebrytom mieszkającym w Permie i ich związkom. Budynki wzdłuż czerwonej linii również są w większości zabytkowe, ale napisy na szyldach przypominają niekiedy artykuły z tabloidów.

Jako stolica [[Ural]]u, Perm, miasto prowincjonalne, przyciągał wielu celebrytów, którzy później o nim pisali. Choć Czechow dość trafnie umiejscowił akcję swojej sztuki „Trzy siostry” w Permie, autor „Doktora Żywago” nie poczynił żadnych bezpośrednich twierdzeń, Perm jest również (i nie bez powodu) uważany za inspirację dla miasta Jurjatina. W centrum miasta znajduje się wiele miejsc związanych z literaturą, a jeśli ktoś jest zainteresowany, może wybrać się na osobny spacer po nich.

==== Wzdłuż Kamy ====
[[Plik:П-9.jpg|thumb|upright=1.35|Lokomotywa parowa na stacji Perm-I]]
* {{zobacz
| name=Dworzec Perm I | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska | lat=58.020289| long=56.252531| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kolej przybyła do Permu nie ze stolic, ale ze wschodu. Odizolowana linia Gornozawodskaja z Permu do [[Jekaterynburg]]a (przez Chusovoy i [[Niżny Tagił]]) została zbudowana w latach 1874-78 w celu przeładunku towarów na statki w Permie i transportu ich dalej wzdłuż Kamy. Budynek stacji w stylu neorosyjskim (1878) zaprojektował petersburski architekt Peter Schreiber i dokładnie taki sam powstał na drugim końcu linii, w [[Jekaterynburg]]u - obecnie jest to stary dworzec z muzeum kolejnictwa. Zewnętrznie stacje Perm i Jekaterynburg nie są zbyt podobne, ponieważ w 1899 do Permu dodano drugą wieżę, co, co dziwne, bardzo do niej pasowało. W pobliżu znajdują się stare magazyny z końca XIX wieku i pomnik parowozu.
}}
* {{zobacz
| name=Sobór Pietropawłowski | alt= | url= | adres=ul. Sowiecka 1| lat=58.019167| long=56.255556| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Zakład Jegoszycha, z którego wywodzi się Perm, znajdował się, jak można się domyślić, nad rzeką Jegoszycha – wschodnią granicą współczesnego centrum Permu. W XIX wieku, po pożarach i odbudowie, miasto przesunęło się na zachód, a teren dawnej fabryki zaczął bardziej przypominać przedmieścia. Stojący w tym miejscu niepozorny kamienny kościół to ostatnia rzecz, która pozostała po fabryce. Został zbudowany w 1760 roku na miejscu drewnianego kościoła.
}}
[[Plik:Perm asv2019-05 img26 Monastyrskaya11.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Meszkowa]]
* {{zobacz
| name=Dom Meszkowa | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11| lat=58.01875| long=56.246756| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Historia najlepszych budynków Permu jest zaskakująco podobna: najpierw zbudowano zwykłą rezydencję, a następnie kupił ją kupiec, który zamówił niecodzienną dekorację. Tak było w przypadku słynnego dworu Gribuszynów, ale początek tego procesu dał Mikołaj Wasiljewicz Meszkow (1851-1933), właściciel statku parowego i filantrop, któremu przedrewolucyjny Perm zawdzięczał niemal wszystko: od własnego uniwersytetu po uratowanie prowincji przed głodem, który miał miejsce w 1891. Klasyczny dwór nad brzegiem rzeki Kamy został zbudowany jeszcze w 1820. W 1842 uległ zniszczeniu w wyniku pożaru i przez długi czas stał opuszczony. W latach 1887-89. Meszkow, który kupił dwór, odnowił budynek w duchu eklektyzmu i okazał się bardzo piękny - dom wygląda szczególnie dobrze od strony rzeki Kamy. Obecnie mieści się w nim muzeum historii lokalnej.
}}
* {{Znacznik|Skwer im. Reszetnikowa|58.018333|56.242222|typ=natura}}'''Skwer im. Reszetnikowa'''. Przed rewolucją główny deptak miasta, a jak na dzisiejsze standardy - mały publiczny ogród wzdłuż ulicy Monastyrskiej z pięknym widokiem na rzekę Kamę. Jego najbardziej rozpoznawalnym elementem był pomnik bohaterów wojny domowej - żeliwny monolit zbudowany w 1985 roku. Po drugiej stronie ulicy, na rogu ulic Monastyrskiej i Sibirskiej, dom Wierderewskiego jest przykładem rozwoju Permu po pożarze w 1842: parterowy drewniany dwór, ozdobiony kamieniem. Obok znajduje się Dom z Lwami (ul. Monastyrska 15) – typowy stalinowski budynek wybudowany w 1946 roku, z jakiegoś powodu ozdobiony postaciami lwów.
[[Plik:Пермская художественная галерея. Вид с Камы.jpg|thumb|upright=1.35|Sobór Przemienienia Pańskiego]]
* {{zobacz
| name=Sobór Przemienienia Pańskiego | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11| lat=58.016289| long=56.234606| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Majestatyczny sobór na początku Prospektu Komsomolskiego, na wysokim brzegu Kamy, mieści obecnie galerię sztuki. Jej ekspozycja jest nawet ciekawsza niż sam sobór, choć warto obejrzeć także jego zewnętrzną bryłę. Budowa świątyni wiąże się z przeniesieniem do Permu starego monasteru Pyskorskiego, który znajdował się w okolicach Usola, kilkaset kilometrów w górę biegu Kamy. Monaster przeniesiono w 1781 roku, równocześnie z nadaniem Permowi praw miejskich, natomiast sobór wzniesiono w latach 1798–1818. Jest to jeden z najwcześniejszych i najciekawszych zabytków klasycyzmu uralskiego, zaprojektowany najprawdopodobniej przez architektów ze stolicy. Wśród autorów projektu wymienia się pracującego w Petersburgu Gottlieba Paulsena, a nawet Matwieja Kazakowa. Skwer przed soborem nosi imię pisarza Dmitrija Mamina-Sibiriaka, którego pomnik oczywiście się tutaj znajduje. Pisarz spędził jednak w Permie jedynie kilka lat jako uczeń Permskiego Seminarium Duchownego, a swoją twórczość poświęconą Uralowi tworzył głównie w [[Jekaterynburg]]u. Ze skweru można zejść na nadbrzeże i podziwiać znakomity widok na rzekę Kamę.
}}
==== Głębiej w miasto ====
[[Plik:Perm Lenina13 A85c.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Gribuszyna]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img05 Permskaya67.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Tokarewej]]
[[Plik:Иудейский участок.jpg|thumb|upright=1.35|Nekropolia Jegoszychyńska]]
* {{zobacz
| name=Dom Gribuszyna | alt= | url= | adres=ul. Lenina 13a| lat=58.015833| long=56.253889| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Znany jako „dom z figurami” z powieści ''Doktor Żywago'' i sam w sobie niezwykle efektowny, ten pałacyk został zbudowany w latach 1895–1897 dla rodziny miejscowego urzędnika. Później budynek przeszedł na własność kupca Siergieja Michajłowicza Gribuszyna, który postanowił uczynić go bardziej okazałym. Polecił ozdobić fasadę bogatą sztukaterią, w tym licznymi maszkaronami, które – jak głosi miejscowa legenda – miały zostać wykonane na wzór twarzy jego córki. Dziś trudno jednoznacznie stwierdzić, komu w większym stopniu pałacyk zawdzięcza swój charakter: autorowi pierwotnego projektu, architektowi Aleksandrowi Turczewiczowi, preferującemu styl rosyjsko-bizantyjski z elementami neoklasycyzmu, czy też skłonnemu do efektownych rozwiązań właścicielowi. Efektem ich współpracy było jednak coś naprawdę wyjątkowego i łatwo zapadającego w pamięć – budynek, który specjaliści określają mianem „malowniczego modernizmu” (secesji). Jeszcze przed rewolucją pałacyk stał się najbardziej rozpoznawalnym zabytkiem Permu, co zwróciło na niego uwagę Borisa Pasternaka i znalazło odbicie w Doktorze Żywago. Obecnie w budynku mieszczą się instytucje Permskiego Centrum Naukowego.
}}
* {{zobacz
| name=Dom Tupicynów | alt= | url= | adres=ul. 25 Października 12 | lat=58.015556| long=56.248333| wskazówki=w pobliżu Ogrodu Teatralnego
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To bardziej stonowany przykład permskiego stylu kupieckiego – trzypiętrowa neoklasycystyczna rezydencja, zbudowana w 1888 roku według projektu Aleksandra Turczewicza dla rodziny Tupicynów, pionierów produkcji fosforu w Imperium Rosyjskim. Narożna wieżyczka zwieńczona kopułą została znakomicie wpisana w linię zabudowy ulicy i stanowi najbardziej charakterystyczny element budynku. Naprzeciwko znajduje się gmach Maryjskiego Gimnazjum Żeńskiego z 1884 roku – imponujący ceglany zabytek w stylu rosyjskim. Warto przejść dalej ulicą 25 Października wzdłuż budynku gimnazjum. Jego część położona dalej od ulicy Pietropawłowskiej była niegdyś bardzo piękną cerkwią domową. Choć świątynia nie zachowała się w pierwotnej formie, do dziś można dostrzec niektóre elementy dawnej architektury sakralnej.
}}
* {{zobacz
| name=Dom Tokarewej | alt= | url= | adres=ul. Permska 67 | lat=58.010833| long=56.240833| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Ten rzadko spotykany w centrum Permu drewniany dom wyróżnia się bogatą dekoracją snycerską, łączącą cechy tradycyjnego rosyjskiego teremku i secesji. Budynek wyznacza początek krótkiego deptaka na ulicy Permskiej, która jako jedna z nielicznych ulic w mieście zachowała w dużej mierze przedrewolucyjną zabudowę. Mimo to także tutaj pojawiły się już współczesne budynki ze szkła i betonu, kontrastujące z historycznym charakterem okolicy.
}}
* {{zobacz
| name=Nekropolia Jegoszychyńska | alt= | url= | adres= | lat=58.012578| long=56.269828| wskazówki=na wschód od centrum miasta, przed jarem rzeki Jegoszychy
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Nekropolia Jegoszychyńska to jedno z tych miejsc, które przypominają o gubernialnej przeszłości Permu. Na terenie cmentarza znajdują się aż dwie cerkwie prawosławne: jasnoniebieska ''Cerkiew Wszystkich Świętych'' w stylu klasycystycznym (1832) oraz okazała ''Cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej'' w stylu pseudoruskim (1905). Chowano tu również wyznawców innych religii. Na cmentarzu zachowały się kwatery katolicka, luterańska i muzułmańska, jednak szczególnie interesująca jest część żydowska – to jeden z nielicznych zachowanych w Rosji starych cmentarzy żydowskich. Pochówki zakończono w latach 50. XX wieku, dlatego niemal wszystkie groby pochodzą sprzed II wojny światowej, a wiele z nich jeszcze z czasów przedrewolucyjnych. Nekropolia zachęca do długich spacerów wśród zabytkowych nagrobków i pomników. W północnej części cmentarza, niedaleko placu Razgulaj i linii tramwajowej prowadzącej do Motowilichy, znajduje się widoczny z daleka wojenny pomnik „Matka Bolejąca”. Za nim usytuowano pomnik ofiar represji politycznych.
}}
=== Centrum sowieckie ===
Na zachód od Prospektu Komsomolskiego centrum Permu składa się głównie z wieżowców z czasów sowieckich. Bez względu na to, z której strony przyjedziesz do miasta, zobaczysz przede wszystkim ten krajobraz, który zachwyca tylko miłośników architektury lat 70. XX wieku. Jednak za lasem betonowych budynków kryje się kilka ciekawych obiektów historycznych.
[[Plik:Драм-театр.jpg|thumb|upright=1.35|Teatr Dramatyczny i zachodnia część Esplanady]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img48 Cathedral Mosque.jpg|thumb|upright=1.2|Meczet Katedralny]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img04 Theodosius Church.jpg|thumb|upright=1.2|Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego]]
* {{zobacz
| name=Esplanada | alt= | url= | adres=między ulicami Lenina i Pietropawłowską | lat=58.009237| long=56.222185| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To największy plac na Uralu. Jeszcze do połowy XX wieku stały tutaj zwykłe drewniane domy. Później zostały wyburzone, jednak terenu nie zabudowano, ponieważ jeden z permskich architektów zaproponował pozostawienie w tym miejscu otwartej przestrzeni. Ze względu na jej wydłużony kształt mieszkańcy szybko ochrzcili ją mianem „lotniska”. Z czasem przyjęła się bardziej elegancka, zapożyczona z języków zachodnich nazwa – Esplanada – i plac stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych widoków Permu. Esplanada ma formę prostokąta o wymiarach około 1000 × 300 metrów. Po jednej stronie znajduje się dziesięciopiętrowy ''Dom Sowietów'' (1973), którego surową, szarą bryłę ożywiają jedynie charakterystyczne wycięcie na wysokości siódmego piętra oraz ogromny herb ZSRR. Po przeciwnej stronie wznosi się bardziej awangardowy ''Teatr Dramatyczny'' (1974–1981). Dłuższe boki placu zabudowano natomiast bardzo różnorodnie – od niewielkich budynków przedrewolucyjnych po typowe wielopiętrowe bloki z okresu radzieckiego. Środek Esplanady pozostaje niemal pusty. Przestrzeń tę urozmaica jedynie stojący samotnie pomnik „Bohaterom Frontu i Zaplecza” z 1985 roku. Całość dobrze oddaje wyobrażenia urbanistów z połowy lat 70. XX wieku o estetyce przestrzeni miejskiej. Nie wszyscy jednak uznają ten efekt za szczególnie atrakcyjny, dlatego od wielu lat pojawiają się pomysły zabudowy Esplanady, budowy pod nią centrum handlowego lub przynajmniej stworzenia na jej powierzchni bardziej żywej przestrzeni kulturalnej. Jak dotąd najbardziej widocznym rezultatem tych dyskusji są fantazyjne ławki w kształcie słowa „ВЛАСТЬ” („Władza”) ustawione przed Domem Sowietów – jeden ze śladów permskiej „rewolucji kulturalnej” z połowy pierwszej dekady XXI wieku.
}}
* {{zobacz
| name=Meczet Katedralny | alt= | url=ul. Osińska 5 | adres= | lat=58.014088| long=56.227608| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Ten znakomity zabytek eklektyzmu z wyraźnie zaznaczonymi motywami tatarskimi stanowi ozdobę niezbyt atrakcyjnych kwartałów położonych na północ od Esplanady. Meczet wzniesiono w latach 1902–1903. W tym czasie w Permie mieszkało ponad półtora tysiąca muzułmanów, stanowiących kilka procent ludności miasta. Autorem projektu był miejscowy architekt Aleksandr Ożegow. W okresie radzieckim świątynia była zamknięta i nie pełniła funkcji religijnych, jednak szczęśliwie przetrwała bez większych zniszczeń. Obecnie meczet został odrestaurowany i z zewnątrz prezentuje się imponująco. Jego wnętrza są natomiast najprawdopodobniej współczesne i nie zachowały historycznego wystroju.
}}
* {{zobacz
| name=Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego | alt= | url=ul. Borczaninowa 11 | adres= | lat=58.005556| long=56.220833| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To sympatyczny zabytek w stylu pseudorosyjskim. Cerkiew została wzniesiona na początku XX wieku (1904–1910) i w tamtym czasie wśród mieszkańców nazywano ją „kupiecką”, ponieważ grunt pod jej budowę przekazał miejscowy kupiec. Pod względem dekoracji świątynia również ma „kupiecki” charakter – jest nieco przeładowana, ale jednocześnie bardzo barwna, szczególnie dziś, gdy ze wszystkich stron otaczają ją szare bloki wielopiętrowe. To kolejna realizacja architekta Aleksandra Ożegowa. W tym przypadku projekt nie wyróżnia się szczególną oryginalnością – w dużej mierze powtarza schemat garnizonowych świątyń budowanych w tym samym czasie w zachodniej części Imperium Rosyjskiego, m.in. w [[Bobrujsk]]u i [[Grodno|Grodnie]].
}}
* {{zobacz
| name=Sobór Trójcy Świętej. | alt= | url=ul. Monastyrska 95 | adres= | lat=58.0125| long=56.217233| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Nazwa „Słudska” pochodzi od Góry Słudskiej, na której wznosi się cerkiew, choć dziś sama góra jest mało widoczna, a otaczający świątynię krajobraz zmienił się nie do poznania. Jeśli cerkiew Wniebowstąpienia znajduje się jeszcze wśród zabudowy wielopiętrowej, to cerkiew Trójcy Świętej musi sąsiadować z szpitalem i strefą przemysłową. Jest to typowy kompleks sakralny połowy XIX wieku – pięciokopułowa „tonowska” katedra oraz bardzo wysoka dzwonnica (1842). Cerkiew została zamknięta po rewolucji, jednak już w 1944 roku ponownie otwarto ją do sprawowania liturgii, co wiąże się z jej obecnym statusem soboru katedralnego eparchii permskiej.
}}
=== Okolice dworca ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img54 Uspensky Convent.jpg|thumb|upright=1.2|Cerkiew Kazańska]]
* {{zobacz
| name=Cerkiew Kazańska. | alt= | url=ul. Plechanowa 39 | adres= | lat=58.0037 | long=56.2021 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=„Roerichowska świątynia” ukryta wśród podwórek blokowisk. Kazański klasztor Zaśnięcia Matki Bożej, założony na obrzeżach Permu w 1875 roku i zniszczony w pierwszych latach władzy radzieckiej, prawdopodobnie nie przetrwałby w historii ani w pamięci mieszkańców, gdyby nie powstała tu wyjątkowa Cerkiew Kazańska (1905–1908) – rodowa kaplica grobowa Kamieńskich, permskich mecenasów i opiekunów klasztoru. Autorstwo tej świątyni jest owiane tajemnicą: różne źródła przypisują projekt m.in. Michałowi Niestierowowi, Wiktorowi Wasniecowowi, Aleksandrowi Pokrowskiemu oraz Mikołajowi Roerichowi – czterem wybitnym twórcom początku XX wieku. Pewne jest jedynie to, że Roerich przygotowywał projekty ikonostasu (tzw. „Permski ikonostas”), który dziś znajduje się w Permskiej Galerii Sztuki, choć nie jest eksponowany. Pozostałe elementy autorstwa pozostają przedmiotem domysłów, choć w ogólnej stylistyce – surowości form, pskowskiej dzwonnicy i majolikowych dekoracjach – rzeczywiście można dostrzec wpływy Roericha. Klasztor został odrestaurowany w 1995 roku jako żeński i obecnie ponownie pełni funkcje religijne.
}}
[[Plik:Пермские ворота.jpg|thumb|upright=1.35|Bramy Permskie]]
* {{zobacz
| name=Bramy Permskie. | alt= | url=pl. Gajdara | adres= | lat=58.0045 | long=56.1935 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Bramy z drewnianych bali w formie trójwymiarowej litery „P” to jeden z bardziej kontrowersyjnych pomników permskiej „rewolucji kulturalnej”. Zostały zaprojektowane przez Nikołaja Polisskiego, pierwszego rosyjskiego artystę pracującego w nurcie land artu – w tym przypadku tworzącego instalacje i rzeźby z drewna. W mieście spotkały się z mieszanym odbiorem, ponieważ od początku miały charakter tymczasowy, jednak zostały hojnie sfinansowane z budżetu miasta. Jak na warunki Permu była to znacząca kwota, a sama idea została w dużej mierze zaczerpnięta z wcześniejszych realizacji tego samego autora w [[Moskwa|Moskwie]]. Co ciekawe, w stolicy instalacja przeszła bez większego echa, natomiast w Permie stała się szeroko komentowanym wydarzeniem. Bramy znajdują się w skwerze 250-lecia miasta, zaprojektowanym jako park kamieni uralskich – dziś w dużej mierze rozproszonych i zaginionych.
}}
* {{zobacz
| name=Miasteczko uniwersyteckie. | alt= | url=ul. Dzierżyńskiego / ul. Genkela | adres= | lat=58.0080 | long=56.1878 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Historia powstania Uniwersytetu Permskiego to jeden ciąg osobliwych zbiegów okoliczności. Gdy rozpoczęła się I wojna światowa, Niemcy rozpoczęli ofensywę w krajach bałtyckich, a władze Imperium Rosyjskiego zaczęły rozważać ewakuację z [[Tartu]] (Dorpat, Jurjew) tamtejszego uniwersytetu. Jako miejsce ewakuacji wybrano Perm, jednak profesorowie jednego z najstarszych i najbardziej prestiżowych uniwersytetów imperium nie byli chętni do przenosin do tak odległego i prowincjonalnego miasta. Ostatecznie pozostali w Inflantach, gdzie zagrożenie niemieckie wkrótce się zmniejszyło, a plan ewakuacji zarzucono. Do 1916 roku pomysł został praktycznie zapomniany, jednak Perm – a zwłaszcza jego główny mecenas, armator Mieszkow – nie porzucił ambicji stworzenia uczelni. Mimo trwającej wojny udało się uzyskać zgodę carskiego rządu na otwarcie uniwersytetu w Permie. Mieszkow, znany z niestabilnych decyzji filantropijnych, przeznaczył na potrzeby uczelni budynki na przemysłowych obrzeżach miasta – m.in. własną fabrykę garbarską, świeżo przebudowaną wcześniej na noclegownię. W pewnym sensie przesądziło to o późniejszym charakterze uniwersytetu. Dziś kampus ma dość przyjemny, studencki charakter, choć funkcjonuje z kontrolą dostępu, której rygor łagodzi dość swobodna atmosfera. Względnie zachowany historyczny wygląd ma dawny budynek noclegowni (II budynek przy ul. Genkela 7), przed którym stoi pomnik „Lenin i Gorki”, a także budynki III, IV i V, które zachowały ślady wczesnego przemysłowego modernizmu z początku XX wieku.
}}
=== Motowiłicha ===
[[Plik:Вышка, г. Пермь.jpg|thumb|upright=1|Pomnik bojowników rewolucji.]]
Dzielnica zakładu motowiłińskiego była przed rewolucją osobnym miastem. Geograficznie oddziela ją od centrum Permu jar rzeki Jegoszychy, za którym krajobraz wyraźnie się zmienia. Po jednej stronie, mimo współczesnej zabudowy, nadal wyczuwalna jest atmosfera gubernialnego miasta, po drugiej rozciąga się przemysłowe przedmieście. Radziecka zabudowa częściowo zatarła różnice między tymi obszarami, jednak nadal są one wyraźnie odczuwalne.

Współczesna zabudowa Motowiłichy to chaotyczne połączenie drewnianych domów, zabytków konstruktywizmu i bloków z wielkiej płyty wzdłuż ulicy Uralskiej – wschodniego przedłużenia ulicy Lenina. Całość znajduje się na wzgórzu, a u jego podnóża rozciąga się ogromny Motowiłiński Zakład, z dziesiątkami przedrewolucyjnych budynków, hałasem maszyn i przemysłową atmosferą.

Kilka kilometrów dalej droga schodzi w dół do zakładu (tu ulica Uralska przechodzi w ulicę Swerdłowa, a następnie w ulicę 1905 roku), prowadząc do niewielkiej dzielnicy niskiej zabudowy – tzw. starej Motowiłichy. Przypomina ona małe, prowincjonalne miasteczko na peryferiach Kraju Permskiego.

Znajdują się tu: muzeum zakładu z ekspozycją uzbrojenia, tama fabrycznego stawu oraz na wzgórzu pomnik bohaterów rewolucji 1905 roku. Kontrast z centrum Permu jest bardzo wyraźny, jednak bez wizyty w Motowiłice obraz miasta i jego historii pozostaje niepełny.

''Dojazd'': najlepiej tramwajami (nr 4, 8, 11) do pętli „mikrodzielnica Wisim”, która znajduje się kilkaset metrów od tamy i fabrycznego stawu. Górne kwartały Motowiłichy można oglądać z tramwaju, choć spacer również jest interesujący. Do Motowiłichy dojeżdża też kolej miejska.
* {{zobacz
| name=Tama Motowiłińska. | alt= | url=park na początku ul. 1905 roku | adres= | lat=58.0080 | long=56.1878 | wskazówki=Rajski Ogród
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Tama na rzece Motowiłiha została zbudowana na potrzeby huty miedzi, która działała tu w latach 1736–1863. Fabryka zbrojeniowa nie potrzebowała już tej infrastruktury wodnej, jednak tamę zachowano, a nawet odbudowano po powodzi, która miała miejsce w 1969 roku. W rejonie tamy urządzono niewielki skwer z urokliwymi mostkami i dość śmiałą nazwą „Rajski Ogród”. Ze starego zakładu motowiłińskiego nie zachowało się już nic. Znajdujący się w skwerze budynek Domu Ludowego powstał na przełomie XIX i XX wieku.
}}
[[Plik:Церковь Святой троицы Пермь.jpg|thumb|upright=1.35|Monaster Trójcy Świętej]]
* {{zobacz
| name=Monaster Trójcy Świętej. | alt= | url=ul. Wisimskaja 4 | adres= | lat=58.0372| long=56.3205| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwsza cerkiew pojawiła się w Motowiłice jeszcze pod koniec XVIII wieku. Już na początku XIX wieku została przebudowana w formie kamiennej, przy czym – jak się twierdzi – w dość nietypowym jak na tamte czasy (i tym bardziej na Ural) stylu rosyjskim. To, co można zobaczyć dziś, to w dużej mierze rekonstrukcja z końca lat 90. XX wieku (również w stylu rosyjskim), ponieważ w okresie radzieckim świątynię niemal całkowicie zniszczono, a na jej terenie umieszczono piekarnię. Obecnie znajduje się tu nie tylko cerkiew, ale cały monaster, który wyraźnie ożywia surowy krajobraz przemysłowego przedmieścia. Zasady w klasztorze są dość konserwatywne, dlatego bez wyraźnej potrzeby lepiej nie wchodzić na jego teren, choć sam widok z zewnątrz również jest interesujący.
}}
* {{zobacz
| name=Pomnik bojowników rewolucji. | alt= | url=ul. Wisimskaja 4 | adres= | lat=58.0372| long=56.3205| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwszy radziecki pomnik – permska wersja sierpa i młota.W grudniu 1905 roku w Motowiłice doszło do zbrojnego powstania robotników, brutalnie stłumionego przez policję.  Było to typowe dla tamtych czasów wydarzenie, które jednak miało poważne konsekwencje: część robotników przeszła do działalności partyzanckiej i ukrywała się w lasach przez kolejne dwa lata, przeprowadzając akcje przeciw policji, w tym również ekspropriacje, które były szczególnie popularną formą ich działalności. Tych partyzantów nazwano „łbowcami” (od nazwiska przywódcy, Aleksandra Łbowa). Pracujący w Permie w latach 1925–1927 Arkadij Gajdar poświęcił im nawet opowiadanie „Życie nic nie warte”. Do czasu ustanowienia władzy radzieckiej pamięć o wydarzeniach 1905 roku była w regionie wciąż żywa, dlatego już w 1920 roku na Górze Wysokiej („Wyszka”) wzniesiono pomnik zaprojektowany przez robotnika zakładu i uczestnika powstania – Wasilija Gomzikowa. To niekanoniczna wersja „sierpa i młota”, w której sierp jest klasyczny, natomiast młot ma formę parową – można tylko spekulować, jak potoczyłaby się historia, gdyby właśnie taki symbol znalazł się dwa lata później na herbie ZSRR. Z góry rozciąga się znakomity widok na zakład i całą Motowiłichę. Na Wyszkę można wejść schodami zaczynającymi się przy kładce dla pieszych na początku ulicy Mostowej. Oprócz pomnika na wzgórzu znajduje się także diorama poświęcona tym samym wydarzeniom.
}}
* {{zobacz
| name=Zakłady Motowiłińskie. | alt= | url=ul. Wisimskaja 4 | adres= | lat=58.034444| long=56.301389| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Działający od 1865 roku zakład zbrojeniowy specjalizuje się w produkcji artylerii, co łatwo zrozumieć po wizycie w znajdującym się tu muzeum. Historyczny charakter zakładu jest widoczny już z tego miejsca: zza linii kolejowej wyłania się para masywnych, przedrewolucyjnych budynków. Jednak „najlepszy widok na to miasto” rozciąga się z wcześniej wspomnianej Góry Wysokiej (Wyszki) albo z jednej z dwóch solidnych, żeliwnych klatek schodowych prowadzących z górnej części Motowiłichy do bram zakładu. Pierwsze schody zaczynają się w dalszej części skweru parku im. Siewierdłowa (PKiO im. Siewierdłowa), a drugie znajdują się nieco dalej i wychodzą na ulicę Siewierdłowa przy jej skrzyżowaniu z ulicą Iwanowską.
}}
[[Plik:ДК им. В. И. Ленина.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Kultury im. Lenina]]
* W '''górnej części Motowiłichy''' uwagę przyciągają zabytki konstruktywizmu – ''fabrika-kuchnia'' (ul. Uralska 85), szczęśliwie przekształcona w centrum handlowe;'' budynek technikum mechanicznego'' naprzeciwko (ul. Uralska 85) oraz położona na uboczu, dziś niemal zrujnowana ''przychodnia'' (ul. Lebiediewa 11). Na wschód od fabryki-kuchni, między ulicami Robotnic i Industrializacji (warto zwrócić uwagę na te nazwy!), znajduje się kwartał typowej zabudowy socjalistycznego miasta z początku lat 30. XX wieku. Jeszcze dalej na wschód pojawiają się drewniane domy (dobrze widoczne z tramwaju). W tej okolicy można również znaleźć malowniczą przedrewolucyjną ''wieżę ciśnień'' (ul. Anriego Barbusa 54) oraz ''stary szpital'' (ul. Graczowa 12).
[[Plik:Водонапорная_башня_на_улице_Анри_Барбюса.jpg|thumb|upright=1.35|Stara wieża ciśnień (ul. Anriego Barbusa)]]
* {{zobacz
| name=Dom Kultury im. Lenina. | alt= | url=ul. Uralska 93 | adres= | lat=58.023889| long=56.289444| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Dom Kultury zbudowany z okazji setnej rocznicy zakładów zbrojeniowych jest pod względem architektonicznym dość nietypowy: z „nadmiarem dekoracji” poradzono sobie tu w bardzo kreatywny sposób, pozostawiając klasyczny portyk, ale usuwając rzeźby, płaskorzeźby i inne ozdobne elementy. Stojący przed budynkiem popiersie Lenina – z pozoru zwykły element krajobrazu – został również zaprojektowany tak, aby harmonizował z masywną bryłą Domu Kultury. Los budynku jest osobliwy: nadal pełni funkcję domu kultury, ale jednocześnie należy do wspólnoty zielonoświątkowej.
}}
=== Na południe od centrum ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img46 Death Tower.jpg|thumb|upright=1.35|Wieża śmierci]]
Prospekt Komsomolski, z wszechobecnym bulwarem biegnącym przez środek, ciągnie się daleko na południe, sięgając samych obrzeży. Wzdłuż alei znajdują się nowoczesne rzeźby i osobliwe powojenne budynki.
* {{zobacz
| name=Wieża śmierci. | alt= | url=ul. Uralska 93 | adres= | lat=57.994896| long=56.253714| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jeden z rzadkich w Permie przykładów stalinowskiego empiru. Budynek ma wśród mieszkańców złą sławę, ponieważ został wzniesiony dla lokalnego Zarządu Spraw Wewnętrznych. Krąży o nim wiele miejskich legend – o więziennych piwnicach, zamurowanych robotnikach czy tajnych tunelach – choć w rzeczywistości wszystkie najciemniejsze epizody okresu stalinowskiego miały miejsce w innych lokalizacjach. Sam gmach w dalszej części alei Komsomolskiej powstał w latach 1949–1952. Po drugiej stronie placu Komsomolskiego warto zwrócić uwagę na dom nr 67 z ''monumentalnym panelem „Komsomoł w decydujących momentach historii”'', którymi uznano: wojnę domową, Wielką Wojnę Ojczyźnianą oraz lot człowieka w kosmos.
}}
* {{Znacznik|Skwer Motorowców|57.9848 |56.2532 |typ=natura}}'''Skwer Motorowców''', al. Komsomolski / ul. Czkałowa. Aleja Komsomolska kończy się przy bramie Permskich Zakładów Silnikowych, jednego z najważniejszych w Rosji producentów silników lotniczych. Zestaw popiersi w skwerze ma wyraźny wydźwięk polityczny: dwóch konstruktorów (A.D. Szwecow i P.S. Sołowjow) zestawiono z trzema działaczami państwowymi (Ordżonikidze, Swerdłow oraz A.G. Sołdatow, który nadzorował ewakuację zakładów zbrojeniowych na Ural). W centrum kompozycji znajduje się myśliwiec MiG-31, który latał na silnikach produkowanych w Permie.

== Najbliższe okolice ==

* [[Krasnokamsk]]
* [[Dobrianka]]
* [[Kungur]]
* [[Nytwa]]

== Praca ==
Perm jest jednym z największych ośrodków przemysłowych w kraju. Przemysł rozwija się głównie na obrzeżach miasta, szczególnie przodują w tym dwie dzielnice: Ordżonikidżewski rejon (Орджоникидзевский район) i Industrialny rejon (Индустриальный район).

Spośród największych przedsiębiorstw zlokalizowanych w Permie warto wymienić: oddziały Łukoilu i Gazpromu, Morion (producenta oraz właściciela ośrodków badawczych ds. telekomunikacji), Fabryka Słodyczy Kamskaya (własność Nestlé), Sibur-Chimprom (przemysł petrochemiczny), PNPPK (produkcja oprzyrządowania samolotów i systemów nawigacji). Regionalne oddziały w mieście posiadają także największe krajowe banki, firmy maklerskie czy firmy inwestycyjne.

Średnia wypłata wśród ludności Permu w roku 2020 wyniosła 40 tysięcy rubli. Największy wzrost odnotowało wtedy górnictwo, telekomunikacja i branża bankowości. Zarobki mieszkańców regionu wahają się w przedziale 25 - 55 tysięcy rubli, co odpowiada około 1400 - 4200 złotych.

== Nauka ==
Perm jest dużym ośrodkiem naukowym, w którym koncentruje się wiele instytutów Oddziału Uralskiego Rosyjskiej Akademii Nauk, dziesiątki instytutów badawczych i projektowych, siedem instytucji szkolnictwa wyższego prowadzących różnorodne badania naukowe na tematy stosowane i podstawowe. Niektóre organizacje naukowe są zjednoczone w Perm Scientific Center of the Ural Branch of the Russian Academy of Sciences.

== Zakupy ==
Wraz z dynamicznym rozwojem miasta, wokół niego zaczęły powstawać centra handlowe. Większość z nich znaleźć można przy obwodnicy miasta (droga R242), biegnącej w kier. Jekaterynburga. Zdecydowanie jednym z obowiązkowych miejsc do odwiedzenia jest Centralny Targ (Центральный рынок) przy ul. Puszkina, na którym można znaleźć naprawdę wiele ciekawych rzeczy. W Permie można zauważyć wiele produktów z [[Chiny|Chin]] czy Azji Środkowej, sprzedawane przez przyjezdnych handlarzy.

* '''Центральный универмаг Мотовилихи''' (Central Mall Motowiliha) - Ul. 1905 Goda 18A - niewielkie centrum handlowe z supermarketem, salą zabaw i wieloma małymi butikami. W pobliżu przystanek tramwajowy i muzeum wyposażenia wojska rosyjskiego (Музей Мотовилихинских заводов).
* '''Аврора''' (Awrora) - Ul. Stachanowskaja 40A - spory dom targowy, przy granicy miasta. Duży wybór produktów zarówno w samym budynku, jak i sąsiednich pomniejszych. W promieniu kilkuset metrów 3 przystanki autobusowe, duże rondo, park, poczta oraz kilka lokali typu fast food.
* '''[http://www.domino.ru/ Домино]''' (Domino) - Ul. Kujbyszewa 85A - mała galeria ze sklepem spożywczym, kafeterią, dużym wyborem AGD i odzieży. Niedaleko znajduje się Wieża Śmierci.

== Gastronomia ==

* '''Пермская кухня''' (Piermskaja Kuchnia) - Ulica Gazety Zwiezda 75 (ул. Газеты Звезда 75), tel. +7 (342) 244-13-55 - lokal serwuje regionalne odmiany powszechnej rosyjskiej kuchni. Wnętrze posiada nowoczesny charakter, a atmosferę umilają specjalni goście.
* '''Бостон''' (Boston) - Prospekt Komsomolski 66 (Комсомольский пр. 66) - niewielka restauracja typu fast food, z bardzo szybką obsługą. Bar posiada opcję dowozu oraz menu online. Atutem jest lokalizacja przy jednej z głównych ulic miasta.
* '''Компот''' (Kompot) - Ul. Sibirskaja 47A (ул. Сибирская, 47А), tel. +7 (342) 241-05-05 - przytulny lokal, utrzymany w specyficznym stylu amerykańskim. W pobliżu znajduje się Park Rozrywki im. Gorkiego, stadion Dinamo Perm oraz McDonald's.
* '''[http://roma59.tilda.ws/ РомаНальёт]''' (RomaNaljot) - Ul. Piermskaja 68 (Пермская ул. 68), tel. +7 (342) 278-83-84 - pub z bardzo dobrymi obiadami oraz alkoholem. Istnieje możliwość rezerwacji, oglądania meczów czy degustacji. Niestety wewnątrz jest mało miejsc, ale działa tu świetna obsługa.
* '''[http://sufraperm.ru/ Суфра]''' (Sufra) - ul. Monastyrskaja 14 (ул. Монастырская 14), tel. +7 (342) 259-07-80 - egzotyczne kaukaskie wnętrze i perska kuchnia, serwowana przez permskich Azerów. Restauracja położona na przeciw Głównego Meczetu, obok dużego hotelu.

== Festiwale, imprezy ==

* '''[http://www.arabesque.permonline.ru/news.html Арабеск]''' (Arabiesk) - coroczny konkurs baletowy, trwający kilka dni.
* '''[https://eng.flahertiana.ru/ Międzynarodowy Festiwal Filmów Dokumentalnych Flahertiana]''' - organizowany we wrześniu lub październiku.
* '''[https://diaghilevfest.ru/en/ Międzynarodowy Festiwal Diagilewa]''' (Дягилевский фестиваль) - wydarzenie prezentuje różne gatunki i ruchy artystyczne, style i formaty. Muzyka antyczna, badania tendencji muzyki współczesnej, niezwykłe interpretacje obok występów akademickich. Po nocnych wydarzeniach odbywają się poranne koncerty. &lt;bdi&gt;Festiwal trwa około dwóch tygodni i ma miejsce w różnych obiektach w mieście.&lt;/bdi&gt; Koszt wstępu wynosi o&lt;bdi&gt;d &lt;abbr&gt;500&lt;/abbr&gt; do &lt;abbr&gt;10 000 rubli&lt;/abbr&gt;. Zaleca się zakup biletów z wyprzedzeniem, ponieważ bilety na najpopularniejsze spektakle mogą zostać wyprzedane pierwszego dnia od uruchomienia sprzedaży.&lt;/bdi&gt;
Część koncertów czy zwykłe mecze odbywają się np. na stadionie Dinamo Perm (oznaczonym na mapie piłką).

== Noclegi ==

== Kontakt ==

== Bezpieczeństwo ==
Miasto nie należy do najniebezpieczniejszych, ale warto zachować podstawowe zasady zabezpieczenia się np. przed napaścią czy kradzieżą. Zaleca się omijanie ślepych uliczek, cmentarzy czy ciemnych parków nocą. Za dnia można paść ofiarą kradzieży kieszonkowych w miejscach tłocznych jak chińskie sklepy albo bazary.

W przypadku nagłego wypadku czy zwykłej konsultacji można udać się do Szpitalu Klinicznego Kraju Permskiego (Пермская краевая клиническая больница), a w przypadku dzieci czy młodzieży do Szpitala Pediatrycznego nr.13 (Детская Больница № 13) przy ul. Lebiediewa 44.

== Informacje turystyczne ==

== Wyjazd ==
Opuszczając Perm warto odwiedzić jedną z kilku położonych niedaleko atrakcji:

* '''[http://www.perm36.ru/eng/ Perm-36]''' - oddalony 95 km na wschód od miasta znany obóz radzieckiego systemu Gułagów. Utworzone tu muzeum idealnie odwzorowuje smutny obraz syberyjskiego łagru, w którym zginęły tysiące więźniów. Cena wstępu wynosi 300 rubli dla dorosłych, 150 rubli dla młodzieży. W 3 środę każdego miesiąca os. do lat 18 wstęp bezpłatny. Miejscowość: Kuczino (Кучино).
* '''[http://www.museum.perm.ru/filiali/muzey-khohlovka Chochłowka]''' - ta położona 40 km na północ wioska stanowi  [[Kategoria:Kraj Permski]] jeden z niewielu tak dobrze zachowanych zespołów architektury drewnianej w Rosji. Skansen składa się z 20 domostw, spośród których najstarsze sięgają XVII wieku. Dodatkowo wokół rozpościerają się lasy i wody Kamy.
{{Użyteczny}}


{{Atrybucja}}
{{Jest w|Kraj Permski}}</text>
      <sha1>9j7u1zb7umolrjdhlmiptypo0313820</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>157174</id>
      <parentid>157173</parentid>
      <timestamp>2026-06-04T09:10:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Na południe od centrum */</comment>
      <origin>157174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58269" sha1="jf14l8r4fa448qyk70fnflyfmsnchpm" xml:space="preserve">{{Top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Perm
 |nazwa oryginalna = Пермь
 |widok            = Свято-Троицкая_(Слудская)_церковь_в_лучах_заката.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Coat_of_Arms_of_Perm.svg
 |mapa             = Perm in Russia.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Russia.svg|20px]] [[Rosja]] 
 |region           = [[Plik:Flag_of_Perm_Krai.svg|20px]] [[Kraj Permski]]
 |powierzchnia     = 800,5
 |wysokość         = 149
 |ludność          = 1 027 500
 |prefiks          = +7 342
 |kod pocztowy     = 614xxx
 |www              = https://gorodperm.ru/
}}
'''Perm''' ([[Rozmówki rosyjskie|ros]]. Пермь) to największe miasto i stolica [[Kraj Permski|Kraju Permskiego]] i jedno z miast [[Rosja|Rosji]] liczące ponad milion mieszkańców. Przed rewolucją było stolicą prowincji, a obecnie stanowi centrum rozległego regionu o niezwykłej przyrodzie i bogatej historii. Sam Perm został przytłoczony przez przemysł, który przekształcił miasto w konglomerat dymiących kominów, stref przemysłowych i budynków z czasów sowieckich, za którymi trudno dostrzec fragmenty przeszłości. Dla większości podróżnych Perm będzie jedynie wspomnieniem, ale jeśli jesteś naprawdę ciekawy, znajdziesz tu mnóstwo interesujących rzeczy do zobaczenia – od starych fabryk po muzeum rzeźby drewnianej, a majestatyczna rzeka Kama nikogo nie pozostawi obojętnym.

== Charakterystyka ==
Perm leży nad rzeką Kamą, nieco na południe od jej ujścia do Czusowej, na granicy dwóch zupełnie odmiennych stref naturalnych. Na południe od miasta rozciąga się lasostep, a na północ, za Czusową i Kamą, tajga. Nazwa Perm jest bardzo stara. Ludy północnego zachodu używały jej na określenie terenów dalekiego wschodu wzdłuż rzek Wyczegda i Kama (patrz też [[Kraj Permski]]). Współczesny Perm znajduje się na południu tego starożytnego regionu. Podobnie jak [[Twer]], Perm jest żeński. Mieszkańcy miasta nalegają, aby nazwę wymawiać z miękkim „r” – ''Perm''.

=== Historia ===
Perm to typowe miasto [[Ural]]u, wyrosłe z zakładów metalurgicznych: Jegoszycha (1723) i Motowilicha (1736). Zakład Jegoszycha nie działał długo, został zamknięty w 1788 roku. Jednak osada, która rozwinęła się wokół niego, stała się już miastem i otrzymała nazwę Perm. Zaledwie kilka lat później stał się również centrum prowincji, jednocząc niemal wszystkie miasta [[Ural]]u i związane z nimi gałęzie przemysłu. Przyczyn było kilka, z których jedna prawdopodobnie związana była z transportem: Perm, położony nad Kamą, był najdalej na wschód wysuniętym punktem, stosunkowo łatwo dostępnym z centralnej [[Rosja|Rosji]], zanim powstała kolej.

Perm zachował status stolicy prowincji aż do rewolucji. Znalazło to wyraźne odzwierciedlenie w wyglądzie miasta, choć pierwotna wersja prowincjonalnej zabudowy nie przetrwała pożaru z 1842 roku. Później próbowano budować z kamienia, ale z powodu braku środków wzniesiono również drewniane domy, tynkowane i malowane na kamień – kilka z tych „hybryd” przetrwało do dziś. Produkcja metalurgiczna zakładu Motowilicha ostatecznie zamarła w połowie XIX wieku, ale została zastąpiona produkcją broni, a przed rewolucją ogromna Permska Fabryka Armat zaopatrywała armię rosyjską w jedną piątą całego arsenału. Pojawiła się jednak bomba z opóźnionym zapłonem: duża fabryka miała liczny proletariat, więc nazwa Motowilicha kojarzy się obecnie przede wszystkim z rewolucyjnymi wydarzeniami z 1905 roku, które miały tu dość dramatyczny przebieg.

Perm poniósł kolejną porażkę podczas wojny domowej, kiedy to zarówno biali, jak i czerwoni spustoszyli miasto. Władze sowieckie najwyraźniej nie były zachwycone arystokratycznym Permem – w 1923 roku stolicę Uralu przeniesiono do proletariackiego [[Jekaterynburg]]a. Miasto pozostawało bez własnego regionu do 1938 roku, kiedy to utworzono obwód permski, późniejszy [[Kraj Permski]]. W latach 1940–1957 miasto nosiło nazwę Mołotow na cześć Wiaczesława Mołotowa, tego samego, który podpisał pakt Ribbentrop-Mołotow. Jednak ta postać polityczna urodziła się dość daleko stąd, w Kukarce (obecnie Sowieck), i nie miała bezpośredniego związku z Permem. 

=== Nowoczesność ===
W najnowszej historii [[Rosja|Rosji]] obwód permski aktywnie przyjął rolę regionu postępowego i innowacyjnego. Oleg Czirkunow, który objął urząd gubernatora w 2004 roku, zaprosił do miasta modnych moskiewskich projektantów, którzy natychmiast otworzyli w Permie muzeum sztuki współczesnej, ozdobili ulice spektakularnymi pomnikami, takimi jak litera „P” (ogłoszona symbolem Permu), i przedstawili napoleońskie plany przekształcenia Permu w najnowocześniejsze miasto Europy, jej kulturalną stolicę. Kiedy gubernator kilka lat później opuścił stanowisko i po cichu uciekł do tej samej Europy, wielu projektantów podążyło za nim, choć niektórzy pozostali, dzięki czemu życie kulturalne miasta pozostaje niezwykle tętniące. Perm to również doskonałe miejsce dla miłośników historii i tych, którzy lubią leniwe, przemyślane spacery: za palisadą nowoczesnych budynków kryją się fragmenty starożytności, rozległe widoki na Kamę i klimat dawnego uralskiego przemysłu. Warto zatrzymać się w mieście przynajmniej na jeden dzień, a biorąc pod uwagę muzea i okolicę, drugi lub trzeci dzień również nie będzie złym pomysłem.

=== Orientacja ===
Podobnie jak wiele miast położonych nad dużymi rzekami, Perm ma wydłużony kształt: ponad 40 km wzdłuż Kamy i zaledwie 5-6 km szerokości. Wszystkie interesujące dzielnice znajdują się na lewym (południowym) brzegu. '''Centrum''' miasta jest przesunięte na zachód. Zaczyna się w miejscu, gdzie [[Kolej Transsyberyjska]] łączy się ze starą Linią Gornozawodską biegnącą wzdłuż Kamy, i wzdłuż niezmiennej ulicy Lenina ciągnie się na wschód przez około 4 km: najpierw nowa część radziecka, a następnie (za Prospektem Komsomolskim) stara część gubernialna. Dzielą je ogromny (około kilometra długości!) plac zwany ''Esplanadą''. Na wschodzie zabudowa kończy się w wąwozie rzeki Jegoszycha, za którym zaczyna się '''Motowilicha''' – kolejna historyczna i godna uwagi dzielnica, utworzona wokół fabryki zbrojeniowej. Reszta Permu składa się ze stref przemysłowych, osiedli mieszkaniowych, osiedli fabrycznych i sektora prywatnego, gdzie nie ma nic do zobaczenia poza lokalnym kolorytem.

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
Do [[Moskwa|Moskwy]] jest 6-7 lotów (niektóre z nich odbywają się nocą) i jeden do [[Petersburg]]a. Istnieje również wiele lotów regionalnych do zachodniej [[Syberia|Syberii]] i na [[Ural]], ale nie są one regularnie obsługiwane. Wszystkie loty międzynarodowe są czarterami.

{{Znacznik|Lotnisko Bolszoje Sawino|57.914444|56.021111|typ=transport}}'''[https://aviaperm.ru/ Lotnisko Bolszoje Sawino]''' ({{IATA|PEE}}). ☎ Informacje: +7 (342) 299-17-71, kasa biletowa na lotnisku: +7 (342) 299-15-95. Loty krajowe odlatują z nowego Terminalu A, podczas gdy stary Terminal B obsługuje tylko kilka lotów międzynarodowych. Przejście z jednego terminalu do drugiego jest najwyraźniej niemożliwe, chyba że zjedziemy na Trasę Kosmonawtowa, co stanowi znaczny objazd (prawie 2 km). Nowy terminal obiecuje standardową infrastrukturę lotniska, w tym przechowalnię bagażu (443 ruble dziennie). 

''Jak dojechać'': Z dworca autobusowego na lotnisko należy wsiąść do autobusu podmiejskiego linii 108; Podróż trwa około pół godziny. Spodziewaj się 3-4 odjazdów na godzinę w godzinach 6:00-23:00. Taksówka do centrum miasta kosztuje od 400 ₽. Z centrum autobus jedzie do Terminalu A, następnie do Terminalu B, a stamtąd z powrotem do miasta.

Obok Terminalu B znajduje się [https://www.polethotel.ru/ Hotel Polet] (tel. +7 (342) 294-96-46, pokój jednoosobowy/dwuosobowy: 2900/4100 ₽). Po otwarciu nowego terminalu stał się on praktycznie bezużyteczny dla podróżnych, ponieważ większość lotów wymaga skorzystania z taksówki. Jeśli odlatujesz ze starego terminalu, możesz skorzystać z całodobowej restauracji hotelowej. Ceny są takie same jak na lotnisku, ale jest tam przytulniej i ciszej.

=== Koleją ===
Perm leży na północnej odnodze [[Kolej Transsyberyjska|Kolei Transsyberyjskiej]], między [[Kirow]]em a [[Jekaterynburg]]iem. Codziennie przejeżdża tędy siedem do ośmiu par pociągów: wszystkie syberyjskie z [[Petersburg]]a i niektóre z [[Moskwa|Moskwy]]. Rozkład jazdy nie jest jednak zbyt dogodny, ponieważ połowa pociągów kursuje o tej samej porze, praktycznie jeden po drugim.

Z [[Jekaterynburg]]a podróż trwa 5,5-6 godzin. Są tylko trzy pociągi dzienne (w tym Łastoczka), reszta kursuje w nocy. Z [[Kirow]]a podróż trwa 7,5-8 godzin, a z [[Głazow]]a 4,5-5 godzin. Nocny pociąg do [[Iżewsk]]a jest dość dogodny (7-8 godzin).

Pociągi podmiejskie docierają do [[Kungur]]u (2 godziny), [[Czusowoj]]u (3-3,5 godziny) i [[Kizieł|Kiziela]] (4,5 godziny).

[[Plik:Perm_I_Railway_Station.jpg|thumb|upright=1.35|Stary dworzec Perm I]]
{{Znacznik|Perm I|58.020048 |56.252410 |typ=transport}}'''Perm I''', ul. Monastyrskaja 5. Stary permski dworzec kolejowy, zbudowany dla linii Gornozawodskiej, która dotarła do miasta 30 lat przed powstaniem nowoczesnej [[Kolej Transsyberyjska|Kolei Transsyberyjskiej]]. Obecnie stacja obsługuje jedynie pociągi podmiejskie do Czusowskiej i Ugleuralskiej; pociągi dalekobieżne się tu nie zatrzymują. Mało prawdopodobne jest, aby przyjechać na tę stację lub z niej odjechać, ale sam budynek jest wart zobaczenia – to lokalny punkt orientacyjny i jeden z najwspanialszych rosyjskich dworców kolejowych XIX wieku. 

{{Znacznik|Perm II|58.004285 |56.180010 |typ=transport}}'''Perm II''', ulica Lenina 89. Główny dworzec kolejowy w mieście, na którym zatrzymują się wszystkie pociągi dalekobieżne i z którego odjeżdżają niektóre pociągi podmiejskie. Ten nowoczesny budynek, stosunkowo niewielki jak na standardy kolei transsyberyjskiej, znajduje się między liniami do Czusowskiej i [[Jekaterynburg]]a. Oprócz poczekalni znajduje się tam kawiarnia Strela (czynna od 9:00 do 21:00), niezbyt zachęcająca kawiarnia, oraz przyzwoita, całodobowa kawiarnia Kofe-Love – wydzielona część poczekalni z sofami i barem. Są tam również toalety. Stacja znajduje się na zachodnim krańcu Alei Lenina, 2,5 km od centrum (Esplanady) lub cztery przystanki komunikacją miejską.

=== Samochodem ===
Do Permu z zachodu prowadzą dwie drogi: odnoga autostrady [[Plik:M7-RUS.svg|25px]] przez [[Iżewsk]] (280 km) oraz nienumerowana autostrada z [[Kirow]]a (500 km). Stan obu dróg na 2021 rok był zadowalający. Droga do [[Jekaterynburg]]a (360 km) jest doskonała, w większości dwupasmowa, z licznymi poszerzeniami i pasami do wyprzedzania na wzniesieniach. Przed [[Jekaterynburg]]iem jest to autostrada czteropasmowa, a w pobliżu Permu – sześciopasmowa. Do [[Iżewsk]]a można również dojechać lewym brzegiem Kamy, przekraczając rzekę w [[Czajkowski]]m, lub prawym brzegiem, ale przez [[Wotkińsk]]: wszystkie te trasy są mniej więcej równoważne. Nie ma oczywistej drogi do [[Ufa|Ufy]] (470–550 km); trzeba będzie skorzystać z dróg lokalnych.

Jeśli przejeżdżasz przez Perm tranzytem, ​​skorzystaj z obwodnicy: miasto ma duże odległości i bardzo zatłoczone drogi. Do [[Bieriezniki|Bierieznik]], [[Solikamsk]]a i [[Czusowoj]]u można dojechać rzeką Kamą przez miasto lub obwodnicą. Na Kamie znajdują się tylko trzy mosty: most obwodowy na zachodnim krańcu miasta, most Komunalny w centrum oraz zapora Kamskiej Elektrowni Wodnej na północnym krańcu Permu.

Cała centralna część miasta jest objęta strefą płatnego parkowania w dni powszednie. Znalezienie wolnego miejsca może być trudne. Aktualne informacje o cenach i metodach płatności można znaleźć na stronie internetowej operatora lub na tablicach informacyjnych przy ulicach.

=== Autobusem ===
W Kraju Permskim nie ma wielu linii kolejowych, więc komunikacja autobusowa jest dobrze rozwinięta. Transport poza region jest znacznie rzadszy: na przykład autobusy do [[Jekaterynburg]]a (7 godzin) kursują tylko 2-3 razy dziennie, często w nocy, a do [[Kirow]]a nie ma żadnych połączeń. Więcej autobusów kursuje na południe: do [[Iżewsk]]a (5 godzin) 5-6 razy dziennie, a do [[Ufa|Ufy]] (10-11 godzin) bezpośrednie połączenia są dostępne kilka razy dziennie. 

{{Znacznik|Dworzec Autobusowy Centralny|58.002348 |56.23230 |typ=transport}}'''Dworzec Autobusowy Centralny''', ul. Rewolucji 68. ☎ +7 (342) 236-43-00, +7 (342) 236-44-34. 🕑 5:00 - 22:40. Stary budynek pełen straganów z samsą i innymi wypiekami wątpliwej jakości. Po drugiej stronie ulicy znajduje się rozległy i raczej mało zachęcający targ centralny. Obok dworca autobusowego znajduje się nowe centrum handlowe z supermarketem Piateroczka, a tuż przy placu McDonald's (7:00–23:00). Przechowalnia bagażu: 90 ₽/doba. Esplanada znajduje się niecały kilometr od dworca autobusowego; można tam dojść pieszo. 

{{Znacznik|Dworzec autobusowy Jużnaja|57.974564 |56.262217 |typ=transport}}'''Dworzec autobusowy Jużnaja''', ul. Iżewskaja 2. 🕑 5:45–21:45. To ostatni przystanek autobusów do [[Kungur]]u i kilku innych miejsc.

=== Statkiem ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img35 River station.jpg|thumb|upright=1.35|Stacja rzeczna]]
Od dawna nie ma regularnych rejsów po Kamie. Rejsy odbywają się kilka razy w miesiącu, wiele z nich wypływa z Permu, a czasami kontynuuje do [[Moskwa|Moskwy]] lub [[Astrachań|Astrachania]]. Tylko bardzo rzadkie rejsy rzeczne w górę Kamy.

{{Znacznik|Dworzec Rzeczny|58.0207 |56.2513 |typ=transport}}'''[http://rechnojvokzalperm.ru/ Dworzec Rzeczny]''', ulica Monastyrskaja (''w pobliżu stacji Perm I''). Ten piękny przedwojenny budynek (wybudowany w 1940 roku) dawno przestał pełnić swoją funkcję i został przekształcony w muzeum. Obecnie mieści się w nim multimedialna wystawa „Rosja – Moja Historia”.

== Komunikacja ==
{{mapa|58.00555|56.24279|zoom=12|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar,metro,praca}}
[[Plik:Perm asv2019-05 img23 Kama River.jpg|thumb|upright=1.35|Pociąg miejski wzdłuż rzeki Kama]]
Autobusy i tramwaje. Godziny kursowania: od 5:30 do 23:30. Trasy i rozkłady jazdy są dostępne na [https://www.gortransperm.ru/ stronie internetowej miejskiego transportu]. '''Przejazd''' kosztuje 33 ruble (stan na 2022). W ciągu 40 lub 60 minut (czas zależy od numeru linii) można dokonać jednej przesiadki za 17 rubli. Opłata u konduktora gotówką lub zbliżeniową kartą bankową. W Permie funkcjonuje także [https://xn--59-jlcdkn1aeeel.xn--p1ai/ karta miejska „Malachit”] (kaucja za kartę: 50 rubli), która działa jako portmonetka elektroniczna lub bilet dobowy (124 ruble). Kartę można kupić w oddziałach banku „Pochtobank” oraz w punktach o nazwie „Centralna Kasa”. Doładowanie jest możliwe przez bankomaty Sbierbanku lub usługę Sberbank Online.

Plany lokalnych władz dotyczące rozwoju miejskiej kolei elektrycznej nie cechują się dużą konsekwencją. Pomysł całkowitego zamknięcia linii biegnącej wzdłuż Kamy, łączącej dwa miejskie dworce, został zastąpiony entuzjazmem dla aktywnego rozwoju połączeń podmiejskich. Według stanu na 2022 rok pociągi elektryczne kursują ze stacji Perm-2 przez Perm-1 w kierunku Elektrowni Wodnej na Kamie co pół godziny rano i wieczorem, z długą przerwą w środku dnia. Pociągami tymi wygodnie dojechać do dzielnicy Motowilicha, a z okien można podziwiać nietypowe widoki. Jednak w drogę powrotną najprawdopodobniej wybierzesz już zwykły transport naziemny.

== Warto zobaczyć ==
Jeśli jesteś w Permie tylko na krótko, wybierz się na spacer po centrum miasta – najlepiej ulicą Monastyrską wzdłuż rzeki Kamy, a stamtąd do meczetu katedralnego. Odwiedź galerię sztuki, aby zobaczyć permskie drewniane rzeźby, a następnie udaj się do Motowilichy i zwiedzaj okolicę z Góry Wyszki. Ten minimalistyczny plan zwiedzania można z łatwością zrealizować w pół dnia, a dzięki niemu zyskasz dobry pogląd na miasto.

=== Centrum prowincjonalne ===
Stare centrum Permu ogranicza rzeka Kama na północy, Prospekt Komsomolski na zachodzie, wąwóz rzeki Jegoszycha na wschodzie i rozciąga się mniej więcej do ulicy Puszkina na południu. Ta część miasta jest dobrze przygotowana dla turystów. Perm był podobno pierwszym miastem w [[Rosja|Rosji]], które wytyczyło specjalny szlak turystyczny – zieloną linię narysowaną na asfalcie: około 40 punktów orientacyjnych, każdy z dobrze opisanym szyldem. Bardziej kontrowersyjną inicjatywą była czerwona linia, poświęcona celebrytom mieszkającym w Permie i ich związkom. Budynki wzdłuż czerwonej linii również są w większości zabytkowe, ale napisy na szyldach przypominają niekiedy artykuły z tabloidów.

Jako stolica [[Ural]]u, Perm, miasto prowincjonalne, przyciągał wielu celebrytów, którzy później o nim pisali. Choć Czechow dość trafnie umiejscowił akcję swojej sztuki „Trzy siostry” w Permie, autor „Doktora Żywago” nie poczynił żadnych bezpośrednich twierdzeń, Perm jest również (i nie bez powodu) uważany za inspirację dla miasta Jurjatina. W centrum miasta znajduje się wiele miejsc związanych z literaturą, a jeśli ktoś jest zainteresowany, może wybrać się na osobny spacer po nich.

==== Wzdłuż Kamy ====
[[Plik:П-9.jpg|thumb|upright=1.35|Lokomotywa parowa na stacji Perm-I]]
* {{zobacz
| name=Dworzec Perm I | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska | lat=58.020289| long=56.252531| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kolej przybyła do Permu nie ze stolic, ale ze wschodu. Odizolowana linia Gornozawodskaja z Permu do [[Jekaterynburg]]a (przez Chusovoy i [[Niżny Tagił]]) została zbudowana w latach 1874-78 w celu przeładunku towarów na statki w Permie i transportu ich dalej wzdłuż Kamy. Budynek stacji w stylu neorosyjskim (1878) zaprojektował petersburski architekt Peter Schreiber i dokładnie taki sam powstał na drugim końcu linii, w [[Jekaterynburg]]u - obecnie jest to stary dworzec z muzeum kolejnictwa. Zewnętrznie stacje Perm i Jekaterynburg nie są zbyt podobne, ponieważ w 1899 do Permu dodano drugą wieżę, co, co dziwne, bardzo do niej pasowało. W pobliżu znajdują się stare magazyny z końca XIX wieku i pomnik parowozu.
}}
* {{zobacz
| name=Sobór Pietropawłowski | alt= | url= | adres=ul. Sowiecka 1| lat=58.019167| long=56.255556| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Zakład Jegoszycha, z którego wywodzi się Perm, znajdował się, jak można się domyślić, nad rzeką Jegoszycha – wschodnią granicą współczesnego centrum Permu. W XIX wieku, po pożarach i odbudowie, miasto przesunęło się na zachód, a teren dawnej fabryki zaczął bardziej przypominać przedmieścia. Stojący w tym miejscu niepozorny kamienny kościół to ostatnia rzecz, która pozostała po fabryce. Został zbudowany w 1760 roku na miejscu drewnianego kościoła.
}}
[[Plik:Perm asv2019-05 img26 Monastyrskaya11.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Meszkowa]]
* {{zobacz
| name=Dom Meszkowa | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11| lat=58.01875| long=56.246756| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Historia najlepszych budynków Permu jest zaskakująco podobna: najpierw zbudowano zwykłą rezydencję, a następnie kupił ją kupiec, który zamówił niecodzienną dekorację. Tak było w przypadku słynnego dworu Gribuszynów, ale początek tego procesu dał Mikołaj Wasiljewicz Meszkow (1851-1933), właściciel statku parowego i filantrop, któremu przedrewolucyjny Perm zawdzięczał niemal wszystko: od własnego uniwersytetu po uratowanie prowincji przed głodem, który miał miejsce w 1891. Klasyczny dwór nad brzegiem rzeki Kamy został zbudowany jeszcze w 1820. W 1842 uległ zniszczeniu w wyniku pożaru i przez długi czas stał opuszczony. W latach 1887-89. Meszkow, który kupił dwór, odnowił budynek w duchu eklektyzmu i okazał się bardzo piękny - dom wygląda szczególnie dobrze od strony rzeki Kamy. Obecnie mieści się w nim muzeum historii lokalnej.
}}
* {{Znacznik|Skwer im. Reszetnikowa|58.018333|56.242222|typ=natura}}'''Skwer im. Reszetnikowa'''. Przed rewolucją główny deptak miasta, a jak na dzisiejsze standardy - mały publiczny ogród wzdłuż ulicy Monastyrskiej z pięknym widokiem na rzekę Kamę. Jego najbardziej rozpoznawalnym elementem był pomnik bohaterów wojny domowej - żeliwny monolit zbudowany w 1985 roku. Po drugiej stronie ulicy, na rogu ulic Monastyrskiej i Sibirskiej, dom Wierderewskiego jest przykładem rozwoju Permu po pożarze w 1842: parterowy drewniany dwór, ozdobiony kamieniem. Obok znajduje się Dom z Lwami (ul. Monastyrska 15) – typowy stalinowski budynek wybudowany w 1946 roku, z jakiegoś powodu ozdobiony postaciami lwów.
[[Plik:Пермская художественная галерея. Вид с Камы.jpg|thumb|upright=1.35|Sobór Przemienienia Pańskiego]]
* {{zobacz
| name=Sobór Przemienienia Pańskiego | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11| lat=58.016289| long=56.234606| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Majestatyczny sobór na początku Prospektu Komsomolskiego, na wysokim brzegu Kamy, mieści obecnie galerię sztuki. Jej ekspozycja jest nawet ciekawsza niż sam sobór, choć warto obejrzeć także jego zewnętrzną bryłę. Budowa świątyni wiąże się z przeniesieniem do Permu starego monasteru Pyskorskiego, który znajdował się w okolicach Usola, kilkaset kilometrów w górę biegu Kamy. Monaster przeniesiono w 1781 roku, równocześnie z nadaniem Permowi praw miejskich, natomiast sobór wzniesiono w latach 1798–1818. Jest to jeden z najwcześniejszych i najciekawszych zabytków klasycyzmu uralskiego, zaprojektowany najprawdopodobniej przez architektów ze stolicy. Wśród autorów projektu wymienia się pracującego w Petersburgu Gottlieba Paulsena, a nawet Matwieja Kazakowa. Skwer przed soborem nosi imię pisarza Dmitrija Mamina-Sibiriaka, którego pomnik oczywiście się tutaj znajduje. Pisarz spędził jednak w Permie jedynie kilka lat jako uczeń Permskiego Seminarium Duchownego, a swoją twórczość poświęconą Uralowi tworzył głównie w [[Jekaterynburg]]u. Ze skweru można zejść na nadbrzeże i podziwiać znakomity widok na rzekę Kamę.
}}
==== Głębiej w miasto ====
[[Plik:Perm Lenina13 A85c.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Gribuszyna]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img05 Permskaya67.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Tokarewej]]
[[Plik:Иудейский участок.jpg|thumb|upright=1.35|Nekropolia Jegoszychyńska]]
* {{zobacz
| name=Dom Gribuszyna | alt= | url= | adres=ul. Lenina 13a| lat=58.015833| long=56.253889| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Znany jako „dom z figurami” z powieści ''Doktor Żywago'' i sam w sobie niezwykle efektowny, ten pałacyk został zbudowany w latach 1895–1897 dla rodziny miejscowego urzędnika. Później budynek przeszedł na własność kupca Siergieja Michajłowicza Gribuszyna, który postanowił uczynić go bardziej okazałym. Polecił ozdobić fasadę bogatą sztukaterią, w tym licznymi maszkaronami, które – jak głosi miejscowa legenda – miały zostać wykonane na wzór twarzy jego córki. Dziś trudno jednoznacznie stwierdzić, komu w większym stopniu pałacyk zawdzięcza swój charakter: autorowi pierwotnego projektu, architektowi Aleksandrowi Turczewiczowi, preferującemu styl rosyjsko-bizantyjski z elementami neoklasycyzmu, czy też skłonnemu do efektownych rozwiązań właścicielowi. Efektem ich współpracy było jednak coś naprawdę wyjątkowego i łatwo zapadającego w pamięć – budynek, który specjaliści określają mianem „malowniczego modernizmu” (secesji). Jeszcze przed rewolucją pałacyk stał się najbardziej rozpoznawalnym zabytkiem Permu, co zwróciło na niego uwagę Borisa Pasternaka i znalazło odbicie w Doktorze Żywago. Obecnie w budynku mieszczą się instytucje Permskiego Centrum Naukowego.
}}
* {{zobacz
| name=Dom Tupicynów | alt= | url= | adres=ul. 25 Października 12 | lat=58.015556| long=56.248333| wskazówki=w pobliżu Ogrodu Teatralnego
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To bardziej stonowany przykład permskiego stylu kupieckiego – trzypiętrowa neoklasycystyczna rezydencja, zbudowana w 1888 roku według projektu Aleksandra Turczewicza dla rodziny Tupicynów, pionierów produkcji fosforu w Imperium Rosyjskim. Narożna wieżyczka zwieńczona kopułą została znakomicie wpisana w linię zabudowy ulicy i stanowi najbardziej charakterystyczny element budynku. Naprzeciwko znajduje się gmach Maryjskiego Gimnazjum Żeńskiego z 1884 roku – imponujący ceglany zabytek w stylu rosyjskim. Warto przejść dalej ulicą 25 Października wzdłuż budynku gimnazjum. Jego część położona dalej od ulicy Pietropawłowskiej była niegdyś bardzo piękną cerkwią domową. Choć świątynia nie zachowała się w pierwotnej formie, do dziś można dostrzec niektóre elementy dawnej architektury sakralnej.
}}
* {{zobacz
| name=Dom Tokarewej | alt= | url= | adres=ul. Permska 67 | lat=58.010833| long=56.240833| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Ten rzadko spotykany w centrum Permu drewniany dom wyróżnia się bogatą dekoracją snycerską, łączącą cechy tradycyjnego rosyjskiego teremku i secesji. Budynek wyznacza początek krótkiego deptaka na ulicy Permskiej, która jako jedna z nielicznych ulic w mieście zachowała w dużej mierze przedrewolucyjną zabudowę. Mimo to także tutaj pojawiły się już współczesne budynki ze szkła i betonu, kontrastujące z historycznym charakterem okolicy.
}}
* {{zobacz
| name=Nekropolia Jegoszychyńska | alt= | url= | adres= | lat=58.012578| long=56.269828| wskazówki=na wschód od centrum miasta, przed jarem rzeki Jegoszychy
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Nekropolia Jegoszychyńska to jedno z tych miejsc, które przypominają o gubernialnej przeszłości Permu. Na terenie cmentarza znajdują się aż dwie cerkwie prawosławne: jasnoniebieska ''Cerkiew Wszystkich Świętych'' w stylu klasycystycznym (1832) oraz okazała ''Cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej'' w stylu pseudoruskim (1905). Chowano tu również wyznawców innych religii. Na cmentarzu zachowały się kwatery katolicka, luterańska i muzułmańska, jednak szczególnie interesująca jest część żydowska – to jeden z nielicznych zachowanych w Rosji starych cmentarzy żydowskich. Pochówki zakończono w latach 50. XX wieku, dlatego niemal wszystkie groby pochodzą sprzed II wojny światowej, a wiele z nich jeszcze z czasów przedrewolucyjnych. Nekropolia zachęca do długich spacerów wśród zabytkowych nagrobków i pomników. W północnej części cmentarza, niedaleko placu Razgulaj i linii tramwajowej prowadzącej do Motowilichy, znajduje się widoczny z daleka wojenny pomnik „Matka Bolejąca”. Za nim usytuowano pomnik ofiar represji politycznych.
}}
=== Centrum sowieckie ===
Na zachód od Prospektu Komsomolskiego centrum Permu składa się głównie z wieżowców z czasów sowieckich. Bez względu na to, z której strony przyjedziesz do miasta, zobaczysz przede wszystkim ten krajobraz, który zachwyca tylko miłośników architektury lat 70. XX wieku. Jednak za lasem betonowych budynków kryje się kilka ciekawych obiektów historycznych.
[[Plik:Драм-театр.jpg|thumb|upright=1.35|Teatr Dramatyczny i zachodnia część Esplanady]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img48 Cathedral Mosque.jpg|thumb|upright=1.2|Meczet Katedralny]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img04 Theodosius Church.jpg|thumb|upright=1.2|Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego]]
* {{zobacz
| name=Esplanada | alt= | url= | adres=między ulicami Lenina i Pietropawłowską | lat=58.009237| long=56.222185| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To największy plac na Uralu. Jeszcze do połowy XX wieku stały tutaj zwykłe drewniane domy. Później zostały wyburzone, jednak terenu nie zabudowano, ponieważ jeden z permskich architektów zaproponował pozostawienie w tym miejscu otwartej przestrzeni. Ze względu na jej wydłużony kształt mieszkańcy szybko ochrzcili ją mianem „lotniska”. Z czasem przyjęła się bardziej elegancka, zapożyczona z języków zachodnich nazwa – Esplanada – i plac stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych widoków Permu. Esplanada ma formę prostokąta o wymiarach około 1000 × 300 metrów. Po jednej stronie znajduje się dziesięciopiętrowy ''Dom Sowietów'' (1973), którego surową, szarą bryłę ożywiają jedynie charakterystyczne wycięcie na wysokości siódmego piętra oraz ogromny herb ZSRR. Po przeciwnej stronie wznosi się bardziej awangardowy ''Teatr Dramatyczny'' (1974–1981). Dłuższe boki placu zabudowano natomiast bardzo różnorodnie – od niewielkich budynków przedrewolucyjnych po typowe wielopiętrowe bloki z okresu radzieckiego. Środek Esplanady pozostaje niemal pusty. Przestrzeń tę urozmaica jedynie stojący samotnie pomnik „Bohaterom Frontu i Zaplecza” z 1985 roku. Całość dobrze oddaje wyobrażenia urbanistów z połowy lat 70. XX wieku o estetyce przestrzeni miejskiej. Nie wszyscy jednak uznają ten efekt za szczególnie atrakcyjny, dlatego od wielu lat pojawiają się pomysły zabudowy Esplanady, budowy pod nią centrum handlowego lub przynajmniej stworzenia na jej powierzchni bardziej żywej przestrzeni kulturalnej. Jak dotąd najbardziej widocznym rezultatem tych dyskusji są fantazyjne ławki w kształcie słowa „ВЛАСТЬ” („Władza”) ustawione przed Domem Sowietów – jeden ze śladów permskiej „rewolucji kulturalnej” z połowy pierwszej dekady XXI wieku.
}}
* {{zobacz
| name=Meczet Katedralny | alt= | url=ul. Osińska 5 | adres= | lat=58.014088| long=56.227608| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Ten znakomity zabytek eklektyzmu z wyraźnie zaznaczonymi motywami tatarskimi stanowi ozdobę niezbyt atrakcyjnych kwartałów położonych na północ od Esplanady. Meczet wzniesiono w latach 1902–1903. W tym czasie w Permie mieszkało ponad półtora tysiąca muzułmanów, stanowiących kilka procent ludności miasta. Autorem projektu był miejscowy architekt Aleksandr Ożegow. W okresie radzieckim świątynia była zamknięta i nie pełniła funkcji religijnych, jednak szczęśliwie przetrwała bez większych zniszczeń. Obecnie meczet został odrestaurowany i z zewnątrz prezentuje się imponująco. Jego wnętrza są natomiast najprawdopodobniej współczesne i nie zachowały historycznego wystroju.
}}
* {{zobacz
| name=Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego | alt= | url=ul. Borczaninowa 11 | adres= | lat=58.005556| long=56.220833| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To sympatyczny zabytek w stylu pseudorosyjskim. Cerkiew została wzniesiona na początku XX wieku (1904–1910) i w tamtym czasie wśród mieszkańców nazywano ją „kupiecką”, ponieważ grunt pod jej budowę przekazał miejscowy kupiec. Pod względem dekoracji świątynia również ma „kupiecki” charakter – jest nieco przeładowana, ale jednocześnie bardzo barwna, szczególnie dziś, gdy ze wszystkich stron otaczają ją szare bloki wielopiętrowe. To kolejna realizacja architekta Aleksandra Ożegowa. W tym przypadku projekt nie wyróżnia się szczególną oryginalnością – w dużej mierze powtarza schemat garnizonowych świątyń budowanych w tym samym czasie w zachodniej części Imperium Rosyjskiego, m.in. w [[Bobrujsk]]u i [[Grodno|Grodnie]].
}}
* {{zobacz
| name=Sobór Trójcy Świętej. | alt= | url=ul. Monastyrska 95 | adres= | lat=58.0125| long=56.217233| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Nazwa „Słudska” pochodzi od Góry Słudskiej, na której wznosi się cerkiew, choć dziś sama góra jest mało widoczna, a otaczający świątynię krajobraz zmienił się nie do poznania. Jeśli cerkiew Wniebowstąpienia znajduje się jeszcze wśród zabudowy wielopiętrowej, to cerkiew Trójcy Świętej musi sąsiadować z szpitalem i strefą przemysłową. Jest to typowy kompleks sakralny połowy XIX wieku – pięciokopułowa „tonowska” katedra oraz bardzo wysoka dzwonnica (1842). Cerkiew została zamknięta po rewolucji, jednak już w 1944 roku ponownie otwarto ją do sprawowania liturgii, co wiąże się z jej obecnym statusem soboru katedralnego eparchii permskiej.
}}
=== Okolice dworca ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img54 Uspensky Convent.jpg|thumb|upright=1.2|Cerkiew Kazańska]]
* {{zobacz
| name=Cerkiew Kazańska. | alt= | url=ul. Plechanowa 39 | adres= | lat=58.0037 | long=56.2021 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=„Roerichowska świątynia” ukryta wśród podwórek blokowisk. Kazański klasztor Zaśnięcia Matki Bożej, założony na obrzeżach Permu w 1875 roku i zniszczony w pierwszych latach władzy radzieckiej, prawdopodobnie nie przetrwałby w historii ani w pamięci mieszkańców, gdyby nie powstała tu wyjątkowa Cerkiew Kazańska (1905–1908) – rodowa kaplica grobowa Kamieńskich, permskich mecenasów i opiekunów klasztoru. Autorstwo tej świątyni jest owiane tajemnicą: różne źródła przypisują projekt m.in. Michałowi Niestierowowi, Wiktorowi Wasniecowowi, Aleksandrowi Pokrowskiemu oraz Mikołajowi Roerichowi – czterem wybitnym twórcom początku XX wieku. Pewne jest jedynie to, że Roerich przygotowywał projekty ikonostasu (tzw. „Permski ikonostas”), który dziś znajduje się w Permskiej Galerii Sztuki, choć nie jest eksponowany. Pozostałe elementy autorstwa pozostają przedmiotem domysłów, choć w ogólnej stylistyce – surowości form, pskowskiej dzwonnicy i majolikowych dekoracjach – rzeczywiście można dostrzec wpływy Roericha. Klasztor został odrestaurowany w 1995 roku jako żeński i obecnie ponownie pełni funkcje religijne.
}}
[[Plik:Пермские ворота.jpg|thumb|upright=1.35|Bramy Permskie]]
* {{zobacz
| name=Bramy Permskie. | alt= | url=pl. Gajdara | adres= | lat=58.0045 | long=56.1935 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Bramy z drewnianych bali w formie trójwymiarowej litery „P” to jeden z bardziej kontrowersyjnych pomników permskiej „rewolucji kulturalnej”. Zostały zaprojektowane przez Nikołaja Polisskiego, pierwszego rosyjskiego artystę pracującego w nurcie land artu – w tym przypadku tworzącego instalacje i rzeźby z drewna. W mieście spotkały się z mieszanym odbiorem, ponieważ od początku miały charakter tymczasowy, jednak zostały hojnie sfinansowane z budżetu miasta. Jak na warunki Permu była to znacząca kwota, a sama idea została w dużej mierze zaczerpnięta z wcześniejszych realizacji tego samego autora w [[Moskwa|Moskwie]]. Co ciekawe, w stolicy instalacja przeszła bez większego echa, natomiast w Permie stała się szeroko komentowanym wydarzeniem. Bramy znajdują się w skwerze 250-lecia miasta, zaprojektowanym jako park kamieni uralskich – dziś w dużej mierze rozproszonych i zaginionych.
}}
* {{zobacz
| name=Miasteczko uniwersyteckie. | alt= | url=ul. Dzierżyńskiego / ul. Genkela | adres= | lat=58.0080 | long=56.1878 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Historia powstania Uniwersytetu Permskiego to jeden ciąg osobliwych zbiegów okoliczności. Gdy rozpoczęła się I wojna światowa, Niemcy rozpoczęli ofensywę w krajach bałtyckich, a władze Imperium Rosyjskiego zaczęły rozważać ewakuację z [[Tartu]] (Dorpat, Jurjew) tamtejszego uniwersytetu. Jako miejsce ewakuacji wybrano Perm, jednak profesorowie jednego z najstarszych i najbardziej prestiżowych uniwersytetów imperium nie byli chętni do przenosin do tak odległego i prowincjonalnego miasta. Ostatecznie pozostali w Inflantach, gdzie zagrożenie niemieckie wkrótce się zmniejszyło, a plan ewakuacji zarzucono. Do 1916 roku pomysł został praktycznie zapomniany, jednak Perm – a zwłaszcza jego główny mecenas, armator Mieszkow – nie porzucił ambicji stworzenia uczelni. Mimo trwającej wojny udało się uzyskać zgodę carskiego rządu na otwarcie uniwersytetu w Permie. Mieszkow, znany z niestabilnych decyzji filantropijnych, przeznaczył na potrzeby uczelni budynki na przemysłowych obrzeżach miasta – m.in. własną fabrykę garbarską, świeżo przebudowaną wcześniej na noclegownię. W pewnym sensie przesądziło to o późniejszym charakterze uniwersytetu. Dziś kampus ma dość przyjemny, studencki charakter, choć funkcjonuje z kontrolą dostępu, której rygor łagodzi dość swobodna atmosfera. Względnie zachowany historyczny wygląd ma dawny budynek noclegowni (II budynek przy ul. Genkela 7), przed którym stoi pomnik „Lenin i Gorki”, a także budynki III, IV i V, które zachowały ślady wczesnego przemysłowego modernizmu z początku XX wieku.
}}
=== Motowiłicha ===
[[Plik:Вышка, г. Пермь.jpg|thumb|upright=1|Pomnik bojowników rewolucji.]]
Dzielnica zakładu motowiłińskiego była przed rewolucją osobnym miastem. Geograficznie oddziela ją od centrum Permu jar rzeki Jegoszychy, za którym krajobraz wyraźnie się zmienia. Po jednej stronie, mimo współczesnej zabudowy, nadal wyczuwalna jest atmosfera gubernialnego miasta, po drugiej rozciąga się przemysłowe przedmieście. Radziecka zabudowa częściowo zatarła różnice między tymi obszarami, jednak nadal są one wyraźnie odczuwalne.

Współczesna zabudowa Motowiłichy to chaotyczne połączenie drewnianych domów, zabytków konstruktywizmu i bloków z wielkiej płyty wzdłuż ulicy Uralskiej – wschodniego przedłużenia ulicy Lenina. Całość znajduje się na wzgórzu, a u jego podnóża rozciąga się ogromny Motowiłiński Zakład, z dziesiątkami przedrewolucyjnych budynków, hałasem maszyn i przemysłową atmosferą.

Kilka kilometrów dalej droga schodzi w dół do zakładu (tu ulica Uralska przechodzi w ulicę Swerdłowa, a następnie w ulicę 1905 roku), prowadząc do niewielkiej dzielnicy niskiej zabudowy – tzw. starej Motowiłichy. Przypomina ona małe, prowincjonalne miasteczko na peryferiach Kraju Permskiego.

Znajdują się tu: muzeum zakładu z ekspozycją uzbrojenia, tama fabrycznego stawu oraz na wzgórzu pomnik bohaterów rewolucji 1905 roku. Kontrast z centrum Permu jest bardzo wyraźny, jednak bez wizyty w Motowiłice obraz miasta i jego historii pozostaje niepełny.

''Dojazd'': najlepiej tramwajami (nr 4, 8, 11) do pętli „mikrodzielnica Wisim”, która znajduje się kilkaset metrów od tamy i fabrycznego stawu. Górne kwartały Motowiłichy można oglądać z tramwaju, choć spacer również jest interesujący. Do Motowiłichy dojeżdża też kolej miejska.
* {{zobacz
| name=Tama Motowiłińska. | alt= | url=park na początku ul. 1905 roku | adres= | lat=58.0080 | long=56.1878 | wskazówki=Rajski Ogród
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Tama na rzece Motowiłiha została zbudowana na potrzeby huty miedzi, która działała tu w latach 1736–1863. Fabryka zbrojeniowa nie potrzebowała już tej infrastruktury wodnej, jednak tamę zachowano, a nawet odbudowano po powodzi, która miała miejsce w 1969 roku. W rejonie tamy urządzono niewielki skwer z urokliwymi mostkami i dość śmiałą nazwą „Rajski Ogród”. Ze starego zakładu motowiłińskiego nie zachowało się już nic. Znajdujący się w skwerze budynek Domu Ludowego powstał na przełomie XIX i XX wieku.
}}
[[Plik:Церковь Святой троицы Пермь.jpg|thumb|upright=1.35|Monaster Trójcy Świętej]]
* {{zobacz
| name=Monaster Trójcy Świętej. | alt= | url=ul. Wisimskaja 4 | adres= | lat=58.0372| long=56.3205| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwsza cerkiew pojawiła się w Motowiłice jeszcze pod koniec XVIII wieku. Już na początku XIX wieku została przebudowana w formie kamiennej, przy czym – jak się twierdzi – w dość nietypowym jak na tamte czasy (i tym bardziej na Ural) stylu rosyjskim. To, co można zobaczyć dziś, to w dużej mierze rekonstrukcja z końca lat 90. XX wieku (również w stylu rosyjskim), ponieważ w okresie radzieckim świątynię niemal całkowicie zniszczono, a na jej terenie umieszczono piekarnię. Obecnie znajduje się tu nie tylko cerkiew, ale cały monaster, który wyraźnie ożywia surowy krajobraz przemysłowego przedmieścia. Zasady w klasztorze są dość konserwatywne, dlatego bez wyraźnej potrzeby lepiej nie wchodzić na jego teren, choć sam widok z zewnątrz również jest interesujący.
}}
* {{zobacz
| name=Pomnik bojowników rewolucji. | alt= | url=ul. Wisimskaja 4 | adres= | lat=58.0372| long=56.3205| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwszy radziecki pomnik – permska wersja sierpa i młota.W grudniu 1905 roku w Motowiłice doszło do zbrojnego powstania robotników, brutalnie stłumionego przez policję.  Było to typowe dla tamtych czasów wydarzenie, które jednak miało poważne konsekwencje: część robotników przeszła do działalności partyzanckiej i ukrywała się w lasach przez kolejne dwa lata, przeprowadzając akcje przeciw policji, w tym również ekspropriacje, które były szczególnie popularną formą ich działalności. Tych partyzantów nazwano „łbowcami” (od nazwiska przywódcy, Aleksandra Łbowa). Pracujący w Permie w latach 1925–1927 Arkadij Gajdar poświęcił im nawet opowiadanie „Życie nic nie warte”. Do czasu ustanowienia władzy radzieckiej pamięć o wydarzeniach 1905 roku była w regionie wciąż żywa, dlatego już w 1920 roku na Górze Wysokiej („Wyszka”) wzniesiono pomnik zaprojektowany przez robotnika zakładu i uczestnika powstania – Wasilija Gomzikowa. To niekanoniczna wersja „sierpa i młota”, w której sierp jest klasyczny, natomiast młot ma formę parową – można tylko spekulować, jak potoczyłaby się historia, gdyby właśnie taki symbol znalazł się dwa lata później na herbie ZSRR. Z góry rozciąga się znakomity widok na zakład i całą Motowiłichę. Na Wyszkę można wejść schodami zaczynającymi się przy kładce dla pieszych na początku ulicy Mostowej. Oprócz pomnika na wzgórzu znajduje się także diorama poświęcona tym samym wydarzeniom.
}}
* {{zobacz
| name=Zakłady Motowiłińskie. | alt= | url=ul. Wisimskaja 4 | adres= | lat=58.034444| long=56.301389| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Działający od 1865 roku zakład zbrojeniowy specjalizuje się w produkcji artylerii, co łatwo zrozumieć po wizycie w znajdującym się tu muzeum. Historyczny charakter zakładu jest widoczny już z tego miejsca: zza linii kolejowej wyłania się para masywnych, przedrewolucyjnych budynków. Jednak „najlepszy widok na to miasto” rozciąga się z wcześniej wspomnianej Góry Wysokiej (Wyszki) albo z jednej z dwóch solidnych, żeliwnych klatek schodowych prowadzących z górnej części Motowiłichy do bram zakładu. Pierwsze schody zaczynają się w dalszej części skweru parku im. Siewierdłowa (PKiO im. Siewierdłowa), a drugie znajdują się nieco dalej i wychodzą na ulicę Siewierdłowa przy jej skrzyżowaniu z ulicą Iwanowską.
}}
[[Plik:ДК им. В. И. Ленина.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Kultury im. Lenina]]
* W '''górnej części Motowiłichy''' uwagę przyciągają zabytki konstruktywizmu – ''fabrika-kuchnia'' (ul. Uralska 85), szczęśliwie przekształcona w centrum handlowe;'' budynek technikum mechanicznego'' naprzeciwko (ul. Uralska 85) oraz położona na uboczu, dziś niemal zrujnowana ''przychodnia'' (ul. Lebiediewa 11). Na wschód od fabryki-kuchni, między ulicami Robotnic i Industrializacji (warto zwrócić uwagę na te nazwy!), znajduje się kwartał typowej zabudowy socjalistycznego miasta z początku lat 30. XX wieku. Jeszcze dalej na wschód pojawiają się drewniane domy (dobrze widoczne z tramwaju). W tej okolicy można również znaleźć malowniczą przedrewolucyjną ''wieżę ciśnień'' (ul. Anriego Barbusa 54) oraz ''stary szpital'' (ul. Graczowa 12).
[[Plik:Водонапорная_башня_на_улице_Анри_Барбюса.jpg|thumb|upright=1.35|Stara wieża ciśnień (ul. Anriego Barbusa)]]
* {{zobacz
| name=Dom Kultury im. Lenina. | alt= | url=ul. Uralska 93 | adres= | lat=58.023889| long=56.289444| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Dom Kultury zbudowany z okazji setnej rocznicy zakładów zbrojeniowych jest pod względem architektonicznym dość nietypowy: z „nadmiarem dekoracji” poradzono sobie tu w bardzo kreatywny sposób, pozostawiając klasyczny portyk, ale usuwając rzeźby, płaskorzeźby i inne ozdobne elementy. Stojący przed budynkiem popiersie Lenina – z pozoru zwykły element krajobrazu – został również zaprojektowany tak, aby harmonizował z masywną bryłą Domu Kultury. Los budynku jest osobliwy: nadal pełni funkcję domu kultury, ale jednocześnie należy do wspólnoty zielonoświątkowej.
}}
=== Na południe od centrum ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img46 Death Tower.jpg|thumb|upright=1.35|Wieża śmierci]]
Prospekt Komsomolski, z wszechobecnym bulwarem biegnącym przez środek, ciągnie się daleko na południe, sięgając samych obrzeży. Wzdłuż alei znajdują się nowoczesne rzeźby i osobliwe powojenne budynki.
* {{zobacz
| name=Wieża śmierci. | alt= | url= | adres=ul. Uralska 93 | lat=57.994896| long=56.253714| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jeden z rzadkich w Permie przykładów stalinowskiego empiru. Budynek ma wśród mieszkańców złą sławę, ponieważ został wzniesiony dla lokalnego Zarządu Spraw Wewnętrznych. Krąży o nim wiele miejskich legend – o więziennych piwnicach, zamurowanych robotnikach czy tajnych tunelach – choć w rzeczywistości wszystkie najciemniejsze epizody okresu stalinowskiego miały miejsce w innych lokalizacjach. Sam gmach w dalszej części alei Komsomolskiej powstał w latach 1949–1952. Po drugiej stronie placu Komsomolskiego warto zwrócić uwagę na dom nr 67 z ''monumentalnym panelem „Komsomoł w decydujących momentach historii”'', którymi uznano: wojnę domową, Wielką Wojnę Ojczyźnianą oraz lot człowieka w kosmos.
}}
* {{Znacznik|Skwer Motorowców|57.9848 |56.2532 |typ=natura}}'''Skwer Motorowców''', al. Komsomolski / ul. Czkałowa. Aleja Komsomolska kończy się przy bramie Permskich Zakładów Silnikowych, jednego z najważniejszych w Rosji producentów silników lotniczych. Zestaw popiersi w skwerze ma wyraźny wydźwięk polityczny: dwóch konstruktorów (A.D. Szwecow i P.S. Sołowjow) zestawiono z trzema działaczami państwowymi (Ordżonikidze, Swerdłow oraz A.G. Sołdatow, który nadzorował ewakuację zakładów zbrojeniowych na Ural). W centrum kompozycji znajduje się myśliwiec MiG-31, który latał na silnikach produkowanych w Permie.
=== Muzea ===
[[Plik:Пермская скульптура Параскева.jpg|thumb|upright=1|Paraskewa — permska drewniana rzeźba]]
[[Plik:20-inch ship's cast-iron cannon.JPG|thumb|upright=1.35|Permska „car-działo”]]
* {{zobacz
| name=[https://museumperm.ru/branch/dommeshkova Permskie Muzeum Krajoznawcze] | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11 | lat=58.0187| long=56.2468| wskazówki=Dom Mieszkowa
| tollfree=+7 (342) 257-18-09 | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=10:00–19:00 (nieczynne w poniedziałki), 💰 200 ₽. Dobre muzeum z ekspozycją poświęconą historii regionu oraz kolekcją przedmiotów tzw. permskiego stylu zwierzęcego (sztuka figuralna Uralu).
}}
* {{zobacz
| name=[https://museumperm.ru/branch/mpd Muzeum Permskich Starożytności] | alt= | url=| adres=ul. Sybirskaja 15 | lat=58.013949| long=56.2450097| wskazówki=Dom Mieszkowa
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=🕑 10:00–19:00 (nieczynne w poniedziałki), 💰 200 ₽. Jednym z okresów geologicznych odkrytych na Uralu jest perm, od którego nazwę wziął cały okres. Nic więc dziwnego, że w mieście działa własne muzeum paleontologiczne. Można tu zobaczyć m.in. kompletny szkielet mamuta oraz wiele innych „dziwnych stworzeń” – nie tylko tych z okresu permskiego, ale również znacznie „młodszych” zwierząt.
}}
* {{zobacz
| name=[https://permartmuseum.com/ Permska Galeria Sztuki] | alt= | url=| adres=Pr. Komsomolski 4 | lat=58.016389| long=56.234444| wskazówki=Sobór Przemienienia Pańskiego
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=🕑 wt–śr 10:00–19:00, czw 12:00–21:00, pt–sb 10:00–19:00, nd 11:00–19:00, 💰 200 ₽. Najważniejszym elementem tego muzeum jest kolekcja rzeźby drewnianej, która wyróżnia je na tle innych instytucji tego typu. Rosyjska Cerkiew prawosławna nigdy szczególnie nie wspierała rzeźby, a często wręcz ją zakazywała, dlatego obwód permski stał się niemal jedynym regionem Rosji, gdzie tradycja drewnianej rzeźby sakralnej była tak rozwinięta. Zbiory znajdują się na trzecim piętrze muzeum i obejmują kilkadziesiąt eksponatów, wywierających duże wrażenie. Na pierwszym piętrze znajduje się dość standardowa, choć solidna kolekcja sztuki rosyjskiej XVIII–XX wieku, a na drugim niewielki zbiór sztuki zachodnioeuropejskiej z kilkoma znanymi nazwiskami. Muzeum regularnie organizuje także interesujące wystawy czasowe.
}}
* {{zobacz
| name=Muzeum Historii Zakładów Motowiłińskich | alt= | url=| adres=ul. 1905 roku 20 | lat=58.035639| long=56.310183| wskazówki=Sobór Przemienienia Pańskiego
| tollfree=(342) 260-59-76. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=🕑 śr–pt 9:00–18:00, sb–nd 10:00–19:00, 💰 wstęp wolny. Nietypowo otwarte dla osób z zewnątrz muzeum zakładowe, którego główna ekspozycja znajduje się… na świeżym powietrzu. Prezentowane są tu różnorodne systemy artyleryjskie – od permskiej „car-działa” z połowy XIX wieku aż po rakiety balistyczne. Ekspozycja wewnętrzna ma bardziej „pokojowy” charakter: poświęcona jest historii zakładu, zaczynając od jego XVIII-wiecznego poprzednika – huty miedzi. Warto zwrócić uwagę na modele gigantycznych pras, walcarek oraz codzienne realia pracy metalurgów w XIX wieku. Brama terenu ekspozycji plenerowej jest na noc zamykana, ale część eksponatów można zobaczyć także przez ogrodzenie.
}}

== Najbliższe okolice ==

* [[Krasnokamsk]]
* [[Dobrianka]]
* [[Kungur]]
* [[Nytwa]]

== Praca ==
Perm jest jednym z największych ośrodków przemysłowych w kraju. Przemysł rozwija się głównie na obrzeżach miasta, szczególnie przodują w tym dwie dzielnice: Ordżonikidżewski rejon (Орджоникидзевский район) i Industrialny rejon (Индустриальный район).

Spośród największych przedsiębiorstw zlokalizowanych w Permie warto wymienić: oddziały Łukoilu i Gazpromu, Morion (producenta oraz właściciela ośrodków badawczych ds. telekomunikacji), Fabryka Słodyczy Kamskaya (własność Nestlé), Sibur-Chimprom (przemysł petrochemiczny), PNPPK (produkcja oprzyrządowania samolotów i systemów nawigacji). Regionalne oddziały w mieście posiadają także największe krajowe banki, firmy maklerskie czy firmy inwestycyjne.

Średnia wypłata wśród ludności Permu w roku 2020 wyniosła 40 tysięcy rubli. Największy wzrost odnotowało wtedy górnictwo, telekomunikacja i branża bankowości. Zarobki mieszkańców regionu wahają się w przedziale 25 - 55 tysięcy rubli, co odpowiada około 1400 - 4200 złotych.

== Nauka ==
Perm jest dużym ośrodkiem naukowym, w którym koncentruje się wiele instytutów Oddziału Uralskiego Rosyjskiej Akademii Nauk, dziesiątki instytutów badawczych i projektowych, siedem instytucji szkolnictwa wyższego prowadzących różnorodne badania naukowe na tematy stosowane i podstawowe. Niektóre organizacje naukowe są zjednoczone w Perm Scientific Center of the Ural Branch of the Russian Academy of Sciences.

== Zakupy ==
Wraz z dynamicznym rozwojem miasta, wokół niego zaczęły powstawać centra handlowe. Większość z nich znaleźć można przy obwodnicy miasta (droga R242), biegnącej w kier. Jekaterynburga. Zdecydowanie jednym z obowiązkowych miejsc do odwiedzenia jest Centralny Targ (Центральный рынок) przy ul. Puszkina, na którym można znaleźć naprawdę wiele ciekawych rzeczy. W Permie można zauważyć wiele produktów z [[Chiny|Chin]] czy Azji Środkowej, sprzedawane przez przyjezdnych handlarzy.

* '''Центральный универмаг Мотовилихи''' (Central Mall Motowiliha) - Ul. 1905 Goda 18A - niewielkie centrum handlowe z supermarketem, salą zabaw i wieloma małymi butikami. W pobliżu przystanek tramwajowy i muzeum wyposażenia wojska rosyjskiego (Музей Мотовилихинских заводов).
* '''Аврора''' (Awrora) - Ul. Stachanowskaja 40A - spory dom targowy, przy granicy miasta. Duży wybór produktów zarówno w samym budynku, jak i sąsiednich pomniejszych. W promieniu kilkuset metrów 3 przystanki autobusowe, duże rondo, park, poczta oraz kilka lokali typu fast food.
* '''[http://www.domino.ru/ Домино]''' (Domino) - Ul. Kujbyszewa 85A - mała galeria ze sklepem spożywczym, kafeterią, dużym wyborem AGD i odzieży. Niedaleko znajduje się Wieża Śmierci.

== Gastronomia ==

* '''Пермская кухня''' (Piermskaja Kuchnia) - Ulica Gazety Zwiezda 75 (ул. Газеты Звезда 75), tel. +7 (342) 244-13-55 - lokal serwuje regionalne odmiany powszechnej rosyjskiej kuchni. Wnętrze posiada nowoczesny charakter, a atmosferę umilają specjalni goście.
* '''Бостон''' (Boston) - Prospekt Komsomolski 66 (Комсомольский пр. 66) - niewielka restauracja typu fast food, z bardzo szybką obsługą. Bar posiada opcję dowozu oraz menu online. Atutem jest lokalizacja przy jednej z głównych ulic miasta.
* '''Компот''' (Kompot) - Ul. Sibirskaja 47A (ул. Сибирская, 47А), tel. +7 (342) 241-05-05 - przytulny lokal, utrzymany w specyficznym stylu amerykańskim. W pobliżu znajduje się Park Rozrywki im. Gorkiego, stadion Dinamo Perm oraz McDonald's.
* '''[http://roma59.tilda.ws/ РомаНальёт]''' (RomaNaljot) - Ul. Piermskaja 68 (Пермская ул. 68), tel. +7 (342) 278-83-84 - pub z bardzo dobrymi obiadami oraz alkoholem. Istnieje możliwość rezerwacji, oglądania meczów czy degustacji. Niestety wewnątrz jest mało miejsc, ale działa tu świetna obsługa.
* '''[http://sufraperm.ru/ Суфра]''' (Sufra) - ul. Monastyrskaja 14 (ул. Монастырская 14), tel. +7 (342) 259-07-80 - egzotyczne kaukaskie wnętrze i perska kuchnia, serwowana przez permskich Azerów. Restauracja położona na przeciw Głównego Meczetu, obok dużego hotelu.

== Festiwale, imprezy ==

* '''[http://www.arabesque.permonline.ru/news.html Арабеск]''' (Arabiesk) - coroczny konkurs baletowy, trwający kilka dni.
* '''[https://eng.flahertiana.ru/ Międzynarodowy Festiwal Filmów Dokumentalnych Flahertiana]''' - organizowany we wrześniu lub październiku.
* '''[https://diaghilevfest.ru/en/ Międzynarodowy Festiwal Diagilewa]''' (Дягилевский фестиваль) - wydarzenie prezentuje różne gatunki i ruchy artystyczne, style i formaty. Muzyka antyczna, badania tendencji muzyki współczesnej, niezwykłe interpretacje obok występów akademickich. Po nocnych wydarzeniach odbywają się poranne koncerty. &lt;bdi&gt;Festiwal trwa około dwóch tygodni i ma miejsce w różnych obiektach w mieście.&lt;/bdi&gt; Koszt wstępu wynosi o&lt;bdi&gt;d &lt;abbr&gt;500&lt;/abbr&gt; do &lt;abbr&gt;10 000 rubli&lt;/abbr&gt;. Zaleca się zakup biletów z wyprzedzeniem, ponieważ bilety na najpopularniejsze spektakle mogą zostać wyprzedane pierwszego dnia od uruchomienia sprzedaży.&lt;/bdi&gt;
Część koncertów czy zwykłe mecze odbywają się np. na stadionie Dinamo Perm (oznaczonym na mapie piłką).

== Noclegi ==

== Kontakt ==

== Bezpieczeństwo ==
Miasto nie należy do najniebezpieczniejszych, ale warto zachować podstawowe zasady zabezpieczenia się np. przed napaścią czy kradzieżą. Zaleca się omijanie ślepych uliczek, cmentarzy czy ciemnych parków nocą. Za dnia można paść ofiarą kradzieży kieszonkowych w miejscach tłocznych jak chińskie sklepy albo bazary.

W przypadku nagłego wypadku czy zwykłej konsultacji można udać się do Szpitalu Klinicznego Kraju Permskiego (Пермская краевая клиническая больница), a w przypadku dzieci czy młodzieży do Szpitala Pediatrycznego nr.13 (Детская Больница № 13) przy ul. Lebiediewa 44.

== Informacje turystyczne ==

== Wyjazd ==
Opuszczając Perm warto odwiedzić jedną z kilku położonych niedaleko atrakcji:

* '''[http://www.perm36.ru/eng/ Perm-36]''' - oddalony 95 km na wschód od miasta znany obóz radzieckiego systemu Gułagów. Utworzone tu muzeum idealnie odwzorowuje smutny obraz syberyjskiego łagru, w którym zginęły tysiące więźniów. Cena wstępu wynosi 300 rubli dla dorosłych, 150 rubli dla młodzieży. W 3 środę każdego miesiąca os. do lat 18 wstęp bezpłatny. Miejscowość: Kuczino (Кучино).
* '''[http://www.museum.perm.ru/filiali/muzey-khohlovka Chochłowka]''' - ta położona 40 km na północ wioska stanowi  [[Kategoria:Kraj Permski]] jeden z niewielu tak dobrze zachowanych zespołów architektury drewnianej w Rosji. Skansen składa się z 20 domostw, spośród których najstarsze sięgają XVII wieku. Dodatkowo wokół rozpościerają się lasy i wody Kamy.
{{Użyteczny}}


{{Atrybucja}}
{{Jest w|Kraj Permski}}</text>
      <sha1>jf14l8r4fa448qyk70fnflyfmsnchpm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>157176</id>
      <parentid>157174</parentid>
      <timestamp>2026-06-04T09:19:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Najbliższe okolice */</comment>
      <origin>157176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61687" sha1="3gloxx8bimpp26x9cl0xowwg3k9rds8" xml:space="preserve">{{Top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Perm
 |nazwa oryginalna = Пермь
 |widok            = Свято-Троицкая_(Слудская)_церковь_в_лучах_заката.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Coat_of_Arms_of_Perm.svg
 |mapa             = Perm in Russia.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Russia.svg|20px]] [[Rosja]] 
 |region           = [[Plik:Flag_of_Perm_Krai.svg|20px]] [[Kraj Permski]]
 |powierzchnia     = 800,5
 |wysokość         = 149
 |ludność          = 1 027 500
 |prefiks          = +7 342
 |kod pocztowy     = 614xxx
 |www              = https://gorodperm.ru/
}}
'''Perm''' ([[Rozmówki rosyjskie|ros]]. Пермь) to największe miasto i stolica [[Kraj Permski|Kraju Permskiego]] i jedno z miast [[Rosja|Rosji]] liczące ponad milion mieszkańców. Przed rewolucją było stolicą prowincji, a obecnie stanowi centrum rozległego regionu o niezwykłej przyrodzie i bogatej historii. Sam Perm został przytłoczony przez przemysł, który przekształcił miasto w konglomerat dymiących kominów, stref przemysłowych i budynków z czasów sowieckich, za którymi trudno dostrzec fragmenty przeszłości. Dla większości podróżnych Perm będzie jedynie wspomnieniem, ale jeśli jesteś naprawdę ciekawy, znajdziesz tu mnóstwo interesujących rzeczy do zobaczenia – od starych fabryk po muzeum rzeźby drewnianej, a majestatyczna rzeka Kama nikogo nie pozostawi obojętnym.

== Charakterystyka ==
Perm leży nad rzeką Kamą, nieco na południe od jej ujścia do Czusowej, na granicy dwóch zupełnie odmiennych stref naturalnych. Na południe od miasta rozciąga się lasostep, a na północ, za Czusową i Kamą, tajga. Nazwa Perm jest bardzo stara. Ludy północnego zachodu używały jej na określenie terenów dalekiego wschodu wzdłuż rzek Wyczegda i Kama (patrz też [[Kraj Permski]]). Współczesny Perm znajduje się na południu tego starożytnego regionu. Podobnie jak [[Twer]], Perm jest żeński. Mieszkańcy miasta nalegają, aby nazwę wymawiać z miękkim „r” – ''Perm''.

=== Historia ===
Perm to typowe miasto [[Ural]]u, wyrosłe z zakładów metalurgicznych: Jegoszycha (1723) i Motowilicha (1736). Zakład Jegoszycha nie działał długo, został zamknięty w 1788 roku. Jednak osada, która rozwinęła się wokół niego, stała się już miastem i otrzymała nazwę Perm. Zaledwie kilka lat później stał się również centrum prowincji, jednocząc niemal wszystkie miasta [[Ural]]u i związane z nimi gałęzie przemysłu. Przyczyn było kilka, z których jedna prawdopodobnie związana była z transportem: Perm, położony nad Kamą, był najdalej na wschód wysuniętym punktem, stosunkowo łatwo dostępnym z centralnej [[Rosja|Rosji]], zanim powstała kolej.

Perm zachował status stolicy prowincji aż do rewolucji. Znalazło to wyraźne odzwierciedlenie w wyglądzie miasta, choć pierwotna wersja prowincjonalnej zabudowy nie przetrwała pożaru z 1842 roku. Później próbowano budować z kamienia, ale z powodu braku środków wzniesiono również drewniane domy, tynkowane i malowane na kamień – kilka z tych „hybryd” przetrwało do dziś. Produkcja metalurgiczna zakładu Motowilicha ostatecznie zamarła w połowie XIX wieku, ale została zastąpiona produkcją broni, a przed rewolucją ogromna Permska Fabryka Armat zaopatrywała armię rosyjską w jedną piątą całego arsenału. Pojawiła się jednak bomba z opóźnionym zapłonem: duża fabryka miała liczny proletariat, więc nazwa Motowilicha kojarzy się obecnie przede wszystkim z rewolucyjnymi wydarzeniami z 1905 roku, które miały tu dość dramatyczny przebieg.

Perm poniósł kolejną porażkę podczas wojny domowej, kiedy to zarówno biali, jak i czerwoni spustoszyli miasto. Władze sowieckie najwyraźniej nie były zachwycone arystokratycznym Permem – w 1923 roku stolicę Uralu przeniesiono do proletariackiego [[Jekaterynburg]]a. Miasto pozostawało bez własnego regionu do 1938 roku, kiedy to utworzono obwód permski, późniejszy [[Kraj Permski]]. W latach 1940–1957 miasto nosiło nazwę Mołotow na cześć Wiaczesława Mołotowa, tego samego, który podpisał pakt Ribbentrop-Mołotow. Jednak ta postać polityczna urodziła się dość daleko stąd, w Kukarce (obecnie Sowieck), i nie miała bezpośredniego związku z Permem. 

=== Nowoczesność ===
W najnowszej historii [[Rosja|Rosji]] obwód permski aktywnie przyjął rolę regionu postępowego i innowacyjnego. Oleg Czirkunow, który objął urząd gubernatora w 2004 roku, zaprosił do miasta modnych moskiewskich projektantów, którzy natychmiast otworzyli w Permie muzeum sztuki współczesnej, ozdobili ulice spektakularnymi pomnikami, takimi jak litera „P” (ogłoszona symbolem Permu), i przedstawili napoleońskie plany przekształcenia Permu w najnowocześniejsze miasto Europy, jej kulturalną stolicę. Kiedy gubernator kilka lat później opuścił stanowisko i po cichu uciekł do tej samej Europy, wielu projektantów podążyło za nim, choć niektórzy pozostali, dzięki czemu życie kulturalne miasta pozostaje niezwykle tętniące. Perm to również doskonałe miejsce dla miłośników historii i tych, którzy lubią leniwe, przemyślane spacery: za palisadą nowoczesnych budynków kryją się fragmenty starożytności, rozległe widoki na Kamę i klimat dawnego uralskiego przemysłu. Warto zatrzymać się w mieście przynajmniej na jeden dzień, a biorąc pod uwagę muzea i okolicę, drugi lub trzeci dzień również nie będzie złym pomysłem.

=== Orientacja ===
Podobnie jak wiele miast położonych nad dużymi rzekami, Perm ma wydłużony kształt: ponad 40 km wzdłuż Kamy i zaledwie 5-6 km szerokości. Wszystkie interesujące dzielnice znajdują się na lewym (południowym) brzegu. '''Centrum''' miasta jest przesunięte na zachód. Zaczyna się w miejscu, gdzie [[Kolej Transsyberyjska]] łączy się ze starą Linią Gornozawodską biegnącą wzdłuż Kamy, i wzdłuż niezmiennej ulicy Lenina ciągnie się na wschód przez około 4 km: najpierw nowa część radziecka, a następnie (za Prospektem Komsomolskim) stara część gubernialna. Dzielą je ogromny (około kilometra długości!) plac zwany ''Esplanadą''. Na wschodzie zabudowa kończy się w wąwozie rzeki Jegoszycha, za którym zaczyna się '''Motowilicha''' – kolejna historyczna i godna uwagi dzielnica, utworzona wokół fabryki zbrojeniowej. Reszta Permu składa się ze stref przemysłowych, osiedli mieszkaniowych, osiedli fabrycznych i sektora prywatnego, gdzie nie ma nic do zobaczenia poza lokalnym kolorytem.

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
Do [[Moskwa|Moskwy]] jest 6-7 lotów (niektóre z nich odbywają się nocą) i jeden do [[Petersburg]]a. Istnieje również wiele lotów regionalnych do zachodniej [[Syberia|Syberii]] i na [[Ural]], ale nie są one regularnie obsługiwane. Wszystkie loty międzynarodowe są czarterami.

{{Znacznik|Lotnisko Bolszoje Sawino|57.914444|56.021111|typ=transport}}'''[https://aviaperm.ru/ Lotnisko Bolszoje Sawino]''' ({{IATA|PEE}}). ☎ Informacje: +7 (342) 299-17-71, kasa biletowa na lotnisku: +7 (342) 299-15-95. Loty krajowe odlatują z nowego Terminalu A, podczas gdy stary Terminal B obsługuje tylko kilka lotów międzynarodowych. Przejście z jednego terminalu do drugiego jest najwyraźniej niemożliwe, chyba że zjedziemy na Trasę Kosmonawtowa, co stanowi znaczny objazd (prawie 2 km). Nowy terminal obiecuje standardową infrastrukturę lotniska, w tym przechowalnię bagażu (443 ruble dziennie). 

''Jak dojechać'': Z dworca autobusowego na lotnisko należy wsiąść do autobusu podmiejskiego linii 108; Podróż trwa około pół godziny. Spodziewaj się 3-4 odjazdów na godzinę w godzinach 6:00-23:00. Taksówka do centrum miasta kosztuje od 400 ₽. Z centrum autobus jedzie do Terminalu A, następnie do Terminalu B, a stamtąd z powrotem do miasta.

Obok Terminalu B znajduje się [https://www.polethotel.ru/ Hotel Polet] (tel. +7 (342) 294-96-46, pokój jednoosobowy/dwuosobowy: 2900/4100 ₽). Po otwarciu nowego terminalu stał się on praktycznie bezużyteczny dla podróżnych, ponieważ większość lotów wymaga skorzystania z taksówki. Jeśli odlatujesz ze starego terminalu, możesz skorzystać z całodobowej restauracji hotelowej. Ceny są takie same jak na lotnisku, ale jest tam przytulniej i ciszej.

=== Koleją ===
Perm leży na północnej odnodze [[Kolej Transsyberyjska|Kolei Transsyberyjskiej]], między [[Kirow]]em a [[Jekaterynburg]]iem. Codziennie przejeżdża tędy siedem do ośmiu par pociągów: wszystkie syberyjskie z [[Petersburg]]a i niektóre z [[Moskwa|Moskwy]]. Rozkład jazdy nie jest jednak zbyt dogodny, ponieważ połowa pociągów kursuje o tej samej porze, praktycznie jeden po drugim.

Z [[Jekaterynburg]]a podróż trwa 5,5-6 godzin. Są tylko trzy pociągi dzienne (w tym Łastoczka), reszta kursuje w nocy. Z [[Kirow]]a podróż trwa 7,5-8 godzin, a z [[Głazow]]a 4,5-5 godzin. Nocny pociąg do [[Iżewsk]]a jest dość dogodny (7-8 godzin).

Pociągi podmiejskie docierają do [[Kungur]]u (2 godziny), [[Czusowoj]]u (3-3,5 godziny) i [[Kizieł|Kiziela]] (4,5 godziny).

[[Plik:Perm_I_Railway_Station.jpg|thumb|upright=1.35|Stary dworzec Perm I]]
{{Znacznik|Perm I|58.020048 |56.252410 |typ=transport}}'''Perm I''', ul. Monastyrskaja 5. Stary permski dworzec kolejowy, zbudowany dla linii Gornozawodskiej, która dotarła do miasta 30 lat przed powstaniem nowoczesnej [[Kolej Transsyberyjska|Kolei Transsyberyjskiej]]. Obecnie stacja obsługuje jedynie pociągi podmiejskie do Czusowskiej i Ugleuralskiej; pociągi dalekobieżne się tu nie zatrzymują. Mało prawdopodobne jest, aby przyjechać na tę stację lub z niej odjechać, ale sam budynek jest wart zobaczenia – to lokalny punkt orientacyjny i jeden z najwspanialszych rosyjskich dworców kolejowych XIX wieku. 

{{Znacznik|Perm II|58.004285 |56.180010 |typ=transport}}'''Perm II''', ulica Lenina 89. Główny dworzec kolejowy w mieście, na którym zatrzymują się wszystkie pociągi dalekobieżne i z którego odjeżdżają niektóre pociągi podmiejskie. Ten nowoczesny budynek, stosunkowo niewielki jak na standardy kolei transsyberyjskiej, znajduje się między liniami do Czusowskiej i [[Jekaterynburg]]a. Oprócz poczekalni znajduje się tam kawiarnia Strela (czynna od 9:00 do 21:00), niezbyt zachęcająca kawiarnia, oraz przyzwoita, całodobowa kawiarnia Kofe-Love – wydzielona część poczekalni z sofami i barem. Są tam również toalety. Stacja znajduje się na zachodnim krańcu Alei Lenina, 2,5 km od centrum (Esplanady) lub cztery przystanki komunikacją miejską.

=== Samochodem ===
Do Permu z zachodu prowadzą dwie drogi: odnoga autostrady [[Plik:M7-RUS.svg|25px]] przez [[Iżewsk]] (280 km) oraz nienumerowana autostrada z [[Kirow]]a (500 km). Stan obu dróg na 2021 rok był zadowalający. Droga do [[Jekaterynburg]]a (360 km) jest doskonała, w większości dwupasmowa, z licznymi poszerzeniami i pasami do wyprzedzania na wzniesieniach. Przed [[Jekaterynburg]]iem jest to autostrada czteropasmowa, a w pobliżu Permu – sześciopasmowa. Do [[Iżewsk]]a można również dojechać lewym brzegiem Kamy, przekraczając rzekę w [[Czajkowski]]m, lub prawym brzegiem, ale przez [[Wotkińsk]]: wszystkie te trasy są mniej więcej równoważne. Nie ma oczywistej drogi do [[Ufa|Ufy]] (470–550 km); trzeba będzie skorzystać z dróg lokalnych.

Jeśli przejeżdżasz przez Perm tranzytem, ​​skorzystaj z obwodnicy: miasto ma duże odległości i bardzo zatłoczone drogi. Do [[Bieriezniki|Bierieznik]], [[Solikamsk]]a i [[Czusowoj]]u można dojechać rzeką Kamą przez miasto lub obwodnicą. Na Kamie znajdują się tylko trzy mosty: most obwodowy na zachodnim krańcu miasta, most Komunalny w centrum oraz zapora Kamskiej Elektrowni Wodnej na północnym krańcu Permu.

Cała centralna część miasta jest objęta strefą płatnego parkowania w dni powszednie. Znalezienie wolnego miejsca może być trudne. Aktualne informacje o cenach i metodach płatności można znaleźć na stronie internetowej operatora lub na tablicach informacyjnych przy ulicach.

=== Autobusem ===
W Kraju Permskim nie ma wielu linii kolejowych, więc komunikacja autobusowa jest dobrze rozwinięta. Transport poza region jest znacznie rzadszy: na przykład autobusy do [[Jekaterynburg]]a (7 godzin) kursują tylko 2-3 razy dziennie, często w nocy, a do [[Kirow]]a nie ma żadnych połączeń. Więcej autobusów kursuje na południe: do [[Iżewsk]]a (5 godzin) 5-6 razy dziennie, a do [[Ufa|Ufy]] (10-11 godzin) bezpośrednie połączenia są dostępne kilka razy dziennie. 

{{Znacznik|Dworzec Autobusowy Centralny|58.002348 |56.23230 |typ=transport}}'''Dworzec Autobusowy Centralny''', ul. Rewolucji 68. ☎ +7 (342) 236-43-00, +7 (342) 236-44-34. 🕑 5:00 - 22:40. Stary budynek pełen straganów z samsą i innymi wypiekami wątpliwej jakości. Po drugiej stronie ulicy znajduje się rozległy i raczej mało zachęcający targ centralny. Obok dworca autobusowego znajduje się nowe centrum handlowe z supermarketem Piateroczka, a tuż przy placu McDonald's (7:00–23:00). Przechowalnia bagażu: 90 ₽/doba. Esplanada znajduje się niecały kilometr od dworca autobusowego; można tam dojść pieszo. 

{{Znacznik|Dworzec autobusowy Jużnaja|57.974564 |56.262217 |typ=transport}}'''Dworzec autobusowy Jużnaja''', ul. Iżewskaja 2. 🕑 5:45–21:45. To ostatni przystanek autobusów do [[Kungur]]u i kilku innych miejsc.

=== Statkiem ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img35 River station.jpg|thumb|upright=1.35|Stacja rzeczna]]
Od dawna nie ma regularnych rejsów po Kamie. Rejsy odbywają się kilka razy w miesiącu, wiele z nich wypływa z Permu, a czasami kontynuuje do [[Moskwa|Moskwy]] lub [[Astrachań|Astrachania]]. Tylko bardzo rzadkie rejsy rzeczne w górę Kamy.

{{Znacznik|Dworzec Rzeczny|58.0207 |56.2513 |typ=transport}}'''[http://rechnojvokzalperm.ru/ Dworzec Rzeczny]''', ulica Monastyrskaja (''w pobliżu stacji Perm I''). Ten piękny przedwojenny budynek (wybudowany w 1940 roku) dawno przestał pełnić swoją funkcję i został przekształcony w muzeum. Obecnie mieści się w nim multimedialna wystawa „Rosja – Moja Historia”.

== Komunikacja ==
{{mapa|58.00555|56.24279|zoom=12|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar,metro,praca}}
[[Plik:Perm asv2019-05 img23 Kama River.jpg|thumb|upright=1.35|Pociąg miejski wzdłuż rzeki Kama]]
Autobusy i tramwaje. Godziny kursowania: od 5:30 do 23:30. Trasy i rozkłady jazdy są dostępne na [https://www.gortransperm.ru/ stronie internetowej miejskiego transportu]. '''Przejazd''' kosztuje 33 ruble (stan na 2022). W ciągu 40 lub 60 minut (czas zależy od numeru linii) można dokonać jednej przesiadki za 17 rubli. Opłata u konduktora gotówką lub zbliżeniową kartą bankową. W Permie funkcjonuje także [https://xn--59-jlcdkn1aeeel.xn--p1ai/ karta miejska „Malachit”] (kaucja za kartę: 50 rubli), która działa jako portmonetka elektroniczna lub bilet dobowy (124 ruble). Kartę można kupić w oddziałach banku „Pochtobank” oraz w punktach o nazwie „Centralna Kasa”. Doładowanie jest możliwe przez bankomaty Sbierbanku lub usługę Sberbank Online.

Plany lokalnych władz dotyczące rozwoju miejskiej kolei elektrycznej nie cechują się dużą konsekwencją. Pomysł całkowitego zamknięcia linii biegnącej wzdłuż Kamy, łączącej dwa miejskie dworce, został zastąpiony entuzjazmem dla aktywnego rozwoju połączeń podmiejskich. Według stanu na 2022 rok pociągi elektryczne kursują ze stacji Perm-2 przez Perm-1 w kierunku Elektrowni Wodnej na Kamie co pół godziny rano i wieczorem, z długą przerwą w środku dnia. Pociągami tymi wygodnie dojechać do dzielnicy Motowilicha, a z okien można podziwiać nietypowe widoki. Jednak w drogę powrotną najprawdopodobniej wybierzesz już zwykły transport naziemny.

== Warto zobaczyć ==
Jeśli jesteś w Permie tylko na krótko, wybierz się na spacer po centrum miasta – najlepiej ulicą Monastyrską wzdłuż rzeki Kamy, a stamtąd do meczetu katedralnego. Odwiedź galerię sztuki, aby zobaczyć permskie drewniane rzeźby, a następnie udaj się do Motowilichy i zwiedzaj okolicę z Góry Wyszki. Ten minimalistyczny plan zwiedzania można z łatwością zrealizować w pół dnia, a dzięki niemu zyskasz dobry pogląd na miasto.

=== Centrum prowincjonalne ===
Stare centrum Permu ogranicza rzeka Kama na północy, Prospekt Komsomolski na zachodzie, wąwóz rzeki Jegoszycha na wschodzie i rozciąga się mniej więcej do ulicy Puszkina na południu. Ta część miasta jest dobrze przygotowana dla turystów. Perm był podobno pierwszym miastem w [[Rosja|Rosji]], które wytyczyło specjalny szlak turystyczny – zieloną linię narysowaną na asfalcie: około 40 punktów orientacyjnych, każdy z dobrze opisanym szyldem. Bardziej kontrowersyjną inicjatywą była czerwona linia, poświęcona celebrytom mieszkającym w Permie i ich związkom. Budynki wzdłuż czerwonej linii również są w większości zabytkowe, ale napisy na szyldach przypominają niekiedy artykuły z tabloidów.

Jako stolica [[Ural]]u, Perm, miasto prowincjonalne, przyciągał wielu celebrytów, którzy później o nim pisali. Choć Czechow dość trafnie umiejscowił akcję swojej sztuki „Trzy siostry” w Permie, autor „Doktora Żywago” nie poczynił żadnych bezpośrednich twierdzeń, Perm jest również (i nie bez powodu) uważany za inspirację dla miasta Jurjatina. W centrum miasta znajduje się wiele miejsc związanych z literaturą, a jeśli ktoś jest zainteresowany, może wybrać się na osobny spacer po nich.

==== Wzdłuż Kamy ====
[[Plik:П-9.jpg|thumb|upright=1.35|Lokomotywa parowa na stacji Perm-I]]
* {{zobacz
| name=Dworzec Perm I | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska | lat=58.020289| long=56.252531| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kolej przybyła do Permu nie ze stolic, ale ze wschodu. Odizolowana linia Gornozawodskaja z Permu do [[Jekaterynburg]]a (przez Chusovoy i [[Niżny Tagił]]) została zbudowana w latach 1874-78 w celu przeładunku towarów na statki w Permie i transportu ich dalej wzdłuż Kamy. Budynek stacji w stylu neorosyjskim (1878) zaprojektował petersburski architekt Peter Schreiber i dokładnie taki sam powstał na drugim końcu linii, w [[Jekaterynburg]]u - obecnie jest to stary dworzec z muzeum kolejnictwa. Zewnętrznie stacje Perm i Jekaterynburg nie są zbyt podobne, ponieważ w 1899 do Permu dodano drugą wieżę, co, co dziwne, bardzo do niej pasowało. W pobliżu znajdują się stare magazyny z końca XIX wieku i pomnik parowozu.
}}
* {{zobacz
| name=Sobór Pietropawłowski | alt= | url= | adres=ul. Sowiecka 1| lat=58.019167| long=56.255556| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Zakład Jegoszycha, z którego wywodzi się Perm, znajdował się, jak można się domyślić, nad rzeką Jegoszycha – wschodnią granicą współczesnego centrum Permu. W XIX wieku, po pożarach i odbudowie, miasto przesunęło się na zachód, a teren dawnej fabryki zaczął bardziej przypominać przedmieścia. Stojący w tym miejscu niepozorny kamienny kościół to ostatnia rzecz, która pozostała po fabryce. Został zbudowany w 1760 roku na miejscu drewnianego kościoła.
}}
[[Plik:Perm asv2019-05 img26 Monastyrskaya11.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Meszkowa]]
* {{zobacz
| name=Dom Meszkowa | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11| lat=58.01875| long=56.246756| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Historia najlepszych budynków Permu jest zaskakująco podobna: najpierw zbudowano zwykłą rezydencję, a następnie kupił ją kupiec, który zamówił niecodzienną dekorację. Tak było w przypadku słynnego dworu Gribuszynów, ale początek tego procesu dał Mikołaj Wasiljewicz Meszkow (1851-1933), właściciel statku parowego i filantrop, któremu przedrewolucyjny Perm zawdzięczał niemal wszystko: od własnego uniwersytetu po uratowanie prowincji przed głodem, który miał miejsce w 1891. Klasyczny dwór nad brzegiem rzeki Kamy został zbudowany jeszcze w 1820. W 1842 uległ zniszczeniu w wyniku pożaru i przez długi czas stał opuszczony. W latach 1887-89. Meszkow, który kupił dwór, odnowił budynek w duchu eklektyzmu i okazał się bardzo piękny - dom wygląda szczególnie dobrze od strony rzeki Kamy. Obecnie mieści się w nim muzeum historii lokalnej.
}}
* {{Znacznik|Skwer im. Reszetnikowa|58.018333|56.242222|typ=natura}}'''Skwer im. Reszetnikowa'''. Przed rewolucją główny deptak miasta, a jak na dzisiejsze standardy - mały publiczny ogród wzdłuż ulicy Monastyrskiej z pięknym widokiem na rzekę Kamę. Jego najbardziej rozpoznawalnym elementem był pomnik bohaterów wojny domowej - żeliwny monolit zbudowany w 1985 roku. Po drugiej stronie ulicy, na rogu ulic Monastyrskiej i Sibirskiej, dom Wierderewskiego jest przykładem rozwoju Permu po pożarze w 1842: parterowy drewniany dwór, ozdobiony kamieniem. Obok znajduje się Dom z Lwami (ul. Monastyrska 15) – typowy stalinowski budynek wybudowany w 1946 roku, z jakiegoś powodu ozdobiony postaciami lwów.
[[Plik:Пермская художественная галерея. Вид с Камы.jpg|thumb|upright=1.35|Sobór Przemienienia Pańskiego]]
* {{zobacz
| name=Sobór Przemienienia Pańskiego | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11| lat=58.016289| long=56.234606| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Majestatyczny sobór na początku Prospektu Komsomolskiego, na wysokim brzegu Kamy, mieści obecnie galerię sztuki. Jej ekspozycja jest nawet ciekawsza niż sam sobór, choć warto obejrzeć także jego zewnętrzną bryłę. Budowa świątyni wiąże się z przeniesieniem do Permu starego monasteru Pyskorskiego, który znajdował się w okolicach Usola, kilkaset kilometrów w górę biegu Kamy. Monaster przeniesiono w 1781 roku, równocześnie z nadaniem Permowi praw miejskich, natomiast sobór wzniesiono w latach 1798–1818. Jest to jeden z najwcześniejszych i najciekawszych zabytków klasycyzmu uralskiego, zaprojektowany najprawdopodobniej przez architektów ze stolicy. Wśród autorów projektu wymienia się pracującego w Petersburgu Gottlieba Paulsena, a nawet Matwieja Kazakowa. Skwer przed soborem nosi imię pisarza Dmitrija Mamina-Sibiriaka, którego pomnik oczywiście się tutaj znajduje. Pisarz spędził jednak w Permie jedynie kilka lat jako uczeń Permskiego Seminarium Duchownego, a swoją twórczość poświęconą Uralowi tworzył głównie w [[Jekaterynburg]]u. Ze skweru można zejść na nadbrzeże i podziwiać znakomity widok na rzekę Kamę.
}}
==== Głębiej w miasto ====
[[Plik:Perm Lenina13 A85c.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Gribuszyna]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img05 Permskaya67.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Tokarewej]]
[[Plik:Иудейский участок.jpg|thumb|upright=1.35|Nekropolia Jegoszychyńska]]
* {{zobacz
| name=Dom Gribuszyna | alt= | url= | adres=ul. Lenina 13a| lat=58.015833| long=56.253889| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Znany jako „dom z figurami” z powieści ''Doktor Żywago'' i sam w sobie niezwykle efektowny, ten pałacyk został zbudowany w latach 1895–1897 dla rodziny miejscowego urzędnika. Później budynek przeszedł na własność kupca Siergieja Michajłowicza Gribuszyna, który postanowił uczynić go bardziej okazałym. Polecił ozdobić fasadę bogatą sztukaterią, w tym licznymi maszkaronami, które – jak głosi miejscowa legenda – miały zostać wykonane na wzór twarzy jego córki. Dziś trudno jednoznacznie stwierdzić, komu w większym stopniu pałacyk zawdzięcza swój charakter: autorowi pierwotnego projektu, architektowi Aleksandrowi Turczewiczowi, preferującemu styl rosyjsko-bizantyjski z elementami neoklasycyzmu, czy też skłonnemu do efektownych rozwiązań właścicielowi. Efektem ich współpracy było jednak coś naprawdę wyjątkowego i łatwo zapadającego w pamięć – budynek, który specjaliści określają mianem „malowniczego modernizmu” (secesji). Jeszcze przed rewolucją pałacyk stał się najbardziej rozpoznawalnym zabytkiem Permu, co zwróciło na niego uwagę Borisa Pasternaka i znalazło odbicie w Doktorze Żywago. Obecnie w budynku mieszczą się instytucje Permskiego Centrum Naukowego.
}}
* {{zobacz
| name=Dom Tupicynów | alt= | url= | adres=ul. 25 Października 12 | lat=58.015556| long=56.248333| wskazówki=w pobliżu Ogrodu Teatralnego
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To bardziej stonowany przykład permskiego stylu kupieckiego – trzypiętrowa neoklasycystyczna rezydencja, zbudowana w 1888 roku według projektu Aleksandra Turczewicza dla rodziny Tupicynów, pionierów produkcji fosforu w Imperium Rosyjskim. Narożna wieżyczka zwieńczona kopułą została znakomicie wpisana w linię zabudowy ulicy i stanowi najbardziej charakterystyczny element budynku. Naprzeciwko znajduje się gmach Maryjskiego Gimnazjum Żeńskiego z 1884 roku – imponujący ceglany zabytek w stylu rosyjskim. Warto przejść dalej ulicą 25 Października wzdłuż budynku gimnazjum. Jego część położona dalej od ulicy Pietropawłowskiej była niegdyś bardzo piękną cerkwią domową. Choć świątynia nie zachowała się w pierwotnej formie, do dziś można dostrzec niektóre elementy dawnej architektury sakralnej.
}}
* {{zobacz
| name=Dom Tokarewej | alt= | url= | adres=ul. Permska 67 | lat=58.010833| long=56.240833| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Ten rzadko spotykany w centrum Permu drewniany dom wyróżnia się bogatą dekoracją snycerską, łączącą cechy tradycyjnego rosyjskiego teremku i secesji. Budynek wyznacza początek krótkiego deptaka na ulicy Permskiej, która jako jedna z nielicznych ulic w mieście zachowała w dużej mierze przedrewolucyjną zabudowę. Mimo to także tutaj pojawiły się już współczesne budynki ze szkła i betonu, kontrastujące z historycznym charakterem okolicy.
}}
* {{zobacz
| name=Nekropolia Jegoszychyńska | alt= | url= | adres= | lat=58.012578| long=56.269828| wskazówki=na wschód od centrum miasta, przed jarem rzeki Jegoszychy
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Nekropolia Jegoszychyńska to jedno z tych miejsc, które przypominają o gubernialnej przeszłości Permu. Na terenie cmentarza znajdują się aż dwie cerkwie prawosławne: jasnoniebieska ''Cerkiew Wszystkich Świętych'' w stylu klasycystycznym (1832) oraz okazała ''Cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej'' w stylu pseudoruskim (1905). Chowano tu również wyznawców innych religii. Na cmentarzu zachowały się kwatery katolicka, luterańska i muzułmańska, jednak szczególnie interesująca jest część żydowska – to jeden z nielicznych zachowanych w Rosji starych cmentarzy żydowskich. Pochówki zakończono w latach 50. XX wieku, dlatego niemal wszystkie groby pochodzą sprzed II wojny światowej, a wiele z nich jeszcze z czasów przedrewolucyjnych. Nekropolia zachęca do długich spacerów wśród zabytkowych nagrobków i pomników. W północnej części cmentarza, niedaleko placu Razgulaj i linii tramwajowej prowadzącej do Motowilichy, znajduje się widoczny z daleka wojenny pomnik „Matka Bolejąca”. Za nim usytuowano pomnik ofiar represji politycznych.
}}
=== Centrum sowieckie ===
Na zachód od Prospektu Komsomolskiego centrum Permu składa się głównie z wieżowców z czasów sowieckich. Bez względu na to, z której strony przyjedziesz do miasta, zobaczysz przede wszystkim ten krajobraz, który zachwyca tylko miłośników architektury lat 70. XX wieku. Jednak za lasem betonowych budynków kryje się kilka ciekawych obiektów historycznych.
[[Plik:Драм-театр.jpg|thumb|upright=1.35|Teatr Dramatyczny i zachodnia część Esplanady]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img48 Cathedral Mosque.jpg|thumb|upright=1.2|Meczet Katedralny]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img04 Theodosius Church.jpg|thumb|upright=1.2|Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego]]
* {{zobacz
| name=Esplanada | alt= | url= | adres=między ulicami Lenina i Pietropawłowską | lat=58.009237| long=56.222185| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To największy plac na Uralu. Jeszcze do połowy XX wieku stały tutaj zwykłe drewniane domy. Później zostały wyburzone, jednak terenu nie zabudowano, ponieważ jeden z permskich architektów zaproponował pozostawienie w tym miejscu otwartej przestrzeni. Ze względu na jej wydłużony kształt mieszkańcy szybko ochrzcili ją mianem „lotniska”. Z czasem przyjęła się bardziej elegancka, zapożyczona z języków zachodnich nazwa – Esplanada – i plac stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych widoków Permu. Esplanada ma formę prostokąta o wymiarach około 1000 × 300 metrów. Po jednej stronie znajduje się dziesięciopiętrowy ''Dom Sowietów'' (1973), którego surową, szarą bryłę ożywiają jedynie charakterystyczne wycięcie na wysokości siódmego piętra oraz ogromny herb ZSRR. Po przeciwnej stronie wznosi się bardziej awangardowy ''Teatr Dramatyczny'' (1974–1981). Dłuższe boki placu zabudowano natomiast bardzo różnorodnie – od niewielkich budynków przedrewolucyjnych po typowe wielopiętrowe bloki z okresu radzieckiego. Środek Esplanady pozostaje niemal pusty. Przestrzeń tę urozmaica jedynie stojący samotnie pomnik „Bohaterom Frontu i Zaplecza” z 1985 roku. Całość dobrze oddaje wyobrażenia urbanistów z połowy lat 70. XX wieku o estetyce przestrzeni miejskiej. Nie wszyscy jednak uznają ten efekt za szczególnie atrakcyjny, dlatego od wielu lat pojawiają się pomysły zabudowy Esplanady, budowy pod nią centrum handlowego lub przynajmniej stworzenia na jej powierzchni bardziej żywej przestrzeni kulturalnej. Jak dotąd najbardziej widocznym rezultatem tych dyskusji są fantazyjne ławki w kształcie słowa „ВЛАСТЬ” („Władza”) ustawione przed Domem Sowietów – jeden ze śladów permskiej „rewolucji kulturalnej” z połowy pierwszej dekady XXI wieku.
}}
* {{zobacz
| name=Meczet Katedralny | alt= | url=ul. Osińska 5 | adres= | lat=58.014088| long=56.227608| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Ten znakomity zabytek eklektyzmu z wyraźnie zaznaczonymi motywami tatarskimi stanowi ozdobę niezbyt atrakcyjnych kwartałów położonych na północ od Esplanady. Meczet wzniesiono w latach 1902–1903. W tym czasie w Permie mieszkało ponad półtora tysiąca muzułmanów, stanowiących kilka procent ludności miasta. Autorem projektu był miejscowy architekt Aleksandr Ożegow. W okresie radzieckim świątynia była zamknięta i nie pełniła funkcji religijnych, jednak szczęśliwie przetrwała bez większych zniszczeń. Obecnie meczet został odrestaurowany i z zewnątrz prezentuje się imponująco. Jego wnętrza są natomiast najprawdopodobniej współczesne i nie zachowały historycznego wystroju.
}}
* {{zobacz
| name=Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego | alt= | url=ul. Borczaninowa 11 | adres= | lat=58.005556| long=56.220833| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To sympatyczny zabytek w stylu pseudorosyjskim. Cerkiew została wzniesiona na początku XX wieku (1904–1910) i w tamtym czasie wśród mieszkańców nazywano ją „kupiecką”, ponieważ grunt pod jej budowę przekazał miejscowy kupiec. Pod względem dekoracji świątynia również ma „kupiecki” charakter – jest nieco przeładowana, ale jednocześnie bardzo barwna, szczególnie dziś, gdy ze wszystkich stron otaczają ją szare bloki wielopiętrowe. To kolejna realizacja architekta Aleksandra Ożegowa. W tym przypadku projekt nie wyróżnia się szczególną oryginalnością – w dużej mierze powtarza schemat garnizonowych świątyń budowanych w tym samym czasie w zachodniej części Imperium Rosyjskiego, m.in. w [[Bobrujsk]]u i [[Grodno|Grodnie]].
}}
* {{zobacz
| name=Sobór Trójcy Świętej. | alt= | url=ul. Monastyrska 95 | adres= | lat=58.0125| long=56.217233| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Nazwa „Słudska” pochodzi od Góry Słudskiej, na której wznosi się cerkiew, choć dziś sama góra jest mało widoczna, a otaczający świątynię krajobraz zmienił się nie do poznania. Jeśli cerkiew Wniebowstąpienia znajduje się jeszcze wśród zabudowy wielopiętrowej, to cerkiew Trójcy Świętej musi sąsiadować z szpitalem i strefą przemysłową. Jest to typowy kompleks sakralny połowy XIX wieku – pięciokopułowa „tonowska” katedra oraz bardzo wysoka dzwonnica (1842). Cerkiew została zamknięta po rewolucji, jednak już w 1944 roku ponownie otwarto ją do sprawowania liturgii, co wiąże się z jej obecnym statusem soboru katedralnego eparchii permskiej.
}}
=== Okolice dworca ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img54 Uspensky Convent.jpg|thumb|upright=1.2|Cerkiew Kazańska]]
* {{zobacz
| name=Cerkiew Kazańska. | alt= | url=ul. Plechanowa 39 | adres= | lat=58.0037 | long=56.2021 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=„Roerichowska świątynia” ukryta wśród podwórek blokowisk. Kazański klasztor Zaśnięcia Matki Bożej, założony na obrzeżach Permu w 1875 roku i zniszczony w pierwszych latach władzy radzieckiej, prawdopodobnie nie przetrwałby w historii ani w pamięci mieszkańców, gdyby nie powstała tu wyjątkowa Cerkiew Kazańska (1905–1908) – rodowa kaplica grobowa Kamieńskich, permskich mecenasów i opiekunów klasztoru. Autorstwo tej świątyni jest owiane tajemnicą: różne źródła przypisują projekt m.in. Michałowi Niestierowowi, Wiktorowi Wasniecowowi, Aleksandrowi Pokrowskiemu oraz Mikołajowi Roerichowi – czterem wybitnym twórcom początku XX wieku. Pewne jest jedynie to, że Roerich przygotowywał projekty ikonostasu (tzw. „Permski ikonostas”), który dziś znajduje się w Permskiej Galerii Sztuki, choć nie jest eksponowany. Pozostałe elementy autorstwa pozostają przedmiotem domysłów, choć w ogólnej stylistyce – surowości form, pskowskiej dzwonnicy i majolikowych dekoracjach – rzeczywiście można dostrzec wpływy Roericha. Klasztor został odrestaurowany w 1995 roku jako żeński i obecnie ponownie pełni funkcje religijne.
}}
[[Plik:Пермские ворота.jpg|thumb|upright=1.35|Bramy Permskie]]
* {{zobacz
| name=Bramy Permskie. | alt= | url=pl. Gajdara | adres= | lat=58.0045 | long=56.1935 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Bramy z drewnianych bali w formie trójwymiarowej litery „P” to jeden z bardziej kontrowersyjnych pomników permskiej „rewolucji kulturalnej”. Zostały zaprojektowane przez Nikołaja Polisskiego, pierwszego rosyjskiego artystę pracującego w nurcie land artu – w tym przypadku tworzącego instalacje i rzeźby z drewna. W mieście spotkały się z mieszanym odbiorem, ponieważ od początku miały charakter tymczasowy, jednak zostały hojnie sfinansowane z budżetu miasta. Jak na warunki Permu była to znacząca kwota, a sama idea została w dużej mierze zaczerpnięta z wcześniejszych realizacji tego samego autora w [[Moskwa|Moskwie]]. Co ciekawe, w stolicy instalacja przeszła bez większego echa, natomiast w Permie stała się szeroko komentowanym wydarzeniem. Bramy znajdują się w skwerze 250-lecia miasta, zaprojektowanym jako park kamieni uralskich – dziś w dużej mierze rozproszonych i zaginionych.
}}
* {{zobacz
| name=Miasteczko uniwersyteckie. | alt= | url=ul. Dzierżyńskiego / ul. Genkela | adres= | lat=58.0080 | long=56.1878 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Historia powstania Uniwersytetu Permskiego to jeden ciąg osobliwych zbiegów okoliczności. Gdy rozpoczęła się I wojna światowa, Niemcy rozpoczęli ofensywę w krajach bałtyckich, a władze Imperium Rosyjskiego zaczęły rozważać ewakuację z [[Tartu]] (Dorpat, Jurjew) tamtejszego uniwersytetu. Jako miejsce ewakuacji wybrano Perm, jednak profesorowie jednego z najstarszych i najbardziej prestiżowych uniwersytetów imperium nie byli chętni do przenosin do tak odległego i prowincjonalnego miasta. Ostatecznie pozostali w Inflantach, gdzie zagrożenie niemieckie wkrótce się zmniejszyło, a plan ewakuacji zarzucono. Do 1916 roku pomysł został praktycznie zapomniany, jednak Perm – a zwłaszcza jego główny mecenas, armator Mieszkow – nie porzucił ambicji stworzenia uczelni. Mimo trwającej wojny udało się uzyskać zgodę carskiego rządu na otwarcie uniwersytetu w Permie. Mieszkow, znany z niestabilnych decyzji filantropijnych, przeznaczył na potrzeby uczelni budynki na przemysłowych obrzeżach miasta – m.in. własną fabrykę garbarską, świeżo przebudowaną wcześniej na noclegownię. W pewnym sensie przesądziło to o późniejszym charakterze uniwersytetu. Dziś kampus ma dość przyjemny, studencki charakter, choć funkcjonuje z kontrolą dostępu, której rygor łagodzi dość swobodna atmosfera. Względnie zachowany historyczny wygląd ma dawny budynek noclegowni (II budynek przy ul. Genkela 7), przed którym stoi pomnik „Lenin i Gorki”, a także budynki III, IV i V, które zachowały ślady wczesnego przemysłowego modernizmu z początku XX wieku.
}}
=== Motowiłicha ===
[[Plik:Вышка, г. Пермь.jpg|thumb|upright=1|Pomnik bojowników rewolucji.]]
Dzielnica zakładu motowiłińskiego była przed rewolucją osobnym miastem. Geograficznie oddziela ją od centrum Permu jar rzeki Jegoszychy, za którym krajobraz wyraźnie się zmienia. Po jednej stronie, mimo współczesnej zabudowy, nadal wyczuwalna jest atmosfera gubernialnego miasta, po drugiej rozciąga się przemysłowe przedmieście. Radziecka zabudowa częściowo zatarła różnice między tymi obszarami, jednak nadal są one wyraźnie odczuwalne.

Współczesna zabudowa Motowiłichy to chaotyczne połączenie drewnianych domów, zabytków konstruktywizmu i bloków z wielkiej płyty wzdłuż ulicy Uralskiej – wschodniego przedłużenia ulicy Lenina. Całość znajduje się na wzgórzu, a u jego podnóża rozciąga się ogromny Motowiłiński Zakład, z dziesiątkami przedrewolucyjnych budynków, hałasem maszyn i przemysłową atmosferą.

Kilka kilometrów dalej droga schodzi w dół do zakładu (tu ulica Uralska przechodzi w ulicę Swerdłowa, a następnie w ulicę 1905 roku), prowadząc do niewielkiej dzielnicy niskiej zabudowy – tzw. starej Motowiłichy. Przypomina ona małe, prowincjonalne miasteczko na peryferiach Kraju Permskiego.

Znajdują się tu: muzeum zakładu z ekspozycją uzbrojenia, tama fabrycznego stawu oraz na wzgórzu pomnik bohaterów rewolucji 1905 roku. Kontrast z centrum Permu jest bardzo wyraźny, jednak bez wizyty w Motowiłice obraz miasta i jego historii pozostaje niepełny.

''Dojazd'': najlepiej tramwajami (nr 4, 8, 11) do pętli „mikrodzielnica Wisim”, która znajduje się kilkaset metrów od tamy i fabrycznego stawu. Górne kwartały Motowiłichy można oglądać z tramwaju, choć spacer również jest interesujący. Do Motowiłichy dojeżdża też kolej miejska.
* {{zobacz
| name=Tama Motowiłińska. | alt= | url=park na początku ul. 1905 roku | adres= | lat=58.0080 | long=56.1878 | wskazówki=Rajski Ogród
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Tama na rzece Motowiłiha została zbudowana na potrzeby huty miedzi, która działała tu w latach 1736–1863. Fabryka zbrojeniowa nie potrzebowała już tej infrastruktury wodnej, jednak tamę zachowano, a nawet odbudowano po powodzi, która miała miejsce w 1969 roku. W rejonie tamy urządzono niewielki skwer z urokliwymi mostkami i dość śmiałą nazwą „Rajski Ogród”. Ze starego zakładu motowiłińskiego nie zachowało się już nic. Znajdujący się w skwerze budynek Domu Ludowego powstał na przełomie XIX i XX wieku.
}}
[[Plik:Церковь Святой троицы Пермь.jpg|thumb|upright=1.35|Monaster Trójcy Świętej]]
* {{zobacz
| name=Monaster Trójcy Świętej. | alt= | url=ul. Wisimskaja 4 | adres= | lat=58.0372| long=56.3205| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwsza cerkiew pojawiła się w Motowiłice jeszcze pod koniec XVIII wieku. Już na początku XIX wieku została przebudowana w formie kamiennej, przy czym – jak się twierdzi – w dość nietypowym jak na tamte czasy (i tym bardziej na Ural) stylu rosyjskim. To, co można zobaczyć dziś, to w dużej mierze rekonstrukcja z końca lat 90. XX wieku (również w stylu rosyjskim), ponieważ w okresie radzieckim świątynię niemal całkowicie zniszczono, a na jej terenie umieszczono piekarnię. Obecnie znajduje się tu nie tylko cerkiew, ale cały monaster, który wyraźnie ożywia surowy krajobraz przemysłowego przedmieścia. Zasady w klasztorze są dość konserwatywne, dlatego bez wyraźnej potrzeby lepiej nie wchodzić na jego teren, choć sam widok z zewnątrz również jest interesujący.
}}
* {{zobacz
| name=Pomnik bojowników rewolucji. | alt= | url=ul. Wisimskaja 4 | adres= | lat=58.0372| long=56.3205| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwszy radziecki pomnik – permska wersja sierpa i młota.W grudniu 1905 roku w Motowiłice doszło do zbrojnego powstania robotników, brutalnie stłumionego przez policję.  Było to typowe dla tamtych czasów wydarzenie, które jednak miało poważne konsekwencje: część robotników przeszła do działalności partyzanckiej i ukrywała się w lasach przez kolejne dwa lata, przeprowadzając akcje przeciw policji, w tym również ekspropriacje, które były szczególnie popularną formą ich działalności. Tych partyzantów nazwano „łbowcami” (od nazwiska przywódcy, Aleksandra Łbowa). Pracujący w Permie w latach 1925–1927 Arkadij Gajdar poświęcił im nawet opowiadanie „Życie nic nie warte”. Do czasu ustanowienia władzy radzieckiej pamięć o wydarzeniach 1905 roku była w regionie wciąż żywa, dlatego już w 1920 roku na Górze Wysokiej („Wyszka”) wzniesiono pomnik zaprojektowany przez robotnika zakładu i uczestnika powstania – Wasilija Gomzikowa. To niekanoniczna wersja „sierpa i młota”, w której sierp jest klasyczny, natomiast młot ma formę parową – można tylko spekulować, jak potoczyłaby się historia, gdyby właśnie taki symbol znalazł się dwa lata później na herbie ZSRR. Z góry rozciąga się znakomity widok na zakład i całą Motowiłichę. Na Wyszkę można wejść schodami zaczynającymi się przy kładce dla pieszych na początku ulicy Mostowej. Oprócz pomnika na wzgórzu znajduje się także diorama poświęcona tym samym wydarzeniom.
}}
* {{zobacz
| name=Zakłady Motowiłińskie. | alt= | url=ul. Wisimskaja 4 | adres= | lat=58.034444| long=56.301389| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Działający od 1865 roku zakład zbrojeniowy specjalizuje się w produkcji artylerii, co łatwo zrozumieć po wizycie w znajdującym się tu muzeum. Historyczny charakter zakładu jest widoczny już z tego miejsca: zza linii kolejowej wyłania się para masywnych, przedrewolucyjnych budynków. Jednak „najlepszy widok na to miasto” rozciąga się z wcześniej wspomnianej Góry Wysokiej (Wyszki) albo z jednej z dwóch solidnych, żeliwnych klatek schodowych prowadzących z górnej części Motowiłichy do bram zakładu. Pierwsze schody zaczynają się w dalszej części skweru parku im. Siewierdłowa (PKiO im. Siewierdłowa), a drugie znajdują się nieco dalej i wychodzą na ulicę Siewierdłowa przy jej skrzyżowaniu z ulicą Iwanowską.
}}
[[Plik:ДК им. В. И. Ленина.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Kultury im. Lenina]]
* W '''górnej części Motowiłichy''' uwagę przyciągają zabytki konstruktywizmu – ''fabrika-kuchnia'' (ul. Uralska 85), szczęśliwie przekształcona w centrum handlowe;'' budynek technikum mechanicznego'' naprzeciwko (ul. Uralska 85) oraz położona na uboczu, dziś niemal zrujnowana ''przychodnia'' (ul. Lebiediewa 11). Na wschód od fabryki-kuchni, między ulicami Robotnic i Industrializacji (warto zwrócić uwagę na te nazwy!), znajduje się kwartał typowej zabudowy socjalistycznego miasta z początku lat 30. XX wieku. Jeszcze dalej na wschód pojawiają się drewniane domy (dobrze widoczne z tramwaju). W tej okolicy można również znaleźć malowniczą przedrewolucyjną ''wieżę ciśnień'' (ul. Anriego Barbusa 54) oraz ''stary szpital'' (ul. Graczowa 12).
[[Plik:Водонапорная_башня_на_улице_Анри_Барбюса.jpg|thumb|upright=1.35|Stara wieża ciśnień (ul. Anriego Barbusa)]]
* {{zobacz
| name=Dom Kultury im. Lenina. | alt= | url=ul. Uralska 93 | adres= | lat=58.023889| long=56.289444| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Dom Kultury zbudowany z okazji setnej rocznicy zakładów zbrojeniowych jest pod względem architektonicznym dość nietypowy: z „nadmiarem dekoracji” poradzono sobie tu w bardzo kreatywny sposób, pozostawiając klasyczny portyk, ale usuwając rzeźby, płaskorzeźby i inne ozdobne elementy. Stojący przed budynkiem popiersie Lenina – z pozoru zwykły element krajobrazu – został również zaprojektowany tak, aby harmonizował z masywną bryłą Domu Kultury. Los budynku jest osobliwy: nadal pełni funkcję domu kultury, ale jednocześnie należy do wspólnoty zielonoświątkowej.
}}
=== Na południe od centrum ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img46 Death Tower.jpg|thumb|upright=1.35|Wieża śmierci]]
Prospekt Komsomolski, z wszechobecnym bulwarem biegnącym przez środek, ciągnie się daleko na południe, sięgając samych obrzeży. Wzdłuż alei znajdują się nowoczesne rzeźby i osobliwe powojenne budynki.
* {{zobacz
| name=Wieża śmierci. | alt= | url= | adres=ul. Uralska 93 | lat=57.994896| long=56.253714| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jeden z rzadkich w Permie przykładów stalinowskiego empiru. Budynek ma wśród mieszkańców złą sławę, ponieważ został wzniesiony dla lokalnego Zarządu Spraw Wewnętrznych. Krąży o nim wiele miejskich legend – o więziennych piwnicach, zamurowanych robotnikach czy tajnych tunelach – choć w rzeczywistości wszystkie najciemniejsze epizody okresu stalinowskiego miały miejsce w innych lokalizacjach. Sam gmach w dalszej części alei Komsomolskiej powstał w latach 1949–1952. Po drugiej stronie placu Komsomolskiego warto zwrócić uwagę na dom nr 67 z ''monumentalnym panelem „Komsomoł w decydujących momentach historii”'', którymi uznano: wojnę domową, Wielką Wojnę Ojczyźnianą oraz lot człowieka w kosmos.
}}
* {{Znacznik|Skwer Motorowców|57.9848 |56.2532 |typ=natura}}'''Skwer Motorowców''', al. Komsomolski / ul. Czkałowa. Aleja Komsomolska kończy się przy bramie Permskich Zakładów Silnikowych, jednego z najważniejszych w Rosji producentów silników lotniczych. Zestaw popiersi w skwerze ma wyraźny wydźwięk polityczny: dwóch konstruktorów (A.D. Szwecow i P.S. Sołowjow) zestawiono z trzema działaczami państwowymi (Ordżonikidze, Swerdłow oraz A.G. Sołdatow, który nadzorował ewakuację zakładów zbrojeniowych na Ural). W centrum kompozycji znajduje się myśliwiec MiG-31, który latał na silnikach produkowanych w Permie.
=== Muzea ===
[[Plik:Пермская скульптура Параскева.jpg|thumb|upright=1|Paraskewa — permska drewniana rzeźba]]
[[Plik:20-inch ship's cast-iron cannon.JPG|thumb|upright=1.35|Permska „car-działo”]]
* {{zobacz
| name=[https://museumperm.ru/branch/dommeshkova Permskie Muzeum Krajoznawcze] | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11 | lat=58.0187| long=56.2468| wskazówki=Dom Mieszkowa
| tollfree=+7 (342) 257-18-09 | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=10:00–19:00 (nieczynne w poniedziałki), 💰 200 ₽. Dobre muzeum z ekspozycją poświęconą historii regionu oraz kolekcją przedmiotów tzw. permskiego stylu zwierzęcego (sztuka figuralna Uralu).
}}
* {{zobacz
| name=[https://museumperm.ru/branch/mpd Muzeum Permskich Starożytności] | alt= | url=| adres=ul. Sybirskaja 15 | lat=58.013949| long=56.2450097| wskazówki=Dom Mieszkowa
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=🕑 10:00–19:00 (nieczynne w poniedziałki), 💰 200 ₽. Jednym z okresów geologicznych odkrytych na Uralu jest perm, od którego nazwę wziął cały okres. Nic więc dziwnego, że w mieście działa własne muzeum paleontologiczne. Można tu zobaczyć m.in. kompletny szkielet mamuta oraz wiele innych „dziwnych stworzeń” – nie tylko tych z okresu permskiego, ale również znacznie „młodszych” zwierząt.
}}
* {{zobacz
| name=[https://permartmuseum.com/ Permska Galeria Sztuki] | alt= | url=| adres=Pr. Komsomolski 4 | lat=58.016389| long=56.234444| wskazówki=Sobór Przemienienia Pańskiego
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=🕑 wt–śr 10:00–19:00, czw 12:00–21:00, pt–sb 10:00–19:00, nd 11:00–19:00, 💰 200 ₽. Najważniejszym elementem tego muzeum jest kolekcja rzeźby drewnianej, która wyróżnia je na tle innych instytucji tego typu. Rosyjska Cerkiew prawosławna nigdy szczególnie nie wspierała rzeźby, a często wręcz ją zakazywała, dlatego obwód permski stał się niemal jedynym regionem Rosji, gdzie tradycja drewnianej rzeźby sakralnej była tak rozwinięta. Zbiory znajdują się na trzecim piętrze muzeum i obejmują kilkadziesiąt eksponatów, wywierających duże wrażenie. Na pierwszym piętrze znajduje się dość standardowa, choć solidna kolekcja sztuki rosyjskiej XVIII–XX wieku, a na drugim niewielki zbiór sztuki zachodnioeuropejskiej z kilkoma znanymi nazwiskami. Muzeum regularnie organizuje także interesujące wystawy czasowe.
}}
* {{zobacz
| name=Muzeum Historii Zakładów Motowiłińskich | alt= | url=| adres=ul. 1905 roku 20 | lat=58.035639| long=56.310183| wskazówki=Sobór Przemienienia Pańskiego
| tollfree=(342) 260-59-76. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=🕑 śr–pt 9:00–18:00, sb–nd 10:00–19:00, 💰 wstęp wolny. Nietypowo otwarte dla osób z zewnątrz muzeum zakładowe, którego główna ekspozycja znajduje się… na świeżym powietrzu. Prezentowane są tu różnorodne systemy artyleryjskie – od permskiej „car-działa” z połowy XIX wieku aż po rakiety balistyczne. Ekspozycja wewnętrzna ma bardziej „pokojowy” charakter: poświęcona jest historii zakładu, zaczynając od jego XVIII-wiecznego poprzednika – huty miedzi. Warto zwrócić uwagę na modele gigantycznych pras, walcarek oraz codzienne realia pracy metalurgów w XIX wieku. Brama terenu ekspozycji plenerowej jest na noc zamykana, ale część eksponatów można zobaczyć także przez ogrodzenie.
}}

== Aktywny wypoczynek ==
Można chodzić po muzeach, spacerować po parkach, a także wybrać się do Ust’-Kaczki — ośrodka leczniczego niedaleko Permu. Powietrze jest tu świeże, uralskie, a zimą temperatury spadają do −30°C. To raj dla cudzoziemców i mieszkańców południa Rosji, którzy chcą poznać prawdziwe rosyjskie mrozy.

=== Parki ===
[[Plik:Ротонда (Пермь).JPG|thumb|upright=1.35|Rotunda w Parku Gorkiego]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img65 Motovilikha Paradise Garden.jpg|thumb|upright=1.35|Kanał w Rajskim Ogrodzie]]
* {{Znacznik|Park im. Gorkiego|58.005 |56.248 |typ=natura}}'''[https://www.parkperm.ru/ Park im. Gorkiego]''', ul. Sybirskaja 49, 🕑 09:00–23:00; atrakcje: 11:00–22:00 (strefa dla dzieci działa tylko pt–nd i zamykana jest godzinę wcześniej), 💰 wstęp bezpłatny. Niewielki regularny park w centrum miasta, założony jeszcze na początku XIX wieku, dawny ogród miejski. Najważniejszą atrakcją jest historyczna rotunda z 1824 roku, zaprojektowana przez architekta I.I. Swiazjewa. W parku można również zobaczyć współczesne rzeźby oraz skorzystać z klasycznych atrakcji rozrywkowych, w tym diabelskiego młyna. Park oficjalnie zamykany jest na noc, choć w sezonie letnim bramy czasem pozostają otwarte.
* {{Znacznik|Rajski Ogród|58.03817 |56.32071 |typ=natura}}'''Rajski Ogród''', pl. Powstania (''ul. 1905 roku''), 🕑 całodobowo. Ogród w dzielnicy Motowiłicha został założony pod koniec XIX wieku na terenie nieczynnej huty miedzi. W czasach radzieckich nosił nazwę parku im. Siewierdłowa, a obecnie powrócił do swojej historycznej nazwy. W latach 2009–2010 przeszedł gruntowną rewitalizację. Obejmuje kanał (uregulowany odcinek rzeki Motowiłiha), tamę oraz staw motowiłiński. Po renowacji park zyskał także rotundę (współczesną, mniejszą wersję konstrukcji Swiazjewa) oraz sympatyczny pomnik psa-nurka. Według legendy pies miał uratować tonącego człowieka w stawie, jednak w rzeczywistości rzeźba została wykonana na zamówienie mieszkanki miasta ku pamięci jej zmarłego męża – znanego permskiego kynologa.

=== Rozrywka ===
* {{Znacznik|Wycieczka do fabryki słodyczy|58.0466098 |56.3197374|typ=atrakcja}}'''[https://candyfactoryperm.com/ Wycieczka do fabryki słodyczy]''', ul. Niekrasowa 35, ☎ +7 (342) 276-54-34, 🕑 pn–pt 8:30–17:00. Permska fabryka słodyczy określa się jako najstarsza na Uralu i Syberii, wywodząc swoją historię od założonej w 1892 roku „konfektorni” kupca Sudopłatowa. Od tamtego czasu zakład był kilkukrotnie zamykany i przekształcany, dlatego nie zachowały się tu żadne szczególnie historyczne elementy, jednak samo zwiedzanie produkcji jest możliwe.
:Wycieczki organizowane są dla grup liczących 20–40 osób, po wcześniejszej rezerwacji. Zaleca się zabranie zmiennego obuwia oraz wody do popijania podczas degustacji czekolady.
* {{Znacznik|Permski Teatr Opery i Baletu|58.015975 |56.246052 |typ=atrakcja}}'''[https://permopera.ru/en/ Permski Teatr Opery i Baletu]''', ul. Pietropawłowska 25a, ☏ +7 342 212-30-87. Jeden z najstarszych i znanych teatrów operowych i baletowych w Rosji, oferuje wydarzenia operowe i baletowe na wysokim poziomie. 
* {{Znacznik|Olympia Swimming Pool &amp; Spa|57.97656 |56.18697 |typ=atrakcja}}'''[https://olympiaperm.ru/ Olympia Swimming Pool &amp; Spa]''', ul. Mira, 41, ☏ +7 342 2567892. Czysty, nowoczesny i duży basen (50x25m) z trampoliną Basen 75 minut wejścia: od 500 руб

== Praca ==
Perm jest jednym z największych ośrodków przemysłowych w kraju. Przemysł rozwija się głównie na obrzeżach miasta, szczególnie przodują w tym dwie dzielnice: Ordżonikidżewski rejon (Орджоникидзевский район) i Industrialny rejon (Индустриальный район).

Spośród największych przedsiębiorstw zlokalizowanych w Permie warto wymienić: oddziały Łukoilu i Gazpromu, Morion (producenta oraz właściciela ośrodków badawczych ds. telekomunikacji), Fabryka Słodyczy Kamskaya (własność Nestlé), Sibur-Chimprom (przemysł petrochemiczny), PNPPK (produkcja oprzyrządowania samolotów i systemów nawigacji). Regionalne oddziały w mieście posiadają także największe krajowe banki, firmy maklerskie czy firmy inwestycyjne.

Średnia wypłata wśród ludności Permu w roku 2020 wyniosła 40 tysięcy rubli. Największy wzrost odnotowało wtedy górnictwo, telekomunikacja i branża bankowości. Zarobki mieszkańców regionu wahają się w przedziale 25 - 55 tysięcy rubli, co odpowiada około 1400 - 4200 złotych.

== Nauka ==
Perm jest dużym ośrodkiem naukowym, w którym koncentruje się wiele instytutów Oddziału Uralskiego Rosyjskiej Akademii Nauk, dziesiątki instytutów badawczych i projektowych, siedem instytucji szkolnictwa wyższego prowadzących różnorodne badania naukowe na tematy stosowane i podstawowe. Niektóre organizacje naukowe są zjednoczone w Perm Scientific Center of the Ural Branch of the Russian Academy of Sciences.

== Zakupy ==
Wraz z dynamicznym rozwojem miasta, wokół niego zaczęły powstawać centra handlowe. Większość z nich znaleźć można przy obwodnicy miasta (droga R242), biegnącej w kier. Jekaterynburga. Zdecydowanie jednym z obowiązkowych miejsc do odwiedzenia jest Centralny Targ (Центральный рынок) przy ul. Puszkina, na którym można znaleźć naprawdę wiele ciekawych rzeczy. W Permie można zauważyć wiele produktów z [[Chiny|Chin]] czy Azji Środkowej, sprzedawane przez przyjezdnych handlarzy.

* '''Центральный универмаг Мотовилихи''' (Central Mall Motowiliha) - Ul. 1905 Goda 18A - niewielkie centrum handlowe z supermarketem, salą zabaw i wieloma małymi butikami. W pobliżu przystanek tramwajowy i muzeum wyposażenia wojska rosyjskiego (Музей Мотовилихинских заводов).
* '''Аврора''' (Awrora) - Ul. Stachanowskaja 40A - spory dom targowy, przy granicy miasta. Duży wybór produktów zarówno w samym budynku, jak i sąsiednich pomniejszych. W promieniu kilkuset metrów 3 przystanki autobusowe, duże rondo, park, poczta oraz kilka lokali typu fast food.
* '''[http://www.domino.ru/ Домино]''' (Domino) - Ul. Kujbyszewa 85A - mała galeria ze sklepem spożywczym, kafeterią, dużym wyborem AGD i odzieży. Niedaleko znajduje się Wieża Śmierci.

== Gastronomia ==

* '''Пермская кухня''' (Piermskaja Kuchnia) - Ulica Gazety Zwiezda 75 (ул. Газеты Звезда 75), tel. +7 (342) 244-13-55 - lokal serwuje regionalne odmiany powszechnej rosyjskiej kuchni. Wnętrze posiada nowoczesny charakter, a atmosferę umilają specjalni goście.
* '''Бостон''' (Boston) - Prospekt Komsomolski 66 (Комсомольский пр. 66) - niewielka restauracja typu fast food, z bardzo szybką obsługą. Bar posiada opcję dowozu oraz menu online. Atutem jest lokalizacja przy jednej z głównych ulic miasta.
* '''Компот''' (Kompot) - Ul. Sibirskaja 47A (ул. Сибирская, 47А), tel. +7 (342) 241-05-05 - przytulny lokal, utrzymany w specyficznym stylu amerykańskim. W pobliżu znajduje się Park Rozrywki im. Gorkiego, stadion Dinamo Perm oraz McDonald's.
* '''[http://roma59.tilda.ws/ РомаНальёт]''' (RomaNaljot) - Ul. Piermskaja 68 (Пермская ул. 68), tel. +7 (342) 278-83-84 - pub z bardzo dobrymi obiadami oraz alkoholem. Istnieje możliwość rezerwacji, oglądania meczów czy degustacji. Niestety wewnątrz jest mało miejsc, ale działa tu świetna obsługa.
* '''[http://sufraperm.ru/ Суфра]''' (Sufra) - ul. Monastyrskaja 14 (ул. Монастырская 14), tel. +7 (342) 259-07-80 - egzotyczne kaukaskie wnętrze i perska kuchnia, serwowana przez permskich Azerów. Restauracja położona na przeciw Głównego Meczetu, obok dużego hotelu.

== Festiwale, imprezy ==

* '''[http://www.arabesque.permonline.ru/news.html Арабеск]''' (Arabiesk) - coroczny konkurs baletowy, trwający kilka dni.
* '''[https://eng.flahertiana.ru/ Międzynarodowy Festiwal Filmów Dokumentalnych Flahertiana]''' - organizowany we wrześniu lub październiku.
* '''[https://diaghilevfest.ru/en/ Międzynarodowy Festiwal Diagilewa]''' (Дягилевский фестиваль) - wydarzenie prezentuje różne gatunki i ruchy artystyczne, style i formaty. Muzyka antyczna, badania tendencji muzyki współczesnej, niezwykłe interpretacje obok występów akademickich. Po nocnych wydarzeniach odbywają się poranne koncerty. &lt;bdi&gt;Festiwal trwa około dwóch tygodni i ma miejsce w różnych obiektach w mieście.&lt;/bdi&gt; Koszt wstępu wynosi o&lt;bdi&gt;d &lt;abbr&gt;500&lt;/abbr&gt; do &lt;abbr&gt;10 000 rubli&lt;/abbr&gt;. Zaleca się zakup biletów z wyprzedzeniem, ponieważ bilety na najpopularniejsze spektakle mogą zostać wyprzedane pierwszego dnia od uruchomienia sprzedaży.&lt;/bdi&gt;
Część koncertów czy zwykłe mecze odbywają się np. na stadionie Dinamo Perm (oznaczonym na mapie piłką).

== Noclegi ==

== Kontakt ==

== Bezpieczeństwo ==
Miasto nie należy do najniebezpieczniejszych, ale warto zachować podstawowe zasady zabezpieczenia się np. przed napaścią czy kradzieżą. Zaleca się omijanie ślepych uliczek, cmentarzy czy ciemnych parków nocą. Za dnia można paść ofiarą kradzieży kieszonkowych w miejscach tłocznych jak chińskie sklepy albo bazary.

W przypadku nagłego wypadku czy zwykłej konsultacji można udać się do Szpitalu Klinicznego Kraju Permskiego (Пермская краевая клиническая больница), a w przypadku dzieci czy młodzieży do Szpitala Pediatrycznego nr.13 (Детская Больница № 13) przy ul. Lebiediewa 44.

== Informacje turystyczne ==

== Wyjazd ==
Opuszczając Perm warto odwiedzić jedną z kilku położonych niedaleko atrakcji:

* '''[http://www.perm36.ru/eng/ Perm-36]''' - oddalony 95 km na wschód od miasta znany obóz radzieckiego systemu Gułagów. Utworzone tu muzeum idealnie odwzorowuje smutny obraz syberyjskiego łagru, w którym zginęły tysiące więźniów. Cena wstępu wynosi 300 rubli dla dorosłych, 150 rubli dla młodzieży. W 3 środę każdego miesiąca os. do lat 18 wstęp bezpłatny. Miejscowość: Kuczino (Кучино).
* '''[http://www.museum.perm.ru/filiali/muzey-khohlovka Chochłowka]''' - ta położona 40 km na północ wioska stanowi  [[Kategoria:Kraj Permski]] jeden z niewielu tak dobrze zachowanych zespołów architektury drewnianej w Rosji. Skansen składa się z 20 domostw, spośród których najstarsze sięgają XVII wieku. Dodatkowo wokół rozpościerają się lasy i wody Kamy.
{{Użyteczny}}


{{Atrybucja}}
{{Jest w|Kraj Permski}}</text>
      <sha1>3gloxx8bimpp26x9cl0xowwg3k9rds8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>157177</id>
      <parentid>157176</parentid>
      <timestamp>2026-06-04T09:21:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Festiwale, imprezy */</comment>
      <origin>157177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61968" sha1="rrh4cfk8jxja4xiqs30950cezxfvswx" xml:space="preserve">{{Top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Perm
 |nazwa oryginalna = Пермь
 |widok            = Свято-Троицкая_(Слудская)_церковь_в_лучах_заката.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Coat_of_Arms_of_Perm.svg
 |mapa             = Perm in Russia.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Russia.svg|20px]] [[Rosja]] 
 |region           = [[Plik:Flag_of_Perm_Krai.svg|20px]] [[Kraj Permski]]
 |powierzchnia     = 800,5
 |wysokość         = 149
 |ludność          = 1 027 500
 |prefiks          = +7 342
 |kod pocztowy     = 614xxx
 |www              = https://gorodperm.ru/
}}
'''Perm''' ([[Rozmówki rosyjskie|ros]]. Пермь) to największe miasto i stolica [[Kraj Permski|Kraju Permskiego]] i jedno z miast [[Rosja|Rosji]] liczące ponad milion mieszkańców. Przed rewolucją było stolicą prowincji, a obecnie stanowi centrum rozległego regionu o niezwykłej przyrodzie i bogatej historii. Sam Perm został przytłoczony przez przemysł, który przekształcił miasto w konglomerat dymiących kominów, stref przemysłowych i budynków z czasów sowieckich, za którymi trudno dostrzec fragmenty przeszłości. Dla większości podróżnych Perm będzie jedynie wspomnieniem, ale jeśli jesteś naprawdę ciekawy, znajdziesz tu mnóstwo interesujących rzeczy do zobaczenia – od starych fabryk po muzeum rzeźby drewnianej, a majestatyczna rzeka Kama nikogo nie pozostawi obojętnym.

== Charakterystyka ==
Perm leży nad rzeką Kamą, nieco na południe od jej ujścia do Czusowej, na granicy dwóch zupełnie odmiennych stref naturalnych. Na południe od miasta rozciąga się lasostep, a na północ, za Czusową i Kamą, tajga. Nazwa Perm jest bardzo stara. Ludy północnego zachodu używały jej na określenie terenów dalekiego wschodu wzdłuż rzek Wyczegda i Kama (patrz też [[Kraj Permski]]). Współczesny Perm znajduje się na południu tego starożytnego regionu. Podobnie jak [[Twer]], Perm jest żeński. Mieszkańcy miasta nalegają, aby nazwę wymawiać z miękkim „r” – ''Perm''.

=== Historia ===
Perm to typowe miasto [[Ural]]u, wyrosłe z zakładów metalurgicznych: Jegoszycha (1723) i Motowilicha (1736). Zakład Jegoszycha nie działał długo, został zamknięty w 1788 roku. Jednak osada, która rozwinęła się wokół niego, stała się już miastem i otrzymała nazwę Perm. Zaledwie kilka lat później stał się również centrum prowincji, jednocząc niemal wszystkie miasta [[Ural]]u i związane z nimi gałęzie przemysłu. Przyczyn było kilka, z których jedna prawdopodobnie związana była z transportem: Perm, położony nad Kamą, był najdalej na wschód wysuniętym punktem, stosunkowo łatwo dostępnym z centralnej [[Rosja|Rosji]], zanim powstała kolej.

Perm zachował status stolicy prowincji aż do rewolucji. Znalazło to wyraźne odzwierciedlenie w wyglądzie miasta, choć pierwotna wersja prowincjonalnej zabudowy nie przetrwała pożaru z 1842 roku. Później próbowano budować z kamienia, ale z powodu braku środków wzniesiono również drewniane domy, tynkowane i malowane na kamień – kilka z tych „hybryd” przetrwało do dziś. Produkcja metalurgiczna zakładu Motowilicha ostatecznie zamarła w połowie XIX wieku, ale została zastąpiona produkcją broni, a przed rewolucją ogromna Permska Fabryka Armat zaopatrywała armię rosyjską w jedną piątą całego arsenału. Pojawiła się jednak bomba z opóźnionym zapłonem: duża fabryka miała liczny proletariat, więc nazwa Motowilicha kojarzy się obecnie przede wszystkim z rewolucyjnymi wydarzeniami z 1905 roku, które miały tu dość dramatyczny przebieg.

Perm poniósł kolejną porażkę podczas wojny domowej, kiedy to zarówno biali, jak i czerwoni spustoszyli miasto. Władze sowieckie najwyraźniej nie były zachwycone arystokratycznym Permem – w 1923 roku stolicę Uralu przeniesiono do proletariackiego [[Jekaterynburg]]a. Miasto pozostawało bez własnego regionu do 1938 roku, kiedy to utworzono obwód permski, późniejszy [[Kraj Permski]]. W latach 1940–1957 miasto nosiło nazwę Mołotow na cześć Wiaczesława Mołotowa, tego samego, który podpisał pakt Ribbentrop-Mołotow. Jednak ta postać polityczna urodziła się dość daleko stąd, w Kukarce (obecnie Sowieck), i nie miała bezpośredniego związku z Permem. 

=== Nowoczesność ===
W najnowszej historii [[Rosja|Rosji]] obwód permski aktywnie przyjął rolę regionu postępowego i innowacyjnego. Oleg Czirkunow, który objął urząd gubernatora w 2004 roku, zaprosił do miasta modnych moskiewskich projektantów, którzy natychmiast otworzyli w Permie muzeum sztuki współczesnej, ozdobili ulice spektakularnymi pomnikami, takimi jak litera „P” (ogłoszona symbolem Permu), i przedstawili napoleońskie plany przekształcenia Permu w najnowocześniejsze miasto Europy, jej kulturalną stolicę. Kiedy gubernator kilka lat później opuścił stanowisko i po cichu uciekł do tej samej Europy, wielu projektantów podążyło za nim, choć niektórzy pozostali, dzięki czemu życie kulturalne miasta pozostaje niezwykle tętniące. Perm to również doskonałe miejsce dla miłośników historii i tych, którzy lubią leniwe, przemyślane spacery: za palisadą nowoczesnych budynków kryją się fragmenty starożytności, rozległe widoki na Kamę i klimat dawnego uralskiego przemysłu. Warto zatrzymać się w mieście przynajmniej na jeden dzień, a biorąc pod uwagę muzea i okolicę, drugi lub trzeci dzień również nie będzie złym pomysłem.

=== Orientacja ===
Podobnie jak wiele miast położonych nad dużymi rzekami, Perm ma wydłużony kształt: ponad 40 km wzdłuż Kamy i zaledwie 5-6 km szerokości. Wszystkie interesujące dzielnice znajdują się na lewym (południowym) brzegu. '''Centrum''' miasta jest przesunięte na zachód. Zaczyna się w miejscu, gdzie [[Kolej Transsyberyjska]] łączy się ze starą Linią Gornozawodską biegnącą wzdłuż Kamy, i wzdłuż niezmiennej ulicy Lenina ciągnie się na wschód przez około 4 km: najpierw nowa część radziecka, a następnie (za Prospektem Komsomolskim) stara część gubernialna. Dzielą je ogromny (około kilometra długości!) plac zwany ''Esplanadą''. Na wschodzie zabudowa kończy się w wąwozie rzeki Jegoszycha, za którym zaczyna się '''Motowilicha''' – kolejna historyczna i godna uwagi dzielnica, utworzona wokół fabryki zbrojeniowej. Reszta Permu składa się ze stref przemysłowych, osiedli mieszkaniowych, osiedli fabrycznych i sektora prywatnego, gdzie nie ma nic do zobaczenia poza lokalnym kolorytem.

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
Do [[Moskwa|Moskwy]] jest 6-7 lotów (niektóre z nich odbywają się nocą) i jeden do [[Petersburg]]a. Istnieje również wiele lotów regionalnych do zachodniej [[Syberia|Syberii]] i na [[Ural]], ale nie są one regularnie obsługiwane. Wszystkie loty międzynarodowe są czarterami.

{{Znacznik|Lotnisko Bolszoje Sawino|57.914444|56.021111|typ=transport}}'''[https://aviaperm.ru/ Lotnisko Bolszoje Sawino]''' ({{IATA|PEE}}). ☎ Informacje: +7 (342) 299-17-71, kasa biletowa na lotnisku: +7 (342) 299-15-95. Loty krajowe odlatują z nowego Terminalu A, podczas gdy stary Terminal B obsługuje tylko kilka lotów międzynarodowych. Przejście z jednego terminalu do drugiego jest najwyraźniej niemożliwe, chyba że zjedziemy na Trasę Kosmonawtowa, co stanowi znaczny objazd (prawie 2 km). Nowy terminal obiecuje standardową infrastrukturę lotniska, w tym przechowalnię bagażu (443 ruble dziennie). 

''Jak dojechać'': Z dworca autobusowego na lotnisko należy wsiąść do autobusu podmiejskiego linii 108; Podróż trwa około pół godziny. Spodziewaj się 3-4 odjazdów na godzinę w godzinach 6:00-23:00. Taksówka do centrum miasta kosztuje od 400 ₽. Z centrum autobus jedzie do Terminalu A, następnie do Terminalu B, a stamtąd z powrotem do miasta.

Obok Terminalu B znajduje się [https://www.polethotel.ru/ Hotel Polet] (tel. +7 (342) 294-96-46, pokój jednoosobowy/dwuosobowy: 2900/4100 ₽). Po otwarciu nowego terminalu stał się on praktycznie bezużyteczny dla podróżnych, ponieważ większość lotów wymaga skorzystania z taksówki. Jeśli odlatujesz ze starego terminalu, możesz skorzystać z całodobowej restauracji hotelowej. Ceny są takie same jak na lotnisku, ale jest tam przytulniej i ciszej.

=== Koleją ===
Perm leży na północnej odnodze [[Kolej Transsyberyjska|Kolei Transsyberyjskiej]], między [[Kirow]]em a [[Jekaterynburg]]iem. Codziennie przejeżdża tędy siedem do ośmiu par pociągów: wszystkie syberyjskie z [[Petersburg]]a i niektóre z [[Moskwa|Moskwy]]. Rozkład jazdy nie jest jednak zbyt dogodny, ponieważ połowa pociągów kursuje o tej samej porze, praktycznie jeden po drugim.

Z [[Jekaterynburg]]a podróż trwa 5,5-6 godzin. Są tylko trzy pociągi dzienne (w tym Łastoczka), reszta kursuje w nocy. Z [[Kirow]]a podróż trwa 7,5-8 godzin, a z [[Głazow]]a 4,5-5 godzin. Nocny pociąg do [[Iżewsk]]a jest dość dogodny (7-8 godzin).

Pociągi podmiejskie docierają do [[Kungur]]u (2 godziny), [[Czusowoj]]u (3-3,5 godziny) i [[Kizieł|Kiziela]] (4,5 godziny).

[[Plik:Perm_I_Railway_Station.jpg|thumb|upright=1.35|Stary dworzec Perm I]]
{{Znacznik|Perm I|58.020048 |56.252410 |typ=transport}}'''Perm I''', ul. Monastyrskaja 5. Stary permski dworzec kolejowy, zbudowany dla linii Gornozawodskiej, która dotarła do miasta 30 lat przed powstaniem nowoczesnej [[Kolej Transsyberyjska|Kolei Transsyberyjskiej]]. Obecnie stacja obsługuje jedynie pociągi podmiejskie do Czusowskiej i Ugleuralskiej; pociągi dalekobieżne się tu nie zatrzymują. Mało prawdopodobne jest, aby przyjechać na tę stację lub z niej odjechać, ale sam budynek jest wart zobaczenia – to lokalny punkt orientacyjny i jeden z najwspanialszych rosyjskich dworców kolejowych XIX wieku. 

{{Znacznik|Perm II|58.004285 |56.180010 |typ=transport}}'''Perm II''', ulica Lenina 89. Główny dworzec kolejowy w mieście, na którym zatrzymują się wszystkie pociągi dalekobieżne i z którego odjeżdżają niektóre pociągi podmiejskie. Ten nowoczesny budynek, stosunkowo niewielki jak na standardy kolei transsyberyjskiej, znajduje się między liniami do Czusowskiej i [[Jekaterynburg]]a. Oprócz poczekalni znajduje się tam kawiarnia Strela (czynna od 9:00 do 21:00), niezbyt zachęcająca kawiarnia, oraz przyzwoita, całodobowa kawiarnia Kofe-Love – wydzielona część poczekalni z sofami i barem. Są tam również toalety. Stacja znajduje się na zachodnim krańcu Alei Lenina, 2,5 km od centrum (Esplanady) lub cztery przystanki komunikacją miejską.

=== Samochodem ===
Do Permu z zachodu prowadzą dwie drogi: odnoga autostrady [[Plik:M7-RUS.svg|25px]] przez [[Iżewsk]] (280 km) oraz nienumerowana autostrada z [[Kirow]]a (500 km). Stan obu dróg na 2021 rok był zadowalający. Droga do [[Jekaterynburg]]a (360 km) jest doskonała, w większości dwupasmowa, z licznymi poszerzeniami i pasami do wyprzedzania na wzniesieniach. Przed [[Jekaterynburg]]iem jest to autostrada czteropasmowa, a w pobliżu Permu – sześciopasmowa. Do [[Iżewsk]]a można również dojechać lewym brzegiem Kamy, przekraczając rzekę w [[Czajkowski]]m, lub prawym brzegiem, ale przez [[Wotkińsk]]: wszystkie te trasy są mniej więcej równoważne. Nie ma oczywistej drogi do [[Ufa|Ufy]] (470–550 km); trzeba będzie skorzystać z dróg lokalnych.

Jeśli przejeżdżasz przez Perm tranzytem, ​​skorzystaj z obwodnicy: miasto ma duże odległości i bardzo zatłoczone drogi. Do [[Bieriezniki|Bierieznik]], [[Solikamsk]]a i [[Czusowoj]]u można dojechać rzeką Kamą przez miasto lub obwodnicą. Na Kamie znajdują się tylko trzy mosty: most obwodowy na zachodnim krańcu miasta, most Komunalny w centrum oraz zapora Kamskiej Elektrowni Wodnej na północnym krańcu Permu.

Cała centralna część miasta jest objęta strefą płatnego parkowania w dni powszednie. Znalezienie wolnego miejsca może być trudne. Aktualne informacje o cenach i metodach płatności można znaleźć na stronie internetowej operatora lub na tablicach informacyjnych przy ulicach.

=== Autobusem ===
W Kraju Permskim nie ma wielu linii kolejowych, więc komunikacja autobusowa jest dobrze rozwinięta. Transport poza region jest znacznie rzadszy: na przykład autobusy do [[Jekaterynburg]]a (7 godzin) kursują tylko 2-3 razy dziennie, często w nocy, a do [[Kirow]]a nie ma żadnych połączeń. Więcej autobusów kursuje na południe: do [[Iżewsk]]a (5 godzin) 5-6 razy dziennie, a do [[Ufa|Ufy]] (10-11 godzin) bezpośrednie połączenia są dostępne kilka razy dziennie. 

{{Znacznik|Dworzec Autobusowy Centralny|58.002348 |56.23230 |typ=transport}}'''Dworzec Autobusowy Centralny''', ul. Rewolucji 68. ☎ +7 (342) 236-43-00, +7 (342) 236-44-34. 🕑 5:00 - 22:40. Stary budynek pełen straganów z samsą i innymi wypiekami wątpliwej jakości. Po drugiej stronie ulicy znajduje się rozległy i raczej mało zachęcający targ centralny. Obok dworca autobusowego znajduje się nowe centrum handlowe z supermarketem Piateroczka, a tuż przy placu McDonald's (7:00–23:00). Przechowalnia bagażu: 90 ₽/doba. Esplanada znajduje się niecały kilometr od dworca autobusowego; można tam dojść pieszo. 

{{Znacznik|Dworzec autobusowy Jużnaja|57.974564 |56.262217 |typ=transport}}'''Dworzec autobusowy Jużnaja''', ul. Iżewskaja 2. 🕑 5:45–21:45. To ostatni przystanek autobusów do [[Kungur]]u i kilku innych miejsc.

=== Statkiem ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img35 River station.jpg|thumb|upright=1.35|Stacja rzeczna]]
Od dawna nie ma regularnych rejsów po Kamie. Rejsy odbywają się kilka razy w miesiącu, wiele z nich wypływa z Permu, a czasami kontynuuje do [[Moskwa|Moskwy]] lub [[Astrachań|Astrachania]]. Tylko bardzo rzadkie rejsy rzeczne w górę Kamy.

{{Znacznik|Dworzec Rzeczny|58.0207 |56.2513 |typ=transport}}'''[http://rechnojvokzalperm.ru/ Dworzec Rzeczny]''', ulica Monastyrskaja (''w pobliżu stacji Perm I''). Ten piękny przedwojenny budynek (wybudowany w 1940 roku) dawno przestał pełnić swoją funkcję i został przekształcony w muzeum. Obecnie mieści się w nim multimedialna wystawa „Rosja – Moja Historia”.

== Komunikacja ==
{{mapa|58.00555|56.24279|zoom=12|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar,metro,praca}}
[[Plik:Perm asv2019-05 img23 Kama River.jpg|thumb|upright=1.35|Pociąg miejski wzdłuż rzeki Kama]]
Autobusy i tramwaje. Godziny kursowania: od 5:30 do 23:30. Trasy i rozkłady jazdy są dostępne na [https://www.gortransperm.ru/ stronie internetowej miejskiego transportu]. '''Przejazd''' kosztuje 33 ruble (stan na 2022). W ciągu 40 lub 60 minut (czas zależy od numeru linii) można dokonać jednej przesiadki za 17 rubli. Opłata u konduktora gotówką lub zbliżeniową kartą bankową. W Permie funkcjonuje także [https://xn--59-jlcdkn1aeeel.xn--p1ai/ karta miejska „Malachit”] (kaucja za kartę: 50 rubli), która działa jako portmonetka elektroniczna lub bilet dobowy (124 ruble). Kartę można kupić w oddziałach banku „Pochtobank” oraz w punktach o nazwie „Centralna Kasa”. Doładowanie jest możliwe przez bankomaty Sbierbanku lub usługę Sberbank Online.

Plany lokalnych władz dotyczące rozwoju miejskiej kolei elektrycznej nie cechują się dużą konsekwencją. Pomysł całkowitego zamknięcia linii biegnącej wzdłuż Kamy, łączącej dwa miejskie dworce, został zastąpiony entuzjazmem dla aktywnego rozwoju połączeń podmiejskich. Według stanu na 2022 rok pociągi elektryczne kursują ze stacji Perm-2 przez Perm-1 w kierunku Elektrowni Wodnej na Kamie co pół godziny rano i wieczorem, z długą przerwą w środku dnia. Pociągami tymi wygodnie dojechać do dzielnicy Motowilicha, a z okien można podziwiać nietypowe widoki. Jednak w drogę powrotną najprawdopodobniej wybierzesz już zwykły transport naziemny.

== Warto zobaczyć ==
Jeśli jesteś w Permie tylko na krótko, wybierz się na spacer po centrum miasta – najlepiej ulicą Monastyrską wzdłuż rzeki Kamy, a stamtąd do meczetu katedralnego. Odwiedź galerię sztuki, aby zobaczyć permskie drewniane rzeźby, a następnie udaj się do Motowilichy i zwiedzaj okolicę z Góry Wyszki. Ten minimalistyczny plan zwiedzania można z łatwością zrealizować w pół dnia, a dzięki niemu zyskasz dobry pogląd na miasto.

=== Centrum prowincjonalne ===
Stare centrum Permu ogranicza rzeka Kama na północy, Prospekt Komsomolski na zachodzie, wąwóz rzeki Jegoszycha na wschodzie i rozciąga się mniej więcej do ulicy Puszkina na południu. Ta część miasta jest dobrze przygotowana dla turystów. Perm był podobno pierwszym miastem w [[Rosja|Rosji]], które wytyczyło specjalny szlak turystyczny – zieloną linię narysowaną na asfalcie: około 40 punktów orientacyjnych, każdy z dobrze opisanym szyldem. Bardziej kontrowersyjną inicjatywą była czerwona linia, poświęcona celebrytom mieszkającym w Permie i ich związkom. Budynki wzdłuż czerwonej linii również są w większości zabytkowe, ale napisy na szyldach przypominają niekiedy artykuły z tabloidów.

Jako stolica [[Ural]]u, Perm, miasto prowincjonalne, przyciągał wielu celebrytów, którzy później o nim pisali. Choć Czechow dość trafnie umiejscowił akcję swojej sztuki „Trzy siostry” w Permie, autor „Doktora Żywago” nie poczynił żadnych bezpośrednich twierdzeń, Perm jest również (i nie bez powodu) uważany za inspirację dla miasta Jurjatina. W centrum miasta znajduje się wiele miejsc związanych z literaturą, a jeśli ktoś jest zainteresowany, może wybrać się na osobny spacer po nich.

==== Wzdłuż Kamy ====
[[Plik:П-9.jpg|thumb|upright=1.35|Lokomotywa parowa na stacji Perm-I]]
* {{zobacz
| name=Dworzec Perm I | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska | lat=58.020289| long=56.252531| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kolej przybyła do Permu nie ze stolic, ale ze wschodu. Odizolowana linia Gornozawodskaja z Permu do [[Jekaterynburg]]a (przez Chusovoy i [[Niżny Tagił]]) została zbudowana w latach 1874-78 w celu przeładunku towarów na statki w Permie i transportu ich dalej wzdłuż Kamy. Budynek stacji w stylu neorosyjskim (1878) zaprojektował petersburski architekt Peter Schreiber i dokładnie taki sam powstał na drugim końcu linii, w [[Jekaterynburg]]u - obecnie jest to stary dworzec z muzeum kolejnictwa. Zewnętrznie stacje Perm i Jekaterynburg nie są zbyt podobne, ponieważ w 1899 do Permu dodano drugą wieżę, co, co dziwne, bardzo do niej pasowało. W pobliżu znajdują się stare magazyny z końca XIX wieku i pomnik parowozu.
}}
* {{zobacz
| name=Sobór Pietropawłowski | alt= | url= | adres=ul. Sowiecka 1| lat=58.019167| long=56.255556| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Zakład Jegoszycha, z którego wywodzi się Perm, znajdował się, jak można się domyślić, nad rzeką Jegoszycha – wschodnią granicą współczesnego centrum Permu. W XIX wieku, po pożarach i odbudowie, miasto przesunęło się na zachód, a teren dawnej fabryki zaczął bardziej przypominać przedmieścia. Stojący w tym miejscu niepozorny kamienny kościół to ostatnia rzecz, która pozostała po fabryce. Został zbudowany w 1760 roku na miejscu drewnianego kościoła.
}}
[[Plik:Perm asv2019-05 img26 Monastyrskaya11.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Meszkowa]]
* {{zobacz
| name=Dom Meszkowa | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11| lat=58.01875| long=56.246756| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Historia najlepszych budynków Permu jest zaskakująco podobna: najpierw zbudowano zwykłą rezydencję, a następnie kupił ją kupiec, który zamówił niecodzienną dekorację. Tak było w przypadku słynnego dworu Gribuszynów, ale początek tego procesu dał Mikołaj Wasiljewicz Meszkow (1851-1933), właściciel statku parowego i filantrop, któremu przedrewolucyjny Perm zawdzięczał niemal wszystko: od własnego uniwersytetu po uratowanie prowincji przed głodem, który miał miejsce w 1891. Klasyczny dwór nad brzegiem rzeki Kamy został zbudowany jeszcze w 1820. W 1842 uległ zniszczeniu w wyniku pożaru i przez długi czas stał opuszczony. W latach 1887-89. Meszkow, który kupił dwór, odnowił budynek w duchu eklektyzmu i okazał się bardzo piękny - dom wygląda szczególnie dobrze od strony rzeki Kamy. Obecnie mieści się w nim muzeum historii lokalnej.
}}
* {{Znacznik|Skwer im. Reszetnikowa|58.018333|56.242222|typ=natura}}'''Skwer im. Reszetnikowa'''. Przed rewolucją główny deptak miasta, a jak na dzisiejsze standardy - mały publiczny ogród wzdłuż ulicy Monastyrskiej z pięknym widokiem na rzekę Kamę. Jego najbardziej rozpoznawalnym elementem był pomnik bohaterów wojny domowej - żeliwny monolit zbudowany w 1985 roku. Po drugiej stronie ulicy, na rogu ulic Monastyrskiej i Sibirskiej, dom Wierderewskiego jest przykładem rozwoju Permu po pożarze w 1842: parterowy drewniany dwór, ozdobiony kamieniem. Obok znajduje się Dom z Lwami (ul. Monastyrska 15) – typowy stalinowski budynek wybudowany w 1946 roku, z jakiegoś powodu ozdobiony postaciami lwów.
[[Plik:Пермская художественная галерея. Вид с Камы.jpg|thumb|upright=1.35|Sobór Przemienienia Pańskiego]]
* {{zobacz
| name=Sobór Przemienienia Pańskiego | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11| lat=58.016289| long=56.234606| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Majestatyczny sobór na początku Prospektu Komsomolskiego, na wysokim brzegu Kamy, mieści obecnie galerię sztuki. Jej ekspozycja jest nawet ciekawsza niż sam sobór, choć warto obejrzeć także jego zewnętrzną bryłę. Budowa świątyni wiąże się z przeniesieniem do Permu starego monasteru Pyskorskiego, który znajdował się w okolicach Usola, kilkaset kilometrów w górę biegu Kamy. Monaster przeniesiono w 1781 roku, równocześnie z nadaniem Permowi praw miejskich, natomiast sobór wzniesiono w latach 1798–1818. Jest to jeden z najwcześniejszych i najciekawszych zabytków klasycyzmu uralskiego, zaprojektowany najprawdopodobniej przez architektów ze stolicy. Wśród autorów projektu wymienia się pracującego w Petersburgu Gottlieba Paulsena, a nawet Matwieja Kazakowa. Skwer przed soborem nosi imię pisarza Dmitrija Mamina-Sibiriaka, którego pomnik oczywiście się tutaj znajduje. Pisarz spędził jednak w Permie jedynie kilka lat jako uczeń Permskiego Seminarium Duchownego, a swoją twórczość poświęconą Uralowi tworzył głównie w [[Jekaterynburg]]u. Ze skweru można zejść na nadbrzeże i podziwiać znakomity widok na rzekę Kamę.
}}
==== Głębiej w miasto ====
[[Plik:Perm Lenina13 A85c.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Gribuszyna]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img05 Permskaya67.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Tokarewej]]
[[Plik:Иудейский участок.jpg|thumb|upright=1.35|Nekropolia Jegoszychyńska]]
* {{zobacz
| name=Dom Gribuszyna | alt= | url= | adres=ul. Lenina 13a| lat=58.015833| long=56.253889| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Znany jako „dom z figurami” z powieści ''Doktor Żywago'' i sam w sobie niezwykle efektowny, ten pałacyk został zbudowany w latach 1895–1897 dla rodziny miejscowego urzędnika. Później budynek przeszedł na własność kupca Siergieja Michajłowicza Gribuszyna, który postanowił uczynić go bardziej okazałym. Polecił ozdobić fasadę bogatą sztukaterią, w tym licznymi maszkaronami, które – jak głosi miejscowa legenda – miały zostać wykonane na wzór twarzy jego córki. Dziś trudno jednoznacznie stwierdzić, komu w większym stopniu pałacyk zawdzięcza swój charakter: autorowi pierwotnego projektu, architektowi Aleksandrowi Turczewiczowi, preferującemu styl rosyjsko-bizantyjski z elementami neoklasycyzmu, czy też skłonnemu do efektownych rozwiązań właścicielowi. Efektem ich współpracy było jednak coś naprawdę wyjątkowego i łatwo zapadającego w pamięć – budynek, który specjaliści określają mianem „malowniczego modernizmu” (secesji). Jeszcze przed rewolucją pałacyk stał się najbardziej rozpoznawalnym zabytkiem Permu, co zwróciło na niego uwagę Borisa Pasternaka i znalazło odbicie w Doktorze Żywago. Obecnie w budynku mieszczą się instytucje Permskiego Centrum Naukowego.
}}
* {{zobacz
| name=Dom Tupicynów | alt= | url= | adres=ul. 25 Października 12 | lat=58.015556| long=56.248333| wskazówki=w pobliżu Ogrodu Teatralnego
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To bardziej stonowany przykład permskiego stylu kupieckiego – trzypiętrowa neoklasycystyczna rezydencja, zbudowana w 1888 roku według projektu Aleksandra Turczewicza dla rodziny Tupicynów, pionierów produkcji fosforu w Imperium Rosyjskim. Narożna wieżyczka zwieńczona kopułą została znakomicie wpisana w linię zabudowy ulicy i stanowi najbardziej charakterystyczny element budynku. Naprzeciwko znajduje się gmach Maryjskiego Gimnazjum Żeńskiego z 1884 roku – imponujący ceglany zabytek w stylu rosyjskim. Warto przejść dalej ulicą 25 Października wzdłuż budynku gimnazjum. Jego część położona dalej od ulicy Pietropawłowskiej była niegdyś bardzo piękną cerkwią domową. Choć świątynia nie zachowała się w pierwotnej formie, do dziś można dostrzec niektóre elementy dawnej architektury sakralnej.
}}
* {{zobacz
| name=Dom Tokarewej | alt= | url= | adres=ul. Permska 67 | lat=58.010833| long=56.240833| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Ten rzadko spotykany w centrum Permu drewniany dom wyróżnia się bogatą dekoracją snycerską, łączącą cechy tradycyjnego rosyjskiego teremku i secesji. Budynek wyznacza początek krótkiego deptaka na ulicy Permskiej, która jako jedna z nielicznych ulic w mieście zachowała w dużej mierze przedrewolucyjną zabudowę. Mimo to także tutaj pojawiły się już współczesne budynki ze szkła i betonu, kontrastujące z historycznym charakterem okolicy.
}}
* {{zobacz
| name=Nekropolia Jegoszychyńska | alt= | url= | adres= | lat=58.012578| long=56.269828| wskazówki=na wschód od centrum miasta, przed jarem rzeki Jegoszychy
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Nekropolia Jegoszychyńska to jedno z tych miejsc, które przypominają o gubernialnej przeszłości Permu. Na terenie cmentarza znajdują się aż dwie cerkwie prawosławne: jasnoniebieska ''Cerkiew Wszystkich Świętych'' w stylu klasycystycznym (1832) oraz okazała ''Cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej'' w stylu pseudoruskim (1905). Chowano tu również wyznawców innych religii. Na cmentarzu zachowały się kwatery katolicka, luterańska i muzułmańska, jednak szczególnie interesująca jest część żydowska – to jeden z nielicznych zachowanych w Rosji starych cmentarzy żydowskich. Pochówki zakończono w latach 50. XX wieku, dlatego niemal wszystkie groby pochodzą sprzed II wojny światowej, a wiele z nich jeszcze z czasów przedrewolucyjnych. Nekropolia zachęca do długich spacerów wśród zabytkowych nagrobków i pomników. W północnej części cmentarza, niedaleko placu Razgulaj i linii tramwajowej prowadzącej do Motowilichy, znajduje się widoczny z daleka wojenny pomnik „Matka Bolejąca”. Za nim usytuowano pomnik ofiar represji politycznych.
}}
=== Centrum sowieckie ===
Na zachód od Prospektu Komsomolskiego centrum Permu składa się głównie z wieżowców z czasów sowieckich. Bez względu na to, z której strony przyjedziesz do miasta, zobaczysz przede wszystkim ten krajobraz, który zachwyca tylko miłośników architektury lat 70. XX wieku. Jednak za lasem betonowych budynków kryje się kilka ciekawych obiektów historycznych.
[[Plik:Драм-театр.jpg|thumb|upright=1.35|Teatr Dramatyczny i zachodnia część Esplanady]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img48 Cathedral Mosque.jpg|thumb|upright=1.2|Meczet Katedralny]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img04 Theodosius Church.jpg|thumb|upright=1.2|Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego]]
* {{zobacz
| name=Esplanada | alt= | url= | adres=między ulicami Lenina i Pietropawłowską | lat=58.009237| long=56.222185| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To największy plac na Uralu. Jeszcze do połowy XX wieku stały tutaj zwykłe drewniane domy. Później zostały wyburzone, jednak terenu nie zabudowano, ponieważ jeden z permskich architektów zaproponował pozostawienie w tym miejscu otwartej przestrzeni. Ze względu na jej wydłużony kształt mieszkańcy szybko ochrzcili ją mianem „lotniska”. Z czasem przyjęła się bardziej elegancka, zapożyczona z języków zachodnich nazwa – Esplanada – i plac stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych widoków Permu. Esplanada ma formę prostokąta o wymiarach około 1000 × 300 metrów. Po jednej stronie znajduje się dziesięciopiętrowy ''Dom Sowietów'' (1973), którego surową, szarą bryłę ożywiają jedynie charakterystyczne wycięcie na wysokości siódmego piętra oraz ogromny herb ZSRR. Po przeciwnej stronie wznosi się bardziej awangardowy ''Teatr Dramatyczny'' (1974–1981). Dłuższe boki placu zabudowano natomiast bardzo różnorodnie – od niewielkich budynków przedrewolucyjnych po typowe wielopiętrowe bloki z okresu radzieckiego. Środek Esplanady pozostaje niemal pusty. Przestrzeń tę urozmaica jedynie stojący samotnie pomnik „Bohaterom Frontu i Zaplecza” z 1985 roku. Całość dobrze oddaje wyobrażenia urbanistów z połowy lat 70. XX wieku o estetyce przestrzeni miejskiej. Nie wszyscy jednak uznają ten efekt za szczególnie atrakcyjny, dlatego od wielu lat pojawiają się pomysły zabudowy Esplanady, budowy pod nią centrum handlowego lub przynajmniej stworzenia na jej powierzchni bardziej żywej przestrzeni kulturalnej. Jak dotąd najbardziej widocznym rezultatem tych dyskusji są fantazyjne ławki w kształcie słowa „ВЛАСТЬ” („Władza”) ustawione przed Domem Sowietów – jeden ze śladów permskiej „rewolucji kulturalnej” z połowy pierwszej dekady XXI wieku.
}}
* {{zobacz
| name=Meczet Katedralny | alt= | url=ul. Osińska 5 | adres= | lat=58.014088| long=56.227608| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Ten znakomity zabytek eklektyzmu z wyraźnie zaznaczonymi motywami tatarskimi stanowi ozdobę niezbyt atrakcyjnych kwartałów położonych na północ od Esplanady. Meczet wzniesiono w latach 1902–1903. W tym czasie w Permie mieszkało ponad półtora tysiąca muzułmanów, stanowiących kilka procent ludności miasta. Autorem projektu był miejscowy architekt Aleksandr Ożegow. W okresie radzieckim świątynia była zamknięta i nie pełniła funkcji religijnych, jednak szczęśliwie przetrwała bez większych zniszczeń. Obecnie meczet został odrestaurowany i z zewnątrz prezentuje się imponująco. Jego wnętrza są natomiast najprawdopodobniej współczesne i nie zachowały historycznego wystroju.
}}
* {{zobacz
| name=Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego | alt= | url=ul. Borczaninowa 11 | adres= | lat=58.005556| long=56.220833| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To sympatyczny zabytek w stylu pseudorosyjskim. Cerkiew została wzniesiona na początku XX wieku (1904–1910) i w tamtym czasie wśród mieszkańców nazywano ją „kupiecką”, ponieważ grunt pod jej budowę przekazał miejscowy kupiec. Pod względem dekoracji świątynia również ma „kupiecki” charakter – jest nieco przeładowana, ale jednocześnie bardzo barwna, szczególnie dziś, gdy ze wszystkich stron otaczają ją szare bloki wielopiętrowe. To kolejna realizacja architekta Aleksandra Ożegowa. W tym przypadku projekt nie wyróżnia się szczególną oryginalnością – w dużej mierze powtarza schemat garnizonowych świątyń budowanych w tym samym czasie w zachodniej części Imperium Rosyjskiego, m.in. w [[Bobrujsk]]u i [[Grodno|Grodnie]].
}}
* {{zobacz
| name=Sobór Trójcy Świętej. | alt= | url=ul. Monastyrska 95 | adres= | lat=58.0125| long=56.217233| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Nazwa „Słudska” pochodzi od Góry Słudskiej, na której wznosi się cerkiew, choć dziś sama góra jest mało widoczna, a otaczający świątynię krajobraz zmienił się nie do poznania. Jeśli cerkiew Wniebowstąpienia znajduje się jeszcze wśród zabudowy wielopiętrowej, to cerkiew Trójcy Świętej musi sąsiadować z szpitalem i strefą przemysłową. Jest to typowy kompleks sakralny połowy XIX wieku – pięciokopułowa „tonowska” katedra oraz bardzo wysoka dzwonnica (1842). Cerkiew została zamknięta po rewolucji, jednak już w 1944 roku ponownie otwarto ją do sprawowania liturgii, co wiąże się z jej obecnym statusem soboru katedralnego eparchii permskiej.
}}
=== Okolice dworca ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img54 Uspensky Convent.jpg|thumb|upright=1.2|Cerkiew Kazańska]]
* {{zobacz
| name=Cerkiew Kazańska. | alt= | url=ul. Plechanowa 39 | adres= | lat=58.0037 | long=56.2021 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=„Roerichowska świątynia” ukryta wśród podwórek blokowisk. Kazański klasztor Zaśnięcia Matki Bożej, założony na obrzeżach Permu w 1875 roku i zniszczony w pierwszych latach władzy radzieckiej, prawdopodobnie nie przetrwałby w historii ani w pamięci mieszkańców, gdyby nie powstała tu wyjątkowa Cerkiew Kazańska (1905–1908) – rodowa kaplica grobowa Kamieńskich, permskich mecenasów i opiekunów klasztoru. Autorstwo tej świątyni jest owiane tajemnicą: różne źródła przypisują projekt m.in. Michałowi Niestierowowi, Wiktorowi Wasniecowowi, Aleksandrowi Pokrowskiemu oraz Mikołajowi Roerichowi – czterem wybitnym twórcom początku XX wieku. Pewne jest jedynie to, że Roerich przygotowywał projekty ikonostasu (tzw. „Permski ikonostas”), który dziś znajduje się w Permskiej Galerii Sztuki, choć nie jest eksponowany. Pozostałe elementy autorstwa pozostają przedmiotem domysłów, choć w ogólnej stylistyce – surowości form, pskowskiej dzwonnicy i majolikowych dekoracjach – rzeczywiście można dostrzec wpływy Roericha. Klasztor został odrestaurowany w 1995 roku jako żeński i obecnie ponownie pełni funkcje religijne.
}}
[[Plik:Пермские ворота.jpg|thumb|upright=1.35|Bramy Permskie]]
* {{zobacz
| name=Bramy Permskie. | alt= | url=pl. Gajdara | adres= | lat=58.0045 | long=56.1935 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Bramy z drewnianych bali w formie trójwymiarowej litery „P” to jeden z bardziej kontrowersyjnych pomników permskiej „rewolucji kulturalnej”. Zostały zaprojektowane przez Nikołaja Polisskiego, pierwszego rosyjskiego artystę pracującego w nurcie land artu – w tym przypadku tworzącego instalacje i rzeźby z drewna. W mieście spotkały się z mieszanym odbiorem, ponieważ od początku miały charakter tymczasowy, jednak zostały hojnie sfinansowane z budżetu miasta. Jak na warunki Permu była to znacząca kwota, a sama idea została w dużej mierze zaczerpnięta z wcześniejszych realizacji tego samego autora w [[Moskwa|Moskwie]]. Co ciekawe, w stolicy instalacja przeszła bez większego echa, natomiast w Permie stała się szeroko komentowanym wydarzeniem. Bramy znajdują się w skwerze 250-lecia miasta, zaprojektowanym jako park kamieni uralskich – dziś w dużej mierze rozproszonych i zaginionych.
}}
* {{zobacz
| name=Miasteczko uniwersyteckie. | alt= | url=ul. Dzierżyńskiego / ul. Genkela | adres= | lat=58.0080 | long=56.1878 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Historia powstania Uniwersytetu Permskiego to jeden ciąg osobliwych zbiegów okoliczności. Gdy rozpoczęła się I wojna światowa, Niemcy rozpoczęli ofensywę w krajach bałtyckich, a władze Imperium Rosyjskiego zaczęły rozważać ewakuację z [[Tartu]] (Dorpat, Jurjew) tamtejszego uniwersytetu. Jako miejsce ewakuacji wybrano Perm, jednak profesorowie jednego z najstarszych i najbardziej prestiżowych uniwersytetów imperium nie byli chętni do przenosin do tak odległego i prowincjonalnego miasta. Ostatecznie pozostali w Inflantach, gdzie zagrożenie niemieckie wkrótce się zmniejszyło, a plan ewakuacji zarzucono. Do 1916 roku pomysł został praktycznie zapomniany, jednak Perm – a zwłaszcza jego główny mecenas, armator Mieszkow – nie porzucił ambicji stworzenia uczelni. Mimo trwającej wojny udało się uzyskać zgodę carskiego rządu na otwarcie uniwersytetu w Permie. Mieszkow, znany z niestabilnych decyzji filantropijnych, przeznaczył na potrzeby uczelni budynki na przemysłowych obrzeżach miasta – m.in. własną fabrykę garbarską, świeżo przebudowaną wcześniej na noclegownię. W pewnym sensie przesądziło to o późniejszym charakterze uniwersytetu. Dziś kampus ma dość przyjemny, studencki charakter, choć funkcjonuje z kontrolą dostępu, której rygor łagodzi dość swobodna atmosfera. Względnie zachowany historyczny wygląd ma dawny budynek noclegowni (II budynek przy ul. Genkela 7), przed którym stoi pomnik „Lenin i Gorki”, a także budynki III, IV i V, które zachowały ślady wczesnego przemysłowego modernizmu z początku XX wieku.
}}
=== Motowiłicha ===
[[Plik:Вышка, г. Пермь.jpg|thumb|upright=1|Pomnik bojowników rewolucji.]]
Dzielnica zakładu motowiłińskiego była przed rewolucją osobnym miastem. Geograficznie oddziela ją od centrum Permu jar rzeki Jegoszychy, za którym krajobraz wyraźnie się zmienia. Po jednej stronie, mimo współczesnej zabudowy, nadal wyczuwalna jest atmosfera gubernialnego miasta, po drugiej rozciąga się przemysłowe przedmieście. Radziecka zabudowa częściowo zatarła różnice między tymi obszarami, jednak nadal są one wyraźnie odczuwalne.

Współczesna zabudowa Motowiłichy to chaotyczne połączenie drewnianych domów, zabytków konstruktywizmu i bloków z wielkiej płyty wzdłuż ulicy Uralskiej – wschodniego przedłużenia ulicy Lenina. Całość znajduje się na wzgórzu, a u jego podnóża rozciąga się ogromny Motowiłiński Zakład, z dziesiątkami przedrewolucyjnych budynków, hałasem maszyn i przemysłową atmosferą.

Kilka kilometrów dalej droga schodzi w dół do zakładu (tu ulica Uralska przechodzi w ulicę Swerdłowa, a następnie w ulicę 1905 roku), prowadząc do niewielkiej dzielnicy niskiej zabudowy – tzw. starej Motowiłichy. Przypomina ona małe, prowincjonalne miasteczko na peryferiach Kraju Permskiego.

Znajdują się tu: muzeum zakładu z ekspozycją uzbrojenia, tama fabrycznego stawu oraz na wzgórzu pomnik bohaterów rewolucji 1905 roku. Kontrast z centrum Permu jest bardzo wyraźny, jednak bez wizyty w Motowiłice obraz miasta i jego historii pozostaje niepełny.

''Dojazd'': najlepiej tramwajami (nr 4, 8, 11) do pętli „mikrodzielnica Wisim”, która znajduje się kilkaset metrów od tamy i fabrycznego stawu. Górne kwartały Motowiłichy można oglądać z tramwaju, choć spacer również jest interesujący. Do Motowiłichy dojeżdża też kolej miejska.
* {{zobacz
| name=Tama Motowiłińska. | alt= | url=park na początku ul. 1905 roku | adres= | lat=58.0080 | long=56.1878 | wskazówki=Rajski Ogród
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Tama na rzece Motowiłiha została zbudowana na potrzeby huty miedzi, która działała tu w latach 1736–1863. Fabryka zbrojeniowa nie potrzebowała już tej infrastruktury wodnej, jednak tamę zachowano, a nawet odbudowano po powodzi, która miała miejsce w 1969 roku. W rejonie tamy urządzono niewielki skwer z urokliwymi mostkami i dość śmiałą nazwą „Rajski Ogród”. Ze starego zakładu motowiłińskiego nie zachowało się już nic. Znajdujący się w skwerze budynek Domu Ludowego powstał na przełomie XIX i XX wieku.
}}
[[Plik:Церковь Святой троицы Пермь.jpg|thumb|upright=1.35|Monaster Trójcy Świętej]]
* {{zobacz
| name=Monaster Trójcy Świętej. | alt= | url=ul. Wisimskaja 4 | adres= | lat=58.0372| long=56.3205| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwsza cerkiew pojawiła się w Motowiłice jeszcze pod koniec XVIII wieku. Już na początku XIX wieku została przebudowana w formie kamiennej, przy czym – jak się twierdzi – w dość nietypowym jak na tamte czasy (i tym bardziej na Ural) stylu rosyjskim. To, co można zobaczyć dziś, to w dużej mierze rekonstrukcja z końca lat 90. XX wieku (również w stylu rosyjskim), ponieważ w okresie radzieckim świątynię niemal całkowicie zniszczono, a na jej terenie umieszczono piekarnię. Obecnie znajduje się tu nie tylko cerkiew, ale cały monaster, który wyraźnie ożywia surowy krajobraz przemysłowego przedmieścia. Zasady w klasztorze są dość konserwatywne, dlatego bez wyraźnej potrzeby lepiej nie wchodzić na jego teren, choć sam widok z zewnątrz również jest interesujący.
}}
* {{zobacz
| name=Pomnik bojowników rewolucji. | alt= | url=ul. Wisimskaja 4 | adres= | lat=58.0372| long=56.3205| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwszy radziecki pomnik – permska wersja sierpa i młota.W grudniu 1905 roku w Motowiłice doszło do zbrojnego powstania robotników, brutalnie stłumionego przez policję.  Było to typowe dla tamtych czasów wydarzenie, które jednak miało poważne konsekwencje: część robotników przeszła do działalności partyzanckiej i ukrywała się w lasach przez kolejne dwa lata, przeprowadzając akcje przeciw policji, w tym również ekspropriacje, które były szczególnie popularną formą ich działalności. Tych partyzantów nazwano „łbowcami” (od nazwiska przywódcy, Aleksandra Łbowa). Pracujący w Permie w latach 1925–1927 Arkadij Gajdar poświęcił im nawet opowiadanie „Życie nic nie warte”. Do czasu ustanowienia władzy radzieckiej pamięć o wydarzeniach 1905 roku była w regionie wciąż żywa, dlatego już w 1920 roku na Górze Wysokiej („Wyszka”) wzniesiono pomnik zaprojektowany przez robotnika zakładu i uczestnika powstania – Wasilija Gomzikowa. To niekanoniczna wersja „sierpa i młota”, w której sierp jest klasyczny, natomiast młot ma formę parową – można tylko spekulować, jak potoczyłaby się historia, gdyby właśnie taki symbol znalazł się dwa lata później na herbie ZSRR. Z góry rozciąga się znakomity widok na zakład i całą Motowiłichę. Na Wyszkę można wejść schodami zaczynającymi się przy kładce dla pieszych na początku ulicy Mostowej. Oprócz pomnika na wzgórzu znajduje się także diorama poświęcona tym samym wydarzeniom.
}}
* {{zobacz
| name=Zakłady Motowiłińskie. | alt= | url=ul. Wisimskaja 4 | adres= | lat=58.034444| long=56.301389| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Działający od 1865 roku zakład zbrojeniowy specjalizuje się w produkcji artylerii, co łatwo zrozumieć po wizycie w znajdującym się tu muzeum. Historyczny charakter zakładu jest widoczny już z tego miejsca: zza linii kolejowej wyłania się para masywnych, przedrewolucyjnych budynków. Jednak „najlepszy widok na to miasto” rozciąga się z wcześniej wspomnianej Góry Wysokiej (Wyszki) albo z jednej z dwóch solidnych, żeliwnych klatek schodowych prowadzących z górnej części Motowiłichy do bram zakładu. Pierwsze schody zaczynają się w dalszej części skweru parku im. Siewierdłowa (PKiO im. Siewierdłowa), a drugie znajdują się nieco dalej i wychodzą na ulicę Siewierdłowa przy jej skrzyżowaniu z ulicą Iwanowską.
}}
[[Plik:ДК им. В. И. Ленина.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Kultury im. Lenina]]
* W '''górnej części Motowiłichy''' uwagę przyciągają zabytki konstruktywizmu – ''fabrika-kuchnia'' (ul. Uralska 85), szczęśliwie przekształcona w centrum handlowe;'' budynek technikum mechanicznego'' naprzeciwko (ul. Uralska 85) oraz położona na uboczu, dziś niemal zrujnowana ''przychodnia'' (ul. Lebiediewa 11). Na wschód od fabryki-kuchni, między ulicami Robotnic i Industrializacji (warto zwrócić uwagę na te nazwy!), znajduje się kwartał typowej zabudowy socjalistycznego miasta z początku lat 30. XX wieku. Jeszcze dalej na wschód pojawiają się drewniane domy (dobrze widoczne z tramwaju). W tej okolicy można również znaleźć malowniczą przedrewolucyjną ''wieżę ciśnień'' (ul. Anriego Barbusa 54) oraz ''stary szpital'' (ul. Graczowa 12).
[[Plik:Водонапорная_башня_на_улице_Анри_Барбюса.jpg|thumb|upright=1.35|Stara wieża ciśnień (ul. Anriego Barbusa)]]
* {{zobacz
| name=Dom Kultury im. Lenina. | alt= | url=ul. Uralska 93 | adres= | lat=58.023889| long=56.289444| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Dom Kultury zbudowany z okazji setnej rocznicy zakładów zbrojeniowych jest pod względem architektonicznym dość nietypowy: z „nadmiarem dekoracji” poradzono sobie tu w bardzo kreatywny sposób, pozostawiając klasyczny portyk, ale usuwając rzeźby, płaskorzeźby i inne ozdobne elementy. Stojący przed budynkiem popiersie Lenina – z pozoru zwykły element krajobrazu – został również zaprojektowany tak, aby harmonizował z masywną bryłą Domu Kultury. Los budynku jest osobliwy: nadal pełni funkcję domu kultury, ale jednocześnie należy do wspólnoty zielonoświątkowej.
}}
=== Na południe od centrum ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img46 Death Tower.jpg|thumb|upright=1.35|Wieża śmierci]]
Prospekt Komsomolski, z wszechobecnym bulwarem biegnącym przez środek, ciągnie się daleko na południe, sięgając samych obrzeży. Wzdłuż alei znajdują się nowoczesne rzeźby i osobliwe powojenne budynki.
* {{zobacz
| name=Wieża śmierci. | alt= | url= | adres=ul. Uralska 93 | lat=57.994896| long=56.253714| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jeden z rzadkich w Permie przykładów stalinowskiego empiru. Budynek ma wśród mieszkańców złą sławę, ponieważ został wzniesiony dla lokalnego Zarządu Spraw Wewnętrznych. Krąży o nim wiele miejskich legend – o więziennych piwnicach, zamurowanych robotnikach czy tajnych tunelach – choć w rzeczywistości wszystkie najciemniejsze epizody okresu stalinowskiego miały miejsce w innych lokalizacjach. Sam gmach w dalszej części alei Komsomolskiej powstał w latach 1949–1952. Po drugiej stronie placu Komsomolskiego warto zwrócić uwagę na dom nr 67 z ''monumentalnym panelem „Komsomoł w decydujących momentach historii”'', którymi uznano: wojnę domową, Wielką Wojnę Ojczyźnianą oraz lot człowieka w kosmos.
}}
* {{Znacznik|Skwer Motorowców|57.9848 |56.2532 |typ=natura}}'''Skwer Motorowców''', al. Komsomolski / ul. Czkałowa. Aleja Komsomolska kończy się przy bramie Permskich Zakładów Silnikowych, jednego z najważniejszych w Rosji producentów silników lotniczych. Zestaw popiersi w skwerze ma wyraźny wydźwięk polityczny: dwóch konstruktorów (A.D. Szwecow i P.S. Sołowjow) zestawiono z trzema działaczami państwowymi (Ordżonikidze, Swerdłow oraz A.G. Sołdatow, który nadzorował ewakuację zakładów zbrojeniowych na Ural). W centrum kompozycji znajduje się myśliwiec MiG-31, który latał na silnikach produkowanych w Permie.
=== Muzea ===
[[Plik:Пермская скульптура Параскева.jpg|thumb|upright=1|Paraskewa — permska drewniana rzeźba]]
[[Plik:20-inch ship's cast-iron cannon.JPG|thumb|upright=1.35|Permska „car-działo”]]
* {{zobacz
| name=[https://museumperm.ru/branch/dommeshkova Permskie Muzeum Krajoznawcze] | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11 | lat=58.0187| long=56.2468| wskazówki=Dom Mieszkowa
| tollfree=+7 (342) 257-18-09 | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=10:00–19:00 (nieczynne w poniedziałki), 💰 200 ₽. Dobre muzeum z ekspozycją poświęconą historii regionu oraz kolekcją przedmiotów tzw. permskiego stylu zwierzęcego (sztuka figuralna Uralu).
}}
* {{zobacz
| name=[https://museumperm.ru/branch/mpd Muzeum Permskich Starożytności] | alt= | url=| adres=ul. Sybirskaja 15 | lat=58.013949| long=56.2450097| wskazówki=Dom Mieszkowa
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=🕑 10:00–19:00 (nieczynne w poniedziałki), 💰 200 ₽. Jednym z okresów geologicznych odkrytych na Uralu jest perm, od którego nazwę wziął cały okres. Nic więc dziwnego, że w mieście działa własne muzeum paleontologiczne. Można tu zobaczyć m.in. kompletny szkielet mamuta oraz wiele innych „dziwnych stworzeń” – nie tylko tych z okresu permskiego, ale również znacznie „młodszych” zwierząt.
}}
* {{zobacz
| name=[https://permartmuseum.com/ Permska Galeria Sztuki] | alt= | url=| adres=Pr. Komsomolski 4 | lat=58.016389| long=56.234444| wskazówki=Sobór Przemienienia Pańskiego
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=🕑 wt–śr 10:00–19:00, czw 12:00–21:00, pt–sb 10:00–19:00, nd 11:00–19:00, 💰 200 ₽. Najważniejszym elementem tego muzeum jest kolekcja rzeźby drewnianej, która wyróżnia je na tle innych instytucji tego typu. Rosyjska Cerkiew prawosławna nigdy szczególnie nie wspierała rzeźby, a często wręcz ją zakazywała, dlatego obwód permski stał się niemal jedynym regionem Rosji, gdzie tradycja drewnianej rzeźby sakralnej była tak rozwinięta. Zbiory znajdują się na trzecim piętrze muzeum i obejmują kilkadziesiąt eksponatów, wywierających duże wrażenie. Na pierwszym piętrze znajduje się dość standardowa, choć solidna kolekcja sztuki rosyjskiej XVIII–XX wieku, a na drugim niewielki zbiór sztuki zachodnioeuropejskiej z kilkoma znanymi nazwiskami. Muzeum regularnie organizuje także interesujące wystawy czasowe.
}}
* {{zobacz
| name=Muzeum Historii Zakładów Motowiłińskich | alt= | url=| adres=ul. 1905 roku 20 | lat=58.035639| long=56.310183| wskazówki=Sobór Przemienienia Pańskiego
| tollfree=(342) 260-59-76. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=🕑 śr–pt 9:00–18:00, sb–nd 10:00–19:00, 💰 wstęp wolny. Nietypowo otwarte dla osób z zewnątrz muzeum zakładowe, którego główna ekspozycja znajduje się… na świeżym powietrzu. Prezentowane są tu różnorodne systemy artyleryjskie – od permskiej „car-działa” z połowy XIX wieku aż po rakiety balistyczne. Ekspozycja wewnętrzna ma bardziej „pokojowy” charakter: poświęcona jest historii zakładu, zaczynając od jego XVIII-wiecznego poprzednika – huty miedzi. Warto zwrócić uwagę na modele gigantycznych pras, walcarek oraz codzienne realia pracy metalurgów w XIX wieku. Brama terenu ekspozycji plenerowej jest na noc zamykana, ale część eksponatów można zobaczyć także przez ogrodzenie.
}}

== Aktywny wypoczynek ==
Można chodzić po muzeach, spacerować po parkach, a także wybrać się do Ust’-Kaczki — ośrodka leczniczego niedaleko Permu. Powietrze jest tu świeże, uralskie, a zimą temperatury spadają do −30°C. To raj dla cudzoziemców i mieszkańców południa Rosji, którzy chcą poznać prawdziwe rosyjskie mrozy.

=== Parki ===
[[Plik:Ротонда (Пермь).JPG|thumb|upright=1.35|Rotunda w Parku Gorkiego]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img65 Motovilikha Paradise Garden.jpg|thumb|upright=1.35|Kanał w Rajskim Ogrodzie]]
* {{Znacznik|Park im. Gorkiego|58.005 |56.248 |typ=natura}}'''[https://www.parkperm.ru/ Park im. Gorkiego]''', ul. Sybirskaja 49, 🕑 09:00–23:00; atrakcje: 11:00–22:00 (strefa dla dzieci działa tylko pt–nd i zamykana jest godzinę wcześniej), 💰 wstęp bezpłatny. Niewielki regularny park w centrum miasta, założony jeszcze na początku XIX wieku, dawny ogród miejski. Najważniejszą atrakcją jest historyczna rotunda z 1824 roku, zaprojektowana przez architekta I.I. Swiazjewa. W parku można również zobaczyć współczesne rzeźby oraz skorzystać z klasycznych atrakcji rozrywkowych, w tym diabelskiego młyna. Park oficjalnie zamykany jest na noc, choć w sezonie letnim bramy czasem pozostają otwarte.
* {{Znacznik|Rajski Ogród|58.03817 |56.32071 |typ=natura}}'''Rajski Ogród''', pl. Powstania (''ul. 1905 roku''), 🕑 całodobowo. Ogród w dzielnicy Motowiłicha został założony pod koniec XIX wieku na terenie nieczynnej huty miedzi. W czasach radzieckich nosił nazwę parku im. Siewierdłowa, a obecnie powrócił do swojej historycznej nazwy. W latach 2009–2010 przeszedł gruntowną rewitalizację. Obejmuje kanał (uregulowany odcinek rzeki Motowiłiha), tamę oraz staw motowiłiński. Po renowacji park zyskał także rotundę (współczesną, mniejszą wersję konstrukcji Swiazjewa) oraz sympatyczny pomnik psa-nurka. Według legendy pies miał uratować tonącego człowieka w stawie, jednak w rzeczywistości rzeźba została wykonana na zamówienie mieszkanki miasta ku pamięci jej zmarłego męża – znanego permskiego kynologa.

=== Rozrywka ===
* {{Znacznik|Wycieczka do fabryki słodyczy|58.0466098 |56.3197374|typ=atrakcja}}'''[https://candyfactoryperm.com/ Wycieczka do fabryki słodyczy]''', ul. Niekrasowa 35, ☎ +7 (342) 276-54-34, 🕑 pn–pt 8:30–17:00. Permska fabryka słodyczy określa się jako najstarsza na Uralu i Syberii, wywodząc swoją historię od założonej w 1892 roku „konfektorni” kupca Sudopłatowa. Od tamtego czasu zakład był kilkukrotnie zamykany i przekształcany, dlatego nie zachowały się tu żadne szczególnie historyczne elementy, jednak samo zwiedzanie produkcji jest możliwe.
:Wycieczki organizowane są dla grup liczących 20–40 osób, po wcześniejszej rezerwacji. Zaleca się zabranie zmiennego obuwia oraz wody do popijania podczas degustacji czekolady.
* {{Znacznik|Permski Teatr Opery i Baletu|58.015975 |56.246052 |typ=atrakcja}}'''[https://permopera.ru/en/ Permski Teatr Opery i Baletu]''', ul. Pietropawłowska 25a, ☏ +7 342 212-30-87. Jeden z najstarszych i znanych teatrów operowych i baletowych w Rosji, oferuje wydarzenia operowe i baletowe na wysokim poziomie. 
* {{Znacznik|Olympia Swimming Pool &amp; Spa|57.97656 |56.18697 |typ=atrakcja}}'''[https://olympiaperm.ru/ Olympia Swimming Pool &amp; Spa]''', ul. Mira, 41, ☏ +7 342 2567892. Czysty, nowoczesny i duży basen (50x25m) z trampoliną Basen 75 minut wejścia: od 500 руб

== Praca ==
Perm jest jednym z największych ośrodków przemysłowych w kraju. Przemysł rozwija się głównie na obrzeżach miasta, szczególnie przodują w tym dwie dzielnice: Ordżonikidżewski rejon (Орджоникидзевский район) i Industrialny rejon (Индустриальный район).

Spośród największych przedsiębiorstw zlokalizowanych w Permie warto wymienić: oddziały Łukoilu i Gazpromu, Morion (producenta oraz właściciela ośrodków badawczych ds. telekomunikacji), Fabryka Słodyczy Kamskaya (własność Nestlé), Sibur-Chimprom (przemysł petrochemiczny), PNPPK (produkcja oprzyrządowania samolotów i systemów nawigacji). Regionalne oddziały w mieście posiadają także największe krajowe banki, firmy maklerskie czy firmy inwestycyjne.

Średnia wypłata wśród ludności Permu w roku 2020 wyniosła 40 tysięcy rubli. Największy wzrost odnotowało wtedy górnictwo, telekomunikacja i branża bankowości. Zarobki mieszkańców regionu wahają się w przedziale 25 - 55 tysięcy rubli, co odpowiada około 1400 - 4200 złotych.

== Nauka ==
Perm jest dużym ośrodkiem naukowym, w którym koncentruje się wiele instytutów Oddziału Uralskiego Rosyjskiej Akademii Nauk, dziesiątki instytutów badawczych i projektowych, siedem instytucji szkolnictwa wyższego prowadzących różnorodne badania naukowe na tematy stosowane i podstawowe. Niektóre organizacje naukowe są zjednoczone w Perm Scientific Center of the Ural Branch of the Russian Academy of Sciences.

== Zakupy ==
Wraz z dynamicznym rozwojem miasta, wokół niego zaczęły powstawać centra handlowe. Większość z nich znaleźć można przy obwodnicy miasta (droga R242), biegnącej w kier. Jekaterynburga. Zdecydowanie jednym z obowiązkowych miejsc do odwiedzenia jest Centralny Targ (Центральный рынок) przy ul. Puszkina, na którym można znaleźć naprawdę wiele ciekawych rzeczy. W Permie można zauważyć wiele produktów z [[Chiny|Chin]] czy Azji Środkowej, sprzedawane przez przyjezdnych handlarzy.

* '''Центральный универмаг Мотовилихи''' (Central Mall Motowiliha) - Ul. 1905 Goda 18A - niewielkie centrum handlowe z supermarketem, salą zabaw i wieloma małymi butikami. W pobliżu przystanek tramwajowy i muzeum wyposażenia wojska rosyjskiego (Музей Мотовилихинских заводов).
* '''Аврора''' (Awrora) - Ul. Stachanowskaja 40A - spory dom targowy, przy granicy miasta. Duży wybór produktów zarówno w samym budynku, jak i sąsiednich pomniejszych. W promieniu kilkuset metrów 3 przystanki autobusowe, duże rondo, park, poczta oraz kilka lokali typu fast food.
* '''[http://www.domino.ru/ Домино]''' (Domino) - Ul. Kujbyszewa 85A - mała galeria ze sklepem spożywczym, kafeterią, dużym wyborem AGD i odzieży. Niedaleko znajduje się Wieża Śmierci.

== Gastronomia ==

* '''Пермская кухня''' (Piermskaja Kuchnia) - Ulica Gazety Zwiezda 75 (ул. Газеты Звезда 75), tel. +7 (342) 244-13-55 - lokal serwuje regionalne odmiany powszechnej rosyjskiej kuchni. Wnętrze posiada nowoczesny charakter, a atmosferę umilają specjalni goście.
* '''Бостон''' (Boston) - Prospekt Komsomolski 66 (Комсомольский пр. 66) - niewielka restauracja typu fast food, z bardzo szybką obsługą. Bar posiada opcję dowozu oraz menu online. Atutem jest lokalizacja przy jednej z głównych ulic miasta.
* '''Компот''' (Kompot) - Ul. Sibirskaja 47A (ул. Сибирская, 47А), tel. +7 (342) 241-05-05 - przytulny lokal, utrzymany w specyficznym stylu amerykańskim. W pobliżu znajduje się Park Rozrywki im. Gorkiego, stadion Dinamo Perm oraz McDonald's.
* '''[http://roma59.tilda.ws/ РомаНальёт]''' (RomaNaljot) - Ul. Piermskaja 68 (Пермская ул. 68), tel. +7 (342) 278-83-84 - pub z bardzo dobrymi obiadami oraz alkoholem. Istnieje możliwość rezerwacji, oglądania meczów czy degustacji. Niestety wewnątrz jest mało miejsc, ale działa tu świetna obsługa.
* '''[http://sufraperm.ru/ Суфра]''' (Sufra) - ul. Monastyrskaja 14 (ул. Монастырская 14), tel. +7 (342) 259-07-80 - egzotyczne kaukaskie wnętrze i perska kuchnia, serwowana przez permskich Azerów. Restauracja położona na przeciw Głównego Meczetu, obok dużego hotelu.

== Festiwale, imprezy ==
* '''[http://www.arabesque.permonline.ru/news.html Арабеск]''' (Arabiesk) - coroczny konkurs baletowy, trwający kilka dni.
* '''[https://eng.flahertiana.ru/ Międzynarodowy Festiwal Filmów Dokumentalnych Flahertiana]''' - organizowany we wrześniu lub październiku.
* {{Znacznik|Międzynarodowy Festiwal Diagilewa|58.015975|56.246052|typ=atrakcja}}'''[https://diaghilevfest.ru/en/ Międzynarodowy Festiwal Diagilewa]''' (Дягилевский фестиваль) - wydarzenie prezentuje różne gatunki i ruchy artystyczne, style i formaty. Muzyka antyczna, badania tendencji muzyki współczesnej, niezwykłe interpretacje obok występów akademickich. Po nocnych wydarzeniach odbywają się poranne koncerty. &lt;bdi&gt;Festiwal trwa około dwóch tygodni i ma miejsce w różnych obiektach w mieście.&lt;/bdi&gt; Koszt wstępu wynosi o&lt;bdi&gt;d &lt;abbr&gt;500&lt;/abbr&gt; do &lt;abbr&gt;10 000 rubli&lt;/abbr&gt;. Zaleca się zakup biletów z wyprzedzeniem, ponieważ bilety na najpopularniejsze spektakle mogą zostać wyprzedane pierwszego dnia od uruchomienia sprzedaży.&lt;/bdi&gt;
* '''Białe Noce w Permie'''. Codzienne spektakle w czerwcu. 
* '''Festiwal Śniegu, Lód i Ogień''' (''Park Gorkiego/Park Rozrywki Gorkiego na Prospekcie Komsomolskim''). W ramach festiwalu odbywa się międzynarodowy konkurs rzeźb lodowych i śnieżnych, w którym rywalizują zespoły z całego świata. Luty.

== Noclegi ==

== Kontakt ==

== Bezpieczeństwo ==
Miasto nie należy do najniebezpieczniejszych, ale warto zachować podstawowe zasady zabezpieczenia się np. przed napaścią czy kradzieżą. Zaleca się omijanie ślepych uliczek, cmentarzy czy ciemnych parków nocą. Za dnia można paść ofiarą kradzieży kieszonkowych w miejscach tłocznych jak chińskie sklepy albo bazary.

W przypadku nagłego wypadku czy zwykłej konsultacji można udać się do Szpitalu Klinicznego Kraju Permskiego (Пермская краевая клиническая больница), a w przypadku dzieci czy młodzieży do Szpitala Pediatrycznego nr.13 (Детская Больница № 13) przy ul. Lebiediewa 44.

== Informacje turystyczne ==

== Wyjazd ==
Opuszczając Perm warto odwiedzić jedną z kilku położonych niedaleko atrakcji:

* '''[http://www.perm36.ru/eng/ Perm-36]''' - oddalony 95 km na wschód od miasta znany obóz radzieckiego systemu Gułagów. Utworzone tu muzeum idealnie odwzorowuje smutny obraz syberyjskiego łagru, w którym zginęły tysiące więźniów. Cena wstępu wynosi 300 rubli dla dorosłych, 150 rubli dla młodzieży. W 3 środę każdego miesiąca os. do lat 18 wstęp bezpłatny. Miejscowość: Kuczino (Кучино).
* '''[http://www.museum.perm.ru/filiali/muzey-khohlovka Chochłowka]''' - ta położona 40 km na północ wioska stanowi  [[Kategoria:Kraj Permski]] jeden z niewielu tak dobrze zachowanych zespołów architektury drewnianej w Rosji. Skansen składa się z 20 domostw, spośród których najstarsze sięgają XVII wieku. Dodatkowo wokół rozpościerają się lasy i wody Kamy.
{{Użyteczny}}


{{Atrybucja}}
{{Jest w|Kraj Permski}}</text>
      <sha1>rrh4cfk8jxja4xiqs30950cezxfvswx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>157178</id>
      <parentid>157177</parentid>
      <timestamp>2026-06-04T09:28:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Zakupy */</comment>
      <origin>157178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62575" sha1="daw78j3pfnhlbola9tws7y0too3o6mf" xml:space="preserve">{{Top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Perm
 |nazwa oryginalna = Пермь
 |widok            = Свято-Троицкая_(Слудская)_церковь_в_лучах_заката.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Coat_of_Arms_of_Perm.svg
 |mapa             = Perm in Russia.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Russia.svg|20px]] [[Rosja]] 
 |region           = [[Plik:Flag_of_Perm_Krai.svg|20px]] [[Kraj Permski]]
 |powierzchnia     = 800,5
 |wysokość         = 149
 |ludność          = 1 027 500
 |prefiks          = +7 342
 |kod pocztowy     = 614xxx
 |www              = https://gorodperm.ru/
}}
'''Perm''' ([[Rozmówki rosyjskie|ros]]. Пермь) to największe miasto i stolica [[Kraj Permski|Kraju Permskiego]] i jedno z miast [[Rosja|Rosji]] liczące ponad milion mieszkańców. Przed rewolucją było stolicą prowincji, a obecnie stanowi centrum rozległego regionu o niezwykłej przyrodzie i bogatej historii. Sam Perm został przytłoczony przez przemysł, który przekształcił miasto w konglomerat dymiących kominów, stref przemysłowych i budynków z czasów sowieckich, za którymi trudno dostrzec fragmenty przeszłości. Dla większości podróżnych Perm będzie jedynie wspomnieniem, ale jeśli jesteś naprawdę ciekawy, znajdziesz tu mnóstwo interesujących rzeczy do zobaczenia – od starych fabryk po muzeum rzeźby drewnianej, a majestatyczna rzeka Kama nikogo nie pozostawi obojętnym.

== Charakterystyka ==
Perm leży nad rzeką Kamą, nieco na południe od jej ujścia do Czusowej, na granicy dwóch zupełnie odmiennych stref naturalnych. Na południe od miasta rozciąga się lasostep, a na północ, za Czusową i Kamą, tajga. Nazwa Perm jest bardzo stara. Ludy północnego zachodu używały jej na określenie terenów dalekiego wschodu wzdłuż rzek Wyczegda i Kama (patrz też [[Kraj Permski]]). Współczesny Perm znajduje się na południu tego starożytnego regionu. Podobnie jak [[Twer]], Perm jest żeński. Mieszkańcy miasta nalegają, aby nazwę wymawiać z miękkim „r” – ''Perm''.

=== Historia ===
Perm to typowe miasto [[Ural]]u, wyrosłe z zakładów metalurgicznych: Jegoszycha (1723) i Motowilicha (1736). Zakład Jegoszycha nie działał długo, został zamknięty w 1788 roku. Jednak osada, która rozwinęła się wokół niego, stała się już miastem i otrzymała nazwę Perm. Zaledwie kilka lat później stał się również centrum prowincji, jednocząc niemal wszystkie miasta [[Ural]]u i związane z nimi gałęzie przemysłu. Przyczyn było kilka, z których jedna prawdopodobnie związana była z transportem: Perm, położony nad Kamą, był najdalej na wschód wysuniętym punktem, stosunkowo łatwo dostępnym z centralnej [[Rosja|Rosji]], zanim powstała kolej.

Perm zachował status stolicy prowincji aż do rewolucji. Znalazło to wyraźne odzwierciedlenie w wyglądzie miasta, choć pierwotna wersja prowincjonalnej zabudowy nie przetrwała pożaru z 1842 roku. Później próbowano budować z kamienia, ale z powodu braku środków wzniesiono również drewniane domy, tynkowane i malowane na kamień – kilka z tych „hybryd” przetrwało do dziś. Produkcja metalurgiczna zakładu Motowilicha ostatecznie zamarła w połowie XIX wieku, ale została zastąpiona produkcją broni, a przed rewolucją ogromna Permska Fabryka Armat zaopatrywała armię rosyjską w jedną piątą całego arsenału. Pojawiła się jednak bomba z opóźnionym zapłonem: duża fabryka miała liczny proletariat, więc nazwa Motowilicha kojarzy się obecnie przede wszystkim z rewolucyjnymi wydarzeniami z 1905 roku, które miały tu dość dramatyczny przebieg.

Perm poniósł kolejną porażkę podczas wojny domowej, kiedy to zarówno biali, jak i czerwoni spustoszyli miasto. Władze sowieckie najwyraźniej nie były zachwycone arystokratycznym Permem – w 1923 roku stolicę Uralu przeniesiono do proletariackiego [[Jekaterynburg]]a. Miasto pozostawało bez własnego regionu do 1938 roku, kiedy to utworzono obwód permski, późniejszy [[Kraj Permski]]. W latach 1940–1957 miasto nosiło nazwę Mołotow na cześć Wiaczesława Mołotowa, tego samego, który podpisał pakt Ribbentrop-Mołotow. Jednak ta postać polityczna urodziła się dość daleko stąd, w Kukarce (obecnie Sowieck), i nie miała bezpośredniego związku z Permem. 

=== Nowoczesność ===
W najnowszej historii [[Rosja|Rosji]] obwód permski aktywnie przyjął rolę regionu postępowego i innowacyjnego. Oleg Czirkunow, który objął urząd gubernatora w 2004 roku, zaprosił do miasta modnych moskiewskich projektantów, którzy natychmiast otworzyli w Permie muzeum sztuki współczesnej, ozdobili ulice spektakularnymi pomnikami, takimi jak litera „P” (ogłoszona symbolem Permu), i przedstawili napoleońskie plany przekształcenia Permu w najnowocześniejsze miasto Europy, jej kulturalną stolicę. Kiedy gubernator kilka lat później opuścił stanowisko i po cichu uciekł do tej samej Europy, wielu projektantów podążyło za nim, choć niektórzy pozostali, dzięki czemu życie kulturalne miasta pozostaje niezwykle tętniące. Perm to również doskonałe miejsce dla miłośników historii i tych, którzy lubią leniwe, przemyślane spacery: za palisadą nowoczesnych budynków kryją się fragmenty starożytności, rozległe widoki na Kamę i klimat dawnego uralskiego przemysłu. Warto zatrzymać się w mieście przynajmniej na jeden dzień, a biorąc pod uwagę muzea i okolicę, drugi lub trzeci dzień również nie będzie złym pomysłem.

=== Orientacja ===
Podobnie jak wiele miast położonych nad dużymi rzekami, Perm ma wydłużony kształt: ponad 40 km wzdłuż Kamy i zaledwie 5-6 km szerokości. Wszystkie interesujące dzielnice znajdują się na lewym (południowym) brzegu. '''Centrum''' miasta jest przesunięte na zachód. Zaczyna się w miejscu, gdzie [[Kolej Transsyberyjska]] łączy się ze starą Linią Gornozawodską biegnącą wzdłuż Kamy, i wzdłuż niezmiennej ulicy Lenina ciągnie się na wschód przez około 4 km: najpierw nowa część radziecka, a następnie (za Prospektem Komsomolskim) stara część gubernialna. Dzielą je ogromny (około kilometra długości!) plac zwany ''Esplanadą''. Na wschodzie zabudowa kończy się w wąwozie rzeki Jegoszycha, za którym zaczyna się '''Motowilicha''' – kolejna historyczna i godna uwagi dzielnica, utworzona wokół fabryki zbrojeniowej. Reszta Permu składa się ze stref przemysłowych, osiedli mieszkaniowych, osiedli fabrycznych i sektora prywatnego, gdzie nie ma nic do zobaczenia poza lokalnym kolorytem.

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
Do [[Moskwa|Moskwy]] jest 6-7 lotów (niektóre z nich odbywają się nocą) i jeden do [[Petersburg]]a. Istnieje również wiele lotów regionalnych do zachodniej [[Syberia|Syberii]] i na [[Ural]], ale nie są one regularnie obsługiwane. Wszystkie loty międzynarodowe są czarterami.

{{Znacznik|Lotnisko Bolszoje Sawino|57.914444|56.021111|typ=transport}}'''[https://aviaperm.ru/ Lotnisko Bolszoje Sawino]''' ({{IATA|PEE}}). ☎ Informacje: +7 (342) 299-17-71, kasa biletowa na lotnisku: +7 (342) 299-15-95. Loty krajowe odlatują z nowego Terminalu A, podczas gdy stary Terminal B obsługuje tylko kilka lotów międzynarodowych. Przejście z jednego terminalu do drugiego jest najwyraźniej niemożliwe, chyba że zjedziemy na Trasę Kosmonawtowa, co stanowi znaczny objazd (prawie 2 km). Nowy terminal obiecuje standardową infrastrukturę lotniska, w tym przechowalnię bagażu (443 ruble dziennie). 

''Jak dojechać'': Z dworca autobusowego na lotnisko należy wsiąść do autobusu podmiejskiego linii 108; Podróż trwa około pół godziny. Spodziewaj się 3-4 odjazdów na godzinę w godzinach 6:00-23:00. Taksówka do centrum miasta kosztuje od 400 ₽. Z centrum autobus jedzie do Terminalu A, następnie do Terminalu B, a stamtąd z powrotem do miasta.

Obok Terminalu B znajduje się [https://www.polethotel.ru/ Hotel Polet] (tel. +7 (342) 294-96-46, pokój jednoosobowy/dwuosobowy: 2900/4100 ₽). Po otwarciu nowego terminalu stał się on praktycznie bezużyteczny dla podróżnych, ponieważ większość lotów wymaga skorzystania z taksówki. Jeśli odlatujesz ze starego terminalu, możesz skorzystać z całodobowej restauracji hotelowej. Ceny są takie same jak na lotnisku, ale jest tam przytulniej i ciszej.

=== Koleją ===
Perm leży na północnej odnodze [[Kolej Transsyberyjska|Kolei Transsyberyjskiej]], między [[Kirow]]em a [[Jekaterynburg]]iem. Codziennie przejeżdża tędy siedem do ośmiu par pociągów: wszystkie syberyjskie z [[Petersburg]]a i niektóre z [[Moskwa|Moskwy]]. Rozkład jazdy nie jest jednak zbyt dogodny, ponieważ połowa pociągów kursuje o tej samej porze, praktycznie jeden po drugim.

Z [[Jekaterynburg]]a podróż trwa 5,5-6 godzin. Są tylko trzy pociągi dzienne (w tym Łastoczka), reszta kursuje w nocy. Z [[Kirow]]a podróż trwa 7,5-8 godzin, a z [[Głazow]]a 4,5-5 godzin. Nocny pociąg do [[Iżewsk]]a jest dość dogodny (7-8 godzin).

Pociągi podmiejskie docierają do [[Kungur]]u (2 godziny), [[Czusowoj]]u (3-3,5 godziny) i [[Kizieł|Kiziela]] (4,5 godziny).

[[Plik:Perm_I_Railway_Station.jpg|thumb|upright=1.35|Stary dworzec Perm I]]
{{Znacznik|Perm I|58.020048 |56.252410 |typ=transport}}'''Perm I''', ul. Monastyrskaja 5. Stary permski dworzec kolejowy, zbudowany dla linii Gornozawodskiej, która dotarła do miasta 30 lat przed powstaniem nowoczesnej [[Kolej Transsyberyjska|Kolei Transsyberyjskiej]]. Obecnie stacja obsługuje jedynie pociągi podmiejskie do Czusowskiej i Ugleuralskiej; pociągi dalekobieżne się tu nie zatrzymują. Mało prawdopodobne jest, aby przyjechać na tę stację lub z niej odjechać, ale sam budynek jest wart zobaczenia – to lokalny punkt orientacyjny i jeden z najwspanialszych rosyjskich dworców kolejowych XIX wieku. 

{{Znacznik|Perm II|58.004285 |56.180010 |typ=transport}}'''Perm II''', ulica Lenina 89. Główny dworzec kolejowy w mieście, na którym zatrzymują się wszystkie pociągi dalekobieżne i z którego odjeżdżają niektóre pociągi podmiejskie. Ten nowoczesny budynek, stosunkowo niewielki jak na standardy kolei transsyberyjskiej, znajduje się między liniami do Czusowskiej i [[Jekaterynburg]]a. Oprócz poczekalni znajduje się tam kawiarnia Strela (czynna od 9:00 do 21:00), niezbyt zachęcająca kawiarnia, oraz przyzwoita, całodobowa kawiarnia Kofe-Love – wydzielona część poczekalni z sofami i barem. Są tam również toalety. Stacja znajduje się na zachodnim krańcu Alei Lenina, 2,5 km od centrum (Esplanady) lub cztery przystanki komunikacją miejską.

=== Samochodem ===
Do Permu z zachodu prowadzą dwie drogi: odnoga autostrady [[Plik:M7-RUS.svg|25px]] przez [[Iżewsk]] (280 km) oraz nienumerowana autostrada z [[Kirow]]a (500 km). Stan obu dróg na 2021 rok był zadowalający. Droga do [[Jekaterynburg]]a (360 km) jest doskonała, w większości dwupasmowa, z licznymi poszerzeniami i pasami do wyprzedzania na wzniesieniach. Przed [[Jekaterynburg]]iem jest to autostrada czteropasmowa, a w pobliżu Permu – sześciopasmowa. Do [[Iżewsk]]a można również dojechać lewym brzegiem Kamy, przekraczając rzekę w [[Czajkowski]]m, lub prawym brzegiem, ale przez [[Wotkińsk]]: wszystkie te trasy są mniej więcej równoważne. Nie ma oczywistej drogi do [[Ufa|Ufy]] (470–550 km); trzeba będzie skorzystać z dróg lokalnych.

Jeśli przejeżdżasz przez Perm tranzytem, ​​skorzystaj z obwodnicy: miasto ma duże odległości i bardzo zatłoczone drogi. Do [[Bieriezniki|Bierieznik]], [[Solikamsk]]a i [[Czusowoj]]u można dojechać rzeką Kamą przez miasto lub obwodnicą. Na Kamie znajdują się tylko trzy mosty: most obwodowy na zachodnim krańcu miasta, most Komunalny w centrum oraz zapora Kamskiej Elektrowni Wodnej na północnym krańcu Permu.

Cała centralna część miasta jest objęta strefą płatnego parkowania w dni powszednie. Znalezienie wolnego miejsca może być trudne. Aktualne informacje o cenach i metodach płatności można znaleźć na stronie internetowej operatora lub na tablicach informacyjnych przy ulicach.

=== Autobusem ===
W Kraju Permskim nie ma wielu linii kolejowych, więc komunikacja autobusowa jest dobrze rozwinięta. Transport poza region jest znacznie rzadszy: na przykład autobusy do [[Jekaterynburg]]a (7 godzin) kursują tylko 2-3 razy dziennie, często w nocy, a do [[Kirow]]a nie ma żadnych połączeń. Więcej autobusów kursuje na południe: do [[Iżewsk]]a (5 godzin) 5-6 razy dziennie, a do [[Ufa|Ufy]] (10-11 godzin) bezpośrednie połączenia są dostępne kilka razy dziennie. 

{{Znacznik|Dworzec Autobusowy Centralny|58.002348 |56.23230 |typ=transport}}'''Dworzec Autobusowy Centralny''', ul. Rewolucji 68. ☎ +7 (342) 236-43-00, +7 (342) 236-44-34. 🕑 5:00 - 22:40. Stary budynek pełen straganów z samsą i innymi wypiekami wątpliwej jakości. Po drugiej stronie ulicy znajduje się rozległy i raczej mało zachęcający targ centralny. Obok dworca autobusowego znajduje się nowe centrum handlowe z supermarketem Piateroczka, a tuż przy placu McDonald's (7:00–23:00). Przechowalnia bagażu: 90 ₽/doba. Esplanada znajduje się niecały kilometr od dworca autobusowego; można tam dojść pieszo. 

{{Znacznik|Dworzec autobusowy Jużnaja|57.974564 |56.262217 |typ=transport}}'''Dworzec autobusowy Jużnaja''', ul. Iżewskaja 2. 🕑 5:45–21:45. To ostatni przystanek autobusów do [[Kungur]]u i kilku innych miejsc.

=== Statkiem ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img35 River station.jpg|thumb|upright=1.35|Stacja rzeczna]]
Od dawna nie ma regularnych rejsów po Kamie. Rejsy odbywają się kilka razy w miesiącu, wiele z nich wypływa z Permu, a czasami kontynuuje do [[Moskwa|Moskwy]] lub [[Astrachań|Astrachania]]. Tylko bardzo rzadkie rejsy rzeczne w górę Kamy.

{{Znacznik|Dworzec Rzeczny|58.0207 |56.2513 |typ=transport}}'''[http://rechnojvokzalperm.ru/ Dworzec Rzeczny]''', ulica Monastyrskaja (''w pobliżu stacji Perm I''). Ten piękny przedwojenny budynek (wybudowany w 1940 roku) dawno przestał pełnić swoją funkcję i został przekształcony w muzeum. Obecnie mieści się w nim multimedialna wystawa „Rosja – Moja Historia”.

== Komunikacja ==
{{mapa|58.00555|56.24279|zoom=12|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar,metro,praca}}
[[Plik:Perm asv2019-05 img23 Kama River.jpg|thumb|upright=1.35|Pociąg miejski wzdłuż rzeki Kama]]
Autobusy i tramwaje. Godziny kursowania: od 5:30 do 23:30. Trasy i rozkłady jazdy są dostępne na [https://www.gortransperm.ru/ stronie internetowej miejskiego transportu]. '''Przejazd''' kosztuje 33 ruble (stan na 2022). W ciągu 40 lub 60 minut (czas zależy od numeru linii) można dokonać jednej przesiadki za 17 rubli. Opłata u konduktora gotówką lub zbliżeniową kartą bankową. W Permie funkcjonuje także [https://xn--59-jlcdkn1aeeel.xn--p1ai/ karta miejska „Malachit”] (kaucja za kartę: 50 rubli), która działa jako portmonetka elektroniczna lub bilet dobowy (124 ruble). Kartę można kupić w oddziałach banku „Pochtobank” oraz w punktach o nazwie „Centralna Kasa”. Doładowanie jest możliwe przez bankomaty Sbierbanku lub usługę Sberbank Online.

Plany lokalnych władz dotyczące rozwoju miejskiej kolei elektrycznej nie cechują się dużą konsekwencją. Pomysł całkowitego zamknięcia linii biegnącej wzdłuż Kamy, łączącej dwa miejskie dworce, został zastąpiony entuzjazmem dla aktywnego rozwoju połączeń podmiejskich. Według stanu na 2022 rok pociągi elektryczne kursują ze stacji Perm-2 przez Perm-1 w kierunku Elektrowni Wodnej na Kamie co pół godziny rano i wieczorem, z długą przerwą w środku dnia. Pociągami tymi wygodnie dojechać do dzielnicy Motowilicha, a z okien można podziwiać nietypowe widoki. Jednak w drogę powrotną najprawdopodobniej wybierzesz już zwykły transport naziemny.

== Warto zobaczyć ==
Jeśli jesteś w Permie tylko na krótko, wybierz się na spacer po centrum miasta – najlepiej ulicą Monastyrską wzdłuż rzeki Kamy, a stamtąd do meczetu katedralnego. Odwiedź galerię sztuki, aby zobaczyć permskie drewniane rzeźby, a następnie udaj się do Motowilichy i zwiedzaj okolicę z Góry Wyszki. Ten minimalistyczny plan zwiedzania można z łatwością zrealizować w pół dnia, a dzięki niemu zyskasz dobry pogląd na miasto.

=== Centrum prowincjonalne ===
Stare centrum Permu ogranicza rzeka Kama na północy, Prospekt Komsomolski na zachodzie, wąwóz rzeki Jegoszycha na wschodzie i rozciąga się mniej więcej do ulicy Puszkina na południu. Ta część miasta jest dobrze przygotowana dla turystów. Perm był podobno pierwszym miastem w [[Rosja|Rosji]], które wytyczyło specjalny szlak turystyczny – zieloną linię narysowaną na asfalcie: około 40 punktów orientacyjnych, każdy z dobrze opisanym szyldem. Bardziej kontrowersyjną inicjatywą była czerwona linia, poświęcona celebrytom mieszkającym w Permie i ich związkom. Budynki wzdłuż czerwonej linii również są w większości zabytkowe, ale napisy na szyldach przypominają niekiedy artykuły z tabloidów.

Jako stolica [[Ural]]u, Perm, miasto prowincjonalne, przyciągał wielu celebrytów, którzy później o nim pisali. Choć Czechow dość trafnie umiejscowił akcję swojej sztuki „Trzy siostry” w Permie, autor „Doktora Żywago” nie poczynił żadnych bezpośrednich twierdzeń, Perm jest również (i nie bez powodu) uważany za inspirację dla miasta Jurjatina. W centrum miasta znajduje się wiele miejsc związanych z literaturą, a jeśli ktoś jest zainteresowany, może wybrać się na osobny spacer po nich.

==== Wzdłuż Kamy ====
[[Plik:П-9.jpg|thumb|upright=1.35|Lokomotywa parowa na stacji Perm-I]]
* {{zobacz
| name=Dworzec Perm I | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska | lat=58.020289| long=56.252531| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kolej przybyła do Permu nie ze stolic, ale ze wschodu. Odizolowana linia Gornozawodskaja z Permu do [[Jekaterynburg]]a (przez Chusovoy i [[Niżny Tagił]]) została zbudowana w latach 1874-78 w celu przeładunku towarów na statki w Permie i transportu ich dalej wzdłuż Kamy. Budynek stacji w stylu neorosyjskim (1878) zaprojektował petersburski architekt Peter Schreiber i dokładnie taki sam powstał na drugim końcu linii, w [[Jekaterynburg]]u - obecnie jest to stary dworzec z muzeum kolejnictwa. Zewnętrznie stacje Perm i Jekaterynburg nie są zbyt podobne, ponieważ w 1899 do Permu dodano drugą wieżę, co, co dziwne, bardzo do niej pasowało. W pobliżu znajdują się stare magazyny z końca XIX wieku i pomnik parowozu.
}}
* {{zobacz
| name=Sobór Pietropawłowski | alt= | url= | adres=ul. Sowiecka 1| lat=58.019167| long=56.255556| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Zakład Jegoszycha, z którego wywodzi się Perm, znajdował się, jak można się domyślić, nad rzeką Jegoszycha – wschodnią granicą współczesnego centrum Permu. W XIX wieku, po pożarach i odbudowie, miasto przesunęło się na zachód, a teren dawnej fabryki zaczął bardziej przypominać przedmieścia. Stojący w tym miejscu niepozorny kamienny kościół to ostatnia rzecz, która pozostała po fabryce. Został zbudowany w 1760 roku na miejscu drewnianego kościoła.
}}
[[Plik:Perm asv2019-05 img26 Monastyrskaya11.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Meszkowa]]
* {{zobacz
| name=Dom Meszkowa | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11| lat=58.01875| long=56.246756| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Historia najlepszych budynków Permu jest zaskakująco podobna: najpierw zbudowano zwykłą rezydencję, a następnie kupił ją kupiec, który zamówił niecodzienną dekorację. Tak było w przypadku słynnego dworu Gribuszynów, ale początek tego procesu dał Mikołaj Wasiljewicz Meszkow (1851-1933), właściciel statku parowego i filantrop, któremu przedrewolucyjny Perm zawdzięczał niemal wszystko: od własnego uniwersytetu po uratowanie prowincji przed głodem, który miał miejsce w 1891. Klasyczny dwór nad brzegiem rzeki Kamy został zbudowany jeszcze w 1820. W 1842 uległ zniszczeniu w wyniku pożaru i przez długi czas stał opuszczony. W latach 1887-89. Meszkow, który kupił dwór, odnowił budynek w duchu eklektyzmu i okazał się bardzo piękny - dom wygląda szczególnie dobrze od strony rzeki Kamy. Obecnie mieści się w nim muzeum historii lokalnej.
}}
* {{Znacznik|Skwer im. Reszetnikowa|58.018333|56.242222|typ=natura}}'''Skwer im. Reszetnikowa'''. Przed rewolucją główny deptak miasta, a jak na dzisiejsze standardy - mały publiczny ogród wzdłuż ulicy Monastyrskiej z pięknym widokiem na rzekę Kamę. Jego najbardziej rozpoznawalnym elementem był pomnik bohaterów wojny domowej - żeliwny monolit zbudowany w 1985 roku. Po drugiej stronie ulicy, na rogu ulic Monastyrskiej i Sibirskiej, dom Wierderewskiego jest przykładem rozwoju Permu po pożarze w 1842: parterowy drewniany dwór, ozdobiony kamieniem. Obok znajduje się Dom z Lwami (ul. Monastyrska 15) – typowy stalinowski budynek wybudowany w 1946 roku, z jakiegoś powodu ozdobiony postaciami lwów.
[[Plik:Пермская художественная галерея. Вид с Камы.jpg|thumb|upright=1.35|Sobór Przemienienia Pańskiego]]
* {{zobacz
| name=Sobór Przemienienia Pańskiego | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11| lat=58.016289| long=56.234606| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Majestatyczny sobór na początku Prospektu Komsomolskiego, na wysokim brzegu Kamy, mieści obecnie galerię sztuki. Jej ekspozycja jest nawet ciekawsza niż sam sobór, choć warto obejrzeć także jego zewnętrzną bryłę. Budowa świątyni wiąże się z przeniesieniem do Permu starego monasteru Pyskorskiego, który znajdował się w okolicach Usola, kilkaset kilometrów w górę biegu Kamy. Monaster przeniesiono w 1781 roku, równocześnie z nadaniem Permowi praw miejskich, natomiast sobór wzniesiono w latach 1798–1818. Jest to jeden z najwcześniejszych i najciekawszych zabytków klasycyzmu uralskiego, zaprojektowany najprawdopodobniej przez architektów ze stolicy. Wśród autorów projektu wymienia się pracującego w Petersburgu Gottlieba Paulsena, a nawet Matwieja Kazakowa. Skwer przed soborem nosi imię pisarza Dmitrija Mamina-Sibiriaka, którego pomnik oczywiście się tutaj znajduje. Pisarz spędził jednak w Permie jedynie kilka lat jako uczeń Permskiego Seminarium Duchownego, a swoją twórczość poświęconą Uralowi tworzył głównie w [[Jekaterynburg]]u. Ze skweru można zejść na nadbrzeże i podziwiać znakomity widok na rzekę Kamę.
}}
==== Głębiej w miasto ====
[[Plik:Perm Lenina13 A85c.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Gribuszyna]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img05 Permskaya67.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Tokarewej]]
[[Plik:Иудейский участок.jpg|thumb|upright=1.35|Nekropolia Jegoszychyńska]]
* {{zobacz
| name=Dom Gribuszyna | alt= | url= | adres=ul. Lenina 13a| lat=58.015833| long=56.253889| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Znany jako „dom z figurami” z powieści ''Doktor Żywago'' i sam w sobie niezwykle efektowny, ten pałacyk został zbudowany w latach 1895–1897 dla rodziny miejscowego urzędnika. Później budynek przeszedł na własność kupca Siergieja Michajłowicza Gribuszyna, który postanowił uczynić go bardziej okazałym. Polecił ozdobić fasadę bogatą sztukaterią, w tym licznymi maszkaronami, które – jak głosi miejscowa legenda – miały zostać wykonane na wzór twarzy jego córki. Dziś trudno jednoznacznie stwierdzić, komu w większym stopniu pałacyk zawdzięcza swój charakter: autorowi pierwotnego projektu, architektowi Aleksandrowi Turczewiczowi, preferującemu styl rosyjsko-bizantyjski z elementami neoklasycyzmu, czy też skłonnemu do efektownych rozwiązań właścicielowi. Efektem ich współpracy było jednak coś naprawdę wyjątkowego i łatwo zapadającego w pamięć – budynek, który specjaliści określają mianem „malowniczego modernizmu” (secesji). Jeszcze przed rewolucją pałacyk stał się najbardziej rozpoznawalnym zabytkiem Permu, co zwróciło na niego uwagę Borisa Pasternaka i znalazło odbicie w Doktorze Żywago. Obecnie w budynku mieszczą się instytucje Permskiego Centrum Naukowego.
}}
* {{zobacz
| name=Dom Tupicynów | alt= | url= | adres=ul. 25 Października 12 | lat=58.015556| long=56.248333| wskazówki=w pobliżu Ogrodu Teatralnego
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To bardziej stonowany przykład permskiego stylu kupieckiego – trzypiętrowa neoklasycystyczna rezydencja, zbudowana w 1888 roku według projektu Aleksandra Turczewicza dla rodziny Tupicynów, pionierów produkcji fosforu w Imperium Rosyjskim. Narożna wieżyczka zwieńczona kopułą została znakomicie wpisana w linię zabudowy ulicy i stanowi najbardziej charakterystyczny element budynku. Naprzeciwko znajduje się gmach Maryjskiego Gimnazjum Żeńskiego z 1884 roku – imponujący ceglany zabytek w stylu rosyjskim. Warto przejść dalej ulicą 25 Października wzdłuż budynku gimnazjum. Jego część położona dalej od ulicy Pietropawłowskiej była niegdyś bardzo piękną cerkwią domową. Choć świątynia nie zachowała się w pierwotnej formie, do dziś można dostrzec niektóre elementy dawnej architektury sakralnej.
}}
* {{zobacz
| name=Dom Tokarewej | alt= | url= | adres=ul. Permska 67 | lat=58.010833| long=56.240833| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Ten rzadko spotykany w centrum Permu drewniany dom wyróżnia się bogatą dekoracją snycerską, łączącą cechy tradycyjnego rosyjskiego teremku i secesji. Budynek wyznacza początek krótkiego deptaka na ulicy Permskiej, która jako jedna z nielicznych ulic w mieście zachowała w dużej mierze przedrewolucyjną zabudowę. Mimo to także tutaj pojawiły się już współczesne budynki ze szkła i betonu, kontrastujące z historycznym charakterem okolicy.
}}
* {{zobacz
| name=Nekropolia Jegoszychyńska | alt= | url= | adres= | lat=58.012578| long=56.269828| wskazówki=na wschód od centrum miasta, przed jarem rzeki Jegoszychy
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Nekropolia Jegoszychyńska to jedno z tych miejsc, które przypominają o gubernialnej przeszłości Permu. Na terenie cmentarza znajdują się aż dwie cerkwie prawosławne: jasnoniebieska ''Cerkiew Wszystkich Świętych'' w stylu klasycystycznym (1832) oraz okazała ''Cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej'' w stylu pseudoruskim (1905). Chowano tu również wyznawców innych religii. Na cmentarzu zachowały się kwatery katolicka, luterańska i muzułmańska, jednak szczególnie interesująca jest część żydowska – to jeden z nielicznych zachowanych w Rosji starych cmentarzy żydowskich. Pochówki zakończono w latach 50. XX wieku, dlatego niemal wszystkie groby pochodzą sprzed II wojny światowej, a wiele z nich jeszcze z czasów przedrewolucyjnych. Nekropolia zachęca do długich spacerów wśród zabytkowych nagrobków i pomników. W północnej części cmentarza, niedaleko placu Razgulaj i linii tramwajowej prowadzącej do Motowilichy, znajduje się widoczny z daleka wojenny pomnik „Matka Bolejąca”. Za nim usytuowano pomnik ofiar represji politycznych.
}}
=== Centrum sowieckie ===
Na zachód od Prospektu Komsomolskiego centrum Permu składa się głównie z wieżowców z czasów sowieckich. Bez względu na to, z której strony przyjedziesz do miasta, zobaczysz przede wszystkim ten krajobraz, który zachwyca tylko miłośników architektury lat 70. XX wieku. Jednak za lasem betonowych budynków kryje się kilka ciekawych obiektów historycznych.
[[Plik:Драм-театр.jpg|thumb|upright=1.35|Teatr Dramatyczny i zachodnia część Esplanady]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img48 Cathedral Mosque.jpg|thumb|upright=1.2|Meczet Katedralny]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img04 Theodosius Church.jpg|thumb|upright=1.2|Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego]]
* {{zobacz
| name=Esplanada | alt= | url= | adres=między ulicami Lenina i Pietropawłowską | lat=58.009237| long=56.222185| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To największy plac na Uralu. Jeszcze do połowy XX wieku stały tutaj zwykłe drewniane domy. Później zostały wyburzone, jednak terenu nie zabudowano, ponieważ jeden z permskich architektów zaproponował pozostawienie w tym miejscu otwartej przestrzeni. Ze względu na jej wydłużony kształt mieszkańcy szybko ochrzcili ją mianem „lotniska”. Z czasem przyjęła się bardziej elegancka, zapożyczona z języków zachodnich nazwa – Esplanada – i plac stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych widoków Permu. Esplanada ma formę prostokąta o wymiarach około 1000 × 300 metrów. Po jednej stronie znajduje się dziesięciopiętrowy ''Dom Sowietów'' (1973), którego surową, szarą bryłę ożywiają jedynie charakterystyczne wycięcie na wysokości siódmego piętra oraz ogromny herb ZSRR. Po przeciwnej stronie wznosi się bardziej awangardowy ''Teatr Dramatyczny'' (1974–1981). Dłuższe boki placu zabudowano natomiast bardzo różnorodnie – od niewielkich budynków przedrewolucyjnych po typowe wielopiętrowe bloki z okresu radzieckiego. Środek Esplanady pozostaje niemal pusty. Przestrzeń tę urozmaica jedynie stojący samotnie pomnik „Bohaterom Frontu i Zaplecza” z 1985 roku. Całość dobrze oddaje wyobrażenia urbanistów z połowy lat 70. XX wieku o estetyce przestrzeni miejskiej. Nie wszyscy jednak uznają ten efekt za szczególnie atrakcyjny, dlatego od wielu lat pojawiają się pomysły zabudowy Esplanady, budowy pod nią centrum handlowego lub przynajmniej stworzenia na jej powierzchni bardziej żywej przestrzeni kulturalnej. Jak dotąd najbardziej widocznym rezultatem tych dyskusji są fantazyjne ławki w kształcie słowa „ВЛАСТЬ” („Władza”) ustawione przed Domem Sowietów – jeden ze śladów permskiej „rewolucji kulturalnej” z połowy pierwszej dekady XXI wieku.
}}
* {{zobacz
| name=Meczet Katedralny | alt= | url=ul. Osińska 5 | adres= | lat=58.014088| long=56.227608| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Ten znakomity zabytek eklektyzmu z wyraźnie zaznaczonymi motywami tatarskimi stanowi ozdobę niezbyt atrakcyjnych kwartałów położonych na północ od Esplanady. Meczet wzniesiono w latach 1902–1903. W tym czasie w Permie mieszkało ponad półtora tysiąca muzułmanów, stanowiących kilka procent ludności miasta. Autorem projektu był miejscowy architekt Aleksandr Ożegow. W okresie radzieckim świątynia była zamknięta i nie pełniła funkcji religijnych, jednak szczęśliwie przetrwała bez większych zniszczeń. Obecnie meczet został odrestaurowany i z zewnątrz prezentuje się imponująco. Jego wnętrza są natomiast najprawdopodobniej współczesne i nie zachowały historycznego wystroju.
}}
* {{zobacz
| name=Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego | alt= | url=ul. Borczaninowa 11 | adres= | lat=58.005556| long=56.220833| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To sympatyczny zabytek w stylu pseudorosyjskim. Cerkiew została wzniesiona na początku XX wieku (1904–1910) i w tamtym czasie wśród mieszkańców nazywano ją „kupiecką”, ponieważ grunt pod jej budowę przekazał miejscowy kupiec. Pod względem dekoracji świątynia również ma „kupiecki” charakter – jest nieco przeładowana, ale jednocześnie bardzo barwna, szczególnie dziś, gdy ze wszystkich stron otaczają ją szare bloki wielopiętrowe. To kolejna realizacja architekta Aleksandra Ożegowa. W tym przypadku projekt nie wyróżnia się szczególną oryginalnością – w dużej mierze powtarza schemat garnizonowych świątyń budowanych w tym samym czasie w zachodniej części Imperium Rosyjskiego, m.in. w [[Bobrujsk]]u i [[Grodno|Grodnie]].
}}
* {{zobacz
| name=Sobór Trójcy Świętej. | alt= | url=ul. Monastyrska 95 | adres= | lat=58.0125| long=56.217233| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Nazwa „Słudska” pochodzi od Góry Słudskiej, na której wznosi się cerkiew, choć dziś sama góra jest mało widoczna, a otaczający świątynię krajobraz zmienił się nie do poznania. Jeśli cerkiew Wniebowstąpienia znajduje się jeszcze wśród zabudowy wielopiętrowej, to cerkiew Trójcy Świętej musi sąsiadować z szpitalem i strefą przemysłową. Jest to typowy kompleks sakralny połowy XIX wieku – pięciokopułowa „tonowska” katedra oraz bardzo wysoka dzwonnica (1842). Cerkiew została zamknięta po rewolucji, jednak już w 1944 roku ponownie otwarto ją do sprawowania liturgii, co wiąże się z jej obecnym statusem soboru katedralnego eparchii permskiej.
}}
=== Okolice dworca ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img54 Uspensky Convent.jpg|thumb|upright=1.2|Cerkiew Kazańska]]
* {{zobacz
| name=Cerkiew Kazańska. | alt= | url=ul. Plechanowa 39 | adres= | lat=58.0037 | long=56.2021 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=„Roerichowska świątynia” ukryta wśród podwórek blokowisk. Kazański klasztor Zaśnięcia Matki Bożej, założony na obrzeżach Permu w 1875 roku i zniszczony w pierwszych latach władzy radzieckiej, prawdopodobnie nie przetrwałby w historii ani w pamięci mieszkańców, gdyby nie powstała tu wyjątkowa Cerkiew Kazańska (1905–1908) – rodowa kaplica grobowa Kamieńskich, permskich mecenasów i opiekunów klasztoru. Autorstwo tej świątyni jest owiane tajemnicą: różne źródła przypisują projekt m.in. Michałowi Niestierowowi, Wiktorowi Wasniecowowi, Aleksandrowi Pokrowskiemu oraz Mikołajowi Roerichowi – czterem wybitnym twórcom początku XX wieku. Pewne jest jedynie to, że Roerich przygotowywał projekty ikonostasu (tzw. „Permski ikonostas”), który dziś znajduje się w Permskiej Galerii Sztuki, choć nie jest eksponowany. Pozostałe elementy autorstwa pozostają przedmiotem domysłów, choć w ogólnej stylistyce – surowości form, pskowskiej dzwonnicy i majolikowych dekoracjach – rzeczywiście można dostrzec wpływy Roericha. Klasztor został odrestaurowany w 1995 roku jako żeński i obecnie ponownie pełni funkcje religijne.
}}
[[Plik:Пермские ворота.jpg|thumb|upright=1.35|Bramy Permskie]]
* {{zobacz
| name=Bramy Permskie. | alt= | url=pl. Gajdara | adres= | lat=58.0045 | long=56.1935 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Bramy z drewnianych bali w formie trójwymiarowej litery „P” to jeden z bardziej kontrowersyjnych pomników permskiej „rewolucji kulturalnej”. Zostały zaprojektowane przez Nikołaja Polisskiego, pierwszego rosyjskiego artystę pracującego w nurcie land artu – w tym przypadku tworzącego instalacje i rzeźby z drewna. W mieście spotkały się z mieszanym odbiorem, ponieważ od początku miały charakter tymczasowy, jednak zostały hojnie sfinansowane z budżetu miasta. Jak na warunki Permu była to znacząca kwota, a sama idea została w dużej mierze zaczerpnięta z wcześniejszych realizacji tego samego autora w [[Moskwa|Moskwie]]. Co ciekawe, w stolicy instalacja przeszła bez większego echa, natomiast w Permie stała się szeroko komentowanym wydarzeniem. Bramy znajdują się w skwerze 250-lecia miasta, zaprojektowanym jako park kamieni uralskich – dziś w dużej mierze rozproszonych i zaginionych.
}}
* {{zobacz
| name=Miasteczko uniwersyteckie. | alt= | url=ul. Dzierżyńskiego / ul. Genkela | adres= | lat=58.0080 | long=56.1878 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Historia powstania Uniwersytetu Permskiego to jeden ciąg osobliwych zbiegów okoliczności. Gdy rozpoczęła się I wojna światowa, Niemcy rozpoczęli ofensywę w krajach bałtyckich, a władze Imperium Rosyjskiego zaczęły rozważać ewakuację z [[Tartu]] (Dorpat, Jurjew) tamtejszego uniwersytetu. Jako miejsce ewakuacji wybrano Perm, jednak profesorowie jednego z najstarszych i najbardziej prestiżowych uniwersytetów imperium nie byli chętni do przenosin do tak odległego i prowincjonalnego miasta. Ostatecznie pozostali w Inflantach, gdzie zagrożenie niemieckie wkrótce się zmniejszyło, a plan ewakuacji zarzucono. Do 1916 roku pomysł został praktycznie zapomniany, jednak Perm – a zwłaszcza jego główny mecenas, armator Mieszkow – nie porzucił ambicji stworzenia uczelni. Mimo trwającej wojny udało się uzyskać zgodę carskiego rządu na otwarcie uniwersytetu w Permie. Mieszkow, znany z niestabilnych decyzji filantropijnych, przeznaczył na potrzeby uczelni budynki na przemysłowych obrzeżach miasta – m.in. własną fabrykę garbarską, świeżo przebudowaną wcześniej na noclegownię. W pewnym sensie przesądziło to o późniejszym charakterze uniwersytetu. Dziś kampus ma dość przyjemny, studencki charakter, choć funkcjonuje z kontrolą dostępu, której rygor łagodzi dość swobodna atmosfera. Względnie zachowany historyczny wygląd ma dawny budynek noclegowni (II budynek przy ul. Genkela 7), przed którym stoi pomnik „Lenin i Gorki”, a także budynki III, IV i V, które zachowały ślady wczesnego przemysłowego modernizmu z początku XX wieku.
}}
=== Motowiłicha ===
[[Plik:Вышка, г. Пермь.jpg|thumb|upright=1|Pomnik bojowników rewolucji.]]
Dzielnica zakładu motowiłińskiego była przed rewolucją osobnym miastem. Geograficznie oddziela ją od centrum Permu jar rzeki Jegoszychy, za którym krajobraz wyraźnie się zmienia. Po jednej stronie, mimo współczesnej zabudowy, nadal wyczuwalna jest atmosfera gubernialnego miasta, po drugiej rozciąga się przemysłowe przedmieście. Radziecka zabudowa częściowo zatarła różnice między tymi obszarami, jednak nadal są one wyraźnie odczuwalne.

Współczesna zabudowa Motowiłichy to chaotyczne połączenie drewnianych domów, zabytków konstruktywizmu i bloków z wielkiej płyty wzdłuż ulicy Uralskiej – wschodniego przedłużenia ulicy Lenina. Całość znajduje się na wzgórzu, a u jego podnóża rozciąga się ogromny Motowiłiński Zakład, z dziesiątkami przedrewolucyjnych budynków, hałasem maszyn i przemysłową atmosferą.

Kilka kilometrów dalej droga schodzi w dół do zakładu (tu ulica Uralska przechodzi w ulicę Swerdłowa, a następnie w ulicę 1905 roku), prowadząc do niewielkiej dzielnicy niskiej zabudowy – tzw. starej Motowiłichy. Przypomina ona małe, prowincjonalne miasteczko na peryferiach Kraju Permskiego.

Znajdują się tu: muzeum zakładu z ekspozycją uzbrojenia, tama fabrycznego stawu oraz na wzgórzu pomnik bohaterów rewolucji 1905 roku. Kontrast z centrum Permu jest bardzo wyraźny, jednak bez wizyty w Motowiłice obraz miasta i jego historii pozostaje niepełny.

''Dojazd'': najlepiej tramwajami (nr 4, 8, 11) do pętli „mikrodzielnica Wisim”, która znajduje się kilkaset metrów od tamy i fabrycznego stawu. Górne kwartały Motowiłichy można oglądać z tramwaju, choć spacer również jest interesujący. Do Motowiłichy dojeżdża też kolej miejska.
* {{zobacz
| name=Tama Motowiłińska. | alt= | url=park na początku ul. 1905 roku | adres= | lat=58.0080 | long=56.1878 | wskazówki=Rajski Ogród
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Tama na rzece Motowiłiha została zbudowana na potrzeby huty miedzi, która działała tu w latach 1736–1863. Fabryka zbrojeniowa nie potrzebowała już tej infrastruktury wodnej, jednak tamę zachowano, a nawet odbudowano po powodzi, która miała miejsce w 1969 roku. W rejonie tamy urządzono niewielki skwer z urokliwymi mostkami i dość śmiałą nazwą „Rajski Ogród”. Ze starego zakładu motowiłińskiego nie zachowało się już nic. Znajdujący się w skwerze budynek Domu Ludowego powstał na przełomie XIX i XX wieku.
}}
[[Plik:Церковь Святой троицы Пермь.jpg|thumb|upright=1.35|Monaster Trójcy Świętej]]
* {{zobacz
| name=Monaster Trójcy Świętej. | alt= | url=ul. Wisimskaja 4 | adres= | lat=58.0372| long=56.3205| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwsza cerkiew pojawiła się w Motowiłice jeszcze pod koniec XVIII wieku. Już na początku XIX wieku została przebudowana w formie kamiennej, przy czym – jak się twierdzi – w dość nietypowym jak na tamte czasy (i tym bardziej na Ural) stylu rosyjskim. To, co można zobaczyć dziś, to w dużej mierze rekonstrukcja z końca lat 90. XX wieku (również w stylu rosyjskim), ponieważ w okresie radzieckim świątynię niemal całkowicie zniszczono, a na jej terenie umieszczono piekarnię. Obecnie znajduje się tu nie tylko cerkiew, ale cały monaster, który wyraźnie ożywia surowy krajobraz przemysłowego przedmieścia. Zasady w klasztorze są dość konserwatywne, dlatego bez wyraźnej potrzeby lepiej nie wchodzić na jego teren, choć sam widok z zewnątrz również jest interesujący.
}}
* {{zobacz
| name=Pomnik bojowników rewolucji. | alt= | url=ul. Wisimskaja 4 | adres= | lat=58.0372| long=56.3205| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwszy radziecki pomnik – permska wersja sierpa i młota.W grudniu 1905 roku w Motowiłice doszło do zbrojnego powstania robotników, brutalnie stłumionego przez policję.  Było to typowe dla tamtych czasów wydarzenie, które jednak miało poważne konsekwencje: część robotników przeszła do działalności partyzanckiej i ukrywała się w lasach przez kolejne dwa lata, przeprowadzając akcje przeciw policji, w tym również ekspropriacje, które były szczególnie popularną formą ich działalności. Tych partyzantów nazwano „łbowcami” (od nazwiska przywódcy, Aleksandra Łbowa). Pracujący w Permie w latach 1925–1927 Arkadij Gajdar poświęcił im nawet opowiadanie „Życie nic nie warte”. Do czasu ustanowienia władzy radzieckiej pamięć o wydarzeniach 1905 roku była w regionie wciąż żywa, dlatego już w 1920 roku na Górze Wysokiej („Wyszka”) wzniesiono pomnik zaprojektowany przez robotnika zakładu i uczestnika powstania – Wasilija Gomzikowa. To niekanoniczna wersja „sierpa i młota”, w której sierp jest klasyczny, natomiast młot ma formę parową – można tylko spekulować, jak potoczyłaby się historia, gdyby właśnie taki symbol znalazł się dwa lata później na herbie ZSRR. Z góry rozciąga się znakomity widok na zakład i całą Motowiłichę. Na Wyszkę można wejść schodami zaczynającymi się przy kładce dla pieszych na początku ulicy Mostowej. Oprócz pomnika na wzgórzu znajduje się także diorama poświęcona tym samym wydarzeniom.
}}
* {{zobacz
| name=Zakłady Motowiłińskie. | alt= | url=ul. Wisimskaja 4 | adres= | lat=58.034444| long=56.301389| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Działający od 1865 roku zakład zbrojeniowy specjalizuje się w produkcji artylerii, co łatwo zrozumieć po wizycie w znajdującym się tu muzeum. Historyczny charakter zakładu jest widoczny już z tego miejsca: zza linii kolejowej wyłania się para masywnych, przedrewolucyjnych budynków. Jednak „najlepszy widok na to miasto” rozciąga się z wcześniej wspomnianej Góry Wysokiej (Wyszki) albo z jednej z dwóch solidnych, żeliwnych klatek schodowych prowadzących z górnej części Motowiłichy do bram zakładu. Pierwsze schody zaczynają się w dalszej części skweru parku im. Siewierdłowa (PKiO im. Siewierdłowa), a drugie znajdują się nieco dalej i wychodzą na ulicę Siewierdłowa przy jej skrzyżowaniu z ulicą Iwanowską.
}}
[[Plik:ДК им. В. И. Ленина.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Kultury im. Lenina]]
* W '''górnej części Motowiłichy''' uwagę przyciągają zabytki konstruktywizmu – ''fabrika-kuchnia'' (ul. Uralska 85), szczęśliwie przekształcona w centrum handlowe;'' budynek technikum mechanicznego'' naprzeciwko (ul. Uralska 85) oraz położona na uboczu, dziś niemal zrujnowana ''przychodnia'' (ul. Lebiediewa 11). Na wschód od fabryki-kuchni, między ulicami Robotnic i Industrializacji (warto zwrócić uwagę na te nazwy!), znajduje się kwartał typowej zabudowy socjalistycznego miasta z początku lat 30. XX wieku. Jeszcze dalej na wschód pojawiają się drewniane domy (dobrze widoczne z tramwaju). W tej okolicy można również znaleźć malowniczą przedrewolucyjną ''wieżę ciśnień'' (ul. Anriego Barbusa 54) oraz ''stary szpital'' (ul. Graczowa 12).
[[Plik:Водонапорная_башня_на_улице_Анри_Барбюса.jpg|thumb|upright=1.35|Stara wieża ciśnień (ul. Anriego Barbusa)]]
* {{zobacz
| name=Dom Kultury im. Lenina. | alt= | url=ul. Uralska 93 | adres= | lat=58.023889| long=56.289444| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Dom Kultury zbudowany z okazji setnej rocznicy zakładów zbrojeniowych jest pod względem architektonicznym dość nietypowy: z „nadmiarem dekoracji” poradzono sobie tu w bardzo kreatywny sposób, pozostawiając klasyczny portyk, ale usuwając rzeźby, płaskorzeźby i inne ozdobne elementy. Stojący przed budynkiem popiersie Lenina – z pozoru zwykły element krajobrazu – został również zaprojektowany tak, aby harmonizował z masywną bryłą Domu Kultury. Los budynku jest osobliwy: nadal pełni funkcję domu kultury, ale jednocześnie należy do wspólnoty zielonoświątkowej.
}}
=== Na południe od centrum ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img46 Death Tower.jpg|thumb|upright=1.35|Wieża śmierci]]
Prospekt Komsomolski, z wszechobecnym bulwarem biegnącym przez środek, ciągnie się daleko na południe, sięgając samych obrzeży. Wzdłuż alei znajdują się nowoczesne rzeźby i osobliwe powojenne budynki.
* {{zobacz
| name=Wieża śmierci. | alt= | url= | adres=ul. Uralska 93 | lat=57.994896| long=56.253714| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jeden z rzadkich w Permie przykładów stalinowskiego empiru. Budynek ma wśród mieszkańców złą sławę, ponieważ został wzniesiony dla lokalnego Zarządu Spraw Wewnętrznych. Krąży o nim wiele miejskich legend – o więziennych piwnicach, zamurowanych robotnikach czy tajnych tunelach – choć w rzeczywistości wszystkie najciemniejsze epizody okresu stalinowskiego miały miejsce w innych lokalizacjach. Sam gmach w dalszej części alei Komsomolskiej powstał w latach 1949–1952. Po drugiej stronie placu Komsomolskiego warto zwrócić uwagę na dom nr 67 z ''monumentalnym panelem „Komsomoł w decydujących momentach historii”'', którymi uznano: wojnę domową, Wielką Wojnę Ojczyźnianą oraz lot człowieka w kosmos.
}}
* {{Znacznik|Skwer Motorowców|57.9848 |56.2532 |typ=natura}}'''Skwer Motorowców''', al. Komsomolski / ul. Czkałowa. Aleja Komsomolska kończy się przy bramie Permskich Zakładów Silnikowych, jednego z najważniejszych w Rosji producentów silników lotniczych. Zestaw popiersi w skwerze ma wyraźny wydźwięk polityczny: dwóch konstruktorów (A.D. Szwecow i P.S. Sołowjow) zestawiono z trzema działaczami państwowymi (Ordżonikidze, Swerdłow oraz A.G. Sołdatow, który nadzorował ewakuację zakładów zbrojeniowych na Ural). W centrum kompozycji znajduje się myśliwiec MiG-31, który latał na silnikach produkowanych w Permie.
=== Muzea ===
[[Plik:Пермская скульптура Параскева.jpg|thumb|upright=1|Paraskewa — permska drewniana rzeźba]]
[[Plik:20-inch ship's cast-iron cannon.JPG|thumb|upright=1.35|Permska „car-działo”]]
* {{zobacz
| name=[https://museumperm.ru/branch/dommeshkova Permskie Muzeum Krajoznawcze] | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11 | lat=58.0187| long=56.2468| wskazówki=Dom Mieszkowa
| tollfree=+7 (342) 257-18-09 | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=10:00–19:00 (nieczynne w poniedziałki), 💰 200 ₽. Dobre muzeum z ekspozycją poświęconą historii regionu oraz kolekcją przedmiotów tzw. permskiego stylu zwierzęcego (sztuka figuralna Uralu).
}}
* {{zobacz
| name=[https://museumperm.ru/branch/mpd Muzeum Permskich Starożytności] | alt= | url=| adres=ul. Sybirskaja 15 | lat=58.013949| long=56.2450097| wskazówki=Dom Mieszkowa
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=🕑 10:00–19:00 (nieczynne w poniedziałki), 💰 200 ₽. Jednym z okresów geologicznych odkrytych na Uralu jest perm, od którego nazwę wziął cały okres. Nic więc dziwnego, że w mieście działa własne muzeum paleontologiczne. Można tu zobaczyć m.in. kompletny szkielet mamuta oraz wiele innych „dziwnych stworzeń” – nie tylko tych z okresu permskiego, ale również znacznie „młodszych” zwierząt.
}}
* {{zobacz
| name=[https://permartmuseum.com/ Permska Galeria Sztuki] | alt= | url=| adres=Pr. Komsomolski 4 | lat=58.016389| long=56.234444| wskazówki=Sobór Przemienienia Pańskiego
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=🕑 wt–śr 10:00–19:00, czw 12:00–21:00, pt–sb 10:00–19:00, nd 11:00–19:00, 💰 200 ₽. Najważniejszym elementem tego muzeum jest kolekcja rzeźby drewnianej, która wyróżnia je na tle innych instytucji tego typu. Rosyjska Cerkiew prawosławna nigdy szczególnie nie wspierała rzeźby, a często wręcz ją zakazywała, dlatego obwód permski stał się niemal jedynym regionem Rosji, gdzie tradycja drewnianej rzeźby sakralnej była tak rozwinięta. Zbiory znajdują się na trzecim piętrze muzeum i obejmują kilkadziesiąt eksponatów, wywierających duże wrażenie. Na pierwszym piętrze znajduje się dość standardowa, choć solidna kolekcja sztuki rosyjskiej XVIII–XX wieku, a na drugim niewielki zbiór sztuki zachodnioeuropejskiej z kilkoma znanymi nazwiskami. Muzeum regularnie organizuje także interesujące wystawy czasowe.
}}
* {{zobacz
| name=Muzeum Historii Zakładów Motowiłińskich | alt= | url=| adres=ul. 1905 roku 20 | lat=58.035639| long=56.310183| wskazówki=Sobór Przemienienia Pańskiego
| tollfree=(342) 260-59-76. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=🕑 śr–pt 9:00–18:00, sb–nd 10:00–19:00, 💰 wstęp wolny. Nietypowo otwarte dla osób z zewnątrz muzeum zakładowe, którego główna ekspozycja znajduje się… na świeżym powietrzu. Prezentowane są tu różnorodne systemy artyleryjskie – od permskiej „car-działa” z połowy XIX wieku aż po rakiety balistyczne. Ekspozycja wewnętrzna ma bardziej „pokojowy” charakter: poświęcona jest historii zakładu, zaczynając od jego XVIII-wiecznego poprzednika – huty miedzi. Warto zwrócić uwagę na modele gigantycznych pras, walcarek oraz codzienne realia pracy metalurgów w XIX wieku. Brama terenu ekspozycji plenerowej jest na noc zamykana, ale część eksponatów można zobaczyć także przez ogrodzenie.
}}

== Aktywny wypoczynek ==
Można chodzić po muzeach, spacerować po parkach, a także wybrać się do Ust’-Kaczki — ośrodka leczniczego niedaleko Permu. Powietrze jest tu świeże, uralskie, a zimą temperatury spadają do −30°C. To raj dla cudzoziemców i mieszkańców południa Rosji, którzy chcą poznać prawdziwe rosyjskie mrozy.

=== Parki ===
[[Plik:Ротонда (Пермь).JPG|thumb|upright=1.35|Rotunda w Parku Gorkiego]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img65 Motovilikha Paradise Garden.jpg|thumb|upright=1.35|Kanał w Rajskim Ogrodzie]]
* {{Znacznik|Park im. Gorkiego|58.005 |56.248 |typ=natura}}'''[https://www.parkperm.ru/ Park im. Gorkiego]''', ul. Sybirskaja 49, 🕑 09:00–23:00; atrakcje: 11:00–22:00 (strefa dla dzieci działa tylko pt–nd i zamykana jest godzinę wcześniej), 💰 wstęp bezpłatny. Niewielki regularny park w centrum miasta, założony jeszcze na początku XIX wieku, dawny ogród miejski. Najważniejszą atrakcją jest historyczna rotunda z 1824 roku, zaprojektowana przez architekta I.I. Swiazjewa. W parku można również zobaczyć współczesne rzeźby oraz skorzystać z klasycznych atrakcji rozrywkowych, w tym diabelskiego młyna. Park oficjalnie zamykany jest na noc, choć w sezonie letnim bramy czasem pozostają otwarte.
* {{Znacznik|Rajski Ogród|58.03817 |56.32071 |typ=natura}}'''Rajski Ogród''', pl. Powstania (''ul. 1905 roku''), 🕑 całodobowo. Ogród w dzielnicy Motowiłicha został założony pod koniec XIX wieku na terenie nieczynnej huty miedzi. W czasach radzieckich nosił nazwę parku im. Siewierdłowa, a obecnie powrócił do swojej historycznej nazwy. W latach 2009–2010 przeszedł gruntowną rewitalizację. Obejmuje kanał (uregulowany odcinek rzeki Motowiłiha), tamę oraz staw motowiłiński. Po renowacji park zyskał także rotundę (współczesną, mniejszą wersję konstrukcji Swiazjewa) oraz sympatyczny pomnik psa-nurka. Według legendy pies miał uratować tonącego człowieka w stawie, jednak w rzeczywistości rzeźba została wykonana na zamówienie mieszkanki miasta ku pamięci jej zmarłego męża – znanego permskiego kynologa.

=== Rozrywka ===
* {{Znacznik|Wycieczka do fabryki słodyczy|58.0466098 |56.3197374|typ=atrakcja}}'''[https://candyfactoryperm.com/ Wycieczka do fabryki słodyczy]''', ul. Niekrasowa 35, ☎ +7 (342) 276-54-34, 🕑 pn–pt 8:30–17:00. Permska fabryka słodyczy określa się jako najstarsza na Uralu i Syberii, wywodząc swoją historię od założonej w 1892 roku „konfektorni” kupca Sudopłatowa. Od tamtego czasu zakład był kilkukrotnie zamykany i przekształcany, dlatego nie zachowały się tu żadne szczególnie historyczne elementy, jednak samo zwiedzanie produkcji jest możliwe.
:Wycieczki organizowane są dla grup liczących 20–40 osób, po wcześniejszej rezerwacji. Zaleca się zabranie zmiennego obuwia oraz wody do popijania podczas degustacji czekolady.
* {{Znacznik|Permski Teatr Opery i Baletu|58.015975 |56.246052 |typ=atrakcja}}'''[https://permopera.ru/en/ Permski Teatr Opery i Baletu]''', ul. Pietropawłowska 25a, ☏ +7 342 212-30-87. Jeden z najstarszych i znanych teatrów operowych i baletowych w Rosji, oferuje wydarzenia operowe i baletowe na wysokim poziomie. 
* {{Znacznik|Olympia Swimming Pool &amp; Spa|57.97656 |56.18697 |typ=atrakcja}}'''[https://olympiaperm.ru/ Olympia Swimming Pool &amp; Spa]''', ul. Mira, 41, ☏ +7 342 2567892. Czysty, nowoczesny i duży basen (50x25m) z trampoliną Basen 75 minut wejścia: od 500 руб

== Praca ==
Perm jest jednym z największych ośrodków przemysłowych w kraju. Przemysł rozwija się głównie na obrzeżach miasta, szczególnie przodują w tym dwie dzielnice: Ordżonikidżewski rejon (Орджоникидзевский район) i Industrialny rejon (Индустриальный район).

Spośród największych przedsiębiorstw zlokalizowanych w Permie warto wymienić: oddziały Łukoilu i Gazpromu, Morion (producenta oraz właściciela ośrodków badawczych ds. telekomunikacji), Fabryka Słodyczy Kamskaya (własność Nestlé), Sibur-Chimprom (przemysł petrochemiczny), PNPPK (produkcja oprzyrządowania samolotów i systemów nawigacji). Regionalne oddziały w mieście posiadają także największe krajowe banki, firmy maklerskie czy firmy inwestycyjne.

Średnia wypłata wśród ludności Permu w roku 2020 wyniosła 40 tysięcy rubli. Największy wzrost odnotowało wtedy górnictwo, telekomunikacja i branża bankowości. Zarobki mieszkańców regionu wahają się w przedziale 25 - 55 tysięcy rubli, co odpowiada około 1400 - 4200 złotych.

== Nauka ==
Perm jest dużym ośrodkiem naukowym, w którym koncentruje się wiele instytutów Oddziału Uralskiego Rosyjskiej Akademii Nauk, dziesiątki instytutów badawczych i projektowych, siedem instytucji szkolnictwa wyższego prowadzących różnorodne badania naukowe na tematy stosowane i podstawowe. Niektóre organizacje naukowe są zjednoczone w Perm Scientific Center of the Ural Branch of the Russian Academy of Sciences.

== Zakupy ==
Wraz z szybkim rozwojem miasta, nowe centra handlowe pojawiają się wszędzie. Zdecydowanie warto zobaczyć zawsze zatłoczony Bazar Centralny, z niezliczoną ilością kiosków i straganów, a także ogromnymi halami targowymi. Bazar znajduje się naprzeciwko dworca autobusowego, na samym początku alei Kosmonautowa. W Permie znajduje się również targ chiński, na którym sprzedaje się głównie odzież.

* '''Центральный универмаг Мотовилихи''' (Central Mall Motowiliha) - Ul. 1905 Goda 18A - niewielkie centrum handlowe z supermarketem, salą zabaw i wieloma małymi butikami. W pobliżu przystanek tramwajowy i muzeum wyposażenia wojska rosyjskiego (Музей Мотовилихинских заводов).
* {{Znacznik|'''Awrora'''|57.986795|56.2161356|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''Аврора''' (Awrora) - Ul. Stachanowskaja 40A - spory dom targowy, przy granicy miasta. Duży wybór produktów zarówno w samym budynku, jak i sąsiednich pomniejszych. W promieniu kilkuset metrów 3 przystanki autobusowe, duże rondo, park, poczta oraz kilka lokali typu fast food.
* {{Znacznik|'''Domino'''|57.993427|56.2470644|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''[http://www.domino.ru/ Домино]''' (Domino) - Ul. Kujbyszewa 85A - mała galeria ze sklepem spożywczym, kafeterią, dużym wyborem AGD i odzieży. Niedaleko znajduje się Wieża Śmierci.
* {{Znacznik|'''Semya'''|58.0075391|56.261778|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''Centrum Handlowe Semya (Rodzinne)''', ul. Rewolucji, 13. 10:00-północ. Zawiera kino i mnóstwo rozrywek dla dzieci. edytować
* {{Znacznik|'''Iceberg'''|58.0085267|56.228148|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''[https://permiceberg.ru/ Iceberg]''', ul. Popova, 16. 10:00-21:00. 60 sklepów z odzieżą, elektroniką i salonem kosmetycznym. 
* '''[https://tczemlyanika.ru/ Tczemlyanika]''', aleja Parkovy, 17. 10:00-21:00. Duże centrum rabatowe.

== Gastronomia ==

* '''Пермская кухня''' (Piermskaja Kuchnia) - Ulica Gazety Zwiezda 75 (ул. Газеты Звезда 75), tel. +7 (342) 244-13-55 - lokal serwuje regionalne odmiany powszechnej rosyjskiej kuchni. Wnętrze posiada nowoczesny charakter, a atmosferę umilają specjalni goście.
* '''Бостон''' (Boston) - Prospekt Komsomolski 66 (Комсомольский пр. 66) - niewielka restauracja typu fast food, z bardzo szybką obsługą. Bar posiada opcję dowozu oraz menu online. Atutem jest lokalizacja przy jednej z głównych ulic miasta.
* '''Компот''' (Kompot) - Ul. Sibirskaja 47A (ул. Сибирская, 47А), tel. +7 (342) 241-05-05 - przytulny lokal, utrzymany w specyficznym stylu amerykańskim. W pobliżu znajduje się Park Rozrywki im. Gorkiego, stadion Dinamo Perm oraz McDonald's.
* '''[http://roma59.tilda.ws/ РомаНальёт]''' (RomaNaljot) - Ul. Piermskaja 68 (Пермская ул. 68), tel. +7 (342) 278-83-84 - pub z bardzo dobrymi obiadami oraz alkoholem. Istnieje możliwość rezerwacji, oglądania meczów czy degustacji. Niestety wewnątrz jest mało miejsc, ale działa tu świetna obsługa.
* '''[http://sufraperm.ru/ Суфра]''' (Sufra) - ul. Monastyrskaja 14 (ул. Монастырская 14), tel. +7 (342) 259-07-80 - egzotyczne kaukaskie wnętrze i perska kuchnia, serwowana przez permskich Azerów. Restauracja położona na przeciw Głównego Meczetu, obok dużego hotelu.

== Festiwale, imprezy ==
* '''[http://www.arabesque.permonline.ru/news.html Арабеск]''' (Arabiesk) - coroczny konkurs baletowy, trwający kilka dni.
* '''[https://eng.flahertiana.ru/ Międzynarodowy Festiwal Filmów Dokumentalnych Flahertiana]''' - organizowany we wrześniu lub październiku.
* {{Znacznik|Międzynarodowy Festiwal Diagilewa|58.015975|56.246052|typ=atrakcja}}'''[https://diaghilevfest.ru/en/ Międzynarodowy Festiwal Diagilewa]''' (Дягилевский фестиваль) - wydarzenie prezentuje różne gatunki i ruchy artystyczne, style i formaty. Muzyka antyczna, badania tendencji muzyki współczesnej, niezwykłe interpretacje obok występów akademickich. Po nocnych wydarzeniach odbywają się poranne koncerty. &lt;bdi&gt;Festiwal trwa około dwóch tygodni i ma miejsce w różnych obiektach w mieście.&lt;/bdi&gt; Koszt wstępu wynosi o&lt;bdi&gt;d &lt;abbr&gt;500&lt;/abbr&gt; do &lt;abbr&gt;10 000 rubli&lt;/abbr&gt;. Zaleca się zakup biletów z wyprzedzeniem, ponieważ bilety na najpopularniejsze spektakle mogą zostać wyprzedane pierwszego dnia od uruchomienia sprzedaży.&lt;/bdi&gt;
* '''Białe Noce w Permie'''. Codzienne spektakle w czerwcu. 
* '''Festiwal Śniegu, Lód i Ogień''' (''Park Gorkiego/Park Rozrywki Gorkiego na Prospekcie Komsomolskim''). W ramach festiwalu odbywa się międzynarodowy konkurs rzeźb lodowych i śnieżnych, w którym rywalizują zespoły z całego świata. Luty.

== Noclegi ==

== Kontakt ==

== Bezpieczeństwo ==
Miasto nie należy do najniebezpieczniejszych, ale warto zachować podstawowe zasady zabezpieczenia się np. przed napaścią czy kradzieżą. Zaleca się omijanie ślepych uliczek, cmentarzy czy ciemnych parków nocą. Za dnia można paść ofiarą kradzieży kieszonkowych w miejscach tłocznych jak chińskie sklepy albo bazary.

W przypadku nagłego wypadku czy zwykłej konsultacji można udać się do Szpitalu Klinicznego Kraju Permskiego (Пермская краевая клиническая больница), a w przypadku dzieci czy młodzieży do Szpitala Pediatrycznego nr.13 (Детская Больница № 13) przy ul. Lebiediewa 44.

== Informacje turystyczne ==

== Wyjazd ==
Opuszczając Perm warto odwiedzić jedną z kilku położonych niedaleko atrakcji:

* '''[http://www.perm36.ru/eng/ Perm-36]''' - oddalony 95 km na wschód od miasta znany obóz radzieckiego systemu Gułagów. Utworzone tu muzeum idealnie odwzorowuje smutny obraz syberyjskiego łagru, w którym zginęły tysiące więźniów. Cena wstępu wynosi 300 rubli dla dorosłych, 150 rubli dla młodzieży. W 3 środę każdego miesiąca os. do lat 18 wstęp bezpłatny. Miejscowość: Kuczino (Кучино).
* '''[http://www.museum.perm.ru/filiali/muzey-khohlovka Chochłowka]''' - ta położona 40 km na północ wioska stanowi  [[Kategoria:Kraj Permski]] jeden z niewielu tak dobrze zachowanych zespołów architektury drewnianej w Rosji. Skansen składa się z 20 domostw, spośród których najstarsze sięgają XVII wieku. Dodatkowo wokół rozpościerają się lasy i wody Kamy.
{{Użyteczny}}


{{Atrybucja}}
{{Jest w|Kraj Permski}}</text>
      <sha1>daw78j3pfnhlbola9tws7y0too3o6mf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>157179</id>
      <parentid>157178</parentid>
      <timestamp>2026-06-04T09:32:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Zakupy */</comment>
      <origin>157179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63715" sha1="0rd68jdxozs0wpyw12njil3b3bwrylk" xml:space="preserve">{{Top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Perm
 |nazwa oryginalna = Пермь
 |widok            = Свято-Троицкая_(Слудская)_церковь_в_лучах_заката.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Coat_of_Arms_of_Perm.svg
 |mapa             = Perm in Russia.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Russia.svg|20px]] [[Rosja]] 
 |region           = [[Plik:Flag_of_Perm_Krai.svg|20px]] [[Kraj Permski]]
 |powierzchnia     = 800,5
 |wysokość         = 149
 |ludność          = 1 027 500
 |prefiks          = +7 342
 |kod pocztowy     = 614xxx
 |www              = https://gorodperm.ru/
}}
'''Perm''' ([[Rozmówki rosyjskie|ros]]. Пермь) to największe miasto i stolica [[Kraj Permski|Kraju Permskiego]] i jedno z miast [[Rosja|Rosji]] liczące ponad milion mieszkańców. Przed rewolucją było stolicą prowincji, a obecnie stanowi centrum rozległego regionu o niezwykłej przyrodzie i bogatej historii. Sam Perm został przytłoczony przez przemysł, który przekształcił miasto w konglomerat dymiących kominów, stref przemysłowych i budynków z czasów sowieckich, za którymi trudno dostrzec fragmenty przeszłości. Dla większości podróżnych Perm będzie jedynie wspomnieniem, ale jeśli jesteś naprawdę ciekawy, znajdziesz tu mnóstwo interesujących rzeczy do zobaczenia – od starych fabryk po muzeum rzeźby drewnianej, a majestatyczna rzeka Kama nikogo nie pozostawi obojętnym.

== Charakterystyka ==
Perm leży nad rzeką Kamą, nieco na południe od jej ujścia do Czusowej, na granicy dwóch zupełnie odmiennych stref naturalnych. Na południe od miasta rozciąga się lasostep, a na północ, za Czusową i Kamą, tajga. Nazwa Perm jest bardzo stara. Ludy północnego zachodu używały jej na określenie terenów dalekiego wschodu wzdłuż rzek Wyczegda i Kama (patrz też [[Kraj Permski]]). Współczesny Perm znajduje się na południu tego starożytnego regionu. Podobnie jak [[Twer]], Perm jest żeński. Mieszkańcy miasta nalegają, aby nazwę wymawiać z miękkim „r” – ''Perm''.

=== Historia ===
Perm to typowe miasto [[Ural]]u, wyrosłe z zakładów metalurgicznych: Jegoszycha (1723) i Motowilicha (1736). Zakład Jegoszycha nie działał długo, został zamknięty w 1788 roku. Jednak osada, która rozwinęła się wokół niego, stała się już miastem i otrzymała nazwę Perm. Zaledwie kilka lat później stał się również centrum prowincji, jednocząc niemal wszystkie miasta [[Ural]]u i związane z nimi gałęzie przemysłu. Przyczyn było kilka, z których jedna prawdopodobnie związana była z transportem: Perm, położony nad Kamą, był najdalej na wschód wysuniętym punktem, stosunkowo łatwo dostępnym z centralnej [[Rosja|Rosji]], zanim powstała kolej.

Perm zachował status stolicy prowincji aż do rewolucji. Znalazło to wyraźne odzwierciedlenie w wyglądzie miasta, choć pierwotna wersja prowincjonalnej zabudowy nie przetrwała pożaru z 1842 roku. Później próbowano budować z kamienia, ale z powodu braku środków wzniesiono również drewniane domy, tynkowane i malowane na kamień – kilka z tych „hybryd” przetrwało do dziś. Produkcja metalurgiczna zakładu Motowilicha ostatecznie zamarła w połowie XIX wieku, ale została zastąpiona produkcją broni, a przed rewolucją ogromna Permska Fabryka Armat zaopatrywała armię rosyjską w jedną piątą całego arsenału. Pojawiła się jednak bomba z opóźnionym zapłonem: duża fabryka miała liczny proletariat, więc nazwa Motowilicha kojarzy się obecnie przede wszystkim z rewolucyjnymi wydarzeniami z 1905 roku, które miały tu dość dramatyczny przebieg.

Perm poniósł kolejną porażkę podczas wojny domowej, kiedy to zarówno biali, jak i czerwoni spustoszyli miasto. Władze sowieckie najwyraźniej nie były zachwycone arystokratycznym Permem – w 1923 roku stolicę Uralu przeniesiono do proletariackiego [[Jekaterynburg]]a. Miasto pozostawało bez własnego regionu do 1938 roku, kiedy to utworzono obwód permski, późniejszy [[Kraj Permski]]. W latach 1940–1957 miasto nosiło nazwę Mołotow na cześć Wiaczesława Mołotowa, tego samego, który podpisał pakt Ribbentrop-Mołotow. Jednak ta postać polityczna urodziła się dość daleko stąd, w Kukarce (obecnie Sowieck), i nie miała bezpośredniego związku z Permem. 

=== Nowoczesność ===
W najnowszej historii [[Rosja|Rosji]] obwód permski aktywnie przyjął rolę regionu postępowego i innowacyjnego. Oleg Czirkunow, który objął urząd gubernatora w 2004 roku, zaprosił do miasta modnych moskiewskich projektantów, którzy natychmiast otworzyli w Permie muzeum sztuki współczesnej, ozdobili ulice spektakularnymi pomnikami, takimi jak litera „P” (ogłoszona symbolem Permu), i przedstawili napoleońskie plany przekształcenia Permu w najnowocześniejsze miasto Europy, jej kulturalną stolicę. Kiedy gubernator kilka lat później opuścił stanowisko i po cichu uciekł do tej samej Europy, wielu projektantów podążyło za nim, choć niektórzy pozostali, dzięki czemu życie kulturalne miasta pozostaje niezwykle tętniące. Perm to również doskonałe miejsce dla miłośników historii i tych, którzy lubią leniwe, przemyślane spacery: za palisadą nowoczesnych budynków kryją się fragmenty starożytności, rozległe widoki na Kamę i klimat dawnego uralskiego przemysłu. Warto zatrzymać się w mieście przynajmniej na jeden dzień, a biorąc pod uwagę muzea i okolicę, drugi lub trzeci dzień również nie będzie złym pomysłem.

=== Orientacja ===
Podobnie jak wiele miast położonych nad dużymi rzekami, Perm ma wydłużony kształt: ponad 40 km wzdłuż Kamy i zaledwie 5-6 km szerokości. Wszystkie interesujące dzielnice znajdują się na lewym (południowym) brzegu. '''Centrum''' miasta jest przesunięte na zachód. Zaczyna się w miejscu, gdzie [[Kolej Transsyberyjska]] łączy się ze starą Linią Gornozawodską biegnącą wzdłuż Kamy, i wzdłuż niezmiennej ulicy Lenina ciągnie się na wschód przez około 4 km: najpierw nowa część radziecka, a następnie (za Prospektem Komsomolskim) stara część gubernialna. Dzielą je ogromny (około kilometra długości!) plac zwany ''Esplanadą''. Na wschodzie zabudowa kończy się w wąwozie rzeki Jegoszycha, za którym zaczyna się '''Motowilicha''' – kolejna historyczna i godna uwagi dzielnica, utworzona wokół fabryki zbrojeniowej. Reszta Permu składa się ze stref przemysłowych, osiedli mieszkaniowych, osiedli fabrycznych i sektora prywatnego, gdzie nie ma nic do zobaczenia poza lokalnym kolorytem.

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
Do [[Moskwa|Moskwy]] jest 6-7 lotów (niektóre z nich odbywają się nocą) i jeden do [[Petersburg]]a. Istnieje również wiele lotów regionalnych do zachodniej [[Syberia|Syberii]] i na [[Ural]], ale nie są one regularnie obsługiwane. Wszystkie loty międzynarodowe są czarterami.

{{Znacznik|Lotnisko Bolszoje Sawino|57.914444|56.021111|typ=transport}}'''[https://aviaperm.ru/ Lotnisko Bolszoje Sawino]''' ({{IATA|PEE}}). ☎ Informacje: +7 (342) 299-17-71, kasa biletowa na lotnisku: +7 (342) 299-15-95. Loty krajowe odlatują z nowego Terminalu A, podczas gdy stary Terminal B obsługuje tylko kilka lotów międzynarodowych. Przejście z jednego terminalu do drugiego jest najwyraźniej niemożliwe, chyba że zjedziemy na Trasę Kosmonawtowa, co stanowi znaczny objazd (prawie 2 km). Nowy terminal obiecuje standardową infrastrukturę lotniska, w tym przechowalnię bagażu (443 ruble dziennie). 

''Jak dojechać'': Z dworca autobusowego na lotnisko należy wsiąść do autobusu podmiejskiego linii 108; Podróż trwa około pół godziny. Spodziewaj się 3-4 odjazdów na godzinę w godzinach 6:00-23:00. Taksówka do centrum miasta kosztuje od 400 ₽. Z centrum autobus jedzie do Terminalu A, następnie do Terminalu B, a stamtąd z powrotem do miasta.

Obok Terminalu B znajduje się [https://www.polethotel.ru/ Hotel Polet] (tel. +7 (342) 294-96-46, pokój jednoosobowy/dwuosobowy: 2900/4100 ₽). Po otwarciu nowego terminalu stał się on praktycznie bezużyteczny dla podróżnych, ponieważ większość lotów wymaga skorzystania z taksówki. Jeśli odlatujesz ze starego terminalu, możesz skorzystać z całodobowej restauracji hotelowej. Ceny są takie same jak na lotnisku, ale jest tam przytulniej i ciszej.

=== Koleją ===
Perm leży na północnej odnodze [[Kolej Transsyberyjska|Kolei Transsyberyjskiej]], między [[Kirow]]em a [[Jekaterynburg]]iem. Codziennie przejeżdża tędy siedem do ośmiu par pociągów: wszystkie syberyjskie z [[Petersburg]]a i niektóre z [[Moskwa|Moskwy]]. Rozkład jazdy nie jest jednak zbyt dogodny, ponieważ połowa pociągów kursuje o tej samej porze, praktycznie jeden po drugim.

Z [[Jekaterynburg]]a podróż trwa 5,5-6 godzin. Są tylko trzy pociągi dzienne (w tym Łastoczka), reszta kursuje w nocy. Z [[Kirow]]a podróż trwa 7,5-8 godzin, a z [[Głazow]]a 4,5-5 godzin. Nocny pociąg do [[Iżewsk]]a jest dość dogodny (7-8 godzin).

Pociągi podmiejskie docierają do [[Kungur]]u (2 godziny), [[Czusowoj]]u (3-3,5 godziny) i [[Kizieł|Kiziela]] (4,5 godziny).

[[Plik:Perm_I_Railway_Station.jpg|thumb|upright=1.35|Stary dworzec Perm I]]
{{Znacznik|Perm I|58.020048 |56.252410 |typ=transport}}'''Perm I''', ul. Monastyrskaja 5. Stary permski dworzec kolejowy, zbudowany dla linii Gornozawodskiej, która dotarła do miasta 30 lat przed powstaniem nowoczesnej [[Kolej Transsyberyjska|Kolei Transsyberyjskiej]]. Obecnie stacja obsługuje jedynie pociągi podmiejskie do Czusowskiej i Ugleuralskiej; pociągi dalekobieżne się tu nie zatrzymują. Mało prawdopodobne jest, aby przyjechać na tę stację lub z niej odjechać, ale sam budynek jest wart zobaczenia – to lokalny punkt orientacyjny i jeden z najwspanialszych rosyjskich dworców kolejowych XIX wieku. 

{{Znacznik|Perm II|58.004285 |56.180010 |typ=transport}}'''Perm II''', ulica Lenina 89. Główny dworzec kolejowy w mieście, na którym zatrzymują się wszystkie pociągi dalekobieżne i z którego odjeżdżają niektóre pociągi podmiejskie. Ten nowoczesny budynek, stosunkowo niewielki jak na standardy kolei transsyberyjskiej, znajduje się między liniami do Czusowskiej i [[Jekaterynburg]]a. Oprócz poczekalni znajduje się tam kawiarnia Strela (czynna od 9:00 do 21:00), niezbyt zachęcająca kawiarnia, oraz przyzwoita, całodobowa kawiarnia Kofe-Love – wydzielona część poczekalni z sofami i barem. Są tam również toalety. Stacja znajduje się na zachodnim krańcu Alei Lenina, 2,5 km od centrum (Esplanady) lub cztery przystanki komunikacją miejską.

=== Samochodem ===
Do Permu z zachodu prowadzą dwie drogi: odnoga autostrady [[Plik:M7-RUS.svg|25px]] przez [[Iżewsk]] (280 km) oraz nienumerowana autostrada z [[Kirow]]a (500 km). Stan obu dróg na 2021 rok był zadowalający. Droga do [[Jekaterynburg]]a (360 km) jest doskonała, w większości dwupasmowa, z licznymi poszerzeniami i pasami do wyprzedzania na wzniesieniach. Przed [[Jekaterynburg]]iem jest to autostrada czteropasmowa, a w pobliżu Permu – sześciopasmowa. Do [[Iżewsk]]a można również dojechać lewym brzegiem Kamy, przekraczając rzekę w [[Czajkowski]]m, lub prawym brzegiem, ale przez [[Wotkińsk]]: wszystkie te trasy są mniej więcej równoważne. Nie ma oczywistej drogi do [[Ufa|Ufy]] (470–550 km); trzeba będzie skorzystać z dróg lokalnych.

Jeśli przejeżdżasz przez Perm tranzytem, ​​skorzystaj z obwodnicy: miasto ma duże odległości i bardzo zatłoczone drogi. Do [[Bieriezniki|Bierieznik]], [[Solikamsk]]a i [[Czusowoj]]u można dojechać rzeką Kamą przez miasto lub obwodnicą. Na Kamie znajdują się tylko trzy mosty: most obwodowy na zachodnim krańcu miasta, most Komunalny w centrum oraz zapora Kamskiej Elektrowni Wodnej na północnym krańcu Permu.

Cała centralna część miasta jest objęta strefą płatnego parkowania w dni powszednie. Znalezienie wolnego miejsca może być trudne. Aktualne informacje o cenach i metodach płatności można znaleźć na stronie internetowej operatora lub na tablicach informacyjnych przy ulicach.

=== Autobusem ===
W Kraju Permskim nie ma wielu linii kolejowych, więc komunikacja autobusowa jest dobrze rozwinięta. Transport poza region jest znacznie rzadszy: na przykład autobusy do [[Jekaterynburg]]a (7 godzin) kursują tylko 2-3 razy dziennie, często w nocy, a do [[Kirow]]a nie ma żadnych połączeń. Więcej autobusów kursuje na południe: do [[Iżewsk]]a (5 godzin) 5-6 razy dziennie, a do [[Ufa|Ufy]] (10-11 godzin) bezpośrednie połączenia są dostępne kilka razy dziennie. 

{{Znacznik|Dworzec Autobusowy Centralny|58.002348 |56.23230 |typ=transport}}'''Dworzec Autobusowy Centralny''', ul. Rewolucji 68. ☎ +7 (342) 236-43-00, +7 (342) 236-44-34. 🕑 5:00 - 22:40. Stary budynek pełen straganów z samsą i innymi wypiekami wątpliwej jakości. Po drugiej stronie ulicy znajduje się rozległy i raczej mało zachęcający targ centralny. Obok dworca autobusowego znajduje się nowe centrum handlowe z supermarketem Piateroczka, a tuż przy placu McDonald's (7:00–23:00). Przechowalnia bagażu: 90 ₽/doba. Esplanada znajduje się niecały kilometr od dworca autobusowego; można tam dojść pieszo. 

{{Znacznik|Dworzec autobusowy Jużnaja|57.974564 |56.262217 |typ=transport}}'''Dworzec autobusowy Jużnaja''', ul. Iżewskaja 2. 🕑 5:45–21:45. To ostatni przystanek autobusów do [[Kungur]]u i kilku innych miejsc.

=== Statkiem ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img35 River station.jpg|thumb|upright=1.35|Stacja rzeczna]]
Od dawna nie ma regularnych rejsów po Kamie. Rejsy odbywają się kilka razy w miesiącu, wiele z nich wypływa z Permu, a czasami kontynuuje do [[Moskwa|Moskwy]] lub [[Astrachań|Astrachania]]. Tylko bardzo rzadkie rejsy rzeczne w górę Kamy.

{{Znacznik|Dworzec Rzeczny|58.0207 |56.2513 |typ=transport}}'''[http://rechnojvokzalperm.ru/ Dworzec Rzeczny]''', ulica Monastyrskaja (''w pobliżu stacji Perm I''). Ten piękny przedwojenny budynek (wybudowany w 1940 roku) dawno przestał pełnić swoją funkcję i został przekształcony w muzeum. Obecnie mieści się w nim multimedialna wystawa „Rosja – Moja Historia”.

== Komunikacja ==
{{mapa|58.00555|56.24279|zoom=12|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar,metro,praca}}
[[Plik:Perm asv2019-05 img23 Kama River.jpg|thumb|upright=1.35|Pociąg miejski wzdłuż rzeki Kama]]
Autobusy i tramwaje. Godziny kursowania: od 5:30 do 23:30. Trasy i rozkłady jazdy są dostępne na [https://www.gortransperm.ru/ stronie internetowej miejskiego transportu]. '''Przejazd''' kosztuje 33 ruble (stan na 2022). W ciągu 40 lub 60 minut (czas zależy od numeru linii) można dokonać jednej przesiadki za 17 rubli. Opłata u konduktora gotówką lub zbliżeniową kartą bankową. W Permie funkcjonuje także [https://xn--59-jlcdkn1aeeel.xn--p1ai/ karta miejska „Malachit”] (kaucja za kartę: 50 rubli), która działa jako portmonetka elektroniczna lub bilet dobowy (124 ruble). Kartę można kupić w oddziałach banku „Pochtobank” oraz w punktach o nazwie „Centralna Kasa”. Doładowanie jest możliwe przez bankomaty Sbierbanku lub usługę Sberbank Online.

Plany lokalnych władz dotyczące rozwoju miejskiej kolei elektrycznej nie cechują się dużą konsekwencją. Pomysł całkowitego zamknięcia linii biegnącej wzdłuż Kamy, łączącej dwa miejskie dworce, został zastąpiony entuzjazmem dla aktywnego rozwoju połączeń podmiejskich. Według stanu na 2022 rok pociągi elektryczne kursują ze stacji Perm-2 przez Perm-1 w kierunku Elektrowni Wodnej na Kamie co pół godziny rano i wieczorem, z długą przerwą w środku dnia. Pociągami tymi wygodnie dojechać do dzielnicy Motowilicha, a z okien można podziwiać nietypowe widoki. Jednak w drogę powrotną najprawdopodobniej wybierzesz już zwykły transport naziemny.

== Warto zobaczyć ==
Jeśli jesteś w Permie tylko na krótko, wybierz się na spacer po centrum miasta – najlepiej ulicą Monastyrską wzdłuż rzeki Kamy, a stamtąd do meczetu katedralnego. Odwiedź galerię sztuki, aby zobaczyć permskie drewniane rzeźby, a następnie udaj się do Motowilichy i zwiedzaj okolicę z Góry Wyszki. Ten minimalistyczny plan zwiedzania można z łatwością zrealizować w pół dnia, a dzięki niemu zyskasz dobry pogląd na miasto.

=== Centrum prowincjonalne ===
Stare centrum Permu ogranicza rzeka Kama na północy, Prospekt Komsomolski na zachodzie, wąwóz rzeki Jegoszycha na wschodzie i rozciąga się mniej więcej do ulicy Puszkina na południu. Ta część miasta jest dobrze przygotowana dla turystów. Perm był podobno pierwszym miastem w [[Rosja|Rosji]], które wytyczyło specjalny szlak turystyczny – zieloną linię narysowaną na asfalcie: około 40 punktów orientacyjnych, każdy z dobrze opisanym szyldem. Bardziej kontrowersyjną inicjatywą była czerwona linia, poświęcona celebrytom mieszkającym w Permie i ich związkom. Budynki wzdłuż czerwonej linii również są w większości zabytkowe, ale napisy na szyldach przypominają niekiedy artykuły z tabloidów.

Jako stolica [[Ural]]u, Perm, miasto prowincjonalne, przyciągał wielu celebrytów, którzy później o nim pisali. Choć Czechow dość trafnie umiejscowił akcję swojej sztuki „Trzy siostry” w Permie, autor „Doktora Żywago” nie poczynił żadnych bezpośrednich twierdzeń, Perm jest również (i nie bez powodu) uważany za inspirację dla miasta Jurjatina. W centrum miasta znajduje się wiele miejsc związanych z literaturą, a jeśli ktoś jest zainteresowany, może wybrać się na osobny spacer po nich.

==== Wzdłuż Kamy ====
[[Plik:П-9.jpg|thumb|upright=1.35|Lokomotywa parowa na stacji Perm-I]]
* {{zobacz
| name=Dworzec Perm I | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska | lat=58.020289| long=56.252531| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kolej przybyła do Permu nie ze stolic, ale ze wschodu. Odizolowana linia Gornozawodskaja z Permu do [[Jekaterynburg]]a (przez Chusovoy i [[Niżny Tagił]]) została zbudowana w latach 1874-78 w celu przeładunku towarów na statki w Permie i transportu ich dalej wzdłuż Kamy. Budynek stacji w stylu neorosyjskim (1878) zaprojektował petersburski architekt Peter Schreiber i dokładnie taki sam powstał na drugim końcu linii, w [[Jekaterynburg]]u - obecnie jest to stary dworzec z muzeum kolejnictwa. Zewnętrznie stacje Perm i Jekaterynburg nie są zbyt podobne, ponieważ w 1899 do Permu dodano drugą wieżę, co, co dziwne, bardzo do niej pasowało. W pobliżu znajdują się stare magazyny z końca XIX wieku i pomnik parowozu.
}}
* {{zobacz
| name=Sobór Pietropawłowski | alt= | url= | adres=ul. Sowiecka 1| lat=58.019167| long=56.255556| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Zakład Jegoszycha, z którego wywodzi się Perm, znajdował się, jak można się domyślić, nad rzeką Jegoszycha – wschodnią granicą współczesnego centrum Permu. W XIX wieku, po pożarach i odbudowie, miasto przesunęło się na zachód, a teren dawnej fabryki zaczął bardziej przypominać przedmieścia. Stojący w tym miejscu niepozorny kamienny kościół to ostatnia rzecz, która pozostała po fabryce. Został zbudowany w 1760 roku na miejscu drewnianego kościoła.
}}
[[Plik:Perm asv2019-05 img26 Monastyrskaya11.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Meszkowa]]
* {{zobacz
| name=Dom Meszkowa | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11| lat=58.01875| long=56.246756| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Historia najlepszych budynków Permu jest zaskakująco podobna: najpierw zbudowano zwykłą rezydencję, a następnie kupił ją kupiec, który zamówił niecodzienną dekorację. Tak było w przypadku słynnego dworu Gribuszynów, ale początek tego procesu dał Mikołaj Wasiljewicz Meszkow (1851-1933), właściciel statku parowego i filantrop, któremu przedrewolucyjny Perm zawdzięczał niemal wszystko: od własnego uniwersytetu po uratowanie prowincji przed głodem, który miał miejsce w 1891. Klasyczny dwór nad brzegiem rzeki Kamy został zbudowany jeszcze w 1820. W 1842 uległ zniszczeniu w wyniku pożaru i przez długi czas stał opuszczony. W latach 1887-89. Meszkow, który kupił dwór, odnowił budynek w duchu eklektyzmu i okazał się bardzo piękny - dom wygląda szczególnie dobrze od strony rzeki Kamy. Obecnie mieści się w nim muzeum historii lokalnej.
}}
* {{Znacznik|Skwer im. Reszetnikowa|58.018333|56.242222|typ=natura}}'''Skwer im. Reszetnikowa'''. Przed rewolucją główny deptak miasta, a jak na dzisiejsze standardy - mały publiczny ogród wzdłuż ulicy Monastyrskiej z pięknym widokiem na rzekę Kamę. Jego najbardziej rozpoznawalnym elementem był pomnik bohaterów wojny domowej - żeliwny monolit zbudowany w 1985 roku. Po drugiej stronie ulicy, na rogu ulic Monastyrskiej i Sibirskiej, dom Wierderewskiego jest przykładem rozwoju Permu po pożarze w 1842: parterowy drewniany dwór, ozdobiony kamieniem. Obok znajduje się Dom z Lwami (ul. Monastyrska 15) – typowy stalinowski budynek wybudowany w 1946 roku, z jakiegoś powodu ozdobiony postaciami lwów.
[[Plik:Пермская художественная галерея. Вид с Камы.jpg|thumb|upright=1.35|Sobór Przemienienia Pańskiego]]
* {{zobacz
| name=Sobór Przemienienia Pańskiego | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11| lat=58.016289| long=56.234606| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Majestatyczny sobór na początku Prospektu Komsomolskiego, na wysokim brzegu Kamy, mieści obecnie galerię sztuki. Jej ekspozycja jest nawet ciekawsza niż sam sobór, choć warto obejrzeć także jego zewnętrzną bryłę. Budowa świątyni wiąże się z przeniesieniem do Permu starego monasteru Pyskorskiego, który znajdował się w okolicach Usola, kilkaset kilometrów w górę biegu Kamy. Monaster przeniesiono w 1781 roku, równocześnie z nadaniem Permowi praw miejskich, natomiast sobór wzniesiono w latach 1798–1818. Jest to jeden z najwcześniejszych i najciekawszych zabytków klasycyzmu uralskiego, zaprojektowany najprawdopodobniej przez architektów ze stolicy. Wśród autorów projektu wymienia się pracującego w Petersburgu Gottlieba Paulsena, a nawet Matwieja Kazakowa. Skwer przed soborem nosi imię pisarza Dmitrija Mamina-Sibiriaka, którego pomnik oczywiście się tutaj znajduje. Pisarz spędził jednak w Permie jedynie kilka lat jako uczeń Permskiego Seminarium Duchownego, a swoją twórczość poświęconą Uralowi tworzył głównie w [[Jekaterynburg]]u. Ze skweru można zejść na nadbrzeże i podziwiać znakomity widok na rzekę Kamę.
}}
==== Głębiej w miasto ====
[[Plik:Perm Lenina13 A85c.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Gribuszyna]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img05 Permskaya67.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Tokarewej]]
[[Plik:Иудейский участок.jpg|thumb|upright=1.35|Nekropolia Jegoszychyńska]]
* {{zobacz
| name=Dom Gribuszyna | alt= | url= | adres=ul. Lenina 13a| lat=58.015833| long=56.253889| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Znany jako „dom z figurami” z powieści ''Doktor Żywago'' i sam w sobie niezwykle efektowny, ten pałacyk został zbudowany w latach 1895–1897 dla rodziny miejscowego urzędnika. Później budynek przeszedł na własność kupca Siergieja Michajłowicza Gribuszyna, który postanowił uczynić go bardziej okazałym. Polecił ozdobić fasadę bogatą sztukaterią, w tym licznymi maszkaronami, które – jak głosi miejscowa legenda – miały zostać wykonane na wzór twarzy jego córki. Dziś trudno jednoznacznie stwierdzić, komu w większym stopniu pałacyk zawdzięcza swój charakter: autorowi pierwotnego projektu, architektowi Aleksandrowi Turczewiczowi, preferującemu styl rosyjsko-bizantyjski z elementami neoklasycyzmu, czy też skłonnemu do efektownych rozwiązań właścicielowi. Efektem ich współpracy było jednak coś naprawdę wyjątkowego i łatwo zapadającego w pamięć – budynek, który specjaliści określają mianem „malowniczego modernizmu” (secesji). Jeszcze przed rewolucją pałacyk stał się najbardziej rozpoznawalnym zabytkiem Permu, co zwróciło na niego uwagę Borisa Pasternaka i znalazło odbicie w Doktorze Żywago. Obecnie w budynku mieszczą się instytucje Permskiego Centrum Naukowego.
}}
* {{zobacz
| name=Dom Tupicynów | alt= | url= | adres=ul. 25 Października 12 | lat=58.015556| long=56.248333| wskazówki=w pobliżu Ogrodu Teatralnego
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To bardziej stonowany przykład permskiego stylu kupieckiego – trzypiętrowa neoklasycystyczna rezydencja, zbudowana w 1888 roku według projektu Aleksandra Turczewicza dla rodziny Tupicynów, pionierów produkcji fosforu w Imperium Rosyjskim. Narożna wieżyczka zwieńczona kopułą została znakomicie wpisana w linię zabudowy ulicy i stanowi najbardziej charakterystyczny element budynku. Naprzeciwko znajduje się gmach Maryjskiego Gimnazjum Żeńskiego z 1884 roku – imponujący ceglany zabytek w stylu rosyjskim. Warto przejść dalej ulicą 25 Października wzdłuż budynku gimnazjum. Jego część położona dalej od ulicy Pietropawłowskiej była niegdyś bardzo piękną cerkwią domową. Choć świątynia nie zachowała się w pierwotnej formie, do dziś można dostrzec niektóre elementy dawnej architektury sakralnej.
}}
* {{zobacz
| name=Dom Tokarewej | alt= | url= | adres=ul. Permska 67 | lat=58.010833| long=56.240833| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Ten rzadko spotykany w centrum Permu drewniany dom wyróżnia się bogatą dekoracją snycerską, łączącą cechy tradycyjnego rosyjskiego teremku i secesji. Budynek wyznacza początek krótkiego deptaka na ulicy Permskiej, która jako jedna z nielicznych ulic w mieście zachowała w dużej mierze przedrewolucyjną zabudowę. Mimo to także tutaj pojawiły się już współczesne budynki ze szkła i betonu, kontrastujące z historycznym charakterem okolicy.
}}
* {{zobacz
| name=Nekropolia Jegoszychyńska | alt= | url= | adres= | lat=58.012578| long=56.269828| wskazówki=na wschód od centrum miasta, przed jarem rzeki Jegoszychy
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Nekropolia Jegoszychyńska to jedno z tych miejsc, które przypominają o gubernialnej przeszłości Permu. Na terenie cmentarza znajdują się aż dwie cerkwie prawosławne: jasnoniebieska ''Cerkiew Wszystkich Świętych'' w stylu klasycystycznym (1832) oraz okazała ''Cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej'' w stylu pseudoruskim (1905). Chowano tu również wyznawców innych religii. Na cmentarzu zachowały się kwatery katolicka, luterańska i muzułmańska, jednak szczególnie interesująca jest część żydowska – to jeden z nielicznych zachowanych w Rosji starych cmentarzy żydowskich. Pochówki zakończono w latach 50. XX wieku, dlatego niemal wszystkie groby pochodzą sprzed II wojny światowej, a wiele z nich jeszcze z czasów przedrewolucyjnych. Nekropolia zachęca do długich spacerów wśród zabytkowych nagrobków i pomników. W północnej części cmentarza, niedaleko placu Razgulaj i linii tramwajowej prowadzącej do Motowilichy, znajduje się widoczny z daleka wojenny pomnik „Matka Bolejąca”. Za nim usytuowano pomnik ofiar represji politycznych.
}}
=== Centrum sowieckie ===
Na zachód od Prospektu Komsomolskiego centrum Permu składa się głównie z wieżowców z czasów sowieckich. Bez względu na to, z której strony przyjedziesz do miasta, zobaczysz przede wszystkim ten krajobraz, który zachwyca tylko miłośników architektury lat 70. XX wieku. Jednak za lasem betonowych budynków kryje się kilka ciekawych obiektów historycznych.
[[Plik:Драм-театр.jpg|thumb|upright=1.35|Teatr Dramatyczny i zachodnia część Esplanady]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img48 Cathedral Mosque.jpg|thumb|upright=1.2|Meczet Katedralny]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img04 Theodosius Church.jpg|thumb|upright=1.2|Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego]]
* {{zobacz
| name=Esplanada | alt= | url= | adres=między ulicami Lenina i Pietropawłowską | lat=58.009237| long=56.222185| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To największy plac na Uralu. Jeszcze do połowy XX wieku stały tutaj zwykłe drewniane domy. Później zostały wyburzone, jednak terenu nie zabudowano, ponieważ jeden z permskich architektów zaproponował pozostawienie w tym miejscu otwartej przestrzeni. Ze względu na jej wydłużony kształt mieszkańcy szybko ochrzcili ją mianem „lotniska”. Z czasem przyjęła się bardziej elegancka, zapożyczona z języków zachodnich nazwa – Esplanada – i plac stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych widoków Permu. Esplanada ma formę prostokąta o wymiarach około 1000 × 300 metrów. Po jednej stronie znajduje się dziesięciopiętrowy ''Dom Sowietów'' (1973), którego surową, szarą bryłę ożywiają jedynie charakterystyczne wycięcie na wysokości siódmego piętra oraz ogromny herb ZSRR. Po przeciwnej stronie wznosi się bardziej awangardowy ''Teatr Dramatyczny'' (1974–1981). Dłuższe boki placu zabudowano natomiast bardzo różnorodnie – od niewielkich budynków przedrewolucyjnych po typowe wielopiętrowe bloki z okresu radzieckiego. Środek Esplanady pozostaje niemal pusty. Przestrzeń tę urozmaica jedynie stojący samotnie pomnik „Bohaterom Frontu i Zaplecza” z 1985 roku. Całość dobrze oddaje wyobrażenia urbanistów z połowy lat 70. XX wieku o estetyce przestrzeni miejskiej. Nie wszyscy jednak uznają ten efekt za szczególnie atrakcyjny, dlatego od wielu lat pojawiają się pomysły zabudowy Esplanady, budowy pod nią centrum handlowego lub przynajmniej stworzenia na jej powierzchni bardziej żywej przestrzeni kulturalnej. Jak dotąd najbardziej widocznym rezultatem tych dyskusji są fantazyjne ławki w kształcie słowa „ВЛАСТЬ” („Władza”) ustawione przed Domem Sowietów – jeden ze śladów permskiej „rewolucji kulturalnej” z połowy pierwszej dekady XXI wieku.
}}
* {{zobacz
| name=Meczet Katedralny | alt= | url=ul. Osińska 5 | adres= | lat=58.014088| long=56.227608| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Ten znakomity zabytek eklektyzmu z wyraźnie zaznaczonymi motywami tatarskimi stanowi ozdobę niezbyt atrakcyjnych kwartałów położonych na północ od Esplanady. Meczet wzniesiono w latach 1902–1903. W tym czasie w Permie mieszkało ponad półtora tysiąca muzułmanów, stanowiących kilka procent ludności miasta. Autorem projektu był miejscowy architekt Aleksandr Ożegow. W okresie radzieckim świątynia była zamknięta i nie pełniła funkcji religijnych, jednak szczęśliwie przetrwała bez większych zniszczeń. Obecnie meczet został odrestaurowany i z zewnątrz prezentuje się imponująco. Jego wnętrza są natomiast najprawdopodobniej współczesne i nie zachowały historycznego wystroju.
}}
* {{zobacz
| name=Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego | alt= | url=ul. Borczaninowa 11 | adres= | lat=58.005556| long=56.220833| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To sympatyczny zabytek w stylu pseudorosyjskim. Cerkiew została wzniesiona na początku XX wieku (1904–1910) i w tamtym czasie wśród mieszkańców nazywano ją „kupiecką”, ponieważ grunt pod jej budowę przekazał miejscowy kupiec. Pod względem dekoracji świątynia również ma „kupiecki” charakter – jest nieco przeładowana, ale jednocześnie bardzo barwna, szczególnie dziś, gdy ze wszystkich stron otaczają ją szare bloki wielopiętrowe. To kolejna realizacja architekta Aleksandra Ożegowa. W tym przypadku projekt nie wyróżnia się szczególną oryginalnością – w dużej mierze powtarza schemat garnizonowych świątyń budowanych w tym samym czasie w zachodniej części Imperium Rosyjskiego, m.in. w [[Bobrujsk]]u i [[Grodno|Grodnie]].
}}
* {{zobacz
| name=Sobór Trójcy Świętej. | alt= | url=ul. Monastyrska 95 | adres= | lat=58.0125| long=56.217233| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Nazwa „Słudska” pochodzi od Góry Słudskiej, na której wznosi się cerkiew, choć dziś sama góra jest mało widoczna, a otaczający świątynię krajobraz zmienił się nie do poznania. Jeśli cerkiew Wniebowstąpienia znajduje się jeszcze wśród zabudowy wielopiętrowej, to cerkiew Trójcy Świętej musi sąsiadować z szpitalem i strefą przemysłową. Jest to typowy kompleks sakralny połowy XIX wieku – pięciokopułowa „tonowska” katedra oraz bardzo wysoka dzwonnica (1842). Cerkiew została zamknięta po rewolucji, jednak już w 1944 roku ponownie otwarto ją do sprawowania liturgii, co wiąże się z jej obecnym statusem soboru katedralnego eparchii permskiej.
}}
=== Okolice dworca ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img54 Uspensky Convent.jpg|thumb|upright=1.2|Cerkiew Kazańska]]
* {{zobacz
| name=Cerkiew Kazańska. | alt= | url=ul. Plechanowa 39 | adres= | lat=58.0037 | long=56.2021 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=„Roerichowska świątynia” ukryta wśród podwórek blokowisk. Kazański klasztor Zaśnięcia Matki Bożej, założony na obrzeżach Permu w 1875 roku i zniszczony w pierwszych latach władzy radzieckiej, prawdopodobnie nie przetrwałby w historii ani w pamięci mieszkańców, gdyby nie powstała tu wyjątkowa Cerkiew Kazańska (1905–1908) – rodowa kaplica grobowa Kamieńskich, permskich mecenasów i opiekunów klasztoru. Autorstwo tej świątyni jest owiane tajemnicą: różne źródła przypisują projekt m.in. Michałowi Niestierowowi, Wiktorowi Wasniecowowi, Aleksandrowi Pokrowskiemu oraz Mikołajowi Roerichowi – czterem wybitnym twórcom początku XX wieku. Pewne jest jedynie to, że Roerich przygotowywał projekty ikonostasu (tzw. „Permski ikonostas”), który dziś znajduje się w Permskiej Galerii Sztuki, choć nie jest eksponowany. Pozostałe elementy autorstwa pozostają przedmiotem domysłów, choć w ogólnej stylistyce – surowości form, pskowskiej dzwonnicy i majolikowych dekoracjach – rzeczywiście można dostrzec wpływy Roericha. Klasztor został odrestaurowany w 1995 roku jako żeński i obecnie ponownie pełni funkcje religijne.
}}
[[Plik:Пермские ворота.jpg|thumb|upright=1.35|Bramy Permskie]]
* {{zobacz
| name=Bramy Permskie. | alt= | url=pl. Gajdara | adres= | lat=58.0045 | long=56.1935 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Bramy z drewnianych bali w formie trójwymiarowej litery „P” to jeden z bardziej kontrowersyjnych pomników permskiej „rewolucji kulturalnej”. Zostały zaprojektowane przez Nikołaja Polisskiego, pierwszego rosyjskiego artystę pracującego w nurcie land artu – w tym przypadku tworzącego instalacje i rzeźby z drewna. W mieście spotkały się z mieszanym odbiorem, ponieważ od początku miały charakter tymczasowy, jednak zostały hojnie sfinansowane z budżetu miasta. Jak na warunki Permu była to znacząca kwota, a sama idea została w dużej mierze zaczerpnięta z wcześniejszych realizacji tego samego autora w [[Moskwa|Moskwie]]. Co ciekawe, w stolicy instalacja przeszła bez większego echa, natomiast w Permie stała się szeroko komentowanym wydarzeniem. Bramy znajdują się w skwerze 250-lecia miasta, zaprojektowanym jako park kamieni uralskich – dziś w dużej mierze rozproszonych i zaginionych.
}}
* {{zobacz
| name=Miasteczko uniwersyteckie. | alt= | url=ul. Dzierżyńskiego / ul. Genkela | adres= | lat=58.0080 | long=56.1878 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Historia powstania Uniwersytetu Permskiego to jeden ciąg osobliwych zbiegów okoliczności. Gdy rozpoczęła się I wojna światowa, Niemcy rozpoczęli ofensywę w krajach bałtyckich, a władze Imperium Rosyjskiego zaczęły rozważać ewakuację z [[Tartu]] (Dorpat, Jurjew) tamtejszego uniwersytetu. Jako miejsce ewakuacji wybrano Perm, jednak profesorowie jednego z najstarszych i najbardziej prestiżowych uniwersytetów imperium nie byli chętni do przenosin do tak odległego i prowincjonalnego miasta. Ostatecznie pozostali w Inflantach, gdzie zagrożenie niemieckie wkrótce się zmniejszyło, a plan ewakuacji zarzucono. Do 1916 roku pomysł został praktycznie zapomniany, jednak Perm – a zwłaszcza jego główny mecenas, armator Mieszkow – nie porzucił ambicji stworzenia uczelni. Mimo trwającej wojny udało się uzyskać zgodę carskiego rządu na otwarcie uniwersytetu w Permie. Mieszkow, znany z niestabilnych decyzji filantropijnych, przeznaczył na potrzeby uczelni budynki na przemysłowych obrzeżach miasta – m.in. własną fabrykę garbarską, świeżo przebudowaną wcześniej na noclegownię. W pewnym sensie przesądziło to o późniejszym charakterze uniwersytetu. Dziś kampus ma dość przyjemny, studencki charakter, choć funkcjonuje z kontrolą dostępu, której rygor łagodzi dość swobodna atmosfera. Względnie zachowany historyczny wygląd ma dawny budynek noclegowni (II budynek przy ul. Genkela 7), przed którym stoi pomnik „Lenin i Gorki”, a także budynki III, IV i V, które zachowały ślady wczesnego przemysłowego modernizmu z początku XX wieku.
}}
=== Motowiłicha ===
[[Plik:Вышка, г. Пермь.jpg|thumb|upright=1|Pomnik bojowników rewolucji.]]
Dzielnica zakładu motowiłińskiego była przed rewolucją osobnym miastem. Geograficznie oddziela ją od centrum Permu jar rzeki Jegoszychy, za którym krajobraz wyraźnie się zmienia. Po jednej stronie, mimo współczesnej zabudowy, nadal wyczuwalna jest atmosfera gubernialnego miasta, po drugiej rozciąga się przemysłowe przedmieście. Radziecka zabudowa częściowo zatarła różnice między tymi obszarami, jednak nadal są one wyraźnie odczuwalne.

Współczesna zabudowa Motowiłichy to chaotyczne połączenie drewnianych domów, zabytków konstruktywizmu i bloków z wielkiej płyty wzdłuż ulicy Uralskiej – wschodniego przedłużenia ulicy Lenina. Całość znajduje się na wzgórzu, a u jego podnóża rozciąga się ogromny Motowiłiński Zakład, z dziesiątkami przedrewolucyjnych budynków, hałasem maszyn i przemysłową atmosferą.

Kilka kilometrów dalej droga schodzi w dół do zakładu (tu ulica Uralska przechodzi w ulicę Swerdłowa, a następnie w ulicę 1905 roku), prowadząc do niewielkiej dzielnicy niskiej zabudowy – tzw. starej Motowiłichy. Przypomina ona małe, prowincjonalne miasteczko na peryferiach Kraju Permskiego.

Znajdują się tu: muzeum zakładu z ekspozycją uzbrojenia, tama fabrycznego stawu oraz na wzgórzu pomnik bohaterów rewolucji 1905 roku. Kontrast z centrum Permu jest bardzo wyraźny, jednak bez wizyty w Motowiłice obraz miasta i jego historii pozostaje niepełny.

''Dojazd'': najlepiej tramwajami (nr 4, 8, 11) do pętli „mikrodzielnica Wisim”, która znajduje się kilkaset metrów od tamy i fabrycznego stawu. Górne kwartały Motowiłichy można oglądać z tramwaju, choć spacer również jest interesujący. Do Motowiłichy dojeżdża też kolej miejska.
* {{zobacz
| name=Tama Motowiłińska. | alt= | url=park na początku ul. 1905 roku | adres= | lat=58.0080 | long=56.1878 | wskazówki=Rajski Ogród
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Tama na rzece Motowiłiha została zbudowana na potrzeby huty miedzi, która działała tu w latach 1736–1863. Fabryka zbrojeniowa nie potrzebowała już tej infrastruktury wodnej, jednak tamę zachowano, a nawet odbudowano po powodzi, która miała miejsce w 1969 roku. W rejonie tamy urządzono niewielki skwer z urokliwymi mostkami i dość śmiałą nazwą „Rajski Ogród”. Ze starego zakładu motowiłińskiego nie zachowało się już nic. Znajdujący się w skwerze budynek Domu Ludowego powstał na przełomie XIX i XX wieku.
}}
[[Plik:Церковь Святой троицы Пермь.jpg|thumb|upright=1.35|Monaster Trójcy Świętej]]
* {{zobacz
| name=Monaster Trójcy Świętej. | alt= | url=ul. Wisimskaja 4 | adres= | lat=58.0372| long=56.3205| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwsza cerkiew pojawiła się w Motowiłice jeszcze pod koniec XVIII wieku. Już na początku XIX wieku została przebudowana w formie kamiennej, przy czym – jak się twierdzi – w dość nietypowym jak na tamte czasy (i tym bardziej na Ural) stylu rosyjskim. To, co można zobaczyć dziś, to w dużej mierze rekonstrukcja z końca lat 90. XX wieku (również w stylu rosyjskim), ponieważ w okresie radzieckim świątynię niemal całkowicie zniszczono, a na jej terenie umieszczono piekarnię. Obecnie znajduje się tu nie tylko cerkiew, ale cały monaster, który wyraźnie ożywia surowy krajobraz przemysłowego przedmieścia. Zasady w klasztorze są dość konserwatywne, dlatego bez wyraźnej potrzeby lepiej nie wchodzić na jego teren, choć sam widok z zewnątrz również jest interesujący.
}}
* {{zobacz
| name=Pomnik bojowników rewolucji. | alt= | url=ul. Wisimskaja 4 | adres= | lat=58.0372| long=56.3205| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwszy radziecki pomnik – permska wersja sierpa i młota.W grudniu 1905 roku w Motowiłice doszło do zbrojnego powstania robotników, brutalnie stłumionego przez policję.  Było to typowe dla tamtych czasów wydarzenie, które jednak miało poważne konsekwencje: część robotników przeszła do działalności partyzanckiej i ukrywała się w lasach przez kolejne dwa lata, przeprowadzając akcje przeciw policji, w tym również ekspropriacje, które były szczególnie popularną formą ich działalności. Tych partyzantów nazwano „łbowcami” (od nazwiska przywódcy, Aleksandra Łbowa). Pracujący w Permie w latach 1925–1927 Arkadij Gajdar poświęcił im nawet opowiadanie „Życie nic nie warte”. Do czasu ustanowienia władzy radzieckiej pamięć o wydarzeniach 1905 roku była w regionie wciąż żywa, dlatego już w 1920 roku na Górze Wysokiej („Wyszka”) wzniesiono pomnik zaprojektowany przez robotnika zakładu i uczestnika powstania – Wasilija Gomzikowa. To niekanoniczna wersja „sierpa i młota”, w której sierp jest klasyczny, natomiast młot ma formę parową – można tylko spekulować, jak potoczyłaby się historia, gdyby właśnie taki symbol znalazł się dwa lata później na herbie ZSRR. Z góry rozciąga się znakomity widok na zakład i całą Motowiłichę. Na Wyszkę można wejść schodami zaczynającymi się przy kładce dla pieszych na początku ulicy Mostowej. Oprócz pomnika na wzgórzu znajduje się także diorama poświęcona tym samym wydarzeniom.
}}
* {{zobacz
| name=Zakłady Motowiłińskie. | alt= | url=ul. Wisimskaja 4 | adres= | lat=58.034444| long=56.301389| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Działający od 1865 roku zakład zbrojeniowy specjalizuje się w produkcji artylerii, co łatwo zrozumieć po wizycie w znajdującym się tu muzeum. Historyczny charakter zakładu jest widoczny już z tego miejsca: zza linii kolejowej wyłania się para masywnych, przedrewolucyjnych budynków. Jednak „najlepszy widok na to miasto” rozciąga się z wcześniej wspomnianej Góry Wysokiej (Wyszki) albo z jednej z dwóch solidnych, żeliwnych klatek schodowych prowadzących z górnej części Motowiłichy do bram zakładu. Pierwsze schody zaczynają się w dalszej części skweru parku im. Siewierdłowa (PKiO im. Siewierdłowa), a drugie znajdują się nieco dalej i wychodzą na ulicę Siewierdłowa przy jej skrzyżowaniu z ulicą Iwanowską.
}}
[[Plik:ДК им. В. И. Ленина.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Kultury im. Lenina]]
* W '''górnej części Motowiłichy''' uwagę przyciągają zabytki konstruktywizmu – ''fabrika-kuchnia'' (ul. Uralska 85), szczęśliwie przekształcona w centrum handlowe;'' budynek technikum mechanicznego'' naprzeciwko (ul. Uralska 85) oraz położona na uboczu, dziś niemal zrujnowana ''przychodnia'' (ul. Lebiediewa 11). Na wschód od fabryki-kuchni, między ulicami Robotnic i Industrializacji (warto zwrócić uwagę na te nazwy!), znajduje się kwartał typowej zabudowy socjalistycznego miasta z początku lat 30. XX wieku. Jeszcze dalej na wschód pojawiają się drewniane domy (dobrze widoczne z tramwaju). W tej okolicy można również znaleźć malowniczą przedrewolucyjną ''wieżę ciśnień'' (ul. Anriego Barbusa 54) oraz ''stary szpital'' (ul. Graczowa 12).
[[Plik:Водонапорная_башня_на_улице_Анри_Барбюса.jpg|thumb|upright=1.35|Stara wieża ciśnień (ul. Anriego Barbusa)]]
* {{zobacz
| name=Dom Kultury im. Lenina. | alt= | url=ul. Uralska 93 | adres= | lat=58.023889| long=56.289444| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Dom Kultury zbudowany z okazji setnej rocznicy zakładów zbrojeniowych jest pod względem architektonicznym dość nietypowy: z „nadmiarem dekoracji” poradzono sobie tu w bardzo kreatywny sposób, pozostawiając klasyczny portyk, ale usuwając rzeźby, płaskorzeźby i inne ozdobne elementy. Stojący przed budynkiem popiersie Lenina – z pozoru zwykły element krajobrazu – został również zaprojektowany tak, aby harmonizował z masywną bryłą Domu Kultury. Los budynku jest osobliwy: nadal pełni funkcję domu kultury, ale jednocześnie należy do wspólnoty zielonoświątkowej.
}}
=== Na południe od centrum ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img46 Death Tower.jpg|thumb|upright=1.35|Wieża śmierci]]
Prospekt Komsomolski, z wszechobecnym bulwarem biegnącym przez środek, ciągnie się daleko na południe, sięgając samych obrzeży. Wzdłuż alei znajdują się nowoczesne rzeźby i osobliwe powojenne budynki.
* {{zobacz
| name=Wieża śmierci. | alt= | url= | adres=ul. Uralska 93 | lat=57.994896| long=56.253714| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jeden z rzadkich w Permie przykładów stalinowskiego empiru. Budynek ma wśród mieszkańców złą sławę, ponieważ został wzniesiony dla lokalnego Zarządu Spraw Wewnętrznych. Krąży o nim wiele miejskich legend – o więziennych piwnicach, zamurowanych robotnikach czy tajnych tunelach – choć w rzeczywistości wszystkie najciemniejsze epizody okresu stalinowskiego miały miejsce w innych lokalizacjach. Sam gmach w dalszej części alei Komsomolskiej powstał w latach 1949–1952. Po drugiej stronie placu Komsomolskiego warto zwrócić uwagę na dom nr 67 z ''monumentalnym panelem „Komsomoł w decydujących momentach historii”'', którymi uznano: wojnę domową, Wielką Wojnę Ojczyźnianą oraz lot człowieka w kosmos.
}}
* {{Znacznik|Skwer Motorowców|57.9848 |56.2532 |typ=natura}}'''Skwer Motorowców''', al. Komsomolski / ul. Czkałowa. Aleja Komsomolska kończy się przy bramie Permskich Zakładów Silnikowych, jednego z najważniejszych w Rosji producentów silników lotniczych. Zestaw popiersi w skwerze ma wyraźny wydźwięk polityczny: dwóch konstruktorów (A.D. Szwecow i P.S. Sołowjow) zestawiono z trzema działaczami państwowymi (Ordżonikidze, Swerdłow oraz A.G. Sołdatow, który nadzorował ewakuację zakładów zbrojeniowych na Ural). W centrum kompozycji znajduje się myśliwiec MiG-31, który latał na silnikach produkowanych w Permie.
=== Muzea ===
[[Plik:Пермская скульптура Параскева.jpg|thumb|upright=1|Paraskewa — permska drewniana rzeźba]]
[[Plik:20-inch ship's cast-iron cannon.JPG|thumb|upright=1.35|Permska „car-działo”]]
* {{zobacz
| name=[https://museumperm.ru/branch/dommeshkova Permskie Muzeum Krajoznawcze] | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11 | lat=58.0187| long=56.2468| wskazówki=Dom Mieszkowa
| tollfree=+7 (342) 257-18-09 | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=10:00–19:00 (nieczynne w poniedziałki), 💰 200 ₽. Dobre muzeum z ekspozycją poświęconą historii regionu oraz kolekcją przedmiotów tzw. permskiego stylu zwierzęcego (sztuka figuralna Uralu).
}}
* {{zobacz
| name=[https://museumperm.ru/branch/mpd Muzeum Permskich Starożytności] | alt= | url=| adres=ul. Sybirskaja 15 | lat=58.013949| long=56.2450097| wskazówki=Dom Mieszkowa
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=🕑 10:00–19:00 (nieczynne w poniedziałki), 💰 200 ₽. Jednym z okresów geologicznych odkrytych na Uralu jest perm, od którego nazwę wziął cały okres. Nic więc dziwnego, że w mieście działa własne muzeum paleontologiczne. Można tu zobaczyć m.in. kompletny szkielet mamuta oraz wiele innych „dziwnych stworzeń” – nie tylko tych z okresu permskiego, ale również znacznie „młodszych” zwierząt.
}}
* {{zobacz
| name=[https://permartmuseum.com/ Permska Galeria Sztuki] | alt= | url=| adres=Pr. Komsomolski 4 | lat=58.016389| long=56.234444| wskazówki=Sobór Przemienienia Pańskiego
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=🕑 wt–śr 10:00–19:00, czw 12:00–21:00, pt–sb 10:00–19:00, nd 11:00–19:00, 💰 200 ₽. Najważniejszym elementem tego muzeum jest kolekcja rzeźby drewnianej, która wyróżnia je na tle innych instytucji tego typu. Rosyjska Cerkiew prawosławna nigdy szczególnie nie wspierała rzeźby, a często wręcz ją zakazywała, dlatego obwód permski stał się niemal jedynym regionem Rosji, gdzie tradycja drewnianej rzeźby sakralnej była tak rozwinięta. Zbiory znajdują się na trzecim piętrze muzeum i obejmują kilkadziesiąt eksponatów, wywierających duże wrażenie. Na pierwszym piętrze znajduje się dość standardowa, choć solidna kolekcja sztuki rosyjskiej XVIII–XX wieku, a na drugim niewielki zbiór sztuki zachodnioeuropejskiej z kilkoma znanymi nazwiskami. Muzeum regularnie organizuje także interesujące wystawy czasowe.
}}
* {{zobacz
| name=Muzeum Historii Zakładów Motowiłińskich | alt= | url=| adres=ul. 1905 roku 20 | lat=58.035639| long=56.310183| wskazówki=Sobór Przemienienia Pańskiego
| tollfree=(342) 260-59-76. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=🕑 śr–pt 9:00–18:00, sb–nd 10:00–19:00, 💰 wstęp wolny. Nietypowo otwarte dla osób z zewnątrz muzeum zakładowe, którego główna ekspozycja znajduje się… na świeżym powietrzu. Prezentowane są tu różnorodne systemy artyleryjskie – od permskiej „car-działa” z połowy XIX wieku aż po rakiety balistyczne. Ekspozycja wewnętrzna ma bardziej „pokojowy” charakter: poświęcona jest historii zakładu, zaczynając od jego XVIII-wiecznego poprzednika – huty miedzi. Warto zwrócić uwagę na modele gigantycznych pras, walcarek oraz codzienne realia pracy metalurgów w XIX wieku. Brama terenu ekspozycji plenerowej jest na noc zamykana, ale część eksponatów można zobaczyć także przez ogrodzenie.
}}

== Aktywny wypoczynek ==
Można chodzić po muzeach, spacerować po parkach, a także wybrać się do Ust’-Kaczki — ośrodka leczniczego niedaleko Permu. Powietrze jest tu świeże, uralskie, a zimą temperatury spadają do −30°C. To raj dla cudzoziemców i mieszkańców południa Rosji, którzy chcą poznać prawdziwe rosyjskie mrozy.

=== Parki ===
[[Plik:Ротонда (Пермь).JPG|thumb|upright=1.35|Rotunda w Parku Gorkiego]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img65 Motovilikha Paradise Garden.jpg|thumb|upright=1.35|Kanał w Rajskim Ogrodzie]]
* {{Znacznik|Park im. Gorkiego|58.005 |56.248 |typ=natura}}'''[https://www.parkperm.ru/ Park im. Gorkiego]''', ul. Sybirskaja 49, 🕑 09:00–23:00; atrakcje: 11:00–22:00 (strefa dla dzieci działa tylko pt–nd i zamykana jest godzinę wcześniej), 💰 wstęp bezpłatny. Niewielki regularny park w centrum miasta, założony jeszcze na początku XIX wieku, dawny ogród miejski. Najważniejszą atrakcją jest historyczna rotunda z 1824 roku, zaprojektowana przez architekta I.I. Swiazjewa. W parku można również zobaczyć współczesne rzeźby oraz skorzystać z klasycznych atrakcji rozrywkowych, w tym diabelskiego młyna. Park oficjalnie zamykany jest na noc, choć w sezonie letnim bramy czasem pozostają otwarte.
* {{Znacznik|Rajski Ogród|58.03817 |56.32071 |typ=natura}}'''Rajski Ogród''', pl. Powstania (''ul. 1905 roku''), 🕑 całodobowo. Ogród w dzielnicy Motowiłicha został założony pod koniec XIX wieku na terenie nieczynnej huty miedzi. W czasach radzieckich nosił nazwę parku im. Siewierdłowa, a obecnie powrócił do swojej historycznej nazwy. W latach 2009–2010 przeszedł gruntowną rewitalizację. Obejmuje kanał (uregulowany odcinek rzeki Motowiłiha), tamę oraz staw motowiłiński. Po renowacji park zyskał także rotundę (współczesną, mniejszą wersję konstrukcji Swiazjewa) oraz sympatyczny pomnik psa-nurka. Według legendy pies miał uratować tonącego człowieka w stawie, jednak w rzeczywistości rzeźba została wykonana na zamówienie mieszkanki miasta ku pamięci jej zmarłego męża – znanego permskiego kynologa.

=== Rozrywka ===
* {{Znacznik|Wycieczka do fabryki słodyczy|58.0466098 |56.3197374|typ=atrakcja}}'''[https://candyfactoryperm.com/ Wycieczka do fabryki słodyczy]''', ul. Niekrasowa 35, ☎ +7 (342) 276-54-34, 🕑 pn–pt 8:30–17:00. Permska fabryka słodyczy określa się jako najstarsza na Uralu i Syberii, wywodząc swoją historię od założonej w 1892 roku „konfektorni” kupca Sudopłatowa. Od tamtego czasu zakład był kilkukrotnie zamykany i przekształcany, dlatego nie zachowały się tu żadne szczególnie historyczne elementy, jednak samo zwiedzanie produkcji jest możliwe.
:Wycieczki organizowane są dla grup liczących 20–40 osób, po wcześniejszej rezerwacji. Zaleca się zabranie zmiennego obuwia oraz wody do popijania podczas degustacji czekolady.
* {{Znacznik|Permski Teatr Opery i Baletu|58.015975 |56.246052 |typ=atrakcja}}'''[https://permopera.ru/en/ Permski Teatr Opery i Baletu]''', ul. Pietropawłowska 25a, ☏ +7 342 212-30-87. Jeden z najstarszych i znanych teatrów operowych i baletowych w Rosji, oferuje wydarzenia operowe i baletowe na wysokim poziomie. 
* {{Znacznik|Olympia Swimming Pool &amp; Spa|57.97656 |56.18697 |typ=atrakcja}}'''[https://olympiaperm.ru/ Olympia Swimming Pool &amp; Spa]''', ul. Mira, 41, ☏ +7 342 2567892. Czysty, nowoczesny i duży basen (50x25m) z trampoliną Basen 75 minut wejścia: od 500 руб

== Praca ==
Perm jest jednym z największych ośrodków przemysłowych w kraju. Przemysł rozwija się głównie na obrzeżach miasta, szczególnie przodują w tym dwie dzielnice: Ordżonikidżewski rejon (Орджоникидзевский район) i Industrialny rejon (Индустриальный район).

Spośród największych przedsiębiorstw zlokalizowanych w Permie warto wymienić: oddziały Łukoilu i Gazpromu, Morion (producenta oraz właściciela ośrodków badawczych ds. telekomunikacji), Fabryka Słodyczy Kamskaya (własność Nestlé), Sibur-Chimprom (przemysł petrochemiczny), PNPPK (produkcja oprzyrządowania samolotów i systemów nawigacji). Regionalne oddziały w mieście posiadają także największe krajowe banki, firmy maklerskie czy firmy inwestycyjne.

Średnia wypłata wśród ludności Permu w roku 2020 wyniosła 40 tysięcy rubli. Największy wzrost odnotowało wtedy górnictwo, telekomunikacja i branża bankowości. Zarobki mieszkańców regionu wahają się w przedziale 25 - 55 tysięcy rubli, co odpowiada około 1400 - 4200 złotych.

== Nauka ==
Perm jest dużym ośrodkiem naukowym, w którym koncentruje się wiele instytutów Oddziału Uralskiego Rosyjskiej Akademii Nauk, dziesiątki instytutów badawczych i projektowych, siedem instytucji szkolnictwa wyższego prowadzących różnorodne badania naukowe na tematy stosowane i podstawowe. Niektóre organizacje naukowe są zjednoczone w Perm Scientific Center of the Ural Branch of the Russian Academy of Sciences.

== Zakupy ==
Wraz z szybkim rozwojem miasta, nowe centra handlowe pojawiają się wszędzie. Zdecydowanie warto zobaczyć zawsze zatłoczony Bazar Centralny, z niezliczoną ilością kiosków i straganów, a także ogromnymi halami targowymi. Bazar znajduje się naprzeciwko dworca autobusowego, na samym początku alei Kosmonautowa. W Permie znajduje się również targ chiński, na którym sprzedaje się głównie odzież.

* {{Znacznik|'''TSUM'''|58.0117 |56.2377 |typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''TSUM''' (''Centralny Dom Towarowy'') pr. Komsomolski 21 (''róg ul. Lenina'') 🕑 10:00–21:00. Główny permski dom towarowy niewiele zmienił się od czasów radzieckich. Mieszczą się tu różne sklepy – od butików po bardziej codzienne punkty handlowe. Na parterze znajduje się supermarket „Semeja” (8:00–23:00), a na najwyższym piętrze działa kawiarnia.
* {{Znacznik|'''Centralny rynek'''|58.0019 |56.2261 |typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''Centralny rynek''' (TK „Centralny”) pl. Kołchozna. 🕑 8:00–18:00 (nieczynny w poniedziałki). Rynek, tradycyjnie nazywany „kołchoźnym”, przekształcił się w ogromną przestrzeń handlową, gdzie sprzedaje się niemal wszystko. Miejsce jest głośne, chaotyczne i raczej mało przyjemne.
* {{Znacznik|'''Bukinista'''|58.00479 |56.22955 |typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''Bukinista''', ul. Popowa 57 (''niedaleko Esplanady'') 🕑 10:00–21:00. Duży antykwariat, w którym można znaleźć wiele książek, w tym dość rzadkich, w bardzo przystępnych cenach.
* '''Центральный универмаг Мотовилихи''' (Central Mall Motowiliha) - Ul. 1905 Goda 18A - niewielkie centrum handlowe z supermarketem, salą zabaw i wieloma małymi butikami. W pobliżu przystanek tramwajowy i muzeum wyposażenia wojska rosyjskiego (Музей Мотовилихинских заводов).
* {{Znacznik|'''Awrora'''|57.986795|56.2161356|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''Аврора''' (Awrora) - Ul. Stachanowskaja 40A - spory dom targowy, przy granicy miasta. Duży wybór produktów zarówno w samym budynku, jak i sąsiednich pomniejszych. W promieniu kilkuset metrów 3 przystanki autobusowe, duże rondo, park, poczta oraz kilka lokali typu fast food.
* {{Znacznik|'''Domino'''|57.993427|56.2470644|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''[http://www.domino.ru/ Домино]''' (Domino) - Ul. Kujbyszewa 85A - mała galeria ze sklepem spożywczym, kafeterią, dużym wyborem AGD i odzieży. Niedaleko znajduje się Wieża Śmierci.
* {{Znacznik|'''Semya'''|58.0075391|56.261778|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''Centrum Handlowe Semya (Rodzinne)''', ul. Rewolucji, 13. 10:00-północ. Zawiera kino i mnóstwo rozrywek dla dzieci. edytować
* {{Znacznik|'''Iceberg'''|58.0085267|56.228148|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''[https://permiceberg.ru/ Iceberg]''', ul. Popova, 16. 10:00-21:00. 60 sklepów z odzieżą, elektroniką i salonem kosmetycznym. 
* '''[https://tczemlyanika.ru/ Tczemlyanika]''', aleja Parkovy, 17. 10:00-21:00. Duże centrum rabatowe.

== Gastronomia ==

* '''Пермская кухня''' (Piermskaja Kuchnia) - Ulica Gazety Zwiezda 75 (ул. Газеты Звезда 75), tel. +7 (342) 244-13-55 - lokal serwuje regionalne odmiany powszechnej rosyjskiej kuchni. Wnętrze posiada nowoczesny charakter, a atmosferę umilają specjalni goście.
* '''Бостон''' (Boston) - Prospekt Komsomolski 66 (Комсомольский пр. 66) - niewielka restauracja typu fast food, z bardzo szybką obsługą. Bar posiada opcję dowozu oraz menu online. Atutem jest lokalizacja przy jednej z głównych ulic miasta.
* '''Компот''' (Kompot) - Ul. Sibirskaja 47A (ул. Сибирская, 47А), tel. +7 (342) 241-05-05 - przytulny lokal, utrzymany w specyficznym stylu amerykańskim. W pobliżu znajduje się Park Rozrywki im. Gorkiego, stadion Dinamo Perm oraz McDonald's.
* '''[http://roma59.tilda.ws/ РомаНальёт]''' (RomaNaljot) - Ul. Piermskaja 68 (Пермская ул. 68), tel. +7 (342) 278-83-84 - pub z bardzo dobrymi obiadami oraz alkoholem. Istnieje możliwość rezerwacji, oglądania meczów czy degustacji. Niestety wewnątrz jest mało miejsc, ale działa tu świetna obsługa.
* '''[http://sufraperm.ru/ Суфра]''' (Sufra) - ul. Monastyrskaja 14 (ул. Монастырская 14), tel. +7 (342) 259-07-80 - egzotyczne kaukaskie wnętrze i perska kuchnia, serwowana przez permskich Azerów. Restauracja położona na przeciw Głównego Meczetu, obok dużego hotelu.

== Festiwale, imprezy ==
* '''[http://www.arabesque.permonline.ru/news.html Арабеск]''' (Arabiesk) - coroczny konkurs baletowy, trwający kilka dni.
* '''[https://eng.flahertiana.ru/ Międzynarodowy Festiwal Filmów Dokumentalnych Flahertiana]''' - organizowany we wrześniu lub październiku.
* {{Znacznik|Międzynarodowy Festiwal Diagilewa|58.015975|56.246052|typ=atrakcja}}'''[https://diaghilevfest.ru/en/ Międzynarodowy Festiwal Diagilewa]''' (Дягилевский фестиваль) - wydarzenie prezentuje różne gatunki i ruchy artystyczne, style i formaty. Muzyka antyczna, badania tendencji muzyki współczesnej, niezwykłe interpretacje obok występów akademickich. Po nocnych wydarzeniach odbywają się poranne koncerty. &lt;bdi&gt;Festiwal trwa około dwóch tygodni i ma miejsce w różnych obiektach w mieście.&lt;/bdi&gt; Koszt wstępu wynosi o&lt;bdi&gt;d &lt;abbr&gt;500&lt;/abbr&gt; do &lt;abbr&gt;10 000 rubli&lt;/abbr&gt;. Zaleca się zakup biletów z wyprzedzeniem, ponieważ bilety na najpopularniejsze spektakle mogą zostać wyprzedane pierwszego dnia od uruchomienia sprzedaży.&lt;/bdi&gt;
* '''Białe Noce w Permie'''. Codzienne spektakle w czerwcu. 
* '''Festiwal Śniegu, Lód i Ogień''' (''Park Gorkiego/Park Rozrywki Gorkiego na Prospekcie Komsomolskim''). W ramach festiwalu odbywa się międzynarodowy konkurs rzeźb lodowych i śnieżnych, w którym rywalizują zespoły z całego świata. Luty.

== Noclegi ==

== Kontakt ==

== Bezpieczeństwo ==
Miasto nie należy do najniebezpieczniejszych, ale warto zachować podstawowe zasady zabezpieczenia się np. przed napaścią czy kradzieżą. Zaleca się omijanie ślepych uliczek, cmentarzy czy ciemnych parków nocą. Za dnia można paść ofiarą kradzieży kieszonkowych w miejscach tłocznych jak chińskie sklepy albo bazary.

W przypadku nagłego wypadku czy zwykłej konsultacji można udać się do Szpitalu Klinicznego Kraju Permskiego (Пермская краевая клиническая больница), a w przypadku dzieci czy młodzieży do Szpitala Pediatrycznego nr.13 (Детская Больница № 13) przy ul. Lebiediewa 44.

== Informacje turystyczne ==

== Wyjazd ==
Opuszczając Perm warto odwiedzić jedną z kilku położonych niedaleko atrakcji:

* '''[http://www.perm36.ru/eng/ Perm-36]''' - oddalony 95 km na wschód od miasta znany obóz radzieckiego systemu Gułagów. Utworzone tu muzeum idealnie odwzorowuje smutny obraz syberyjskiego łagru, w którym zginęły tysiące więźniów. Cena wstępu wynosi 300 rubli dla dorosłych, 150 rubli dla młodzieży. W 3 środę każdego miesiąca os. do lat 18 wstęp bezpłatny. Miejscowość: Kuczino (Кучино).
* '''[http://www.museum.perm.ru/filiali/muzey-khohlovka Chochłowka]''' - ta położona 40 km na północ wioska stanowi  [[Kategoria:Kraj Permski]] jeden z niewielu tak dobrze zachowanych zespołów architektury drewnianej w Rosji. Skansen składa się z 20 domostw, spośród których najstarsze sięgają XVII wieku. Dodatkowo wokół rozpościerają się lasy i wody Kamy.
{{Użyteczny}}


{{Atrybucja}}
{{Jest w|Kraj Permski}}</text>
      <sha1>0rd68jdxozs0wpyw12njil3b3bwrylk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>157182</id>
      <parentid>157179</parentid>
      <timestamp>2026-06-04T09:47:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Gastronomia */</comment>
      <origin>157182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70222" sha1="hxgj33bq3fa81pd2xqa85lmoczhhp2a" xml:space="preserve">{{Top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Perm
 |nazwa oryginalna = Пермь
 |widok            = Свято-Троицкая_(Слудская)_церковь_в_лучах_заката.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Coat_of_Arms_of_Perm.svg
 |mapa             = Perm in Russia.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Russia.svg|20px]] [[Rosja]] 
 |region           = [[Plik:Flag_of_Perm_Krai.svg|20px]] [[Kraj Permski]]
 |powierzchnia     = 800,5
 |wysokość         = 149
 |ludność          = 1 027 500
 |prefiks          = +7 342
 |kod pocztowy     = 614xxx
 |www              = https://gorodperm.ru/
}}
'''Perm''' ([[Rozmówki rosyjskie|ros]]. Пермь) to największe miasto i stolica [[Kraj Permski|Kraju Permskiego]] i jedno z miast [[Rosja|Rosji]] liczące ponad milion mieszkańców. Przed rewolucją było stolicą prowincji, a obecnie stanowi centrum rozległego regionu o niezwykłej przyrodzie i bogatej historii. Sam Perm został przytłoczony przez przemysł, który przekształcił miasto w konglomerat dymiących kominów, stref przemysłowych i budynków z czasów sowieckich, za którymi trudno dostrzec fragmenty przeszłości. Dla większości podróżnych Perm będzie jedynie wspomnieniem, ale jeśli jesteś naprawdę ciekawy, znajdziesz tu mnóstwo interesujących rzeczy do zobaczenia – od starych fabryk po muzeum rzeźby drewnianej, a majestatyczna rzeka Kama nikogo nie pozostawi obojętnym.

== Charakterystyka ==
Perm leży nad rzeką Kamą, nieco na południe od jej ujścia do Czusowej, na granicy dwóch zupełnie odmiennych stref naturalnych. Na południe od miasta rozciąga się lasostep, a na północ, za Czusową i Kamą, tajga. Nazwa Perm jest bardzo stara. Ludy północnego zachodu używały jej na określenie terenów dalekiego wschodu wzdłuż rzek Wyczegda i Kama (patrz też [[Kraj Permski]]). Współczesny Perm znajduje się na południu tego starożytnego regionu. Podobnie jak [[Twer]], Perm jest żeński. Mieszkańcy miasta nalegają, aby nazwę wymawiać z miękkim „r” – ''Perm''.

=== Historia ===
Perm to typowe miasto [[Ural]]u, wyrosłe z zakładów metalurgicznych: Jegoszycha (1723) i Motowilicha (1736). Zakład Jegoszycha nie działał długo, został zamknięty w 1788 roku. Jednak osada, która rozwinęła się wokół niego, stała się już miastem i otrzymała nazwę Perm. Zaledwie kilka lat później stał się również centrum prowincji, jednocząc niemal wszystkie miasta [[Ural]]u i związane z nimi gałęzie przemysłu. Przyczyn było kilka, z których jedna prawdopodobnie związana była z transportem: Perm, położony nad Kamą, był najdalej na wschód wysuniętym punktem, stosunkowo łatwo dostępnym z centralnej [[Rosja|Rosji]], zanim powstała kolej.

Perm zachował status stolicy prowincji aż do rewolucji. Znalazło to wyraźne odzwierciedlenie w wyglądzie miasta, choć pierwotna wersja prowincjonalnej zabudowy nie przetrwała pożaru z 1842 roku. Później próbowano budować z kamienia, ale z powodu braku środków wzniesiono również drewniane domy, tynkowane i malowane na kamień – kilka z tych „hybryd” przetrwało do dziś. Produkcja metalurgiczna zakładu Motowilicha ostatecznie zamarła w połowie XIX wieku, ale została zastąpiona produkcją broni, a przed rewolucją ogromna Permska Fabryka Armat zaopatrywała armię rosyjską w jedną piątą całego arsenału. Pojawiła się jednak bomba z opóźnionym zapłonem: duża fabryka miała liczny proletariat, więc nazwa Motowilicha kojarzy się obecnie przede wszystkim z rewolucyjnymi wydarzeniami z 1905 roku, które miały tu dość dramatyczny przebieg.

Perm poniósł kolejną porażkę podczas wojny domowej, kiedy to zarówno biali, jak i czerwoni spustoszyli miasto. Władze sowieckie najwyraźniej nie były zachwycone arystokratycznym Permem – w 1923 roku stolicę Uralu przeniesiono do proletariackiego [[Jekaterynburg]]a. Miasto pozostawało bez własnego regionu do 1938 roku, kiedy to utworzono obwód permski, późniejszy [[Kraj Permski]]. W latach 1940–1957 miasto nosiło nazwę Mołotow na cześć Wiaczesława Mołotowa, tego samego, który podpisał pakt Ribbentrop-Mołotow. Jednak ta postać polityczna urodziła się dość daleko stąd, w Kukarce (obecnie Sowieck), i nie miała bezpośredniego związku z Permem. 

=== Nowoczesność ===
W najnowszej historii [[Rosja|Rosji]] obwód permski aktywnie przyjął rolę regionu postępowego i innowacyjnego. Oleg Czirkunow, który objął urząd gubernatora w 2004 roku, zaprosił do miasta modnych moskiewskich projektantów, którzy natychmiast otworzyli w Permie muzeum sztuki współczesnej, ozdobili ulice spektakularnymi pomnikami, takimi jak litera „P” (ogłoszona symbolem Permu), i przedstawili napoleońskie plany przekształcenia Permu w najnowocześniejsze miasto Europy, jej kulturalną stolicę. Kiedy gubernator kilka lat później opuścił stanowisko i po cichu uciekł do tej samej Europy, wielu projektantów podążyło za nim, choć niektórzy pozostali, dzięki czemu życie kulturalne miasta pozostaje niezwykle tętniące. Perm to również doskonałe miejsce dla miłośników historii i tych, którzy lubią leniwe, przemyślane spacery: za palisadą nowoczesnych budynków kryją się fragmenty starożytności, rozległe widoki na Kamę i klimat dawnego uralskiego przemysłu. Warto zatrzymać się w mieście przynajmniej na jeden dzień, a biorąc pod uwagę muzea i okolicę, drugi lub trzeci dzień również nie będzie złym pomysłem.

=== Orientacja ===
Podobnie jak wiele miast położonych nad dużymi rzekami, Perm ma wydłużony kształt: ponad 40 km wzdłuż Kamy i zaledwie 5-6 km szerokości. Wszystkie interesujące dzielnice znajdują się na lewym (południowym) brzegu. '''Centrum''' miasta jest przesunięte na zachód. Zaczyna się w miejscu, gdzie [[Kolej Transsyberyjska]] łączy się ze starą Linią Gornozawodską biegnącą wzdłuż Kamy, i wzdłuż niezmiennej ulicy Lenina ciągnie się na wschód przez około 4 km: najpierw nowa część radziecka, a następnie (za Prospektem Komsomolskim) stara część gubernialna. Dzielą je ogromny (około kilometra długości!) plac zwany ''Esplanadą''. Na wschodzie zabudowa kończy się w wąwozie rzeki Jegoszycha, za którym zaczyna się '''Motowilicha''' – kolejna historyczna i godna uwagi dzielnica, utworzona wokół fabryki zbrojeniowej. Reszta Permu składa się ze stref przemysłowych, osiedli mieszkaniowych, osiedli fabrycznych i sektora prywatnego, gdzie nie ma nic do zobaczenia poza lokalnym kolorytem.

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
Do [[Moskwa|Moskwy]] jest 6-7 lotów (niektóre z nich odbywają się nocą) i jeden do [[Petersburg]]a. Istnieje również wiele lotów regionalnych do zachodniej [[Syberia|Syberii]] i na [[Ural]], ale nie są one regularnie obsługiwane. Wszystkie loty międzynarodowe są czarterami.

{{Znacznik|Lotnisko Bolszoje Sawino|57.914444|56.021111|typ=transport}}'''[https://aviaperm.ru/ Lotnisko Bolszoje Sawino]''' ({{IATA|PEE}}). ☎ Informacje: +7 (342) 299-17-71, kasa biletowa na lotnisku: +7 (342) 299-15-95. Loty krajowe odlatują z nowego Terminalu A, podczas gdy stary Terminal B obsługuje tylko kilka lotów międzynarodowych. Przejście z jednego terminalu do drugiego jest najwyraźniej niemożliwe, chyba że zjedziemy na Trasę Kosmonawtowa, co stanowi znaczny objazd (prawie 2 km). Nowy terminal obiecuje standardową infrastrukturę lotniska, w tym przechowalnię bagażu (443 ruble dziennie). 

''Jak dojechać'': Z dworca autobusowego na lotnisko należy wsiąść do autobusu podmiejskiego linii 108; Podróż trwa około pół godziny. Spodziewaj się 3-4 odjazdów na godzinę w godzinach 6:00-23:00. Taksówka do centrum miasta kosztuje od 400 ₽. Z centrum autobus jedzie do Terminalu A, następnie do Terminalu B, a stamtąd z powrotem do miasta.

Obok Terminalu B znajduje się [https://www.polethotel.ru/ Hotel Polet] (tel. +7 (342) 294-96-46, pokój jednoosobowy/dwuosobowy: 2900/4100 ₽). Po otwarciu nowego terminalu stał się on praktycznie bezużyteczny dla podróżnych, ponieważ większość lotów wymaga skorzystania z taksówki. Jeśli odlatujesz ze starego terminalu, możesz skorzystać z całodobowej restauracji hotelowej. Ceny są takie same jak na lotnisku, ale jest tam przytulniej i ciszej.

=== Koleją ===
Perm leży na północnej odnodze [[Kolej Transsyberyjska|Kolei Transsyberyjskiej]], między [[Kirow]]em a [[Jekaterynburg]]iem. Codziennie przejeżdża tędy siedem do ośmiu par pociągów: wszystkie syberyjskie z [[Petersburg]]a i niektóre z [[Moskwa|Moskwy]]. Rozkład jazdy nie jest jednak zbyt dogodny, ponieważ połowa pociągów kursuje o tej samej porze, praktycznie jeden po drugim.

Z [[Jekaterynburg]]a podróż trwa 5,5-6 godzin. Są tylko trzy pociągi dzienne (w tym Łastoczka), reszta kursuje w nocy. Z [[Kirow]]a podróż trwa 7,5-8 godzin, a z [[Głazow]]a 4,5-5 godzin. Nocny pociąg do [[Iżewsk]]a jest dość dogodny (7-8 godzin).

Pociągi podmiejskie docierają do [[Kungur]]u (2 godziny), [[Czusowoj]]u (3-3,5 godziny) i [[Kizieł|Kiziela]] (4,5 godziny).

[[Plik:Perm_I_Railway_Station.jpg|thumb|upright=1.35|Stary dworzec Perm I]]
{{Znacznik|Perm I|58.020048 |56.252410 |typ=transport}}'''Perm I''', ul. Monastyrskaja 5. Stary permski dworzec kolejowy, zbudowany dla linii Gornozawodskiej, która dotarła do miasta 30 lat przed powstaniem nowoczesnej [[Kolej Transsyberyjska|Kolei Transsyberyjskiej]]. Obecnie stacja obsługuje jedynie pociągi podmiejskie do Czusowskiej i Ugleuralskiej; pociągi dalekobieżne się tu nie zatrzymują. Mało prawdopodobne jest, aby przyjechać na tę stację lub z niej odjechać, ale sam budynek jest wart zobaczenia – to lokalny punkt orientacyjny i jeden z najwspanialszych rosyjskich dworców kolejowych XIX wieku. 

{{Znacznik|Perm II|58.004285 |56.180010 |typ=transport}}'''Perm II''', ulica Lenina 89. Główny dworzec kolejowy w mieście, na którym zatrzymują się wszystkie pociągi dalekobieżne i z którego odjeżdżają niektóre pociągi podmiejskie. Ten nowoczesny budynek, stosunkowo niewielki jak na standardy kolei transsyberyjskiej, znajduje się między liniami do Czusowskiej i [[Jekaterynburg]]a. Oprócz poczekalni znajduje się tam kawiarnia Strela (czynna od 9:00 do 21:00), niezbyt zachęcająca kawiarnia, oraz przyzwoita, całodobowa kawiarnia Kofe-Love – wydzielona część poczekalni z sofami i barem. Są tam również toalety. Stacja znajduje się na zachodnim krańcu Alei Lenina, 2,5 km od centrum (Esplanady) lub cztery przystanki komunikacją miejską.

=== Samochodem ===
Do Permu z zachodu prowadzą dwie drogi: odnoga autostrady [[Plik:M7-RUS.svg|25px]] przez [[Iżewsk]] (280 km) oraz nienumerowana autostrada z [[Kirow]]a (500 km). Stan obu dróg na 2021 rok był zadowalający. Droga do [[Jekaterynburg]]a (360 km) jest doskonała, w większości dwupasmowa, z licznymi poszerzeniami i pasami do wyprzedzania na wzniesieniach. Przed [[Jekaterynburg]]iem jest to autostrada czteropasmowa, a w pobliżu Permu – sześciopasmowa. Do [[Iżewsk]]a można również dojechać lewym brzegiem Kamy, przekraczając rzekę w [[Czajkowski]]m, lub prawym brzegiem, ale przez [[Wotkińsk]]: wszystkie te trasy są mniej więcej równoważne. Nie ma oczywistej drogi do [[Ufa|Ufy]] (470–550 km); trzeba będzie skorzystać z dróg lokalnych.

Jeśli przejeżdżasz przez Perm tranzytem, ​​skorzystaj z obwodnicy: miasto ma duże odległości i bardzo zatłoczone drogi. Do [[Bieriezniki|Bierieznik]], [[Solikamsk]]a i [[Czusowoj]]u można dojechać rzeką Kamą przez miasto lub obwodnicą. Na Kamie znajdują się tylko trzy mosty: most obwodowy na zachodnim krańcu miasta, most Komunalny w centrum oraz zapora Kamskiej Elektrowni Wodnej na północnym krańcu Permu.

Cała centralna część miasta jest objęta strefą płatnego parkowania w dni powszednie. Znalezienie wolnego miejsca może być trudne. Aktualne informacje o cenach i metodach płatności można znaleźć na stronie internetowej operatora lub na tablicach informacyjnych przy ulicach.

=== Autobusem ===
W Kraju Permskim nie ma wielu linii kolejowych, więc komunikacja autobusowa jest dobrze rozwinięta. Transport poza region jest znacznie rzadszy: na przykład autobusy do [[Jekaterynburg]]a (7 godzin) kursują tylko 2-3 razy dziennie, często w nocy, a do [[Kirow]]a nie ma żadnych połączeń. Więcej autobusów kursuje na południe: do [[Iżewsk]]a (5 godzin) 5-6 razy dziennie, a do [[Ufa|Ufy]] (10-11 godzin) bezpośrednie połączenia są dostępne kilka razy dziennie. 

{{Znacznik|Dworzec Autobusowy Centralny|58.002348 |56.23230 |typ=transport}}'''Dworzec Autobusowy Centralny''', ul. Rewolucji 68. ☎ +7 (342) 236-43-00, +7 (342) 236-44-34. 🕑 5:00 - 22:40. Stary budynek pełen straganów z samsą i innymi wypiekami wątpliwej jakości. Po drugiej stronie ulicy znajduje się rozległy i raczej mało zachęcający targ centralny. Obok dworca autobusowego znajduje się nowe centrum handlowe z supermarketem Piateroczka, a tuż przy placu McDonald's (7:00–23:00). Przechowalnia bagażu: 90 ₽/doba. Esplanada znajduje się niecały kilometr od dworca autobusowego; można tam dojść pieszo. 

{{Znacznik|Dworzec autobusowy Jużnaja|57.974564 |56.262217 |typ=transport}}'''Dworzec autobusowy Jużnaja''', ul. Iżewskaja 2. 🕑 5:45–21:45. To ostatni przystanek autobusów do [[Kungur]]u i kilku innych miejsc.

=== Statkiem ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img35 River station.jpg|thumb|upright=1.35|Stacja rzeczna]]
Od dawna nie ma regularnych rejsów po Kamie. Rejsy odbywają się kilka razy w miesiącu, wiele z nich wypływa z Permu, a czasami kontynuuje do [[Moskwa|Moskwy]] lub [[Astrachań|Astrachania]]. Tylko bardzo rzadkie rejsy rzeczne w górę Kamy.

{{Znacznik|Dworzec Rzeczny|58.0207 |56.2513 |typ=transport}}'''[http://rechnojvokzalperm.ru/ Dworzec Rzeczny]''', ulica Monastyrskaja (''w pobliżu stacji Perm I''). Ten piękny przedwojenny budynek (wybudowany w 1940 roku) dawno przestał pełnić swoją funkcję i został przekształcony w muzeum. Obecnie mieści się w nim multimedialna wystawa „Rosja – Moja Historia”.

== Komunikacja ==
{{mapa|58.00555|56.24279|zoom=12|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar,metro,praca}}
[[Plik:Perm asv2019-05 img23 Kama River.jpg|thumb|upright=1.35|Pociąg miejski wzdłuż rzeki Kama]]
Autobusy i tramwaje. Godziny kursowania: od 5:30 do 23:30. Trasy i rozkłady jazdy są dostępne na [https://www.gortransperm.ru/ stronie internetowej miejskiego transportu]. '''Przejazd''' kosztuje 33 ruble (stan na 2022). W ciągu 40 lub 60 minut (czas zależy od numeru linii) można dokonać jednej przesiadki za 17 rubli. Opłata u konduktora gotówką lub zbliżeniową kartą bankową. W Permie funkcjonuje także [https://xn--59-jlcdkn1aeeel.xn--p1ai/ karta miejska „Malachit”] (kaucja za kartę: 50 rubli), która działa jako portmonetka elektroniczna lub bilet dobowy (124 ruble). Kartę można kupić w oddziałach banku „Pochtobank” oraz w punktach o nazwie „Centralna Kasa”. Doładowanie jest możliwe przez bankomaty Sbierbanku lub usługę Sberbank Online.

Plany lokalnych władz dotyczące rozwoju miejskiej kolei elektrycznej nie cechują się dużą konsekwencją. Pomysł całkowitego zamknięcia linii biegnącej wzdłuż Kamy, łączącej dwa miejskie dworce, został zastąpiony entuzjazmem dla aktywnego rozwoju połączeń podmiejskich. Według stanu na 2022 rok pociągi elektryczne kursują ze stacji Perm-2 przez Perm-1 w kierunku Elektrowni Wodnej na Kamie co pół godziny rano i wieczorem, z długą przerwą w środku dnia. Pociągami tymi wygodnie dojechać do dzielnicy Motowilicha, a z okien można podziwiać nietypowe widoki. Jednak w drogę powrotną najprawdopodobniej wybierzesz już zwykły transport naziemny.

== Warto zobaczyć ==
Jeśli jesteś w Permie tylko na krótko, wybierz się na spacer po centrum miasta – najlepiej ulicą Monastyrską wzdłuż rzeki Kamy, a stamtąd do meczetu katedralnego. Odwiedź galerię sztuki, aby zobaczyć permskie drewniane rzeźby, a następnie udaj się do Motowilichy i zwiedzaj okolicę z Góry Wyszki. Ten minimalistyczny plan zwiedzania można z łatwością zrealizować w pół dnia, a dzięki niemu zyskasz dobry pogląd na miasto.

=== Centrum prowincjonalne ===
Stare centrum Permu ogranicza rzeka Kama na północy, Prospekt Komsomolski na zachodzie, wąwóz rzeki Jegoszycha na wschodzie i rozciąga się mniej więcej do ulicy Puszkina na południu. Ta część miasta jest dobrze przygotowana dla turystów. Perm był podobno pierwszym miastem w [[Rosja|Rosji]], które wytyczyło specjalny szlak turystyczny – zieloną linię narysowaną na asfalcie: około 40 punktów orientacyjnych, każdy z dobrze opisanym szyldem. Bardziej kontrowersyjną inicjatywą była czerwona linia, poświęcona celebrytom mieszkającym w Permie i ich związkom. Budynki wzdłuż czerwonej linii również są w większości zabytkowe, ale napisy na szyldach przypominają niekiedy artykuły z tabloidów.

Jako stolica [[Ural]]u, Perm, miasto prowincjonalne, przyciągał wielu celebrytów, którzy później o nim pisali. Choć Czechow dość trafnie umiejscowił akcję swojej sztuki „Trzy siostry” w Permie, autor „Doktora Żywago” nie poczynił żadnych bezpośrednich twierdzeń, Perm jest również (i nie bez powodu) uważany za inspirację dla miasta Jurjatina. W centrum miasta znajduje się wiele miejsc związanych z literaturą, a jeśli ktoś jest zainteresowany, może wybrać się na osobny spacer po nich.

==== Wzdłuż Kamy ====
[[Plik:П-9.jpg|thumb|upright=1.35|Lokomotywa parowa na stacji Perm-I]]
* {{zobacz
| name=Dworzec Perm I | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska | lat=58.020289| long=56.252531| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kolej przybyła do Permu nie ze stolic, ale ze wschodu. Odizolowana linia Gornozawodskaja z Permu do [[Jekaterynburg]]a (przez Chusovoy i [[Niżny Tagił]]) została zbudowana w latach 1874-78 w celu przeładunku towarów na statki w Permie i transportu ich dalej wzdłuż Kamy. Budynek stacji w stylu neorosyjskim (1878) zaprojektował petersburski architekt Peter Schreiber i dokładnie taki sam powstał na drugim końcu linii, w [[Jekaterynburg]]u - obecnie jest to stary dworzec z muzeum kolejnictwa. Zewnętrznie stacje Perm i Jekaterynburg nie są zbyt podobne, ponieważ w 1899 do Permu dodano drugą wieżę, co, co dziwne, bardzo do niej pasowało. W pobliżu znajdują się stare magazyny z końca XIX wieku i pomnik parowozu.
}}
* {{zobacz
| name=Sobór Pietropawłowski | alt= | url= | adres=ul. Sowiecka 1| lat=58.019167| long=56.255556| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Zakład Jegoszycha, z którego wywodzi się Perm, znajdował się, jak można się domyślić, nad rzeką Jegoszycha – wschodnią granicą współczesnego centrum Permu. W XIX wieku, po pożarach i odbudowie, miasto przesunęło się na zachód, a teren dawnej fabryki zaczął bardziej przypominać przedmieścia. Stojący w tym miejscu niepozorny kamienny kościół to ostatnia rzecz, która pozostała po fabryce. Został zbudowany w 1760 roku na miejscu drewnianego kościoła.
}}
[[Plik:Perm asv2019-05 img26 Monastyrskaya11.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Meszkowa]]
* {{zobacz
| name=Dom Meszkowa | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11| lat=58.01875| long=56.246756| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Historia najlepszych budynków Permu jest zaskakująco podobna: najpierw zbudowano zwykłą rezydencję, a następnie kupił ją kupiec, który zamówił niecodzienną dekorację. Tak było w przypadku słynnego dworu Gribuszynów, ale początek tego procesu dał Mikołaj Wasiljewicz Meszkow (1851-1933), właściciel statku parowego i filantrop, któremu przedrewolucyjny Perm zawdzięczał niemal wszystko: od własnego uniwersytetu po uratowanie prowincji przed głodem, który miał miejsce w 1891. Klasyczny dwór nad brzegiem rzeki Kamy został zbudowany jeszcze w 1820. W 1842 uległ zniszczeniu w wyniku pożaru i przez długi czas stał opuszczony. W latach 1887-89. Meszkow, który kupił dwór, odnowił budynek w duchu eklektyzmu i okazał się bardzo piękny - dom wygląda szczególnie dobrze od strony rzeki Kamy. Obecnie mieści się w nim muzeum historii lokalnej.
}}
* {{Znacznik|Skwer im. Reszetnikowa|58.018333|56.242222|typ=natura}}'''Skwer im. Reszetnikowa'''. Przed rewolucją główny deptak miasta, a jak na dzisiejsze standardy - mały publiczny ogród wzdłuż ulicy Monastyrskiej z pięknym widokiem na rzekę Kamę. Jego najbardziej rozpoznawalnym elementem był pomnik bohaterów wojny domowej - żeliwny monolit zbudowany w 1985 roku. Po drugiej stronie ulicy, na rogu ulic Monastyrskiej i Sibirskiej, dom Wierderewskiego jest przykładem rozwoju Permu po pożarze w 1842: parterowy drewniany dwór, ozdobiony kamieniem. Obok znajduje się Dom z Lwami (ul. Monastyrska 15) – typowy stalinowski budynek wybudowany w 1946 roku, z jakiegoś powodu ozdobiony postaciami lwów.
[[Plik:Пермская художественная галерея. Вид с Камы.jpg|thumb|upright=1.35|Sobór Przemienienia Pańskiego]]
* {{zobacz
| name=Sobór Przemienienia Pańskiego | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11| lat=58.016289| long=56.234606| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Majestatyczny sobór na początku Prospektu Komsomolskiego, na wysokim brzegu Kamy, mieści obecnie galerię sztuki. Jej ekspozycja jest nawet ciekawsza niż sam sobór, choć warto obejrzeć także jego zewnętrzną bryłę. Budowa świątyni wiąże się z przeniesieniem do Permu starego monasteru Pyskorskiego, który znajdował się w okolicach Usola, kilkaset kilometrów w górę biegu Kamy. Monaster przeniesiono w 1781 roku, równocześnie z nadaniem Permowi praw miejskich, natomiast sobór wzniesiono w latach 1798–1818. Jest to jeden z najwcześniejszych i najciekawszych zabytków klasycyzmu uralskiego, zaprojektowany najprawdopodobniej przez architektów ze stolicy. Wśród autorów projektu wymienia się pracującego w Petersburgu Gottlieba Paulsena, a nawet Matwieja Kazakowa. Skwer przed soborem nosi imię pisarza Dmitrija Mamina-Sibiriaka, którego pomnik oczywiście się tutaj znajduje. Pisarz spędził jednak w Permie jedynie kilka lat jako uczeń Permskiego Seminarium Duchownego, a swoją twórczość poświęconą Uralowi tworzył głównie w [[Jekaterynburg]]u. Ze skweru można zejść na nadbrzeże i podziwiać znakomity widok na rzekę Kamę.
}}
==== Głębiej w miasto ====
[[Plik:Perm Lenina13 A85c.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Gribuszyna]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img05 Permskaya67.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Tokarewej]]
[[Plik:Иудейский участок.jpg|thumb|upright=1.35|Nekropolia Jegoszychyńska]]
* {{zobacz
| name=Dom Gribuszyna | alt= | url= | adres=ul. Lenina 13a| lat=58.015833| long=56.253889| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Znany jako „dom z figurami” z powieści ''Doktor Żywago'' i sam w sobie niezwykle efektowny, ten pałacyk został zbudowany w latach 1895–1897 dla rodziny miejscowego urzędnika. Później budynek przeszedł na własność kupca Siergieja Michajłowicza Gribuszyna, który postanowił uczynić go bardziej okazałym. Polecił ozdobić fasadę bogatą sztukaterią, w tym licznymi maszkaronami, które – jak głosi miejscowa legenda – miały zostać wykonane na wzór twarzy jego córki. Dziś trudno jednoznacznie stwierdzić, komu w większym stopniu pałacyk zawdzięcza swój charakter: autorowi pierwotnego projektu, architektowi Aleksandrowi Turczewiczowi, preferującemu styl rosyjsko-bizantyjski z elementami neoklasycyzmu, czy też skłonnemu do efektownych rozwiązań właścicielowi. Efektem ich współpracy było jednak coś naprawdę wyjątkowego i łatwo zapadającego w pamięć – budynek, który specjaliści określają mianem „malowniczego modernizmu” (secesji). Jeszcze przed rewolucją pałacyk stał się najbardziej rozpoznawalnym zabytkiem Permu, co zwróciło na niego uwagę Borisa Pasternaka i znalazło odbicie w Doktorze Żywago. Obecnie w budynku mieszczą się instytucje Permskiego Centrum Naukowego.
}}
* {{zobacz
| name=Dom Tupicynów | alt= | url= | adres=ul. 25 Października 12 | lat=58.015556| long=56.248333| wskazówki=w pobliżu Ogrodu Teatralnego
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To bardziej stonowany przykład permskiego stylu kupieckiego – trzypiętrowa neoklasycystyczna rezydencja, zbudowana w 1888 roku według projektu Aleksandra Turczewicza dla rodziny Tupicynów, pionierów produkcji fosforu w Imperium Rosyjskim. Narożna wieżyczka zwieńczona kopułą została znakomicie wpisana w linię zabudowy ulicy i stanowi najbardziej charakterystyczny element budynku. Naprzeciwko znajduje się gmach Maryjskiego Gimnazjum Żeńskiego z 1884 roku – imponujący ceglany zabytek w stylu rosyjskim. Warto przejść dalej ulicą 25 Października wzdłuż budynku gimnazjum. Jego część położona dalej od ulicy Pietropawłowskiej była niegdyś bardzo piękną cerkwią domową. Choć świątynia nie zachowała się w pierwotnej formie, do dziś można dostrzec niektóre elementy dawnej architektury sakralnej.
}}
* {{zobacz
| name=Dom Tokarewej | alt= | url= | adres=ul. Permska 67 | lat=58.010833| long=56.240833| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Ten rzadko spotykany w centrum Permu drewniany dom wyróżnia się bogatą dekoracją snycerską, łączącą cechy tradycyjnego rosyjskiego teremku i secesji. Budynek wyznacza początek krótkiego deptaka na ulicy Permskiej, która jako jedna z nielicznych ulic w mieście zachowała w dużej mierze przedrewolucyjną zabudowę. Mimo to także tutaj pojawiły się już współczesne budynki ze szkła i betonu, kontrastujące z historycznym charakterem okolicy.
}}
* {{zobacz
| name=Nekropolia Jegoszychyńska | alt= | url= | adres= | lat=58.012578| long=56.269828| wskazówki=na wschód od centrum miasta, przed jarem rzeki Jegoszychy
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Nekropolia Jegoszychyńska to jedno z tych miejsc, które przypominają o gubernialnej przeszłości Permu. Na terenie cmentarza znajdują się aż dwie cerkwie prawosławne: jasnoniebieska ''Cerkiew Wszystkich Świętych'' w stylu klasycystycznym (1832) oraz okazała ''Cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej'' w stylu pseudoruskim (1905). Chowano tu również wyznawców innych religii. Na cmentarzu zachowały się kwatery katolicka, luterańska i muzułmańska, jednak szczególnie interesująca jest część żydowska – to jeden z nielicznych zachowanych w Rosji starych cmentarzy żydowskich. Pochówki zakończono w latach 50. XX wieku, dlatego niemal wszystkie groby pochodzą sprzed II wojny światowej, a wiele z nich jeszcze z czasów przedrewolucyjnych. Nekropolia zachęca do długich spacerów wśród zabytkowych nagrobków i pomników. W północnej części cmentarza, niedaleko placu Razgulaj i linii tramwajowej prowadzącej do Motowilichy, znajduje się widoczny z daleka wojenny pomnik „Matka Bolejąca”. Za nim usytuowano pomnik ofiar represji politycznych.
}}
=== Centrum sowieckie ===
Na zachód od Prospektu Komsomolskiego centrum Permu składa się głównie z wieżowców z czasów sowieckich. Bez względu na to, z której strony przyjedziesz do miasta, zobaczysz przede wszystkim ten krajobraz, który zachwyca tylko miłośników architektury lat 70. XX wieku. Jednak za lasem betonowych budynków kryje się kilka ciekawych obiektów historycznych.
[[Plik:Драм-театр.jpg|thumb|upright=1.35|Teatr Dramatyczny i zachodnia część Esplanady]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img48 Cathedral Mosque.jpg|thumb|upright=1.2|Meczet Katedralny]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img04 Theodosius Church.jpg|thumb|upright=1.2|Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego]]
* {{zobacz
| name=Esplanada | alt= | url= | adres=między ulicami Lenina i Pietropawłowską | lat=58.009237| long=56.222185| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To największy plac na Uralu. Jeszcze do połowy XX wieku stały tutaj zwykłe drewniane domy. Później zostały wyburzone, jednak terenu nie zabudowano, ponieważ jeden z permskich architektów zaproponował pozostawienie w tym miejscu otwartej przestrzeni. Ze względu na jej wydłużony kształt mieszkańcy szybko ochrzcili ją mianem „lotniska”. Z czasem przyjęła się bardziej elegancka, zapożyczona z języków zachodnich nazwa – Esplanada – i plac stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych widoków Permu. Esplanada ma formę prostokąta o wymiarach około 1000 × 300 metrów. Po jednej stronie znajduje się dziesięciopiętrowy ''Dom Sowietów'' (1973), którego surową, szarą bryłę ożywiają jedynie charakterystyczne wycięcie na wysokości siódmego piętra oraz ogromny herb ZSRR. Po przeciwnej stronie wznosi się bardziej awangardowy ''Teatr Dramatyczny'' (1974–1981). Dłuższe boki placu zabudowano natomiast bardzo różnorodnie – od niewielkich budynków przedrewolucyjnych po typowe wielopiętrowe bloki z okresu radzieckiego. Środek Esplanady pozostaje niemal pusty. Przestrzeń tę urozmaica jedynie stojący samotnie pomnik „Bohaterom Frontu i Zaplecza” z 1985 roku. Całość dobrze oddaje wyobrażenia urbanistów z połowy lat 70. XX wieku o estetyce przestrzeni miejskiej. Nie wszyscy jednak uznają ten efekt za szczególnie atrakcyjny, dlatego od wielu lat pojawiają się pomysły zabudowy Esplanady, budowy pod nią centrum handlowego lub przynajmniej stworzenia na jej powierzchni bardziej żywej przestrzeni kulturalnej. Jak dotąd najbardziej widocznym rezultatem tych dyskusji są fantazyjne ławki w kształcie słowa „ВЛАСТЬ” („Władza”) ustawione przed Domem Sowietów – jeden ze śladów permskiej „rewolucji kulturalnej” z połowy pierwszej dekady XXI wieku.
}}
* {{zobacz
| name=Meczet Katedralny | alt= | url=ul. Osińska 5 | adres= | lat=58.014088| long=56.227608| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Ten znakomity zabytek eklektyzmu z wyraźnie zaznaczonymi motywami tatarskimi stanowi ozdobę niezbyt atrakcyjnych kwartałów położonych na północ od Esplanady. Meczet wzniesiono w latach 1902–1903. W tym czasie w Permie mieszkało ponad półtora tysiąca muzułmanów, stanowiących kilka procent ludności miasta. Autorem projektu był miejscowy architekt Aleksandr Ożegow. W okresie radzieckim świątynia była zamknięta i nie pełniła funkcji religijnych, jednak szczęśliwie przetrwała bez większych zniszczeń. Obecnie meczet został odrestaurowany i z zewnątrz prezentuje się imponująco. Jego wnętrza są natomiast najprawdopodobniej współczesne i nie zachowały historycznego wystroju.
}}
* {{zobacz
| name=Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego | alt= | url=ul. Borczaninowa 11 | adres= | lat=58.005556| long=56.220833| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To sympatyczny zabytek w stylu pseudorosyjskim. Cerkiew została wzniesiona na początku XX wieku (1904–1910) i w tamtym czasie wśród mieszkańców nazywano ją „kupiecką”, ponieważ grunt pod jej budowę przekazał miejscowy kupiec. Pod względem dekoracji świątynia również ma „kupiecki” charakter – jest nieco przeładowana, ale jednocześnie bardzo barwna, szczególnie dziś, gdy ze wszystkich stron otaczają ją szare bloki wielopiętrowe. To kolejna realizacja architekta Aleksandra Ożegowa. W tym przypadku projekt nie wyróżnia się szczególną oryginalnością – w dużej mierze powtarza schemat garnizonowych świątyń budowanych w tym samym czasie w zachodniej części Imperium Rosyjskiego, m.in. w [[Bobrujsk]]u i [[Grodno|Grodnie]].
}}
* {{zobacz
| name=Sobór Trójcy Świętej. | alt= | url=ul. Monastyrska 95 | adres= | lat=58.0125| long=56.217233| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Nazwa „Słudska” pochodzi od Góry Słudskiej, na której wznosi się cerkiew, choć dziś sama góra jest mało widoczna, a otaczający świątynię krajobraz zmienił się nie do poznania. Jeśli cerkiew Wniebowstąpienia znajduje się jeszcze wśród zabudowy wielopiętrowej, to cerkiew Trójcy Świętej musi sąsiadować z szpitalem i strefą przemysłową. Jest to typowy kompleks sakralny połowy XIX wieku – pięciokopułowa „tonowska” katedra oraz bardzo wysoka dzwonnica (1842). Cerkiew została zamknięta po rewolucji, jednak już w 1944 roku ponownie otwarto ją do sprawowania liturgii, co wiąże się z jej obecnym statusem soboru katedralnego eparchii permskiej.
}}
=== Okolice dworca ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img54 Uspensky Convent.jpg|thumb|upright=1.2|Cerkiew Kazańska]]
* {{zobacz
| name=Cerkiew Kazańska. | alt= | url=ul. Plechanowa 39 | adres= | lat=58.0037 | long=56.2021 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=„Roerichowska świątynia” ukryta wśród podwórek blokowisk. Kazański klasztor Zaśnięcia Matki Bożej, założony na obrzeżach Permu w 1875 roku i zniszczony w pierwszych latach władzy radzieckiej, prawdopodobnie nie przetrwałby w historii ani w pamięci mieszkańców, gdyby nie powstała tu wyjątkowa Cerkiew Kazańska (1905–1908) – rodowa kaplica grobowa Kamieńskich, permskich mecenasów i opiekunów klasztoru. Autorstwo tej świątyni jest owiane tajemnicą: różne źródła przypisują projekt m.in. Michałowi Niestierowowi, Wiktorowi Wasniecowowi, Aleksandrowi Pokrowskiemu oraz Mikołajowi Roerichowi – czterem wybitnym twórcom początku XX wieku. Pewne jest jedynie to, że Roerich przygotowywał projekty ikonostasu (tzw. „Permski ikonostas”), który dziś znajduje się w Permskiej Galerii Sztuki, choć nie jest eksponowany. Pozostałe elementy autorstwa pozostają przedmiotem domysłów, choć w ogólnej stylistyce – surowości form, pskowskiej dzwonnicy i majolikowych dekoracjach – rzeczywiście można dostrzec wpływy Roericha. Klasztor został odrestaurowany w 1995 roku jako żeński i obecnie ponownie pełni funkcje religijne.
}}
[[Plik:Пермские ворота.jpg|thumb|upright=1.35|Bramy Permskie]]
* {{zobacz
| name=Bramy Permskie. | alt= | url=pl. Gajdara | adres= | lat=58.0045 | long=56.1935 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Bramy z drewnianych bali w formie trójwymiarowej litery „P” to jeden z bardziej kontrowersyjnych pomników permskiej „rewolucji kulturalnej”. Zostały zaprojektowane przez Nikołaja Polisskiego, pierwszego rosyjskiego artystę pracującego w nurcie land artu – w tym przypadku tworzącego instalacje i rzeźby z drewna. W mieście spotkały się z mieszanym odbiorem, ponieważ od początku miały charakter tymczasowy, jednak zostały hojnie sfinansowane z budżetu miasta. Jak na warunki Permu była to znacząca kwota, a sama idea została w dużej mierze zaczerpnięta z wcześniejszych realizacji tego samego autora w [[Moskwa|Moskwie]]. Co ciekawe, w stolicy instalacja przeszła bez większego echa, natomiast w Permie stała się szeroko komentowanym wydarzeniem. Bramy znajdują się w skwerze 250-lecia miasta, zaprojektowanym jako park kamieni uralskich – dziś w dużej mierze rozproszonych i zaginionych.
}}
* {{zobacz
| name=Miasteczko uniwersyteckie. | alt= | url=ul. Dzierżyńskiego / ul. Genkela | adres= | lat=58.0080 | long=56.1878 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Historia powstania Uniwersytetu Permskiego to jeden ciąg osobliwych zbiegów okoliczności. Gdy rozpoczęła się I wojna światowa, Niemcy rozpoczęli ofensywę w krajach bałtyckich, a władze Imperium Rosyjskiego zaczęły rozważać ewakuację z [[Tartu]] (Dorpat, Jurjew) tamtejszego uniwersytetu. Jako miejsce ewakuacji wybrano Perm, jednak profesorowie jednego z najstarszych i najbardziej prestiżowych uniwersytetów imperium nie byli chętni do przenosin do tak odległego i prowincjonalnego miasta. Ostatecznie pozostali w Inflantach, gdzie zagrożenie niemieckie wkrótce się zmniejszyło, a plan ewakuacji zarzucono. Do 1916 roku pomysł został praktycznie zapomniany, jednak Perm – a zwłaszcza jego główny mecenas, armator Mieszkow – nie porzucił ambicji stworzenia uczelni. Mimo trwającej wojny udało się uzyskać zgodę carskiego rządu na otwarcie uniwersytetu w Permie. Mieszkow, znany z niestabilnych decyzji filantropijnych, przeznaczył na potrzeby uczelni budynki na przemysłowych obrzeżach miasta – m.in. własną fabrykę garbarską, świeżo przebudowaną wcześniej na noclegownię. W pewnym sensie przesądziło to o późniejszym charakterze uniwersytetu. Dziś kampus ma dość przyjemny, studencki charakter, choć funkcjonuje z kontrolą dostępu, której rygor łagodzi dość swobodna atmosfera. Względnie zachowany historyczny wygląd ma dawny budynek noclegowni (II budynek przy ul. Genkela 7), przed którym stoi pomnik „Lenin i Gorki”, a także budynki III, IV i V, które zachowały ślady wczesnego przemysłowego modernizmu z początku XX wieku.
}}
=== Motowiłicha ===
[[Plik:Вышка, г. Пермь.jpg|thumb|upright=1|Pomnik bojowników rewolucji.]]
Dzielnica zakładu motowiłińskiego była przed rewolucją osobnym miastem. Geograficznie oddziela ją od centrum Permu jar rzeki Jegoszychy, za którym krajobraz wyraźnie się zmienia. Po jednej stronie, mimo współczesnej zabudowy, nadal wyczuwalna jest atmosfera gubernialnego miasta, po drugiej rozciąga się przemysłowe przedmieście. Radziecka zabudowa częściowo zatarła różnice między tymi obszarami, jednak nadal są one wyraźnie odczuwalne.

Współczesna zabudowa Motowiłichy to chaotyczne połączenie drewnianych domów, zabytków konstruktywizmu i bloków z wielkiej płyty wzdłuż ulicy Uralskiej – wschodniego przedłużenia ulicy Lenina. Całość znajduje się na wzgórzu, a u jego podnóża rozciąga się ogromny Motowiłiński Zakład, z dziesiątkami przedrewolucyjnych budynków, hałasem maszyn i przemysłową atmosferą.

Kilka kilometrów dalej droga schodzi w dół do zakładu (tu ulica Uralska przechodzi w ulicę Swerdłowa, a następnie w ulicę 1905 roku), prowadząc do niewielkiej dzielnicy niskiej zabudowy – tzw. starej Motowiłichy. Przypomina ona małe, prowincjonalne miasteczko na peryferiach Kraju Permskiego.

Znajdują się tu: muzeum zakładu z ekspozycją uzbrojenia, tama fabrycznego stawu oraz na wzgórzu pomnik bohaterów rewolucji 1905 roku. Kontrast z centrum Permu jest bardzo wyraźny, jednak bez wizyty w Motowiłice obraz miasta i jego historii pozostaje niepełny.

''Dojazd'': najlepiej tramwajami (nr 4, 8, 11) do pętli „mikrodzielnica Wisim”, która znajduje się kilkaset metrów od tamy i fabrycznego stawu. Górne kwartały Motowiłichy można oglądać z tramwaju, choć spacer również jest interesujący. Do Motowiłichy dojeżdża też kolej miejska.
* {{zobacz
| name=Tama Motowiłińska. | alt= | url=park na początku ul. 1905 roku | adres= | lat=58.0080 | long=56.1878 | wskazówki=Rajski Ogród
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Tama na rzece Motowiłiha została zbudowana na potrzeby huty miedzi, która działała tu w latach 1736–1863. Fabryka zbrojeniowa nie potrzebowała już tej infrastruktury wodnej, jednak tamę zachowano, a nawet odbudowano po powodzi, która miała miejsce w 1969 roku. W rejonie tamy urządzono niewielki skwer z urokliwymi mostkami i dość śmiałą nazwą „Rajski Ogród”. Ze starego zakładu motowiłińskiego nie zachowało się już nic. Znajdujący się w skwerze budynek Domu Ludowego powstał na przełomie XIX i XX wieku.
}}
[[Plik:Церковь Святой троицы Пермь.jpg|thumb|upright=1.35|Monaster Trójcy Świętej]]
* {{zobacz
| name=Monaster Trójcy Świętej. | alt= | url=ul. Wisimskaja 4 | adres= | lat=58.0372| long=56.3205| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwsza cerkiew pojawiła się w Motowiłice jeszcze pod koniec XVIII wieku. Już na początku XIX wieku została przebudowana w formie kamiennej, przy czym – jak się twierdzi – w dość nietypowym jak na tamte czasy (i tym bardziej na Ural) stylu rosyjskim. To, co można zobaczyć dziś, to w dużej mierze rekonstrukcja z końca lat 90. XX wieku (również w stylu rosyjskim), ponieważ w okresie radzieckim świątynię niemal całkowicie zniszczono, a na jej terenie umieszczono piekarnię. Obecnie znajduje się tu nie tylko cerkiew, ale cały monaster, który wyraźnie ożywia surowy krajobraz przemysłowego przedmieścia. Zasady w klasztorze są dość konserwatywne, dlatego bez wyraźnej potrzeby lepiej nie wchodzić na jego teren, choć sam widok z zewnątrz również jest interesujący.
}}
* {{zobacz
| name=Pomnik bojowników rewolucji. | alt= | url=ul. Wisimskaja 4 | adres= | lat=58.0372| long=56.3205| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwszy radziecki pomnik – permska wersja sierpa i młota.W grudniu 1905 roku w Motowiłice doszło do zbrojnego powstania robotników, brutalnie stłumionego przez policję.  Było to typowe dla tamtych czasów wydarzenie, które jednak miało poważne konsekwencje: część robotników przeszła do działalności partyzanckiej i ukrywała się w lasach przez kolejne dwa lata, przeprowadzając akcje przeciw policji, w tym również ekspropriacje, które były szczególnie popularną formą ich działalności. Tych partyzantów nazwano „łbowcami” (od nazwiska przywódcy, Aleksandra Łbowa). Pracujący w Permie w latach 1925–1927 Arkadij Gajdar poświęcił im nawet opowiadanie „Życie nic nie warte”. Do czasu ustanowienia władzy radzieckiej pamięć o wydarzeniach 1905 roku była w regionie wciąż żywa, dlatego już w 1920 roku na Górze Wysokiej („Wyszka”) wzniesiono pomnik zaprojektowany przez robotnika zakładu i uczestnika powstania – Wasilija Gomzikowa. To niekanoniczna wersja „sierpa i młota”, w której sierp jest klasyczny, natomiast młot ma formę parową – można tylko spekulować, jak potoczyłaby się historia, gdyby właśnie taki symbol znalazł się dwa lata później na herbie ZSRR. Z góry rozciąga się znakomity widok na zakład i całą Motowiłichę. Na Wyszkę można wejść schodami zaczynającymi się przy kładce dla pieszych na początku ulicy Mostowej. Oprócz pomnika na wzgórzu znajduje się także diorama poświęcona tym samym wydarzeniom.
}}
* {{zobacz
| name=Zakłady Motowiłińskie. | alt= | url=ul. Wisimskaja 4 | adres= | lat=58.034444| long=56.301389| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Działający od 1865 roku zakład zbrojeniowy specjalizuje się w produkcji artylerii, co łatwo zrozumieć po wizycie w znajdującym się tu muzeum. Historyczny charakter zakładu jest widoczny już z tego miejsca: zza linii kolejowej wyłania się para masywnych, przedrewolucyjnych budynków. Jednak „najlepszy widok na to miasto” rozciąga się z wcześniej wspomnianej Góry Wysokiej (Wyszki) albo z jednej z dwóch solidnych, żeliwnych klatek schodowych prowadzących z górnej części Motowiłichy do bram zakładu. Pierwsze schody zaczynają się w dalszej części skweru parku im. Siewierdłowa (PKiO im. Siewierdłowa), a drugie znajdują się nieco dalej i wychodzą na ulicę Siewierdłowa przy jej skrzyżowaniu z ulicą Iwanowską.
}}
[[Plik:ДК им. В. И. Ленина.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Kultury im. Lenina]]
* W '''górnej części Motowiłichy''' uwagę przyciągają zabytki konstruktywizmu – ''fabrika-kuchnia'' (ul. Uralska 85), szczęśliwie przekształcona w centrum handlowe;'' budynek technikum mechanicznego'' naprzeciwko (ul. Uralska 85) oraz położona na uboczu, dziś niemal zrujnowana ''przychodnia'' (ul. Lebiediewa 11). Na wschód od fabryki-kuchni, między ulicami Robotnic i Industrializacji (warto zwrócić uwagę na te nazwy!), znajduje się kwartał typowej zabudowy socjalistycznego miasta z początku lat 30. XX wieku. Jeszcze dalej na wschód pojawiają się drewniane domy (dobrze widoczne z tramwaju). W tej okolicy można również znaleźć malowniczą przedrewolucyjną ''wieżę ciśnień'' (ul. Anriego Barbusa 54) oraz ''stary szpital'' (ul. Graczowa 12).
[[Plik:Водонапорная_башня_на_улице_Анри_Барбюса.jpg|thumb|upright=1.35|Stara wieża ciśnień (ul. Anriego Barbusa)]]
* {{zobacz
| name=Dom Kultury im. Lenina. | alt= | url=ul. Uralska 93 | adres= | lat=58.023889| long=56.289444| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Dom Kultury zbudowany z okazji setnej rocznicy zakładów zbrojeniowych jest pod względem architektonicznym dość nietypowy: z „nadmiarem dekoracji” poradzono sobie tu w bardzo kreatywny sposób, pozostawiając klasyczny portyk, ale usuwając rzeźby, płaskorzeźby i inne ozdobne elementy. Stojący przed budynkiem popiersie Lenina – z pozoru zwykły element krajobrazu – został również zaprojektowany tak, aby harmonizował z masywną bryłą Domu Kultury. Los budynku jest osobliwy: nadal pełni funkcję domu kultury, ale jednocześnie należy do wspólnoty zielonoświątkowej.
}}
=== Na południe od centrum ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img46 Death Tower.jpg|thumb|upright=1.35|Wieża śmierci]]
Prospekt Komsomolski, z wszechobecnym bulwarem biegnącym przez środek, ciągnie się daleko na południe, sięgając samych obrzeży. Wzdłuż alei znajdują się nowoczesne rzeźby i osobliwe powojenne budynki.
* {{zobacz
| name=Wieża śmierci. | alt= | url= | adres=ul. Uralska 93 | lat=57.994896| long=56.253714| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jeden z rzadkich w Permie przykładów stalinowskiego empiru. Budynek ma wśród mieszkańców złą sławę, ponieważ został wzniesiony dla lokalnego Zarządu Spraw Wewnętrznych. Krąży o nim wiele miejskich legend – o więziennych piwnicach, zamurowanych robotnikach czy tajnych tunelach – choć w rzeczywistości wszystkie najciemniejsze epizody okresu stalinowskiego miały miejsce w innych lokalizacjach. Sam gmach w dalszej części alei Komsomolskiej powstał w latach 1949–1952. Po drugiej stronie placu Komsomolskiego warto zwrócić uwagę na dom nr 67 z ''monumentalnym panelem „Komsomoł w decydujących momentach historii”'', którymi uznano: wojnę domową, Wielką Wojnę Ojczyźnianą oraz lot człowieka w kosmos.
}}
* {{Znacznik|Skwer Motorowców|57.9848 |56.2532 |typ=natura}}'''Skwer Motorowców''', al. Komsomolski / ul. Czkałowa. Aleja Komsomolska kończy się przy bramie Permskich Zakładów Silnikowych, jednego z najważniejszych w Rosji producentów silników lotniczych. Zestaw popiersi w skwerze ma wyraźny wydźwięk polityczny: dwóch konstruktorów (A.D. Szwecow i P.S. Sołowjow) zestawiono z trzema działaczami państwowymi (Ordżonikidze, Swerdłow oraz A.G. Sołdatow, który nadzorował ewakuację zakładów zbrojeniowych na Ural). W centrum kompozycji znajduje się myśliwiec MiG-31, który latał na silnikach produkowanych w Permie.
=== Muzea ===
[[Plik:Пермская скульптура Параскева.jpg|thumb|upright=1|Paraskewa — permska drewniana rzeźba]]
[[Plik:20-inch ship's cast-iron cannon.JPG|thumb|upright=1.35|Permska „car-działo”]]
* {{zobacz
| name=[https://museumperm.ru/branch/dommeshkova Permskie Muzeum Krajoznawcze] | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11 | lat=58.0187| long=56.2468| wskazówki=Dom Mieszkowa
| tollfree=+7 (342) 257-18-09 | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=10:00–19:00 (nieczynne w poniedziałki), 💰 200 ₽. Dobre muzeum z ekspozycją poświęconą historii regionu oraz kolekcją przedmiotów tzw. permskiego stylu zwierzęcego (sztuka figuralna Uralu).
}}
* {{zobacz
| name=[https://museumperm.ru/branch/mpd Muzeum Permskich Starożytności] | alt= | url=| adres=ul. Sybirskaja 15 | lat=58.013949| long=56.2450097| wskazówki=Dom Mieszkowa
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=🕑 10:00–19:00 (nieczynne w poniedziałki), 💰 200 ₽. Jednym z okresów geologicznych odkrytych na Uralu jest perm, od którego nazwę wziął cały okres. Nic więc dziwnego, że w mieście działa własne muzeum paleontologiczne. Można tu zobaczyć m.in. kompletny szkielet mamuta oraz wiele innych „dziwnych stworzeń” – nie tylko tych z okresu permskiego, ale również znacznie „młodszych” zwierząt.
}}
* {{zobacz
| name=[https://permartmuseum.com/ Permska Galeria Sztuki] | alt= | url=| adres=Pr. Komsomolski 4 | lat=58.016389| long=56.234444| wskazówki=Sobór Przemienienia Pańskiego
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=🕑 wt–śr 10:00–19:00, czw 12:00–21:00, pt–sb 10:00–19:00, nd 11:00–19:00, 💰 200 ₽. Najważniejszym elementem tego muzeum jest kolekcja rzeźby drewnianej, która wyróżnia je na tle innych instytucji tego typu. Rosyjska Cerkiew prawosławna nigdy szczególnie nie wspierała rzeźby, a często wręcz ją zakazywała, dlatego obwód permski stał się niemal jedynym regionem Rosji, gdzie tradycja drewnianej rzeźby sakralnej była tak rozwinięta. Zbiory znajdują się na trzecim piętrze muzeum i obejmują kilkadziesiąt eksponatów, wywierających duże wrażenie. Na pierwszym piętrze znajduje się dość standardowa, choć solidna kolekcja sztuki rosyjskiej XVIII–XX wieku, a na drugim niewielki zbiór sztuki zachodnioeuropejskiej z kilkoma znanymi nazwiskami. Muzeum regularnie organizuje także interesujące wystawy czasowe.
}}
* {{zobacz
| name=Muzeum Historii Zakładów Motowiłińskich | alt= | url=| adres=ul. 1905 roku 20 | lat=58.035639| long=56.310183| wskazówki=Sobór Przemienienia Pańskiego
| tollfree=(342) 260-59-76. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=🕑 śr–pt 9:00–18:00, sb–nd 10:00–19:00, 💰 wstęp wolny. Nietypowo otwarte dla osób z zewnątrz muzeum zakładowe, którego główna ekspozycja znajduje się… na świeżym powietrzu. Prezentowane są tu różnorodne systemy artyleryjskie – od permskiej „car-działa” z połowy XIX wieku aż po rakiety balistyczne. Ekspozycja wewnętrzna ma bardziej „pokojowy” charakter: poświęcona jest historii zakładu, zaczynając od jego XVIII-wiecznego poprzednika – huty miedzi. Warto zwrócić uwagę na modele gigantycznych pras, walcarek oraz codzienne realia pracy metalurgów w XIX wieku. Brama terenu ekspozycji plenerowej jest na noc zamykana, ale część eksponatów można zobaczyć także przez ogrodzenie.
}}

== Aktywny wypoczynek ==
Można chodzić po muzeach, spacerować po parkach, a także wybrać się do Ust’-Kaczki — ośrodka leczniczego niedaleko Permu. Powietrze jest tu świeże, uralskie, a zimą temperatury spadają do −30°C. To raj dla cudzoziemców i mieszkańców południa Rosji, którzy chcą poznać prawdziwe rosyjskie mrozy.

=== Parki ===
[[Plik:Ротонда (Пермь).JPG|thumb|upright=1.35|Rotunda w Parku Gorkiego]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img65 Motovilikha Paradise Garden.jpg|thumb|upright=1.35|Kanał w Rajskim Ogrodzie]]
* {{Znacznik|Park im. Gorkiego|58.005 |56.248 |typ=natura}}'''[https://www.parkperm.ru/ Park im. Gorkiego]''', ul. Sybirskaja 49, 🕑 09:00–23:00; atrakcje: 11:00–22:00 (strefa dla dzieci działa tylko pt–nd i zamykana jest godzinę wcześniej), 💰 wstęp bezpłatny. Niewielki regularny park w centrum miasta, założony jeszcze na początku XIX wieku, dawny ogród miejski. Najważniejszą atrakcją jest historyczna rotunda z 1824 roku, zaprojektowana przez architekta I.I. Swiazjewa. W parku można również zobaczyć współczesne rzeźby oraz skorzystać z klasycznych atrakcji rozrywkowych, w tym diabelskiego młyna. Park oficjalnie zamykany jest na noc, choć w sezonie letnim bramy czasem pozostają otwarte.
* {{Znacznik|Rajski Ogród|58.03817 |56.32071 |typ=natura}}'''Rajski Ogród''', pl. Powstania (''ul. 1905 roku''), 🕑 całodobowo. Ogród w dzielnicy Motowiłicha został założony pod koniec XIX wieku na terenie nieczynnej huty miedzi. W czasach radzieckich nosił nazwę parku im. Siewierdłowa, a obecnie powrócił do swojej historycznej nazwy. W latach 2009–2010 przeszedł gruntowną rewitalizację. Obejmuje kanał (uregulowany odcinek rzeki Motowiłiha), tamę oraz staw motowiłiński. Po renowacji park zyskał także rotundę (współczesną, mniejszą wersję konstrukcji Swiazjewa) oraz sympatyczny pomnik psa-nurka. Według legendy pies miał uratować tonącego człowieka w stawie, jednak w rzeczywistości rzeźba została wykonana na zamówienie mieszkanki miasta ku pamięci jej zmarłego męża – znanego permskiego kynologa.

=== Rozrywka ===
* {{Znacznik|Wycieczka do fabryki słodyczy|58.0466098 |56.3197374|typ=atrakcja}}'''[https://candyfactoryperm.com/ Wycieczka do fabryki słodyczy]''', ul. Niekrasowa 35, ☎ +7 (342) 276-54-34, 🕑 pn–pt 8:30–17:00. Permska fabryka słodyczy określa się jako najstarsza na Uralu i Syberii, wywodząc swoją historię od założonej w 1892 roku „konfektorni” kupca Sudopłatowa. Od tamtego czasu zakład był kilkukrotnie zamykany i przekształcany, dlatego nie zachowały się tu żadne szczególnie historyczne elementy, jednak samo zwiedzanie produkcji jest możliwe.
:Wycieczki organizowane są dla grup liczących 20–40 osób, po wcześniejszej rezerwacji. Zaleca się zabranie zmiennego obuwia oraz wody do popijania podczas degustacji czekolady.
* {{Znacznik|Permski Teatr Opery i Baletu|58.015975 |56.246052 |typ=atrakcja}}'''[https://permopera.ru/en/ Permski Teatr Opery i Baletu]''', ul. Pietropawłowska 25a, ☏ +7 342 212-30-87. Jeden z najstarszych i znanych teatrów operowych i baletowych w Rosji, oferuje wydarzenia operowe i baletowe na wysokim poziomie. 
* {{Znacznik|Olympia Swimming Pool &amp; Spa|57.97656 |56.18697 |typ=atrakcja}}'''[https://olympiaperm.ru/ Olympia Swimming Pool &amp; Spa]''', ul. Mira, 41, ☏ +7 342 2567892. Czysty, nowoczesny i duży basen (50x25m) z trampoliną Basen 75 minut wejścia: od 500 руб

== Praca ==
Perm jest jednym z największych ośrodków przemysłowych w kraju. Przemysł rozwija się głównie na obrzeżach miasta, szczególnie przodują w tym dwie dzielnice: Ordżonikidżewski rejon (Орджоникидзевский район) i Industrialny rejon (Индустриальный район).

Spośród największych przedsiębiorstw zlokalizowanych w Permie warto wymienić: oddziały Łukoilu i Gazpromu, Morion (producenta oraz właściciela ośrodków badawczych ds. telekomunikacji), Fabryka Słodyczy Kamskaya (własność Nestlé), Sibur-Chimprom (przemysł petrochemiczny), PNPPK (produkcja oprzyrządowania samolotów i systemów nawigacji). Regionalne oddziały w mieście posiadają także największe krajowe banki, firmy maklerskie czy firmy inwestycyjne.

Średnia wypłata wśród ludności Permu w roku 2020 wyniosła 40 tysięcy rubli. Największy wzrost odnotowało wtedy górnictwo, telekomunikacja i branża bankowości. Zarobki mieszkańców regionu wahają się w przedziale 25 - 55 tysięcy rubli, co odpowiada około 1400 - 4200 złotych.

== Nauka ==
Perm jest dużym ośrodkiem naukowym, w którym koncentruje się wiele instytutów Oddziału Uralskiego Rosyjskiej Akademii Nauk, dziesiątki instytutów badawczych i projektowych, siedem instytucji szkolnictwa wyższego prowadzących różnorodne badania naukowe na tematy stosowane i podstawowe. Niektóre organizacje naukowe są zjednoczone w Perm Scientific Center of the Ural Branch of the Russian Academy of Sciences.

== Zakupy ==
Wraz z szybkim rozwojem miasta, nowe centra handlowe pojawiają się wszędzie. Zdecydowanie warto zobaczyć zawsze zatłoczony Bazar Centralny, z niezliczoną ilością kiosków i straganów, a także ogromnymi halami targowymi. Bazar znajduje się naprzeciwko dworca autobusowego, na samym początku alei Kosmonautowa. W Permie znajduje się również targ chiński, na którym sprzedaje się głównie odzież.

* {{Znacznik|'''TSUM'''|58.0117 |56.2377 |typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''TSUM''' (''Centralny Dom Towarowy'') pr. Komsomolski 21 (''róg ul. Lenina'') 🕑 10:00–21:00. Główny permski dom towarowy niewiele zmienił się od czasów radzieckich. Mieszczą się tu różne sklepy – od butików po bardziej codzienne punkty handlowe. Na parterze znajduje się supermarket „Semeja” (8:00–23:00), a na najwyższym piętrze działa kawiarnia.
* {{Znacznik|'''Centralny rynek'''|58.0019 |56.2261 |typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''Centralny rynek''' (TK „Centralny”) pl. Kołchozna. 🕑 8:00–18:00 (nieczynny w poniedziałki). Rynek, tradycyjnie nazywany „kołchoźnym”, przekształcił się w ogromną przestrzeń handlową, gdzie sprzedaje się niemal wszystko. Miejsce jest głośne, chaotyczne i raczej mało przyjemne.
* {{Znacznik|'''Bukinista'''|58.00479 |56.22955 |typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''Bukinista''', ul. Popowa 57 (''niedaleko Esplanady'') 🕑 10:00–21:00. Duży antykwariat, w którym można znaleźć wiele książek, w tym dość rzadkich, w bardzo przystępnych cenach.
* '''Центральный универмаг Мотовилихи''' (Central Mall Motowiliha) - Ul. 1905 Goda 18A - niewielkie centrum handlowe z supermarketem, salą zabaw i wieloma małymi butikami. W pobliżu przystanek tramwajowy i muzeum wyposażenia wojska rosyjskiego (Музей Мотовилихинских заводов).
* {{Znacznik|'''Awrora'''|57.986795|56.2161356|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''Аврора''' (Awrora) - Ul. Stachanowskaja 40A - spory dom targowy, przy granicy miasta. Duży wybór produktów zarówno w samym budynku, jak i sąsiednich pomniejszych. W promieniu kilkuset metrów 3 przystanki autobusowe, duże rondo, park, poczta oraz kilka lokali typu fast food.
* {{Znacznik|'''Domino'''|57.993427|56.2470644|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''[http://www.domino.ru/ Домино]''' (Domino) - Ul. Kujbyszewa 85A - mała galeria ze sklepem spożywczym, kafeterią, dużym wyborem AGD i odzieży. Niedaleko znajduje się Wieża Śmierci.
* {{Znacznik|'''Semya'''|58.0075391|56.261778|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''Centrum Handlowe Semya (Rodzinne)''', ul. Rewolucji, 13. 10:00-północ. Zawiera kino i mnóstwo rozrywek dla dzieci. edytować
* {{Znacznik|'''Iceberg'''|58.0085267|56.228148|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''[https://permiceberg.ru/ Iceberg]''', ul. Popova, 16. 10:00-21:00. 60 sklepów z odzieżą, elektroniką i salonem kosmetycznym. 
* '''[https://tczemlyanika.ru/ Tczemlyanika]''', aleja Parkovy, 17. 10:00-21:00. Duże centrum rabatowe.

== Gastronomia ==
W Permie nie ma wyraźnie wydzielonej „dzielnicy restauracyjnej” – gastronomia jest rozproszona po całym centrum. Na alei Komsomolskiej i ulicy Lenina znajdzie się wiele lokali na każdy gust. Oprócz zwykłych kawiarni i restauracji w mieście działa też dużo '''piekarni-bulangerii''', szczególnie sieć „Chlebnica”. Permskie piekarnie starają się łączyć najlepsze wypieki z regionów Prikamja: ogólnorosyjskie (pierogi/pierożki), uralskie (szangi), tatarskie (eleš, czebureki „ećpoczmaki”) oraz udmurckie (perepiecz). Jakość bywa jednak gorsza niż w miejscach pochodzenia tych potraw. Mimo to każda permska piekarnia nadaje się do szybkiej przekąski – są tam herbata i zwykle kilka stolików, choć kawy z ekspresu zazwyczaj się nie znajdzie. Sprzedaje się też okrągłe placki, które nie dorównują tatarskim oryginałom, ale są całkiem jadalne. Jednym z lokalnych specjałów są '''posiunczyki''' – smażone w oleju pierożki wielkości mniej więcej uszek/pierożków, z nadzieniem przypominającym czebureki. W idealnej wersji powinny „pryskać sokiem” (stąd nazwa), ale dziś takie spotyka się rzadko. W gastronomii zazwyczaj są raczej suche i średnio smaczne. Niektóre piekarnie otwierają się już o 7:00, natomiast kawiarnie – poza nielicznymi całodobowymi – zaczynają działać dopiero około 8:00.

=== Oszczędnie ===
* '''[https://skovorodka.com/ Naleśnikarnia „Skoworodka”]'''. Lokalna wersja naleśników typu fast food, oferująca również zupy, sałatki i owsiankę. Samoobsługa, sztućce bez plastiku. W mieście jest ponad dziesięć lokali, ale tylko kilka w centrum. Ceny: 100–150 rubli za porcję. 
** {{Znacznik|'''Skoworodka'''|58.01543 |56.24130 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}ul. Gazety Zvezda 12 (''centrum miasta''). 🕑 9:00–21:00. 
** {{Znacznik|'''Skoworodka'''|58.01230 |56.23370 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}ul. Pietropawłowska 57 (''centrum miasta''). 🕑 9:00–21:00. 
* {{Znacznik|'''ProTesto Pancake House'''|58.0374 |56.3182 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''ProTesto Pancake House''', ul. Goda 1905, 3 (''Motowilicha''). 🕑 10:00–21:00. Naleśniki i pierogi: 100–150 ₽. Nowoczesne podejście do fast foodu, serwujące naleśniki i pierogi pod prostym hasłem „smażymy i gotujemy”. Tace i samoobsługa, ale wciąż porządna zastawa stołowa i przyjemne wnętrze. Najlepsze miejsce do jedzenia w tej części Motowilichy. 
* {{Znacznik|'''Rossijanka'''|58.00745 |56.21900 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Kantyna „Rossijanka”''', ul. Lenina 74 (''Esplanada''). 🕑 10:00–20:00. Typowa kantyna, która istniała w tym miejscu od czasów radzieckich i od tamtej pory praktycznie nie uległa zmianie.

=== Umiarkowanie ===
* {{Znacznik|'''Wiechotka'''|58.00966 |56.24146 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Grill-bar „Wiechotka”''', ul. Katarzyny 88, 🕑 12:00–24:00, 💰 dania gorące: od 300 ₽. „Wiechotką” na Uralu i Syberii nazywa się myjkę (gąbkę do kąpieli), ale w lokalu takich „wiechotek” oczywiście nie ma – za to jest wszystko inne: oryginalny wystrój, nieformalny opis miejskich atrakcji, tradycyjne permskie potrawy oraz menu z dużą dawką humoru. Dobre posiunczyki i szangi. Wieczorami odbywają się koncerty.
* {{Znacznik|'''Rossijanka'''|58.011246 |56.23672 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Pierogarnia nr 2''' ul. Lenina 47 (''ścisłe centrum'') 🕑 11:00–2:00, 💰 porcja pierogów: od 250 ₽. Przytulne miejsce z lampami stojącymi i półkami z książkami. Przy odpowiednim nastawieniu można czerpać przyjemność także z eklektycznego, nieco chaotycznego wystroju, który miesza style i epoki – centralna permska kawiarnia próbowała zadowolić wszystkich, przez co nie zachowała jednolitej koncepcji. Jedzenie jest dobrej jakości – nie tylko pierogi, ale też szeroki wybór dań. Obsługa jest poprawna i nienarzucająca się.
* {{Znacznik|'''Permska kuchnia'''|57.998487|56.255984 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Kawiarnia-muzeum „Permska kuchnia”''', ul. Gaziety Zwiezda 75, ☎ 244-13-55, 🕑 9:00–23:00, 💰 dania gorące: od 400 ₽. Oddalone od centrum miejsce dla tych, którzy szukają lokalnej egzotyki, ale są już zmęczeni zwykłymi posiunczykami. Koncepcję stworzył radziecki kucharz-etnograf Siergiej Subotin. Restauracja serwuje dania oparte na recepturach ludów Prikamja (głównie Komi-Permiaków i Mansów) – czyli kuchnię północną, w której charakterystyczne jest szerokie wykorzystanie jagód oraz „pisti” – młodych pędów skrzypu. Jedzenie jest specyficzne i nie dla każdego, ale bardzo autentyczne – „do szpiku kości”.
* {{Znacznik|'''Zlata Husa'''|58.0051817 |56.2222499 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Czeska restauracja „Zlata Husa”''', ul. Borczaninowa 12, ☎ 238-36-42, 🕑 12:00–24:00, 💰 średni rachunek: 1000 ₽. Duża restauracja niedaleko centrum z letnim ogródkiem, odpowiednia zarówno dla grup znajomych, jak i rodzinnych obiadów. Menu stylizowane na czeskie, choć w dużej mierze pozostaje dość klasyczne. Wyróżnia się bogaty wybór piwa oraz możliwość zamawiania zestawów degustacyjnych.
* {{Znacznik|'''Staro-Kirpicznyj pereułok'''|58.0127627 |56.2444103 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Stary Ceglany Zaułek''' (Staro-Kirpicznyj pereułok), ul. Lenina 42. Popularne miejsce wśród lokalnych hipsterów i osób, które chciałyby nimi być. Tzw. art-klaster „Stary Ceglany Zaułek” nie jest łatwy do znalezienia – trzeba wejść przez bramę i przejść na podwórze od strony ulicy Lenina. Na pierwszy rzut oka wydaje się, że za przejściem nie może być nic poza niepewnymi przygodami, ale w środku znajduje się spokojny, klimatyczny kompleks połączonych dziedzińców z nowoczesnym wystrojem, pracowniami, zakamarkami i zmieniającymi się barami oraz kawiarniami. To dobre miejsce, by usiąść, porozmawiać o wrażeniach z miasta i zobaczyć „odwrotną stronę” współczesnego Permu. W weekendowe wieczory znalezienie wolnego miejsca jest tu jednak bardzo trudne i wymaga rezerwacji.

=== Ekskluzywnie ===
* {{Znacznik|'''Zlatibor'''|58.0058 |56.2166 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''[https://restzlatibor.ru/ Restauracja „Zlatibor”]''', ul. Pierska 200 (''obok Cerkwi Wniebowstąpienia''), 🕑 pn–sb 12:00–24:00, nd 12:00–23:00, 💰 dania gorące: od 500 ₽. Serbscy kelnerzy i autentyczna kuchnia bałkańska. Niezbyt tanio, ale na tle przeciętnej serbskiej restauracji w Rosji oferta jest bardzo różnorodna.
* {{Znacznik|'''Meduza'''|58.0058 |56.2166 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Kawiarnia „Meduza”''', ul. Lenina 64, ☎ 203-54-64. 🕑 12:00–24:00. Restauracja kuchni śródziemnomorskiej, specjalizująca się w daniach z owoców morza – co na oddalonym od morza Uralu zawsze oznacza wyższe ceny. Menu nie jest przesadnie rozbudowane, ale znajdziemy tu zarówno ośmiornice, ostrygi, węgorze, kraby kamczackie, przegrzebki i inne ryby, jak i klasyczne rolki „Philadelphia”. Warto podejść do tego ze spokojem – w końcu to rosyjska prowincja, a nie Lazurowe Wybrzeże.
* {{Znacznik|'''Czaika ZaZa'''|58.0213735 |56.25407 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Kawiarnia „Czaika ZaZa”''', ul. Monastyrska 2 (''przy dawnym dworcu rzecznym''), ☎ 214-14-44, 🕑 12:00–24:00. Dla mieszkańców Permu regularne wizyty w tym miejscu są oznaką prestiżu, a jednorazowe – sposobem na efektowne „zrobienie wrażenia”. Kawiarnia znajduje się na malowniczym brzegu Kamy i latem oferuje taras z widokiem na rzekę, most Komunalny i światła nabrzeża. To miejsce, gdzie można spędzić wieczór przy winie i kolacji, obserwując wielką rzekę, przepływające statki i mewy – z perspektywą rozciągającego się na horyzoncie miasta.

== Festiwale, imprezy ==
* '''[http://www.arabesque.permonline.ru/news.html Арабеск]''' (Arabiesk) - coroczny konkurs baletowy, trwający kilka dni.
* '''[https://eng.flahertiana.ru/ Międzynarodowy Festiwal Filmów Dokumentalnych Flahertiana]''' - organizowany we wrześniu lub październiku.
* {{Znacznik|Międzynarodowy Festiwal Diagilewa|58.015975|56.246052|typ=atrakcja}}'''[https://diaghilevfest.ru/en/ Międzynarodowy Festiwal Diagilewa]''' (Дягилевский фестиваль) - wydarzenie prezentuje różne gatunki i ruchy artystyczne, style i formaty. Muzyka antyczna, badania tendencji muzyki współczesnej, niezwykłe interpretacje obok występów akademickich. Po nocnych wydarzeniach odbywają się poranne koncerty. &lt;bdi&gt;Festiwal trwa około dwóch tygodni i ma miejsce w różnych obiektach w mieście.&lt;/bdi&gt; Koszt wstępu wynosi o&lt;bdi&gt;d &lt;abbr&gt;500&lt;/abbr&gt; do &lt;abbr&gt;10 000 rubli&lt;/abbr&gt;. Zaleca się zakup biletów z wyprzedzeniem, ponieważ bilety na najpopularniejsze spektakle mogą zostać wyprzedane pierwszego dnia od uruchomienia sprzedaży.&lt;/bdi&gt;
* '''Białe Noce w Permie'''. Codzienne spektakle w czerwcu. 
* '''Festiwal Śniegu, Lód i Ogień''' (''Park Gorkiego/Park Rozrywki Gorkiego na Prospekcie Komsomolskim''). W ramach festiwalu odbywa się międzynarodowy konkurs rzeźb lodowych i śnieżnych, w którym rywalizują zespoły z całego świata. Luty.

== Noclegi ==

== Kontakt ==

== Bezpieczeństwo ==
Miasto nie należy do najniebezpieczniejszych, ale warto zachować podstawowe zasady zabezpieczenia się np. przed napaścią czy kradzieżą. Zaleca się omijanie ślepych uliczek, cmentarzy czy ciemnych parków nocą. Za dnia można paść ofiarą kradzieży kieszonkowych w miejscach tłocznych jak chińskie sklepy albo bazary.

W przypadku nagłego wypadku czy zwykłej konsultacji można udać się do Szpitalu Klinicznego Kraju Permskiego (Пермская краевая клиническая больница), a w przypadku dzieci czy młodzieży do Szpitala Pediatrycznego nr.13 (Детская Больница № 13) przy ul. Lebiediewa 44.

== Informacje turystyczne ==

== Wyjazd ==
Opuszczając Perm warto odwiedzić jedną z kilku położonych niedaleko atrakcji:

* '''[http://www.perm36.ru/eng/ Perm-36]''' - oddalony 95 km na wschód od miasta znany obóz radzieckiego systemu Gułagów. Utworzone tu muzeum idealnie odwzorowuje smutny obraz syberyjskiego łagru, w którym zginęły tysiące więźniów. Cena wstępu wynosi 300 rubli dla dorosłych, 150 rubli dla młodzieży. W 3 środę każdego miesiąca os. do lat 18 wstęp bezpłatny. Miejscowość: Kuczino (Кучино).
* '''[http://www.museum.perm.ru/filiali/muzey-khohlovka Chochłowka]''' - ta położona 40 km na północ wioska stanowi  [[Kategoria:Kraj Permski]] jeden z niewielu tak dobrze zachowanych zespołów architektury drewnianej w Rosji. Skansen składa się z 20 domostw, spośród których najstarsze sięgają XVII wieku. Dodatkowo wokół rozpościerają się lasy i wody Kamy.
{{Użyteczny}}


{{Atrybucja}}
{{Jest w|Kraj Permski}}</text>
      <sha1>hxgj33bq3fa81pd2xqa85lmoczhhp2a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>157183</id>
      <parentid>157182</parentid>
      <timestamp>2026-06-04T09:50:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ekskluzywnie */</comment>
      <origin>157183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70626" sha1="cgndwghxaevndapeyqjzm3h5zib91tr" xml:space="preserve">{{Top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Perm
 |nazwa oryginalna = Пермь
 |widok            = Свято-Троицкая_(Слудская)_церковь_в_лучах_заката.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Coat_of_Arms_of_Perm.svg
 |mapa             = Perm in Russia.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Russia.svg|20px]] [[Rosja]] 
 |region           = [[Plik:Flag_of_Perm_Krai.svg|20px]] [[Kraj Permski]]
 |powierzchnia     = 800,5
 |wysokość         = 149
 |ludność          = 1 027 500
 |prefiks          = +7 342
 |kod pocztowy     = 614xxx
 |www              = https://gorodperm.ru/
}}
'''Perm''' ([[Rozmówki rosyjskie|ros]]. Пермь) to największe miasto i stolica [[Kraj Permski|Kraju Permskiego]] i jedno z miast [[Rosja|Rosji]] liczące ponad milion mieszkańców. Przed rewolucją było stolicą prowincji, a obecnie stanowi centrum rozległego regionu o niezwykłej przyrodzie i bogatej historii. Sam Perm został przytłoczony przez przemysł, który przekształcił miasto w konglomerat dymiących kominów, stref przemysłowych i budynków z czasów sowieckich, za którymi trudno dostrzec fragmenty przeszłości. Dla większości podróżnych Perm będzie jedynie wspomnieniem, ale jeśli jesteś naprawdę ciekawy, znajdziesz tu mnóstwo interesujących rzeczy do zobaczenia – od starych fabryk po muzeum rzeźby drewnianej, a majestatyczna rzeka Kama nikogo nie pozostawi obojętnym.

== Charakterystyka ==
Perm leży nad rzeką Kamą, nieco na południe od jej ujścia do Czusowej, na granicy dwóch zupełnie odmiennych stref naturalnych. Na południe od miasta rozciąga się lasostep, a na północ, za Czusową i Kamą, tajga. Nazwa Perm jest bardzo stara. Ludy północnego zachodu używały jej na określenie terenów dalekiego wschodu wzdłuż rzek Wyczegda i Kama (patrz też [[Kraj Permski]]). Współczesny Perm znajduje się na południu tego starożytnego regionu. Podobnie jak [[Twer]], Perm jest żeński. Mieszkańcy miasta nalegają, aby nazwę wymawiać z miękkim „r” – ''Perm''.

=== Historia ===
Perm to typowe miasto [[Ural]]u, wyrosłe z zakładów metalurgicznych: Jegoszycha (1723) i Motowilicha (1736). Zakład Jegoszycha nie działał długo, został zamknięty w 1788 roku. Jednak osada, która rozwinęła się wokół niego, stała się już miastem i otrzymała nazwę Perm. Zaledwie kilka lat później stał się również centrum prowincji, jednocząc niemal wszystkie miasta [[Ural]]u i związane z nimi gałęzie przemysłu. Przyczyn było kilka, z których jedna prawdopodobnie związana była z transportem: Perm, położony nad Kamą, był najdalej na wschód wysuniętym punktem, stosunkowo łatwo dostępnym z centralnej [[Rosja|Rosji]], zanim powstała kolej.

Perm zachował status stolicy prowincji aż do rewolucji. Znalazło to wyraźne odzwierciedlenie w wyglądzie miasta, choć pierwotna wersja prowincjonalnej zabudowy nie przetrwała pożaru z 1842 roku. Później próbowano budować z kamienia, ale z powodu braku środków wzniesiono również drewniane domy, tynkowane i malowane na kamień – kilka z tych „hybryd” przetrwało do dziś. Produkcja metalurgiczna zakładu Motowilicha ostatecznie zamarła w połowie XIX wieku, ale została zastąpiona produkcją broni, a przed rewolucją ogromna Permska Fabryka Armat zaopatrywała armię rosyjską w jedną piątą całego arsenału. Pojawiła się jednak bomba z opóźnionym zapłonem: duża fabryka miała liczny proletariat, więc nazwa Motowilicha kojarzy się obecnie przede wszystkim z rewolucyjnymi wydarzeniami z 1905 roku, które miały tu dość dramatyczny przebieg.

Perm poniósł kolejną porażkę podczas wojny domowej, kiedy to zarówno biali, jak i czerwoni spustoszyli miasto. Władze sowieckie najwyraźniej nie były zachwycone arystokratycznym Permem – w 1923 roku stolicę Uralu przeniesiono do proletariackiego [[Jekaterynburg]]a. Miasto pozostawało bez własnego regionu do 1938 roku, kiedy to utworzono obwód permski, późniejszy [[Kraj Permski]]. W latach 1940–1957 miasto nosiło nazwę Mołotow na cześć Wiaczesława Mołotowa, tego samego, który podpisał pakt Ribbentrop-Mołotow. Jednak ta postać polityczna urodziła się dość daleko stąd, w Kukarce (obecnie Sowieck), i nie miała bezpośredniego związku z Permem. 

=== Nowoczesność ===
W najnowszej historii [[Rosja|Rosji]] obwód permski aktywnie przyjął rolę regionu postępowego i innowacyjnego. Oleg Czirkunow, który objął urząd gubernatora w 2004 roku, zaprosił do miasta modnych moskiewskich projektantów, którzy natychmiast otworzyli w Permie muzeum sztuki współczesnej, ozdobili ulice spektakularnymi pomnikami, takimi jak litera „P” (ogłoszona symbolem Permu), i przedstawili napoleońskie plany przekształcenia Permu w najnowocześniejsze miasto Europy, jej kulturalną stolicę. Kiedy gubernator kilka lat później opuścił stanowisko i po cichu uciekł do tej samej Europy, wielu projektantów podążyło za nim, choć niektórzy pozostali, dzięki czemu życie kulturalne miasta pozostaje niezwykle tętniące. Perm to również doskonałe miejsce dla miłośników historii i tych, którzy lubią leniwe, przemyślane spacery: za palisadą nowoczesnych budynków kryją się fragmenty starożytności, rozległe widoki na Kamę i klimat dawnego uralskiego przemysłu. Warto zatrzymać się w mieście przynajmniej na jeden dzień, a biorąc pod uwagę muzea i okolicę, drugi lub trzeci dzień również nie będzie złym pomysłem.

=== Orientacja ===
Podobnie jak wiele miast położonych nad dużymi rzekami, Perm ma wydłużony kształt: ponad 40 km wzdłuż Kamy i zaledwie 5-6 km szerokości. Wszystkie interesujące dzielnice znajdują się na lewym (południowym) brzegu. '''Centrum''' miasta jest przesunięte na zachód. Zaczyna się w miejscu, gdzie [[Kolej Transsyberyjska]] łączy się ze starą Linią Gornozawodską biegnącą wzdłuż Kamy, i wzdłuż niezmiennej ulicy Lenina ciągnie się na wschód przez około 4 km: najpierw nowa część radziecka, a następnie (za Prospektem Komsomolskim) stara część gubernialna. Dzielą je ogromny (około kilometra długości!) plac zwany ''Esplanadą''. Na wschodzie zabudowa kończy się w wąwozie rzeki Jegoszycha, za którym zaczyna się '''Motowilicha''' – kolejna historyczna i godna uwagi dzielnica, utworzona wokół fabryki zbrojeniowej. Reszta Permu składa się ze stref przemysłowych, osiedli mieszkaniowych, osiedli fabrycznych i sektora prywatnego, gdzie nie ma nic do zobaczenia poza lokalnym kolorytem.

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
Do [[Moskwa|Moskwy]] jest 6-7 lotów (niektóre z nich odbywają się nocą) i jeden do [[Petersburg]]a. Istnieje również wiele lotów regionalnych do zachodniej [[Syberia|Syberii]] i na [[Ural]], ale nie są one regularnie obsługiwane. Wszystkie loty międzynarodowe są czarterami.

{{Znacznik|Lotnisko Bolszoje Sawino|57.914444|56.021111|typ=transport}}'''[https://aviaperm.ru/ Lotnisko Bolszoje Sawino]''' ({{IATA|PEE}}). ☎ Informacje: +7 (342) 299-17-71, kasa biletowa na lotnisku: +7 (342) 299-15-95. Loty krajowe odlatują z nowego Terminalu A, podczas gdy stary Terminal B obsługuje tylko kilka lotów międzynarodowych. Przejście z jednego terminalu do drugiego jest najwyraźniej niemożliwe, chyba że zjedziemy na Trasę Kosmonawtowa, co stanowi znaczny objazd (prawie 2 km). Nowy terminal obiecuje standardową infrastrukturę lotniska, w tym przechowalnię bagażu (443 ruble dziennie). 

''Jak dojechać'': Z dworca autobusowego na lotnisko należy wsiąść do autobusu podmiejskiego linii 108; Podróż trwa około pół godziny. Spodziewaj się 3-4 odjazdów na godzinę w godzinach 6:00-23:00. Taksówka do centrum miasta kosztuje od 400 ₽. Z centrum autobus jedzie do Terminalu A, następnie do Terminalu B, a stamtąd z powrotem do miasta.

Obok Terminalu B znajduje się [https://www.polethotel.ru/ Hotel Polet] (tel. +7 (342) 294-96-46, pokój jednoosobowy/dwuosobowy: 2900/4100 ₽). Po otwarciu nowego terminalu stał się on praktycznie bezużyteczny dla podróżnych, ponieważ większość lotów wymaga skorzystania z taksówki. Jeśli odlatujesz ze starego terminalu, możesz skorzystać z całodobowej restauracji hotelowej. Ceny są takie same jak na lotnisku, ale jest tam przytulniej i ciszej.

=== Koleją ===
Perm leży na północnej odnodze [[Kolej Transsyberyjska|Kolei Transsyberyjskiej]], między [[Kirow]]em a [[Jekaterynburg]]iem. Codziennie przejeżdża tędy siedem do ośmiu par pociągów: wszystkie syberyjskie z [[Petersburg]]a i niektóre z [[Moskwa|Moskwy]]. Rozkład jazdy nie jest jednak zbyt dogodny, ponieważ połowa pociągów kursuje o tej samej porze, praktycznie jeden po drugim.

Z [[Jekaterynburg]]a podróż trwa 5,5-6 godzin. Są tylko trzy pociągi dzienne (w tym Łastoczka), reszta kursuje w nocy. Z [[Kirow]]a podróż trwa 7,5-8 godzin, a z [[Głazow]]a 4,5-5 godzin. Nocny pociąg do [[Iżewsk]]a jest dość dogodny (7-8 godzin).

Pociągi podmiejskie docierają do [[Kungur]]u (2 godziny), [[Czusowoj]]u (3-3,5 godziny) i [[Kizieł|Kiziela]] (4,5 godziny).

[[Plik:Perm_I_Railway_Station.jpg|thumb|upright=1.35|Stary dworzec Perm I]]
{{Znacznik|Perm I|58.020048 |56.252410 |typ=transport}}'''Perm I''', ul. Monastyrskaja 5. Stary permski dworzec kolejowy, zbudowany dla linii Gornozawodskiej, która dotarła do miasta 30 lat przed powstaniem nowoczesnej [[Kolej Transsyberyjska|Kolei Transsyberyjskiej]]. Obecnie stacja obsługuje jedynie pociągi podmiejskie do Czusowskiej i Ugleuralskiej; pociągi dalekobieżne się tu nie zatrzymują. Mało prawdopodobne jest, aby przyjechać na tę stację lub z niej odjechać, ale sam budynek jest wart zobaczenia – to lokalny punkt orientacyjny i jeden z najwspanialszych rosyjskich dworców kolejowych XIX wieku. 

{{Znacznik|Perm II|58.004285 |56.180010 |typ=transport}}'''Perm II''', ulica Lenina 89. Główny dworzec kolejowy w mieście, na którym zatrzymują się wszystkie pociągi dalekobieżne i z którego odjeżdżają niektóre pociągi podmiejskie. Ten nowoczesny budynek, stosunkowo niewielki jak na standardy kolei transsyberyjskiej, znajduje się między liniami do Czusowskiej i [[Jekaterynburg]]a. Oprócz poczekalni znajduje się tam kawiarnia Strela (czynna od 9:00 do 21:00), niezbyt zachęcająca kawiarnia, oraz przyzwoita, całodobowa kawiarnia Kofe-Love – wydzielona część poczekalni z sofami i barem. Są tam również toalety. Stacja znajduje się na zachodnim krańcu Alei Lenina, 2,5 km od centrum (Esplanady) lub cztery przystanki komunikacją miejską.

=== Samochodem ===
Do Permu z zachodu prowadzą dwie drogi: odnoga autostrady [[Plik:M7-RUS.svg|25px]] przez [[Iżewsk]] (280 km) oraz nienumerowana autostrada z [[Kirow]]a (500 km). Stan obu dróg na 2021 rok był zadowalający. Droga do [[Jekaterynburg]]a (360 km) jest doskonała, w większości dwupasmowa, z licznymi poszerzeniami i pasami do wyprzedzania na wzniesieniach. Przed [[Jekaterynburg]]iem jest to autostrada czteropasmowa, a w pobliżu Permu – sześciopasmowa. Do [[Iżewsk]]a można również dojechać lewym brzegiem Kamy, przekraczając rzekę w [[Czajkowski]]m, lub prawym brzegiem, ale przez [[Wotkińsk]]: wszystkie te trasy są mniej więcej równoważne. Nie ma oczywistej drogi do [[Ufa|Ufy]] (470–550 km); trzeba będzie skorzystać z dróg lokalnych.

Jeśli przejeżdżasz przez Perm tranzytem, ​​skorzystaj z obwodnicy: miasto ma duże odległości i bardzo zatłoczone drogi. Do [[Bieriezniki|Bierieznik]], [[Solikamsk]]a i [[Czusowoj]]u można dojechać rzeką Kamą przez miasto lub obwodnicą. Na Kamie znajdują się tylko trzy mosty: most obwodowy na zachodnim krańcu miasta, most Komunalny w centrum oraz zapora Kamskiej Elektrowni Wodnej na północnym krańcu Permu.

Cała centralna część miasta jest objęta strefą płatnego parkowania w dni powszednie. Znalezienie wolnego miejsca może być trudne. Aktualne informacje o cenach i metodach płatności można znaleźć na stronie internetowej operatora lub na tablicach informacyjnych przy ulicach.

=== Autobusem ===
W Kraju Permskim nie ma wielu linii kolejowych, więc komunikacja autobusowa jest dobrze rozwinięta. Transport poza region jest znacznie rzadszy: na przykład autobusy do [[Jekaterynburg]]a (7 godzin) kursują tylko 2-3 razy dziennie, często w nocy, a do [[Kirow]]a nie ma żadnych połączeń. Więcej autobusów kursuje na południe: do [[Iżewsk]]a (5 godzin) 5-6 razy dziennie, a do [[Ufa|Ufy]] (10-11 godzin) bezpośrednie połączenia są dostępne kilka razy dziennie. 

{{Znacznik|Dworzec Autobusowy Centralny|58.002348 |56.23230 |typ=transport}}'''Dworzec Autobusowy Centralny''', ul. Rewolucji 68. ☎ +7 (342) 236-43-00, +7 (342) 236-44-34. 🕑 5:00 - 22:40. Stary budynek pełen straganów z samsą i innymi wypiekami wątpliwej jakości. Po drugiej stronie ulicy znajduje się rozległy i raczej mało zachęcający targ centralny. Obok dworca autobusowego znajduje się nowe centrum handlowe z supermarketem Piateroczka, a tuż przy placu McDonald's (7:00–23:00). Przechowalnia bagażu: 90 ₽/doba. Esplanada znajduje się niecały kilometr od dworca autobusowego; można tam dojść pieszo. 

{{Znacznik|Dworzec autobusowy Jużnaja|57.974564 |56.262217 |typ=transport}}'''Dworzec autobusowy Jużnaja''', ul. Iżewskaja 2. 🕑 5:45–21:45. To ostatni przystanek autobusów do [[Kungur]]u i kilku innych miejsc.

=== Statkiem ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img35 River station.jpg|thumb|upright=1.35|Stacja rzeczna]]
Od dawna nie ma regularnych rejsów po Kamie. Rejsy odbywają się kilka razy w miesiącu, wiele z nich wypływa z Permu, a czasami kontynuuje do [[Moskwa|Moskwy]] lub [[Astrachań|Astrachania]]. Tylko bardzo rzadkie rejsy rzeczne w górę Kamy.

{{Znacznik|Dworzec Rzeczny|58.0207 |56.2513 |typ=transport}}'''[http://rechnojvokzalperm.ru/ Dworzec Rzeczny]''', ulica Monastyrskaja (''w pobliżu stacji Perm I''). Ten piękny przedwojenny budynek (wybudowany w 1940 roku) dawno przestał pełnić swoją funkcję i został przekształcony w muzeum. Obecnie mieści się w nim multimedialna wystawa „Rosja – Moja Historia”.

== Komunikacja ==
{{mapa|58.00555|56.24279|zoom=12|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar,metro,praca}}
[[Plik:Perm asv2019-05 img23 Kama River.jpg|thumb|upright=1.35|Pociąg miejski wzdłuż rzeki Kama]]
Autobusy i tramwaje. Godziny kursowania: od 5:30 do 23:30. Trasy i rozkłady jazdy są dostępne na [https://www.gortransperm.ru/ stronie internetowej miejskiego transportu]. '''Przejazd''' kosztuje 33 ruble (stan na 2022). W ciągu 40 lub 60 minut (czas zależy od numeru linii) można dokonać jednej przesiadki za 17 rubli. Opłata u konduktora gotówką lub zbliżeniową kartą bankową. W Permie funkcjonuje także [https://xn--59-jlcdkn1aeeel.xn--p1ai/ karta miejska „Malachit”] (kaucja za kartę: 50 rubli), która działa jako portmonetka elektroniczna lub bilet dobowy (124 ruble). Kartę można kupić w oddziałach banku „Pochtobank” oraz w punktach o nazwie „Centralna Kasa”. Doładowanie jest możliwe przez bankomaty Sbierbanku lub usługę Sberbank Online.

Plany lokalnych władz dotyczące rozwoju miejskiej kolei elektrycznej nie cechują się dużą konsekwencją. Pomysł całkowitego zamknięcia linii biegnącej wzdłuż Kamy, łączącej dwa miejskie dworce, został zastąpiony entuzjazmem dla aktywnego rozwoju połączeń podmiejskich. Według stanu na 2022 rok pociągi elektryczne kursują ze stacji Perm-2 przez Perm-1 w kierunku Elektrowni Wodnej na Kamie co pół godziny rano i wieczorem, z długą przerwą w środku dnia. Pociągami tymi wygodnie dojechać do dzielnicy Motowilicha, a z okien można podziwiać nietypowe widoki. Jednak w drogę powrotną najprawdopodobniej wybierzesz już zwykły transport naziemny.

== Warto zobaczyć ==
Jeśli jesteś w Permie tylko na krótko, wybierz się na spacer po centrum miasta – najlepiej ulicą Monastyrską wzdłuż rzeki Kamy, a stamtąd do meczetu katedralnego. Odwiedź galerię sztuki, aby zobaczyć permskie drewniane rzeźby, a następnie udaj się do Motowilichy i zwiedzaj okolicę z Góry Wyszki. Ten minimalistyczny plan zwiedzania można z łatwością zrealizować w pół dnia, a dzięki niemu zyskasz dobry pogląd na miasto.

=== Centrum prowincjonalne ===
Stare centrum Permu ogranicza rzeka Kama na północy, Prospekt Komsomolski na zachodzie, wąwóz rzeki Jegoszycha na wschodzie i rozciąga się mniej więcej do ulicy Puszkina na południu. Ta część miasta jest dobrze przygotowana dla turystów. Perm był podobno pierwszym miastem w [[Rosja|Rosji]], które wytyczyło specjalny szlak turystyczny – zieloną linię narysowaną na asfalcie: około 40 punktów orientacyjnych, każdy z dobrze opisanym szyldem. Bardziej kontrowersyjną inicjatywą była czerwona linia, poświęcona celebrytom mieszkającym w Permie i ich związkom. Budynki wzdłuż czerwonej linii również są w większości zabytkowe, ale napisy na szyldach przypominają niekiedy artykuły z tabloidów.

Jako stolica [[Ural]]u, Perm, miasto prowincjonalne, przyciągał wielu celebrytów, którzy później o nim pisali. Choć Czechow dość trafnie umiejscowił akcję swojej sztuki „Trzy siostry” w Permie, autor „Doktora Żywago” nie poczynił żadnych bezpośrednich twierdzeń, Perm jest również (i nie bez powodu) uważany za inspirację dla miasta Jurjatina. W centrum miasta znajduje się wiele miejsc związanych z literaturą, a jeśli ktoś jest zainteresowany, może wybrać się na osobny spacer po nich.

==== Wzdłuż Kamy ====
[[Plik:П-9.jpg|thumb|upright=1.35|Lokomotywa parowa na stacji Perm-I]]
* {{zobacz
| name=Dworzec Perm I | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska | lat=58.020289| long=56.252531| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kolej przybyła do Permu nie ze stolic, ale ze wschodu. Odizolowana linia Gornozawodskaja z Permu do [[Jekaterynburg]]a (przez Chusovoy i [[Niżny Tagił]]) została zbudowana w latach 1874-78 w celu przeładunku towarów na statki w Permie i transportu ich dalej wzdłuż Kamy. Budynek stacji w stylu neorosyjskim (1878) zaprojektował petersburski architekt Peter Schreiber i dokładnie taki sam powstał na drugim końcu linii, w [[Jekaterynburg]]u - obecnie jest to stary dworzec z muzeum kolejnictwa. Zewnętrznie stacje Perm i Jekaterynburg nie są zbyt podobne, ponieważ w 1899 do Permu dodano drugą wieżę, co, co dziwne, bardzo do niej pasowało. W pobliżu znajdują się stare magazyny z końca XIX wieku i pomnik parowozu.
}}
* {{zobacz
| name=Sobór Pietropawłowski | alt= | url= | adres=ul. Sowiecka 1| lat=58.019167| long=56.255556| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Zakład Jegoszycha, z którego wywodzi się Perm, znajdował się, jak można się domyślić, nad rzeką Jegoszycha – wschodnią granicą współczesnego centrum Permu. W XIX wieku, po pożarach i odbudowie, miasto przesunęło się na zachód, a teren dawnej fabryki zaczął bardziej przypominać przedmieścia. Stojący w tym miejscu niepozorny kamienny kościół to ostatnia rzecz, która pozostała po fabryce. Został zbudowany w 1760 roku na miejscu drewnianego kościoła.
}}
[[Plik:Perm asv2019-05 img26 Monastyrskaya11.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Meszkowa]]
* {{zobacz
| name=Dom Meszkowa | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11| lat=58.01875| long=56.246756| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Historia najlepszych budynków Permu jest zaskakująco podobna: najpierw zbudowano zwykłą rezydencję, a następnie kupił ją kupiec, który zamówił niecodzienną dekorację. Tak było w przypadku słynnego dworu Gribuszynów, ale początek tego procesu dał Mikołaj Wasiljewicz Meszkow (1851-1933), właściciel statku parowego i filantrop, któremu przedrewolucyjny Perm zawdzięczał niemal wszystko: od własnego uniwersytetu po uratowanie prowincji przed głodem, który miał miejsce w 1891. Klasyczny dwór nad brzegiem rzeki Kamy został zbudowany jeszcze w 1820. W 1842 uległ zniszczeniu w wyniku pożaru i przez długi czas stał opuszczony. W latach 1887-89. Meszkow, który kupił dwór, odnowił budynek w duchu eklektyzmu i okazał się bardzo piękny - dom wygląda szczególnie dobrze od strony rzeki Kamy. Obecnie mieści się w nim muzeum historii lokalnej.
}}
* {{Znacznik|Skwer im. Reszetnikowa|58.018333|56.242222|typ=natura}}'''Skwer im. Reszetnikowa'''. Przed rewolucją główny deptak miasta, a jak na dzisiejsze standardy - mały publiczny ogród wzdłuż ulicy Monastyrskiej z pięknym widokiem na rzekę Kamę. Jego najbardziej rozpoznawalnym elementem był pomnik bohaterów wojny domowej - żeliwny monolit zbudowany w 1985 roku. Po drugiej stronie ulicy, na rogu ulic Monastyrskiej i Sibirskiej, dom Wierderewskiego jest przykładem rozwoju Permu po pożarze w 1842: parterowy drewniany dwór, ozdobiony kamieniem. Obok znajduje się Dom z Lwami (ul. Monastyrska 15) – typowy stalinowski budynek wybudowany w 1946 roku, z jakiegoś powodu ozdobiony postaciami lwów.
[[Plik:Пермская художественная галерея. Вид с Камы.jpg|thumb|upright=1.35|Sobór Przemienienia Pańskiego]]
* {{zobacz
| name=Sobór Przemienienia Pańskiego | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11| lat=58.016289| long=56.234606| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Majestatyczny sobór na początku Prospektu Komsomolskiego, na wysokim brzegu Kamy, mieści obecnie galerię sztuki. Jej ekspozycja jest nawet ciekawsza niż sam sobór, choć warto obejrzeć także jego zewnętrzną bryłę. Budowa świątyni wiąże się z przeniesieniem do Permu starego monasteru Pyskorskiego, który znajdował się w okolicach Usola, kilkaset kilometrów w górę biegu Kamy. Monaster przeniesiono w 1781 roku, równocześnie z nadaniem Permowi praw miejskich, natomiast sobór wzniesiono w latach 1798–1818. Jest to jeden z najwcześniejszych i najciekawszych zabytków klasycyzmu uralskiego, zaprojektowany najprawdopodobniej przez architektów ze stolicy. Wśród autorów projektu wymienia się pracującego w Petersburgu Gottlieba Paulsena, a nawet Matwieja Kazakowa. Skwer przed soborem nosi imię pisarza Dmitrija Mamina-Sibiriaka, którego pomnik oczywiście się tutaj znajduje. Pisarz spędził jednak w Permie jedynie kilka lat jako uczeń Permskiego Seminarium Duchownego, a swoją twórczość poświęconą Uralowi tworzył głównie w [[Jekaterynburg]]u. Ze skweru można zejść na nadbrzeże i podziwiać znakomity widok na rzekę Kamę.
}}
==== Głębiej w miasto ====
[[Plik:Perm Lenina13 A85c.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Gribuszyna]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img05 Permskaya67.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Tokarewej]]
[[Plik:Иудейский участок.jpg|thumb|upright=1.35|Nekropolia Jegoszychyńska]]
* {{zobacz
| name=Dom Gribuszyna | alt= | url= | adres=ul. Lenina 13a| lat=58.015833| long=56.253889| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Znany jako „dom z figurami” z powieści ''Doktor Żywago'' i sam w sobie niezwykle efektowny, ten pałacyk został zbudowany w latach 1895–1897 dla rodziny miejscowego urzędnika. Później budynek przeszedł na własność kupca Siergieja Michajłowicza Gribuszyna, który postanowił uczynić go bardziej okazałym. Polecił ozdobić fasadę bogatą sztukaterią, w tym licznymi maszkaronami, które – jak głosi miejscowa legenda – miały zostać wykonane na wzór twarzy jego córki. Dziś trudno jednoznacznie stwierdzić, komu w większym stopniu pałacyk zawdzięcza swój charakter: autorowi pierwotnego projektu, architektowi Aleksandrowi Turczewiczowi, preferującemu styl rosyjsko-bizantyjski z elementami neoklasycyzmu, czy też skłonnemu do efektownych rozwiązań właścicielowi. Efektem ich współpracy było jednak coś naprawdę wyjątkowego i łatwo zapadającego w pamięć – budynek, który specjaliści określają mianem „malowniczego modernizmu” (secesji). Jeszcze przed rewolucją pałacyk stał się najbardziej rozpoznawalnym zabytkiem Permu, co zwróciło na niego uwagę Borisa Pasternaka i znalazło odbicie w Doktorze Żywago. Obecnie w budynku mieszczą się instytucje Permskiego Centrum Naukowego.
}}
* {{zobacz
| name=Dom Tupicynów | alt= | url= | adres=ul. 25 Października 12 | lat=58.015556| long=56.248333| wskazówki=w pobliżu Ogrodu Teatralnego
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To bardziej stonowany przykład permskiego stylu kupieckiego – trzypiętrowa neoklasycystyczna rezydencja, zbudowana w 1888 roku według projektu Aleksandra Turczewicza dla rodziny Tupicynów, pionierów produkcji fosforu w Imperium Rosyjskim. Narożna wieżyczka zwieńczona kopułą została znakomicie wpisana w linię zabudowy ulicy i stanowi najbardziej charakterystyczny element budynku. Naprzeciwko znajduje się gmach Maryjskiego Gimnazjum Żeńskiego z 1884 roku – imponujący ceglany zabytek w stylu rosyjskim. Warto przejść dalej ulicą 25 Października wzdłuż budynku gimnazjum. Jego część położona dalej od ulicy Pietropawłowskiej była niegdyś bardzo piękną cerkwią domową. Choć świątynia nie zachowała się w pierwotnej formie, do dziś można dostrzec niektóre elementy dawnej architektury sakralnej.
}}
* {{zobacz
| name=Dom Tokarewej | alt= | url= | adres=ul. Permska 67 | lat=58.010833| long=56.240833| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Ten rzadko spotykany w centrum Permu drewniany dom wyróżnia się bogatą dekoracją snycerską, łączącą cechy tradycyjnego rosyjskiego teremku i secesji. Budynek wyznacza początek krótkiego deptaka na ulicy Permskiej, która jako jedna z nielicznych ulic w mieście zachowała w dużej mierze przedrewolucyjną zabudowę. Mimo to także tutaj pojawiły się już współczesne budynki ze szkła i betonu, kontrastujące z historycznym charakterem okolicy.
}}
* {{zobacz
| name=Nekropolia Jegoszychyńska | alt= | url= | adres= | lat=58.012578| long=56.269828| wskazówki=na wschód od centrum miasta, przed jarem rzeki Jegoszychy
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Nekropolia Jegoszychyńska to jedno z tych miejsc, które przypominają o gubernialnej przeszłości Permu. Na terenie cmentarza znajdują się aż dwie cerkwie prawosławne: jasnoniebieska ''Cerkiew Wszystkich Świętych'' w stylu klasycystycznym (1832) oraz okazała ''Cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej'' w stylu pseudoruskim (1905). Chowano tu również wyznawców innych religii. Na cmentarzu zachowały się kwatery katolicka, luterańska i muzułmańska, jednak szczególnie interesująca jest część żydowska – to jeden z nielicznych zachowanych w Rosji starych cmentarzy żydowskich. Pochówki zakończono w latach 50. XX wieku, dlatego niemal wszystkie groby pochodzą sprzed II wojny światowej, a wiele z nich jeszcze z czasów przedrewolucyjnych. Nekropolia zachęca do długich spacerów wśród zabytkowych nagrobków i pomników. W północnej części cmentarza, niedaleko placu Razgulaj i linii tramwajowej prowadzącej do Motowilichy, znajduje się widoczny z daleka wojenny pomnik „Matka Bolejąca”. Za nim usytuowano pomnik ofiar represji politycznych.
}}
=== Centrum sowieckie ===
Na zachód od Prospektu Komsomolskiego centrum Permu składa się głównie z wieżowców z czasów sowieckich. Bez względu na to, z której strony przyjedziesz do miasta, zobaczysz przede wszystkim ten krajobraz, który zachwyca tylko miłośników architektury lat 70. XX wieku. Jednak za lasem betonowych budynków kryje się kilka ciekawych obiektów historycznych.
[[Plik:Драм-театр.jpg|thumb|upright=1.35|Teatr Dramatyczny i zachodnia część Esplanady]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img48 Cathedral Mosque.jpg|thumb|upright=1.2|Meczet Katedralny]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img04 Theodosius Church.jpg|thumb|upright=1.2|Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego]]
* {{zobacz
| name=Esplanada | alt= | url= | adres=między ulicami Lenina i Pietropawłowską | lat=58.009237| long=56.222185| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To największy plac na Uralu. Jeszcze do połowy XX wieku stały tutaj zwykłe drewniane domy. Później zostały wyburzone, jednak terenu nie zabudowano, ponieważ jeden z permskich architektów zaproponował pozostawienie w tym miejscu otwartej przestrzeni. Ze względu na jej wydłużony kształt mieszkańcy szybko ochrzcili ją mianem „lotniska”. Z czasem przyjęła się bardziej elegancka, zapożyczona z języków zachodnich nazwa – Esplanada – i plac stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych widoków Permu. Esplanada ma formę prostokąta o wymiarach około 1000 × 300 metrów. Po jednej stronie znajduje się dziesięciopiętrowy ''Dom Sowietów'' (1973), którego surową, szarą bryłę ożywiają jedynie charakterystyczne wycięcie na wysokości siódmego piętra oraz ogromny herb ZSRR. Po przeciwnej stronie wznosi się bardziej awangardowy ''Teatr Dramatyczny'' (1974–1981). Dłuższe boki placu zabudowano natomiast bardzo różnorodnie – od niewielkich budynków przedrewolucyjnych po typowe wielopiętrowe bloki z okresu radzieckiego. Środek Esplanady pozostaje niemal pusty. Przestrzeń tę urozmaica jedynie stojący samotnie pomnik „Bohaterom Frontu i Zaplecza” z 1985 roku. Całość dobrze oddaje wyobrażenia urbanistów z połowy lat 70. XX wieku o estetyce przestrzeni miejskiej. Nie wszyscy jednak uznają ten efekt za szczególnie atrakcyjny, dlatego od wielu lat pojawiają się pomysły zabudowy Esplanady, budowy pod nią centrum handlowego lub przynajmniej stworzenia na jej powierzchni bardziej żywej przestrzeni kulturalnej. Jak dotąd najbardziej widocznym rezultatem tych dyskusji są fantazyjne ławki w kształcie słowa „ВЛАСТЬ” („Władza”) ustawione przed Domem Sowietów – jeden ze śladów permskiej „rewolucji kulturalnej” z połowy pierwszej dekady XXI wieku.
}}
* {{zobacz
| name=Meczet Katedralny | alt= | url=ul. Osińska 5 | adres= | lat=58.014088| long=56.227608| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Ten znakomity zabytek eklektyzmu z wyraźnie zaznaczonymi motywami tatarskimi stanowi ozdobę niezbyt atrakcyjnych kwartałów położonych na północ od Esplanady. Meczet wzniesiono w latach 1902–1903. W tym czasie w Permie mieszkało ponad półtora tysiąca muzułmanów, stanowiących kilka procent ludności miasta. Autorem projektu był miejscowy architekt Aleksandr Ożegow. W okresie radzieckim świątynia była zamknięta i nie pełniła funkcji religijnych, jednak szczęśliwie przetrwała bez większych zniszczeń. Obecnie meczet został odrestaurowany i z zewnątrz prezentuje się imponująco. Jego wnętrza są natomiast najprawdopodobniej współczesne i nie zachowały historycznego wystroju.
}}
* {{zobacz
| name=Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego | alt= | url=ul. Borczaninowa 11 | adres= | lat=58.005556| long=56.220833| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To sympatyczny zabytek w stylu pseudorosyjskim. Cerkiew została wzniesiona na początku XX wieku (1904–1910) i w tamtym czasie wśród mieszkańców nazywano ją „kupiecką”, ponieważ grunt pod jej budowę przekazał miejscowy kupiec. Pod względem dekoracji świątynia również ma „kupiecki” charakter – jest nieco przeładowana, ale jednocześnie bardzo barwna, szczególnie dziś, gdy ze wszystkich stron otaczają ją szare bloki wielopiętrowe. To kolejna realizacja architekta Aleksandra Ożegowa. W tym przypadku projekt nie wyróżnia się szczególną oryginalnością – w dużej mierze powtarza schemat garnizonowych świątyń budowanych w tym samym czasie w zachodniej części Imperium Rosyjskiego, m.in. w [[Bobrujsk]]u i [[Grodno|Grodnie]].
}}
* {{zobacz
| name=Sobór Trójcy Świętej. | alt= | url=ul. Monastyrska 95 | adres= | lat=58.0125| long=56.217233| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Nazwa „Słudska” pochodzi od Góry Słudskiej, na której wznosi się cerkiew, choć dziś sama góra jest mało widoczna, a otaczający świątynię krajobraz zmienił się nie do poznania. Jeśli cerkiew Wniebowstąpienia znajduje się jeszcze wśród zabudowy wielopiętrowej, to cerkiew Trójcy Świętej musi sąsiadować z szpitalem i strefą przemysłową. Jest to typowy kompleks sakralny połowy XIX wieku – pięciokopułowa „tonowska” katedra oraz bardzo wysoka dzwonnica (1842). Cerkiew została zamknięta po rewolucji, jednak już w 1944 roku ponownie otwarto ją do sprawowania liturgii, co wiąże się z jej obecnym statusem soboru katedralnego eparchii permskiej.
}}
=== Okolice dworca ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img54 Uspensky Convent.jpg|thumb|upright=1.2|Cerkiew Kazańska]]
* {{zobacz
| name=Cerkiew Kazańska. | alt= | url=ul. Plechanowa 39 | adres= | lat=58.0037 | long=56.2021 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=„Roerichowska świątynia” ukryta wśród podwórek blokowisk. Kazański klasztor Zaśnięcia Matki Bożej, założony na obrzeżach Permu w 1875 roku i zniszczony w pierwszych latach władzy radzieckiej, prawdopodobnie nie przetrwałby w historii ani w pamięci mieszkańców, gdyby nie powstała tu wyjątkowa Cerkiew Kazańska (1905–1908) – rodowa kaplica grobowa Kamieńskich, permskich mecenasów i opiekunów klasztoru. Autorstwo tej świątyni jest owiane tajemnicą: różne źródła przypisują projekt m.in. Michałowi Niestierowowi, Wiktorowi Wasniecowowi, Aleksandrowi Pokrowskiemu oraz Mikołajowi Roerichowi – czterem wybitnym twórcom początku XX wieku. Pewne jest jedynie to, że Roerich przygotowywał projekty ikonostasu (tzw. „Permski ikonostas”), który dziś znajduje się w Permskiej Galerii Sztuki, choć nie jest eksponowany. Pozostałe elementy autorstwa pozostają przedmiotem domysłów, choć w ogólnej stylistyce – surowości form, pskowskiej dzwonnicy i majolikowych dekoracjach – rzeczywiście można dostrzec wpływy Roericha. Klasztor został odrestaurowany w 1995 roku jako żeński i obecnie ponownie pełni funkcje religijne.
}}
[[Plik:Пермские ворота.jpg|thumb|upright=1.35|Bramy Permskie]]
* {{zobacz
| name=Bramy Permskie. | alt= | url=pl. Gajdara | adres= | lat=58.0045 | long=56.1935 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Bramy z drewnianych bali w formie trójwymiarowej litery „P” to jeden z bardziej kontrowersyjnych pomników permskiej „rewolucji kulturalnej”. Zostały zaprojektowane przez Nikołaja Polisskiego, pierwszego rosyjskiego artystę pracującego w nurcie land artu – w tym przypadku tworzącego instalacje i rzeźby z drewna. W mieście spotkały się z mieszanym odbiorem, ponieważ od początku miały charakter tymczasowy, jednak zostały hojnie sfinansowane z budżetu miasta. Jak na warunki Permu była to znacząca kwota, a sama idea została w dużej mierze zaczerpnięta z wcześniejszych realizacji tego samego autora w [[Moskwa|Moskwie]]. Co ciekawe, w stolicy instalacja przeszła bez większego echa, natomiast w Permie stała się szeroko komentowanym wydarzeniem. Bramy znajdują się w skwerze 250-lecia miasta, zaprojektowanym jako park kamieni uralskich – dziś w dużej mierze rozproszonych i zaginionych.
}}
* {{zobacz
| name=Miasteczko uniwersyteckie. | alt= | url=ul. Dzierżyńskiego / ul. Genkela | adres= | lat=58.0080 | long=56.1878 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Historia powstania Uniwersytetu Permskiego to jeden ciąg osobliwych zbiegów okoliczności. Gdy rozpoczęła się I wojna światowa, Niemcy rozpoczęli ofensywę w krajach bałtyckich, a władze Imperium Rosyjskiego zaczęły rozważać ewakuację z [[Tartu]] (Dorpat, Jurjew) tamtejszego uniwersytetu. Jako miejsce ewakuacji wybrano Perm, jednak profesorowie jednego z najstarszych i najbardziej prestiżowych uniwersytetów imperium nie byli chętni do przenosin do tak odległego i prowincjonalnego miasta. Ostatecznie pozostali w Inflantach, gdzie zagrożenie niemieckie wkrótce się zmniejszyło, a plan ewakuacji zarzucono. Do 1916 roku pomysł został praktycznie zapomniany, jednak Perm – a zwłaszcza jego główny mecenas, armator Mieszkow – nie porzucił ambicji stworzenia uczelni. Mimo trwającej wojny udało się uzyskać zgodę carskiego rządu na otwarcie uniwersytetu w Permie. Mieszkow, znany z niestabilnych decyzji filantropijnych, przeznaczył na potrzeby uczelni budynki na przemysłowych obrzeżach miasta – m.in. własną fabrykę garbarską, świeżo przebudowaną wcześniej na noclegownię. W pewnym sensie przesądziło to o późniejszym charakterze uniwersytetu. Dziś kampus ma dość przyjemny, studencki charakter, choć funkcjonuje z kontrolą dostępu, której rygor łagodzi dość swobodna atmosfera. Względnie zachowany historyczny wygląd ma dawny budynek noclegowni (II budynek przy ul. Genkela 7), przed którym stoi pomnik „Lenin i Gorki”, a także budynki III, IV i V, które zachowały ślady wczesnego przemysłowego modernizmu z początku XX wieku.
}}
=== Motowiłicha ===
[[Plik:Вышка, г. Пермь.jpg|thumb|upright=1|Pomnik bojowników rewolucji.]]
Dzielnica zakładu motowiłińskiego była przed rewolucją osobnym miastem. Geograficznie oddziela ją od centrum Permu jar rzeki Jegoszychy, za którym krajobraz wyraźnie się zmienia. Po jednej stronie, mimo współczesnej zabudowy, nadal wyczuwalna jest atmosfera gubernialnego miasta, po drugiej rozciąga się przemysłowe przedmieście. Radziecka zabudowa częściowo zatarła różnice między tymi obszarami, jednak nadal są one wyraźnie odczuwalne.

Współczesna zabudowa Motowiłichy to chaotyczne połączenie drewnianych domów, zabytków konstruktywizmu i bloków z wielkiej płyty wzdłuż ulicy Uralskiej – wschodniego przedłużenia ulicy Lenina. Całość znajduje się na wzgórzu, a u jego podnóża rozciąga się ogromny Motowiłiński Zakład, z dziesiątkami przedrewolucyjnych budynków, hałasem maszyn i przemysłową atmosferą.

Kilka kilometrów dalej droga schodzi w dół do zakładu (tu ulica Uralska przechodzi w ulicę Swerdłowa, a następnie w ulicę 1905 roku), prowadząc do niewielkiej dzielnicy niskiej zabudowy – tzw. starej Motowiłichy. Przypomina ona małe, prowincjonalne miasteczko na peryferiach Kraju Permskiego.

Znajdują się tu: muzeum zakładu z ekspozycją uzbrojenia, tama fabrycznego stawu oraz na wzgórzu pomnik bohaterów rewolucji 1905 roku. Kontrast z centrum Permu jest bardzo wyraźny, jednak bez wizyty w Motowiłice obraz miasta i jego historii pozostaje niepełny.

''Dojazd'': najlepiej tramwajami (nr 4, 8, 11) do pętli „mikrodzielnica Wisim”, która znajduje się kilkaset metrów od tamy i fabrycznego stawu. Górne kwartały Motowiłichy można oglądać z tramwaju, choć spacer również jest interesujący. Do Motowiłichy dojeżdża też kolej miejska.
* {{zobacz
| name=Tama Motowiłińska. | alt= | url=park na początku ul. 1905 roku | adres= | lat=58.0080 | long=56.1878 | wskazówki=Rajski Ogród
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Tama na rzece Motowiłiha została zbudowana na potrzeby huty miedzi, która działała tu w latach 1736–1863. Fabryka zbrojeniowa nie potrzebowała już tej infrastruktury wodnej, jednak tamę zachowano, a nawet odbudowano po powodzi, która miała miejsce w 1969 roku. W rejonie tamy urządzono niewielki skwer z urokliwymi mostkami i dość śmiałą nazwą „Rajski Ogród”. Ze starego zakładu motowiłińskiego nie zachowało się już nic. Znajdujący się w skwerze budynek Domu Ludowego powstał na przełomie XIX i XX wieku.
}}
[[Plik:Церковь Святой троицы Пермь.jpg|thumb|upright=1.35|Monaster Trójcy Świętej]]
* {{zobacz
| name=Monaster Trójcy Świętej. | alt= | url=ul. Wisimskaja 4 | adres= | lat=58.0372| long=56.3205| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwsza cerkiew pojawiła się w Motowiłice jeszcze pod koniec XVIII wieku. Już na początku XIX wieku została przebudowana w formie kamiennej, przy czym – jak się twierdzi – w dość nietypowym jak na tamte czasy (i tym bardziej na Ural) stylu rosyjskim. To, co można zobaczyć dziś, to w dużej mierze rekonstrukcja z końca lat 90. XX wieku (również w stylu rosyjskim), ponieważ w okresie radzieckim świątynię niemal całkowicie zniszczono, a na jej terenie umieszczono piekarnię. Obecnie znajduje się tu nie tylko cerkiew, ale cały monaster, który wyraźnie ożywia surowy krajobraz przemysłowego przedmieścia. Zasady w klasztorze są dość konserwatywne, dlatego bez wyraźnej potrzeby lepiej nie wchodzić na jego teren, choć sam widok z zewnątrz również jest interesujący.
}}
* {{zobacz
| name=Pomnik bojowników rewolucji. | alt= | url=ul. Wisimskaja 4 | adres= | lat=58.0372| long=56.3205| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwszy radziecki pomnik – permska wersja sierpa i młota.W grudniu 1905 roku w Motowiłice doszło do zbrojnego powstania robotników, brutalnie stłumionego przez policję.  Było to typowe dla tamtych czasów wydarzenie, które jednak miało poważne konsekwencje: część robotników przeszła do działalności partyzanckiej i ukrywała się w lasach przez kolejne dwa lata, przeprowadzając akcje przeciw policji, w tym również ekspropriacje, które były szczególnie popularną formą ich działalności. Tych partyzantów nazwano „łbowcami” (od nazwiska przywódcy, Aleksandra Łbowa). Pracujący w Permie w latach 1925–1927 Arkadij Gajdar poświęcił im nawet opowiadanie „Życie nic nie warte”. Do czasu ustanowienia władzy radzieckiej pamięć o wydarzeniach 1905 roku była w regionie wciąż żywa, dlatego już w 1920 roku na Górze Wysokiej („Wyszka”) wzniesiono pomnik zaprojektowany przez robotnika zakładu i uczestnika powstania – Wasilija Gomzikowa. To niekanoniczna wersja „sierpa i młota”, w której sierp jest klasyczny, natomiast młot ma formę parową – można tylko spekulować, jak potoczyłaby się historia, gdyby właśnie taki symbol znalazł się dwa lata później na herbie ZSRR. Z góry rozciąga się znakomity widok na zakład i całą Motowiłichę. Na Wyszkę można wejść schodami zaczynającymi się przy kładce dla pieszych na początku ulicy Mostowej. Oprócz pomnika na wzgórzu znajduje się także diorama poświęcona tym samym wydarzeniom.
}}
* {{zobacz
| name=Zakłady Motowiłińskie. | alt= | url=ul. Wisimskaja 4 | adres= | lat=58.034444| long=56.301389| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Działający od 1865 roku zakład zbrojeniowy specjalizuje się w produkcji artylerii, co łatwo zrozumieć po wizycie w znajdującym się tu muzeum. Historyczny charakter zakładu jest widoczny już z tego miejsca: zza linii kolejowej wyłania się para masywnych, przedrewolucyjnych budynków. Jednak „najlepszy widok na to miasto” rozciąga się z wcześniej wspomnianej Góry Wysokiej (Wyszki) albo z jednej z dwóch solidnych, żeliwnych klatek schodowych prowadzących z górnej części Motowiłichy do bram zakładu. Pierwsze schody zaczynają się w dalszej części skweru parku im. Siewierdłowa (PKiO im. Siewierdłowa), a drugie znajdują się nieco dalej i wychodzą na ulicę Siewierdłowa przy jej skrzyżowaniu z ulicą Iwanowską.
}}
[[Plik:ДК им. В. И. Ленина.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Kultury im. Lenina]]
* W '''górnej części Motowiłichy''' uwagę przyciągają zabytki konstruktywizmu – ''fabrika-kuchnia'' (ul. Uralska 85), szczęśliwie przekształcona w centrum handlowe;'' budynek technikum mechanicznego'' naprzeciwko (ul. Uralska 85) oraz położona na uboczu, dziś niemal zrujnowana ''przychodnia'' (ul. Lebiediewa 11). Na wschód od fabryki-kuchni, między ulicami Robotnic i Industrializacji (warto zwrócić uwagę na te nazwy!), znajduje się kwartał typowej zabudowy socjalistycznego miasta z początku lat 30. XX wieku. Jeszcze dalej na wschód pojawiają się drewniane domy (dobrze widoczne z tramwaju). W tej okolicy można również znaleźć malowniczą przedrewolucyjną ''wieżę ciśnień'' (ul. Anriego Barbusa 54) oraz ''stary szpital'' (ul. Graczowa 12).
[[Plik:Водонапорная_башня_на_улице_Анри_Барбюса.jpg|thumb|upright=1.35|Stara wieża ciśnień (ul. Anriego Barbusa)]]
* {{zobacz
| name=Dom Kultury im. Lenina. | alt= | url=ul. Uralska 93 | adres= | lat=58.023889| long=56.289444| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Dom Kultury zbudowany z okazji setnej rocznicy zakładów zbrojeniowych jest pod względem architektonicznym dość nietypowy: z „nadmiarem dekoracji” poradzono sobie tu w bardzo kreatywny sposób, pozostawiając klasyczny portyk, ale usuwając rzeźby, płaskorzeźby i inne ozdobne elementy. Stojący przed budynkiem popiersie Lenina – z pozoru zwykły element krajobrazu – został również zaprojektowany tak, aby harmonizował z masywną bryłą Domu Kultury. Los budynku jest osobliwy: nadal pełni funkcję domu kultury, ale jednocześnie należy do wspólnoty zielonoświątkowej.
}}
=== Na południe od centrum ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img46 Death Tower.jpg|thumb|upright=1.35|Wieża śmierci]]
Prospekt Komsomolski, z wszechobecnym bulwarem biegnącym przez środek, ciągnie się daleko na południe, sięgając samych obrzeży. Wzdłuż alei znajdują się nowoczesne rzeźby i osobliwe powojenne budynki.
* {{zobacz
| name=Wieża śmierci. | alt= | url= | adres=ul. Uralska 93 | lat=57.994896| long=56.253714| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jeden z rzadkich w Permie przykładów stalinowskiego empiru. Budynek ma wśród mieszkańców złą sławę, ponieważ został wzniesiony dla lokalnego Zarządu Spraw Wewnętrznych. Krąży o nim wiele miejskich legend – o więziennych piwnicach, zamurowanych robotnikach czy tajnych tunelach – choć w rzeczywistości wszystkie najciemniejsze epizody okresu stalinowskiego miały miejsce w innych lokalizacjach. Sam gmach w dalszej części alei Komsomolskiej powstał w latach 1949–1952. Po drugiej stronie placu Komsomolskiego warto zwrócić uwagę na dom nr 67 z ''monumentalnym panelem „Komsomoł w decydujących momentach historii”'', którymi uznano: wojnę domową, Wielką Wojnę Ojczyźnianą oraz lot człowieka w kosmos.
}}
* {{Znacznik|Skwer Motorowców|57.9848 |56.2532 |typ=natura}}'''Skwer Motorowców''', al. Komsomolski / ul. Czkałowa. Aleja Komsomolska kończy się przy bramie Permskich Zakładów Silnikowych, jednego z najważniejszych w Rosji producentów silników lotniczych. Zestaw popiersi w skwerze ma wyraźny wydźwięk polityczny: dwóch konstruktorów (A.D. Szwecow i P.S. Sołowjow) zestawiono z trzema działaczami państwowymi (Ordżonikidze, Swerdłow oraz A.G. Sołdatow, który nadzorował ewakuację zakładów zbrojeniowych na Ural). W centrum kompozycji znajduje się myśliwiec MiG-31, który latał na silnikach produkowanych w Permie.
=== Muzea ===
[[Plik:Пермская скульптура Параскева.jpg|thumb|upright=1|Paraskewa — permska drewniana rzeźba]]
[[Plik:20-inch ship's cast-iron cannon.JPG|thumb|upright=1.35|Permska „car-działo”]]
* {{zobacz
| name=[https://museumperm.ru/branch/dommeshkova Permskie Muzeum Krajoznawcze] | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11 | lat=58.0187| long=56.2468| wskazówki=Dom Mieszkowa
| tollfree=+7 (342) 257-18-09 | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=10:00–19:00 (nieczynne w poniedziałki), 💰 200 ₽. Dobre muzeum z ekspozycją poświęconą historii regionu oraz kolekcją przedmiotów tzw. permskiego stylu zwierzęcego (sztuka figuralna Uralu).
}}
* {{zobacz
| name=[https://museumperm.ru/branch/mpd Muzeum Permskich Starożytności] | alt= | url=| adres=ul. Sybirskaja 15 | lat=58.013949| long=56.2450097| wskazówki=Dom Mieszkowa
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=🕑 10:00–19:00 (nieczynne w poniedziałki), 💰 200 ₽. Jednym z okresów geologicznych odkrytych na Uralu jest perm, od którego nazwę wziął cały okres. Nic więc dziwnego, że w mieście działa własne muzeum paleontologiczne. Można tu zobaczyć m.in. kompletny szkielet mamuta oraz wiele innych „dziwnych stworzeń” – nie tylko tych z okresu permskiego, ale również znacznie „młodszych” zwierząt.
}}
* {{zobacz
| name=[https://permartmuseum.com/ Permska Galeria Sztuki] | alt= | url=| adres=Pr. Komsomolski 4 | lat=58.016389| long=56.234444| wskazówki=Sobór Przemienienia Pańskiego
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=🕑 wt–śr 10:00–19:00, czw 12:00–21:00, pt–sb 10:00–19:00, nd 11:00–19:00, 💰 200 ₽. Najważniejszym elementem tego muzeum jest kolekcja rzeźby drewnianej, która wyróżnia je na tle innych instytucji tego typu. Rosyjska Cerkiew prawosławna nigdy szczególnie nie wspierała rzeźby, a często wręcz ją zakazywała, dlatego obwód permski stał się niemal jedynym regionem Rosji, gdzie tradycja drewnianej rzeźby sakralnej była tak rozwinięta. Zbiory znajdują się na trzecim piętrze muzeum i obejmują kilkadziesiąt eksponatów, wywierających duże wrażenie. Na pierwszym piętrze znajduje się dość standardowa, choć solidna kolekcja sztuki rosyjskiej XVIII–XX wieku, a na drugim niewielki zbiór sztuki zachodnioeuropejskiej z kilkoma znanymi nazwiskami. Muzeum regularnie organizuje także interesujące wystawy czasowe.
}}
* {{zobacz
| name=Muzeum Historii Zakładów Motowiłińskich | alt= | url=| adres=ul. 1905 roku 20 | lat=58.035639| long=56.310183| wskazówki=Sobór Przemienienia Pańskiego
| tollfree=(342) 260-59-76. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=🕑 śr–pt 9:00–18:00, sb–nd 10:00–19:00, 💰 wstęp wolny. Nietypowo otwarte dla osób z zewnątrz muzeum zakładowe, którego główna ekspozycja znajduje się… na świeżym powietrzu. Prezentowane są tu różnorodne systemy artyleryjskie – od permskiej „car-działa” z połowy XIX wieku aż po rakiety balistyczne. Ekspozycja wewnętrzna ma bardziej „pokojowy” charakter: poświęcona jest historii zakładu, zaczynając od jego XVIII-wiecznego poprzednika – huty miedzi. Warto zwrócić uwagę na modele gigantycznych pras, walcarek oraz codzienne realia pracy metalurgów w XIX wieku. Brama terenu ekspozycji plenerowej jest na noc zamykana, ale część eksponatów można zobaczyć także przez ogrodzenie.
}}

== Aktywny wypoczynek ==
Można chodzić po muzeach, spacerować po parkach, a także wybrać się do Ust’-Kaczki — ośrodka leczniczego niedaleko Permu. Powietrze jest tu świeże, uralskie, a zimą temperatury spadają do −30°C. To raj dla cudzoziemców i mieszkańców południa Rosji, którzy chcą poznać prawdziwe rosyjskie mrozy.

=== Parki ===
[[Plik:Ротонда (Пермь).JPG|thumb|upright=1.35|Rotunda w Parku Gorkiego]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img65 Motovilikha Paradise Garden.jpg|thumb|upright=1.35|Kanał w Rajskim Ogrodzie]]
* {{Znacznik|Park im. Gorkiego|58.005 |56.248 |typ=natura}}'''[https://www.parkperm.ru/ Park im. Gorkiego]''', ul. Sybirskaja 49, 🕑 09:00–23:00; atrakcje: 11:00–22:00 (strefa dla dzieci działa tylko pt–nd i zamykana jest godzinę wcześniej), 💰 wstęp bezpłatny. Niewielki regularny park w centrum miasta, założony jeszcze na początku XIX wieku, dawny ogród miejski. Najważniejszą atrakcją jest historyczna rotunda z 1824 roku, zaprojektowana przez architekta I.I. Swiazjewa. W parku można również zobaczyć współczesne rzeźby oraz skorzystać z klasycznych atrakcji rozrywkowych, w tym diabelskiego młyna. Park oficjalnie zamykany jest na noc, choć w sezonie letnim bramy czasem pozostają otwarte.
* {{Znacznik|Rajski Ogród|58.03817 |56.32071 |typ=natura}}'''Rajski Ogród''', pl. Powstania (''ul. 1905 roku''), 🕑 całodobowo. Ogród w dzielnicy Motowiłicha został założony pod koniec XIX wieku na terenie nieczynnej huty miedzi. W czasach radzieckich nosił nazwę parku im. Siewierdłowa, a obecnie powrócił do swojej historycznej nazwy. W latach 2009–2010 przeszedł gruntowną rewitalizację. Obejmuje kanał (uregulowany odcinek rzeki Motowiłiha), tamę oraz staw motowiłiński. Po renowacji park zyskał także rotundę (współczesną, mniejszą wersję konstrukcji Swiazjewa) oraz sympatyczny pomnik psa-nurka. Według legendy pies miał uratować tonącego człowieka w stawie, jednak w rzeczywistości rzeźba została wykonana na zamówienie mieszkanki miasta ku pamięci jej zmarłego męża – znanego permskiego kynologa.

=== Rozrywka ===
* {{Znacznik|Wycieczka do fabryki słodyczy|58.0466098 |56.3197374|typ=atrakcja}}'''[https://candyfactoryperm.com/ Wycieczka do fabryki słodyczy]''', ul. Niekrasowa 35, ☎ +7 (342) 276-54-34, 🕑 pn–pt 8:30–17:00. Permska fabryka słodyczy określa się jako najstarsza na Uralu i Syberii, wywodząc swoją historię od założonej w 1892 roku „konfektorni” kupca Sudopłatowa. Od tamtego czasu zakład był kilkukrotnie zamykany i przekształcany, dlatego nie zachowały się tu żadne szczególnie historyczne elementy, jednak samo zwiedzanie produkcji jest możliwe.
:Wycieczki organizowane są dla grup liczących 20–40 osób, po wcześniejszej rezerwacji. Zaleca się zabranie zmiennego obuwia oraz wody do popijania podczas degustacji czekolady.
* {{Znacznik|Permski Teatr Opery i Baletu|58.015975 |56.246052 |typ=atrakcja}}'''[https://permopera.ru/en/ Permski Teatr Opery i Baletu]''', ul. Pietropawłowska 25a, ☏ +7 342 212-30-87. Jeden z najstarszych i znanych teatrów operowych i baletowych w Rosji, oferuje wydarzenia operowe i baletowe na wysokim poziomie. 
* {{Znacznik|Olympia Swimming Pool &amp; Spa|57.97656 |56.18697 |typ=atrakcja}}'''[https://olympiaperm.ru/ Olympia Swimming Pool &amp; Spa]''', ul. Mira, 41, ☏ +7 342 2567892. Czysty, nowoczesny i duży basen (50x25m) z trampoliną Basen 75 minut wejścia: od 500 руб

== Praca ==
Perm jest jednym z największych ośrodków przemysłowych w kraju. Przemysł rozwija się głównie na obrzeżach miasta, szczególnie przodują w tym dwie dzielnice: Ordżonikidżewski rejon (Орджоникидзевский район) i Industrialny rejon (Индустриальный район).

Spośród największych przedsiębiorstw zlokalizowanych w Permie warto wymienić: oddziały Łukoilu i Gazpromu, Morion (producenta oraz właściciela ośrodków badawczych ds. telekomunikacji), Fabryka Słodyczy Kamskaya (własność Nestlé), Sibur-Chimprom (przemysł petrochemiczny), PNPPK (produkcja oprzyrządowania samolotów i systemów nawigacji). Regionalne oddziały w mieście posiadają także największe krajowe banki, firmy maklerskie czy firmy inwestycyjne.

Średnia wypłata wśród ludności Permu w roku 2020 wyniosła 40 tysięcy rubli. Największy wzrost odnotowało wtedy górnictwo, telekomunikacja i branża bankowości. Zarobki mieszkańców regionu wahają się w przedziale 25 - 55 tysięcy rubli, co odpowiada około 1400 - 4200 złotych.

== Nauka ==
Perm jest dużym ośrodkiem naukowym, w którym koncentruje się wiele instytutów Oddziału Uralskiego Rosyjskiej Akademii Nauk, dziesiątki instytutów badawczych i projektowych, siedem instytucji szkolnictwa wyższego prowadzących różnorodne badania naukowe na tematy stosowane i podstawowe. Niektóre organizacje naukowe są zjednoczone w Perm Scientific Center of the Ural Branch of the Russian Academy of Sciences.

== Zakupy ==
Wraz z szybkim rozwojem miasta, nowe centra handlowe pojawiają się wszędzie. Zdecydowanie warto zobaczyć zawsze zatłoczony Bazar Centralny, z niezliczoną ilością kiosków i straganów, a także ogromnymi halami targowymi. Bazar znajduje się naprzeciwko dworca autobusowego, na samym początku alei Kosmonautowa. W Permie znajduje się również targ chiński, na którym sprzedaje się głównie odzież.

* {{Znacznik|'''TSUM'''|58.0117 |56.2377 |typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''TSUM''' (''Centralny Dom Towarowy'') pr. Komsomolski 21 (''róg ul. Lenina'') 🕑 10:00–21:00. Główny permski dom towarowy niewiele zmienił się od czasów radzieckich. Mieszczą się tu różne sklepy – od butików po bardziej codzienne punkty handlowe. Na parterze znajduje się supermarket „Semeja” (8:00–23:00), a na najwyższym piętrze działa kawiarnia.
* {{Znacznik|'''Centralny rynek'''|58.0019 |56.2261 |typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''Centralny rynek''' (TK „Centralny”) pl. Kołchozna. 🕑 8:00–18:00 (nieczynny w poniedziałki). Rynek, tradycyjnie nazywany „kołchoźnym”, przekształcił się w ogromną przestrzeń handlową, gdzie sprzedaje się niemal wszystko. Miejsce jest głośne, chaotyczne i raczej mało przyjemne.
* {{Znacznik|'''Bukinista'''|58.00479 |56.22955 |typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''Bukinista''', ul. Popowa 57 (''niedaleko Esplanady'') 🕑 10:00–21:00. Duży antykwariat, w którym można znaleźć wiele książek, w tym dość rzadkich, w bardzo przystępnych cenach.
* '''Центральный универмаг Мотовилихи''' (Central Mall Motowiliha) - Ul. 1905 Goda 18A - niewielkie centrum handlowe z supermarketem, salą zabaw i wieloma małymi butikami. W pobliżu przystanek tramwajowy i muzeum wyposażenia wojska rosyjskiego (Музей Мотовилихинских заводов).
* {{Znacznik|'''Awrora'''|57.986795|56.2161356|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''Аврора''' (Awrora) - Ul. Stachanowskaja 40A - spory dom targowy, przy granicy miasta. Duży wybór produktów zarówno w samym budynku, jak i sąsiednich pomniejszych. W promieniu kilkuset metrów 3 przystanki autobusowe, duże rondo, park, poczta oraz kilka lokali typu fast food.
* {{Znacznik|'''Domino'''|57.993427|56.2470644|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''[http://www.domino.ru/ Домино]''' (Domino) - Ul. Kujbyszewa 85A - mała galeria ze sklepem spożywczym, kafeterią, dużym wyborem AGD i odzieży. Niedaleko znajduje się Wieża Śmierci.
* {{Znacznik|'''Semya'''|58.0075391|56.261778|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''Centrum Handlowe Semya (Rodzinne)''', ul. Rewolucji, 13. 10:00-północ. Zawiera kino i mnóstwo rozrywek dla dzieci. edytować
* {{Znacznik|'''Iceberg'''|58.0085267|56.228148|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''[https://permiceberg.ru/ Iceberg]''', ul. Popova, 16. 10:00-21:00. 60 sklepów z odzieżą, elektroniką i salonem kosmetycznym. 
* '''[https://tczemlyanika.ru/ Tczemlyanika]''', aleja Parkovy, 17. 10:00-21:00. Duże centrum rabatowe.

== Gastronomia ==
W Permie nie ma wyraźnie wydzielonej „dzielnicy restauracyjnej” – gastronomia jest rozproszona po całym centrum. Na alei Komsomolskiej i ulicy Lenina znajdzie się wiele lokali na każdy gust. Oprócz zwykłych kawiarni i restauracji w mieście działa też dużo '''piekarni-bulangerii''', szczególnie sieć „Chlebnica”. Permskie piekarnie starają się łączyć najlepsze wypieki z regionów Prikamja: ogólnorosyjskie (pierogi/pierożki), uralskie (szangi), tatarskie (eleš, czebureki „ećpoczmaki”) oraz udmurckie (perepiecz). Jakość bywa jednak gorsza niż w miejscach pochodzenia tych potraw. Mimo to każda permska piekarnia nadaje się do szybkiej przekąski – są tam herbata i zwykle kilka stolików, choć kawy z ekspresu zazwyczaj się nie znajdzie. Sprzedaje się też okrągłe placki, które nie dorównują tatarskim oryginałom, ale są całkiem jadalne. Jednym z lokalnych specjałów są '''posiunczyki''' – smażone w oleju pierożki wielkości mniej więcej uszek/pierożków, z nadzieniem przypominającym czebureki. W idealnej wersji powinny „pryskać sokiem” (stąd nazwa), ale dziś takie spotyka się rzadko. W gastronomii zazwyczaj są raczej suche i średnio smaczne. Niektóre piekarnie otwierają się już o 7:00, natomiast kawiarnie – poza nielicznymi całodobowymi – zaczynają działać dopiero około 8:00.

=== Oszczędnie ===
* '''[https://skovorodka.com/ Naleśnikarnia „Skoworodka”]'''. Lokalna wersja naleśników typu fast food, oferująca również zupy, sałatki i owsiankę. Samoobsługa, sztućce bez plastiku. W mieście jest ponad dziesięć lokali, ale tylko kilka w centrum. Ceny: 100–150 rubli za porcję. 
** {{Znacznik|'''Skoworodka'''|58.01543 |56.24130 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}ul. Gazety Zvezda 12 (''centrum miasta''). 🕑 9:00–21:00. 
** {{Znacznik|'''Skoworodka'''|58.01230 |56.23370 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}ul. Pietropawłowska 57 (''centrum miasta''). 🕑 9:00–21:00. 
* {{Znacznik|'''ProTesto Pancake House'''|58.0374 |56.3182 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''ProTesto Pancake House''', ul. Goda 1905, 3 (''Motowilicha''). 🕑 10:00–21:00. Naleśniki i pierogi: 100–150 ₽. Nowoczesne podejście do fast foodu, serwujące naleśniki i pierogi pod prostym hasłem „smażymy i gotujemy”. Tace i samoobsługa, ale wciąż porządna zastawa stołowa i przyjemne wnętrze. Najlepsze miejsce do jedzenia w tej części Motowilichy. 
* {{Znacznik|'''Rossijanka'''|58.00745 |56.21900 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Kantyna „Rossijanka”''', ul. Lenina 74 (''Esplanada''). 🕑 10:00–20:00. Typowa kantyna, która istniała w tym miejscu od czasów radzieckich i od tamtej pory praktycznie nie uległa zmianie.

=== Umiarkowanie ===
* {{Znacznik|'''Wiechotka'''|58.00966 |56.24146 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Grill-bar „Wiechotka”''', ul. Katarzyny 88, 🕑 12:00–24:00, 💰 dania gorące: od 300 ₽. „Wiechotką” na Uralu i Syberii nazywa się myjkę (gąbkę do kąpieli), ale w lokalu takich „wiechotek” oczywiście nie ma – za to jest wszystko inne: oryginalny wystrój, nieformalny opis miejskich atrakcji, tradycyjne permskie potrawy oraz menu z dużą dawką humoru. Dobre posiunczyki i szangi. Wieczorami odbywają się koncerty.
* {{Znacznik|'''Rossijanka'''|58.011246 |56.23672 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Pierogarnia nr 2''' ul. Lenina 47 (''ścisłe centrum'') 🕑 11:00–2:00, 💰 porcja pierogów: od 250 ₽. Przytulne miejsce z lampami stojącymi i półkami z książkami. Przy odpowiednim nastawieniu można czerpać przyjemność także z eklektycznego, nieco chaotycznego wystroju, który miesza style i epoki – centralna permska kawiarnia próbowała zadowolić wszystkich, przez co nie zachowała jednolitej koncepcji. Jedzenie jest dobrej jakości – nie tylko pierogi, ale też szeroki wybór dań. Obsługa jest poprawna i nienarzucająca się.
* {{Znacznik|'''Permska kuchnia'''|57.998487|56.255984 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Kawiarnia-muzeum „Permska kuchnia”''', ul. Gaziety Zwiezda 75, ☎ 244-13-55, 🕑 9:00–23:00, 💰 dania gorące: od 400 ₽. Oddalone od centrum miejsce dla tych, którzy szukają lokalnej egzotyki, ale są już zmęczeni zwykłymi posiunczykami. Koncepcję stworzył radziecki kucharz-etnograf Siergiej Subotin. Restauracja serwuje dania oparte na recepturach ludów Prikamja (głównie Komi-Permiaków i Mansów) – czyli kuchnię północną, w której charakterystyczne jest szerokie wykorzystanie jagód oraz „pisti” – młodych pędów skrzypu. Jedzenie jest specyficzne i nie dla każdego, ale bardzo autentyczne – „do szpiku kości”.
* {{Znacznik|'''Zlata Husa'''|58.0051817 |56.2222499 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Czeska restauracja „Zlata Husa”''', ul. Borczaninowa 12, ☎ 238-36-42, 🕑 12:00–24:00, 💰 średni rachunek: 1000 ₽. Duża restauracja niedaleko centrum z letnim ogródkiem, odpowiednia zarówno dla grup znajomych, jak i rodzinnych obiadów. Menu stylizowane na czeskie, choć w dużej mierze pozostaje dość klasyczne. Wyróżnia się bogaty wybór piwa oraz możliwość zamawiania zestawów degustacyjnych.
* {{Znacznik|'''Staro-Kirpicznyj pereułok'''|58.0127627 |56.2444103 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Stary Ceglany Zaułek''' (Staro-Kirpicznyj pereułok), ul. Lenina 42. Popularne miejsce wśród lokalnych hipsterów i osób, które chciałyby nimi być. Tzw. art-klaster „Stary Ceglany Zaułek” nie jest łatwy do znalezienia – trzeba wejść przez bramę i przejść na podwórze od strony ulicy Lenina. Na pierwszy rzut oka wydaje się, że za przejściem nie może być nic poza niepewnymi przygodami, ale w środku znajduje się spokojny, klimatyczny kompleks połączonych dziedzińców z nowoczesnym wystrojem, pracowniami, zakamarkami i zmieniającymi się barami oraz kawiarniami. To dobre miejsce, by usiąść, porozmawiać o wrażeniach z miasta i zobaczyć „odwrotną stronę” współczesnego Permu. W weekendowe wieczory znalezienie wolnego miejsca jest tu jednak bardzo trudne i wymaga rezerwacji.

=== Ekskluzywnie ===
* {{Znacznik|'''Zlatibor'''|58.0058 |56.2166 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''[https://restzlatibor.ru/ Restauracja „Zlatibor”]''', ul. Pierska 200 (''obok Cerkwi Wniebowstąpienia''), 🕑 pn–sb 12:00–24:00, nd 12:00–23:00, 💰 dania gorące: od 500 ₽. Serbscy kelnerzy i autentyczna kuchnia bałkańska. Niezbyt tanio, ale na tle przeciętnej serbskiej restauracji w Rosji oferta jest bardzo różnorodna.
* {{Znacznik|'''Meduza'''|58.0058 |56.2166 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Kawiarnia „Meduza”''', ul. Lenina 64, ☎ 203-54-64. 🕑 12:00–24:00. Restauracja kuchni śródziemnomorskiej, specjalizująca się w daniach z owoców morza – co na oddalonym od morza Uralu zawsze oznacza wyższe ceny. Menu nie jest przesadnie rozbudowane, ale znajdziemy tu zarówno ośmiornice, ostrygi, węgorze, kraby kamczackie, przegrzebki i inne ryby, jak i klasyczne rolki „Philadelphia”. Warto podejść do tego ze spokojem – w końcu to rosyjska prowincja, a nie Lazurowe Wybrzeże.
* {{Znacznik|'''Czaika ZaZa'''|58.0213735 |56.25407 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Kawiarnia „Czaika ZaZa”''', ul. Monastyrska 2 (''przy dawnym dworcu rzecznym''), ☎ 214-14-44, 🕑 12:00–24:00. Dla mieszkańców Permu regularne wizyty w tym miejscu są oznaką prestiżu, a jednorazowe – sposobem na efektowne „zrobienie wrażenia”. Kawiarnia znajduje się na malowniczym brzegu Kamy i latem oferuje taras z widokiem na rzekę, most Komunalny i światła nabrzeża. To miejsce, gdzie można spędzić wieczór przy winie i kolacji, obserwując wielką rzekę, przepływające statki i mewy – z perspektywą rozciągającego się na horyzoncie miasta.

== Życie nocne ==
W mieście znajduje się wiele kawiarni, wszystkie serwujące specjały kulinarne. Jednym z najpopularniejszych barów jest sieć Coffee City (Кофе Сити).

* {{Znacznik|'''Augustine'''|58.00965 |56.24097 |typ=bar|url=|kolor=000000|treść=}}'''[http://augustine.site/ Augustine]''', Komsomolskij Prospekt 32, ☏ +7 342 212-75-04. Browar z bawarskim jedzeniem. 300-600 rubli.

== Festiwale, imprezy ==
* '''[http://www.arabesque.permonline.ru/news.html Арабеск]''' (Arabiesk) - coroczny konkurs baletowy, trwający kilka dni.
* '''[https://eng.flahertiana.ru/ Międzynarodowy Festiwal Filmów Dokumentalnych Flahertiana]''' - organizowany we wrześniu lub październiku.
* {{Znacznik|Międzynarodowy Festiwal Diagilewa|58.015975|56.246052|typ=atrakcja}}'''[https://diaghilevfest.ru/en/ Międzynarodowy Festiwal Diagilewa]''' (Дягилевский фестиваль) - wydarzenie prezentuje różne gatunki i ruchy artystyczne, style i formaty. Muzyka antyczna, badania tendencji muzyki współczesnej, niezwykłe interpretacje obok występów akademickich. Po nocnych wydarzeniach odbywają się poranne koncerty. &lt;bdi&gt;Festiwal trwa około dwóch tygodni i ma miejsce w różnych obiektach w mieście.&lt;/bdi&gt; Koszt wstępu wynosi o&lt;bdi&gt;d &lt;abbr&gt;500&lt;/abbr&gt; do &lt;abbr&gt;10 000 rubli&lt;/abbr&gt;. Zaleca się zakup biletów z wyprzedzeniem, ponieważ bilety na najpopularniejsze spektakle mogą zostać wyprzedane pierwszego dnia od uruchomienia sprzedaży.&lt;/bdi&gt;
* '''Białe Noce w Permie'''. Codzienne spektakle w czerwcu. 
* '''Festiwal Śniegu, Lód i Ogień''' (''Park Gorkiego/Park Rozrywki Gorkiego na Prospekcie Komsomolskim''). W ramach festiwalu odbywa się międzynarodowy konkurs rzeźb lodowych i śnieżnych, w którym rywalizują zespoły z całego świata. Luty.

== Noclegi ==

== Kontakt ==

== Bezpieczeństwo ==
Miasto nie należy do najniebezpieczniejszych, ale warto zachować podstawowe zasady zabezpieczenia się np. przed napaścią czy kradzieżą. Zaleca się omijanie ślepych uliczek, cmentarzy czy ciemnych parków nocą. Za dnia można paść ofiarą kradzieży kieszonkowych w miejscach tłocznych jak chińskie sklepy albo bazary.

W przypadku nagłego wypadku czy zwykłej konsultacji można udać się do Szpitalu Klinicznego Kraju Permskiego (Пермская краевая клиническая больница), a w przypadku dzieci czy młodzieży do Szpitala Pediatrycznego nr.13 (Детская Больница № 13) przy ul. Lebiediewa 44.

== Informacje turystyczne ==

== Wyjazd ==
Opuszczając Perm warto odwiedzić jedną z kilku położonych niedaleko atrakcji:

* '''[http://www.perm36.ru/eng/ Perm-36]''' - oddalony 95 km na wschód od miasta znany obóz radzieckiego systemu Gułagów. Utworzone tu muzeum idealnie odwzorowuje smutny obraz syberyjskiego łagru, w którym zginęły tysiące więźniów. Cena wstępu wynosi 300 rubli dla dorosłych, 150 rubli dla młodzieży. W 3 środę każdego miesiąca os. do lat 18 wstęp bezpłatny. Miejscowość: Kuczino (Кучино).
* '''[http://www.museum.perm.ru/filiali/muzey-khohlovka Chochłowka]''' - ta położona 40 km na północ wioska stanowi  [[Kategoria:Kraj Permski]] jeden z niewielu tak dobrze zachowanych zespołów architektury drewnianej w Rosji. Skansen składa się z 20 domostw, spośród których najstarsze sięgają XVII wieku. Dodatkowo wokół rozpościerają się lasy i wody Kamy.
{{Użyteczny}}


{{Atrybucja}}
{{Jest w|Kraj Permski}}</text>
      <sha1>cgndwghxaevndapeyqjzm3h5zib91tr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>157184</id>
      <parentid>157183</parentid>
      <timestamp>2026-06-04T09:59:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Noclegi */</comment>
      <origin>157184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73522" sha1="10dnfysj8s5jkc1jj2uzefzy97xcpz1" xml:space="preserve">{{Top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Perm
 |nazwa oryginalna = Пермь
 |widok            = Свято-Троицкая_(Слудская)_церковь_в_лучах_заката.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Coat_of_Arms_of_Perm.svg
 |mapa             = Perm in Russia.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Russia.svg|20px]] [[Rosja]] 
 |region           = [[Plik:Flag_of_Perm_Krai.svg|20px]] [[Kraj Permski]]
 |powierzchnia     = 800,5
 |wysokość         = 149
 |ludność          = 1 027 500
 |prefiks          = +7 342
 |kod pocztowy     = 614xxx
 |www              = https://gorodperm.ru/
}}
'''Perm''' ([[Rozmówki rosyjskie|ros]]. Пермь) to największe miasto i stolica [[Kraj Permski|Kraju Permskiego]] i jedno z miast [[Rosja|Rosji]] liczące ponad milion mieszkańców. Przed rewolucją było stolicą prowincji, a obecnie stanowi centrum rozległego regionu o niezwykłej przyrodzie i bogatej historii. Sam Perm został przytłoczony przez przemysł, który przekształcił miasto w konglomerat dymiących kominów, stref przemysłowych i budynków z czasów sowieckich, za którymi trudno dostrzec fragmenty przeszłości. Dla większości podróżnych Perm będzie jedynie wspomnieniem, ale jeśli jesteś naprawdę ciekawy, znajdziesz tu mnóstwo interesujących rzeczy do zobaczenia – od starych fabryk po muzeum rzeźby drewnianej, a majestatyczna rzeka Kama nikogo nie pozostawi obojętnym.

== Charakterystyka ==
Perm leży nad rzeką Kamą, nieco na południe od jej ujścia do Czusowej, na granicy dwóch zupełnie odmiennych stref naturalnych. Na południe od miasta rozciąga się lasostep, a na północ, za Czusową i Kamą, tajga. Nazwa Perm jest bardzo stara. Ludy północnego zachodu używały jej na określenie terenów dalekiego wschodu wzdłuż rzek Wyczegda i Kama (patrz też [[Kraj Permski]]). Współczesny Perm znajduje się na południu tego starożytnego regionu. Podobnie jak [[Twer]], Perm jest żeński. Mieszkańcy miasta nalegają, aby nazwę wymawiać z miękkim „r” – ''Perm''.

=== Historia ===
Perm to typowe miasto [[Ural]]u, wyrosłe z zakładów metalurgicznych: Jegoszycha (1723) i Motowilicha (1736). Zakład Jegoszycha nie działał długo, został zamknięty w 1788 roku. Jednak osada, która rozwinęła się wokół niego, stała się już miastem i otrzymała nazwę Perm. Zaledwie kilka lat później stał się również centrum prowincji, jednocząc niemal wszystkie miasta [[Ural]]u i związane z nimi gałęzie przemysłu. Przyczyn było kilka, z których jedna prawdopodobnie związana była z transportem: Perm, położony nad Kamą, był najdalej na wschód wysuniętym punktem, stosunkowo łatwo dostępnym z centralnej [[Rosja|Rosji]], zanim powstała kolej.

Perm zachował status stolicy prowincji aż do rewolucji. Znalazło to wyraźne odzwierciedlenie w wyglądzie miasta, choć pierwotna wersja prowincjonalnej zabudowy nie przetrwała pożaru z 1842 roku. Później próbowano budować z kamienia, ale z powodu braku środków wzniesiono również drewniane domy, tynkowane i malowane na kamień – kilka z tych „hybryd” przetrwało do dziś. Produkcja metalurgiczna zakładu Motowilicha ostatecznie zamarła w połowie XIX wieku, ale została zastąpiona produkcją broni, a przed rewolucją ogromna Permska Fabryka Armat zaopatrywała armię rosyjską w jedną piątą całego arsenału. Pojawiła się jednak bomba z opóźnionym zapłonem: duża fabryka miała liczny proletariat, więc nazwa Motowilicha kojarzy się obecnie przede wszystkim z rewolucyjnymi wydarzeniami z 1905 roku, które miały tu dość dramatyczny przebieg.

Perm poniósł kolejną porażkę podczas wojny domowej, kiedy to zarówno biali, jak i czerwoni spustoszyli miasto. Władze sowieckie najwyraźniej nie były zachwycone arystokratycznym Permem – w 1923 roku stolicę Uralu przeniesiono do proletariackiego [[Jekaterynburg]]a. Miasto pozostawało bez własnego regionu do 1938 roku, kiedy to utworzono obwód permski, późniejszy [[Kraj Permski]]. W latach 1940–1957 miasto nosiło nazwę Mołotow na cześć Wiaczesława Mołotowa, tego samego, który podpisał pakt Ribbentrop-Mołotow. Jednak ta postać polityczna urodziła się dość daleko stąd, w Kukarce (obecnie Sowieck), i nie miała bezpośredniego związku z Permem. 

=== Nowoczesność ===
W najnowszej historii [[Rosja|Rosji]] obwód permski aktywnie przyjął rolę regionu postępowego i innowacyjnego. Oleg Czirkunow, który objął urząd gubernatora w 2004 roku, zaprosił do miasta modnych moskiewskich projektantów, którzy natychmiast otworzyli w Permie muzeum sztuki współczesnej, ozdobili ulice spektakularnymi pomnikami, takimi jak litera „P” (ogłoszona symbolem Permu), i przedstawili napoleońskie plany przekształcenia Permu w najnowocześniejsze miasto Europy, jej kulturalną stolicę. Kiedy gubernator kilka lat później opuścił stanowisko i po cichu uciekł do tej samej Europy, wielu projektantów podążyło za nim, choć niektórzy pozostali, dzięki czemu życie kulturalne miasta pozostaje niezwykle tętniące. Perm to również doskonałe miejsce dla miłośników historii i tych, którzy lubią leniwe, przemyślane spacery: za palisadą nowoczesnych budynków kryją się fragmenty starożytności, rozległe widoki na Kamę i klimat dawnego uralskiego przemysłu. Warto zatrzymać się w mieście przynajmniej na jeden dzień, a biorąc pod uwagę muzea i okolicę, drugi lub trzeci dzień również nie będzie złym pomysłem.

=== Orientacja ===
Podobnie jak wiele miast położonych nad dużymi rzekami, Perm ma wydłużony kształt: ponad 40 km wzdłuż Kamy i zaledwie 5-6 km szerokości. Wszystkie interesujące dzielnice znajdują się na lewym (południowym) brzegu. '''Centrum''' miasta jest przesunięte na zachód. Zaczyna się w miejscu, gdzie [[Kolej Transsyberyjska]] łączy się ze starą Linią Gornozawodską biegnącą wzdłuż Kamy, i wzdłuż niezmiennej ulicy Lenina ciągnie się na wschód przez około 4 km: najpierw nowa część radziecka, a następnie (za Prospektem Komsomolskim) stara część gubernialna. Dzielą je ogromny (około kilometra długości!) plac zwany ''Esplanadą''. Na wschodzie zabudowa kończy się w wąwozie rzeki Jegoszycha, za którym zaczyna się '''Motowilicha''' – kolejna historyczna i godna uwagi dzielnica, utworzona wokół fabryki zbrojeniowej. Reszta Permu składa się ze stref przemysłowych, osiedli mieszkaniowych, osiedli fabrycznych i sektora prywatnego, gdzie nie ma nic do zobaczenia poza lokalnym kolorytem.

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
Do [[Moskwa|Moskwy]] jest 6-7 lotów (niektóre z nich odbywają się nocą) i jeden do [[Petersburg]]a. Istnieje również wiele lotów regionalnych do zachodniej [[Syberia|Syberii]] i na [[Ural]], ale nie są one regularnie obsługiwane. Wszystkie loty międzynarodowe są czarterami.

{{Znacznik|Lotnisko Bolszoje Sawino|57.914444|56.021111|typ=transport}}'''[https://aviaperm.ru/ Lotnisko Bolszoje Sawino]''' ({{IATA|PEE}}). ☎ Informacje: +7 (342) 299-17-71, kasa biletowa na lotnisku: +7 (342) 299-15-95. Loty krajowe odlatują z nowego Terminalu A, podczas gdy stary Terminal B obsługuje tylko kilka lotów międzynarodowych. Przejście z jednego terminalu do drugiego jest najwyraźniej niemożliwe, chyba że zjedziemy na Trasę Kosmonawtowa, co stanowi znaczny objazd (prawie 2 km). Nowy terminal obiecuje standardową infrastrukturę lotniska, w tym przechowalnię bagażu (443 ruble dziennie). 

''Jak dojechać'': Z dworca autobusowego na lotnisko należy wsiąść do autobusu podmiejskiego linii 108; Podróż trwa około pół godziny. Spodziewaj się 3-4 odjazdów na godzinę w godzinach 6:00-23:00. Taksówka do centrum miasta kosztuje od 400 ₽. Z centrum autobus jedzie do Terminalu A, następnie do Terminalu B, a stamtąd z powrotem do miasta.

Obok Terminalu B znajduje się [https://www.polethotel.ru/ Hotel Polet] (tel. +7 (342) 294-96-46, pokój jednoosobowy/dwuosobowy: 2900/4100 ₽). Po otwarciu nowego terminalu stał się on praktycznie bezużyteczny dla podróżnych, ponieważ większość lotów wymaga skorzystania z taksówki. Jeśli odlatujesz ze starego terminalu, możesz skorzystać z całodobowej restauracji hotelowej. Ceny są takie same jak na lotnisku, ale jest tam przytulniej i ciszej.

=== Koleją ===
Perm leży na północnej odnodze [[Kolej Transsyberyjska|Kolei Transsyberyjskiej]], między [[Kirow]]em a [[Jekaterynburg]]iem. Codziennie przejeżdża tędy siedem do ośmiu par pociągów: wszystkie syberyjskie z [[Petersburg]]a i niektóre z [[Moskwa|Moskwy]]. Rozkład jazdy nie jest jednak zbyt dogodny, ponieważ połowa pociągów kursuje o tej samej porze, praktycznie jeden po drugim.

Z [[Jekaterynburg]]a podróż trwa 5,5-6 godzin. Są tylko trzy pociągi dzienne (w tym Łastoczka), reszta kursuje w nocy. Z [[Kirow]]a podróż trwa 7,5-8 godzin, a z [[Głazow]]a 4,5-5 godzin. Nocny pociąg do [[Iżewsk]]a jest dość dogodny (7-8 godzin).

Pociągi podmiejskie docierają do [[Kungur]]u (2 godziny), [[Czusowoj]]u (3-3,5 godziny) i [[Kizieł|Kiziela]] (4,5 godziny).

[[Plik:Perm_I_Railway_Station.jpg|thumb|upright=1.35|Stary dworzec Perm I]]
{{Znacznik|Perm I|58.020048 |56.252410 |typ=transport}}'''Perm I''', ul. Monastyrskaja 5. Stary permski dworzec kolejowy, zbudowany dla linii Gornozawodskiej, która dotarła do miasta 30 lat przed powstaniem nowoczesnej [[Kolej Transsyberyjska|Kolei Transsyberyjskiej]]. Obecnie stacja obsługuje jedynie pociągi podmiejskie do Czusowskiej i Ugleuralskiej; pociągi dalekobieżne się tu nie zatrzymują. Mało prawdopodobne jest, aby przyjechać na tę stację lub z niej odjechać, ale sam budynek jest wart zobaczenia – to lokalny punkt orientacyjny i jeden z najwspanialszych rosyjskich dworców kolejowych XIX wieku. 

{{Znacznik|Perm II|58.004285 |56.180010 |typ=transport}}'''Perm II''', ulica Lenina 89. Główny dworzec kolejowy w mieście, na którym zatrzymują się wszystkie pociągi dalekobieżne i z którego odjeżdżają niektóre pociągi podmiejskie. Ten nowoczesny budynek, stosunkowo niewielki jak na standardy kolei transsyberyjskiej, znajduje się między liniami do Czusowskiej i [[Jekaterynburg]]a. Oprócz poczekalni znajduje się tam kawiarnia Strela (czynna od 9:00 do 21:00), niezbyt zachęcająca kawiarnia, oraz przyzwoita, całodobowa kawiarnia Kofe-Love – wydzielona część poczekalni z sofami i barem. Są tam również toalety. Stacja znajduje się na zachodnim krańcu Alei Lenina, 2,5 km od centrum (Esplanady) lub cztery przystanki komunikacją miejską.

=== Samochodem ===
Do Permu z zachodu prowadzą dwie drogi: odnoga autostrady [[Plik:M7-RUS.svg|25px]] przez [[Iżewsk]] (280 km) oraz nienumerowana autostrada z [[Kirow]]a (500 km). Stan obu dróg na 2021 rok był zadowalający. Droga do [[Jekaterynburg]]a (360 km) jest doskonała, w większości dwupasmowa, z licznymi poszerzeniami i pasami do wyprzedzania na wzniesieniach. Przed [[Jekaterynburg]]iem jest to autostrada czteropasmowa, a w pobliżu Permu – sześciopasmowa. Do [[Iżewsk]]a można również dojechać lewym brzegiem Kamy, przekraczając rzekę w [[Czajkowski]]m, lub prawym brzegiem, ale przez [[Wotkińsk]]: wszystkie te trasy są mniej więcej równoważne. Nie ma oczywistej drogi do [[Ufa|Ufy]] (470–550 km); trzeba będzie skorzystać z dróg lokalnych.

Jeśli przejeżdżasz przez Perm tranzytem, ​​skorzystaj z obwodnicy: miasto ma duże odległości i bardzo zatłoczone drogi. Do [[Bieriezniki|Bierieznik]], [[Solikamsk]]a i [[Czusowoj]]u można dojechać rzeką Kamą przez miasto lub obwodnicą. Na Kamie znajdują się tylko trzy mosty: most obwodowy na zachodnim krańcu miasta, most Komunalny w centrum oraz zapora Kamskiej Elektrowni Wodnej na północnym krańcu Permu.

Cała centralna część miasta jest objęta strefą płatnego parkowania w dni powszednie. Znalezienie wolnego miejsca może być trudne. Aktualne informacje o cenach i metodach płatności można znaleźć na stronie internetowej operatora lub na tablicach informacyjnych przy ulicach.

=== Autobusem ===
W Kraju Permskim nie ma wielu linii kolejowych, więc komunikacja autobusowa jest dobrze rozwinięta. Transport poza region jest znacznie rzadszy: na przykład autobusy do [[Jekaterynburg]]a (7 godzin) kursują tylko 2-3 razy dziennie, często w nocy, a do [[Kirow]]a nie ma żadnych połączeń. Więcej autobusów kursuje na południe: do [[Iżewsk]]a (5 godzin) 5-6 razy dziennie, a do [[Ufa|Ufy]] (10-11 godzin) bezpośrednie połączenia są dostępne kilka razy dziennie. 

{{Znacznik|Dworzec Autobusowy Centralny|58.002348 |56.23230 |typ=transport}}'''Dworzec Autobusowy Centralny''', ul. Rewolucji 68. ☎ +7 (342) 236-43-00, +7 (342) 236-44-34. 🕑 5:00 - 22:40. Stary budynek pełen straganów z samsą i innymi wypiekami wątpliwej jakości. Po drugiej stronie ulicy znajduje się rozległy i raczej mało zachęcający targ centralny. Obok dworca autobusowego znajduje się nowe centrum handlowe z supermarketem Piateroczka, a tuż przy placu McDonald's (7:00–23:00). Przechowalnia bagażu: 90 ₽/doba. Esplanada znajduje się niecały kilometr od dworca autobusowego; można tam dojść pieszo. 

{{Znacznik|Dworzec autobusowy Jużnaja|57.974564 |56.262217 |typ=transport}}'''Dworzec autobusowy Jużnaja''', ul. Iżewskaja 2. 🕑 5:45–21:45. To ostatni przystanek autobusów do [[Kungur]]u i kilku innych miejsc.

=== Statkiem ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img35 River station.jpg|thumb|upright=1.35|Stacja rzeczna]]
Od dawna nie ma regularnych rejsów po Kamie. Rejsy odbywają się kilka razy w miesiącu, wiele z nich wypływa z Permu, a czasami kontynuuje do [[Moskwa|Moskwy]] lub [[Astrachań|Astrachania]]. Tylko bardzo rzadkie rejsy rzeczne w górę Kamy.

{{Znacznik|Dworzec Rzeczny|58.0207 |56.2513 |typ=transport}}'''[http://rechnojvokzalperm.ru/ Dworzec Rzeczny]''', ulica Monastyrskaja (''w pobliżu stacji Perm I''). Ten piękny przedwojenny budynek (wybudowany w 1940 roku) dawno przestał pełnić swoją funkcję i został przekształcony w muzeum. Obecnie mieści się w nim multimedialna wystawa „Rosja – Moja Historia”.

== Komunikacja ==
{{mapa|58.00555|56.24279|zoom=12|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar,metro,praca}}
[[Plik:Perm asv2019-05 img23 Kama River.jpg|thumb|upright=1.35|Pociąg miejski wzdłuż rzeki Kama]]
Autobusy i tramwaje. Godziny kursowania: od 5:30 do 23:30. Trasy i rozkłady jazdy są dostępne na [https://www.gortransperm.ru/ stronie internetowej miejskiego transportu]. '''Przejazd''' kosztuje 33 ruble (stan na 2022). W ciągu 40 lub 60 minut (czas zależy od numeru linii) można dokonać jednej przesiadki za 17 rubli. Opłata u konduktora gotówką lub zbliżeniową kartą bankową. W Permie funkcjonuje także [https://xn--59-jlcdkn1aeeel.xn--p1ai/ karta miejska „Malachit”] (kaucja za kartę: 50 rubli), która działa jako portmonetka elektroniczna lub bilet dobowy (124 ruble). Kartę można kupić w oddziałach banku „Pochtobank” oraz w punktach o nazwie „Centralna Kasa”. Doładowanie jest możliwe przez bankomaty Sbierbanku lub usługę Sberbank Online.

Plany lokalnych władz dotyczące rozwoju miejskiej kolei elektrycznej nie cechują się dużą konsekwencją. Pomysł całkowitego zamknięcia linii biegnącej wzdłuż Kamy, łączącej dwa miejskie dworce, został zastąpiony entuzjazmem dla aktywnego rozwoju połączeń podmiejskich. Według stanu na 2022 rok pociągi elektryczne kursują ze stacji Perm-2 przez Perm-1 w kierunku Elektrowni Wodnej na Kamie co pół godziny rano i wieczorem, z długą przerwą w środku dnia. Pociągami tymi wygodnie dojechać do dzielnicy Motowilicha, a z okien można podziwiać nietypowe widoki. Jednak w drogę powrotną najprawdopodobniej wybierzesz już zwykły transport naziemny.

== Warto zobaczyć ==
Jeśli jesteś w Permie tylko na krótko, wybierz się na spacer po centrum miasta – najlepiej ulicą Monastyrską wzdłuż rzeki Kamy, a stamtąd do meczetu katedralnego. Odwiedź galerię sztuki, aby zobaczyć permskie drewniane rzeźby, a następnie udaj się do Motowilichy i zwiedzaj okolicę z Góry Wyszki. Ten minimalistyczny plan zwiedzania można z łatwością zrealizować w pół dnia, a dzięki niemu zyskasz dobry pogląd na miasto.

=== Centrum prowincjonalne ===
Stare centrum Permu ogranicza rzeka Kama na północy, Prospekt Komsomolski na zachodzie, wąwóz rzeki Jegoszycha na wschodzie i rozciąga się mniej więcej do ulicy Puszkina na południu. Ta część miasta jest dobrze przygotowana dla turystów. Perm był podobno pierwszym miastem w [[Rosja|Rosji]], które wytyczyło specjalny szlak turystyczny – zieloną linię narysowaną na asfalcie: około 40 punktów orientacyjnych, każdy z dobrze opisanym szyldem. Bardziej kontrowersyjną inicjatywą była czerwona linia, poświęcona celebrytom mieszkającym w Permie i ich związkom. Budynki wzdłuż czerwonej linii również są w większości zabytkowe, ale napisy na szyldach przypominają niekiedy artykuły z tabloidów.

Jako stolica [[Ural]]u, Perm, miasto prowincjonalne, przyciągał wielu celebrytów, którzy później o nim pisali. Choć Czechow dość trafnie umiejscowił akcję swojej sztuki „Trzy siostry” w Permie, autor „Doktora Żywago” nie poczynił żadnych bezpośrednich twierdzeń, Perm jest również (i nie bez powodu) uważany za inspirację dla miasta Jurjatina. W centrum miasta znajduje się wiele miejsc związanych z literaturą, a jeśli ktoś jest zainteresowany, może wybrać się na osobny spacer po nich.

==== Wzdłuż Kamy ====
[[Plik:П-9.jpg|thumb|upright=1.35|Lokomotywa parowa na stacji Perm-I]]
* {{zobacz
| name=Dworzec Perm I | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska | lat=58.020289| long=56.252531| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kolej przybyła do Permu nie ze stolic, ale ze wschodu. Odizolowana linia Gornozawodskaja z Permu do [[Jekaterynburg]]a (przez Chusovoy i [[Niżny Tagił]]) została zbudowana w latach 1874-78 w celu przeładunku towarów na statki w Permie i transportu ich dalej wzdłuż Kamy. Budynek stacji w stylu neorosyjskim (1878) zaprojektował petersburski architekt Peter Schreiber i dokładnie taki sam powstał na drugim końcu linii, w [[Jekaterynburg]]u - obecnie jest to stary dworzec z muzeum kolejnictwa. Zewnętrznie stacje Perm i Jekaterynburg nie są zbyt podobne, ponieważ w 1899 do Permu dodano drugą wieżę, co, co dziwne, bardzo do niej pasowało. W pobliżu znajdują się stare magazyny z końca XIX wieku i pomnik parowozu.
}}
* {{zobacz
| name=Sobór Pietropawłowski | alt= | url= | adres=ul. Sowiecka 1| lat=58.019167| long=56.255556| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Zakład Jegoszycha, z którego wywodzi się Perm, znajdował się, jak można się domyślić, nad rzeką Jegoszycha – wschodnią granicą współczesnego centrum Permu. W XIX wieku, po pożarach i odbudowie, miasto przesunęło się na zachód, a teren dawnej fabryki zaczął bardziej przypominać przedmieścia. Stojący w tym miejscu niepozorny kamienny kościół to ostatnia rzecz, która pozostała po fabryce. Został zbudowany w 1760 roku na miejscu drewnianego kościoła.
}}
[[Plik:Perm asv2019-05 img26 Monastyrskaya11.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Meszkowa]]
* {{zobacz
| name=Dom Meszkowa | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11| lat=58.01875| long=56.246756| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Historia najlepszych budynków Permu jest zaskakująco podobna: najpierw zbudowano zwykłą rezydencję, a następnie kupił ją kupiec, który zamówił niecodzienną dekorację. Tak było w przypadku słynnego dworu Gribuszynów, ale początek tego procesu dał Mikołaj Wasiljewicz Meszkow (1851-1933), właściciel statku parowego i filantrop, któremu przedrewolucyjny Perm zawdzięczał niemal wszystko: od własnego uniwersytetu po uratowanie prowincji przed głodem, który miał miejsce w 1891. Klasyczny dwór nad brzegiem rzeki Kamy został zbudowany jeszcze w 1820. W 1842 uległ zniszczeniu w wyniku pożaru i przez długi czas stał opuszczony. W latach 1887-89. Meszkow, który kupił dwór, odnowił budynek w duchu eklektyzmu i okazał się bardzo piękny - dom wygląda szczególnie dobrze od strony rzeki Kamy. Obecnie mieści się w nim muzeum historii lokalnej.
}}
* {{Znacznik|Skwer im. Reszetnikowa|58.018333|56.242222|typ=natura}}'''Skwer im. Reszetnikowa'''. Przed rewolucją główny deptak miasta, a jak na dzisiejsze standardy - mały publiczny ogród wzdłuż ulicy Monastyrskiej z pięknym widokiem na rzekę Kamę. Jego najbardziej rozpoznawalnym elementem był pomnik bohaterów wojny domowej - żeliwny monolit zbudowany w 1985 roku. Po drugiej stronie ulicy, na rogu ulic Monastyrskiej i Sibirskiej, dom Wierderewskiego jest przykładem rozwoju Permu po pożarze w 1842: parterowy drewniany dwór, ozdobiony kamieniem. Obok znajduje się Dom z Lwami (ul. Monastyrska 15) – typowy stalinowski budynek wybudowany w 1946 roku, z jakiegoś powodu ozdobiony postaciami lwów.
[[Plik:Пермская художественная галерея. Вид с Камы.jpg|thumb|upright=1.35|Sobór Przemienienia Pańskiego]]
* {{zobacz
| name=Sobór Przemienienia Pańskiego | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11| lat=58.016289| long=56.234606| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Majestatyczny sobór na początku Prospektu Komsomolskiego, na wysokim brzegu Kamy, mieści obecnie galerię sztuki. Jej ekspozycja jest nawet ciekawsza niż sam sobór, choć warto obejrzeć także jego zewnętrzną bryłę. Budowa świątyni wiąże się z przeniesieniem do Permu starego monasteru Pyskorskiego, który znajdował się w okolicach Usola, kilkaset kilometrów w górę biegu Kamy. Monaster przeniesiono w 1781 roku, równocześnie z nadaniem Permowi praw miejskich, natomiast sobór wzniesiono w latach 1798–1818. Jest to jeden z najwcześniejszych i najciekawszych zabytków klasycyzmu uralskiego, zaprojektowany najprawdopodobniej przez architektów ze stolicy. Wśród autorów projektu wymienia się pracującego w Petersburgu Gottlieba Paulsena, a nawet Matwieja Kazakowa. Skwer przed soborem nosi imię pisarza Dmitrija Mamina-Sibiriaka, którego pomnik oczywiście się tutaj znajduje. Pisarz spędził jednak w Permie jedynie kilka lat jako uczeń Permskiego Seminarium Duchownego, a swoją twórczość poświęconą Uralowi tworzył głównie w [[Jekaterynburg]]u. Ze skweru można zejść na nadbrzeże i podziwiać znakomity widok na rzekę Kamę.
}}
==== Głębiej w miasto ====
[[Plik:Perm Lenina13 A85c.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Gribuszyna]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img05 Permskaya67.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Tokarewej]]
[[Plik:Иудейский участок.jpg|thumb|upright=1.35|Nekropolia Jegoszychyńska]]
* {{zobacz
| name=Dom Gribuszyna | alt= | url= | adres=ul. Lenina 13a| lat=58.015833| long=56.253889| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Znany jako „dom z figurami” z powieści ''Doktor Żywago'' i sam w sobie niezwykle efektowny, ten pałacyk został zbudowany w latach 1895–1897 dla rodziny miejscowego urzędnika. Później budynek przeszedł na własność kupca Siergieja Michajłowicza Gribuszyna, który postanowił uczynić go bardziej okazałym. Polecił ozdobić fasadę bogatą sztukaterią, w tym licznymi maszkaronami, które – jak głosi miejscowa legenda – miały zostać wykonane na wzór twarzy jego córki. Dziś trudno jednoznacznie stwierdzić, komu w większym stopniu pałacyk zawdzięcza swój charakter: autorowi pierwotnego projektu, architektowi Aleksandrowi Turczewiczowi, preferującemu styl rosyjsko-bizantyjski z elementami neoklasycyzmu, czy też skłonnemu do efektownych rozwiązań właścicielowi. Efektem ich współpracy było jednak coś naprawdę wyjątkowego i łatwo zapadającego w pamięć – budynek, który specjaliści określają mianem „malowniczego modernizmu” (secesji). Jeszcze przed rewolucją pałacyk stał się najbardziej rozpoznawalnym zabytkiem Permu, co zwróciło na niego uwagę Borisa Pasternaka i znalazło odbicie w Doktorze Żywago. Obecnie w budynku mieszczą się instytucje Permskiego Centrum Naukowego.
}}
* {{zobacz
| name=Dom Tupicynów | alt= | url= | adres=ul. 25 Października 12 | lat=58.015556| long=56.248333| wskazówki=w pobliżu Ogrodu Teatralnego
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To bardziej stonowany przykład permskiego stylu kupieckiego – trzypiętrowa neoklasycystyczna rezydencja, zbudowana w 1888 roku według projektu Aleksandra Turczewicza dla rodziny Tupicynów, pionierów produkcji fosforu w Imperium Rosyjskim. Narożna wieżyczka zwieńczona kopułą została znakomicie wpisana w linię zabudowy ulicy i stanowi najbardziej charakterystyczny element budynku. Naprzeciwko znajduje się gmach Maryjskiego Gimnazjum Żeńskiego z 1884 roku – imponujący ceglany zabytek w stylu rosyjskim. Warto przejść dalej ulicą 25 Października wzdłuż budynku gimnazjum. Jego część położona dalej od ulicy Pietropawłowskiej była niegdyś bardzo piękną cerkwią domową. Choć świątynia nie zachowała się w pierwotnej formie, do dziś można dostrzec niektóre elementy dawnej architektury sakralnej.
}}
* {{zobacz
| name=Dom Tokarewej | alt= | url= | adres=ul. Permska 67 | lat=58.010833| long=56.240833| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Ten rzadko spotykany w centrum Permu drewniany dom wyróżnia się bogatą dekoracją snycerską, łączącą cechy tradycyjnego rosyjskiego teremku i secesji. Budynek wyznacza początek krótkiego deptaka na ulicy Permskiej, która jako jedna z nielicznych ulic w mieście zachowała w dużej mierze przedrewolucyjną zabudowę. Mimo to także tutaj pojawiły się już współczesne budynki ze szkła i betonu, kontrastujące z historycznym charakterem okolicy.
}}
* {{zobacz
| name=Nekropolia Jegoszychyńska | alt= | url= | adres= | lat=58.012578| long=56.269828| wskazówki=na wschód od centrum miasta, przed jarem rzeki Jegoszychy
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Nekropolia Jegoszychyńska to jedno z tych miejsc, które przypominają o gubernialnej przeszłości Permu. Na terenie cmentarza znajdują się aż dwie cerkwie prawosławne: jasnoniebieska ''Cerkiew Wszystkich Świętych'' w stylu klasycystycznym (1832) oraz okazała ''Cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej'' w stylu pseudoruskim (1905). Chowano tu również wyznawców innych religii. Na cmentarzu zachowały się kwatery katolicka, luterańska i muzułmańska, jednak szczególnie interesująca jest część żydowska – to jeden z nielicznych zachowanych w Rosji starych cmentarzy żydowskich. Pochówki zakończono w latach 50. XX wieku, dlatego niemal wszystkie groby pochodzą sprzed II wojny światowej, a wiele z nich jeszcze z czasów przedrewolucyjnych. Nekropolia zachęca do długich spacerów wśród zabytkowych nagrobków i pomników. W północnej części cmentarza, niedaleko placu Razgulaj i linii tramwajowej prowadzącej do Motowilichy, znajduje się widoczny z daleka wojenny pomnik „Matka Bolejąca”. Za nim usytuowano pomnik ofiar represji politycznych.
}}
=== Centrum sowieckie ===
Na zachód od Prospektu Komsomolskiego centrum Permu składa się głównie z wieżowców z czasów sowieckich. Bez względu na to, z której strony przyjedziesz do miasta, zobaczysz przede wszystkim ten krajobraz, który zachwyca tylko miłośników architektury lat 70. XX wieku. Jednak za lasem betonowych budynków kryje się kilka ciekawych obiektów historycznych.
[[Plik:Драм-театр.jpg|thumb|upright=1.35|Teatr Dramatyczny i zachodnia część Esplanady]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img48 Cathedral Mosque.jpg|thumb|upright=1.2|Meczet Katedralny]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img04 Theodosius Church.jpg|thumb|upright=1.2|Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego]]
* {{zobacz
| name=Esplanada | alt= | url= | adres=między ulicami Lenina i Pietropawłowską | lat=58.009237| long=56.222185| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To największy plac na Uralu. Jeszcze do połowy XX wieku stały tutaj zwykłe drewniane domy. Później zostały wyburzone, jednak terenu nie zabudowano, ponieważ jeden z permskich architektów zaproponował pozostawienie w tym miejscu otwartej przestrzeni. Ze względu na jej wydłużony kształt mieszkańcy szybko ochrzcili ją mianem „lotniska”. Z czasem przyjęła się bardziej elegancka, zapożyczona z języków zachodnich nazwa – Esplanada – i plac stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych widoków Permu. Esplanada ma formę prostokąta o wymiarach około 1000 × 300 metrów. Po jednej stronie znajduje się dziesięciopiętrowy ''Dom Sowietów'' (1973), którego surową, szarą bryłę ożywiają jedynie charakterystyczne wycięcie na wysokości siódmego piętra oraz ogromny herb ZSRR. Po przeciwnej stronie wznosi się bardziej awangardowy ''Teatr Dramatyczny'' (1974–1981). Dłuższe boki placu zabudowano natomiast bardzo różnorodnie – od niewielkich budynków przedrewolucyjnych po typowe wielopiętrowe bloki z okresu radzieckiego. Środek Esplanady pozostaje niemal pusty. Przestrzeń tę urozmaica jedynie stojący samotnie pomnik „Bohaterom Frontu i Zaplecza” z 1985 roku. Całość dobrze oddaje wyobrażenia urbanistów z połowy lat 70. XX wieku o estetyce przestrzeni miejskiej. Nie wszyscy jednak uznają ten efekt za szczególnie atrakcyjny, dlatego od wielu lat pojawiają się pomysły zabudowy Esplanady, budowy pod nią centrum handlowego lub przynajmniej stworzenia na jej powierzchni bardziej żywej przestrzeni kulturalnej. Jak dotąd najbardziej widocznym rezultatem tych dyskusji są fantazyjne ławki w kształcie słowa „ВЛАСТЬ” („Władza”) ustawione przed Domem Sowietów – jeden ze śladów permskiej „rewolucji kulturalnej” z połowy pierwszej dekady XXI wieku.
}}
* {{zobacz
| name=Meczet Katedralny | alt= | url=ul. Osińska 5 | adres= | lat=58.014088| long=56.227608| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Ten znakomity zabytek eklektyzmu z wyraźnie zaznaczonymi motywami tatarskimi stanowi ozdobę niezbyt atrakcyjnych kwartałów położonych na północ od Esplanady. Meczet wzniesiono w latach 1902–1903. W tym czasie w Permie mieszkało ponad półtora tysiąca muzułmanów, stanowiących kilka procent ludności miasta. Autorem projektu był miejscowy architekt Aleksandr Ożegow. W okresie radzieckim świątynia była zamknięta i nie pełniła funkcji religijnych, jednak szczęśliwie przetrwała bez większych zniszczeń. Obecnie meczet został odrestaurowany i z zewnątrz prezentuje się imponująco. Jego wnętrza są natomiast najprawdopodobniej współczesne i nie zachowały historycznego wystroju.
}}
* {{zobacz
| name=Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego | alt= | url=ul. Borczaninowa 11 | adres= | lat=58.005556| long=56.220833| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To sympatyczny zabytek w stylu pseudorosyjskim. Cerkiew została wzniesiona na początku XX wieku (1904–1910) i w tamtym czasie wśród mieszkańców nazywano ją „kupiecką”, ponieważ grunt pod jej budowę przekazał miejscowy kupiec. Pod względem dekoracji świątynia również ma „kupiecki” charakter – jest nieco przeładowana, ale jednocześnie bardzo barwna, szczególnie dziś, gdy ze wszystkich stron otaczają ją szare bloki wielopiętrowe. To kolejna realizacja architekta Aleksandra Ożegowa. W tym przypadku projekt nie wyróżnia się szczególną oryginalnością – w dużej mierze powtarza schemat garnizonowych świątyń budowanych w tym samym czasie w zachodniej części Imperium Rosyjskiego, m.in. w [[Bobrujsk]]u i [[Grodno|Grodnie]].
}}
* {{zobacz
| name=Sobór Trójcy Świętej. | alt= | url=ul. Monastyrska 95 | adres= | lat=58.0125| long=56.217233| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Nazwa „Słudska” pochodzi od Góry Słudskiej, na której wznosi się cerkiew, choć dziś sama góra jest mało widoczna, a otaczający świątynię krajobraz zmienił się nie do poznania. Jeśli cerkiew Wniebowstąpienia znajduje się jeszcze wśród zabudowy wielopiętrowej, to cerkiew Trójcy Świętej musi sąsiadować z szpitalem i strefą przemysłową. Jest to typowy kompleks sakralny połowy XIX wieku – pięciokopułowa „tonowska” katedra oraz bardzo wysoka dzwonnica (1842). Cerkiew została zamknięta po rewolucji, jednak już w 1944 roku ponownie otwarto ją do sprawowania liturgii, co wiąże się z jej obecnym statusem soboru katedralnego eparchii permskiej.
}}
=== Okolice dworca ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img54 Uspensky Convent.jpg|thumb|upright=1.2|Cerkiew Kazańska]]
* {{zobacz
| name=Cerkiew Kazańska. | alt= | url=ul. Plechanowa 39 | adres= | lat=58.0037 | long=56.2021 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=„Roerichowska świątynia” ukryta wśród podwórek blokowisk. Kazański klasztor Zaśnięcia Matki Bożej, założony na obrzeżach Permu w 1875 roku i zniszczony w pierwszych latach władzy radzieckiej, prawdopodobnie nie przetrwałby w historii ani w pamięci mieszkańców, gdyby nie powstała tu wyjątkowa Cerkiew Kazańska (1905–1908) – rodowa kaplica grobowa Kamieńskich, permskich mecenasów i opiekunów klasztoru. Autorstwo tej świątyni jest owiane tajemnicą: różne źródła przypisują projekt m.in. Michałowi Niestierowowi, Wiktorowi Wasniecowowi, Aleksandrowi Pokrowskiemu oraz Mikołajowi Roerichowi – czterem wybitnym twórcom początku XX wieku. Pewne jest jedynie to, że Roerich przygotowywał projekty ikonostasu (tzw. „Permski ikonostas”), który dziś znajduje się w Permskiej Galerii Sztuki, choć nie jest eksponowany. Pozostałe elementy autorstwa pozostają przedmiotem domysłów, choć w ogólnej stylistyce – surowości form, pskowskiej dzwonnicy i majolikowych dekoracjach – rzeczywiście można dostrzec wpływy Roericha. Klasztor został odrestaurowany w 1995 roku jako żeński i obecnie ponownie pełni funkcje religijne.
}}
[[Plik:Пермские ворота.jpg|thumb|upright=1.35|Bramy Permskie]]
* {{zobacz
| name=Bramy Permskie. | alt= | url=pl. Gajdara | adres= | lat=58.0045 | long=56.1935 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Bramy z drewnianych bali w formie trójwymiarowej litery „P” to jeden z bardziej kontrowersyjnych pomników permskiej „rewolucji kulturalnej”. Zostały zaprojektowane przez Nikołaja Polisskiego, pierwszego rosyjskiego artystę pracującego w nurcie land artu – w tym przypadku tworzącego instalacje i rzeźby z drewna. W mieście spotkały się z mieszanym odbiorem, ponieważ od początku miały charakter tymczasowy, jednak zostały hojnie sfinansowane z budżetu miasta. Jak na warunki Permu była to znacząca kwota, a sama idea została w dużej mierze zaczerpnięta z wcześniejszych realizacji tego samego autora w [[Moskwa|Moskwie]]. Co ciekawe, w stolicy instalacja przeszła bez większego echa, natomiast w Permie stała się szeroko komentowanym wydarzeniem. Bramy znajdują się w skwerze 250-lecia miasta, zaprojektowanym jako park kamieni uralskich – dziś w dużej mierze rozproszonych i zaginionych.
}}
* {{zobacz
| name=Miasteczko uniwersyteckie. | alt= | url=ul. Dzierżyńskiego / ul. Genkela | adres= | lat=58.0080 | long=56.1878 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Historia powstania Uniwersytetu Permskiego to jeden ciąg osobliwych zbiegów okoliczności. Gdy rozpoczęła się I wojna światowa, Niemcy rozpoczęli ofensywę w krajach bałtyckich, a władze Imperium Rosyjskiego zaczęły rozważać ewakuację z [[Tartu]] (Dorpat, Jurjew) tamtejszego uniwersytetu. Jako miejsce ewakuacji wybrano Perm, jednak profesorowie jednego z najstarszych i najbardziej prestiżowych uniwersytetów imperium nie byli chętni do przenosin do tak odległego i prowincjonalnego miasta. Ostatecznie pozostali w Inflantach, gdzie zagrożenie niemieckie wkrótce się zmniejszyło, a plan ewakuacji zarzucono. Do 1916 roku pomysł został praktycznie zapomniany, jednak Perm – a zwłaszcza jego główny mecenas, armator Mieszkow – nie porzucił ambicji stworzenia uczelni. Mimo trwającej wojny udało się uzyskać zgodę carskiego rządu na otwarcie uniwersytetu w Permie. Mieszkow, znany z niestabilnych decyzji filantropijnych, przeznaczył na potrzeby uczelni budynki na przemysłowych obrzeżach miasta – m.in. własną fabrykę garbarską, świeżo przebudowaną wcześniej na noclegownię. W pewnym sensie przesądziło to o późniejszym charakterze uniwersytetu. Dziś kampus ma dość przyjemny, studencki charakter, choć funkcjonuje z kontrolą dostępu, której rygor łagodzi dość swobodna atmosfera. Względnie zachowany historyczny wygląd ma dawny budynek noclegowni (II budynek przy ul. Genkela 7), przed którym stoi pomnik „Lenin i Gorki”, a także budynki III, IV i V, które zachowały ślady wczesnego przemysłowego modernizmu z początku XX wieku.
}}
=== Motowiłicha ===
[[Plik:Вышка, г. Пермь.jpg|thumb|upright=1|Pomnik bojowników rewolucji.]]
Dzielnica zakładu motowiłińskiego była przed rewolucją osobnym miastem. Geograficznie oddziela ją od centrum Permu jar rzeki Jegoszychy, za którym krajobraz wyraźnie się zmienia. Po jednej stronie, mimo współczesnej zabudowy, nadal wyczuwalna jest atmosfera gubernialnego miasta, po drugiej rozciąga się przemysłowe przedmieście. Radziecka zabudowa częściowo zatarła różnice między tymi obszarami, jednak nadal są one wyraźnie odczuwalne.

Współczesna zabudowa Motowiłichy to chaotyczne połączenie drewnianych domów, zabytków konstruktywizmu i bloków z wielkiej płyty wzdłuż ulicy Uralskiej – wschodniego przedłużenia ulicy Lenina. Całość znajduje się na wzgórzu, a u jego podnóża rozciąga się ogromny Motowiłiński Zakład, z dziesiątkami przedrewolucyjnych budynków, hałasem maszyn i przemysłową atmosferą.

Kilka kilometrów dalej droga schodzi w dół do zakładu (tu ulica Uralska przechodzi w ulicę Swerdłowa, a następnie w ulicę 1905 roku), prowadząc do niewielkiej dzielnicy niskiej zabudowy – tzw. starej Motowiłichy. Przypomina ona małe, prowincjonalne miasteczko na peryferiach Kraju Permskiego.

Znajdują się tu: muzeum zakładu z ekspozycją uzbrojenia, tama fabrycznego stawu oraz na wzgórzu pomnik bohaterów rewolucji 1905 roku. Kontrast z centrum Permu jest bardzo wyraźny, jednak bez wizyty w Motowiłice obraz miasta i jego historii pozostaje niepełny.

''Dojazd'': najlepiej tramwajami (nr 4, 8, 11) do pętli „mikrodzielnica Wisim”, która znajduje się kilkaset metrów od tamy i fabrycznego stawu. Górne kwartały Motowiłichy można oglądać z tramwaju, choć spacer również jest interesujący. Do Motowiłichy dojeżdża też kolej miejska.
* {{zobacz
| name=Tama Motowiłińska. | alt= | url=park na początku ul. 1905 roku | adres= | lat=58.0080 | long=56.1878 | wskazówki=Rajski Ogród
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Tama na rzece Motowiłiha została zbudowana na potrzeby huty miedzi, która działała tu w latach 1736–1863. Fabryka zbrojeniowa nie potrzebowała już tej infrastruktury wodnej, jednak tamę zachowano, a nawet odbudowano po powodzi, która miała miejsce w 1969 roku. W rejonie tamy urządzono niewielki skwer z urokliwymi mostkami i dość śmiałą nazwą „Rajski Ogród”. Ze starego zakładu motowiłińskiego nie zachowało się już nic. Znajdujący się w skwerze budynek Domu Ludowego powstał na przełomie XIX i XX wieku.
}}
[[Plik:Церковь Святой троицы Пермь.jpg|thumb|upright=1.35|Monaster Trójcy Świętej]]
* {{zobacz
| name=Monaster Trójcy Świętej. | alt= | url=ul. Wisimskaja 4 | adres= | lat=58.0372| long=56.3205| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwsza cerkiew pojawiła się w Motowiłice jeszcze pod koniec XVIII wieku. Już na początku XIX wieku została przebudowana w formie kamiennej, przy czym – jak się twierdzi – w dość nietypowym jak na tamte czasy (i tym bardziej na Ural) stylu rosyjskim. To, co można zobaczyć dziś, to w dużej mierze rekonstrukcja z końca lat 90. XX wieku (również w stylu rosyjskim), ponieważ w okresie radzieckim świątynię niemal całkowicie zniszczono, a na jej terenie umieszczono piekarnię. Obecnie znajduje się tu nie tylko cerkiew, ale cały monaster, który wyraźnie ożywia surowy krajobraz przemysłowego przedmieścia. Zasady w klasztorze są dość konserwatywne, dlatego bez wyraźnej potrzeby lepiej nie wchodzić na jego teren, choć sam widok z zewnątrz również jest interesujący.
}}
* {{zobacz
| name=Pomnik bojowników rewolucji. | alt= | url=ul. Wisimskaja 4 | adres= | lat=58.0372| long=56.3205| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwszy radziecki pomnik – permska wersja sierpa i młota.W grudniu 1905 roku w Motowiłice doszło do zbrojnego powstania robotników, brutalnie stłumionego przez policję.  Było to typowe dla tamtych czasów wydarzenie, które jednak miało poważne konsekwencje: część robotników przeszła do działalności partyzanckiej i ukrywała się w lasach przez kolejne dwa lata, przeprowadzając akcje przeciw policji, w tym również ekspropriacje, które były szczególnie popularną formą ich działalności. Tych partyzantów nazwano „łbowcami” (od nazwiska przywódcy, Aleksandra Łbowa). Pracujący w Permie w latach 1925–1927 Arkadij Gajdar poświęcił im nawet opowiadanie „Życie nic nie warte”. Do czasu ustanowienia władzy radzieckiej pamięć o wydarzeniach 1905 roku była w regionie wciąż żywa, dlatego już w 1920 roku na Górze Wysokiej („Wyszka”) wzniesiono pomnik zaprojektowany przez robotnika zakładu i uczestnika powstania – Wasilija Gomzikowa. To niekanoniczna wersja „sierpa i młota”, w której sierp jest klasyczny, natomiast młot ma formę parową – można tylko spekulować, jak potoczyłaby się historia, gdyby właśnie taki symbol znalazł się dwa lata później na herbie ZSRR. Z góry rozciąga się znakomity widok na zakład i całą Motowiłichę. Na Wyszkę można wejść schodami zaczynającymi się przy kładce dla pieszych na początku ulicy Mostowej. Oprócz pomnika na wzgórzu znajduje się także diorama poświęcona tym samym wydarzeniom.
}}
* {{zobacz
| name=Zakłady Motowiłińskie. | alt= | url=ul. Wisimskaja 4 | adres= | lat=58.034444| long=56.301389| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Działający od 1865 roku zakład zbrojeniowy specjalizuje się w produkcji artylerii, co łatwo zrozumieć po wizycie w znajdującym się tu muzeum. Historyczny charakter zakładu jest widoczny już z tego miejsca: zza linii kolejowej wyłania się para masywnych, przedrewolucyjnych budynków. Jednak „najlepszy widok na to miasto” rozciąga się z wcześniej wspomnianej Góry Wysokiej (Wyszki) albo z jednej z dwóch solidnych, żeliwnych klatek schodowych prowadzących z górnej części Motowiłichy do bram zakładu. Pierwsze schody zaczynają się w dalszej części skweru parku im. Siewierdłowa (PKiO im. Siewierdłowa), a drugie znajdują się nieco dalej i wychodzą na ulicę Siewierdłowa przy jej skrzyżowaniu z ulicą Iwanowską.
}}
[[Plik:ДК им. В. И. Ленина.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Kultury im. Lenina]]
* W '''górnej części Motowiłichy''' uwagę przyciągają zabytki konstruktywizmu – ''fabrika-kuchnia'' (ul. Uralska 85), szczęśliwie przekształcona w centrum handlowe;'' budynek technikum mechanicznego'' naprzeciwko (ul. Uralska 85) oraz położona na uboczu, dziś niemal zrujnowana ''przychodnia'' (ul. Lebiediewa 11). Na wschód od fabryki-kuchni, między ulicami Robotnic i Industrializacji (warto zwrócić uwagę na te nazwy!), znajduje się kwartał typowej zabudowy socjalistycznego miasta z początku lat 30. XX wieku. Jeszcze dalej na wschód pojawiają się drewniane domy (dobrze widoczne z tramwaju). W tej okolicy można również znaleźć malowniczą przedrewolucyjną ''wieżę ciśnień'' (ul. Anriego Barbusa 54) oraz ''stary szpital'' (ul. Graczowa 12).
[[Plik:Водонапорная_башня_на_улице_Анри_Барбюса.jpg|thumb|upright=1.35|Stara wieża ciśnień (ul. Anriego Barbusa)]]
* {{zobacz
| name=Dom Kultury im. Lenina. | alt= | url=ul. Uralska 93 | adres= | lat=58.023889| long=56.289444| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Dom Kultury zbudowany z okazji setnej rocznicy zakładów zbrojeniowych jest pod względem architektonicznym dość nietypowy: z „nadmiarem dekoracji” poradzono sobie tu w bardzo kreatywny sposób, pozostawiając klasyczny portyk, ale usuwając rzeźby, płaskorzeźby i inne ozdobne elementy. Stojący przed budynkiem popiersie Lenina – z pozoru zwykły element krajobrazu – został również zaprojektowany tak, aby harmonizował z masywną bryłą Domu Kultury. Los budynku jest osobliwy: nadal pełni funkcję domu kultury, ale jednocześnie należy do wspólnoty zielonoświątkowej.
}}
=== Na południe od centrum ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img46 Death Tower.jpg|thumb|upright=1.35|Wieża śmierci]]
Prospekt Komsomolski, z wszechobecnym bulwarem biegnącym przez środek, ciągnie się daleko na południe, sięgając samych obrzeży. Wzdłuż alei znajdują się nowoczesne rzeźby i osobliwe powojenne budynki.
* {{zobacz
| name=Wieża śmierci. | alt= | url= | adres=ul. Uralska 93 | lat=57.994896| long=56.253714| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jeden z rzadkich w Permie przykładów stalinowskiego empiru. Budynek ma wśród mieszkańców złą sławę, ponieważ został wzniesiony dla lokalnego Zarządu Spraw Wewnętrznych. Krąży o nim wiele miejskich legend – o więziennych piwnicach, zamurowanych robotnikach czy tajnych tunelach – choć w rzeczywistości wszystkie najciemniejsze epizody okresu stalinowskiego miały miejsce w innych lokalizacjach. Sam gmach w dalszej części alei Komsomolskiej powstał w latach 1949–1952. Po drugiej stronie placu Komsomolskiego warto zwrócić uwagę na dom nr 67 z ''monumentalnym panelem „Komsomoł w decydujących momentach historii”'', którymi uznano: wojnę domową, Wielką Wojnę Ojczyźnianą oraz lot człowieka w kosmos.
}}
* {{Znacznik|Skwer Motorowców|57.9848 |56.2532 |typ=natura}}'''Skwer Motorowców''', al. Komsomolski / ul. Czkałowa. Aleja Komsomolska kończy się przy bramie Permskich Zakładów Silnikowych, jednego z najważniejszych w Rosji producentów silników lotniczych. Zestaw popiersi w skwerze ma wyraźny wydźwięk polityczny: dwóch konstruktorów (A.D. Szwecow i P.S. Sołowjow) zestawiono z trzema działaczami państwowymi (Ordżonikidze, Swerdłow oraz A.G. Sołdatow, który nadzorował ewakuację zakładów zbrojeniowych na Ural). W centrum kompozycji znajduje się myśliwiec MiG-31, który latał na silnikach produkowanych w Permie.
=== Muzea ===
[[Plik:Пермская скульптура Параскева.jpg|thumb|upright=1|Paraskewa — permska drewniana rzeźba]]
[[Plik:20-inch ship's cast-iron cannon.JPG|thumb|upright=1.35|Permska „car-działo”]]
* {{zobacz
| name=[https://museumperm.ru/branch/dommeshkova Permskie Muzeum Krajoznawcze] | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11 | lat=58.0187| long=56.2468| wskazówki=Dom Mieszkowa
| tollfree=+7 (342) 257-18-09 | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=10:00–19:00 (nieczynne w poniedziałki), 💰 200 ₽. Dobre muzeum z ekspozycją poświęconą historii regionu oraz kolekcją przedmiotów tzw. permskiego stylu zwierzęcego (sztuka figuralna Uralu).
}}
* {{zobacz
| name=[https://museumperm.ru/branch/mpd Muzeum Permskich Starożytności] | alt= | url=| adres=ul. Sybirskaja 15 | lat=58.013949| long=56.2450097| wskazówki=Dom Mieszkowa
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=🕑 10:00–19:00 (nieczynne w poniedziałki), 💰 200 ₽. Jednym z okresów geologicznych odkrytych na Uralu jest perm, od którego nazwę wziął cały okres. Nic więc dziwnego, że w mieście działa własne muzeum paleontologiczne. Można tu zobaczyć m.in. kompletny szkielet mamuta oraz wiele innych „dziwnych stworzeń” – nie tylko tych z okresu permskiego, ale również znacznie „młodszych” zwierząt.
}}
* {{zobacz
| name=[https://permartmuseum.com/ Permska Galeria Sztuki] | alt= | url=| adres=Pr. Komsomolski 4 | lat=58.016389| long=56.234444| wskazówki=Sobór Przemienienia Pańskiego
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=🕑 wt–śr 10:00–19:00, czw 12:00–21:00, pt–sb 10:00–19:00, nd 11:00–19:00, 💰 200 ₽. Najważniejszym elementem tego muzeum jest kolekcja rzeźby drewnianej, która wyróżnia je na tle innych instytucji tego typu. Rosyjska Cerkiew prawosławna nigdy szczególnie nie wspierała rzeźby, a często wręcz ją zakazywała, dlatego obwód permski stał się niemal jedynym regionem Rosji, gdzie tradycja drewnianej rzeźby sakralnej była tak rozwinięta. Zbiory znajdują się na trzecim piętrze muzeum i obejmują kilkadziesiąt eksponatów, wywierających duże wrażenie. Na pierwszym piętrze znajduje się dość standardowa, choć solidna kolekcja sztuki rosyjskiej XVIII–XX wieku, a na drugim niewielki zbiór sztuki zachodnioeuropejskiej z kilkoma znanymi nazwiskami. Muzeum regularnie organizuje także interesujące wystawy czasowe.
}}
* {{zobacz
| name=Muzeum Historii Zakładów Motowiłińskich | alt= | url=| adres=ul. 1905 roku 20 | lat=58.035639| long=56.310183| wskazówki=Sobór Przemienienia Pańskiego
| tollfree=(342) 260-59-76. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=🕑 śr–pt 9:00–18:00, sb–nd 10:00–19:00, 💰 wstęp wolny. Nietypowo otwarte dla osób z zewnątrz muzeum zakładowe, którego główna ekspozycja znajduje się… na świeżym powietrzu. Prezentowane są tu różnorodne systemy artyleryjskie – od permskiej „car-działa” z połowy XIX wieku aż po rakiety balistyczne. Ekspozycja wewnętrzna ma bardziej „pokojowy” charakter: poświęcona jest historii zakładu, zaczynając od jego XVIII-wiecznego poprzednika – huty miedzi. Warto zwrócić uwagę na modele gigantycznych pras, walcarek oraz codzienne realia pracy metalurgów w XIX wieku. Brama terenu ekspozycji plenerowej jest na noc zamykana, ale część eksponatów można zobaczyć także przez ogrodzenie.
}}

== Aktywny wypoczynek ==
Można chodzić po muzeach, spacerować po parkach, a także wybrać się do Ust’-Kaczki — ośrodka leczniczego niedaleko Permu. Powietrze jest tu świeże, uralskie, a zimą temperatury spadają do −30°C. To raj dla cudzoziemców i mieszkańców południa Rosji, którzy chcą poznać prawdziwe rosyjskie mrozy.

=== Parki ===
[[Plik:Ротонда (Пермь).JPG|thumb|upright=1.35|Rotunda w Parku Gorkiego]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img65 Motovilikha Paradise Garden.jpg|thumb|upright=1.35|Kanał w Rajskim Ogrodzie]]
* {{Znacznik|Park im. Gorkiego|58.005 |56.248 |typ=natura}}'''[https://www.parkperm.ru/ Park im. Gorkiego]''', ul. Sybirskaja 49, 🕑 09:00–23:00; atrakcje: 11:00–22:00 (strefa dla dzieci działa tylko pt–nd i zamykana jest godzinę wcześniej), 💰 wstęp bezpłatny. Niewielki regularny park w centrum miasta, założony jeszcze na początku XIX wieku, dawny ogród miejski. Najważniejszą atrakcją jest historyczna rotunda z 1824 roku, zaprojektowana przez architekta I.I. Swiazjewa. W parku można również zobaczyć współczesne rzeźby oraz skorzystać z klasycznych atrakcji rozrywkowych, w tym diabelskiego młyna. Park oficjalnie zamykany jest na noc, choć w sezonie letnim bramy czasem pozostają otwarte.
* {{Znacznik|Rajski Ogród|58.03817 |56.32071 |typ=natura}}'''Rajski Ogród''', pl. Powstania (''ul. 1905 roku''), 🕑 całodobowo. Ogród w dzielnicy Motowiłicha został założony pod koniec XIX wieku na terenie nieczynnej huty miedzi. W czasach radzieckich nosił nazwę parku im. Siewierdłowa, a obecnie powrócił do swojej historycznej nazwy. W latach 2009–2010 przeszedł gruntowną rewitalizację. Obejmuje kanał (uregulowany odcinek rzeki Motowiłiha), tamę oraz staw motowiłiński. Po renowacji park zyskał także rotundę (współczesną, mniejszą wersję konstrukcji Swiazjewa) oraz sympatyczny pomnik psa-nurka. Według legendy pies miał uratować tonącego człowieka w stawie, jednak w rzeczywistości rzeźba została wykonana na zamówienie mieszkanki miasta ku pamięci jej zmarłego męża – znanego permskiego kynologa.

=== Rozrywka ===
* {{Znacznik|Wycieczka do fabryki słodyczy|58.0466098 |56.3197374|typ=atrakcja}}'''[https://candyfactoryperm.com/ Wycieczka do fabryki słodyczy]''', ul. Niekrasowa 35, ☎ +7 (342) 276-54-34, 🕑 pn–pt 8:30–17:00. Permska fabryka słodyczy określa się jako najstarsza na Uralu i Syberii, wywodząc swoją historię od założonej w 1892 roku „konfektorni” kupca Sudopłatowa. Od tamtego czasu zakład był kilkukrotnie zamykany i przekształcany, dlatego nie zachowały się tu żadne szczególnie historyczne elementy, jednak samo zwiedzanie produkcji jest możliwe.
:Wycieczki organizowane są dla grup liczących 20–40 osób, po wcześniejszej rezerwacji. Zaleca się zabranie zmiennego obuwia oraz wody do popijania podczas degustacji czekolady.
* {{Znacznik|Permski Teatr Opery i Baletu|58.015975 |56.246052 |typ=atrakcja}}'''[https://permopera.ru/en/ Permski Teatr Opery i Baletu]''', ul. Pietropawłowska 25a, ☏ +7 342 212-30-87. Jeden z najstarszych i znanych teatrów operowych i baletowych w Rosji, oferuje wydarzenia operowe i baletowe na wysokim poziomie. 
* {{Znacznik|Olympia Swimming Pool &amp; Spa|57.97656 |56.18697 |typ=atrakcja}}'''[https://olympiaperm.ru/ Olympia Swimming Pool &amp; Spa]''', ul. Mira, 41, ☏ +7 342 2567892. Czysty, nowoczesny i duży basen (50x25m) z trampoliną Basen 75 minut wejścia: od 500 руб

== Praca ==
Perm jest jednym z największych ośrodków przemysłowych w kraju. Przemysł rozwija się głównie na obrzeżach miasta, szczególnie przodują w tym dwie dzielnice: Ordżonikidżewski rejon (Орджоникидзевский район) i Industrialny rejon (Индустриальный район).

Spośród największych przedsiębiorstw zlokalizowanych w Permie warto wymienić: oddziały Łukoilu i Gazpromu, Morion (producenta oraz właściciela ośrodków badawczych ds. telekomunikacji), Fabryka Słodyczy Kamskaya (własność Nestlé), Sibur-Chimprom (przemysł petrochemiczny), PNPPK (produkcja oprzyrządowania samolotów i systemów nawigacji). Regionalne oddziały w mieście posiadają także największe krajowe banki, firmy maklerskie czy firmy inwestycyjne.

Średnia wypłata wśród ludności Permu w roku 2020 wyniosła 40 tysięcy rubli. Największy wzrost odnotowało wtedy górnictwo, telekomunikacja i branża bankowości. Zarobki mieszkańców regionu wahają się w przedziale 25 - 55 tysięcy rubli, co odpowiada około 1400 - 4200 złotych.

== Nauka ==
Perm jest dużym ośrodkiem naukowym, w którym koncentruje się wiele instytutów Oddziału Uralskiego Rosyjskiej Akademii Nauk, dziesiątki instytutów badawczych i projektowych, siedem instytucji szkolnictwa wyższego prowadzących różnorodne badania naukowe na tematy stosowane i podstawowe. Niektóre organizacje naukowe są zjednoczone w Perm Scientific Center of the Ural Branch of the Russian Academy of Sciences.

== Zakupy ==
Wraz z szybkim rozwojem miasta, nowe centra handlowe pojawiają się wszędzie. Zdecydowanie warto zobaczyć zawsze zatłoczony Bazar Centralny, z niezliczoną ilością kiosków i straganów, a także ogromnymi halami targowymi. Bazar znajduje się naprzeciwko dworca autobusowego, na samym początku alei Kosmonautowa. W Permie znajduje się również targ chiński, na którym sprzedaje się głównie odzież.

* {{Znacznik|'''TSUM'''|58.0117 |56.2377 |typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''TSUM''' (''Centralny Dom Towarowy'') pr. Komsomolski 21 (''róg ul. Lenina'') 🕑 10:00–21:00. Główny permski dom towarowy niewiele zmienił się od czasów radzieckich. Mieszczą się tu różne sklepy – od butików po bardziej codzienne punkty handlowe. Na parterze znajduje się supermarket „Semeja” (8:00–23:00), a na najwyższym piętrze działa kawiarnia.
* {{Znacznik|'''Centralny rynek'''|58.0019 |56.2261 |typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''Centralny rynek''' (TK „Centralny”) pl. Kołchozna. 🕑 8:00–18:00 (nieczynny w poniedziałki). Rynek, tradycyjnie nazywany „kołchoźnym”, przekształcił się w ogromną przestrzeń handlową, gdzie sprzedaje się niemal wszystko. Miejsce jest głośne, chaotyczne i raczej mało przyjemne.
* {{Znacznik|'''Bukinista'''|58.00479 |56.22955 |typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''Bukinista''', ul. Popowa 57 (''niedaleko Esplanady'') 🕑 10:00–21:00. Duży antykwariat, w którym można znaleźć wiele książek, w tym dość rzadkich, w bardzo przystępnych cenach.
* '''Центральный универмаг Мотовилихи''' (Central Mall Motowiliha) - Ul. 1905 Goda 18A - niewielkie centrum handlowe z supermarketem, salą zabaw i wieloma małymi butikami. W pobliżu przystanek tramwajowy i muzeum wyposażenia wojska rosyjskiego (Музей Мотовилихинских заводов).
* {{Znacznik|'''Awrora'''|57.986795|56.2161356|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''Аврора''' (Awrora) - Ul. Stachanowskaja 40A - spory dom targowy, przy granicy miasta. Duży wybór produktów zarówno w samym budynku, jak i sąsiednich pomniejszych. W promieniu kilkuset metrów 3 przystanki autobusowe, duże rondo, park, poczta oraz kilka lokali typu fast food.
* {{Znacznik|'''Domino'''|57.993427|56.2470644|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''[http://www.domino.ru/ Домино]''' (Domino) - Ul. Kujbyszewa 85A - mała galeria ze sklepem spożywczym, kafeterią, dużym wyborem AGD i odzieży. Niedaleko znajduje się Wieża Śmierci.
* {{Znacznik|'''Semya'''|58.0075391|56.261778|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''Centrum Handlowe Semya (Rodzinne)''', ul. Rewolucji, 13. 10:00-północ. Zawiera kino i mnóstwo rozrywek dla dzieci. edytować
* {{Znacznik|'''Iceberg'''|58.0085267|56.228148|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''[https://permiceberg.ru/ Iceberg]''', ul. Popova, 16. 10:00-21:00. 60 sklepów z odzieżą, elektroniką i salonem kosmetycznym. 
* '''[https://tczemlyanika.ru/ Tczemlyanika]''', aleja Parkovy, 17. 10:00-21:00. Duże centrum rabatowe.

== Gastronomia ==
W Permie nie ma wyraźnie wydzielonej „dzielnicy restauracyjnej” – gastronomia jest rozproszona po całym centrum. Na alei Komsomolskiej i ulicy Lenina znajdzie się wiele lokali na każdy gust. Oprócz zwykłych kawiarni i restauracji w mieście działa też dużo '''piekarni-bulangerii''', szczególnie sieć „Chlebnica”. Permskie piekarnie starają się łączyć najlepsze wypieki z regionów Prikamja: ogólnorosyjskie (pierogi/pierożki), uralskie (szangi), tatarskie (eleš, czebureki „ećpoczmaki”) oraz udmurckie (perepiecz). Jakość bywa jednak gorsza niż w miejscach pochodzenia tych potraw. Mimo to każda permska piekarnia nadaje się do szybkiej przekąski – są tam herbata i zwykle kilka stolików, choć kawy z ekspresu zazwyczaj się nie znajdzie. Sprzedaje się też okrągłe placki, które nie dorównują tatarskim oryginałom, ale są całkiem jadalne. Jednym z lokalnych specjałów są '''posiunczyki''' – smażone w oleju pierożki wielkości mniej więcej uszek/pierożków, z nadzieniem przypominającym czebureki. W idealnej wersji powinny „pryskać sokiem” (stąd nazwa), ale dziś takie spotyka się rzadko. W gastronomii zazwyczaj są raczej suche i średnio smaczne. Niektóre piekarnie otwierają się już o 7:00, natomiast kawiarnie – poza nielicznymi całodobowymi – zaczynają działać dopiero około 8:00.

=== Oszczędnie ===
* '''[https://skovorodka.com/ Naleśnikarnia „Skoworodka”]'''. Lokalna wersja naleśników typu fast food, oferująca również zupy, sałatki i owsiankę. Samoobsługa, sztućce bez plastiku. W mieście jest ponad dziesięć lokali, ale tylko kilka w centrum. Ceny: 100–150 rubli za porcję. 
** {{Znacznik|'''Skoworodka'''|58.01543 |56.24130 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}ul. Gazety Zvezda 12 (''centrum miasta''). 🕑 9:00–21:00. 
** {{Znacznik|'''Skoworodka'''|58.01230 |56.23370 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}ul. Pietropawłowska 57 (''centrum miasta''). 🕑 9:00–21:00. 
* {{Znacznik|'''ProTesto Pancake House'''|58.0374 |56.3182 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''ProTesto Pancake House''', ul. Goda 1905, 3 (''Motowilicha''). 🕑 10:00–21:00. Naleśniki i pierogi: 100–150 ₽. Nowoczesne podejście do fast foodu, serwujące naleśniki i pierogi pod prostym hasłem „smażymy i gotujemy”. Tace i samoobsługa, ale wciąż porządna zastawa stołowa i przyjemne wnętrze. Najlepsze miejsce do jedzenia w tej części Motowilichy. 
* {{Znacznik|'''Rossijanka'''|58.00745 |56.21900 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Kantyna „Rossijanka”''', ul. Lenina 74 (''Esplanada''). 🕑 10:00–20:00. Typowa kantyna, która istniała w tym miejscu od czasów radzieckich i od tamtej pory praktycznie nie uległa zmianie.

=== Umiarkowanie ===
* {{Znacznik|'''Wiechotka'''|58.00966 |56.24146 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Grill-bar „Wiechotka”''', ul. Katarzyny 88, 🕑 12:00–24:00, 💰 dania gorące: od 300 ₽. „Wiechotką” na Uralu i Syberii nazywa się myjkę (gąbkę do kąpieli), ale w lokalu takich „wiechotek” oczywiście nie ma – za to jest wszystko inne: oryginalny wystrój, nieformalny opis miejskich atrakcji, tradycyjne permskie potrawy oraz menu z dużą dawką humoru. Dobre posiunczyki i szangi. Wieczorami odbywają się koncerty.
* {{Znacznik|'''Rossijanka'''|58.011246 |56.23672 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Pierogarnia nr 2''' ul. Lenina 47 (''ścisłe centrum'') 🕑 11:00–2:00, 💰 porcja pierogów: od 250 ₽. Przytulne miejsce z lampami stojącymi i półkami z książkami. Przy odpowiednim nastawieniu można czerpać przyjemność także z eklektycznego, nieco chaotycznego wystroju, który miesza style i epoki – centralna permska kawiarnia próbowała zadowolić wszystkich, przez co nie zachowała jednolitej koncepcji. Jedzenie jest dobrej jakości – nie tylko pierogi, ale też szeroki wybór dań. Obsługa jest poprawna i nienarzucająca się.
* {{Znacznik|'''Permska kuchnia'''|57.998487|56.255984 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Kawiarnia-muzeum „Permska kuchnia”''', ul. Gaziety Zwiezda 75, ☎ 244-13-55, 🕑 9:00–23:00, 💰 dania gorące: od 400 ₽. Oddalone od centrum miejsce dla tych, którzy szukają lokalnej egzotyki, ale są już zmęczeni zwykłymi posiunczykami. Koncepcję stworzył radziecki kucharz-etnograf Siergiej Subotin. Restauracja serwuje dania oparte na recepturach ludów Prikamja (głównie Komi-Permiaków i Mansów) – czyli kuchnię północną, w której charakterystyczne jest szerokie wykorzystanie jagód oraz „pisti” – młodych pędów skrzypu. Jedzenie jest specyficzne i nie dla każdego, ale bardzo autentyczne – „do szpiku kości”.
* {{Znacznik|'''Zlata Husa'''|58.0051817 |56.2222499 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Czeska restauracja „Zlata Husa”''', ul. Borczaninowa 12, ☎ 238-36-42, 🕑 12:00–24:00, 💰 średni rachunek: 1000 ₽. Duża restauracja niedaleko centrum z letnim ogródkiem, odpowiednia zarówno dla grup znajomych, jak i rodzinnych obiadów. Menu stylizowane na czeskie, choć w dużej mierze pozostaje dość klasyczne. Wyróżnia się bogaty wybór piwa oraz możliwość zamawiania zestawów degustacyjnych.
* {{Znacznik|'''Staro-Kirpicznyj pereułok'''|58.0127627 |56.2444103 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Stary Ceglany Zaułek''' (Staro-Kirpicznyj pereułok), ul. Lenina 42. Popularne miejsce wśród lokalnych hipsterów i osób, które chciałyby nimi być. Tzw. art-klaster „Stary Ceglany Zaułek” nie jest łatwy do znalezienia – trzeba wejść przez bramę i przejść na podwórze od strony ulicy Lenina. Na pierwszy rzut oka wydaje się, że za przejściem nie może być nic poza niepewnymi przygodami, ale w środku znajduje się spokojny, klimatyczny kompleks połączonych dziedzińców z nowoczesnym wystrojem, pracowniami, zakamarkami i zmieniającymi się barami oraz kawiarniami. To dobre miejsce, by usiąść, porozmawiać o wrażeniach z miasta i zobaczyć „odwrotną stronę” współczesnego Permu. W weekendowe wieczory znalezienie wolnego miejsca jest tu jednak bardzo trudne i wymaga rezerwacji.

=== Ekskluzywnie ===
* {{Znacznik|'''Zlatibor'''|58.0058 |56.2166 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''[https://restzlatibor.ru/ Restauracja „Zlatibor”]''', ul. Pierska 200 (''obok Cerkwi Wniebowstąpienia''), 🕑 pn–sb 12:00–24:00, nd 12:00–23:00, 💰 dania gorące: od 500 ₽. Serbscy kelnerzy i autentyczna kuchnia bałkańska. Niezbyt tanio, ale na tle przeciętnej serbskiej restauracji w Rosji oferta jest bardzo różnorodna.
* {{Znacznik|'''Meduza'''|58.0058 |56.2166 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Kawiarnia „Meduza”''', ul. Lenina 64, ☎ 203-54-64. 🕑 12:00–24:00. Restauracja kuchni śródziemnomorskiej, specjalizująca się w daniach z owoców morza – co na oddalonym od morza Uralu zawsze oznacza wyższe ceny. Menu nie jest przesadnie rozbudowane, ale znajdziemy tu zarówno ośmiornice, ostrygi, węgorze, kraby kamczackie, przegrzebki i inne ryby, jak i klasyczne rolki „Philadelphia”. Warto podejść do tego ze spokojem – w końcu to rosyjska prowincja, a nie Lazurowe Wybrzeże.
* {{Znacznik|'''Czaika ZaZa'''|58.0213735 |56.25407 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Kawiarnia „Czaika ZaZa”''', ul. Monastyrska 2 (''przy dawnym dworcu rzecznym''), ☎ 214-14-44, 🕑 12:00–24:00. Dla mieszkańców Permu regularne wizyty w tym miejscu są oznaką prestiżu, a jednorazowe – sposobem na efektowne „zrobienie wrażenia”. Kawiarnia znajduje się na malowniczym brzegu Kamy i latem oferuje taras z widokiem na rzekę, most Komunalny i światła nabrzeża. To miejsce, gdzie można spędzić wieczór przy winie i kolacji, obserwując wielką rzekę, przepływające statki i mewy – z perspektywą rozciągającego się na horyzoncie miasta.

== Życie nocne ==
W mieście znajduje się wiele kawiarni, wszystkie serwujące specjały kulinarne. Jednym z najpopularniejszych barów jest sieć Coffee City (Кофе Сити).

* {{Znacznik|'''Augustine'''|58.00965 |56.24097 |typ=bar|url=|kolor=000000|treść=}}'''[http://augustine.site/ Augustine]''', Komsomolskij Prospekt 32, ☏ +7 342 212-75-04. Browar z bawarskim jedzeniem. 300-600 rubli.

== Festiwale, imprezy ==
* '''[http://www.arabesque.permonline.ru/news.html Арабеск]''' (Arabiesk) - coroczny konkurs baletowy, trwający kilka dni.
* '''[https://eng.flahertiana.ru/ Międzynarodowy Festiwal Filmów Dokumentalnych Flahertiana]''' - organizowany we wrześniu lub październiku.
* {{Znacznik|Międzynarodowy Festiwal Diagilewa|58.015975|56.246052|typ=atrakcja}}'''[https://diaghilevfest.ru/en/ Międzynarodowy Festiwal Diagilewa]''' (Дягилевский фестиваль) - wydarzenie prezentuje różne gatunki i ruchy artystyczne, style i formaty. Muzyka antyczna, badania tendencji muzyki współczesnej, niezwykłe interpretacje obok występów akademickich. Po nocnych wydarzeniach odbywają się poranne koncerty. &lt;bdi&gt;Festiwal trwa około dwóch tygodni i ma miejsce w różnych obiektach w mieście.&lt;/bdi&gt; Koszt wstępu wynosi o&lt;bdi&gt;d &lt;abbr&gt;500&lt;/abbr&gt; do &lt;abbr&gt;10 000 rubli&lt;/abbr&gt;. Zaleca się zakup biletów z wyprzedzeniem, ponieważ bilety na najpopularniejsze spektakle mogą zostać wyprzedane pierwszego dnia od uruchomienia sprzedaży.&lt;/bdi&gt;
* '''Białe Noce w Permie'''. Codzienne spektakle w czerwcu. 
* '''Festiwal Śniegu, Lód i Ogień''' (''Park Gorkiego/Park Rozrywki Gorkiego na Prospekcie Komsomolskim''). W ramach festiwalu odbywa się międzynarodowy konkurs rzeźb lodowych i śnieżnych, w którym rywalizują zespoły z całego świata. Luty.

== Noclegi ==
=== Oszczędnie ===
* {{Znacznik|'''Hostel P'''|58.0063566|56.2073307|typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''Hostel P''' (Хостел П), ul. Lenina 67 (''w centrum miasta''), ☏ +7 342 214-78-47. Hostel oferuje pralnię, pokój wypoczynkowy, kuchnię i przyjazną obsługę. Cena za pokój wieloosobowy: 400-1500 руб.

=== Umiarkowanie ===
* {{Znacznik|'''Amaks Premier'''|58.0156087|56.2365679|typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://perm.amaks-hotels.ru/en/booking/ Amaks Premier]''' (Hotel Amaks), ul. Monastyrskaja 43, ☏ +7 342 220-60-60, +7 342 212-24-94, +7 342 220-60-94, info@amaks.perm.ru. 163 pokoje. Personel posługuje się wieloma językami obcymi, w tym angielskim, włoskim i francuskim. Bulwar Kama, centralna ulica handlowa Komsomolski Prospekt oraz Teatr Opery i Baletu „Czajkowski” znajdują się w odległości spaceru. W hotelu znajduje się duży bar/restauracja z niedrogim menu a la carte, obok nowoczesnej kręgielni. Mały basen z sauną/banią w piwnicy. Od 2600 rub. 
* {{Znacznik|'''Hotel Astor'''|58.0132309|56.2396426|typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://astorhotel.ru/en/ Hotel Astor]''', ul. Petropavlovskaya 40, ☏ +7 342 212-2-212, rezerwacja@astorhotel.ru. Hotel trzygwiazdkowy z 17 pokojami. Singiel: od 3800 RUB; Podwójnie: od 4600 rub. 
* '''Hotel Gabriel''', Permskaya, 78a, ☏ +7 342 210-12-30. Singiel: od 3600 RUB; Podwójnie: od 5000 rub. 
* '''[https://www.facebook.com/profile.php?id=200519846648476&amp;_rdr Hilton Garden Inn Perm]''' (Hotel Hilton Garden Inn Perm), 45B, Mira Street, ☏ +7 342 -227-67-87, faks: +7 (342)-227-67-87, hotel@hgip.ru. Od 4500 rub. 
* '''[https://newstar.perm-hotels.ru/ Hotel New Star]''' (Nowa Gwiazda), Gazety Zvezda (ul. Gazety Zvezda), 38-B (na wschód od stacji kolejowej Perm II), ☏ +7 342 -220-68-01, info@newstar.perm.ru. Ekskluzywny hotel. Ponieważ budynek jest jednym z najwyższych w okolicy, z najwyższych pięter roztacza się panoramiczny widok na panoramę Permu. Singiel: od 4500 RUB; Podwójnie: od 5500 rub. 
* '''[https://www.prikamie-hotel.ru/ Prikamye Hotel]''' (Hotel Prikamie), Komsomolskiy pr., 27 (obok hotelu Ural), ☏ +7 342 270-02-40, info@prikamie-hotel.ru. Chociaż hotel jest dość duży, ma niewiele udogodnień. 
* {{Znacznik|'''Ural'''|58.0098753|56.2369119|typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://hotel-ural.com/en/main Ural]''' (Hotel Ural), 58, ul. Lenina, ☏ +7 342 -218-62-20, faks: +7 (342) 236-34-54. Największy hotel w Permie. Oprócz szerokiego wyboru klas pokoi, hotel oferuje szeroką gamę udogodnień. Chociaż niektóre części hotelu zostały odnowione, nadal ma on szary, radziecki wygląd. 
* {{Znacznik|'''Ural'''|58.0062147|56.2858808|typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''Holiday Inn Perm''' (Pearl), Gagarina Blvd. 65-A / ul. Gagarina, 65-A, ☏ +7 342 261-90-91. Budynek 10-piętrowy. Od 3500 rub.

== Kontakt ==

== Bezpieczeństwo ==
Miasto nie należy do najniebezpieczniejszych, ale warto zachować podstawowe zasady zabezpieczenia się np. przed napaścią czy kradzieżą. Zaleca się omijanie ślepych uliczek, cmentarzy czy ciemnych parków nocą. Za dnia można paść ofiarą kradzieży kieszonkowych w miejscach tłocznych jak chińskie sklepy albo bazary.

W przypadku nagłego wypadku czy zwykłej konsultacji można udać się do Szpitalu Klinicznego Kraju Permskiego (Пермская краевая клиническая больница), a w przypadku dzieci czy młodzieży do Szpitala Pediatrycznego nr.13 (Детская Больница № 13) przy ul. Lebiediewa 44.

== Informacje turystyczne ==

== Wyjazd ==
Opuszczając Perm warto odwiedzić jedną z kilku położonych niedaleko atrakcji:

* '''[http://www.perm36.ru/eng/ Perm-36]''' - oddalony 95 km na wschód od miasta znany obóz radzieckiego systemu Gułagów. Utworzone tu muzeum idealnie odwzorowuje smutny obraz syberyjskiego łagru, w którym zginęły tysiące więźniów. Cena wstępu wynosi 300 rubli dla dorosłych, 150 rubli dla młodzieży. W 3 środę każdego miesiąca os. do lat 18 wstęp bezpłatny. Miejscowość: Kuczino (Кучино).
* '''[http://www.museum.perm.ru/filiali/muzey-khohlovka Chochłowka]''' - ta położona 40 km na północ wioska stanowi  [[Kategoria:Kraj Permski]] jeden z niewielu tak dobrze zachowanych zespołów architektury drewnianej w Rosji. Skansen składa się z 20 domostw, spośród których najstarsze sięgają XVII wieku. Dodatkowo wokół rozpościerają się lasy i wody Kamy.
{{Użyteczny}}


{{Atrybucja}}
{{Jest w|Kraj Permski}}</text>
      <sha1>10dnfysj8s5jkc1jj2uzefzy97xcpz1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>157185</id>
      <parentid>157184</parentid>
      <timestamp>2026-06-04T10:00:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Informacje turystyczne */</comment>
      <origin>157185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73719" sha1="da5frz0dl4dux0307g7hitm81ujchtx" xml:space="preserve">{{Top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Perm
 |nazwa oryginalna = Пермь
 |widok            = Свято-Троицкая_(Слудская)_церковь_в_лучах_заката.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Coat_of_Arms_of_Perm.svg
 |mapa             = Perm in Russia.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Russia.svg|20px]] [[Rosja]] 
 |region           = [[Plik:Flag_of_Perm_Krai.svg|20px]] [[Kraj Permski]]
 |powierzchnia     = 800,5
 |wysokość         = 149
 |ludność          = 1 027 500
 |prefiks          = +7 342
 |kod pocztowy     = 614xxx
 |www              = https://gorodperm.ru/
}}
'''Perm''' ([[Rozmówki rosyjskie|ros]]. Пермь) to największe miasto i stolica [[Kraj Permski|Kraju Permskiego]] i jedno z miast [[Rosja|Rosji]] liczące ponad milion mieszkańców. Przed rewolucją było stolicą prowincji, a obecnie stanowi centrum rozległego regionu o niezwykłej przyrodzie i bogatej historii. Sam Perm został przytłoczony przez przemysł, który przekształcił miasto w konglomerat dymiących kominów, stref przemysłowych i budynków z czasów sowieckich, za którymi trudno dostrzec fragmenty przeszłości. Dla większości podróżnych Perm będzie jedynie wspomnieniem, ale jeśli jesteś naprawdę ciekawy, znajdziesz tu mnóstwo interesujących rzeczy do zobaczenia – od starych fabryk po muzeum rzeźby drewnianej, a majestatyczna rzeka Kama nikogo nie pozostawi obojętnym.

== Charakterystyka ==
Perm leży nad rzeką Kamą, nieco na południe od jej ujścia do Czusowej, na granicy dwóch zupełnie odmiennych stref naturalnych. Na południe od miasta rozciąga się lasostep, a na północ, za Czusową i Kamą, tajga. Nazwa Perm jest bardzo stara. Ludy północnego zachodu używały jej na określenie terenów dalekiego wschodu wzdłuż rzek Wyczegda i Kama (patrz też [[Kraj Permski]]). Współczesny Perm znajduje się na południu tego starożytnego regionu. Podobnie jak [[Twer]], Perm jest żeński. Mieszkańcy miasta nalegają, aby nazwę wymawiać z miękkim „r” – ''Perm''.

=== Historia ===
Perm to typowe miasto [[Ural]]u, wyrosłe z zakładów metalurgicznych: Jegoszycha (1723) i Motowilicha (1736). Zakład Jegoszycha nie działał długo, został zamknięty w 1788 roku. Jednak osada, która rozwinęła się wokół niego, stała się już miastem i otrzymała nazwę Perm. Zaledwie kilka lat później stał się również centrum prowincji, jednocząc niemal wszystkie miasta [[Ural]]u i związane z nimi gałęzie przemysłu. Przyczyn było kilka, z których jedna prawdopodobnie związana była z transportem: Perm, położony nad Kamą, był najdalej na wschód wysuniętym punktem, stosunkowo łatwo dostępnym z centralnej [[Rosja|Rosji]], zanim powstała kolej.

Perm zachował status stolicy prowincji aż do rewolucji. Znalazło to wyraźne odzwierciedlenie w wyglądzie miasta, choć pierwotna wersja prowincjonalnej zabudowy nie przetrwała pożaru z 1842 roku. Później próbowano budować z kamienia, ale z powodu braku środków wzniesiono również drewniane domy, tynkowane i malowane na kamień – kilka z tych „hybryd” przetrwało do dziś. Produkcja metalurgiczna zakładu Motowilicha ostatecznie zamarła w połowie XIX wieku, ale została zastąpiona produkcją broni, a przed rewolucją ogromna Permska Fabryka Armat zaopatrywała armię rosyjską w jedną piątą całego arsenału. Pojawiła się jednak bomba z opóźnionym zapłonem: duża fabryka miała liczny proletariat, więc nazwa Motowilicha kojarzy się obecnie przede wszystkim z rewolucyjnymi wydarzeniami z 1905 roku, które miały tu dość dramatyczny przebieg.

Perm poniósł kolejną porażkę podczas wojny domowej, kiedy to zarówno biali, jak i czerwoni spustoszyli miasto. Władze sowieckie najwyraźniej nie były zachwycone arystokratycznym Permem – w 1923 roku stolicę Uralu przeniesiono do proletariackiego [[Jekaterynburg]]a. Miasto pozostawało bez własnego regionu do 1938 roku, kiedy to utworzono obwód permski, późniejszy [[Kraj Permski]]. W latach 1940–1957 miasto nosiło nazwę Mołotow na cześć Wiaczesława Mołotowa, tego samego, który podpisał pakt Ribbentrop-Mołotow. Jednak ta postać polityczna urodziła się dość daleko stąd, w Kukarce (obecnie Sowieck), i nie miała bezpośredniego związku z Permem. 

=== Nowoczesność ===
W najnowszej historii [[Rosja|Rosji]] obwód permski aktywnie przyjął rolę regionu postępowego i innowacyjnego. Oleg Czirkunow, który objął urząd gubernatora w 2004 roku, zaprosił do miasta modnych moskiewskich projektantów, którzy natychmiast otworzyli w Permie muzeum sztuki współczesnej, ozdobili ulice spektakularnymi pomnikami, takimi jak litera „P” (ogłoszona symbolem Permu), i przedstawili napoleońskie plany przekształcenia Permu w najnowocześniejsze miasto Europy, jej kulturalną stolicę. Kiedy gubernator kilka lat później opuścił stanowisko i po cichu uciekł do tej samej Europy, wielu projektantów podążyło za nim, choć niektórzy pozostali, dzięki czemu życie kulturalne miasta pozostaje niezwykle tętniące. Perm to również doskonałe miejsce dla miłośników historii i tych, którzy lubią leniwe, przemyślane spacery: za palisadą nowoczesnych budynków kryją się fragmenty starożytności, rozległe widoki na Kamę i klimat dawnego uralskiego przemysłu. Warto zatrzymać się w mieście przynajmniej na jeden dzień, a biorąc pod uwagę muzea i okolicę, drugi lub trzeci dzień również nie będzie złym pomysłem.

=== Orientacja ===
Podobnie jak wiele miast położonych nad dużymi rzekami, Perm ma wydłużony kształt: ponad 40 km wzdłuż Kamy i zaledwie 5-6 km szerokości. Wszystkie interesujące dzielnice znajdują się na lewym (południowym) brzegu. '''Centrum''' miasta jest przesunięte na zachód. Zaczyna się w miejscu, gdzie [[Kolej Transsyberyjska]] łączy się ze starą Linią Gornozawodską biegnącą wzdłuż Kamy, i wzdłuż niezmiennej ulicy Lenina ciągnie się na wschód przez około 4 km: najpierw nowa część radziecka, a następnie (za Prospektem Komsomolskim) stara część gubernialna. Dzielą je ogromny (około kilometra długości!) plac zwany ''Esplanadą''. Na wschodzie zabudowa kończy się w wąwozie rzeki Jegoszycha, za którym zaczyna się '''Motowilicha''' – kolejna historyczna i godna uwagi dzielnica, utworzona wokół fabryki zbrojeniowej. Reszta Permu składa się ze stref przemysłowych, osiedli mieszkaniowych, osiedli fabrycznych i sektora prywatnego, gdzie nie ma nic do zobaczenia poza lokalnym kolorytem.

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
Do [[Moskwa|Moskwy]] jest 6-7 lotów (niektóre z nich odbywają się nocą) i jeden do [[Petersburg]]a. Istnieje również wiele lotów regionalnych do zachodniej [[Syberia|Syberii]] i na [[Ural]], ale nie są one regularnie obsługiwane. Wszystkie loty międzynarodowe są czarterami.

{{Znacznik|Lotnisko Bolszoje Sawino|57.914444|56.021111|typ=transport}}'''[https://aviaperm.ru/ Lotnisko Bolszoje Sawino]''' ({{IATA|PEE}}). ☎ Informacje: +7 (342) 299-17-71, kasa biletowa na lotnisku: +7 (342) 299-15-95. Loty krajowe odlatują z nowego Terminalu A, podczas gdy stary Terminal B obsługuje tylko kilka lotów międzynarodowych. Przejście z jednego terminalu do drugiego jest najwyraźniej niemożliwe, chyba że zjedziemy na Trasę Kosmonawtowa, co stanowi znaczny objazd (prawie 2 km). Nowy terminal obiecuje standardową infrastrukturę lotniska, w tym przechowalnię bagażu (443 ruble dziennie). 

''Jak dojechać'': Z dworca autobusowego na lotnisko należy wsiąść do autobusu podmiejskiego linii 108; Podróż trwa około pół godziny. Spodziewaj się 3-4 odjazdów na godzinę w godzinach 6:00-23:00. Taksówka do centrum miasta kosztuje od 400 ₽. Z centrum autobus jedzie do Terminalu A, następnie do Terminalu B, a stamtąd z powrotem do miasta.

Obok Terminalu B znajduje się [https://www.polethotel.ru/ Hotel Polet] (tel. +7 (342) 294-96-46, pokój jednoosobowy/dwuosobowy: 2900/4100 ₽). Po otwarciu nowego terminalu stał się on praktycznie bezużyteczny dla podróżnych, ponieważ większość lotów wymaga skorzystania z taksówki. Jeśli odlatujesz ze starego terminalu, możesz skorzystać z całodobowej restauracji hotelowej. Ceny są takie same jak na lotnisku, ale jest tam przytulniej i ciszej.

=== Koleją ===
Perm leży na północnej odnodze [[Kolej Transsyberyjska|Kolei Transsyberyjskiej]], między [[Kirow]]em a [[Jekaterynburg]]iem. Codziennie przejeżdża tędy siedem do ośmiu par pociągów: wszystkie syberyjskie z [[Petersburg]]a i niektóre z [[Moskwa|Moskwy]]. Rozkład jazdy nie jest jednak zbyt dogodny, ponieważ połowa pociągów kursuje o tej samej porze, praktycznie jeden po drugim.

Z [[Jekaterynburg]]a podróż trwa 5,5-6 godzin. Są tylko trzy pociągi dzienne (w tym Łastoczka), reszta kursuje w nocy. Z [[Kirow]]a podróż trwa 7,5-8 godzin, a z [[Głazow]]a 4,5-5 godzin. Nocny pociąg do [[Iżewsk]]a jest dość dogodny (7-8 godzin).

Pociągi podmiejskie docierają do [[Kungur]]u (2 godziny), [[Czusowoj]]u (3-3,5 godziny) i [[Kizieł|Kiziela]] (4,5 godziny).

[[Plik:Perm_I_Railway_Station.jpg|thumb|upright=1.35|Stary dworzec Perm I]]
{{Znacznik|Perm I|58.020048 |56.252410 |typ=transport}}'''Perm I''', ul. Monastyrskaja 5. Stary permski dworzec kolejowy, zbudowany dla linii Gornozawodskiej, która dotarła do miasta 30 lat przed powstaniem nowoczesnej [[Kolej Transsyberyjska|Kolei Transsyberyjskiej]]. Obecnie stacja obsługuje jedynie pociągi podmiejskie do Czusowskiej i Ugleuralskiej; pociągi dalekobieżne się tu nie zatrzymują. Mało prawdopodobne jest, aby przyjechać na tę stację lub z niej odjechać, ale sam budynek jest wart zobaczenia – to lokalny punkt orientacyjny i jeden z najwspanialszych rosyjskich dworców kolejowych XIX wieku. 

{{Znacznik|Perm II|58.004285 |56.180010 |typ=transport}}'''Perm II''', ulica Lenina 89. Główny dworzec kolejowy w mieście, na którym zatrzymują się wszystkie pociągi dalekobieżne i z którego odjeżdżają niektóre pociągi podmiejskie. Ten nowoczesny budynek, stosunkowo niewielki jak na standardy kolei transsyberyjskiej, znajduje się między liniami do Czusowskiej i [[Jekaterynburg]]a. Oprócz poczekalni znajduje się tam kawiarnia Strela (czynna od 9:00 do 21:00), niezbyt zachęcająca kawiarnia, oraz przyzwoita, całodobowa kawiarnia Kofe-Love – wydzielona część poczekalni z sofami i barem. Są tam również toalety. Stacja znajduje się na zachodnim krańcu Alei Lenina, 2,5 km od centrum (Esplanady) lub cztery przystanki komunikacją miejską.

=== Samochodem ===
Do Permu z zachodu prowadzą dwie drogi: odnoga autostrady [[Plik:M7-RUS.svg|25px]] przez [[Iżewsk]] (280 km) oraz nienumerowana autostrada z [[Kirow]]a (500 km). Stan obu dróg na 2021 rok był zadowalający. Droga do [[Jekaterynburg]]a (360 km) jest doskonała, w większości dwupasmowa, z licznymi poszerzeniami i pasami do wyprzedzania na wzniesieniach. Przed [[Jekaterynburg]]iem jest to autostrada czteropasmowa, a w pobliżu Permu – sześciopasmowa. Do [[Iżewsk]]a można również dojechać lewym brzegiem Kamy, przekraczając rzekę w [[Czajkowski]]m, lub prawym brzegiem, ale przez [[Wotkińsk]]: wszystkie te trasy są mniej więcej równoważne. Nie ma oczywistej drogi do [[Ufa|Ufy]] (470–550 km); trzeba będzie skorzystać z dróg lokalnych.

Jeśli przejeżdżasz przez Perm tranzytem, ​​skorzystaj z obwodnicy: miasto ma duże odległości i bardzo zatłoczone drogi. Do [[Bieriezniki|Bierieznik]], [[Solikamsk]]a i [[Czusowoj]]u można dojechać rzeką Kamą przez miasto lub obwodnicą. Na Kamie znajdują się tylko trzy mosty: most obwodowy na zachodnim krańcu miasta, most Komunalny w centrum oraz zapora Kamskiej Elektrowni Wodnej na północnym krańcu Permu.

Cała centralna część miasta jest objęta strefą płatnego parkowania w dni powszednie. Znalezienie wolnego miejsca może być trudne. Aktualne informacje o cenach i metodach płatności można znaleźć na stronie internetowej operatora lub na tablicach informacyjnych przy ulicach.

=== Autobusem ===
W Kraju Permskim nie ma wielu linii kolejowych, więc komunikacja autobusowa jest dobrze rozwinięta. Transport poza region jest znacznie rzadszy: na przykład autobusy do [[Jekaterynburg]]a (7 godzin) kursują tylko 2-3 razy dziennie, często w nocy, a do [[Kirow]]a nie ma żadnych połączeń. Więcej autobusów kursuje na południe: do [[Iżewsk]]a (5 godzin) 5-6 razy dziennie, a do [[Ufa|Ufy]] (10-11 godzin) bezpośrednie połączenia są dostępne kilka razy dziennie. 

{{Znacznik|Dworzec Autobusowy Centralny|58.002348 |56.23230 |typ=transport}}'''Dworzec Autobusowy Centralny''', ul. Rewolucji 68. ☎ +7 (342) 236-43-00, +7 (342) 236-44-34. 🕑 5:00 - 22:40. Stary budynek pełen straganów z samsą i innymi wypiekami wątpliwej jakości. Po drugiej stronie ulicy znajduje się rozległy i raczej mało zachęcający targ centralny. Obok dworca autobusowego znajduje się nowe centrum handlowe z supermarketem Piateroczka, a tuż przy placu McDonald's (7:00–23:00). Przechowalnia bagażu: 90 ₽/doba. Esplanada znajduje się niecały kilometr od dworca autobusowego; można tam dojść pieszo. 

{{Znacznik|Dworzec autobusowy Jużnaja|57.974564 |56.262217 |typ=transport}}'''Dworzec autobusowy Jużnaja''', ul. Iżewskaja 2. 🕑 5:45–21:45. To ostatni przystanek autobusów do [[Kungur]]u i kilku innych miejsc.

=== Statkiem ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img35 River station.jpg|thumb|upright=1.35|Stacja rzeczna]]
Od dawna nie ma regularnych rejsów po Kamie. Rejsy odbywają się kilka razy w miesiącu, wiele z nich wypływa z Permu, a czasami kontynuuje do [[Moskwa|Moskwy]] lub [[Astrachań|Astrachania]]. Tylko bardzo rzadkie rejsy rzeczne w górę Kamy.

{{Znacznik|Dworzec Rzeczny|58.0207 |56.2513 |typ=transport}}'''[http://rechnojvokzalperm.ru/ Dworzec Rzeczny]''', ulica Monastyrskaja (''w pobliżu stacji Perm I''). Ten piękny przedwojenny budynek (wybudowany w 1940 roku) dawno przestał pełnić swoją funkcję i został przekształcony w muzeum. Obecnie mieści się w nim multimedialna wystawa „Rosja – Moja Historia”.

== Komunikacja ==
{{mapa|58.00555|56.24279|zoom=12|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar,metro,praca}}
[[Plik:Perm asv2019-05 img23 Kama River.jpg|thumb|upright=1.35|Pociąg miejski wzdłuż rzeki Kama]]
Autobusy i tramwaje. Godziny kursowania: od 5:30 do 23:30. Trasy i rozkłady jazdy są dostępne na [https://www.gortransperm.ru/ stronie internetowej miejskiego transportu]. '''Przejazd''' kosztuje 33 ruble (stan na 2022). W ciągu 40 lub 60 minut (czas zależy od numeru linii) można dokonać jednej przesiadki za 17 rubli. Opłata u konduktora gotówką lub zbliżeniową kartą bankową. W Permie funkcjonuje także [https://xn--59-jlcdkn1aeeel.xn--p1ai/ karta miejska „Malachit”] (kaucja za kartę: 50 rubli), która działa jako portmonetka elektroniczna lub bilet dobowy (124 ruble). Kartę można kupić w oddziałach banku „Pochtobank” oraz w punktach o nazwie „Centralna Kasa”. Doładowanie jest możliwe przez bankomaty Sbierbanku lub usługę Sberbank Online.

Plany lokalnych władz dotyczące rozwoju miejskiej kolei elektrycznej nie cechują się dużą konsekwencją. Pomysł całkowitego zamknięcia linii biegnącej wzdłuż Kamy, łączącej dwa miejskie dworce, został zastąpiony entuzjazmem dla aktywnego rozwoju połączeń podmiejskich. Według stanu na 2022 rok pociągi elektryczne kursują ze stacji Perm-2 przez Perm-1 w kierunku Elektrowni Wodnej na Kamie co pół godziny rano i wieczorem, z długą przerwą w środku dnia. Pociągami tymi wygodnie dojechać do dzielnicy Motowilicha, a z okien można podziwiać nietypowe widoki. Jednak w drogę powrotną najprawdopodobniej wybierzesz już zwykły transport naziemny.

== Warto zobaczyć ==
Jeśli jesteś w Permie tylko na krótko, wybierz się na spacer po centrum miasta – najlepiej ulicą Monastyrską wzdłuż rzeki Kamy, a stamtąd do meczetu katedralnego. Odwiedź galerię sztuki, aby zobaczyć permskie drewniane rzeźby, a następnie udaj się do Motowilichy i zwiedzaj okolicę z Góry Wyszki. Ten minimalistyczny plan zwiedzania można z łatwością zrealizować w pół dnia, a dzięki niemu zyskasz dobry pogląd na miasto.

=== Centrum prowincjonalne ===
Stare centrum Permu ogranicza rzeka Kama na północy, Prospekt Komsomolski na zachodzie, wąwóz rzeki Jegoszycha na wschodzie i rozciąga się mniej więcej do ulicy Puszkina na południu. Ta część miasta jest dobrze przygotowana dla turystów. Perm był podobno pierwszym miastem w [[Rosja|Rosji]], które wytyczyło specjalny szlak turystyczny – zieloną linię narysowaną na asfalcie: około 40 punktów orientacyjnych, każdy z dobrze opisanym szyldem. Bardziej kontrowersyjną inicjatywą była czerwona linia, poświęcona celebrytom mieszkającym w Permie i ich związkom. Budynki wzdłuż czerwonej linii również są w większości zabytkowe, ale napisy na szyldach przypominają niekiedy artykuły z tabloidów.

Jako stolica [[Ural]]u, Perm, miasto prowincjonalne, przyciągał wielu celebrytów, którzy później o nim pisali. Choć Czechow dość trafnie umiejscowił akcję swojej sztuki „Trzy siostry” w Permie, autor „Doktora Żywago” nie poczynił żadnych bezpośrednich twierdzeń, Perm jest również (i nie bez powodu) uważany za inspirację dla miasta Jurjatina. W centrum miasta znajduje się wiele miejsc związanych z literaturą, a jeśli ktoś jest zainteresowany, może wybrać się na osobny spacer po nich.

==== Wzdłuż Kamy ====
[[Plik:П-9.jpg|thumb|upright=1.35|Lokomotywa parowa na stacji Perm-I]]
* {{zobacz
| name=Dworzec Perm I | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska | lat=58.020289| long=56.252531| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kolej przybyła do Permu nie ze stolic, ale ze wschodu. Odizolowana linia Gornozawodskaja z Permu do [[Jekaterynburg]]a (przez Chusovoy i [[Niżny Tagił]]) została zbudowana w latach 1874-78 w celu przeładunku towarów na statki w Permie i transportu ich dalej wzdłuż Kamy. Budynek stacji w stylu neorosyjskim (1878) zaprojektował petersburski architekt Peter Schreiber i dokładnie taki sam powstał na drugim końcu linii, w [[Jekaterynburg]]u - obecnie jest to stary dworzec z muzeum kolejnictwa. Zewnętrznie stacje Perm i Jekaterynburg nie są zbyt podobne, ponieważ w 1899 do Permu dodano drugą wieżę, co, co dziwne, bardzo do niej pasowało. W pobliżu znajdują się stare magazyny z końca XIX wieku i pomnik parowozu.
}}
* {{zobacz
| name=Sobór Pietropawłowski | alt= | url= | adres=ul. Sowiecka 1| lat=58.019167| long=56.255556| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Zakład Jegoszycha, z którego wywodzi się Perm, znajdował się, jak można się domyślić, nad rzeką Jegoszycha – wschodnią granicą współczesnego centrum Permu. W XIX wieku, po pożarach i odbudowie, miasto przesunęło się na zachód, a teren dawnej fabryki zaczął bardziej przypominać przedmieścia. Stojący w tym miejscu niepozorny kamienny kościół to ostatnia rzecz, która pozostała po fabryce. Został zbudowany w 1760 roku na miejscu drewnianego kościoła.
}}
[[Plik:Perm asv2019-05 img26 Monastyrskaya11.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Meszkowa]]
* {{zobacz
| name=Dom Meszkowa | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11| lat=58.01875| long=56.246756| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Historia najlepszych budynków Permu jest zaskakująco podobna: najpierw zbudowano zwykłą rezydencję, a następnie kupił ją kupiec, który zamówił niecodzienną dekorację. Tak było w przypadku słynnego dworu Gribuszynów, ale początek tego procesu dał Mikołaj Wasiljewicz Meszkow (1851-1933), właściciel statku parowego i filantrop, któremu przedrewolucyjny Perm zawdzięczał niemal wszystko: od własnego uniwersytetu po uratowanie prowincji przed głodem, który miał miejsce w 1891. Klasyczny dwór nad brzegiem rzeki Kamy został zbudowany jeszcze w 1820. W 1842 uległ zniszczeniu w wyniku pożaru i przez długi czas stał opuszczony. W latach 1887-89. Meszkow, który kupił dwór, odnowił budynek w duchu eklektyzmu i okazał się bardzo piękny - dom wygląda szczególnie dobrze od strony rzeki Kamy. Obecnie mieści się w nim muzeum historii lokalnej.
}}
* {{Znacznik|Skwer im. Reszetnikowa|58.018333|56.242222|typ=natura}}'''Skwer im. Reszetnikowa'''. Przed rewolucją główny deptak miasta, a jak na dzisiejsze standardy - mały publiczny ogród wzdłuż ulicy Monastyrskiej z pięknym widokiem na rzekę Kamę. Jego najbardziej rozpoznawalnym elementem był pomnik bohaterów wojny domowej - żeliwny monolit zbudowany w 1985 roku. Po drugiej stronie ulicy, na rogu ulic Monastyrskiej i Sibirskiej, dom Wierderewskiego jest przykładem rozwoju Permu po pożarze w 1842: parterowy drewniany dwór, ozdobiony kamieniem. Obok znajduje się Dom z Lwami (ul. Monastyrska 15) – typowy stalinowski budynek wybudowany w 1946 roku, z jakiegoś powodu ozdobiony postaciami lwów.
[[Plik:Пермская художественная галерея. Вид с Камы.jpg|thumb|upright=1.35|Sobór Przemienienia Pańskiego]]
* {{zobacz
| name=Sobór Przemienienia Pańskiego | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11| lat=58.016289| long=56.234606| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Majestatyczny sobór na początku Prospektu Komsomolskiego, na wysokim brzegu Kamy, mieści obecnie galerię sztuki. Jej ekspozycja jest nawet ciekawsza niż sam sobór, choć warto obejrzeć także jego zewnętrzną bryłę. Budowa świątyni wiąże się z przeniesieniem do Permu starego monasteru Pyskorskiego, który znajdował się w okolicach Usola, kilkaset kilometrów w górę biegu Kamy. Monaster przeniesiono w 1781 roku, równocześnie z nadaniem Permowi praw miejskich, natomiast sobór wzniesiono w latach 1798–1818. Jest to jeden z najwcześniejszych i najciekawszych zabytków klasycyzmu uralskiego, zaprojektowany najprawdopodobniej przez architektów ze stolicy. Wśród autorów projektu wymienia się pracującego w Petersburgu Gottlieba Paulsena, a nawet Matwieja Kazakowa. Skwer przed soborem nosi imię pisarza Dmitrija Mamina-Sibiriaka, którego pomnik oczywiście się tutaj znajduje. Pisarz spędził jednak w Permie jedynie kilka lat jako uczeń Permskiego Seminarium Duchownego, a swoją twórczość poświęconą Uralowi tworzył głównie w [[Jekaterynburg]]u. Ze skweru można zejść na nadbrzeże i podziwiać znakomity widok na rzekę Kamę.
}}
==== Głębiej w miasto ====
[[Plik:Perm Lenina13 A85c.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Gribuszyna]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img05 Permskaya67.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Tokarewej]]
[[Plik:Иудейский участок.jpg|thumb|upright=1.35|Nekropolia Jegoszychyńska]]
* {{zobacz
| name=Dom Gribuszyna | alt= | url= | adres=ul. Lenina 13a| lat=58.015833| long=56.253889| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Znany jako „dom z figurami” z powieści ''Doktor Żywago'' i sam w sobie niezwykle efektowny, ten pałacyk został zbudowany w latach 1895–1897 dla rodziny miejscowego urzędnika. Później budynek przeszedł na własność kupca Siergieja Michajłowicza Gribuszyna, który postanowił uczynić go bardziej okazałym. Polecił ozdobić fasadę bogatą sztukaterią, w tym licznymi maszkaronami, które – jak głosi miejscowa legenda – miały zostać wykonane na wzór twarzy jego córki. Dziś trudno jednoznacznie stwierdzić, komu w większym stopniu pałacyk zawdzięcza swój charakter: autorowi pierwotnego projektu, architektowi Aleksandrowi Turczewiczowi, preferującemu styl rosyjsko-bizantyjski z elementami neoklasycyzmu, czy też skłonnemu do efektownych rozwiązań właścicielowi. Efektem ich współpracy było jednak coś naprawdę wyjątkowego i łatwo zapadającego w pamięć – budynek, który specjaliści określają mianem „malowniczego modernizmu” (secesji). Jeszcze przed rewolucją pałacyk stał się najbardziej rozpoznawalnym zabytkiem Permu, co zwróciło na niego uwagę Borisa Pasternaka i znalazło odbicie w Doktorze Żywago. Obecnie w budynku mieszczą się instytucje Permskiego Centrum Naukowego.
}}
* {{zobacz
| name=Dom Tupicynów | alt= | url= | adres=ul. 25 Października 12 | lat=58.015556| long=56.248333| wskazówki=w pobliżu Ogrodu Teatralnego
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To bardziej stonowany przykład permskiego stylu kupieckiego – trzypiętrowa neoklasycystyczna rezydencja, zbudowana w 1888 roku według projektu Aleksandra Turczewicza dla rodziny Tupicynów, pionierów produkcji fosforu w Imperium Rosyjskim. Narożna wieżyczka zwieńczona kopułą została znakomicie wpisana w linię zabudowy ulicy i stanowi najbardziej charakterystyczny element budynku. Naprzeciwko znajduje się gmach Maryjskiego Gimnazjum Żeńskiego z 1884 roku – imponujący ceglany zabytek w stylu rosyjskim. Warto przejść dalej ulicą 25 Października wzdłuż budynku gimnazjum. Jego część położona dalej od ulicy Pietropawłowskiej była niegdyś bardzo piękną cerkwią domową. Choć świątynia nie zachowała się w pierwotnej formie, do dziś można dostrzec niektóre elementy dawnej architektury sakralnej.
}}
* {{zobacz
| name=Dom Tokarewej | alt= | url= | adres=ul. Permska 67 | lat=58.010833| long=56.240833| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Ten rzadko spotykany w centrum Permu drewniany dom wyróżnia się bogatą dekoracją snycerską, łączącą cechy tradycyjnego rosyjskiego teremku i secesji. Budynek wyznacza początek krótkiego deptaka na ulicy Permskiej, która jako jedna z nielicznych ulic w mieście zachowała w dużej mierze przedrewolucyjną zabudowę. Mimo to także tutaj pojawiły się już współczesne budynki ze szkła i betonu, kontrastujące z historycznym charakterem okolicy.
}}
* {{zobacz
| name=Nekropolia Jegoszychyńska | alt= | url= | adres= | lat=58.012578| long=56.269828| wskazówki=na wschód od centrum miasta, przed jarem rzeki Jegoszychy
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Nekropolia Jegoszychyńska to jedno z tych miejsc, które przypominają o gubernialnej przeszłości Permu. Na terenie cmentarza znajdują się aż dwie cerkwie prawosławne: jasnoniebieska ''Cerkiew Wszystkich Świętych'' w stylu klasycystycznym (1832) oraz okazała ''Cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej'' w stylu pseudoruskim (1905). Chowano tu również wyznawców innych religii. Na cmentarzu zachowały się kwatery katolicka, luterańska i muzułmańska, jednak szczególnie interesująca jest część żydowska – to jeden z nielicznych zachowanych w Rosji starych cmentarzy żydowskich. Pochówki zakończono w latach 50. XX wieku, dlatego niemal wszystkie groby pochodzą sprzed II wojny światowej, a wiele z nich jeszcze z czasów przedrewolucyjnych. Nekropolia zachęca do długich spacerów wśród zabytkowych nagrobków i pomników. W północnej części cmentarza, niedaleko placu Razgulaj i linii tramwajowej prowadzącej do Motowilichy, znajduje się widoczny z daleka wojenny pomnik „Matka Bolejąca”. Za nim usytuowano pomnik ofiar represji politycznych.
}}
=== Centrum sowieckie ===
Na zachód od Prospektu Komsomolskiego centrum Permu składa się głównie z wieżowców z czasów sowieckich. Bez względu na to, z której strony przyjedziesz do miasta, zobaczysz przede wszystkim ten krajobraz, który zachwyca tylko miłośników architektury lat 70. XX wieku. Jednak za lasem betonowych budynków kryje się kilka ciekawych obiektów historycznych.
[[Plik:Драм-театр.jpg|thumb|upright=1.35|Teatr Dramatyczny i zachodnia część Esplanady]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img48 Cathedral Mosque.jpg|thumb|upright=1.2|Meczet Katedralny]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img04 Theodosius Church.jpg|thumb|upright=1.2|Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego]]
* {{zobacz
| name=Esplanada | alt= | url= | adres=między ulicami Lenina i Pietropawłowską | lat=58.009237| long=56.222185| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To największy plac na Uralu. Jeszcze do połowy XX wieku stały tutaj zwykłe drewniane domy. Później zostały wyburzone, jednak terenu nie zabudowano, ponieważ jeden z permskich architektów zaproponował pozostawienie w tym miejscu otwartej przestrzeni. Ze względu na jej wydłużony kształt mieszkańcy szybko ochrzcili ją mianem „lotniska”. Z czasem przyjęła się bardziej elegancka, zapożyczona z języków zachodnich nazwa – Esplanada – i plac stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych widoków Permu. Esplanada ma formę prostokąta o wymiarach około 1000 × 300 metrów. Po jednej stronie znajduje się dziesięciopiętrowy ''Dom Sowietów'' (1973), którego surową, szarą bryłę ożywiają jedynie charakterystyczne wycięcie na wysokości siódmego piętra oraz ogromny herb ZSRR. Po przeciwnej stronie wznosi się bardziej awangardowy ''Teatr Dramatyczny'' (1974–1981). Dłuższe boki placu zabudowano natomiast bardzo różnorodnie – od niewielkich budynków przedrewolucyjnych po typowe wielopiętrowe bloki z okresu radzieckiego. Środek Esplanady pozostaje niemal pusty. Przestrzeń tę urozmaica jedynie stojący samotnie pomnik „Bohaterom Frontu i Zaplecza” z 1985 roku. Całość dobrze oddaje wyobrażenia urbanistów z połowy lat 70. XX wieku o estetyce przestrzeni miejskiej. Nie wszyscy jednak uznają ten efekt za szczególnie atrakcyjny, dlatego od wielu lat pojawiają się pomysły zabudowy Esplanady, budowy pod nią centrum handlowego lub przynajmniej stworzenia na jej powierzchni bardziej żywej przestrzeni kulturalnej. Jak dotąd najbardziej widocznym rezultatem tych dyskusji są fantazyjne ławki w kształcie słowa „ВЛАСТЬ” („Władza”) ustawione przed Domem Sowietów – jeden ze śladów permskiej „rewolucji kulturalnej” z połowy pierwszej dekady XXI wieku.
}}
* {{zobacz
| name=Meczet Katedralny | alt= | url=ul. Osińska 5 | adres= | lat=58.014088| long=56.227608| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Ten znakomity zabytek eklektyzmu z wyraźnie zaznaczonymi motywami tatarskimi stanowi ozdobę niezbyt atrakcyjnych kwartałów położonych na północ od Esplanady. Meczet wzniesiono w latach 1902–1903. W tym czasie w Permie mieszkało ponad półtora tysiąca muzułmanów, stanowiących kilka procent ludności miasta. Autorem projektu był miejscowy architekt Aleksandr Ożegow. W okresie radzieckim świątynia była zamknięta i nie pełniła funkcji religijnych, jednak szczęśliwie przetrwała bez większych zniszczeń. Obecnie meczet został odrestaurowany i z zewnątrz prezentuje się imponująco. Jego wnętrza są natomiast najprawdopodobniej współczesne i nie zachowały historycznego wystroju.
}}
* {{zobacz
| name=Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego | alt= | url=ul. Borczaninowa 11 | adres= | lat=58.005556| long=56.220833| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To sympatyczny zabytek w stylu pseudorosyjskim. Cerkiew została wzniesiona na początku XX wieku (1904–1910) i w tamtym czasie wśród mieszkańców nazywano ją „kupiecką”, ponieważ grunt pod jej budowę przekazał miejscowy kupiec. Pod względem dekoracji świątynia również ma „kupiecki” charakter – jest nieco przeładowana, ale jednocześnie bardzo barwna, szczególnie dziś, gdy ze wszystkich stron otaczają ją szare bloki wielopiętrowe. To kolejna realizacja architekta Aleksandra Ożegowa. W tym przypadku projekt nie wyróżnia się szczególną oryginalnością – w dużej mierze powtarza schemat garnizonowych świątyń budowanych w tym samym czasie w zachodniej części Imperium Rosyjskiego, m.in. w [[Bobrujsk]]u i [[Grodno|Grodnie]].
}}
* {{zobacz
| name=Sobór Trójcy Świętej. | alt= | url=ul. Monastyrska 95 | adres= | lat=58.0125| long=56.217233| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Nazwa „Słudska” pochodzi od Góry Słudskiej, na której wznosi się cerkiew, choć dziś sama góra jest mało widoczna, a otaczający świątynię krajobraz zmienił się nie do poznania. Jeśli cerkiew Wniebowstąpienia znajduje się jeszcze wśród zabudowy wielopiętrowej, to cerkiew Trójcy Świętej musi sąsiadować z szpitalem i strefą przemysłową. Jest to typowy kompleks sakralny połowy XIX wieku – pięciokopułowa „tonowska” katedra oraz bardzo wysoka dzwonnica (1842). Cerkiew została zamknięta po rewolucji, jednak już w 1944 roku ponownie otwarto ją do sprawowania liturgii, co wiąże się z jej obecnym statusem soboru katedralnego eparchii permskiej.
}}
=== Okolice dworca ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img54 Uspensky Convent.jpg|thumb|upright=1.2|Cerkiew Kazańska]]
* {{zobacz
| name=Cerkiew Kazańska. | alt= | url=ul. Plechanowa 39 | adres= | lat=58.0037 | long=56.2021 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=„Roerichowska świątynia” ukryta wśród podwórek blokowisk. Kazański klasztor Zaśnięcia Matki Bożej, założony na obrzeżach Permu w 1875 roku i zniszczony w pierwszych latach władzy radzieckiej, prawdopodobnie nie przetrwałby w historii ani w pamięci mieszkańców, gdyby nie powstała tu wyjątkowa Cerkiew Kazańska (1905–1908) – rodowa kaplica grobowa Kamieńskich, permskich mecenasów i opiekunów klasztoru. Autorstwo tej świątyni jest owiane tajemnicą: różne źródła przypisują projekt m.in. Michałowi Niestierowowi, Wiktorowi Wasniecowowi, Aleksandrowi Pokrowskiemu oraz Mikołajowi Roerichowi – czterem wybitnym twórcom początku XX wieku. Pewne jest jedynie to, że Roerich przygotowywał projekty ikonostasu (tzw. „Permski ikonostas”), który dziś znajduje się w Permskiej Galerii Sztuki, choć nie jest eksponowany. Pozostałe elementy autorstwa pozostają przedmiotem domysłów, choć w ogólnej stylistyce – surowości form, pskowskiej dzwonnicy i majolikowych dekoracjach – rzeczywiście można dostrzec wpływy Roericha. Klasztor został odrestaurowany w 1995 roku jako żeński i obecnie ponownie pełni funkcje religijne.
}}
[[Plik:Пермские ворота.jpg|thumb|upright=1.35|Bramy Permskie]]
* {{zobacz
| name=Bramy Permskie. | alt= | url=pl. Gajdara | adres= | lat=58.0045 | long=56.1935 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Bramy z drewnianych bali w formie trójwymiarowej litery „P” to jeden z bardziej kontrowersyjnych pomników permskiej „rewolucji kulturalnej”. Zostały zaprojektowane przez Nikołaja Polisskiego, pierwszego rosyjskiego artystę pracującego w nurcie land artu – w tym przypadku tworzącego instalacje i rzeźby z drewna. W mieście spotkały się z mieszanym odbiorem, ponieważ od początku miały charakter tymczasowy, jednak zostały hojnie sfinansowane z budżetu miasta. Jak na warunki Permu była to znacząca kwota, a sama idea została w dużej mierze zaczerpnięta z wcześniejszych realizacji tego samego autora w [[Moskwa|Moskwie]]. Co ciekawe, w stolicy instalacja przeszła bez większego echa, natomiast w Permie stała się szeroko komentowanym wydarzeniem. Bramy znajdują się w skwerze 250-lecia miasta, zaprojektowanym jako park kamieni uralskich – dziś w dużej mierze rozproszonych i zaginionych.
}}
* {{zobacz
| name=Miasteczko uniwersyteckie. | alt= | url=ul. Dzierżyńskiego / ul. Genkela | adres= | lat=58.0080 | long=56.1878 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Historia powstania Uniwersytetu Permskiego to jeden ciąg osobliwych zbiegów okoliczności. Gdy rozpoczęła się I wojna światowa, Niemcy rozpoczęli ofensywę w krajach bałtyckich, a władze Imperium Rosyjskiego zaczęły rozważać ewakuację z [[Tartu]] (Dorpat, Jurjew) tamtejszego uniwersytetu. Jako miejsce ewakuacji wybrano Perm, jednak profesorowie jednego z najstarszych i najbardziej prestiżowych uniwersytetów imperium nie byli chętni do przenosin do tak odległego i prowincjonalnego miasta. Ostatecznie pozostali w Inflantach, gdzie zagrożenie niemieckie wkrótce się zmniejszyło, a plan ewakuacji zarzucono. Do 1916 roku pomysł został praktycznie zapomniany, jednak Perm – a zwłaszcza jego główny mecenas, armator Mieszkow – nie porzucił ambicji stworzenia uczelni. Mimo trwającej wojny udało się uzyskać zgodę carskiego rządu na otwarcie uniwersytetu w Permie. Mieszkow, znany z niestabilnych decyzji filantropijnych, przeznaczył na potrzeby uczelni budynki na przemysłowych obrzeżach miasta – m.in. własną fabrykę garbarską, świeżo przebudowaną wcześniej na noclegownię. W pewnym sensie przesądziło to o późniejszym charakterze uniwersytetu. Dziś kampus ma dość przyjemny, studencki charakter, choć funkcjonuje z kontrolą dostępu, której rygor łagodzi dość swobodna atmosfera. Względnie zachowany historyczny wygląd ma dawny budynek noclegowni (II budynek przy ul. Genkela 7), przed którym stoi pomnik „Lenin i Gorki”, a także budynki III, IV i V, które zachowały ślady wczesnego przemysłowego modernizmu z początku XX wieku.
}}
=== Motowiłicha ===
[[Plik:Вышка, г. Пермь.jpg|thumb|upright=1|Pomnik bojowników rewolucji.]]
Dzielnica zakładu motowiłińskiego była przed rewolucją osobnym miastem. Geograficznie oddziela ją od centrum Permu jar rzeki Jegoszychy, za którym krajobraz wyraźnie się zmienia. Po jednej stronie, mimo współczesnej zabudowy, nadal wyczuwalna jest atmosfera gubernialnego miasta, po drugiej rozciąga się przemysłowe przedmieście. Radziecka zabudowa częściowo zatarła różnice między tymi obszarami, jednak nadal są one wyraźnie odczuwalne.

Współczesna zabudowa Motowiłichy to chaotyczne połączenie drewnianych domów, zabytków konstruktywizmu i bloków z wielkiej płyty wzdłuż ulicy Uralskiej – wschodniego przedłużenia ulicy Lenina. Całość znajduje się na wzgórzu, a u jego podnóża rozciąga się ogromny Motowiłiński Zakład, z dziesiątkami przedrewolucyjnych budynków, hałasem maszyn i przemysłową atmosferą.

Kilka kilometrów dalej droga schodzi w dół do zakładu (tu ulica Uralska przechodzi w ulicę Swerdłowa, a następnie w ulicę 1905 roku), prowadząc do niewielkiej dzielnicy niskiej zabudowy – tzw. starej Motowiłichy. Przypomina ona małe, prowincjonalne miasteczko na peryferiach Kraju Permskiego.

Znajdują się tu: muzeum zakładu z ekspozycją uzbrojenia, tama fabrycznego stawu oraz na wzgórzu pomnik bohaterów rewolucji 1905 roku. Kontrast z centrum Permu jest bardzo wyraźny, jednak bez wizyty w Motowiłice obraz miasta i jego historii pozostaje niepełny.

''Dojazd'': najlepiej tramwajami (nr 4, 8, 11) do pętli „mikrodzielnica Wisim”, która znajduje się kilkaset metrów od tamy i fabrycznego stawu. Górne kwartały Motowiłichy można oglądać z tramwaju, choć spacer również jest interesujący. Do Motowiłichy dojeżdża też kolej miejska.
* {{zobacz
| name=Tama Motowiłińska. | alt= | url=park na początku ul. 1905 roku | adres= | lat=58.0080 | long=56.1878 | wskazówki=Rajski Ogród
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Tama na rzece Motowiłiha została zbudowana na potrzeby huty miedzi, która działała tu w latach 1736–1863. Fabryka zbrojeniowa nie potrzebowała już tej infrastruktury wodnej, jednak tamę zachowano, a nawet odbudowano po powodzi, która miała miejsce w 1969 roku. W rejonie tamy urządzono niewielki skwer z urokliwymi mostkami i dość śmiałą nazwą „Rajski Ogród”. Ze starego zakładu motowiłińskiego nie zachowało się już nic. Znajdujący się w skwerze budynek Domu Ludowego powstał na przełomie XIX i XX wieku.
}}
[[Plik:Церковь Святой троицы Пермь.jpg|thumb|upright=1.35|Monaster Trójcy Świętej]]
* {{zobacz
| name=Monaster Trójcy Świętej. | alt= | url=ul. Wisimskaja 4 | adres= | lat=58.0372| long=56.3205| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwsza cerkiew pojawiła się w Motowiłice jeszcze pod koniec XVIII wieku. Już na początku XIX wieku została przebudowana w formie kamiennej, przy czym – jak się twierdzi – w dość nietypowym jak na tamte czasy (i tym bardziej na Ural) stylu rosyjskim. To, co można zobaczyć dziś, to w dużej mierze rekonstrukcja z końca lat 90. XX wieku (również w stylu rosyjskim), ponieważ w okresie radzieckim świątynię niemal całkowicie zniszczono, a na jej terenie umieszczono piekarnię. Obecnie znajduje się tu nie tylko cerkiew, ale cały monaster, który wyraźnie ożywia surowy krajobraz przemysłowego przedmieścia. Zasady w klasztorze są dość konserwatywne, dlatego bez wyraźnej potrzeby lepiej nie wchodzić na jego teren, choć sam widok z zewnątrz również jest interesujący.
}}
* {{zobacz
| name=Pomnik bojowników rewolucji. | alt= | url=ul. Wisimskaja 4 | adres= | lat=58.0372| long=56.3205| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwszy radziecki pomnik – permska wersja sierpa i młota.W grudniu 1905 roku w Motowiłice doszło do zbrojnego powstania robotników, brutalnie stłumionego przez policję.  Było to typowe dla tamtych czasów wydarzenie, które jednak miało poważne konsekwencje: część robotników przeszła do działalności partyzanckiej i ukrywała się w lasach przez kolejne dwa lata, przeprowadzając akcje przeciw policji, w tym również ekspropriacje, które były szczególnie popularną formą ich działalności. Tych partyzantów nazwano „łbowcami” (od nazwiska przywódcy, Aleksandra Łbowa). Pracujący w Permie w latach 1925–1927 Arkadij Gajdar poświęcił im nawet opowiadanie „Życie nic nie warte”. Do czasu ustanowienia władzy radzieckiej pamięć o wydarzeniach 1905 roku była w regionie wciąż żywa, dlatego już w 1920 roku na Górze Wysokiej („Wyszka”) wzniesiono pomnik zaprojektowany przez robotnika zakładu i uczestnika powstania – Wasilija Gomzikowa. To niekanoniczna wersja „sierpa i młota”, w której sierp jest klasyczny, natomiast młot ma formę parową – można tylko spekulować, jak potoczyłaby się historia, gdyby właśnie taki symbol znalazł się dwa lata później na herbie ZSRR. Z góry rozciąga się znakomity widok na zakład i całą Motowiłichę. Na Wyszkę można wejść schodami zaczynającymi się przy kładce dla pieszych na początku ulicy Mostowej. Oprócz pomnika na wzgórzu znajduje się także diorama poświęcona tym samym wydarzeniom.
}}
* {{zobacz
| name=Zakłady Motowiłińskie. | alt= | url=ul. Wisimskaja 4 | adres= | lat=58.034444| long=56.301389| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Działający od 1865 roku zakład zbrojeniowy specjalizuje się w produkcji artylerii, co łatwo zrozumieć po wizycie w znajdującym się tu muzeum. Historyczny charakter zakładu jest widoczny już z tego miejsca: zza linii kolejowej wyłania się para masywnych, przedrewolucyjnych budynków. Jednak „najlepszy widok na to miasto” rozciąga się z wcześniej wspomnianej Góry Wysokiej (Wyszki) albo z jednej z dwóch solidnych, żeliwnych klatek schodowych prowadzących z górnej części Motowiłichy do bram zakładu. Pierwsze schody zaczynają się w dalszej części skweru parku im. Siewierdłowa (PKiO im. Siewierdłowa), a drugie znajdują się nieco dalej i wychodzą na ulicę Siewierdłowa przy jej skrzyżowaniu z ulicą Iwanowską.
}}
[[Plik:ДК им. В. И. Ленина.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Kultury im. Lenina]]
* W '''górnej części Motowiłichy''' uwagę przyciągają zabytki konstruktywizmu – ''fabrika-kuchnia'' (ul. Uralska 85), szczęśliwie przekształcona w centrum handlowe;'' budynek technikum mechanicznego'' naprzeciwko (ul. Uralska 85) oraz położona na uboczu, dziś niemal zrujnowana ''przychodnia'' (ul. Lebiediewa 11). Na wschód od fabryki-kuchni, między ulicami Robotnic i Industrializacji (warto zwrócić uwagę na te nazwy!), znajduje się kwartał typowej zabudowy socjalistycznego miasta z początku lat 30. XX wieku. Jeszcze dalej na wschód pojawiają się drewniane domy (dobrze widoczne z tramwaju). W tej okolicy można również znaleźć malowniczą przedrewolucyjną ''wieżę ciśnień'' (ul. Anriego Barbusa 54) oraz ''stary szpital'' (ul. Graczowa 12).
[[Plik:Водонапорная_башня_на_улице_Анри_Барбюса.jpg|thumb|upright=1.35|Stara wieża ciśnień (ul. Anriego Barbusa)]]
* {{zobacz
| name=Dom Kultury im. Lenina. | alt= | url=ul. Uralska 93 | adres= | lat=58.023889| long=56.289444| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Dom Kultury zbudowany z okazji setnej rocznicy zakładów zbrojeniowych jest pod względem architektonicznym dość nietypowy: z „nadmiarem dekoracji” poradzono sobie tu w bardzo kreatywny sposób, pozostawiając klasyczny portyk, ale usuwając rzeźby, płaskorzeźby i inne ozdobne elementy. Stojący przed budynkiem popiersie Lenina – z pozoru zwykły element krajobrazu – został również zaprojektowany tak, aby harmonizował z masywną bryłą Domu Kultury. Los budynku jest osobliwy: nadal pełni funkcję domu kultury, ale jednocześnie należy do wspólnoty zielonoświątkowej.
}}
=== Na południe od centrum ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img46 Death Tower.jpg|thumb|upright=1.35|Wieża śmierci]]
Prospekt Komsomolski, z wszechobecnym bulwarem biegnącym przez środek, ciągnie się daleko na południe, sięgając samych obrzeży. Wzdłuż alei znajdują się nowoczesne rzeźby i osobliwe powojenne budynki.
* {{zobacz
| name=Wieża śmierci. | alt= | url= | adres=ul. Uralska 93 | lat=57.994896| long=56.253714| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jeden z rzadkich w Permie przykładów stalinowskiego empiru. Budynek ma wśród mieszkańców złą sławę, ponieważ został wzniesiony dla lokalnego Zarządu Spraw Wewnętrznych. Krąży o nim wiele miejskich legend – o więziennych piwnicach, zamurowanych robotnikach czy tajnych tunelach – choć w rzeczywistości wszystkie najciemniejsze epizody okresu stalinowskiego miały miejsce w innych lokalizacjach. Sam gmach w dalszej części alei Komsomolskiej powstał w latach 1949–1952. Po drugiej stronie placu Komsomolskiego warto zwrócić uwagę na dom nr 67 z ''monumentalnym panelem „Komsomoł w decydujących momentach historii”'', którymi uznano: wojnę domową, Wielką Wojnę Ojczyźnianą oraz lot człowieka w kosmos.
}}
* {{Znacznik|Skwer Motorowców|57.9848 |56.2532 |typ=natura}}'''Skwer Motorowców''', al. Komsomolski / ul. Czkałowa. Aleja Komsomolska kończy się przy bramie Permskich Zakładów Silnikowych, jednego z najważniejszych w Rosji producentów silników lotniczych. Zestaw popiersi w skwerze ma wyraźny wydźwięk polityczny: dwóch konstruktorów (A.D. Szwecow i P.S. Sołowjow) zestawiono z trzema działaczami państwowymi (Ordżonikidze, Swerdłow oraz A.G. Sołdatow, który nadzorował ewakuację zakładów zbrojeniowych na Ural). W centrum kompozycji znajduje się myśliwiec MiG-31, który latał na silnikach produkowanych w Permie.
=== Muzea ===
[[Plik:Пермская скульптура Параскева.jpg|thumb|upright=1|Paraskewa — permska drewniana rzeźba]]
[[Plik:20-inch ship's cast-iron cannon.JPG|thumb|upright=1.35|Permska „car-działo”]]
* {{zobacz
| name=[https://museumperm.ru/branch/dommeshkova Permskie Muzeum Krajoznawcze] | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11 | lat=58.0187| long=56.2468| wskazówki=Dom Mieszkowa
| tollfree=+7 (342) 257-18-09 | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=10:00–19:00 (nieczynne w poniedziałki), 💰 200 ₽. Dobre muzeum z ekspozycją poświęconą historii regionu oraz kolekcją przedmiotów tzw. permskiego stylu zwierzęcego (sztuka figuralna Uralu).
}}
* {{zobacz
| name=[https://museumperm.ru/branch/mpd Muzeum Permskich Starożytności] | alt= | url=| adres=ul. Sybirskaja 15 | lat=58.013949| long=56.2450097| wskazówki=Dom Mieszkowa
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=🕑 10:00–19:00 (nieczynne w poniedziałki), 💰 200 ₽. Jednym z okresów geologicznych odkrytych na Uralu jest perm, od którego nazwę wziął cały okres. Nic więc dziwnego, że w mieście działa własne muzeum paleontologiczne. Można tu zobaczyć m.in. kompletny szkielet mamuta oraz wiele innych „dziwnych stworzeń” – nie tylko tych z okresu permskiego, ale również znacznie „młodszych” zwierząt.
}}
* {{zobacz
| name=[https://permartmuseum.com/ Permska Galeria Sztuki] | alt= | url=| adres=Pr. Komsomolski 4 | lat=58.016389| long=56.234444| wskazówki=Sobór Przemienienia Pańskiego
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=🕑 wt–śr 10:00–19:00, czw 12:00–21:00, pt–sb 10:00–19:00, nd 11:00–19:00, 💰 200 ₽. Najważniejszym elementem tego muzeum jest kolekcja rzeźby drewnianej, która wyróżnia je na tle innych instytucji tego typu. Rosyjska Cerkiew prawosławna nigdy szczególnie nie wspierała rzeźby, a często wręcz ją zakazywała, dlatego obwód permski stał się niemal jedynym regionem Rosji, gdzie tradycja drewnianej rzeźby sakralnej była tak rozwinięta. Zbiory znajdują się na trzecim piętrze muzeum i obejmują kilkadziesiąt eksponatów, wywierających duże wrażenie. Na pierwszym piętrze znajduje się dość standardowa, choć solidna kolekcja sztuki rosyjskiej XVIII–XX wieku, a na drugim niewielki zbiór sztuki zachodnioeuropejskiej z kilkoma znanymi nazwiskami. Muzeum regularnie organizuje także interesujące wystawy czasowe.
}}
* {{zobacz
| name=Muzeum Historii Zakładów Motowiłińskich | alt= | url=| adres=ul. 1905 roku 20 | lat=58.035639| long=56.310183| wskazówki=Sobór Przemienienia Pańskiego
| tollfree=(342) 260-59-76. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=🕑 śr–pt 9:00–18:00, sb–nd 10:00–19:00, 💰 wstęp wolny. Nietypowo otwarte dla osób z zewnątrz muzeum zakładowe, którego główna ekspozycja znajduje się… na świeżym powietrzu. Prezentowane są tu różnorodne systemy artyleryjskie – od permskiej „car-działa” z połowy XIX wieku aż po rakiety balistyczne. Ekspozycja wewnętrzna ma bardziej „pokojowy” charakter: poświęcona jest historii zakładu, zaczynając od jego XVIII-wiecznego poprzednika – huty miedzi. Warto zwrócić uwagę na modele gigantycznych pras, walcarek oraz codzienne realia pracy metalurgów w XIX wieku. Brama terenu ekspozycji plenerowej jest na noc zamykana, ale część eksponatów można zobaczyć także przez ogrodzenie.
}}

== Aktywny wypoczynek ==
Można chodzić po muzeach, spacerować po parkach, a także wybrać się do Ust’-Kaczki — ośrodka leczniczego niedaleko Permu. Powietrze jest tu świeże, uralskie, a zimą temperatury spadają do −30°C. To raj dla cudzoziemców i mieszkańców południa Rosji, którzy chcą poznać prawdziwe rosyjskie mrozy.

=== Parki ===
[[Plik:Ротонда (Пермь).JPG|thumb|upright=1.35|Rotunda w Parku Gorkiego]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img65 Motovilikha Paradise Garden.jpg|thumb|upright=1.35|Kanał w Rajskim Ogrodzie]]
* {{Znacznik|Park im. Gorkiego|58.005 |56.248 |typ=natura}}'''[https://www.parkperm.ru/ Park im. Gorkiego]''', ul. Sybirskaja 49, 🕑 09:00–23:00; atrakcje: 11:00–22:00 (strefa dla dzieci działa tylko pt–nd i zamykana jest godzinę wcześniej), 💰 wstęp bezpłatny. Niewielki regularny park w centrum miasta, założony jeszcze na początku XIX wieku, dawny ogród miejski. Najważniejszą atrakcją jest historyczna rotunda z 1824 roku, zaprojektowana przez architekta I.I. Swiazjewa. W parku można również zobaczyć współczesne rzeźby oraz skorzystać z klasycznych atrakcji rozrywkowych, w tym diabelskiego młyna. Park oficjalnie zamykany jest na noc, choć w sezonie letnim bramy czasem pozostają otwarte.
* {{Znacznik|Rajski Ogród|58.03817 |56.32071 |typ=natura}}'''Rajski Ogród''', pl. Powstania (''ul. 1905 roku''), 🕑 całodobowo. Ogród w dzielnicy Motowiłicha został założony pod koniec XIX wieku na terenie nieczynnej huty miedzi. W czasach radzieckich nosił nazwę parku im. Siewierdłowa, a obecnie powrócił do swojej historycznej nazwy. W latach 2009–2010 przeszedł gruntowną rewitalizację. Obejmuje kanał (uregulowany odcinek rzeki Motowiłiha), tamę oraz staw motowiłiński. Po renowacji park zyskał także rotundę (współczesną, mniejszą wersję konstrukcji Swiazjewa) oraz sympatyczny pomnik psa-nurka. Według legendy pies miał uratować tonącego człowieka w stawie, jednak w rzeczywistości rzeźba została wykonana na zamówienie mieszkanki miasta ku pamięci jej zmarłego męża – znanego permskiego kynologa.

=== Rozrywka ===
* {{Znacznik|Wycieczka do fabryki słodyczy|58.0466098 |56.3197374|typ=atrakcja}}'''[https://candyfactoryperm.com/ Wycieczka do fabryki słodyczy]''', ul. Niekrasowa 35, ☎ +7 (342) 276-54-34, 🕑 pn–pt 8:30–17:00. Permska fabryka słodyczy określa się jako najstarsza na Uralu i Syberii, wywodząc swoją historię od założonej w 1892 roku „konfektorni” kupca Sudopłatowa. Od tamtego czasu zakład był kilkukrotnie zamykany i przekształcany, dlatego nie zachowały się tu żadne szczególnie historyczne elementy, jednak samo zwiedzanie produkcji jest możliwe.
:Wycieczki organizowane są dla grup liczących 20–40 osób, po wcześniejszej rezerwacji. Zaleca się zabranie zmiennego obuwia oraz wody do popijania podczas degustacji czekolady.
* {{Znacznik|Permski Teatr Opery i Baletu|58.015975 |56.246052 |typ=atrakcja}}'''[https://permopera.ru/en/ Permski Teatr Opery i Baletu]''', ul. Pietropawłowska 25a, ☏ +7 342 212-30-87. Jeden z najstarszych i znanych teatrów operowych i baletowych w Rosji, oferuje wydarzenia operowe i baletowe na wysokim poziomie. 
* {{Znacznik|Olympia Swimming Pool &amp; Spa|57.97656 |56.18697 |typ=atrakcja}}'''[https://olympiaperm.ru/ Olympia Swimming Pool &amp; Spa]''', ul. Mira, 41, ☏ +7 342 2567892. Czysty, nowoczesny i duży basen (50x25m) z trampoliną Basen 75 minut wejścia: od 500 руб

== Praca ==
Perm jest jednym z największych ośrodków przemysłowych w kraju. Przemysł rozwija się głównie na obrzeżach miasta, szczególnie przodują w tym dwie dzielnice: Ordżonikidżewski rejon (Орджоникидзевский район) i Industrialny rejon (Индустриальный район).

Spośród największych przedsiębiorstw zlokalizowanych w Permie warto wymienić: oddziały Łukoilu i Gazpromu, Morion (producenta oraz właściciela ośrodków badawczych ds. telekomunikacji), Fabryka Słodyczy Kamskaya (własność Nestlé), Sibur-Chimprom (przemysł petrochemiczny), PNPPK (produkcja oprzyrządowania samolotów i systemów nawigacji). Regionalne oddziały w mieście posiadają także największe krajowe banki, firmy maklerskie czy firmy inwestycyjne.

Średnia wypłata wśród ludności Permu w roku 2020 wyniosła 40 tysięcy rubli. Największy wzrost odnotowało wtedy górnictwo, telekomunikacja i branża bankowości. Zarobki mieszkańców regionu wahają się w przedziale 25 - 55 tysięcy rubli, co odpowiada około 1400 - 4200 złotych.

== Nauka ==
Perm jest dużym ośrodkiem naukowym, w którym koncentruje się wiele instytutów Oddziału Uralskiego Rosyjskiej Akademii Nauk, dziesiątki instytutów badawczych i projektowych, siedem instytucji szkolnictwa wyższego prowadzących różnorodne badania naukowe na tematy stosowane i podstawowe. Niektóre organizacje naukowe są zjednoczone w Perm Scientific Center of the Ural Branch of the Russian Academy of Sciences.

== Zakupy ==
Wraz z szybkim rozwojem miasta, nowe centra handlowe pojawiają się wszędzie. Zdecydowanie warto zobaczyć zawsze zatłoczony Bazar Centralny, z niezliczoną ilością kiosków i straganów, a także ogromnymi halami targowymi. Bazar znajduje się naprzeciwko dworca autobusowego, na samym początku alei Kosmonautowa. W Permie znajduje się również targ chiński, na którym sprzedaje się głównie odzież.

* {{Znacznik|'''TSUM'''|58.0117 |56.2377 |typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''TSUM''' (''Centralny Dom Towarowy'') pr. Komsomolski 21 (''róg ul. Lenina'') 🕑 10:00–21:00. Główny permski dom towarowy niewiele zmienił się od czasów radzieckich. Mieszczą się tu różne sklepy – od butików po bardziej codzienne punkty handlowe. Na parterze znajduje się supermarket „Semeja” (8:00–23:00), a na najwyższym piętrze działa kawiarnia.
* {{Znacznik|'''Centralny rynek'''|58.0019 |56.2261 |typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''Centralny rynek''' (TK „Centralny”) pl. Kołchozna. 🕑 8:00–18:00 (nieczynny w poniedziałki). Rynek, tradycyjnie nazywany „kołchoźnym”, przekształcił się w ogromną przestrzeń handlową, gdzie sprzedaje się niemal wszystko. Miejsce jest głośne, chaotyczne i raczej mało przyjemne.
* {{Znacznik|'''Bukinista'''|58.00479 |56.22955 |typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''Bukinista''', ul. Popowa 57 (''niedaleko Esplanady'') 🕑 10:00–21:00. Duży antykwariat, w którym można znaleźć wiele książek, w tym dość rzadkich, w bardzo przystępnych cenach.
* '''Центральный универмаг Мотовилихи''' (Central Mall Motowiliha) - Ul. 1905 Goda 18A - niewielkie centrum handlowe z supermarketem, salą zabaw i wieloma małymi butikami. W pobliżu przystanek tramwajowy i muzeum wyposażenia wojska rosyjskiego (Музей Мотовилихинских заводов).
* {{Znacznik|'''Awrora'''|57.986795|56.2161356|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''Аврора''' (Awrora) - Ul. Stachanowskaja 40A - spory dom targowy, przy granicy miasta. Duży wybór produktów zarówno w samym budynku, jak i sąsiednich pomniejszych. W promieniu kilkuset metrów 3 przystanki autobusowe, duże rondo, park, poczta oraz kilka lokali typu fast food.
* {{Znacznik|'''Domino'''|57.993427|56.2470644|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''[http://www.domino.ru/ Домино]''' (Domino) - Ul. Kujbyszewa 85A - mała galeria ze sklepem spożywczym, kafeterią, dużym wyborem AGD i odzieży. Niedaleko znajduje się Wieża Śmierci.
* {{Znacznik|'''Semya'''|58.0075391|56.261778|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''Centrum Handlowe Semya (Rodzinne)''', ul. Rewolucji, 13. 10:00-północ. Zawiera kino i mnóstwo rozrywek dla dzieci. edytować
* {{Znacznik|'''Iceberg'''|58.0085267|56.228148|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''[https://permiceberg.ru/ Iceberg]''', ul. Popova, 16. 10:00-21:00. 60 sklepów z odzieżą, elektroniką i salonem kosmetycznym. 
* '''[https://tczemlyanika.ru/ Tczemlyanika]''', aleja Parkovy, 17. 10:00-21:00. Duże centrum rabatowe.

== Gastronomia ==
W Permie nie ma wyraźnie wydzielonej „dzielnicy restauracyjnej” – gastronomia jest rozproszona po całym centrum. Na alei Komsomolskiej i ulicy Lenina znajdzie się wiele lokali na każdy gust. Oprócz zwykłych kawiarni i restauracji w mieście działa też dużo '''piekarni-bulangerii''', szczególnie sieć „Chlebnica”. Permskie piekarnie starają się łączyć najlepsze wypieki z regionów Prikamja: ogólnorosyjskie (pierogi/pierożki), uralskie (szangi), tatarskie (eleš, czebureki „ećpoczmaki”) oraz udmurckie (perepiecz). Jakość bywa jednak gorsza niż w miejscach pochodzenia tych potraw. Mimo to każda permska piekarnia nadaje się do szybkiej przekąski – są tam herbata i zwykle kilka stolików, choć kawy z ekspresu zazwyczaj się nie znajdzie. Sprzedaje się też okrągłe placki, które nie dorównują tatarskim oryginałom, ale są całkiem jadalne. Jednym z lokalnych specjałów są '''posiunczyki''' – smażone w oleju pierożki wielkości mniej więcej uszek/pierożków, z nadzieniem przypominającym czebureki. W idealnej wersji powinny „pryskać sokiem” (stąd nazwa), ale dziś takie spotyka się rzadko. W gastronomii zazwyczaj są raczej suche i średnio smaczne. Niektóre piekarnie otwierają się już o 7:00, natomiast kawiarnie – poza nielicznymi całodobowymi – zaczynają działać dopiero około 8:00.

=== Oszczędnie ===
* '''[https://skovorodka.com/ Naleśnikarnia „Skoworodka”]'''. Lokalna wersja naleśników typu fast food, oferująca również zupy, sałatki i owsiankę. Samoobsługa, sztućce bez plastiku. W mieście jest ponad dziesięć lokali, ale tylko kilka w centrum. Ceny: 100–150 rubli za porcję. 
** {{Znacznik|'''Skoworodka'''|58.01543 |56.24130 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}ul. Gazety Zvezda 12 (''centrum miasta''). 🕑 9:00–21:00. 
** {{Znacznik|'''Skoworodka'''|58.01230 |56.23370 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}ul. Pietropawłowska 57 (''centrum miasta''). 🕑 9:00–21:00. 
* {{Znacznik|'''ProTesto Pancake House'''|58.0374 |56.3182 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''ProTesto Pancake House''', ul. Goda 1905, 3 (''Motowilicha''). 🕑 10:00–21:00. Naleśniki i pierogi: 100–150 ₽. Nowoczesne podejście do fast foodu, serwujące naleśniki i pierogi pod prostym hasłem „smażymy i gotujemy”. Tace i samoobsługa, ale wciąż porządna zastawa stołowa i przyjemne wnętrze. Najlepsze miejsce do jedzenia w tej części Motowilichy. 
* {{Znacznik|'''Rossijanka'''|58.00745 |56.21900 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Kantyna „Rossijanka”''', ul. Lenina 74 (''Esplanada''). 🕑 10:00–20:00. Typowa kantyna, która istniała w tym miejscu od czasów radzieckich i od tamtej pory praktycznie nie uległa zmianie.

=== Umiarkowanie ===
* {{Znacznik|'''Wiechotka'''|58.00966 |56.24146 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Grill-bar „Wiechotka”''', ul. Katarzyny 88, 🕑 12:00–24:00, 💰 dania gorące: od 300 ₽. „Wiechotką” na Uralu i Syberii nazywa się myjkę (gąbkę do kąpieli), ale w lokalu takich „wiechotek” oczywiście nie ma – za to jest wszystko inne: oryginalny wystrój, nieformalny opis miejskich atrakcji, tradycyjne permskie potrawy oraz menu z dużą dawką humoru. Dobre posiunczyki i szangi. Wieczorami odbywają się koncerty.
* {{Znacznik|'''Rossijanka'''|58.011246 |56.23672 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Pierogarnia nr 2''' ul. Lenina 47 (''ścisłe centrum'') 🕑 11:00–2:00, 💰 porcja pierogów: od 250 ₽. Przytulne miejsce z lampami stojącymi i półkami z książkami. Przy odpowiednim nastawieniu można czerpać przyjemność także z eklektycznego, nieco chaotycznego wystroju, który miesza style i epoki – centralna permska kawiarnia próbowała zadowolić wszystkich, przez co nie zachowała jednolitej koncepcji. Jedzenie jest dobrej jakości – nie tylko pierogi, ale też szeroki wybór dań. Obsługa jest poprawna i nienarzucająca się.
* {{Znacznik|'''Permska kuchnia'''|57.998487|56.255984 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Kawiarnia-muzeum „Permska kuchnia”''', ul. Gaziety Zwiezda 75, ☎ 244-13-55, 🕑 9:00–23:00, 💰 dania gorące: od 400 ₽. Oddalone od centrum miejsce dla tych, którzy szukają lokalnej egzotyki, ale są już zmęczeni zwykłymi posiunczykami. Koncepcję stworzył radziecki kucharz-etnograf Siergiej Subotin. Restauracja serwuje dania oparte na recepturach ludów Prikamja (głównie Komi-Permiaków i Mansów) – czyli kuchnię północną, w której charakterystyczne jest szerokie wykorzystanie jagód oraz „pisti” – młodych pędów skrzypu. Jedzenie jest specyficzne i nie dla każdego, ale bardzo autentyczne – „do szpiku kości”.
* {{Znacznik|'''Zlata Husa'''|58.0051817 |56.2222499 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Czeska restauracja „Zlata Husa”''', ul. Borczaninowa 12, ☎ 238-36-42, 🕑 12:00–24:00, 💰 średni rachunek: 1000 ₽. Duża restauracja niedaleko centrum z letnim ogródkiem, odpowiednia zarówno dla grup znajomych, jak i rodzinnych obiadów. Menu stylizowane na czeskie, choć w dużej mierze pozostaje dość klasyczne. Wyróżnia się bogaty wybór piwa oraz możliwość zamawiania zestawów degustacyjnych.
* {{Znacznik|'''Staro-Kirpicznyj pereułok'''|58.0127627 |56.2444103 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Stary Ceglany Zaułek''' (Staro-Kirpicznyj pereułok), ul. Lenina 42. Popularne miejsce wśród lokalnych hipsterów i osób, które chciałyby nimi być. Tzw. art-klaster „Stary Ceglany Zaułek” nie jest łatwy do znalezienia – trzeba wejść przez bramę i przejść na podwórze od strony ulicy Lenina. Na pierwszy rzut oka wydaje się, że za przejściem nie może być nic poza niepewnymi przygodami, ale w środku znajduje się spokojny, klimatyczny kompleks połączonych dziedzińców z nowoczesnym wystrojem, pracowniami, zakamarkami i zmieniającymi się barami oraz kawiarniami. To dobre miejsce, by usiąść, porozmawiać o wrażeniach z miasta i zobaczyć „odwrotną stronę” współczesnego Permu. W weekendowe wieczory znalezienie wolnego miejsca jest tu jednak bardzo trudne i wymaga rezerwacji.

=== Ekskluzywnie ===
* {{Znacznik|'''Zlatibor'''|58.0058 |56.2166 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''[https://restzlatibor.ru/ Restauracja „Zlatibor”]''', ul. Pierska 200 (''obok Cerkwi Wniebowstąpienia''), 🕑 pn–sb 12:00–24:00, nd 12:00–23:00, 💰 dania gorące: od 500 ₽. Serbscy kelnerzy i autentyczna kuchnia bałkańska. Niezbyt tanio, ale na tle przeciętnej serbskiej restauracji w Rosji oferta jest bardzo różnorodna.
* {{Znacznik|'''Meduza'''|58.0058 |56.2166 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Kawiarnia „Meduza”''', ul. Lenina 64, ☎ 203-54-64. 🕑 12:00–24:00. Restauracja kuchni śródziemnomorskiej, specjalizująca się w daniach z owoców morza – co na oddalonym od morza Uralu zawsze oznacza wyższe ceny. Menu nie jest przesadnie rozbudowane, ale znajdziemy tu zarówno ośmiornice, ostrygi, węgorze, kraby kamczackie, przegrzebki i inne ryby, jak i klasyczne rolki „Philadelphia”. Warto podejść do tego ze spokojem – w końcu to rosyjska prowincja, a nie Lazurowe Wybrzeże.
* {{Znacznik|'''Czaika ZaZa'''|58.0213735 |56.25407 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Kawiarnia „Czaika ZaZa”''', ul. Monastyrska 2 (''przy dawnym dworcu rzecznym''), ☎ 214-14-44, 🕑 12:00–24:00. Dla mieszkańców Permu regularne wizyty w tym miejscu są oznaką prestiżu, a jednorazowe – sposobem na efektowne „zrobienie wrażenia”. Kawiarnia znajduje się na malowniczym brzegu Kamy i latem oferuje taras z widokiem na rzekę, most Komunalny i światła nabrzeża. To miejsce, gdzie można spędzić wieczór przy winie i kolacji, obserwując wielką rzekę, przepływające statki i mewy – z perspektywą rozciągającego się na horyzoncie miasta.

== Życie nocne ==
W mieście znajduje się wiele kawiarni, wszystkie serwujące specjały kulinarne. Jednym z najpopularniejszych barów jest sieć Coffee City (Кофе Сити).

* {{Znacznik|'''Augustine'''|58.00965 |56.24097 |typ=bar|url=|kolor=000000|treść=}}'''[http://augustine.site/ Augustine]''', Komsomolskij Prospekt 32, ☏ +7 342 212-75-04. Browar z bawarskim jedzeniem. 300-600 rubli.

== Festiwale, imprezy ==
* '''[http://www.arabesque.permonline.ru/news.html Арабеск]''' (Arabiesk) - coroczny konkurs baletowy, trwający kilka dni.
* '''[https://eng.flahertiana.ru/ Międzynarodowy Festiwal Filmów Dokumentalnych Flahertiana]''' - organizowany we wrześniu lub październiku.
* {{Znacznik|Międzynarodowy Festiwal Diagilewa|58.015975|56.246052|typ=atrakcja}}'''[https://diaghilevfest.ru/en/ Międzynarodowy Festiwal Diagilewa]''' (Дягилевский фестиваль) - wydarzenie prezentuje różne gatunki i ruchy artystyczne, style i formaty. Muzyka antyczna, badania tendencji muzyki współczesnej, niezwykłe interpretacje obok występów akademickich. Po nocnych wydarzeniach odbywają się poranne koncerty. &lt;bdi&gt;Festiwal trwa około dwóch tygodni i ma miejsce w różnych obiektach w mieście.&lt;/bdi&gt; Koszt wstępu wynosi o&lt;bdi&gt;d &lt;abbr&gt;500&lt;/abbr&gt; do &lt;abbr&gt;10 000 rubli&lt;/abbr&gt;. Zaleca się zakup biletów z wyprzedzeniem, ponieważ bilety na najpopularniejsze spektakle mogą zostać wyprzedane pierwszego dnia od uruchomienia sprzedaży.&lt;/bdi&gt;
* '''Białe Noce w Permie'''. Codzienne spektakle w czerwcu. 
* '''Festiwal Śniegu, Lód i Ogień''' (''Park Gorkiego/Park Rozrywki Gorkiego na Prospekcie Komsomolskim''). W ramach festiwalu odbywa się międzynarodowy konkurs rzeźb lodowych i śnieżnych, w którym rywalizują zespoły z całego świata. Luty.

== Noclegi ==
=== Oszczędnie ===
* {{Znacznik|'''Hostel P'''|58.0063566|56.2073307|typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''Hostel P''' (Хостел П), ul. Lenina 67 (''w centrum miasta''), ☏ +7 342 214-78-47. Hostel oferuje pralnię, pokój wypoczynkowy, kuchnię i przyjazną obsługę. Cena za pokój wieloosobowy: 400-1500 руб.

=== Umiarkowanie ===
* {{Znacznik|'''Amaks Premier'''|58.0156087|56.2365679|typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://perm.amaks-hotels.ru/en/booking/ Amaks Premier]''' (Hotel Amaks), ul. Monastyrskaja 43, ☏ +7 342 220-60-60, +7 342 212-24-94, +7 342 220-60-94, info@amaks.perm.ru. 163 pokoje. Personel posługuje się wieloma językami obcymi, w tym angielskim, włoskim i francuskim. Bulwar Kama, centralna ulica handlowa Komsomolski Prospekt oraz Teatr Opery i Baletu „Czajkowski” znajdują się w odległości spaceru. W hotelu znajduje się duży bar/restauracja z niedrogim menu a la carte, obok nowoczesnej kręgielni. Mały basen z sauną/banią w piwnicy. Od 2600 rub. 
* {{Znacznik|'''Hotel Astor'''|58.0132309|56.2396426|typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://astorhotel.ru/en/ Hotel Astor]''', ul. Petropavlovskaya 40, ☏ +7 342 212-2-212, rezerwacja@astorhotel.ru. Hotel trzygwiazdkowy z 17 pokojami. Singiel: od 3800 RUB; Podwójnie: od 4600 rub. 
* '''Hotel Gabriel''', Permskaya, 78a, ☏ +7 342 210-12-30. Singiel: od 3600 RUB; Podwójnie: od 5000 rub. 
* '''[https://www.facebook.com/profile.php?id=200519846648476&amp;_rdr Hilton Garden Inn Perm]''' (Hotel Hilton Garden Inn Perm), 45B, Mira Street, ☏ +7 342 -227-67-87, faks: +7 (342)-227-67-87, hotel@hgip.ru. Od 4500 rub. 
* '''[https://newstar.perm-hotels.ru/ Hotel New Star]''' (Nowa Gwiazda), Gazety Zvezda (ul. Gazety Zvezda), 38-B (na wschód od stacji kolejowej Perm II), ☏ +7 342 -220-68-01, info@newstar.perm.ru. Ekskluzywny hotel. Ponieważ budynek jest jednym z najwyższych w okolicy, z najwyższych pięter roztacza się panoramiczny widok na panoramę Permu. Singiel: od 4500 RUB; Podwójnie: od 5500 rub. 
* '''[https://www.prikamie-hotel.ru/ Prikamye Hotel]''' (Hotel Prikamie), Komsomolskiy pr., 27 (obok hotelu Ural), ☏ +7 342 270-02-40, info@prikamie-hotel.ru. Chociaż hotel jest dość duży, ma niewiele udogodnień. 
* {{Znacznik|'''Ural'''|58.0098753|56.2369119|typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://hotel-ural.com/en/main Ural]''' (Hotel Ural), 58, ul. Lenina, ☏ +7 342 -218-62-20, faks: +7 (342) 236-34-54. Największy hotel w Permie. Oprócz szerokiego wyboru klas pokoi, hotel oferuje szeroką gamę udogodnień. Chociaż niektóre części hotelu zostały odnowione, nadal ma on szary, radziecki wygląd. 
* {{Znacznik|'''Ural'''|58.0062147|56.2858808|typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''Holiday Inn Perm''' (Pearl), Gagarina Blvd. 65-A / ul. Gagarina, 65-A, ☏ +7 342 261-90-91. Budynek 10-piętrowy. Od 3500 rub.

== Kontakt ==

== Bezpieczeństwo ==
Miasto nie należy do najniebezpieczniejszych, ale warto zachować podstawowe zasady zabezpieczenia się np. przed napaścią czy kradzieżą. Zaleca się omijanie ślepych uliczek, cmentarzy czy ciemnych parków nocą. Za dnia można paść ofiarą kradzieży kieszonkowych w miejscach tłocznych jak chińskie sklepy albo bazary.

W przypadku nagłego wypadku czy zwykłej konsultacji można udać się do Szpitalu Klinicznego Kraju Permskiego (Пермская краевая клиническая больница), a w przypadku dzieci czy młodzieży do Szpitala Pediatrycznego nr.13 (Детская Больница № 13) przy ul. Lebiediewa 44.

== Informacje turystyczne ==
Przygotuj się na chłodną pogodę od listopada do marca. Pomimo niskich temperatur na zewnątrz, prawie wszystkie pomieszczenia wewnętrzne i środki transportu publicznego są dobrze ogrzewane.

== Wyjazd ==
Opuszczając Perm warto odwiedzić jedną z kilku położonych niedaleko atrakcji:

* '''[http://www.perm36.ru/eng/ Perm-36]''' - oddalony 95 km na wschód od miasta znany obóz radzieckiego systemu Gułagów. Utworzone tu muzeum idealnie odwzorowuje smutny obraz syberyjskiego łagru, w którym zginęły tysiące więźniów. Cena wstępu wynosi 300 rubli dla dorosłych, 150 rubli dla młodzieży. W 3 środę każdego miesiąca os. do lat 18 wstęp bezpłatny. Miejscowość: Kuczino (Кучино).
* '''[http://www.museum.perm.ru/filiali/muzey-khohlovka Chochłowka]''' - ta położona 40 km na północ wioska stanowi  [[Kategoria:Kraj Permski]] jeden z niewielu tak dobrze zachowanych zespołów architektury drewnianej w Rosji. Skansen składa się z 20 domostw, spośród których najstarsze sięgają XVII wieku. Dodatkowo wokół rozpościerają się lasy i wody Kamy.
{{Użyteczny}}


{{Atrybucja}}
{{Jest w|Kraj Permski}}</text>
      <sha1>da5frz0dl4dux0307g7hitm81ujchtx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>157186</id>
      <parentid>157185</parentid>
      <timestamp>2026-06-04T10:03:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wyjazd */</comment>
      <origin>157186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73711" sha1="mn3eetqrx9wy38eohcxyvfp9xfdgrki" xml:space="preserve">{{Top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Perm
 |nazwa oryginalna = Пермь
 |widok            = Свято-Троицкая_(Слудская)_церковь_в_лучах_заката.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Coat_of_Arms_of_Perm.svg
 |mapa             = Perm in Russia.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Russia.svg|20px]] [[Rosja]] 
 |region           = [[Plik:Flag_of_Perm_Krai.svg|20px]] [[Kraj Permski]]
 |powierzchnia     = 800,5
 |wysokość         = 149
 |ludność          = 1 027 500
 |prefiks          = +7 342
 |kod pocztowy     = 614xxx
 |www              = https://gorodperm.ru/
}}
'''Perm''' ([[Rozmówki rosyjskie|ros]]. Пермь) to największe miasto i stolica [[Kraj Permski|Kraju Permskiego]] i jedno z miast [[Rosja|Rosji]] liczące ponad milion mieszkańców. Przed rewolucją było stolicą prowincji, a obecnie stanowi centrum rozległego regionu o niezwykłej przyrodzie i bogatej historii. Sam Perm został przytłoczony przez przemysł, który przekształcił miasto w konglomerat dymiących kominów, stref przemysłowych i budynków z czasów sowieckich, za którymi trudno dostrzec fragmenty przeszłości. Dla większości podróżnych Perm będzie jedynie wspomnieniem, ale jeśli jesteś naprawdę ciekawy, znajdziesz tu mnóstwo interesujących rzeczy do zobaczenia – od starych fabryk po muzeum rzeźby drewnianej, a majestatyczna rzeka Kama nikogo nie pozostawi obojętnym.

== Charakterystyka ==
Perm leży nad rzeką Kamą, nieco na południe od jej ujścia do Czusowej, na granicy dwóch zupełnie odmiennych stref naturalnych. Na południe od miasta rozciąga się lasostep, a na północ, za Czusową i Kamą, tajga. Nazwa Perm jest bardzo stara. Ludy północnego zachodu używały jej na określenie terenów dalekiego wschodu wzdłuż rzek Wyczegda i Kama (patrz też [[Kraj Permski]]). Współczesny Perm znajduje się na południu tego starożytnego regionu. Podobnie jak [[Twer]], Perm jest żeński. Mieszkańcy miasta nalegają, aby nazwę wymawiać z miękkim „r” – ''Perm''.

=== Historia ===
Perm to typowe miasto [[Ural]]u, wyrosłe z zakładów metalurgicznych: Jegoszycha (1723) i Motowilicha (1736). Zakład Jegoszycha nie działał długo, został zamknięty w 1788 roku. Jednak osada, która rozwinęła się wokół niego, stała się już miastem i otrzymała nazwę Perm. Zaledwie kilka lat później stał się również centrum prowincji, jednocząc niemal wszystkie miasta [[Ural]]u i związane z nimi gałęzie przemysłu. Przyczyn było kilka, z których jedna prawdopodobnie związana była z transportem: Perm, położony nad Kamą, był najdalej na wschód wysuniętym punktem, stosunkowo łatwo dostępnym z centralnej [[Rosja|Rosji]], zanim powstała kolej.

Perm zachował status stolicy prowincji aż do rewolucji. Znalazło to wyraźne odzwierciedlenie w wyglądzie miasta, choć pierwotna wersja prowincjonalnej zabudowy nie przetrwała pożaru z 1842 roku. Później próbowano budować z kamienia, ale z powodu braku środków wzniesiono również drewniane domy, tynkowane i malowane na kamień – kilka z tych „hybryd” przetrwało do dziś. Produkcja metalurgiczna zakładu Motowilicha ostatecznie zamarła w połowie XIX wieku, ale została zastąpiona produkcją broni, a przed rewolucją ogromna Permska Fabryka Armat zaopatrywała armię rosyjską w jedną piątą całego arsenału. Pojawiła się jednak bomba z opóźnionym zapłonem: duża fabryka miała liczny proletariat, więc nazwa Motowilicha kojarzy się obecnie przede wszystkim z rewolucyjnymi wydarzeniami z 1905 roku, które miały tu dość dramatyczny przebieg.

Perm poniósł kolejną porażkę podczas wojny domowej, kiedy to zarówno biali, jak i czerwoni spustoszyli miasto. Władze sowieckie najwyraźniej nie były zachwycone arystokratycznym Permem – w 1923 roku stolicę Uralu przeniesiono do proletariackiego [[Jekaterynburg]]a. Miasto pozostawało bez własnego regionu do 1938 roku, kiedy to utworzono obwód permski, późniejszy [[Kraj Permski]]. W latach 1940–1957 miasto nosiło nazwę Mołotow na cześć Wiaczesława Mołotowa, tego samego, który podpisał pakt Ribbentrop-Mołotow. Jednak ta postać polityczna urodziła się dość daleko stąd, w Kukarce (obecnie Sowieck), i nie miała bezpośredniego związku z Permem. 

=== Nowoczesność ===
W najnowszej historii [[Rosja|Rosji]] obwód permski aktywnie przyjął rolę regionu postępowego i innowacyjnego. Oleg Czirkunow, który objął urząd gubernatora w 2004 roku, zaprosił do miasta modnych moskiewskich projektantów, którzy natychmiast otworzyli w Permie muzeum sztuki współczesnej, ozdobili ulice spektakularnymi pomnikami, takimi jak litera „P” (ogłoszona symbolem Permu), i przedstawili napoleońskie plany przekształcenia Permu w najnowocześniejsze miasto Europy, jej kulturalną stolicę. Kiedy gubernator kilka lat później opuścił stanowisko i po cichu uciekł do tej samej Europy, wielu projektantów podążyło za nim, choć niektórzy pozostali, dzięki czemu życie kulturalne miasta pozostaje niezwykle tętniące. Perm to również doskonałe miejsce dla miłośników historii i tych, którzy lubią leniwe, przemyślane spacery: za palisadą nowoczesnych budynków kryją się fragmenty starożytności, rozległe widoki na Kamę i klimat dawnego uralskiego przemysłu. Warto zatrzymać się w mieście przynajmniej na jeden dzień, a biorąc pod uwagę muzea i okolicę, drugi lub trzeci dzień również nie będzie złym pomysłem.

=== Orientacja ===
Podobnie jak wiele miast położonych nad dużymi rzekami, Perm ma wydłużony kształt: ponad 40 km wzdłuż Kamy i zaledwie 5-6 km szerokości. Wszystkie interesujące dzielnice znajdują się na lewym (południowym) brzegu. '''Centrum''' miasta jest przesunięte na zachód. Zaczyna się w miejscu, gdzie [[Kolej Transsyberyjska]] łączy się ze starą Linią Gornozawodską biegnącą wzdłuż Kamy, i wzdłuż niezmiennej ulicy Lenina ciągnie się na wschód przez około 4 km: najpierw nowa część radziecka, a następnie (za Prospektem Komsomolskim) stara część gubernialna. Dzielą je ogromny (około kilometra długości!) plac zwany ''Esplanadą''. Na wschodzie zabudowa kończy się w wąwozie rzeki Jegoszycha, za którym zaczyna się '''Motowilicha''' – kolejna historyczna i godna uwagi dzielnica, utworzona wokół fabryki zbrojeniowej. Reszta Permu składa się ze stref przemysłowych, osiedli mieszkaniowych, osiedli fabrycznych i sektora prywatnego, gdzie nie ma nic do zobaczenia poza lokalnym kolorytem.

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
Do [[Moskwa|Moskwy]] jest 6-7 lotów (niektóre z nich odbywają się nocą) i jeden do [[Petersburg]]a. Istnieje również wiele lotów regionalnych do zachodniej [[Syberia|Syberii]] i na [[Ural]], ale nie są one regularnie obsługiwane. Wszystkie loty międzynarodowe są czarterami.

{{Znacznik|Lotnisko Bolszoje Sawino|57.914444|56.021111|typ=transport}}'''[https://aviaperm.ru/ Lotnisko Bolszoje Sawino]''' ({{IATA|PEE}}). ☎ Informacje: +7 (342) 299-17-71, kasa biletowa na lotnisku: +7 (342) 299-15-95. Loty krajowe odlatują z nowego Terminalu A, podczas gdy stary Terminal B obsługuje tylko kilka lotów międzynarodowych. Przejście z jednego terminalu do drugiego jest najwyraźniej niemożliwe, chyba że zjedziemy na Trasę Kosmonawtowa, co stanowi znaczny objazd (prawie 2 km). Nowy terminal obiecuje standardową infrastrukturę lotniska, w tym przechowalnię bagażu (443 ruble dziennie). 

''Jak dojechać'': Z dworca autobusowego na lotnisko należy wsiąść do autobusu podmiejskiego linii 108; Podróż trwa około pół godziny. Spodziewaj się 3-4 odjazdów na godzinę w godzinach 6:00-23:00. Taksówka do centrum miasta kosztuje od 400 ₽. Z centrum autobus jedzie do Terminalu A, następnie do Terminalu B, a stamtąd z powrotem do miasta.

Obok Terminalu B znajduje się [https://www.polethotel.ru/ Hotel Polet] (tel. +7 (342) 294-96-46, pokój jednoosobowy/dwuosobowy: 2900/4100 ₽). Po otwarciu nowego terminalu stał się on praktycznie bezużyteczny dla podróżnych, ponieważ większość lotów wymaga skorzystania z taksówki. Jeśli odlatujesz ze starego terminalu, możesz skorzystać z całodobowej restauracji hotelowej. Ceny są takie same jak na lotnisku, ale jest tam przytulniej i ciszej.

=== Koleją ===
Perm leży na północnej odnodze [[Kolej Transsyberyjska|Kolei Transsyberyjskiej]], między [[Kirow]]em a [[Jekaterynburg]]iem. Codziennie przejeżdża tędy siedem do ośmiu par pociągów: wszystkie syberyjskie z [[Petersburg]]a i niektóre z [[Moskwa|Moskwy]]. Rozkład jazdy nie jest jednak zbyt dogodny, ponieważ połowa pociągów kursuje o tej samej porze, praktycznie jeden po drugim.

Z [[Jekaterynburg]]a podróż trwa 5,5-6 godzin. Są tylko trzy pociągi dzienne (w tym Łastoczka), reszta kursuje w nocy. Z [[Kirow]]a podróż trwa 7,5-8 godzin, a z [[Głazow]]a 4,5-5 godzin. Nocny pociąg do [[Iżewsk]]a jest dość dogodny (7-8 godzin).

Pociągi podmiejskie docierają do [[Kungur]]u (2 godziny), [[Czusowoj]]u (3-3,5 godziny) i [[Kizieł|Kiziela]] (4,5 godziny).

[[Plik:Perm_I_Railway_Station.jpg|thumb|upright=1.35|Stary dworzec Perm I]]
{{Znacznik|Perm I|58.020048 |56.252410 |typ=transport}}'''Perm I''', ul. Monastyrskaja 5. Stary permski dworzec kolejowy, zbudowany dla linii Gornozawodskiej, która dotarła do miasta 30 lat przed powstaniem nowoczesnej [[Kolej Transsyberyjska|Kolei Transsyberyjskiej]]. Obecnie stacja obsługuje jedynie pociągi podmiejskie do Czusowskiej i Ugleuralskiej; pociągi dalekobieżne się tu nie zatrzymują. Mało prawdopodobne jest, aby przyjechać na tę stację lub z niej odjechać, ale sam budynek jest wart zobaczenia – to lokalny punkt orientacyjny i jeden z najwspanialszych rosyjskich dworców kolejowych XIX wieku. 

{{Znacznik|Perm II|58.004285 |56.180010 |typ=transport}}'''Perm II''', ulica Lenina 89. Główny dworzec kolejowy w mieście, na którym zatrzymują się wszystkie pociągi dalekobieżne i z którego odjeżdżają niektóre pociągi podmiejskie. Ten nowoczesny budynek, stosunkowo niewielki jak na standardy kolei transsyberyjskiej, znajduje się między liniami do Czusowskiej i [[Jekaterynburg]]a. Oprócz poczekalni znajduje się tam kawiarnia Strela (czynna od 9:00 do 21:00), niezbyt zachęcająca kawiarnia, oraz przyzwoita, całodobowa kawiarnia Kofe-Love – wydzielona część poczekalni z sofami i barem. Są tam również toalety. Stacja znajduje się na zachodnim krańcu Alei Lenina, 2,5 km od centrum (Esplanady) lub cztery przystanki komunikacją miejską.

=== Samochodem ===
Do Permu z zachodu prowadzą dwie drogi: odnoga autostrady [[Plik:M7-RUS.svg|25px]] przez [[Iżewsk]] (280 km) oraz nienumerowana autostrada z [[Kirow]]a (500 km). Stan obu dróg na 2021 rok był zadowalający. Droga do [[Jekaterynburg]]a (360 km) jest doskonała, w większości dwupasmowa, z licznymi poszerzeniami i pasami do wyprzedzania na wzniesieniach. Przed [[Jekaterynburg]]iem jest to autostrada czteropasmowa, a w pobliżu Permu – sześciopasmowa. Do [[Iżewsk]]a można również dojechać lewym brzegiem Kamy, przekraczając rzekę w [[Czajkowski]]m, lub prawym brzegiem, ale przez [[Wotkińsk]]: wszystkie te trasy są mniej więcej równoważne. Nie ma oczywistej drogi do [[Ufa|Ufy]] (470–550 km); trzeba będzie skorzystać z dróg lokalnych.

Jeśli przejeżdżasz przez Perm tranzytem, ​​skorzystaj z obwodnicy: miasto ma duże odległości i bardzo zatłoczone drogi. Do [[Bieriezniki|Bierieznik]], [[Solikamsk]]a i [[Czusowoj]]u można dojechać rzeką Kamą przez miasto lub obwodnicą. Na Kamie znajdują się tylko trzy mosty: most obwodowy na zachodnim krańcu miasta, most Komunalny w centrum oraz zapora Kamskiej Elektrowni Wodnej na północnym krańcu Permu.

Cała centralna część miasta jest objęta strefą płatnego parkowania w dni powszednie. Znalezienie wolnego miejsca może być trudne. Aktualne informacje o cenach i metodach płatności można znaleźć na stronie internetowej operatora lub na tablicach informacyjnych przy ulicach.

=== Autobusem ===
W Kraju Permskim nie ma wielu linii kolejowych, więc komunikacja autobusowa jest dobrze rozwinięta. Transport poza region jest znacznie rzadszy: na przykład autobusy do [[Jekaterynburg]]a (7 godzin) kursują tylko 2-3 razy dziennie, często w nocy, a do [[Kirow]]a nie ma żadnych połączeń. Więcej autobusów kursuje na południe: do [[Iżewsk]]a (5 godzin) 5-6 razy dziennie, a do [[Ufa|Ufy]] (10-11 godzin) bezpośrednie połączenia są dostępne kilka razy dziennie. 

{{Znacznik|Dworzec Autobusowy Centralny|58.002348 |56.23230 |typ=transport}}'''Dworzec Autobusowy Centralny''', ul. Rewolucji 68. ☎ +7 (342) 236-43-00, +7 (342) 236-44-34. 🕑 5:00 - 22:40. Stary budynek pełen straganów z samsą i innymi wypiekami wątpliwej jakości. Po drugiej stronie ulicy znajduje się rozległy i raczej mało zachęcający targ centralny. Obok dworca autobusowego znajduje się nowe centrum handlowe z supermarketem Piateroczka, a tuż przy placu McDonald's (7:00–23:00). Przechowalnia bagażu: 90 ₽/doba. Esplanada znajduje się niecały kilometr od dworca autobusowego; można tam dojść pieszo. 

{{Znacznik|Dworzec autobusowy Jużnaja|57.974564 |56.262217 |typ=transport}}'''Dworzec autobusowy Jużnaja''', ul. Iżewskaja 2. 🕑 5:45–21:45. To ostatni przystanek autobusów do [[Kungur]]u i kilku innych miejsc.

=== Statkiem ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img35 River station.jpg|thumb|upright=1.35|Stacja rzeczna]]
Od dawna nie ma regularnych rejsów po Kamie. Rejsy odbywają się kilka razy w miesiącu, wiele z nich wypływa z Permu, a czasami kontynuuje do [[Moskwa|Moskwy]] lub [[Astrachań|Astrachania]]. Tylko bardzo rzadkie rejsy rzeczne w górę Kamy.

{{Znacznik|Dworzec Rzeczny|58.0207 |56.2513 |typ=transport}}'''[http://rechnojvokzalperm.ru/ Dworzec Rzeczny]''', ulica Monastyrskaja (''w pobliżu stacji Perm I''). Ten piękny przedwojenny budynek (wybudowany w 1940 roku) dawno przestał pełnić swoją funkcję i został przekształcony w muzeum. Obecnie mieści się w nim multimedialna wystawa „Rosja – Moja Historia”.

== Komunikacja ==
{{mapa|58.00555|56.24279|zoom=12|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar,metro,praca}}
[[Plik:Perm asv2019-05 img23 Kama River.jpg|thumb|upright=1.35|Pociąg miejski wzdłuż rzeki Kama]]
Autobusy i tramwaje. Godziny kursowania: od 5:30 do 23:30. Trasy i rozkłady jazdy są dostępne na [https://www.gortransperm.ru/ stronie internetowej miejskiego transportu]. '''Przejazd''' kosztuje 33 ruble (stan na 2022). W ciągu 40 lub 60 minut (czas zależy od numeru linii) można dokonać jednej przesiadki za 17 rubli. Opłata u konduktora gotówką lub zbliżeniową kartą bankową. W Permie funkcjonuje także [https://xn--59-jlcdkn1aeeel.xn--p1ai/ karta miejska „Malachit”] (kaucja za kartę: 50 rubli), która działa jako portmonetka elektroniczna lub bilet dobowy (124 ruble). Kartę można kupić w oddziałach banku „Pochtobank” oraz w punktach o nazwie „Centralna Kasa”. Doładowanie jest możliwe przez bankomaty Sbierbanku lub usługę Sberbank Online.

Plany lokalnych władz dotyczące rozwoju miejskiej kolei elektrycznej nie cechują się dużą konsekwencją. Pomysł całkowitego zamknięcia linii biegnącej wzdłuż Kamy, łączącej dwa miejskie dworce, został zastąpiony entuzjazmem dla aktywnego rozwoju połączeń podmiejskich. Według stanu na 2022 rok pociągi elektryczne kursują ze stacji Perm-2 przez Perm-1 w kierunku Elektrowni Wodnej na Kamie co pół godziny rano i wieczorem, z długą przerwą w środku dnia. Pociągami tymi wygodnie dojechać do dzielnicy Motowilicha, a z okien można podziwiać nietypowe widoki. Jednak w drogę powrotną najprawdopodobniej wybierzesz już zwykły transport naziemny.

== Warto zobaczyć ==
Jeśli jesteś w Permie tylko na krótko, wybierz się na spacer po centrum miasta – najlepiej ulicą Monastyrską wzdłuż rzeki Kamy, a stamtąd do meczetu katedralnego. Odwiedź galerię sztuki, aby zobaczyć permskie drewniane rzeźby, a następnie udaj się do Motowilichy i zwiedzaj okolicę z Góry Wyszki. Ten minimalistyczny plan zwiedzania można z łatwością zrealizować w pół dnia, a dzięki niemu zyskasz dobry pogląd na miasto.

=== Centrum prowincjonalne ===
Stare centrum Permu ogranicza rzeka Kama na północy, Prospekt Komsomolski na zachodzie, wąwóz rzeki Jegoszycha na wschodzie i rozciąga się mniej więcej do ulicy Puszkina na południu. Ta część miasta jest dobrze przygotowana dla turystów. Perm był podobno pierwszym miastem w [[Rosja|Rosji]], które wytyczyło specjalny szlak turystyczny – zieloną linię narysowaną na asfalcie: około 40 punktów orientacyjnych, każdy z dobrze opisanym szyldem. Bardziej kontrowersyjną inicjatywą była czerwona linia, poświęcona celebrytom mieszkającym w Permie i ich związkom. Budynki wzdłuż czerwonej linii również są w większości zabytkowe, ale napisy na szyldach przypominają niekiedy artykuły z tabloidów.

Jako stolica [[Ural]]u, Perm, miasto prowincjonalne, przyciągał wielu celebrytów, którzy później o nim pisali. Choć Czechow dość trafnie umiejscowił akcję swojej sztuki „Trzy siostry” w Permie, autor „Doktora Żywago” nie poczynił żadnych bezpośrednich twierdzeń, Perm jest również (i nie bez powodu) uważany za inspirację dla miasta Jurjatina. W centrum miasta znajduje się wiele miejsc związanych z literaturą, a jeśli ktoś jest zainteresowany, może wybrać się na osobny spacer po nich.

==== Wzdłuż Kamy ====
[[Plik:П-9.jpg|thumb|upright=1.35|Lokomotywa parowa na stacji Perm-I]]
* {{zobacz
| name=Dworzec Perm I | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska | lat=58.020289| long=56.252531| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kolej przybyła do Permu nie ze stolic, ale ze wschodu. Odizolowana linia Gornozawodskaja z Permu do [[Jekaterynburg]]a (przez Chusovoy i [[Niżny Tagił]]) została zbudowana w latach 1874-78 w celu przeładunku towarów na statki w Permie i transportu ich dalej wzdłuż Kamy. Budynek stacji w stylu neorosyjskim (1878) zaprojektował petersburski architekt Peter Schreiber i dokładnie taki sam powstał na drugim końcu linii, w [[Jekaterynburg]]u - obecnie jest to stary dworzec z muzeum kolejnictwa. Zewnętrznie stacje Perm i Jekaterynburg nie są zbyt podobne, ponieważ w 1899 do Permu dodano drugą wieżę, co, co dziwne, bardzo do niej pasowało. W pobliżu znajdują się stare magazyny z końca XIX wieku i pomnik parowozu.
}}
* {{zobacz
| name=Sobór Pietropawłowski | alt= | url= | adres=ul. Sowiecka 1| lat=58.019167| long=56.255556| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Zakład Jegoszycha, z którego wywodzi się Perm, znajdował się, jak można się domyślić, nad rzeką Jegoszycha – wschodnią granicą współczesnego centrum Permu. W XIX wieku, po pożarach i odbudowie, miasto przesunęło się na zachód, a teren dawnej fabryki zaczął bardziej przypominać przedmieścia. Stojący w tym miejscu niepozorny kamienny kościół to ostatnia rzecz, która pozostała po fabryce. Został zbudowany w 1760 roku na miejscu drewnianego kościoła.
}}
[[Plik:Perm asv2019-05 img26 Monastyrskaya11.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Meszkowa]]
* {{zobacz
| name=Dom Meszkowa | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11| lat=58.01875| long=56.246756| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Historia najlepszych budynków Permu jest zaskakująco podobna: najpierw zbudowano zwykłą rezydencję, a następnie kupił ją kupiec, który zamówił niecodzienną dekorację. Tak było w przypadku słynnego dworu Gribuszynów, ale początek tego procesu dał Mikołaj Wasiljewicz Meszkow (1851-1933), właściciel statku parowego i filantrop, któremu przedrewolucyjny Perm zawdzięczał niemal wszystko: od własnego uniwersytetu po uratowanie prowincji przed głodem, który miał miejsce w 1891. Klasyczny dwór nad brzegiem rzeki Kamy został zbudowany jeszcze w 1820. W 1842 uległ zniszczeniu w wyniku pożaru i przez długi czas stał opuszczony. W latach 1887-89. Meszkow, który kupił dwór, odnowił budynek w duchu eklektyzmu i okazał się bardzo piękny - dom wygląda szczególnie dobrze od strony rzeki Kamy. Obecnie mieści się w nim muzeum historii lokalnej.
}}
* {{Znacznik|Skwer im. Reszetnikowa|58.018333|56.242222|typ=natura}}'''Skwer im. Reszetnikowa'''. Przed rewolucją główny deptak miasta, a jak na dzisiejsze standardy - mały publiczny ogród wzdłuż ulicy Monastyrskiej z pięknym widokiem na rzekę Kamę. Jego najbardziej rozpoznawalnym elementem był pomnik bohaterów wojny domowej - żeliwny monolit zbudowany w 1985 roku. Po drugiej stronie ulicy, na rogu ulic Monastyrskiej i Sibirskiej, dom Wierderewskiego jest przykładem rozwoju Permu po pożarze w 1842: parterowy drewniany dwór, ozdobiony kamieniem. Obok znajduje się Dom z Lwami (ul. Monastyrska 15) – typowy stalinowski budynek wybudowany w 1946 roku, z jakiegoś powodu ozdobiony postaciami lwów.
[[Plik:Пермская художественная галерея. Вид с Камы.jpg|thumb|upright=1.35|Sobór Przemienienia Pańskiego]]
* {{zobacz
| name=Sobór Przemienienia Pańskiego | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11| lat=58.016289| long=56.234606| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Majestatyczny sobór na początku Prospektu Komsomolskiego, na wysokim brzegu Kamy, mieści obecnie galerię sztuki. Jej ekspozycja jest nawet ciekawsza niż sam sobór, choć warto obejrzeć także jego zewnętrzną bryłę. Budowa świątyni wiąże się z przeniesieniem do Permu starego monasteru Pyskorskiego, który znajdował się w okolicach Usola, kilkaset kilometrów w górę biegu Kamy. Monaster przeniesiono w 1781 roku, równocześnie z nadaniem Permowi praw miejskich, natomiast sobór wzniesiono w latach 1798–1818. Jest to jeden z najwcześniejszych i najciekawszych zabytków klasycyzmu uralskiego, zaprojektowany najprawdopodobniej przez architektów ze stolicy. Wśród autorów projektu wymienia się pracującego w Petersburgu Gottlieba Paulsena, a nawet Matwieja Kazakowa. Skwer przed soborem nosi imię pisarza Dmitrija Mamina-Sibiriaka, którego pomnik oczywiście się tutaj znajduje. Pisarz spędził jednak w Permie jedynie kilka lat jako uczeń Permskiego Seminarium Duchownego, a swoją twórczość poświęconą Uralowi tworzył głównie w [[Jekaterynburg]]u. Ze skweru można zejść na nadbrzeże i podziwiać znakomity widok na rzekę Kamę.
}}
==== Głębiej w miasto ====
[[Plik:Perm Lenina13 A85c.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Gribuszyna]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img05 Permskaya67.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Tokarewej]]
[[Plik:Иудейский участок.jpg|thumb|upright=1.35|Nekropolia Jegoszychyńska]]
* {{zobacz
| name=Dom Gribuszyna | alt= | url= | adres=ul. Lenina 13a| lat=58.015833| long=56.253889| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Znany jako „dom z figurami” z powieści ''Doktor Żywago'' i sam w sobie niezwykle efektowny, ten pałacyk został zbudowany w latach 1895–1897 dla rodziny miejscowego urzędnika. Później budynek przeszedł na własność kupca Siergieja Michajłowicza Gribuszyna, który postanowił uczynić go bardziej okazałym. Polecił ozdobić fasadę bogatą sztukaterią, w tym licznymi maszkaronami, które – jak głosi miejscowa legenda – miały zostać wykonane na wzór twarzy jego córki. Dziś trudno jednoznacznie stwierdzić, komu w większym stopniu pałacyk zawdzięcza swój charakter: autorowi pierwotnego projektu, architektowi Aleksandrowi Turczewiczowi, preferującemu styl rosyjsko-bizantyjski z elementami neoklasycyzmu, czy też skłonnemu do efektownych rozwiązań właścicielowi. Efektem ich współpracy było jednak coś naprawdę wyjątkowego i łatwo zapadającego w pamięć – budynek, który specjaliści określają mianem „malowniczego modernizmu” (secesji). Jeszcze przed rewolucją pałacyk stał się najbardziej rozpoznawalnym zabytkiem Permu, co zwróciło na niego uwagę Borisa Pasternaka i znalazło odbicie w Doktorze Żywago. Obecnie w budynku mieszczą się instytucje Permskiego Centrum Naukowego.
}}
* {{zobacz
| name=Dom Tupicynów | alt= | url= | adres=ul. 25 Października 12 | lat=58.015556| long=56.248333| wskazówki=w pobliżu Ogrodu Teatralnego
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To bardziej stonowany przykład permskiego stylu kupieckiego – trzypiętrowa neoklasycystyczna rezydencja, zbudowana w 1888 roku według projektu Aleksandra Turczewicza dla rodziny Tupicynów, pionierów produkcji fosforu w Imperium Rosyjskim. Narożna wieżyczka zwieńczona kopułą została znakomicie wpisana w linię zabudowy ulicy i stanowi najbardziej charakterystyczny element budynku. Naprzeciwko znajduje się gmach Maryjskiego Gimnazjum Żeńskiego z 1884 roku – imponujący ceglany zabytek w stylu rosyjskim. Warto przejść dalej ulicą 25 Października wzdłuż budynku gimnazjum. Jego część położona dalej od ulicy Pietropawłowskiej była niegdyś bardzo piękną cerkwią domową. Choć świątynia nie zachowała się w pierwotnej formie, do dziś można dostrzec niektóre elementy dawnej architektury sakralnej.
}}
* {{zobacz
| name=Dom Tokarewej | alt= | url= | adres=ul. Permska 67 | lat=58.010833| long=56.240833| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Ten rzadko spotykany w centrum Permu drewniany dom wyróżnia się bogatą dekoracją snycerską, łączącą cechy tradycyjnego rosyjskiego teremku i secesji. Budynek wyznacza początek krótkiego deptaka na ulicy Permskiej, która jako jedna z nielicznych ulic w mieście zachowała w dużej mierze przedrewolucyjną zabudowę. Mimo to także tutaj pojawiły się już współczesne budynki ze szkła i betonu, kontrastujące z historycznym charakterem okolicy.
}}
* {{zobacz
| name=Nekropolia Jegoszychyńska | alt= | url= | adres= | lat=58.012578| long=56.269828| wskazówki=na wschód od centrum miasta, przed jarem rzeki Jegoszychy
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Nekropolia Jegoszychyńska to jedno z tych miejsc, które przypominają o gubernialnej przeszłości Permu. Na terenie cmentarza znajdują się aż dwie cerkwie prawosławne: jasnoniebieska ''Cerkiew Wszystkich Świętych'' w stylu klasycystycznym (1832) oraz okazała ''Cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej'' w stylu pseudoruskim (1905). Chowano tu również wyznawców innych religii. Na cmentarzu zachowały się kwatery katolicka, luterańska i muzułmańska, jednak szczególnie interesująca jest część żydowska – to jeden z nielicznych zachowanych w Rosji starych cmentarzy żydowskich. Pochówki zakończono w latach 50. XX wieku, dlatego niemal wszystkie groby pochodzą sprzed II wojny światowej, a wiele z nich jeszcze z czasów przedrewolucyjnych. Nekropolia zachęca do długich spacerów wśród zabytkowych nagrobków i pomników. W północnej części cmentarza, niedaleko placu Razgulaj i linii tramwajowej prowadzącej do Motowilichy, znajduje się widoczny z daleka wojenny pomnik „Matka Bolejąca”. Za nim usytuowano pomnik ofiar represji politycznych.
}}
=== Centrum sowieckie ===
Na zachód od Prospektu Komsomolskiego centrum Permu składa się głównie z wieżowców z czasów sowieckich. Bez względu na to, z której strony przyjedziesz do miasta, zobaczysz przede wszystkim ten krajobraz, który zachwyca tylko miłośników architektury lat 70. XX wieku. Jednak za lasem betonowych budynków kryje się kilka ciekawych obiektów historycznych.
[[Plik:Драм-театр.jpg|thumb|upright=1.35|Teatr Dramatyczny i zachodnia część Esplanady]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img48 Cathedral Mosque.jpg|thumb|upright=1.2|Meczet Katedralny]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img04 Theodosius Church.jpg|thumb|upright=1.2|Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego]]
* {{zobacz
| name=Esplanada | alt= | url= | adres=między ulicami Lenina i Pietropawłowską | lat=58.009237| long=56.222185| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To największy plac na Uralu. Jeszcze do połowy XX wieku stały tutaj zwykłe drewniane domy. Później zostały wyburzone, jednak terenu nie zabudowano, ponieważ jeden z permskich architektów zaproponował pozostawienie w tym miejscu otwartej przestrzeni. Ze względu na jej wydłużony kształt mieszkańcy szybko ochrzcili ją mianem „lotniska”. Z czasem przyjęła się bardziej elegancka, zapożyczona z języków zachodnich nazwa – Esplanada – i plac stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych widoków Permu. Esplanada ma formę prostokąta o wymiarach około 1000 × 300 metrów. Po jednej stronie znajduje się dziesięciopiętrowy ''Dom Sowietów'' (1973), którego surową, szarą bryłę ożywiają jedynie charakterystyczne wycięcie na wysokości siódmego piętra oraz ogromny herb ZSRR. Po przeciwnej stronie wznosi się bardziej awangardowy ''Teatr Dramatyczny'' (1974–1981). Dłuższe boki placu zabudowano natomiast bardzo różnorodnie – od niewielkich budynków przedrewolucyjnych po typowe wielopiętrowe bloki z okresu radzieckiego. Środek Esplanady pozostaje niemal pusty. Przestrzeń tę urozmaica jedynie stojący samotnie pomnik „Bohaterom Frontu i Zaplecza” z 1985 roku. Całość dobrze oddaje wyobrażenia urbanistów z połowy lat 70. XX wieku o estetyce przestrzeni miejskiej. Nie wszyscy jednak uznają ten efekt za szczególnie atrakcyjny, dlatego od wielu lat pojawiają się pomysły zabudowy Esplanady, budowy pod nią centrum handlowego lub przynajmniej stworzenia na jej powierzchni bardziej żywej przestrzeni kulturalnej. Jak dotąd najbardziej widocznym rezultatem tych dyskusji są fantazyjne ławki w kształcie słowa „ВЛАСТЬ” („Władza”) ustawione przed Domem Sowietów – jeden ze śladów permskiej „rewolucji kulturalnej” z połowy pierwszej dekady XXI wieku.
}}
* {{zobacz
| name=Meczet Katedralny | alt= | url=ul. Osińska 5 | adres= | lat=58.014088| long=56.227608| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Ten znakomity zabytek eklektyzmu z wyraźnie zaznaczonymi motywami tatarskimi stanowi ozdobę niezbyt atrakcyjnych kwartałów położonych na północ od Esplanady. Meczet wzniesiono w latach 1902–1903. W tym czasie w Permie mieszkało ponad półtora tysiąca muzułmanów, stanowiących kilka procent ludności miasta. Autorem projektu był miejscowy architekt Aleksandr Ożegow. W okresie radzieckim świątynia była zamknięta i nie pełniła funkcji religijnych, jednak szczęśliwie przetrwała bez większych zniszczeń. Obecnie meczet został odrestaurowany i z zewnątrz prezentuje się imponująco. Jego wnętrza są natomiast najprawdopodobniej współczesne i nie zachowały historycznego wystroju.
}}
* {{zobacz
| name=Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego | alt= | url=ul. Borczaninowa 11 | adres= | lat=58.005556| long=56.220833| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To sympatyczny zabytek w stylu pseudorosyjskim. Cerkiew została wzniesiona na początku XX wieku (1904–1910) i w tamtym czasie wśród mieszkańców nazywano ją „kupiecką”, ponieważ grunt pod jej budowę przekazał miejscowy kupiec. Pod względem dekoracji świątynia również ma „kupiecki” charakter – jest nieco przeładowana, ale jednocześnie bardzo barwna, szczególnie dziś, gdy ze wszystkich stron otaczają ją szare bloki wielopiętrowe. To kolejna realizacja architekta Aleksandra Ożegowa. W tym przypadku projekt nie wyróżnia się szczególną oryginalnością – w dużej mierze powtarza schemat garnizonowych świątyń budowanych w tym samym czasie w zachodniej części Imperium Rosyjskiego, m.in. w [[Bobrujsk]]u i [[Grodno|Grodnie]].
}}
* {{zobacz
| name=Sobór Trójcy Świętej. | alt= | url=ul. Monastyrska 95 | adres= | lat=58.0125| long=56.217233| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Nazwa „Słudska” pochodzi od Góry Słudskiej, na której wznosi się cerkiew, choć dziś sama góra jest mało widoczna, a otaczający świątynię krajobraz zmienił się nie do poznania. Jeśli cerkiew Wniebowstąpienia znajduje się jeszcze wśród zabudowy wielopiętrowej, to cerkiew Trójcy Świętej musi sąsiadować z szpitalem i strefą przemysłową. Jest to typowy kompleks sakralny połowy XIX wieku – pięciokopułowa „tonowska” katedra oraz bardzo wysoka dzwonnica (1842). Cerkiew została zamknięta po rewolucji, jednak już w 1944 roku ponownie otwarto ją do sprawowania liturgii, co wiąże się z jej obecnym statusem soboru katedralnego eparchii permskiej.
}}
=== Okolice dworca ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img54 Uspensky Convent.jpg|thumb|upright=1.2|Cerkiew Kazańska]]
* {{zobacz
| name=Cerkiew Kazańska. | alt= | url=ul. Plechanowa 39 | adres= | lat=58.0037 | long=56.2021 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=„Roerichowska świątynia” ukryta wśród podwórek blokowisk. Kazański klasztor Zaśnięcia Matki Bożej, założony na obrzeżach Permu w 1875 roku i zniszczony w pierwszych latach władzy radzieckiej, prawdopodobnie nie przetrwałby w historii ani w pamięci mieszkańców, gdyby nie powstała tu wyjątkowa Cerkiew Kazańska (1905–1908) – rodowa kaplica grobowa Kamieńskich, permskich mecenasów i opiekunów klasztoru. Autorstwo tej świątyni jest owiane tajemnicą: różne źródła przypisują projekt m.in. Michałowi Niestierowowi, Wiktorowi Wasniecowowi, Aleksandrowi Pokrowskiemu oraz Mikołajowi Roerichowi – czterem wybitnym twórcom początku XX wieku. Pewne jest jedynie to, że Roerich przygotowywał projekty ikonostasu (tzw. „Permski ikonostas”), który dziś znajduje się w Permskiej Galerii Sztuki, choć nie jest eksponowany. Pozostałe elementy autorstwa pozostają przedmiotem domysłów, choć w ogólnej stylistyce – surowości form, pskowskiej dzwonnicy i majolikowych dekoracjach – rzeczywiście można dostrzec wpływy Roericha. Klasztor został odrestaurowany w 1995 roku jako żeński i obecnie ponownie pełni funkcje religijne.
}}
[[Plik:Пермские ворота.jpg|thumb|upright=1.35|Bramy Permskie]]
* {{zobacz
| name=Bramy Permskie. | alt= | url=pl. Gajdara | adres= | lat=58.0045 | long=56.1935 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Bramy z drewnianych bali w formie trójwymiarowej litery „P” to jeden z bardziej kontrowersyjnych pomników permskiej „rewolucji kulturalnej”. Zostały zaprojektowane przez Nikołaja Polisskiego, pierwszego rosyjskiego artystę pracującego w nurcie land artu – w tym przypadku tworzącego instalacje i rzeźby z drewna. W mieście spotkały się z mieszanym odbiorem, ponieważ od początku miały charakter tymczasowy, jednak zostały hojnie sfinansowane z budżetu miasta. Jak na warunki Permu była to znacząca kwota, a sama idea została w dużej mierze zaczerpnięta z wcześniejszych realizacji tego samego autora w [[Moskwa|Moskwie]]. Co ciekawe, w stolicy instalacja przeszła bez większego echa, natomiast w Permie stała się szeroko komentowanym wydarzeniem. Bramy znajdują się w skwerze 250-lecia miasta, zaprojektowanym jako park kamieni uralskich – dziś w dużej mierze rozproszonych i zaginionych.
}}
* {{zobacz
| name=Miasteczko uniwersyteckie. | alt= | url=ul. Dzierżyńskiego / ul. Genkela | adres= | lat=58.0080 | long=56.1878 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Historia powstania Uniwersytetu Permskiego to jeden ciąg osobliwych zbiegów okoliczności. Gdy rozpoczęła się I wojna światowa, Niemcy rozpoczęli ofensywę w krajach bałtyckich, a władze Imperium Rosyjskiego zaczęły rozważać ewakuację z [[Tartu]] (Dorpat, Jurjew) tamtejszego uniwersytetu. Jako miejsce ewakuacji wybrano Perm, jednak profesorowie jednego z najstarszych i najbardziej prestiżowych uniwersytetów imperium nie byli chętni do przenosin do tak odległego i prowincjonalnego miasta. Ostatecznie pozostali w Inflantach, gdzie zagrożenie niemieckie wkrótce się zmniejszyło, a plan ewakuacji zarzucono. Do 1916 roku pomysł został praktycznie zapomniany, jednak Perm – a zwłaszcza jego główny mecenas, armator Mieszkow – nie porzucił ambicji stworzenia uczelni. Mimo trwającej wojny udało się uzyskać zgodę carskiego rządu na otwarcie uniwersytetu w Permie. Mieszkow, znany z niestabilnych decyzji filantropijnych, przeznaczył na potrzeby uczelni budynki na przemysłowych obrzeżach miasta – m.in. własną fabrykę garbarską, świeżo przebudowaną wcześniej na noclegownię. W pewnym sensie przesądziło to o późniejszym charakterze uniwersytetu. Dziś kampus ma dość przyjemny, studencki charakter, choć funkcjonuje z kontrolą dostępu, której rygor łagodzi dość swobodna atmosfera. Względnie zachowany historyczny wygląd ma dawny budynek noclegowni (II budynek przy ul. Genkela 7), przed którym stoi pomnik „Lenin i Gorki”, a także budynki III, IV i V, które zachowały ślady wczesnego przemysłowego modernizmu z początku XX wieku.
}}
=== Motowiłicha ===
[[Plik:Вышка, г. Пермь.jpg|thumb|upright=1|Pomnik bojowników rewolucji.]]
Dzielnica zakładu motowiłińskiego była przed rewolucją osobnym miastem. Geograficznie oddziela ją od centrum Permu jar rzeki Jegoszychy, za którym krajobraz wyraźnie się zmienia. Po jednej stronie, mimo współczesnej zabudowy, nadal wyczuwalna jest atmosfera gubernialnego miasta, po drugiej rozciąga się przemysłowe przedmieście. Radziecka zabudowa częściowo zatarła różnice między tymi obszarami, jednak nadal są one wyraźnie odczuwalne.

Współczesna zabudowa Motowiłichy to chaotyczne połączenie drewnianych domów, zabytków konstruktywizmu i bloków z wielkiej płyty wzdłuż ulicy Uralskiej – wschodniego przedłużenia ulicy Lenina. Całość znajduje się na wzgórzu, a u jego podnóża rozciąga się ogromny Motowiłiński Zakład, z dziesiątkami przedrewolucyjnych budynków, hałasem maszyn i przemysłową atmosferą.

Kilka kilometrów dalej droga schodzi w dół do zakładu (tu ulica Uralska przechodzi w ulicę Swerdłowa, a następnie w ulicę 1905 roku), prowadząc do niewielkiej dzielnicy niskiej zabudowy – tzw. starej Motowiłichy. Przypomina ona małe, prowincjonalne miasteczko na peryferiach Kraju Permskiego.

Znajdują się tu: muzeum zakładu z ekspozycją uzbrojenia, tama fabrycznego stawu oraz na wzgórzu pomnik bohaterów rewolucji 1905 roku. Kontrast z centrum Permu jest bardzo wyraźny, jednak bez wizyty w Motowiłice obraz miasta i jego historii pozostaje niepełny.

''Dojazd'': najlepiej tramwajami (nr 4, 8, 11) do pętli „mikrodzielnica Wisim”, która znajduje się kilkaset metrów od tamy i fabrycznego stawu. Górne kwartały Motowiłichy można oglądać z tramwaju, choć spacer również jest interesujący. Do Motowiłichy dojeżdża też kolej miejska.
* {{zobacz
| name=Tama Motowiłińska. | alt= | url=park na początku ul. 1905 roku | adres= | lat=58.0080 | long=56.1878 | wskazówki=Rajski Ogród
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Tama na rzece Motowiłiha została zbudowana na potrzeby huty miedzi, która działała tu w latach 1736–1863. Fabryka zbrojeniowa nie potrzebowała już tej infrastruktury wodnej, jednak tamę zachowano, a nawet odbudowano po powodzi, która miała miejsce w 1969 roku. W rejonie tamy urządzono niewielki skwer z urokliwymi mostkami i dość śmiałą nazwą „Rajski Ogród”. Ze starego zakładu motowiłińskiego nie zachowało się już nic. Znajdujący się w skwerze budynek Domu Ludowego powstał na przełomie XIX i XX wieku.
}}
[[Plik:Церковь Святой троицы Пермь.jpg|thumb|upright=1.35|Monaster Trójcy Świętej]]
* {{zobacz
| name=Monaster Trójcy Świętej. | alt= | url=ul. Wisimskaja 4 | adres= | lat=58.0372| long=56.3205| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwsza cerkiew pojawiła się w Motowiłice jeszcze pod koniec XVIII wieku. Już na początku XIX wieku została przebudowana w formie kamiennej, przy czym – jak się twierdzi – w dość nietypowym jak na tamte czasy (i tym bardziej na Ural) stylu rosyjskim. To, co można zobaczyć dziś, to w dużej mierze rekonstrukcja z końca lat 90. XX wieku (również w stylu rosyjskim), ponieważ w okresie radzieckim świątynię niemal całkowicie zniszczono, a na jej terenie umieszczono piekarnię. Obecnie znajduje się tu nie tylko cerkiew, ale cały monaster, który wyraźnie ożywia surowy krajobraz przemysłowego przedmieścia. Zasady w klasztorze są dość konserwatywne, dlatego bez wyraźnej potrzeby lepiej nie wchodzić na jego teren, choć sam widok z zewnątrz również jest interesujący.
}}
* {{zobacz
| name=Pomnik bojowników rewolucji. | alt= | url=ul. Wisimskaja 4 | adres= | lat=58.0372| long=56.3205| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwszy radziecki pomnik – permska wersja sierpa i młota.W grudniu 1905 roku w Motowiłice doszło do zbrojnego powstania robotników, brutalnie stłumionego przez policję.  Było to typowe dla tamtych czasów wydarzenie, które jednak miało poważne konsekwencje: część robotników przeszła do działalności partyzanckiej i ukrywała się w lasach przez kolejne dwa lata, przeprowadzając akcje przeciw policji, w tym również ekspropriacje, które były szczególnie popularną formą ich działalności. Tych partyzantów nazwano „łbowcami” (od nazwiska przywódcy, Aleksandra Łbowa). Pracujący w Permie w latach 1925–1927 Arkadij Gajdar poświęcił im nawet opowiadanie „Życie nic nie warte”. Do czasu ustanowienia władzy radzieckiej pamięć o wydarzeniach 1905 roku była w regionie wciąż żywa, dlatego już w 1920 roku na Górze Wysokiej („Wyszka”) wzniesiono pomnik zaprojektowany przez robotnika zakładu i uczestnika powstania – Wasilija Gomzikowa. To niekanoniczna wersja „sierpa i młota”, w której sierp jest klasyczny, natomiast młot ma formę parową – można tylko spekulować, jak potoczyłaby się historia, gdyby właśnie taki symbol znalazł się dwa lata później na herbie ZSRR. Z góry rozciąga się znakomity widok na zakład i całą Motowiłichę. Na Wyszkę można wejść schodami zaczynającymi się przy kładce dla pieszych na początku ulicy Mostowej. Oprócz pomnika na wzgórzu znajduje się także diorama poświęcona tym samym wydarzeniom.
}}
* {{zobacz
| name=Zakłady Motowiłińskie. | alt= | url=ul. Wisimskaja 4 | adres= | lat=58.034444| long=56.301389| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Działający od 1865 roku zakład zbrojeniowy specjalizuje się w produkcji artylerii, co łatwo zrozumieć po wizycie w znajdującym się tu muzeum. Historyczny charakter zakładu jest widoczny już z tego miejsca: zza linii kolejowej wyłania się para masywnych, przedrewolucyjnych budynków. Jednak „najlepszy widok na to miasto” rozciąga się z wcześniej wspomnianej Góry Wysokiej (Wyszki) albo z jednej z dwóch solidnych, żeliwnych klatek schodowych prowadzących z górnej części Motowiłichy do bram zakładu. Pierwsze schody zaczynają się w dalszej części skweru parku im. Siewierdłowa (PKiO im. Siewierdłowa), a drugie znajdują się nieco dalej i wychodzą na ulicę Siewierdłowa przy jej skrzyżowaniu z ulicą Iwanowską.
}}
[[Plik:ДК им. В. И. Ленина.jpg|thumb|upright=1.35|Dom Kultury im. Lenina]]
* W '''górnej części Motowiłichy''' uwagę przyciągają zabytki konstruktywizmu – ''fabrika-kuchnia'' (ul. Uralska 85), szczęśliwie przekształcona w centrum handlowe;'' budynek technikum mechanicznego'' naprzeciwko (ul. Uralska 85) oraz położona na uboczu, dziś niemal zrujnowana ''przychodnia'' (ul. Lebiediewa 11). Na wschód od fabryki-kuchni, między ulicami Robotnic i Industrializacji (warto zwrócić uwagę na te nazwy!), znajduje się kwartał typowej zabudowy socjalistycznego miasta z początku lat 30. XX wieku. Jeszcze dalej na wschód pojawiają się drewniane domy (dobrze widoczne z tramwaju). W tej okolicy można również znaleźć malowniczą przedrewolucyjną ''wieżę ciśnień'' (ul. Anriego Barbusa 54) oraz ''stary szpital'' (ul. Graczowa 12).
[[Plik:Водонапорная_башня_на_улице_Анри_Барбюса.jpg|thumb|upright=1.35|Stara wieża ciśnień (ul. Anriego Barbusa)]]
* {{zobacz
| name=Dom Kultury im. Lenina. | alt= | url=ul. Uralska 93 | adres= | lat=58.023889| long=56.289444| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Dom Kultury zbudowany z okazji setnej rocznicy zakładów zbrojeniowych jest pod względem architektonicznym dość nietypowy: z „nadmiarem dekoracji” poradzono sobie tu w bardzo kreatywny sposób, pozostawiając klasyczny portyk, ale usuwając rzeźby, płaskorzeźby i inne ozdobne elementy. Stojący przed budynkiem popiersie Lenina – z pozoru zwykły element krajobrazu – został również zaprojektowany tak, aby harmonizował z masywną bryłą Domu Kultury. Los budynku jest osobliwy: nadal pełni funkcję domu kultury, ale jednocześnie należy do wspólnoty zielonoświątkowej.
}}
=== Na południe od centrum ===
[[Plik:Perm asv2019-05 img46 Death Tower.jpg|thumb|upright=1.35|Wieża śmierci]]
Prospekt Komsomolski, z wszechobecnym bulwarem biegnącym przez środek, ciągnie się daleko na południe, sięgając samych obrzeży. Wzdłuż alei znajdują się nowoczesne rzeźby i osobliwe powojenne budynki.
* {{zobacz
| name=Wieża śmierci. | alt= | url= | adres=ul. Uralska 93 | lat=57.994896| long=56.253714| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jeden z rzadkich w Permie przykładów stalinowskiego empiru. Budynek ma wśród mieszkańców złą sławę, ponieważ został wzniesiony dla lokalnego Zarządu Spraw Wewnętrznych. Krąży o nim wiele miejskich legend – o więziennych piwnicach, zamurowanych robotnikach czy tajnych tunelach – choć w rzeczywistości wszystkie najciemniejsze epizody okresu stalinowskiego miały miejsce w innych lokalizacjach. Sam gmach w dalszej części alei Komsomolskiej powstał w latach 1949–1952. Po drugiej stronie placu Komsomolskiego warto zwrócić uwagę na dom nr 67 z ''monumentalnym panelem „Komsomoł w decydujących momentach historii”'', którymi uznano: wojnę domową, Wielką Wojnę Ojczyźnianą oraz lot człowieka w kosmos.
}}
* {{Znacznik|Skwer Motorowców|57.9848 |56.2532 |typ=natura}}'''Skwer Motorowców''', al. Komsomolski / ul. Czkałowa. Aleja Komsomolska kończy się przy bramie Permskich Zakładów Silnikowych, jednego z najważniejszych w Rosji producentów silników lotniczych. Zestaw popiersi w skwerze ma wyraźny wydźwięk polityczny: dwóch konstruktorów (A.D. Szwecow i P.S. Sołowjow) zestawiono z trzema działaczami państwowymi (Ordżonikidze, Swerdłow oraz A.G. Sołdatow, który nadzorował ewakuację zakładów zbrojeniowych na Ural). W centrum kompozycji znajduje się myśliwiec MiG-31, który latał na silnikach produkowanych w Permie.
=== Muzea ===
[[Plik:Пермская скульптура Параскева.jpg|thumb|upright=1|Paraskewa — permska drewniana rzeźba]]
[[Plik:20-inch ship's cast-iron cannon.JPG|thumb|upright=1.35|Permska „car-działo”]]
* {{zobacz
| name=[https://museumperm.ru/branch/dommeshkova Permskie Muzeum Krajoznawcze] | alt= | url= | adres=ul. Monastyrska 11 | lat=58.0187| long=56.2468| wskazówki=Dom Mieszkowa
| tollfree=+7 (342) 257-18-09 | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=10:00–19:00 (nieczynne w poniedziałki), 💰 200 ₽. Dobre muzeum z ekspozycją poświęconą historii regionu oraz kolekcją przedmiotów tzw. permskiego stylu zwierzęcego (sztuka figuralna Uralu).
}}
* {{zobacz
| name=[https://museumperm.ru/branch/mpd Muzeum Permskich Starożytności] | alt= | url=| adres=ul. Sybirskaja 15 | lat=58.013949| long=56.2450097| wskazówki=Dom Mieszkowa
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=🕑 10:00–19:00 (nieczynne w poniedziałki), 💰 200 ₽. Jednym z okresów geologicznych odkrytych na Uralu jest perm, od którego nazwę wziął cały okres. Nic więc dziwnego, że w mieście działa własne muzeum paleontologiczne. Można tu zobaczyć m.in. kompletny szkielet mamuta oraz wiele innych „dziwnych stworzeń” – nie tylko tych z okresu permskiego, ale również znacznie „młodszych” zwierząt.
}}
* {{zobacz
| name=[https://permartmuseum.com/ Permska Galeria Sztuki] | alt= | url=| adres=Pr. Komsomolski 4 | lat=58.016389| long=56.234444| wskazówki=Sobór Przemienienia Pańskiego
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=🕑 wt–śr 10:00–19:00, czw 12:00–21:00, pt–sb 10:00–19:00, nd 11:00–19:00, 💰 200 ₽. Najważniejszym elementem tego muzeum jest kolekcja rzeźby drewnianej, która wyróżnia je na tle innych instytucji tego typu. Rosyjska Cerkiew prawosławna nigdy szczególnie nie wspierała rzeźby, a często wręcz ją zakazywała, dlatego obwód permski stał się niemal jedynym regionem Rosji, gdzie tradycja drewnianej rzeźby sakralnej była tak rozwinięta. Zbiory znajdują się na trzecim piętrze muzeum i obejmują kilkadziesiąt eksponatów, wywierających duże wrażenie. Na pierwszym piętrze znajduje się dość standardowa, choć solidna kolekcja sztuki rosyjskiej XVIII–XX wieku, a na drugim niewielki zbiór sztuki zachodnioeuropejskiej z kilkoma znanymi nazwiskami. Muzeum regularnie organizuje także interesujące wystawy czasowe.
}}
* {{zobacz
| name=Muzeum Historii Zakładów Motowiłińskich | alt= | url=| adres=ul. 1905 roku 20 | lat=58.035639| long=56.310183| wskazówki=Sobór Przemienienia Pańskiego
| tollfree=(342) 260-59-76. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=🕑 śr–pt 9:00–18:00, sb–nd 10:00–19:00, 💰 wstęp wolny. Nietypowo otwarte dla osób z zewnątrz muzeum zakładowe, którego główna ekspozycja znajduje się… na świeżym powietrzu. Prezentowane są tu różnorodne systemy artyleryjskie – od permskiej „car-działa” z połowy XIX wieku aż po rakiety balistyczne. Ekspozycja wewnętrzna ma bardziej „pokojowy” charakter: poświęcona jest historii zakładu, zaczynając od jego XVIII-wiecznego poprzednika – huty miedzi. Warto zwrócić uwagę na modele gigantycznych pras, walcarek oraz codzienne realia pracy metalurgów w XIX wieku. Brama terenu ekspozycji plenerowej jest na noc zamykana, ale część eksponatów można zobaczyć także przez ogrodzenie.
}}

== Aktywny wypoczynek ==
Można chodzić po muzeach, spacerować po parkach, a także wybrać się do Ust’-Kaczki — ośrodka leczniczego niedaleko Permu. Powietrze jest tu świeże, uralskie, a zimą temperatury spadają do −30°C. To raj dla cudzoziemców i mieszkańców południa Rosji, którzy chcą poznać prawdziwe rosyjskie mrozy.

=== Parki ===
[[Plik:Ротонда (Пермь).JPG|thumb|upright=1.35|Rotunda w Parku Gorkiego]]
[[Plik:Perm asv2019-05 img65 Motovilikha Paradise Garden.jpg|thumb|upright=1.35|Kanał w Rajskim Ogrodzie]]
* {{Znacznik|Park im. Gorkiego|58.005 |56.248 |typ=natura}}'''[https://www.parkperm.ru/ Park im. Gorkiego]''', ul. Sybirskaja 49, 🕑 09:00–23:00; atrakcje: 11:00–22:00 (strefa dla dzieci działa tylko pt–nd i zamykana jest godzinę wcześniej), 💰 wstęp bezpłatny. Niewielki regularny park w centrum miasta, założony jeszcze na początku XIX wieku, dawny ogród miejski. Najważniejszą atrakcją jest historyczna rotunda z 1824 roku, zaprojektowana przez architekta I.I. Swiazjewa. W parku można również zobaczyć współczesne rzeźby oraz skorzystać z klasycznych atrakcji rozrywkowych, w tym diabelskiego młyna. Park oficjalnie zamykany jest na noc, choć w sezonie letnim bramy czasem pozostają otwarte.
* {{Znacznik|Rajski Ogród|58.03817 |56.32071 |typ=natura}}'''Rajski Ogród''', pl. Powstania (''ul. 1905 roku''), 🕑 całodobowo. Ogród w dzielnicy Motowiłicha został założony pod koniec XIX wieku na terenie nieczynnej huty miedzi. W czasach radzieckich nosił nazwę parku im. Siewierdłowa, a obecnie powrócił do swojej historycznej nazwy. W latach 2009–2010 przeszedł gruntowną rewitalizację. Obejmuje kanał (uregulowany odcinek rzeki Motowiłiha), tamę oraz staw motowiłiński. Po renowacji park zyskał także rotundę (współczesną, mniejszą wersję konstrukcji Swiazjewa) oraz sympatyczny pomnik psa-nurka. Według legendy pies miał uratować tonącego człowieka w stawie, jednak w rzeczywistości rzeźba została wykonana na zamówienie mieszkanki miasta ku pamięci jej zmarłego męża – znanego permskiego kynologa.

=== Rozrywka ===
* {{Znacznik|Wycieczka do fabryki słodyczy|58.0466098 |56.3197374|typ=atrakcja}}'''[https://candyfactoryperm.com/ Wycieczka do fabryki słodyczy]''', ul. Niekrasowa 35, ☎ +7 (342) 276-54-34, 🕑 pn–pt 8:30–17:00. Permska fabryka słodyczy określa się jako najstarsza na Uralu i Syberii, wywodząc swoją historię od założonej w 1892 roku „konfektorni” kupca Sudopłatowa. Od tamtego czasu zakład był kilkukrotnie zamykany i przekształcany, dlatego nie zachowały się tu żadne szczególnie historyczne elementy, jednak samo zwiedzanie produkcji jest możliwe.
:Wycieczki organizowane są dla grup liczących 20–40 osób, po wcześniejszej rezerwacji. Zaleca się zabranie zmiennego obuwia oraz wody do popijania podczas degustacji czekolady.
* {{Znacznik|Permski Teatr Opery i Baletu|58.015975 |56.246052 |typ=atrakcja}}'''[https://permopera.ru/en/ Permski Teatr Opery i Baletu]''', ul. Pietropawłowska 25a, ☏ +7 342 212-30-87. Jeden z najstarszych i znanych teatrów operowych i baletowych w Rosji, oferuje wydarzenia operowe i baletowe na wysokim poziomie. 
* {{Znacznik|Olympia Swimming Pool &amp; Spa|57.97656 |56.18697 |typ=atrakcja}}'''[https://olympiaperm.ru/ Olympia Swimming Pool &amp; Spa]''', ul. Mira, 41, ☏ +7 342 2567892. Czysty, nowoczesny i duży basen (50x25m) z trampoliną Basen 75 minut wejścia: od 500 руб

== Praca ==
Perm jest jednym z największych ośrodków przemysłowych w kraju. Przemysł rozwija się głównie na obrzeżach miasta, szczególnie przodują w tym dwie dzielnice: Ordżonikidżewski rejon (Орджоникидзевский район) i Industrialny rejon (Индустриальный район).

Spośród największych przedsiębiorstw zlokalizowanych w Permie warto wymienić: oddziały Łukoilu i Gazpromu, Morion (producenta oraz właściciela ośrodków badawczych ds. telekomunikacji), Fabryka Słodyczy Kamskaya (własność Nestlé), Sibur-Chimprom (przemysł petrochemiczny), PNPPK (produkcja oprzyrządowania samolotów i systemów nawigacji). Regionalne oddziały w mieście posiadają także największe krajowe banki, firmy maklerskie czy firmy inwestycyjne.

Średnia wypłata wśród ludności Permu w roku 2020 wyniosła 40 tysięcy rubli. Największy wzrost odnotowało wtedy górnictwo, telekomunikacja i branża bankowości. Zarobki mieszkańców regionu wahają się w przedziale 25 - 55 tysięcy rubli, co odpowiada około 1400 - 4200 złotych.

== Nauka ==
Perm jest dużym ośrodkiem naukowym, w którym koncentruje się wiele instytutów Oddziału Uralskiego Rosyjskiej Akademii Nauk, dziesiątki instytutów badawczych i projektowych, siedem instytucji szkolnictwa wyższego prowadzących różnorodne badania naukowe na tematy stosowane i podstawowe. Niektóre organizacje naukowe są zjednoczone w Perm Scientific Center of the Ural Branch of the Russian Academy of Sciences.

== Zakupy ==
Wraz z szybkim rozwojem miasta, nowe centra handlowe pojawiają się wszędzie. Zdecydowanie warto zobaczyć zawsze zatłoczony Bazar Centralny, z niezliczoną ilością kiosków i straganów, a także ogromnymi halami targowymi. Bazar znajduje się naprzeciwko dworca autobusowego, na samym początku alei Kosmonautowa. W Permie znajduje się również targ chiński, na którym sprzedaje się głównie odzież.

* {{Znacznik|'''TSUM'''|58.0117 |56.2377 |typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''TSUM''' (''Centralny Dom Towarowy'') pr. Komsomolski 21 (''róg ul. Lenina'') 🕑 10:00–21:00. Główny permski dom towarowy niewiele zmienił się od czasów radzieckich. Mieszczą się tu różne sklepy – od butików po bardziej codzienne punkty handlowe. Na parterze znajduje się supermarket „Semeja” (8:00–23:00), a na najwyższym piętrze działa kawiarnia.
* {{Znacznik|'''Centralny rynek'''|58.0019 |56.2261 |typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''Centralny rynek''' (TK „Centralny”) pl. Kołchozna. 🕑 8:00–18:00 (nieczynny w poniedziałki). Rynek, tradycyjnie nazywany „kołchoźnym”, przekształcił się w ogromną przestrzeń handlową, gdzie sprzedaje się niemal wszystko. Miejsce jest głośne, chaotyczne i raczej mało przyjemne.
* {{Znacznik|'''Bukinista'''|58.00479 |56.22955 |typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''Bukinista''', ul. Popowa 57 (''niedaleko Esplanady'') 🕑 10:00–21:00. Duży antykwariat, w którym można znaleźć wiele książek, w tym dość rzadkich, w bardzo przystępnych cenach.
* '''Центральный универмаг Мотовилихи''' (Central Mall Motowiliha) - Ul. 1905 Goda 18A - niewielkie centrum handlowe z supermarketem, salą zabaw i wieloma małymi butikami. W pobliżu przystanek tramwajowy i muzeum wyposażenia wojska rosyjskiego (Музей Мотовилихинских заводов).
* {{Znacznik|'''Awrora'''|57.986795|56.2161356|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''Аврора''' (Awrora) - Ul. Stachanowskaja 40A - spory dom targowy, przy granicy miasta. Duży wybór produktów zarówno w samym budynku, jak i sąsiednich pomniejszych. W promieniu kilkuset metrów 3 przystanki autobusowe, duże rondo, park, poczta oraz kilka lokali typu fast food.
* {{Znacznik|'''Domino'''|57.993427|56.2470644|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''[http://www.domino.ru/ Домино]''' (Domino) - Ul. Kujbyszewa 85A - mała galeria ze sklepem spożywczym, kafeterią, dużym wyborem AGD i odzieży. Niedaleko znajduje się Wieża Śmierci.
* {{Znacznik|'''Semya'''|58.0075391|56.261778|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''Centrum Handlowe Semya (Rodzinne)''', ul. Rewolucji, 13. 10:00-północ. Zawiera kino i mnóstwo rozrywek dla dzieci. edytować
* {{Znacznik|'''Iceberg'''|58.0085267|56.228148|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''[https://permiceberg.ru/ Iceberg]''', ul. Popova, 16. 10:00-21:00. 60 sklepów z odzieżą, elektroniką i salonem kosmetycznym. 
* '''[https://tczemlyanika.ru/ Tczemlyanika]''', aleja Parkovy, 17. 10:00-21:00. Duże centrum rabatowe.

== Gastronomia ==
W Permie nie ma wyraźnie wydzielonej „dzielnicy restauracyjnej” – gastronomia jest rozproszona po całym centrum. Na alei Komsomolskiej i ulicy Lenina znajdzie się wiele lokali na każdy gust. Oprócz zwykłych kawiarni i restauracji w mieście działa też dużo '''piekarni-bulangerii''', szczególnie sieć „Chlebnica”. Permskie piekarnie starają się łączyć najlepsze wypieki z regionów Prikamja: ogólnorosyjskie (pierogi/pierożki), uralskie (szangi), tatarskie (eleš, czebureki „ećpoczmaki”) oraz udmurckie (perepiecz). Jakość bywa jednak gorsza niż w miejscach pochodzenia tych potraw. Mimo to każda permska piekarnia nadaje się do szybkiej przekąski – są tam herbata i zwykle kilka stolików, choć kawy z ekspresu zazwyczaj się nie znajdzie. Sprzedaje się też okrągłe placki, które nie dorównują tatarskim oryginałom, ale są całkiem jadalne. Jednym z lokalnych specjałów są '''posiunczyki''' – smażone w oleju pierożki wielkości mniej więcej uszek/pierożków, z nadzieniem przypominającym czebureki. W idealnej wersji powinny „pryskać sokiem” (stąd nazwa), ale dziś takie spotyka się rzadko. W gastronomii zazwyczaj są raczej suche i średnio smaczne. Niektóre piekarnie otwierają się już o 7:00, natomiast kawiarnie – poza nielicznymi całodobowymi – zaczynają działać dopiero około 8:00.

=== Oszczędnie ===
* '''[https://skovorodka.com/ Naleśnikarnia „Skoworodka”]'''. Lokalna wersja naleśników typu fast food, oferująca również zupy, sałatki i owsiankę. Samoobsługa, sztućce bez plastiku. W mieście jest ponad dziesięć lokali, ale tylko kilka w centrum. Ceny: 100–150 rubli za porcję. 
** {{Znacznik|'''Skoworodka'''|58.01543 |56.24130 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}ul. Gazety Zvezda 12 (''centrum miasta''). 🕑 9:00–21:00. 
** {{Znacznik|'''Skoworodka'''|58.01230 |56.23370 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}ul. Pietropawłowska 57 (''centrum miasta''). 🕑 9:00–21:00. 
* {{Znacznik|'''ProTesto Pancake House'''|58.0374 |56.3182 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''ProTesto Pancake House''', ul. Goda 1905, 3 (''Motowilicha''). 🕑 10:00–21:00. Naleśniki i pierogi: 100–150 ₽. Nowoczesne podejście do fast foodu, serwujące naleśniki i pierogi pod prostym hasłem „smażymy i gotujemy”. Tace i samoobsługa, ale wciąż porządna zastawa stołowa i przyjemne wnętrze. Najlepsze miejsce do jedzenia w tej części Motowilichy. 
* {{Znacznik|'''Rossijanka'''|58.00745 |56.21900 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Kantyna „Rossijanka”''', ul. Lenina 74 (''Esplanada''). 🕑 10:00–20:00. Typowa kantyna, która istniała w tym miejscu od czasów radzieckich i od tamtej pory praktycznie nie uległa zmianie.

=== Umiarkowanie ===
* {{Znacznik|'''Wiechotka'''|58.00966 |56.24146 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Grill-bar „Wiechotka”''', ul. Katarzyny 88, 🕑 12:00–24:00, 💰 dania gorące: od 300 ₽. „Wiechotką” na Uralu i Syberii nazywa się myjkę (gąbkę do kąpieli), ale w lokalu takich „wiechotek” oczywiście nie ma – za to jest wszystko inne: oryginalny wystrój, nieformalny opis miejskich atrakcji, tradycyjne permskie potrawy oraz menu z dużą dawką humoru. Dobre posiunczyki i szangi. Wieczorami odbywają się koncerty.
* {{Znacznik|'''Rossijanka'''|58.011246 |56.23672 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Pierogarnia nr 2''' ul. Lenina 47 (''ścisłe centrum'') 🕑 11:00–2:00, 💰 porcja pierogów: od 250 ₽. Przytulne miejsce z lampami stojącymi i półkami z książkami. Przy odpowiednim nastawieniu można czerpać przyjemność także z eklektycznego, nieco chaotycznego wystroju, który miesza style i epoki – centralna permska kawiarnia próbowała zadowolić wszystkich, przez co nie zachowała jednolitej koncepcji. Jedzenie jest dobrej jakości – nie tylko pierogi, ale też szeroki wybór dań. Obsługa jest poprawna i nienarzucająca się.
* {{Znacznik|'''Permska kuchnia'''|57.998487|56.255984 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Kawiarnia-muzeum „Permska kuchnia”''', ul. Gaziety Zwiezda 75, ☎ 244-13-55, 🕑 9:00–23:00, 💰 dania gorące: od 400 ₽. Oddalone od centrum miejsce dla tych, którzy szukają lokalnej egzotyki, ale są już zmęczeni zwykłymi posiunczykami. Koncepcję stworzył radziecki kucharz-etnograf Siergiej Subotin. Restauracja serwuje dania oparte na recepturach ludów Prikamja (głównie Komi-Permiaków i Mansów) – czyli kuchnię północną, w której charakterystyczne jest szerokie wykorzystanie jagód oraz „pisti” – młodych pędów skrzypu. Jedzenie jest specyficzne i nie dla każdego, ale bardzo autentyczne – „do szpiku kości”.
* {{Znacznik|'''Zlata Husa'''|58.0051817 |56.2222499 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Czeska restauracja „Zlata Husa”''', ul. Borczaninowa 12, ☎ 238-36-42, 🕑 12:00–24:00, 💰 średni rachunek: 1000 ₽. Duża restauracja niedaleko centrum z letnim ogródkiem, odpowiednia zarówno dla grup znajomych, jak i rodzinnych obiadów. Menu stylizowane na czeskie, choć w dużej mierze pozostaje dość klasyczne. Wyróżnia się bogaty wybór piwa oraz możliwość zamawiania zestawów degustacyjnych.
* {{Znacznik|'''Staro-Kirpicznyj pereułok'''|58.0127627 |56.2444103 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Stary Ceglany Zaułek''' (Staro-Kirpicznyj pereułok), ul. Lenina 42. Popularne miejsce wśród lokalnych hipsterów i osób, które chciałyby nimi być. Tzw. art-klaster „Stary Ceglany Zaułek” nie jest łatwy do znalezienia – trzeba wejść przez bramę i przejść na podwórze od strony ulicy Lenina. Na pierwszy rzut oka wydaje się, że za przejściem nie może być nic poza niepewnymi przygodami, ale w środku znajduje się spokojny, klimatyczny kompleks połączonych dziedzińców z nowoczesnym wystrojem, pracowniami, zakamarkami i zmieniającymi się barami oraz kawiarniami. To dobre miejsce, by usiąść, porozmawiać o wrażeniach z miasta i zobaczyć „odwrotną stronę” współczesnego Permu. W weekendowe wieczory znalezienie wolnego miejsca jest tu jednak bardzo trudne i wymaga rezerwacji.

=== Ekskluzywnie ===
* {{Znacznik|'''Zlatibor'''|58.0058 |56.2166 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''[https://restzlatibor.ru/ Restauracja „Zlatibor”]''', ul. Pierska 200 (''obok Cerkwi Wniebowstąpienia''), 🕑 pn–sb 12:00–24:00, nd 12:00–23:00, 💰 dania gorące: od 500 ₽. Serbscy kelnerzy i autentyczna kuchnia bałkańska. Niezbyt tanio, ale na tle przeciętnej serbskiej restauracji w Rosji oferta jest bardzo różnorodna.
* {{Znacznik|'''Meduza'''|58.0058 |56.2166 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Kawiarnia „Meduza”''', ul. Lenina 64, ☎ 203-54-64. 🕑 12:00–24:00. Restauracja kuchni śródziemnomorskiej, specjalizująca się w daniach z owoców morza – co na oddalonym od morza Uralu zawsze oznacza wyższe ceny. Menu nie jest przesadnie rozbudowane, ale znajdziemy tu zarówno ośmiornice, ostrygi, węgorze, kraby kamczackie, przegrzebki i inne ryby, jak i klasyczne rolki „Philadelphia”. Warto podejść do tego ze spokojem – w końcu to rosyjska prowincja, a nie Lazurowe Wybrzeże.
* {{Znacznik|'''Czaika ZaZa'''|58.0213735 |56.25407 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Kawiarnia „Czaika ZaZa”''', ul. Monastyrska 2 (''przy dawnym dworcu rzecznym''), ☎ 214-14-44, 🕑 12:00–24:00. Dla mieszkańców Permu regularne wizyty w tym miejscu są oznaką prestiżu, a jednorazowe – sposobem na efektowne „zrobienie wrażenia”. Kawiarnia znajduje się na malowniczym brzegu Kamy i latem oferuje taras z widokiem na rzekę, most Komunalny i światła nabrzeża. To miejsce, gdzie można spędzić wieczór przy winie i kolacji, obserwując wielką rzekę, przepływające statki i mewy – z perspektywą rozciągającego się na horyzoncie miasta.

== Życie nocne ==
W mieście znajduje się wiele kawiarni, wszystkie serwujące specjały kulinarne. Jednym z najpopularniejszych barów jest sieć Coffee City (Кофе Сити).

* {{Znacznik|'''Augustine'''|58.00965 |56.24097 |typ=bar|url=|kolor=000000|treść=}}'''[http://augustine.site/ Augustine]''', Komsomolskij Prospekt 32, ☏ +7 342 212-75-04. Browar z bawarskim jedzeniem. 300-600 rubli.

== Festiwale, imprezy ==
* '''[http://www.arabesque.permonline.ru/news.html Арабеск]''' (Arabiesk) - coroczny konkurs baletowy, trwający kilka dni.
* '''[https://eng.flahertiana.ru/ Międzynarodowy Festiwal Filmów Dokumentalnych Flahertiana]''' - organizowany we wrześniu lub październiku.
* {{Znacznik|Międzynarodowy Festiwal Diagilewa|58.015975|56.246052|typ=atrakcja}}'''[https://diaghilevfest.ru/en/ Międzynarodowy Festiwal Diagilewa]''' (Дягилевский фестиваль) - wydarzenie prezentuje różne gatunki i ruchy artystyczne, style i formaty. Muzyka antyczna, badania tendencji muzyki współczesnej, niezwykłe interpretacje obok występów akademickich. Po nocnych wydarzeniach odbywają się poranne koncerty. &lt;bdi&gt;Festiwal trwa około dwóch tygodni i ma miejsce w różnych obiektach w mieście.&lt;/bdi&gt; Koszt wstępu wynosi o&lt;bdi&gt;d &lt;abbr&gt;500&lt;/abbr&gt; do &lt;abbr&gt;10 000 rubli&lt;/abbr&gt;. Zaleca się zakup biletów z wyprzedzeniem, ponieważ bilety na najpopularniejsze spektakle mogą zostać wyprzedane pierwszego dnia od uruchomienia sprzedaży.&lt;/bdi&gt;
* '''Białe Noce w Permie'''. Codzienne spektakle w czerwcu. 
* '''Festiwal Śniegu, Lód i Ogień''' (''Park Gorkiego/Park Rozrywki Gorkiego na Prospekcie Komsomolskim''). W ramach festiwalu odbywa się międzynarodowy konkurs rzeźb lodowych i śnieżnych, w którym rywalizują zespoły z całego świata. Luty.

== Noclegi ==
=== Oszczędnie ===
* {{Znacznik|'''Hostel P'''|58.0063566|56.2073307|typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''Hostel P''' (Хостел П), ul. Lenina 67 (''w centrum miasta''), ☏ +7 342 214-78-47. Hostel oferuje pralnię, pokój wypoczynkowy, kuchnię i przyjazną obsługę. Cena za pokój wieloosobowy: 400-1500 руб.

=== Umiarkowanie ===
* {{Znacznik|'''Amaks Premier'''|58.0156087|56.2365679|typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://perm.amaks-hotels.ru/en/booking/ Amaks Premier]''' (Hotel Amaks), ul. Monastyrskaja 43, ☏ +7 342 220-60-60, +7 342 212-24-94, +7 342 220-60-94, info@amaks.perm.ru. 163 pokoje. Personel posługuje się wieloma językami obcymi, w tym angielskim, włoskim i francuskim. Bulwar Kama, centralna ulica handlowa Komsomolski Prospekt oraz Teatr Opery i Baletu „Czajkowski” znajdują się w odległości spaceru. W hotelu znajduje się duży bar/restauracja z niedrogim menu a la carte, obok nowoczesnej kręgielni. Mały basen z sauną/banią w piwnicy. Od 2600 rub. 
* {{Znacznik|'''Hotel Astor'''|58.0132309|56.2396426|typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://astorhotel.ru/en/ Hotel Astor]''', ul. Petropavlovskaya 40, ☏ +7 342 212-2-212, rezerwacja@astorhotel.ru. Hotel trzygwiazdkowy z 17 pokojami. Singiel: od 3800 RUB; Podwójnie: od 4600 rub. 
* '''Hotel Gabriel''', Permskaya, 78a, ☏ +7 342 210-12-30. Singiel: od 3600 RUB; Podwójnie: od 5000 rub. 
* '''[https://www.facebook.com/profile.php?id=200519846648476&amp;_rdr Hilton Garden Inn Perm]''' (Hotel Hilton Garden Inn Perm), 45B, Mira Street, ☏ +7 342 -227-67-87, faks: +7 (342)-227-67-87, hotel@hgip.ru. Od 4500 rub. 
* '''[https://newstar.perm-hotels.ru/ Hotel New Star]''' (Nowa Gwiazda), Gazety Zvezda (ul. Gazety Zvezda), 38-B (na wschód od stacji kolejowej Perm II), ☏ +7 342 -220-68-01, info@newstar.perm.ru. Ekskluzywny hotel. Ponieważ budynek jest jednym z najwyższych w okolicy, z najwyższych pięter roztacza się panoramiczny widok na panoramę Permu. Singiel: od 4500 RUB; Podwójnie: od 5500 rub. 
* '''[https://www.prikamie-hotel.ru/ Prikamye Hotel]''' (Hotel Prikamie), Komsomolskiy pr., 27 (obok hotelu Ural), ☏ +7 342 270-02-40, info@prikamie-hotel.ru. Chociaż hotel jest dość duży, ma niewiele udogodnień. 
* {{Znacznik|'''Ural'''|58.0098753|56.2369119|typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://hotel-ural.com/en/main Ural]''' (Hotel Ural), 58, ul. Lenina, ☏ +7 342 -218-62-20, faks: +7 (342) 236-34-54. Największy hotel w Permie. Oprócz szerokiego wyboru klas pokoi, hotel oferuje szeroką gamę udogodnień. Chociaż niektóre części hotelu zostały odnowione, nadal ma on szary, radziecki wygląd. 
* {{Znacznik|'''Ural'''|58.0062147|56.2858808|typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''Holiday Inn Perm''' (Pearl), Gagarina Blvd. 65-A / ul. Gagarina, 65-A, ☏ +7 342 261-90-91. Budynek 10-piętrowy. Od 3500 rub.

== Kontakt ==

== Bezpieczeństwo ==
Miasto nie należy do najniebezpieczniejszych, ale warto zachować podstawowe zasady zabezpieczenia się np. przed napaścią czy kradzieżą. Zaleca się omijanie ślepych uliczek, cmentarzy czy ciemnych parków nocą. Za dnia można paść ofiarą kradzieży kieszonkowych w miejscach tłocznych jak chińskie sklepy albo bazary.

W przypadku nagłego wypadku czy zwykłej konsultacji można udać się do Szpitalu Klinicznego Kraju Permskiego (Пермская краевая клиническая больница), a w przypadku dzieci czy młodzieży do Szpitala Pediatrycznego nr.13 (Детская Больница № 13) przy ul. Lebiediewa 44.

== Informacje turystyczne ==
Przygotuj się na chłodną pogodę od listopada do marca. Pomimo niskich temperatur na zewnątrz, prawie wszystkie pomieszczenia wewnętrzne i środki transportu publicznego są dobrze ogrzewane.

== Gdzoie dalej==
* '''[[Kungur]]''' to kolejny przystanek [[Kolej Transsyberyjska|Kolei Transsyberyjskiej]] jadącej na wschód, 50 km od Permu i słynie z '''Jaskiń Lodowych'''.
* '''Muzeum Khohlovka''' (Архитектурно-этнографический музей Хохловка), с. Хохловка, Пермский край (''46 km na północ od Permu''), ☏ +7 342 299-71-81. 10:00-18:00. Muzeum architektury drewnianej. 
* '''Muzeum Gułagu w Perm-36''', wieś Kutchino, obwód Czusowski (''100 km na północny wschód od miasta Perm''), ☏ +7 919-492-5756. 10:00-17:00. Obóz więzienny Perm-36 został zamknięty w 1988 roku, a później stał się jedynym prawdziwym muzeum Gułagu w Rosji. Znajduje się tu małe kino i kilka wystaw opisujących życie w strefie o zaostrzonym rygorze oraz w strefie leczenia specjalnego.

{{Użyteczny}}

{{Jest w|Kraj Permski}}
{{geo|58.0000|56.3167}}
[[Kategoria:Kraj Permski]]</text>
      <sha1>mn3eetqrx9wy38eohcxyvfp9xfdgrki</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Las Palmas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4553</id>
    <revision>
      <id>157164</id>
      <parentid>154837</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T18:33:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Samolotem */</comment>
      <origin>157164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71311" sha1="0kz39vji32ugoqfhucs5jeirmixjpk3" xml:space="preserve">{{Top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Las Palmas de Gran Canaria
 |nazwa oryginalna = 
 |widok            = Collage Las Palmas de Gran Canaria.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Escudo_de_Las_Palmas_de_Gran_Canaria.svg
 |mapa             = Las Palmas de Gran Canaria, Spain location.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Spain.svg|20px]] [[Hiszpania]]
 |region           = [[Plik:Flag_of_the_Canary_Islands.svg|20px]] [[Wyspy Kanaryjskie]]
 |powierzchnia     = 100,55
 |wysokość         = 6
 |lud              = 378 000
 |prefiks          = (+34) 928
 |kod pocztowy     = 35001-35020
 |www              = https://www.laspalmasgc.es/es/
}}
'''[https://lpavisit.com/en/ Las Palmas de Gran Canaria]''', lub po prostu Las Palmas, jest stolicą [[Gran Canaria|Gran Canarii]], największym miastem na [[Wyspy Kanaryjskie|Wyspach Kanaryjskich]] i jednym z największych miast w [[Hiszpania|Hiszpanii]]. W 2018 roku liczyło około 380 000 mieszkańców. Podobnie jak na przykład [[Rio de Janeiro]] i [[Miami Beach]], Las Palmas słynie z miejskich plaż, których jest pięć. Do końca lat 60. było głównym ośrodkiem turystycznym Gran Canarii, po czym zostało prześcignięte przez kurorty powstające wzdłuż [[Południowa Gran Canaria|południowego wybrzeża wyspy]]. W przeciwieństwie do nich Las Palmas ma również atrakcje historyczne i kulturalne.

== Charakterystyka ==
[[Plik:Las Palmas panorama.jpg|thumb|400px|Widok na Las Palmas]]
=== Dzielnice ===
Nie ma prawdziwego centrum miasta. Jądrem jest malownicze stare miasto Vegueta. Jest pięć dzielnic administracyjnych, z których każda jest dalej podzielona na ''barrios'', oznaczone rzymskimi numerami.

* '''Vegueta, Cono Sur i Tafira''' — Pierwsza dzielnica odpowiada dzielnicy historycznej, nazwanej la Vegueta, co oznacza „małą równinę”. Jest to wąska równina przybrzeżna utworzona przez osady transportowane przez strumienie z gór na zachodzie. Do połowy XIX wieku było to całe miasto. Wraz z przybyciem brytyjskich osadników w tym czasie miasto zaczęło się rozszerzać na północ. Tafira i Cono Sur, które nie są zbyt interesujące dla odwiedzających, z wyjątkiem Playa de la Laja, długiej plaży z wulkanicznego piasku, którą odwiedzają głównie miejscowi.
* '''Centro''' — Triana i Ciudad Jardin to najbardziej „turystyczne” barrios w drugiej dzielnicy. Triana znajduje się na północ od starego miasta, oddzielona od niego strumieniem, który został częściowo wybrukowany. Nazwa pochodzi od podobnej dzielnicy w [[Sewilla|Sewilli]], ponieważ wielu żeglarzy stamtąd się tam osiedliło. Główną ulicą jest ''Calle Mayor de Triana'', deptak handlowy otoczony budynkami w stylu Art Noveau. Ciudad Jardin został zbudowany głównie w latach 30. XX wieku jako projekt architekta Miguela Martína-Fernándeza de la Torre w stylu racjonalistycznym. Tutaj znajdziesz Hotel Santa Catalina, najbardziej prestiżowy w Las Palmas. Inne atrakcje to Park Doramas i Pueblo Canario, rekonstrukcja historycznej wioski kanaryjskiej.
* '''Puerto-Canteras''' — To tutaj udaje się większość turystów, z zdecydowanie największą koncentracją hoteli i życia nocnego. Puerto, port, to miejsce, do którego przybywają statki wycieczkowe i gdzie można znaleźć Park Catalina, w którym odbywa się karnawał i inne ważne wydarzenia. Dalej na południe, między mariną a portem wojskowym znajduje się plaża Alcaravaneras, na której mieści się wiele klubów sportowych. Po przeciwnej stronie przesmyku znajduje się Canteras z długą plażą Canteras, która jest najpopularniejsza i najsłynniejsza ze wszystkich. Południowa część Canteras tworzy dzielnicę Guanarteme. Znajduje się tam audytorium Alfredo Kraus, centrum handlowe Las Arenas i kilka miejsc do jedzenia i picia.
* '''Ciudad Alta''' — głównie mieszkalne, choć turystów przyciąga tutaj stadion sportowy (Estadio de Gran Canaria) i tereny targowe (Feria Internacional de Canarias) z różnymi wydarzeniami przez cały rok.
* '''Tamaraceite-San Lorenzo''' — największa dzielnica o najmniejszej gęstości zaludnienia. Obejmuje górzyste regiony na zachodzie miasta, wzdłuż autostrady „Autovía Santa Catalina-Lomo Blanco”. Szybko rozwijający się obszar mieszkalny, nie ma tu prawie żadnych atrakcji turystycznych.
W Las Palmas jest pięć plaż, z których najważniejsza jest Playa de Las Canteras. Pozostałe to Alcaravaneras, Confital, San Cristobal i La Laja. Alcaravaneras leży na wodach Puerto de la Luz, pomiędzy dwoma klubami jachtowymi.

=== Historia ===
[[Plik:Las_Palmas_Casa_de_colon_aussen.jpg|300px|thumb|Casa Museo de Colón, muzeum Kolumba]]
Las Palmas zostało założone 24 czerwca 1478 roku, w dzień św. Jana. Tego dnia kapitan Juan Rejón wylądował na wschodnim wybrzeżu, gdzie potok Guiniguada wpada do oceanu i założył obóz wojskowy. Cała Gran Canaria była pod kontrolą hiszpańską do 1483 roku, a do tego czasu pierwsze domy zostały zbudowane w miejscu, gdzie znajduje się obecna dzielnica Vegueta. Las Palmas bardzo szybko stało się faktyczną stolicą wyspy, gdy ustanowiono tu sąd, trybunał Świętej Inkwizycji i diecezję. Gdy Krzysztof Kolumb dopłynął do Ameryki w 1492 roku, zatrzymał się tam, aby naprawić statek; więc w ciągu niecałej dekady i pół obóz rozrósł się do miejsca, w którym można było naprawiać statki. Od tego momentu Las Palmas stało się ważnym przystankiem dla hiszpańskich transatlantyckich rejsów.

Las Palmas ugruntowało swoją pozycję jako prosperujące miasto dzięki trzcinie cukrowej, ale także handlowi niewolnikami. W mieście osiedlili się kupcy [[Portugalia|portugalscy]] i [[Genua|genueńscy]]. Podczas gdy Vegueta była siedzibą szlachty oraz władz królewskich i duchownych, dzielnica Triana po drugiej stronie strumienia Guiniguada była miejscem zamieszkania rybaków, rzemieślników i kupców.

Ostatecznie stała się celem piratów, co doprowadziło do budowy murów i fortyfikacji. W 1595 roku flota dowodzona przez Johna Hawkinsa i Francisa Drake'a podjęła nieudaną próbę splądrowania miasta. Cztery lata później flota 74 [[Holandia|holenderskich]] statków pirackich dowodzona przez Pietera van der Doesa splądrowała miasto na tydzień, zanim hiszpańskie wojska przybyły na ratunek i wypędziły ich. Oprócz kolejnych ataków piratów, nieurodzaje i epidemie również odbiły się na mieście.

Aby rozwinąć gospodarkę, Las Palmas otrzymało status wolnego portu w 1852 roku. Przyciągnęło to zwłaszcza brytyjskich armatorów i przedsiębiorców, a w 1883 roku rozpoczęła się poważna rozbudowa portu Puerto de la Luz (założonego w 1833 roku). W XIX wieku turystyka i podróże stały się możliwe dla większej liczby osób, a Las Palmas zaczęło przyjmować gości zarówno z [[Europa|Europy]], jak i [[Ameryka Północna|Ameryki Północnej]]. W 1890 roku zbudowano hotel Santa Catalina, który dziś jest okazałym starym hotelem miasta. Hotel Madrid z kolei zyskał sławę jako miejsce, w którym przyszły dyktator Franco zatrzymał się na długi czas w 1936 roku, planując lądowanie w kontynentalnej Hiszpanii.

Turystyka masowa pojawiła się pod koniec lat 50., częściowo za sprawą filmu ''Moby Dick'', w którym sceny nakręcono na plaży Las Canteras, uświadamiając ludziom istnienie tej długiej piaszczystej plaży. Europejskie agencje turystyczne zaczęły latać samolotami pełnymi turystów, a aby poradzić sobie ze wzrostem liczby odwiedzających, wzdłuż południowego wybrzeża Gran Canarii zbudowano specjalnie zbudowane ośrodki, takie jak [[Maspalomas]] i [[Playa del Inglés]]. Już w latach 70. stały się one głównym celem podróży na wyspie. Las Palmas nadal pozostaje celem podróży turystycznych, oferując odwiedzającym historię, kulturę i wydarzenia, oprócz słońca i morza, z których słyną [[Wyspy Kanaryjskie]].

=== Klimat ===
Las Palmas jest miejscem całorocznym pod względem pogody – Uniwersytet Syracuse uznał je za miasto z najlepszą pogodą na świecie. Pięć stopni na północ od Zwrotnika Koziorożca i przy odpowiednich wiatrach średnia temperatura wynosi +17°C zimą i +25°C latem. Jednak Las Palmas ma znacznie bardziej wietrzny klimat niż południowe części Gran Canarii, co sprawia, że ​​jest chłodniej. Temperatura morza waha się między 19°C w marcu a 23,5 w październiku, najwyższy indeks UV (11) występuje między czerwcem a sierpniem.

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
[[Plik:Gran Canaria International Airport R01.jpg|thumb|Lotnisko Gran Canaria widziane z samolotu]]
{{Znacznik|Międzynarodowy Port Lotniczy Gran Canaria|27.933|-15.387|typ=transport}}'''[https://www.aena.es/en/gran-canaria.html Międzynarodowy Port Lotniczy Gran Canaria]''' ({{IATA|[[Port lotniczy Gran Canaria|LPA]]}}), ☏ +34 928 579 095. Nowoczesne międzynarodowe lotnisko w pobliżu miasta [[Telde]], około 70 km na południe od Las Palmas. Istnieją loty z wielu lotnisk w [[Europa Północna|Europie Północnej]], [[Europa Zachodnia|Zachodniej]] i [[Europa Środkowa|Środkowej]], kontynentalnej [[Hiszpania|Hiszpanii]], [[Włochy|Włoszech]], innych Wyspach Kanaryjskich i kilku z [[Afryka|Afryki]]. 

'''Jak się tam dostać''': skorzystaj z niebieskich autobusów Global interisland. Linie autobusowe 1, 5, 11, 60 i 91 kursują z lotniska do miasta Las Palmas. Autobusy Global #60 i #91 to linie ekspresowe lotnisko-miasto. Wszystkie autobusy lotniskowe/miejskie kursują do głównych dworców autobusowych w Parku San Telmo (centralny w pobliżu zabytkowych obszarów starego miasta Vugueta/Triana) lub Parku Santa Catalina (dalej na północ w pobliżu portu/mariny i głównej plaży miejskiej Las Canteras). Autobusy miejskie na trasie lotnisko–miasto kursują co około 30 minut przez cały dzień i noc. Podróżni muszą nacisnąć przycisk przystanku autobusowego, aby wskazać przystanek, w przeciwnym razie kierowca autobusu może kontynuować przejazd przez przystanki lub stacje bez zatrzymywania się. Linie ekspresowe kursują zwykle w godzinach 06:15–20:50. Podróż autobusem miejskim na trasie lotnisko–miasto kosztuje 2,80–4,00 EUR w jedną stronę od osoby, w zależności od linii autobusowej i pory dnia. Podróż liniami ekspresowymi nr 60 i 91 jest najtańsza (stan na 2021) i kosztuje 2,80 EUR od osoby za jeden przejazd. Autobusy Global interisland pozwalają na umieszczenie bagażu pod autobusem. W przypadku autobusów miejskich Guagua musisz być w stanie nieść i zabezpieczyć bagaż przy sobie, stojąc lub siedząc, jeśli pozwala na to miejsce. W przypadku każdego autobusu, global lub guagua, podróżni są odpowiedzialni za załadunek i przekazanie kierowcy informacji o potrzebie rozładunku bagażu, jeśli odjeżdżają z przystanku wcześniejszego niż stacja, na której rozładunek bagażu jest normalnie ułatwiony. Rowery można przewozić w autobusach tylko w torbie lub pudle i może je przenosić ich właściciel. Autobusy miejskie mogą odmówić przewozu bagażu lub rowerów w zależności od kierowcy i liczby użytkowników. To samo dotyczy autobusów Global interisland innych niż linia Airport Express. Bagaż podręczny musi mieścić się na kolanach. W autobusach Global nie wolno stać. W autobusach miejskich wolno stać. Jeśli nie ma miejsca, należy poczekać na miejsce w następnym autobusie.

Zarezerwowana taksówka lub prywatny wynajem samochodu do/z miasta Las Palmas na lotnisko kosztuje około 30 €. Prywatne wycieczki i wynajem samochodów mogą być tańsze, ale należy je wcześniej ustalić z kierowcami. Większość hoteli i hosteli może zarezerwować prywatne wycieczki i wynająć samochody. Taksówki są najwydajniejszą, ale również najdroższą opcją podróży. Taksówki mogą odbierać tylko z wyznaczonych miejsc na lotnisku. Taksówki akceptują gotówkę lub większość kart kredytowych i debetowych.

Wynajęcie samochodu to główna opcja dla większości grup w celu zaoszczędzenia kosztów. Kierowcy muszą mieć ponad 23–25 lat w większości przypadków wynajmu, posiadać ważne prawo jazdy i międzynarodowe zezwolenie w niektórych przypadkach oraz umieć prowadzić pojazdy z manualną skrzynią biegów. Prawie wszystkie firmy muszą dokonać rezerwacji online przed przyjazdem. Autoreisen oferuje dobre ceny bez ukrytych opłat i bezpłatne dodatki, takie jak drugi kierowca. Nie spodziewaj się zwrotu opłaty od wypożyczalni samochodów i nie ma żadnego mechanizmu składania skarg. Spodziewaj się zmian cen i zmiany pojazdu. Zawsze wynajmuj bezpośrednio za pośrednictwem witryny internetowej konkretnej firmy samochodowej. W Hiszpanii istnieje wiele, wiele oszustw związanych z ubezpieczeniami osób trzecich i wynajmem, w tym rezerwacje w punktach wynajmu. Obejmuje to również problemy z rezerwacjami samochodów do wynajęcia w ramach pakietu lotniczego. Spodziewaj się dodatkowych opłat i prowizji, gdy nie dokonujesz transakcji bezpośrednio za pośrednictwem witryny internetowej firmy wynajmującej samochody.

=== Samochodem ===
Ważne szlaki komunikacyjne na wyspie, docierające do Las Palmas:
* [[Plik:ESP_GC-1.svg|25px]] przecina miasto, łącząc je z lotniskiem i innymi ważnymi gminami aż do [[Tauro]] (80 km).
* [[Plik:ESP_GC-2.svg|25px]] łączy miasto ze Strefą Północną, rozciągając się aż do [[Agaete]].
* [[Plik:ESP_GC-3.svg|25px]] okrąża miasto i łączy trzy pozostałe autostrady
* [[Plik:ESP_GC-4.svg|25px]] łączy Las Palmas ze społecznościami w centrum wyspy.

=== Autobusem ===
Jedynym przewoźnikiem autobusowym obsługującym linie międzymiastowe na Gran Canarii jest [https://guaguasglobal.com/en/home/ Global], ☏ +34 902 381 110. Większość linii tej firmy ma Las Palmas jako punkt początkowy lub docelowy. W mieście znajdują się dwa dworce autobusowe:

* {{Znacznik|Dworzec San Telmo|28.108900|-15.415575|typ=transport}}'''Dworzec San Telmo''' (''w centrum miasta''). 
* {{Znacznik|Węzeł przesiadkowy Santa Catalina|28.13992|-15.42837|typ=transport}}'''Węzeł przesiadkowy Santa Catalina''' (''w pobliżu portu miejskiego''). Dworzec ten jest również obsługiwany przez miejski system autobusowy i taksówki.

=== Statkiem ===
[[Plik:Puerto Las Palmas D81 5789 (31933371550).jpg|thumb|Oprócz samolotu, innymi popularnymi sposobami dotarcia są statek wycieczkowy lub prom]]
Port Las Palmas de Gran Canaria przyjmuje statki z całego świata. Port jest obecnie jednym z najważniejszych portów i istnieje program dalszej rozbudowy. Istnieje wiele codziennych promów z [[Fuerteventura|Fuerteventury]], [[Lanzarote]], [[Teneryfa|Teneryfy]] i mniejszych wysp. ''[https://armastrasmediterranea.com/en Naviera Armas]'' (luty 2021) i ''[https://www.fredolsen.es/en Fred Olsen]'' to najwięksi operatorzy, ale jest też kilka mniejszych firm. Promy Fred Olsen przypływają do pobliskiego miasta [[Agaete]], a nie do miasta Las Palmas. Każdy prom przybywający na Gran Canarię obsługuje autobus pasażerski, który zabiera pasażerów z przystani promowej do pobliskiego dworca autobusowego miasta Las Palmas w Santa Catalina. To samo dotyczy dotarcia na prom z pobliskiego dworca autobusowego miasta Santa Catalina. Pasażerowie z przesiadką muszą wybrać korzystanie z połączenia autobusem pasażerskim podczas rezerwacji biletów na prom. Jeśli nie zarezerwujesz połączenia promowego dla pasażerów, udaj się do najbliższej kasy biletowej firmy promowej i poproś o pomoc w zarezerwowaniu autobusu pasażerskiego na prom. Odjazd autobusu wahadłowego dla pasażerów odbywa się zazwyczaj 1 godzinę przed planowanym czasem rejsu z wyznaczonego przystanku autobusu wahadłowego. Ominięcie różnych prywatnych autobusów wahadłowych dla pasażerów pieszych może kosztować dużo czasu i pieniędzy, ponieważ porty dokujące promów są oddalone o dużą odległość (średnio 10 km pieszo) od wszystkich środków transportu publicznego. Połączenia promowe między wyspami dla pasażerów pieszych i samochodów obsługiwane są głównie przez szybkie promy. Pamiętaj również o zakupie online dodatkowych biletów komunikacji miejskiej, aby podróżować dalej z punktów wysadzania pasażerów promem, ponieważ większość miejskich systemów autobusowych nie zezwala na zakup biletów autobusowych za gotówkę.

Z kontynentalnej [[Hiszpania|Hiszpanii]] odbywa się jeden cotygodniowy rejs w każdą sobotę z [[Kadyks]]u obsługiwany przez ''[https://armastrasmediterranea.com/en Transmediterránea]''. Podróż trwa około 40 godzin, a ceny zaczynają się od 200 €. Od 2018 nie ma promów z [[Maroko|Maroka]].

{{Znacznik|Molo Naviera Armas|28.1626|-15.4012|typ=transport}}'''Molo Naviera Armas'''. To tutaj przypływają promy. ''Dojazd'': nie ma transportu publicznego, jednak Naviera Armas zapewnia bezpłatne autobusy wahadłowe z centrum handlowego El Muelle obok głównego budynku biurowego w pobliżu podziemnej stacji autobusowej Park Santa Catalina, łączącej wyspy z częścią miasta Las Palmas. Autobus wahadłowy Freda Olsena odjeżdża z pobliża parku dla dzieci w zewnętrznej części stacji autobusowej Park Santa Catalina, w pobliżu biura Freda Olsena.

== Komunikacja ==
{{mapa|28.1288|-15.4348|zoom=13|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar}}
=== Autobusem ===
[[Plik:Guagua.JPG|thumb|Autobusy miejskie, lokalnie nazywane Guaguas Municipales]]
Mapy Google i Moovit obejmują całe miasto i wyspę, dzięki czemu możesz znaleźć odpowiednią linię autobusową, która zawiezie Cię do celu.

==== Autobusy miejskie ====
Las Palmas ma najlepszy system autobusowy na archipelagu i jeden z najlepszych w Hiszpanii. Usługę świadczy ''[https://www.guaguas.com/ Guaguas Municipales]'', +34 928 446 500, dlatego jasnożółte autobusy są znane jako guaguas wymawiane wah-wahs, ponieważ g jest nieme w języku hiszpańskim. Zwykła opłata, płacona bezpośrednio kierowcy autobusu miejskiego, wynosi 1,10 € za osobę za każdy przejazd autobusem miejskim tylko w kierunku x1 (nie można zatrzymać się w autobusach miejskich Guagua lub Islands Global na podróż okrężną).

Od stycznia 2021 z powodu pandemii nie można kupować biletów za gotówkę u żadnego kierowcy autobusu. Musisz kupić z wyprzedzeniem jedną z różnych plastikowych kart doładowujących, ponieważ bilety na pojedyncze przejazdy nie są dostępne. Można je kupić online lub w kasach Guagua w parku Santa Catalina, na stacji San Telmo lub w Teatro. Najtańszy jest bilet na 2 przejazdy autobusem miejskim, który kupuje się po wejściu do autobusu. Bilet autobusowy ważny na 10 przejazdów kosztuje 8,50 EUR + jednorazowa opłata za plastikową kartę miejską z możliwością doładowania w wysokości 1,50 EUR (najlepsza oferta na podróż autobusem miejskim bez konieczności wypełniania dużej ilości dokumentów).

Karnety rodzinne są dostępne z dodatkowymi zniżkami, a dzieci poniżej 6 roku życia mają bezpłatny przejazd — nie płać za nie zbliżeniowo, ponieważ zwroty nie są możliwe, a karty są obciążane za każde dotknięcie/blip. Studenci, seniorzy i rodziny (maksymalnie 5 osób) otrzymują dodatkowe zniżki cenowe, jeśli przy zakupie okażą ważny dokument tożsamości i wypełnią odpowiednie formularze online lub u oficjalnych sprzedawców na dworcach autobusowych, gdy są otwarte. Jeśli masz ponad 70 lat i zostajesz dłużej, możesz ubiegać się o karnet dla seniorów na dworcu autobusowym w Telmo. Umożliwi ci to 50% zniżki na wszystkie przejazdy autobusem powyżej 11 km. Będziesz potrzebować zdjęć paszportowych i 5 EUR.

Te karty autobusowe można doładować w automatach (biblioteki, centra handlowe, dworce autobusowe) i różnych kioskach w całym mieście za minimalną opłatą doładowującą w wysokości 8,50 EUR. Maszyny i kioski mogą akceptować gotówkę, karty kredytowe lub debetowe, co jest również możliwe przy pierwszym zakupie karty i doładowaniu jej u oficjalnych sprzedawców kart na dworcu autobusowym.

Przy standardowej doładowywanej karcie miejskiej Guagua przejazdy kosztują 0,80 €. Można odbyć 2 przejazdy autobusem miejskim na karcie w ciągu 1½ godziny bez dodatkowych opłat (w zależności od kierunku podróży), jednak nie jest to gwarantowane i zawsze należy przyłożyć kartę miejską przy wejściu do autobusu. Brak pieniędzy na karcie oznacza brak pozwolenia na przejazd autobusem. Kartę miejską można wykorzystać do zapłaty za każdą osobę w grupie, dotykając jej przy wejściu za liczbę osób w grupie.

Najważniejsze linie autobusowe kursują co 3–15 minut w ciągu dnia i co 10–40 minut w nocy. Większość linii kursuje przez całą noc. Do najbardziej przydatnych linii należą:

* ''Linia 1'' Teatro – Puerto
* ''Linia 12'' Hoya de la Plata – Puerto
* ''Linia 30'' Alameda de Colón – Santa Catalina

==== Autobusy międzywyspowe ====
Autobusy Interisland Global (w kolorze niebieskim) akceptują większość kart debetowych i kredytowych za zakup podróży autobusem, ponieważ większość podróży po wyspie będzie kosztować około 1 € za każde 15 km w jedną stronę z ofertami na określone trasy. Karty Dual Guagua City + Global Interisland Bus można również kupić u oficjalnych sprzedawców i online, co pozwala na znaczne oszczędności.

=== Taksówką ===
Taksówki z włączonym zielonym światłem są wolne i możesz je zatrzymać. Możesz również udać się do jednego z 42 postojów taksówek w mieście lub zadzwonić po taksówkę.

=== Rowerem ===
[[Plik:M%C3%A1quina_de_LPM.jpg|thumb|Stacja wypożyczalni rowerów miejskich]]
Jest tylko jedna główna trasa rowerowa, ale prowadzi do większości miejsc, do których zazwyczaj udają się turyści. Jeśli nie znasz lokalnego stylu jazdy, nie zapuszczaj się na główne ulice — na mniejszych ulicach prawdopodobnie bezpieczniej jest poruszać się rowerem. Wadą jest to, że jazda na rowerze po Las Palmas może być niewygodna z powodu upałów.

Istnieje system wypożyczania rowerów o nazwie [https://www.moxsi.es/sitycleta/en/ Sitycleta], podobny do tego w wielu dużych miastach na całym świecie. Otwierasz konto na ich stronie, rejestrując swoją kartę debetową lub kredytową. Następnie możesz udać się do wypożyczalni i odblokować rower, użyć go i zwrócić tam lub na innej stacji, a za czas pomiędzy zostaniesz obciążony opłatą.

=== Samochodem ===
Gęsty ruch w dni robocze i w niektórych strefach rekreacji sprawia, że ​​jazda samochodem nie należy do przyjemności. Plan ulic miasta nie jest wcale prostoliniowy, więc ulice mogą dezorientować nawet doświadczonych kierowców.

Parking jest również dość drogi w większości miejsc. Niektóre centra handlowe można wykorzystać do parkowania przez ograniczony czas (np. do trzech godzin za darmo), a jeśli musisz lub zamierzasz zrobić zakupy, paragony ze sklepów mogą posłużyć do opłacenia postoju.

Z drugiej strony cena benzyny jest znacznie niższa niż w reszcie Hiszpanii i Europy, nie ma dróg płatnych, a wjazdy, wyjazdy, główne ulice i ważne strefy są dobrze oznakowane.

Fotoradary i intensywne egzekwowanie przepisów ruchu drogowego przez policję są powszechne. Nie parkuj nielegalnie. Lokalne samochody rzadko są holowane lub karane mandatami za nielegalne działania lub parkowanie. Samochody turystyczne są prawie zawsze karane za nieprzestrzeganie wszystkich możliwych przepisów ruchu drogowego w celu uzyskania przychodu.

Strona internetowa N332 zawiera najlepsze instrukcje dla kierowców w języku angielskim, tłumaczenia i wyjaśnienia hiszpańskich przepisów ruchu drogowego, jakie są możliwe za darmo. Przeczytaj, ponieważ hiszpańskie przepisy drogowe mają wiele dziwactw i niedociągnięć, których nie ma nigdzie indziej. Zachowaj szczególną ostrożność w kwestii wjazdu i wyjazdu z rond w Hiszpanii, ponieważ zewnętrzny pas ma pierwszeństwo. Ponadto zapłacenie facetowi, który pomaga Ci zaparkować samochód, nie oznacza, że ​​parkomat został napełniony. Zawsze idź i zapłać przy parkomacie i nie dawaj napiwku nielegalnym pomocnikom parkingowym (od 0,50 do 1 euro), w przeciwnym razie możesz znaleźć kilka zadrapań na swoim samochodzie, którego wcześniej tam nie było, lub co gorsza, że ​​kazali policjantowi drogowemu lub lawecie wystawić mandat lub odholować Cię, aby zaoszczędzić im czasu. Mandaty za nielegalne parkowanie są bardzo wysokie, szczególnie na obszarach wiejskich lub w miejscach historycznych, kulturowych lub przyrodniczych. Policja drogowa może poprosić Cię o udanie się za nią do firmy holowniczej lub na plac, aby natychmiast zapłacić mandat za połowę ceny. Zadzwoń pod numer alarmowy 112, jeśli uważasz, że coś jest nie tak z interakcją z policjantem w trakcie zdarzenia i poproś o przybycie dodatkowego umundurowanego funkcjonariusza na miejsce zdarzenia w dowolnym momencie, zwłaszcza jeśli jest to nieoznakowany samochód lub funkcjonariusz lub funkcjonariusze po cywilnemu. Masz prawo filmować każdą interakcję z policją, pod warunkiem, że nie będziesz jej komentować ani nie będziesz naruszać jej przestrzeni lub możliwości wykonywania obowiązków.

W Hiszpanii musisz zatrzymać się na miejscu wypadku, aby pomóc, jeśli nikt nie rozpoczął udzielania pomocy. 112 to numer alarmowy w Hiszpanii. Wiele obszarów Gran Canarii nie ma zasięgu telefonii komórkowej ze względu na położenie geograficzne wyspy.

== Warto zobaczyć ==
[[Plik:Las Palmas cathedral.jpg|thumb|Katedra w Las Palmas]]
=== Budynki ===
* {{zobacz
| name=[https://lpavisit.com/es/actividades/atractivos/704-castillo-de-la-luz Castillo de la Luz] | alt= | url= | email=
| adres=Calle Juan Rejón | lat=28.148611 | long=-15.424861 | wskazówki=
| telefon=+34 928 463 162 | tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=XVI-wieczna fortyfikacja, pierwotnie zbudowana w celu obrony przed atakami piratów. Obecnie otoczona jest ogrodem różanym, a od lat 60. XX wieku mieści się w niej centrum kulturalne - [https://fundacionmartinchirino.org/en Fundación de Arte y Pensamiento Martín Chirino] - i muzeum żeglugi.
}}
* {{zobacz
| name=Audytorium Alfredo Krausa | alt= | url= | email=
| adres= | lat=28.130125 | long=-15.449119 | wskazówki=
| telefon= | tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Sala koncertowa i muzyczna, w której odbywają się występy filharmonii klasycznej. Budynek jest wart odwiedzenia.
}}
* {{zobacz
| name=Katedra Św. Anny | alt= | url= | email=
| adres=Calle Espiritu Santo 20 | lat=28.10086 | long=-15.41470 | wskazówki=
| telefon= | tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Uosabiając kilka wieków historii, katedrę można zobaczyć z niemal każdego punktu w centrum miasta. Budowa rozpoczęła się w 1497 roku i trwała przez kilka stuleci, a jako taka jest zbudowana w wielu różnych stylach - gotyku, baroku i klasycyzmu - i obejmuje wiele dzieł sztuki. Główna część jest otwarta dla zwiedzających podczas nabożeństw, w przeciwnym razie dostęp odbywa się przez Museo Diocesano de Arte Sacro (wymagany bilet 3 €). Na dachu, między wieżami znajduje się platforma widokowa, a po schodach można wejść na prawą wieżę, aby podziwiać wspaniałe widoki na miasto.
}}
* {{zobacz
| name=Pueblo Canario | alt= | url= | email=
| adres=Calle Francisco González Díaz | lat=28.1203 | long=-15.4276 | wskazówki=
| telefon= | tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Rekonstrukcja tradycyjnej wioski, zaprojektowana przez Néstora Martína Fernándeza de la Torre w 1937 r. i zrealizowana przez jego brata Miguela dwa lata później. Wieś o powierzchni 3500 m² znajduje się w parku Doramas i jest również miejscem różnych pokazów folklorystycznych. Jest tam również centrum rzemiosła i malarstwo w stylu bodegón.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół San Antonio Abad | alt= | url= | email=
| adres=C. los Balcones 11 | lat=28.10176 | long=-15.41366 | wskazówki=
| telefon=+34 928 311800 | tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Wt-Sb 10:00-21:00, Nd 10:00-14:00. Dawny kościół zbudowany w 1757 na miejscu kaplicy, w której według legendy Kolumb modlił się przed wypłynięciem na zachód. Jest wykorzystywany jako przestrzeń wystawowa dla Centro Atlántico de Arte Moderno.
}}
=== Muzea ===
* {{zobacz
| name=[https://www.casadecolon.com/ Muzeum w domu Kolumba] | alt= | url= | email=
| adres=Calle Colón 1 | lat=28.101389 | long=-15.414167 | wskazówki=
| telefon=+34 928 312 373 | tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Dom, w którym mieszkał Kolumb, gdy jego statki były naprawiane i ulepszane na potrzeby jego pierwszej podróży na Antyle, w tamtym czasie dom był rezydencją gubernatora. Został przebudowany w 1777 roku, więc teraz wygląda trochę inaczej i podobnie jak w katedrze można zobaczyć detale z wielu stylów architektonicznych. Tenor operowy Alfredo Kraus (którego imię nosi lokalna sala koncertowa) urodził się w tym domu w 1927 roku. W 1952 roku dom został przekształcony w muzeum prezentujące podróże Kolumba z modelami statków, repliką kabiny La Niña (jednego z trzech statków Kolumba) i przedmiotami, które można było znaleźć na pokładzie statku pod koniec XV wieku. Jest tam również wystawa historii Wysp Kanaryjskich i galeria sztuki prezentująca sztukę od XVI do XX wieku oraz biblioteka z około 25 000 woluminów.
}}
[[Plik:Museo Canario.JPG|thumb|Muzeum Kanaryjskie]]
* {{zobacz
| name=[https://www.elmuseocanario.com/en/home-2/ Muzeum Kanaryjskie] | alt= | url= | email=
| adres=Calle del Dr. Verneau 2 | lat=28.09962 | long=-15.41542 | wskazówki=
| telefon=+34 928 336 800 | tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Założone w 1879 muzeum posiada największe zbiory przedmiotów z wyspy z okresu przedhiszpańskiego, przy czym najstarsze przedmioty pochodzą z około 500 r. p.n.e. Znajdują się tam modele tradycyjnych domów, replika jaskini Cueva Pintada w [[Gáldar]] z mumiami i szafka z czaszkami.
}}
* {{zobacz
| name=[https://caam.net/en/ Centro Atlántico de Arte Moderno] | alt= | url= | email=
| adres=Calle los Balcones 11 | lat=28.100972 | long=-15.413472 | wskazówki=
| telefon=+34 928 311 800 | tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Dawny budynek Banco de España jest od 1989 muzeum sztuki nowoczesnej, w którym znajduje się kolekcja około 2500 dzieł sztuki pochodzących głównie z Europy, Afryki i obu Ameryk. wstęp wolny.
}}
* {{zobacz
| name=[http://www.casamuseoperezgaldos.com/ Dom-muzeum Péreza Galdósa] | alt= | url= | email=perezgaldos@grancanaria.com.
| adres=Calle Cano 2 e 6 | lat=28.10402 | long=-15.41588 | wskazówki=
| telefon= | tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Dom rodzinny Benito Péreza Galdósa (1843–1920), jednego z najsłynniejszych hiszpańskich powieściopisarzy XIX wieku, obecnie muzeum prezentujące jego życie i twórczość.
}}
* {{zobacz
| name=[https://www.museoelder.es/ Muzeum Nauki i Technologii Elder] | alt= | url= | email=museoelder@museoelder.es
| adres=Parque de Santa Catalina | lat=28.141033 | long=-15.429762 | wskazówki=
| telefon= | tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Interaktywne muzeum nauki z planetarium, repliką stacji kosmicznej i kinem 3D. Większość wystaw ma informacje zarówno po hiszpańsku, jak i po angielsku. Kiedy już tam będziesz, możesz też skorzystać z komputerów internetowych, więc opłata za wstęp jest całkiem przyzwoita. Studenci i dzieci mają niższą opłatę za wstęp.
}}
* {{zobacz
| name=[https://poema-del-mar.com/ Poema del Mar] | alt= | url= | email=
| adres=Muelle Sanapú | lat=28.1446 | long=-15.4283 | wskazówki=
| telefon= | tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Akwarium zostało otwarte w 2018 z trzema różnymi motywami: dżungla, plaża rafowa i głęboki ocean. Duże akwarium można oglądać ze wszystkich stron i ze środka, a niektóre z atrakcji to duże płaszczki i rekiny. Jest też restauracja, więc możesz usiąść i oglądać podwodne życie, jedząc posiłek.
}}
* {{zobacz
| name=Museo Néstor | alt= | url= | email=
| adres=Calle Francisco González Díaz | lat=28.120856 | long=-15.427111 | wskazówki=Pueblo Canario, Parco Doramas
| telefon=+34 928 245 135 | tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Muzeum sztuki eksponujące dzieła Néstora Martína-Fernándeza de la Torre (1887–1938), jednego z najsłynniejszych malarzy Wysp Kanaryjskich.
}}
[[Plik:Pueblo_canario_terraza.jpg|thumb|W Pueblo Canario]]
=== Ulice i place ===
Jeśli niekoniecznie chcesz zobaczyć każdy zakątek miasta, skup się na starym mieście, Vegueta. Jadąc samochodem z [[Maspalomas]] i lotniska, skręć w lewo przy marinie, aby dostać się do Vegueta. Pod małym parkiem znajduje się podziemny parking, zaparkuj tam i zwiedzaj stare miasto pieszo.
* {{zobacz
| name=Plaza de España | alt= | url= | email=
| adres= | lat=28.1346 | long=-15.4351 | wskazówki=
| telefon= | tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jeden z węzłów komunikacyjnych miasta, tuż przy Avenida Mes y López. Na placu znajdują się kawiarnie popularne nocą wśród młodszej klasy wyższej.
}}
* {{zobacz
| name=Ermito de San Telmo | alt= | url= | email=
| adres= | lat=28.1082 | long=-15.4169 | wskazówki=
| telefon= | tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=W Triana, na końcu ulicy handlowej. W wyłożonym kafelkami kiosku mieści się kawiarnia, ze stolikami i krzesłami pod palmami, gdzie można odpocząć i popatrzeć na przechodniów, a także mała kaplica San Telmo.
}}
* {{zobacz
| name=Plaza de Santa Ana | alt= | url= | email=
| adres= | lat=28.10048 | long=-15.41556 | wskazówki=
| telefon= | tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Plac przed katedrą ma osiem posągów z zielonej skały przedstawiających psy. Wzdłuż niego stoją również inne okazałe budynki: ''Casa Consistorial'' (stary ratusz), ''Casa Regental'' i ''Palacio Episcopal'' (pałac biskupi).
}}
=== Parki ===
[[Plik:SP-GC-laspalmas-parque-doramas.jpg|200px|thumb|W Parque Doramas]]
* {{Znacznik|Parque Doramas|28.1210|-15.4274|typ=natura}}'''Parque Doramas'''. Nazwany na cześć bohatera Guanczów Doramasa, uważany jest za najpiękniejszy park w mieście. Obecnie jest częścią dzielnicy willowej Ciudad Jardin. 
* {{Znacznik|Parque Santa Catalina|28.140425|-15.430475|typ=natura}}'''Parque Santa Catalina'''. To tutaj znajduje się większość gorących miejsc nocnego życia. Jest również ładny w ciągu dnia, chociaż składa się z niewiele więcej niż kilku palm. Obok parku znajdują się małe kawiarnie i można zobaczyć starszych mieszkańców grających w domino i szachy.

== Aktywny wypoczynek ==
Jako miasto plażowe Las Palmas jest szczególnie popularne ze względu na nadmorskie aktywności. Złap falę, chwyć rurkę do nurkowania lub po prostu wygrzej się na słońcu (oczywiście po nałożeniu kremu przeciwsłonecznego!). A jeśli masz ochotę na eksplorację stałego lądu, zrób to, co miejscowi i skorzystaj z publicznego autobusu turystycznego, czule nazywanego ''guiriguagua''.

=== Aktywności na wodzie i plaży ===
[[Plik:Canteras Beach-La Puntilla-Gran Canaria.jpg|thumb|Plaża Las Canteras, dla wielu powód, dla którego warto przyjechać do Las Palmas]]
* {{Znacznik|Playa de Las Canteras|28.1413|-15.4357|typ=natura}}'''Playa de Las Canteras'''. Ta plaża o długości prawie 4 km jest symbolem miasta i jego mieszkańców. Północna część ma złoty piasek i przez większość czasu jest nad wodą. Jest dobra do pływania podczas odpływu, gdy bariera się wyłania, zatrzymując fale i tworząc naturalny basen. Centralna część to naturalne akwarium, w którym można zobaczyć i nakarmić lokalne ryby przybrzeżne, a czasami żółwie, i nadaje się do nurkowania z rurką. Podczas odpływu dzieci mogą polować na kraby w basenach skalnych. Las Canteras jest również bardzo popularna wśród surferów, ponieważ wiatry często wieją z zachodu. Dwa główne miejsca to „La Cicer” (większe fale, ponieważ ta część nie jest chroniona przez skały) i „La Barra”. Wiele szkół i wypożyczalni sprzętu, szczególnie na południu, gdzie piasek jest czarny.
* {{Znacznik|Playa de Las Alcaravaneras|28.1309|-15.4292|typ=natura}}'''Playa de Las Alcaravaneras'''. Plaża tuż przy porcie, odpowiednia do opalania, a nie do uprawiania sportów wodnych. 
* {{Znacznik|Playa del Confital|28.1594|-15.4356|typ=natura}}'''Playa del Confital'''. Plaża z powierzchnią z wulkanicznej skały, używana głównie przez mieszkańców. Są tam stałe leżaki i toaleta.
* {{Znacznik|Playa de la Laja|28.0585|-15.4188|typ=natura}}'''Playa de la Laja'''. Plaża z szarą i brązowo-czarną, drobnoziarnistą powierzchnią piasku na południowy wschód od miasta, popularna wśród surferów.

=== Aktywności na lądzie ===
W Las Palmas znajdują się dwa '''pola golfowe''':

* {{Znacznik|Las Palmeras|28.124863 |-15.444603 |typ=atrakcja}}'''[https://www.laspalmerasgolf.es/ Las Palmeras]''', Avenida Doctor Alfonso Chiscano Díaz, s/n., coordinadora@laspalmerasgolf.es. Pole golfowe z sześcioma kortami tenisowymi. 
* {{Znacznik|Real Club de Golf de Las Palmas|28.031284 |-15.459994 |typ=atrakcja}}'''[http://www.realclubdegolfdelaspalmas.com/ Real Club de Golf de Las Palmas]''', 2 Santa Brigida, ☏ +34 928 35 10 50. 18-dołkowe pole golfowe. edit
Zachodnie wybrzeże półwyspu La Isleta na północy miasta jest ciekawym celem pieszych wędrówek. Ścieżka nadmorska biegnie wzdłuż czarnych wulkanicznych klifów wyrastających z morza. Na klifach można zobaczyć duże kraby odpoczywające w słońcu, a krajobraz z piasku i skał utworzony przez erozję również wygląda interesująco.

=== Sporty widowiskowe ===
* '''Piłka nożna''': {{Znacznik|UD Las Palmas|28.1004 |-15.4567 |typ=atrakcja}}'''[https://www.udlaspalmas.es/ UD Las Palmas]''', Estadio Gran Canaria (''3 km na południe od centrum miasta''). Awansowali w 2023 i teraz grają w piłkę nożną w La Liga, najwyższej klasie rozgrywkowej w Hiszpanii. Stadion był wielofunkcyjny, gdy został otwarty w 2003, ale w 2014 bieżnia została usunięta, a pojemność zwiększona do 32 400. 
* {{Znacznik|Gran Canaria Arena|28.102778 |-15.457222 |typ=atrakcja}}'''Gran Canaria Arena''', Calle Fondos de Segura, s/n. Boisko do koszykówki i obiekt kulturalny.

=== Teatr ===
[[Plik:Auditorio_alfredo_kraus_las_palmas_de_gran_canaria.jpg|thumb|Auditorio Alfredo Kraus]]
* {{Znacznik|Auditorio Alfredo Kraus|28.13000 |-15.44901 |typ=atrakcja}}'''[https://auditorioteatrolaspalmasgc.es/ Auditorio Alfredo Kraus]''', Avda. Príncipe de Asturias, s/n, ☏ +34 928 491 770. Główne miejsce muzyki klasycznej i sztuki, zbudowane w latach 90. XX wieku według projektu Óscara Tusquetsa, obok plaży Las Canteras. Jest również uderzająco architektoniczne, z ogromnym oknem na morze. 
* {{Znacznik|Teatro Pérez Galdós|28.103633 |-15.414061 |typ=atrakcja}}'''[https://teatroperezgaldos.es/ Teatro Pérez Galdós]''', Plaza Stagno s/n. Triana. Główny teatr nazwany na cześć autora Benito Péreza Galdósa (1843-1920), głównego przedstawiciela stylu literackiego hiszpańskiego realizmu, który urodził się w mieście. Na sąsiednim placu znajduje się duży pomnik poświęcony jemu. 
* {{Znacznik|Teatro Guiniguada|28.10187 |-15.41482 |typ=atrakcja}}'''[https://www.gobiernodecanarias.org/cultura/teatroguiniguada/index.html Teatro Guiniguada]''' (''Cine Avellaneda''), Calle Mesa de León, 2, ☏ +34 928 32 18 07. Miejsce kulturalne w imponującym pałacu zbudowanym w 1938 roku. Odbywają się tu pokazy teatralne, taneczne i muzyczne, a także projekcje filmowe.

== Nauka ==
W hiszpańskojęzycznym środowisku, takim jak Las Palmas, prawdopodobnie nauczysz się języka bardziej efektywnie. Istnieją szkoły językowe oferujące różne zajęcia w zależności od poziomu umiejętności.

Miasto ma {{Znacznik|'''Uniwersytet'''|28.07257 |-15.4539|typ=nauka|url=|kolor=FF00FF|treść=}}'''uniwersytet''', skupiający się na naukach humanistycznych i medycynie. Bierze udział w europejskim programie wymiany studentów Erasmus.

== Praca ==

== Zakupy ==
Zrób zakupy w centrum miasta lub w jednym z domów towarowych, takich jak „El Corte Ingles”. Jest też Calle Triana, deptak handlowy na północy starego miasta. Wszędzie można kupić tanie produkty elektroniczne i pamiątki. Jeśli chodzi o artykuły spożywcze, Hiperdino to sieć sklepów, która oferuje szeroki wybór produktów i ustalone ceny. Niektóre z tych sklepów mają również przyzwoity wybór win. Sprawdź też Mercadonę. Jedną z lokalnych specjalności jest lokalny rum: Arehucas, Artemi lub Armiche (i sprawdź lokalny rum miodowy „ron miel”).
[[Plik:Mercado del Puerto-fachada poniente-Las Palmas de Gran Canaria.jpg|thumb|Mercado del Puerto]]
=== Centra handlowe ===
* {{Znacznik|'''Centro Comercial Las Arenas'''|28.12861 |-15.44804|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''[https://cclasarenas.com/ Centro Comercial Las Arenas]''', Carretera. del Rincón, s/n (''południowy kraniec plaży Las Canteras''), ☏ +34 928 277 008. Największe centrum handlowe w mieście, z dużym hipermarketem Carrefour. Podobno bardzo głośne. 
* {{Znacznik|'''Centro Comercial El Muelle'''|28.1418 |-15.4273|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''[https://ccelmuelle.es/ Centro Comercial El Muelle]''', Muelle Sta. Catalina, s/n (''w porcie wycieczkowym''), ☏ +34 928 327 527. To miejsce nie jest tylko o zakupach, można tam również pójść ze względu na widoki z tarasu - wiele osób przychodzi tam właśnie z tego powodu.

=== Targi ===
Wizyta na targach może być ciekawym doświadczeniem, również po to, aby zobaczyć życie na targu i spróbować lokalnych produktów.

* {{Znacznik|'''Mercado del Puerto'''|28.147631 |-15.429098|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''Mercado del Puerto''', Albareda 76, ☏ +34 928470208. W pobliżu plaży Las Canteras, w budynku z 1891 roku zbudowanym w stylu modernistycznym. 
* {{Znacznik|'''Mercado Central'''|28.133478 |-15.432959|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''Mercado Central''', Galicia, ☏ +34 928243769. Centralny targ ma duży wybór ryb i owoców morza. 
* {{Znacznik|'''Mercado de Vegueta'''|28.102548 |-15.413387|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''Mercado de Vegueta''', Mendizábal 1, ☏ +34 928334129. Założony w 1787 roku, jest najstarszym targiem. To szczególnie dobre miejsce do kupowania świeżych owoców, z których większość uprawiana jest na Wyspach Kanaryjskich.

== Gastronomia ==
[[Plik:Papasarrugadas.jpg|thumb|''Papas arrugadas'', danie firmowe Kanarów. Ziemniaki gotowane w bardzo słonej wodzie, pozostawione do wyschnięcia i podawane z sosem, w tym przypadku sosem chili.]]
Wiele restauracji oferuje menu w wielu językach, a kelnerzy często będą w stanie rozmawiać w Twoim ojczystym języku.

=== Oszczędnie ===
==== San Telmo ====
W dzielnicy San Telmo jest wiele niedrogich restauracji.

* {{Znacznik|'''Restaurante Bodegón Lagunetas'''|28.1059452 |-15.4171728|typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''[https://www.facebook.com/Lagunetas/ Restaurante Bodegón Lagunetas]''', C. Constantino, 16. Miejsce jest super duże i ma taras. Bardzo typowe jedzenie. Miłe traktowanie przez kelnerów. Menu dnia i à la carte. 
* {{Znacznik|'''Gourie 41'''|28.1047794 |-15.4151279|typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''[https://www.facebook.com/gourie41/ Gourie 41]''', C. Francisco Gourié, 41. Niezrównany wybór i jakość kuchni. Bardzo uważni i jedzenie jak w domu. Najlepsze codzienne menu. 
* {{Znacznik|'''Midway'''|28.1071030 |-15.4176908|typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''[https://www.facebook.com/people/Restaurante-Midway-El-sitio-de-la-tortilla-desde-1985/100057524587023/ Midway]''', C. Domingo J Navarro, 9. Najlepsze (ziemniaczane) omlety i tortille. Spektakularne ''salmorejo''. Traktowanie i obsługa kelnerów są niezrównane.
* {{Znacznik|'''La Coqueta de Cano'''|28.1050145 |-15.4168493|typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''La Coqueta de Cano''', C. Cano, 30. Wspaniała mała tawerna na tapas. Urocze, przyjemne, miejsce spotkań, ujmujące i... jakby nazwa wskazywała: zalotne. Charakterystyczny i czarujący taras. 
* {{Znacznik|'''Sakura City'''|28.1093204 |-15.4171249|typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''[https://www.sakuracitygc.com/ Sakura City]''', Muelle, 2, ☏ +34 928 370 299. Dobra jakość, dobra cena kuchni japońskiej i azjatyckiej. Świetne na coś innego. Idealne na grupowe lub rodzinne kolacje. Menu bufetowe z miejscami siedzącymi, z możliwością zjedzenia wszystkiego, co chcesz, podczas kolacji w lokalu. Różnorodny wybór dań na wynos lub zamówienie z dostawą. Znajduje się poniżej hotelu San Telmo Park w San Telmo Park i głównym dworcu autobusowym.

==== W centrum miasta ====
* {{Znacznik|'''Tasca Galileo'''|28.1368044 |-15.4367992|typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''[https://www.facebook.com/people/Tasca-Galileo/100054484568570/?locale2=es_ES Tasca Galileo]''', C. Galileo, 13. Tawerna z rustykalnym wnętrzem. Pyszne jedzenie, małe, ale przytulne miejsce. Uprzejma i przyjazna obsługa, zróżnicowane menu, smaczne porcje. 
* {{Znacznik|'''Bochinche El Chato'''|28.1093204 |-15.4171249|typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''[https://www.facebook.com/people/Bochinche-El-Chato/100063781202357/?ref=bookmarks Bochinche El Chato]''', Calle Dr. Grau Bassas, 12. Mała rodzinna restauracja. Polecana do spróbowania typowych dań kuchni kanaryjskiej. 
* {{Znacznik|'''Bar Cafetería Ricarepa'''|28.1406278 |-15.4320916|typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Bar Cafetería Ricarepa''', C. Secretario Artiles, 67. Duży wybór typowych dań wenezuelskich. Bardzo pyszne ''cachapas'' i ręcznie robione ''arepas''. Świetne traktowanie. 
* {{Znacznik|'''Mama Angela'''|28.1406127 |-15.4339141|typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''[https://www.facebook.com/people/Pizzeria-Mamma-Angela/100054534306927/ Mama Angela]''', C. Sgto. Llagas, 6. Niesamowity makaron rybny i pizza, wszystkie świeże produkty. Najpyszniejsze mięso kozie. Franco i Angela są bardzo przyjaźni. 
* {{Znacznik|'''Verde Limón Comida casera'''|28.1364526 |-15.4322844|typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Verde Limón Comida casera''', C. Veintinueve de Abril, 11. Pyszna kuchnia kanaryjska. Jak w domu! Domowe jedzenie robione z miłością. Miłe i spokojne miejsce. 
* {{Znacznik|'''Bodegón Pachichi'''|28.1380911 |-15.4358249|typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''[https://www.facebook.com/pages/Bodeg%C3%B3n-Pachichi/110024439070311 Bodegón Pachichi]''', C. los Martínez de Escobar, 51. Przyjemne miejsce, w którym można zjeść typowe kanaryjskie tapas i miło spędzić czas. Wysokiej jakości lokalna gastronomia. Dobre wibracje.

==== Gdzie indziej ====
* {{Znacznik|'''Pizzería Pomodoro'''|28.1323816 |-15.4382509|typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''[https://www.facebook.com/pomodoro.lp?tsid=0.531675401450884&amp;source=result Pizzería Pomodoro]''', Ruiz de Alda, 24, ☏ +34 928 227 488. Dobra jakość i niskie ceny kuchni włoskiej; szybka, uprzejma obsługa i miła atmosfera.

=== Umiarkowanie ===
[[Plik:Grapsus_adscensionis_EM1B0983_(46721660434).jpg|thumb|W zatoce El Confital często można zobaczyć kraby]]
==== San Telmo ====
* {{Znacznik|'''La Candella'''|28.103978 |-15.418607 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''[https://lacandella.com/ La Candella]''', Av. Primero de Mayo, 18, ☏ +34 928 20 27 32. Wt-Nd, 13:00-16:00 i 20:00-23:30. Dobre pizze z pieca opalanego drewnem na wynos lub do zjedzenia na miejscu. Ok. 10 € za pizzę. 
* {{Znacznik|'''La Travesia de Triana'''|28.1062241 |-15.4172935|typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''[https://travesiarestauracion.com/ La Travesia de Triana]''', C. Lagunetas, 11. Świetny bar tapas z polotem, większy wybór win niż w wielu innych barach tapas. Grillowana ośmiornica lub smażona kaszanka to prawdziwe perełki. Świetne jedzenie i niesamowita atmosfera! Dobrym znakiem jest też to, że jest się obleganym przez miejscowych, którzy zwracają się do personelu po imieniu. Sprawna obsługa, biorąc pod uwagę liczbę osób. 
* {{Znacznik|'''Restaurante Que leche!'''|28.1042358 |-15.4170035|typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''[https://www.restaurantequeleche.es/ Restaurante Que leche!]''', C. Torres, 22. Wykwintne traktowanie, staranne i pyszne jedzenie, doskonale podane. Małe miejsce z osobistą obsługą. Rozbite jajka i ''aguachile'', które trzeba uwielbiać. Uprzejma obsługa i świetne lokalne wina. Zalecana jest rezerwacja na kolację. 
* {{Znacznik|'''Tasca Siete Viejas'''|28.1022019 |-15.4139230|typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''[https://www.instagram.com/tascasieteviejas/?hl=fi Tasca Siete Viejas]''', C. Pelota, 6. Uroczy bar tapas. Jedzenie jest niesamowite, kelner tak miły i pomocny. Sałatka z kurczakiem, szparagi z truflami i parmezanem, grillowany ser i ziemniaki są niesamowite. Personel jest bardzo miły, a bar ma wiele charakteru i wartość historyczną. Najbardziej urokliwe miejsce w Vegueta. 
* {{Znacznik|'''La Dolce Vita'''|28.10150 |-15.41311|typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''La Dolce Vita''', Calle Agustín Millares Torres, 5, ☏ +34 928 31 04 63. Włoska restauracja słynąca z dań z makaronu i plakatów filmowych na ścianach.

==== Centrum miasta ====
* {{Znacznik|'''Restaurante Samoa'''|28.1320206 |-15.4321516|typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''[https://www.facebook.com/samoalaspalmas/ Restaurante Samoa]''', Valencia 46, ☏ +34 928 241 471. Ulubione miejsce miejscowych, dobre, solidne hiszpańskie jedzenie w odpowiednich (niezbyt wysokich) cenach. Najlepsze hiszpańskie tapas i domowa lokalna kuchnia. Super domowe miejsce, kelnerzy są super uważni i bardzo przyjaźni. 
* {{Znacznik|'''Restaurante Ons'''|28.1375885 |-15.4365682|typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''[https://www.facebook.com/restauranteons/ Restaurante Ons]''', C. Portugal, 13,. Spektakularne drugie dania i gigantyczne porcje. Hojna, serdeczna, emocjonalna obsługa. Jedzenie jest pięknie podane i bardzo pyszne. Gorąco polecam sałatkę ziemniaczaną z krewetkami. Mniej turystyczne miejsce z naprawdę dobrą, prostą, smaczną kuchnią i różnorodnością dań. 
* {{Znacznik|'''Restaurante Tabla Caliente'''|28.1486740 |-15.4306254|typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Restaurante Tabla Caliente''', C. la Naval 6. Inne miejsce, w którym można bardzo dobrze zjeść. Przyrządzają jedzenie na twoich oczach, z dbałością i profesjonalizmem. Bardzo przyjaźni, polecają cię zgodnie z twoimi gustami. Urocza lokalna restauracja. Miejsce, w którym poczujesz się jak w domu. 
* {{Znacznik|'''Sakura I'''|28.13386 |-15.43390|typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''[https://www.sakuralaspalmas.com/ Sakura I]''', Calle Néstor de la Torre, 29, ☏ +34 928 248 221. Wysokiej jakości kuchnia japońska, świetny stosunek jakości do ceny.

=== Ekskluzywnie ===
* {{Znacznik|'''Sakura I'''|28.1488635 |-15.4320242|typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''[https://caminoaljamonal.com/ Camino al Jamonal]''', C. Américo Vespucio 11. Naprawdę dobra restauracja z szynką i kuchnią iberyjską. Obsługa jest bardzo przyjazna, miejsce urokliwe, a jedzenie wyjątkowe. Trudno znaleźć restaurację tej jakości na wyspie. Restauracja ma niewiele stolików, więc trzeba rezerwować z wyprzedzeniem, szczególnie w święta. 
* {{Znacznik|'''Sakura I'''|28.13843 |-15.42990|typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''[https://www.facebook.com/RiasBajasLPA/ Restaurante Marisquería Rías Bajas]''', Simon Bolivar 3, ☏ +34 928 271 316. Doskonałe hiszpańskie jedzenie. Bardzo smaczne dania, wyjątkowa obsługa i przytulne miejsce. Podkreśla się jakość produktów, szczerość i profesjonalizm pracowników. Centralna lokalizacja z tarasem.

== Życie nocne ==
Lokalne napoje obejmują rum ''Arehucas'', który pije się bezpośrednio lub z colą, oraz piwo ''Tropical''.

* {{Znacznik|'''Bar San Remo'''|28.1398|-15.43193|typ=bar|url=|kolor=000000|treść=}}'''[https://sanremobar.es/ Bar San Remo]''', C. Secretario Artiles, 42. 11:00-01:00. Przytulny bar z miejscami do siedzenia wewnątrz i na zewnątrz, basenem i rzutkami. Piwo za 2,5 €, koktajle za ok. 5 €. 
* {{Znacznik|'''Chester Lounge &amp; Bar'''|28.13908|-15.42993|typ=bar|url=|kolor=000000|treść=}}'''[https://lpa.chestercanarias.com/las-palmas/ Chester Lounge &amp; Bar]''', Calle Simón Bolívar, 3, ☏ +34 628 137 306. Duży klub nocny i bar. 
* {{Znacznik|'''NYC TAXI RockBar'''|28.13122|-15.44425|typ=bar|url=|kolor=000000|treść=}}'''[https://nyctaxirockbar.com/ NYC TAXI RockBar]''', Calle Numancia, 25, ☏ +34 928 220 861. Bar, w którym grana jest muzyka bluesowa i rockowa. Serwowane są tam również hamburgery i kanapki. 
* {{Znacznik|'''La Azotea de Benito'''|28.10250|-15.41528|typ=bar|url=|kolor=000000|treść=}}'''La Azotea de Benito''', C. Ruiz de Alda, 17, ☏ +34 928 492 766. Bar koktajlowy na dachu galerii handlowej. 
* {{Znacznik|'''Ginger'''|28.14860|-15.43107|typ=bar|url=|kolor=000000|treść=}}'''Ginger''', Paseo las Canteras, 2, ☏ +34 696 728 992. Bar koktajlowy. 
* {{Znacznik|'''Bodegón Pachichi'''|28.138001|-15.435792|typ=bar|url=|kolor=000000|treść=}}'''Bodegón Pachichi''', Calle los Martínez de Escobar, 51, ☏ +34 646 62 18 42. Klasyk tanich drinków i ulubiony przez mieszkańców.

== Festiwale, imprezy ==
[[Plik:Carnival_parade_along_Las_Canteras_town_beach_2015.jpg|thumb|Tancerze karnawałowi]]
Główne wydarzenia w mieście odbywają się zimą i wczesną wiosną. Ponadto lokalna gazeta [https://www.laprovincia.es/ La Provincia] ma dobre relacje z nadchodzących wydarzeń w języku hiszpańskim.

=== Karnawał ===
Lokalny [https://lpacarnaval.com/en/ karnawał] jest niemal tak sławny jak ten na sąsiedniej wyspie [[Teneryfa|Teneryfie]], ale inny, a może nawet lepszy. Jest bez wątpienia dość spektakularny, trwa przez 25 dni w lutym i marcu i koncentruje się w parku Santa Catalina. Ceremonia otwarcia jest znana jako '''el pregón''' - „zapowiedź”. Słynny muzyk lub zespół otwiera karnawał koncertem w parku Santa Catalina, historycznie odbywało się to na małym placu przed katedrą.

Indywidualnymi atrakcjami karnawału są sześć gal. Spośród nich największe (przyciągające najwięcej widzów) to '''Gala de la Reina''', gdzie wybierana jest królowa karnawału, oraz '''Gala Drag Queen''', aby wybrać drag queen. W sobotę po tych galach odbywa się '''Gran Cabalgata''', procesja przez miasto z Castillo de la Luz do Teatro Pérez Galdós, świętująca dwie królowe z grupami tanecznymi (''murgas''), z których każda składa się z 25-30 tancerzy w kostiumach karnawałowych tańczących na ulicach do intensywnej muzyki. Są też ''comparsas'' - grupy złożone z muzyków rytmicznych, śpiewaków i tancerzy.

Oprócz głównych wydarzeń są mniejsze, takie jak wieczory tematyczne, wydarzenie malowania ciała i wystawa psów. Karnawał kończy się '''Entierro de La Sardina''' - &quot;pogrzebem sardynki&quot; w sobotę przed Niedzielą Ostatków. Przez miasto przechodzi pozorowany kondukt pogrzebowy, kończący się na plaży Las Canteras, gdzie zostaje spalona łódź z dużą sardynką w środku. Następnie odbywają się fajerwerki, śpiew, taniec i zabawa aż do następnego świtu. Ostatki to czas „karnawału dziennego”, '''Carnaval de Día''', ulicznej maskarady obchodzonej w parku Santa Catalina oraz na ulicach i placach Vegueta.

=== Inne wydarzenia ===
[[Plik:SoledadSalidaProcesional2016.JPG|thumb|Procesja Nuestra Señora de la Soledad w Wielki Piątek]]
* '''[https://www.icdcultural.org/fimc-2024| Festival Internacional de Música de Canarias]'''. Styczeń-luty. Międzynarodowy festiwal muzyki klasycznej organizowany wspólnie z [[Santa Cruz de Tenerife|Santa Cruz]]. 
* '''Gran Canaria Maraton''', Calle Diego Vega Sarmiento, nº7-9, ☏ +34 928 07 0912, info@grancanariamaraton.com. Styczeń. Maraton wyspy, sponsorowany przez władze miasta. Wydarzenie coroczne, najwyraźniej zawieszone od czasu pandemii COVID. 
* '''[https://www.lpafilmfestival.com/ Festival Internacional de Cine de Las Palmas de Gran Canaria]''. Marzec-kwiecień. Festiwal filmowy z pokazami i ceremonią wręczenia nagród odbywającymi się w Audytorium Alfredo Kraus. 
* '''Wielkanoc''' (''Semana Santa''). Wielkanoc obchodzona jest procesjami podobnymi do tych w [[Sewilla|Sewilli]]. To dobry czas, aby odwiedzić i zobaczyć folklorystyczną część miasta. 
** '''Nuestra Señora de la Soledad'''. Wielki Piątek. W Wielki Piątek, figura Matki Boskiej z kościoła Parroquia de San Francisco de Asís jest niesiona ulicami Vegueta w uroczystej procesji. 
** '''Lluvia de petalos''' (''katedra''). Wniebowstąpienie. Wniebowstąpienie jest obchodzone „deszczem płatków”, ofiarą kwiatową. Tradycja ta sięga 1649, kiedy płatki kwiatów są zrzucane z wewnętrznej części kopuły na osoby uczestniczące we mszy. 
* '''Noc św. Jana'''. 23-24 czerwca. Noc św. Jana, oznaczająca początek lata (i dzień założenia miasta), jest obchodzona fajerwerkami na plaży Canteras, a miejscowi i turyści pływają w morzu w nocy. Podobne uroczystości odbywają się w całej Gran Canarii. 
* '''Romería de Vegueta'''. Pierwszy weekend października. Katolickie święto obchodzone w dzielnicy Vegueta w mieście, obchodzone jako pielgrzymkowy spacer ulicami z towarzyszeniem muzyki. 
* '''[https://womad.org/ Festiwal muzyczny WOMAD]'''. Listopad. Obchodzony w strefie parku Santa Catalina, ten festiwal przyciąga co roku tysiące widzów na wysokiej jakości muzykę za darmo. 
* '''Boże Narodzenie''' (''Natale''). 25 grudnia. Boże Narodzenie jest znacznie cieplejsze niż w miejscu, z którego pochodzi większość odwiedzających, a imprezy często odbywają się na plaży Las Canteras. Czasami na plaży ustawia się białą choinkę, aby symulować śnieg (który nigdy nie spadł w mieście w całej udokumentowanej historii), a szopka jest budowana w piasku.

== Nocleg ==
=== Oszczędnie ===
[[Plik:Gran Canaria Las Palmas Playa de Las Canteras 2020-1.jpg|thumb|Noc zapada nad plażą Las Canteras]]
* {{Znacznik|'''Alcaravaneras Hostel'''|28.13061|-15.43046 |typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://www.canaryhostel.com/ Alcaravaneras Hostel]''', Calle Luis Antúnez 22 (''na skrzyżowaniu Calle Alfredo Calderón i Calle Luis Antúnez''), ☏ +34 636 225 556 (kom.), recepcion@canaryhostel.com. Czyste, bezpieczne miejsce do spania za nieduże pieniądze. 
* {{Znacznik|'''Hostal Falow'''|28.13043|-15.43123 |typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://hostalfalow.com/ Hostal Falow]''', Calle Alfredo Calderón 25, ☏ +34 928 230 627. Czysty, przyjazny i tani pensjonat z Wi-Fi. 
* {{Znacznik|'''Hotel Apartamento Bajamar'''|28.13486|-15.43858 |typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''Hotel Apartamento Bajamar''', Venezuela 34, ☏ +34 928276254. Zameldowanie: 14:00, wymeldowanie: 12:00. Hotel Apartment 70 m od plaży Las Canteras, w pobliżu centrum handlowego Mesa y Lopez Avenue; 19 kompletnych apartamentów. 
* {{Znacznik|'''Hello House Hostel Las Palmas de Gran Canaria'''|28.10808|-15.42455 |typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://www.airbnb.pl/users/show/238682954 Hello House Hostel Las Palmas de Gran Canaria]''', Calle Conde Albrit, 24. Przyjazny rodzinom hostel, kompetentni gospodarze, czysty, dobry stosunek jakości do ceny, bezpłatne Wi-Fi i miejsca do pracy dostępne w częściach wspólnych. Rezerwacje akceptowane są tylko przez Airbnb z minimalną rezerwacją 3 nocy i nie są akceptowane rezerwacje tego samego dnia. Hello House nie ma recepcji, a goście muszą ustalić godzinę przyjazdu z gospodarzami za pośrednictwem strony internetowej. Wstęp dozwolony tylko dla zarezerwowanych gości i gospodarzy. Palenie dozwolone tylko na wyznaczonym tarasie na dachu. Zwiększone procentowe zniżki dostępne w przypadku pobytów dłuższych niż tydzień lub miesiąc. Osobom poniżej 18 roku życia wstęp jest zabroniony, chyba że towarzyszy im prawny opiekun. Hostel znajduje się na zboczu wzgórza (z wieloma schodami do pokonania), 15 minut spacerem pod górę od głównego dworca autobusowego w mieście Las Palmas - Bus Station San Telmo. Hello House Hostel nie ma dostępu dla wózków inwalidzkich, a zwierzęta NIE są dozwolone. Dojazd lokalnym autobusem nr 32 jest możliwy do przystanku autobusowego obok tego hostelu w określonych godzinach. Hostel jest zamykany wiosną i latem, jeśli jest niski popyt. Średnia cena: 22 EUR za noc w pokoju wieloosobowym dla 4 osób; 50 EUR za noc (1 lub 2 osoby dorosłe) w pokoju prywatnym; minimalny okres rezerwacji: 3 noce; dostępne wyłącznie na Airbnb.

=== Umiarkowanie ===
* {{Znacznik|'''Hotel Madrid'''|28.10293|-15.41624 |typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''Hotel Madrid''', Plaza de Cairasco, 4, ☏ +34 928 36 06 64. Stary zabytkowy hotel w dzielnicy Triana, odnowiony bez utraty dawnej atmosfery. Z drugiej strony nie ma wszystkich cech, jakie mają inne hotele średniej klasy. Ściany restauracji pokryte są zdjęciami wybitnych gości. 
* {{Znacznik|'''NH Imperial Playa'''|28.14836|-15.43082 |typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://www.nh-hotels.com/en/hotel/nh-imperial-playa?action=search?action=search NH Imperial Playa]''', Ferreras, 1, ☏ +34 92 8468854, nhimperial@nh-hotels.com. Położony centralnie przy Paseo de Las Canteras, blisko plaży o tej samej nazwie. Ośrodek wypoczynkowy i hotel biznesowy z widokiem na ocean. W Las Palmas znajduje się jeszcze jeden hotel NH. 
* {{Znacznik|'''NH Playa Las Canteras'''|28.14902|-15.43056 |typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://www.nh-hotels.com/en/hotel/nh-las-palmas-playa-las-canteras?utm_campaign=local-gmb&amp;utm_medium=organic_search&amp;utm_source=google_gmb NH Playa Las Canteras]''', Prudencio Morales 41, ☏ +34 91 398 46 61, nhplayadelascanteras@nh-hotels.com. 67 pokoi, również w Paseo de las Canteras. 
* {{Znacznik|'''Hotel Pujol'''|28.14339|-15.43144 |typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''Hotel Pujol''', Salvador Cuyas 5, ☏ +34 928 27 44 33. Dwugwiazdkowy hotel z 48 pokojami. 
* {{Znacznik|'''Hotel Verol'''|28.14343|-15.43145 |typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://www.hotelverol.com/ Hotel Verol]''', Calle Sagasta, 25, ☏ +34 928 262 104, info@hotelverol.com. Otwarty w 1967 roku, jest to trzygwiazdkowy pensjonat z 43 pokojami, 20 m od plaży Las Canteras. 
* {{Znacznik|'''Hotel The Fataga'''|28.13388|-15.43356 |typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://www.hotelfataga.com/es/index.html Hotel The Fataga]''', Calle Néstor de la Torre, 21, ☏ +34 928 290 614. Pokoje mają standardowe udogodnienia dla hotelu średniej klasy: łazienkę, klimatyzację, telewizor, ekspres do kawy, lodówkę, Wi-Fi. Hotel ma restaurację i przestrzeń biurową. 

=== Ekskluzywnie ===
[[Plik:Las_palmas_gran_canaria_hotel_santa_catalina.jpg|thumb|Hotel Santa Catalina, jeden z najbardziej znanych hoteli w mieście, działający od 1890]]
* {{Znacznik|'''Santa Catalina Hotel Las Palmas de Gran Canaria'''|28.121283|-15.427889 |typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://www.barcelo.com/en-gb/santa-catalina-a-royal-hideaway-hotel/ Santa Catalina Hotel Las Palmas de Gran Canaria]''', Leon Y Castillo, 227, ☏ +34 928 243-040, santacatalina@royalhideaway.com. Ten 5-gwiazdkowy hotel z 202 pokojami został zbudowany w brytyjskim stylu kolonialnym i otwarty w 1890 roku. Jest to wspaniały stary hotel w mieście i miejsce pobytu wielu osobistości politycznych i kulturalnych, od Churchilla po Agathę Christie. 
* {{Znacznik|'''Bull Hotel Reina Isabel &amp; Spa'''|28.14207|-15.43030 |typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://www.bullhotels.com/de/bull-reina-isabel-und-spa/ Bull Hotel Reina Isabel &amp; Spa]''', Calle Alfredo L. Jones 40, ☏ +34 928 260-100, faks: +34 928 274-558, reinaisabel@bullhotels.com. Kolejny kultowy hotel miasta, otwarty w 1965 roku tuż przy promenadzie plażowej Las Canteras. Jest 208 pokoi i 16 apartamentów, a także taras na dachu z dużym basenem oferującym piękne widoki zarówno na miasto z jednej strony, jak i na ocean i Teneryfę z drugiej. Obok tarasu znajduje się spa i strefa odnowy biologicznej, również z widokiem. Możesz zjeść śniadanie na zewnątrz i obserwować życie na plaży i spacerowiczów wzdłuż promenady.
* {{Znacznik|'''AC Hotel Gran Canaria'''|28.14207|-15.43030 |typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://www.marriott.com/en-us/hotels/lpagr-ac-hotel-gran-canaria/overview/ AC Hotel Gran Canaria]''', Eduardo Benot, 3-5, ☏ +34 928 266 100. Czterogwiazdkowy hotel należący do sieci Mariott. 
* {{Znacznik|'''Hotel Cristina'''|28.14483|-15.43053 |typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://www.dreamplacehotels.com/en/hotel-cristina/?utm_source=google&amp;utm_medium=organic&amp;utm_campaign=gmb Hotel Cristina]''', Calle Gomera, 6, ☏ +34 928 268 050. Pięciogwiazdkowy hotel Cristina otwarty w 1970 roku jest najbardziej luksusowym hotelem na plaży, choć ceny są rozsądne w stosunku do tego, co się otrzymuje, również w szczycie sezonu.

== Bezpieczeństwo ==
Jeśli masz werandę/patio na poziomie gruntu - nie zostawiaj drzwi ani okien otwartych bez nadzoru przez dłuższy czas.

Trzymaj się z daleka od każdego, kto oferuje ci coś za darmo - na przykład losy na loterię lub darmowy posiłek. Często są to sprzedawcy, którzy chcą, abyś kupił potencjalnie bezwartościowe członkostwa w „klubie wakacyjnym” lub podejrzane time-share. Na początku mogą wydawać się mili, ale mogą stać się wrodzy i zacząć ci grozić.

Możesz spotkać pijaków i prostytutki na ulicach. W nocy, szczególnie w godzinach porannych, gdy w klubach nocnych są grupy pijaków, którzy czasami wszczynają bójki z przechodniami, po prostu dla zabawy. Jeśli jesteś wtedy poza domem, bezpieczniej jest wziąć taksówkę.

== Zdrowie ==

== Kontakt ==
[[Plik:Postboxlaspalmas.jpg | thumb | Las Palmas ma dobre połączenia ]]
=== Telefonia komórkowa ===
Od czerwca 2022 w Las Palmas dostępny jest internet 4G od MasMovil/Yoigo oraz internet 5G od Movistar, Orange i Vodafone.

=== Wi-Fi ===
Na terenie miasta znajdują się bezpłatne strefy Wi-Fi, zarówno w przestrzeni publicznej, jak i prywatnej. Do tych ostatnich zaliczają się m.in. centra handlowe Las Arenas i El Muelle.

=== Poczta ===
Poczta w domu towarowym El Corte Inglés ma dłuższe godziny otwarcia (do 21:30) i oferuje usługi poste restante, paczkowe i przekazów pieniężnych. Ten sam zestaw usług można znaleźć w {{Znacznik|'''Poczta przy calle Anzofe 18-20'''|28.14984 |-15.42608|typ=alarm|url=|kolor=8B008B|treść=}}'''poczcie przy calle Anzofe 18-20''' (''za Castello de la Luz''). {{Znacznik|'''Główna poczta'''|28.10647 |-15.42031|typ=alarm|url=|kolor=8B008B|treść=}}'''Główna poczta''' znajduje się w Triana przy Avenida Primero de Mayo 62, a {{Znacznik|'''Poczta Vegueta'''|28.09663 |-15.41447|typ=alarm|url=|kolor=8B008B|treść=}}'''poczta Vegueta''' przy Granadera Canaria 28.

== Informacje turystyczne ==
* '''Patronato de Turismo de Gran Canaria''', C/ León y Castillo, 17, ☏ +34 928 219 600. edit
Informacja turystyczna (''Casa del Turismo'') prowadzi cztery kioski w Las Palmas.

* {{Znacznik|'''Kiosk w parku Santa Catalina'''|28.14010 |-15.43028|typ=alarm|url=|kolor=8B008B|treść=}}'''Kiosk w parku Santa Catalina'''. 
* {{Znacznik|'''Kiosk w Santa Catalina'''|28.140731 |-15.427838|typ=alarm|url=|kolor=8B008B|treść=}}'''Kiosk w Santa Catalina''' (''przed centrum handlowym El Muelle''). Otwarty tylko w dni, w których przypływają statki wycieczkowe. 
* {{Znacznik|'''Kiosk na placu San Telmo'''|28.10824 |-15.41726|typ=alarm|url=|kolor=8B008B|treść=}}'''Kiosk na placu San Telmo'''. 
* {{Znacznik|'''Kiosk starego ratusza'''|28.10031 |-15.41611|typ=alarm|url=|kolor=8B008B|treść=}}'''Kiosk starego ratusza''', ☏ +34 928 446 824.

== Gdzie dalej ==
[[Plik:Teror_-_Balcones.jpg|thumb|Domy w Teror]]
[[Plik:View_from_Pico_de_las_Nieves_Sunset_(2284825760).jpg|thumb|Widok z Pico de las Nieves na Teneryfę]]
Do każdego miejsca na Gran Canarii można dotrzeć w ramach jednodniowej wycieczki, jeśli masz samochód. W pobliżu znajdują się następujące miejsca:

=== [[Północna Gran Canaria]] ===
* '''[[Gáldar]]'''. Dawna stolica Gran Canarii przed podbojem wyspy przez Hiszpanów. La Cueva Pintada (malowana jaskinia) stanowi część historii ludności Guanczów. Odkryta ponownie w 1862, zawiera wiele przedhiszpańskich fresków. Stąd jest zaledwie 10 km do Puerto de las Nieves, skąd odpływają promy na [[Teneryfa|Teneryfę]]. 
* '''[[Arucas]]'''. Słynie z rumu i katedry zbudowanej z czarnej skały lawowej. Destylarnia jest otwarta dla zwiedzających i można ją zwiedzać za darmo. Można tam spróbować różnych napojów alkoholowych. 
* '''[[Teror]]'''. Tradycyjna wioska położona 24 km w głąb lądu od Las Palmas. Słynie z białych, zdobionych domów i cotygodniowego pchlego targu. Tutaj można zobaczyć sanktuarium Virgen del Pino, patronki wyspy, zbudowane w miejscu, w którym według legendy w 1481 objawiła się Matka Boska. Stąd można udać się dalej w głąb lądu, podziwiając górski krajobraz opisywany jako miniatura [[Tybet]]u, by dotrzeć do Morro de la Agujereada, najwyższego punktu na Gran Canarii, położonego 1956 m n.p.m.

=== [[Centralna Gran Canaria]] ===
* '''[[Tejeda]]'''. Udaj się w góry, gdzie możesz podziwiać spektakularny widok na wyspę. Do „Roque Nublo” możesz dojść pieszo kamiennymi ścieżkami zbudowanymi wieki temu. ''El Roque Nublo'' jest symbolem Gran Canarii.
* '''Burrone di Guayadeque''' (''Barranco de Guayadeque''). Jeden z najgłębszych kanionów na wyspie z wieloma jaskiniami, w których dokonano wielu odkryć archeologicznych. Wiele jaskiń zostało przekształconych w kaplice, restauracje lub podobne obiekty. Droga regionalna GC-103 biegnie wzdłuż dna kanionu. Na jego południowo-wschodnim krańcu znajdują się wioski Ingenio słynące z porcelany i Agüimes słynące z architektury, która zainspirowała kurort w Maspalomas. edycja
* '''[[Santa Brígida]]'''. Miasto z widokiem na krater wulkanu Bandama.

=== [[Wschodnia Gran Canaria]] ===
* '''[http://www.jardincanario.org/ Jardín Botánico Canario Viera y Clavijo]''' (''7 km od centrum''). Założony przez szwedzkiego botanika Nilsa Svedeliusa około 1950, daje dobry przegląd roślinności Wysp Kanaryjskich. Najważniejsze atrakcje to ogród kaktusów i wodospady. Można tam dojechać autobusem miejskim (linia 301) lub samochodem (parking jest dostępny). bezpłatnie.

[[Kategoria:Gran Canaria]]

{{Jest w|Gran Canaria}}
{{przewodnik}}

{{Geo|28.15|-15.416667}}</text>
      <sha1>0kz39vji32ugoqfhucs5jeirmixjpk3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Obwód ałmacki</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6810</id>
    <revision>
      <id>157175</id>
      <parentid>157100</parentid>
      <timestamp>2026-06-04T09:15:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Panmosi</username>
        <id>13277</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Samolotem */ dodano info o bezpośrednim połączeniu Wwa-Ałmaty</comment>
      <origin>157175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12863" sha1="juuyrt4sec1zmgwwqfy4mhmerkru9i7" xml:space="preserve">{{Top-banner}}
{{Jednostka administracyjna infobox
 |grafika = Yurt_in_Tekeli.JPG
 |mapa = Obwód ałmacki i żetysuski.jpg
 |centrum administracyjne = [[Konajew]]
 |powierzchnia = 105 263 km²
 |ludność = 1 554,7 tys. (na 01.11.2024)&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/ru/region/almatyobl/&lt;/ref&gt;
 |język = kazachski, rosyjski
 |waluta = tenge
 |religia =
 |napięcie prądu = 230
 |numer kierunkowy =+7 (727), +7 (728)
 |www = https://www.gov.kz/memleket/entities/zhetysu?lang=ru  
 |strefa czasowa = 
}}
'''Obwód ałmacki''' (kaz. Almaty oblysy, ros. Almatinskaja oblast) '''płd. - wsch. Kazachstan'''&lt;br&gt;
Centrum administracyjne - ''Konajew'' (dotychczasowa nazwa miasta - Kapszagaj - do 3 maja 2022 r.)[https://akorda.kz/ru/o-pereimenovanii-goroda-kapshagaya-almatinskoy-oblasti-v-gorod-konaev-341933]&lt;br&gt;
Z obwodu ałmackiego w granicach do 8 czerwca 2022 r. został wydzielony [[obwód żetyski]][https://www.akorda.kz/ru/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroystva-respubliki-kazahstan-44522]
== Charakterystyka ==

=== Geografia ===
Obwód graniczy z [[Kirgistan]]em oraz [[Chiny|Chinami]] (region autonomiczny [[Sinciang]] - Turkiestan Chiński),  z [[Obwód żambylski|obwodem żambylskim]] z zachodu, [[Obwód ułytauski|obwodem ułytauskim]] z północnego zachodu oraz północy z [[Obwód żetyski|obwodem żetyskim]]. &lt;br&gt;

Jezioro Bałchasz zajmuje północno-zachodnią część obwodu.

=== Klimat ===

kontynentalny; krótka wiosna, gorące lata, mroźne zimy, 

=== Strefy krajobrazowe===

pustynie, półpustynie, stepy, lasy, łąki górskie, obszary niwalne (pokryte wiecznym śniegiem)

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
z ''Warszawy'':
* PLL LOT od 31 maja 2026 bezpośrednie połączenie z Warszawy do Ałmaty
* Lufthansa +  Air Astana z Warszawy 
* Turkish Airlines przez Stambuł do Ałmaty
* Qatar Airways przez Doha do Ałmaty
* PLL LOT do Astany i dalej np. tanią linią Fly Arystan
z ''Frankfurtu'':
* Lufthansa do Ałmaty

[https://alaport.com/en-EN/ lotnisko Ałmaty]

=== Pociągiem ===
[https://bilet.railways.kz KTZ portal pasażera]&lt;br&gt;

Astana - Ałmaty 2

od wagonów z miejscami siedzącymi, po &quot;Grand-klasa&quot; (lux) 5-przedziałowe (2-osobowe) z miejscami sypialnymi oraz prysznicem.

=== Samochodem ===

== Regiony ==

== Miasta ==
* [[Konajew]]
* [[Kaskelen]]
* [[Tałgar]]
* [[Jesyk]]

== Ciekawe miejsca ==

&lt;small&gt;* &lt;big&gt;'''Jezioro Bałchasz''' - w kotlinie Bałchasko - Ałakolskiej, na wys. 340 m n.p.m. Od południa linia brzegowa z pustynią Piaski Saryesik-Atyraw.
Tektoniczne, bezodpływowe, największe jezioro w Azji Środkowej i piętnaste[https://earthobservatory.nasa.gov/images/91230/lake-balkhash] co do wielkości na świecie (17 tys. km²);&lt;br&gt;półwysep Saryesik i przesmyk Uzynalar oddziela zachodnią - słodkowodną część od wschodniej - słonawej.
* '''Państwowy Rezerwat Przyrody &quot;Ile - Bałchasz&quot;'''[http://ile-balkhash.kz] - południowe nadbrzeże jez. Bałchasz oraz delta Ili.
Rezerwat (powstały 27.06.2018 r.) stanowi niezwykle ważny kompleks przyrodniczy delty rzeki Ili z przyległym brzegiem jeziora Bałkasz. &lt;br&gt;
Jest to jedyna zachowana delta rzeki w Azji Środkowej, podczas gdy inne (delty Syr Darii, Amu Darii, Czu itd.) uległy praktycznie degradacji na tle globalnego pustynnienia.

* '''grodzisko Karamergen''' - od 2014 r. wraz z grodziskiem Kajałyk/Kajałak (obwód żetyski) oraz Tałgar, na liście Światowego Dziedzictwa UNESCO jako część międzynarodowego korytarza Jedwabnego Szlaku Chang'an - Tienszan[https://whc.unesco.org/en/list/1442/multiple=1&amp;unique_number=1985]
Osada Karamergen (z tureckiego kara mergen - &quot;czarny myśliwy&quot; - to najdalej na północ wysunięty średniowieczny ośrodek osiadłych rolników, położony w - podówczas żyznej - delcie rzeki Ili, niedaleko południowego brzegu jeziora Bałchasz. Swój złoty wiek przeżywała w XII i XIII stuleciu. Gdy rzeka zmieniła swoje koryto, osada utraciła znaczenie, m.in. zniknęły okoliczne lasy, w których jeszcze w XIII w. polowano na dziką zwierzynę, w tym tygrysy. 
Nauka utożsamia Karamergen ze starożytnym miastem Gorguz. Dzis jest to miejsce wykopalisk archelogicznych i znany obiekt turystyczny.&lt;br&gt;
Wyróżnikiem miasta, leżącego na planie czwotokąta, jest dosyć dobrze zachowany system nawadniający. Mury je otaczające, miały nawet 3 m. wysokości, na ich rogach wznosiły się okrągłe 4,5 metrowe wieże. W Karamergen rozwijało się tkactwo i metalurgia. Miasto zostało zniszczone w XIII w. podczas najazdów mongolskich. Obecnie Karamergen otacza pustynia poprzecinana wadi (wyschłymi korytami) rzeki Ili. Jedyną odmianę w ceglasto-buro-żółtym krajobrazie stanowią brzegi jeziora Bałchasz porośnięte gęstymi krzewami i trzcinowiskami. &lt;br&gt;
Karamergen był jednym z czterech miast na linii Jedwabnego Szlaku, leżących o dzień drogi od siebie - oprócz niego zachowały się jeszcze Aktam i Agasz-Ajak.&lt;ref&gt;Kazachstan - Brama Eurazji, Publikacja z inicjatywy Ambasady Kazachstanu w Warszawie 2017, rozdz. Na Jedwabnym Szlaku, s.107-108&lt;/ref&gt;
* '''Petroglify Archeologicznego Rezerwatu Tanbały'''[https://tanbaly.kz]&lt;/big&gt; &lt;big&gt;Od 2004 r. ''na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO jako Petroglify w Krajobrazie Archeologicznym Tanbały&lt;/big&gt;''[https://whc.unesco.org/en/list/1145]&lt;br&gt;
&lt;big&gt;(...) zachowało się tam około pięciu tysięcy rysunków naskalnych (petroglifów), z których najstarsze pochodzą z epoki brązu (od połowy II tysiąclecia p n.e.), pozostałe datowane są od VI-VIII stulecia n.e. do początków XX wieku. Wraz z przyległymi osadami i cmentarzyskami stanowią świadectwo wierzeń, rytuałów, obyczajów i organizacji życia ludów koczowniczych kultury andronowskiej.

(...) Tamgały przyciągało obfitością źródeł i rozlewisk, pastwiskami z bogatą roślinnością, osłoniętymi od wiatru dolinami i parowami. Wyróżnikiem miejsca był skalisty kanion w zakolu rzeki Tamgały i sąsiadujące z nim pojedyncze, olbrzymie skały o ciemnej barwie. Obecnie w granicach ścisłego rezerwatu archeologicznego Tamgały, na obszarze zaledwie 900 ha, znajduje się ponad sto zabytków różnego rodzaju - petroglifów, osad, grobów i miejsc kultu, z których najważniejszy jest skalny kanion ze schodkowymi tarasami, pełniący funkcję głównej &quot;świątyni pod otwartym niebem&quot;. Na jej najwyższym poziomie zachowały się najsłynniejsze tamgałskie petroglify (z tzw. IV grupy) przedstawiające postaci z głowami w kształcie słońca. Uznawane są za kwintesencję sztuki naskalnej epoki brązu. W tej grupie znajduje się około siedmiuset petroglifów z różnych okresów m.in. turkijskie runiczne znaki z IX-X w. n.e. Postać solarna widnieje również w grupie V petroglifów, jej kompozycja dopełnia najstarsze wyobrażenie byka (epoka brązu) i unikalny rysunek rydwanu.

Wśród tysięcy petroglifów tworzonych na przestrzeni stuleci odnajdziemy różnorodne postacie jeźdźców (unikalny wizerunek łucznika w masce wilka), sceny polowań, wyobrażenia zwierząt (jeleni, koni, wilków, psów, wielbłądów), sceny rytualnych obrzędów i tańców czy znaki rodowe (tamgi) i runiczne napisy.

Często podkreśla się artyzm tych wielopostaciowych kompozycji, bowiem zawierają w sobie konstrukcje narracyjne. Trzeba jeszcze zwrócić uwagę na mistrzostwo pradawnych twórców, którzy wspaniale potrafili wykorzystać charakterystyczny kolor skał i ich położenie. W zależności od pory dnia i kąta padania promieni słonecznych pojawiają się kolejne rysunki, a nawet są takie miejsca, z których można jednocześnie podziwiać kilka grup, oddalonych od siebie, petroglifów.&lt;ref&gt;Kazachstan - brama Eurazji (...), rozdz. Artefakty kultury, s. 99 - 100&lt;/ref&gt;

&lt;small&gt;więcej na temat sztuki naskalnej południowego i wschodniego Kazachstanu oraz Azji Środkowej, w publikacjach i artykułach prof. UAM dr hab. [https://pl.wikipedia.org/wiki/Andrzej_Rozwadowski_(archeolog) Andrzeja Rozwadowskiego] &lt;/small&gt;

* '''Muzeum Pamięci Ofiar Politycznych Represji''' - otwarte 16 grudnia 2018 r. 
Znajduje się we wsi Żanałyk (rejon Tałgarski) około 60 km od Ałmatów w kierunku Konajewa.

* '''wzgórze Ungurtas''' - tzw. miejsce mocy; około 100 km na zachód od Ałmatów&lt;br&gt;
Niewielkie wzgórze tuż za niepozorną wioską Urguntas jest jednym z najbardziej intrygujących miejsc w Kazachstanie, ponieważ tutaj, jak wierzą wierni, znajduje się centrum wszechświata, przez które przepływa bogaty strumień kosmicznej energii.&lt;ref&gt;Paul Brummel, Kazakhstan - the Bradt Travel Guide edition 3, The Southeast - Ungirtas, p. 150&lt;/ref&gt;
* '''Uszkonyr''' - miejsce dla paralotniarzy, około 40 km na płd.-zach. od Ałmatów.
Uszkonyr to trzy zaokrąglone szczyty w zachodniej części Ałtaju Zailiiskiego. Z daleka wyglądają one jak garby trzech leżących obok siebie wielbłądów. Swoją nazwę, oznaczającą &quot;trzy brązowe szczyty&quot;, zawdzięczają temu, że pozostają brązowe aż do połowy lata, podczas gdy cały leżący poniżej płaskowyż górski od dawna jest ubrany w soczystą zieleń.&lt;ref&gt;100 wpieczatlienij ob almatinskoj oblasti (pdf) aut. T.M. Gurżij, Almaty 2018, s.6&lt;/ref&gt;

* '''[[Park Narodowy Ałatau Zailijskiego]]''' 
* '''[[Rezerwat Ałmacki]]''' - w granicach PN Ałatau Zailijskiego
* '''starożytna osada Tałgar''' (ok. X w. znana jako Tałchir) - 25 km od Ałmatów, na południowych obrzeżach dzisiejszego miasta Tałgar, na prawym brzegu rzeki Tałgar przy wejściu do wąwozu. Wiadomo, że około roku tysięcznego obszar miasta wynosił niemal 28 ha, a jego rozkwit przypadał na okres pomiędzy VIII a XIV w., czyli właśnie wtedy, kiedy był ważnym punktem handlu i rzemiosła (tu Jedwabny Szlak się rozgałęział).&lt;br&gt;
Miasto było jednym z nielicznych miejsc w Azji Środkowej, gdzie zajmowano się wytopem żelaza (według legend tutejsi mistrzowie opanowali sztukę wytwarzania stali damasceńskiej). Rozwijały się też inne rzemiosła: kowalstwo, garncarstwo i szklarstwo.&lt;br&gt;
Obronna część miasta leżała na planie czworokąta, otoczona była murem z dwiema bramami oraz z wieżami w narożnikach i na obwodzie. Dzisiaj zachowana część murów to osypujący się wał o wysokości od 3 do 5 m. Otaczały one prostokątne terytorium o powierzchni ok. 9 ha, podczas gdy obszar całej osady obejmował 30 ha. W centralnej części Tałgaru zachowały się ruiny budynków - domy miały zazwyczaj od 4 do 6 pomieszczeń mieszkalnych i podwórze ogrodzone murem z gliny albo kamieni, przylegały do nich zagrody i stajnie. Podczas wykopallisk znaleziono brązowy talerz z Iranu, chińską porcelanę, liczne monety zarówno z Azji, jak i Europy.&lt;ref&gt; Kazachstan - brama Eurazji (...) Na Jedwabnym Szlaku, s. 108&lt;/ref&gt;
* [http://issykrm.kz/ru/elementor-1027/ '''Państwowy Historyczno-Kulturalny Rezerwat-Muzeum &quot;Jesik&quot;'''] oraz znajdujące się przy nim '''kurhany'''
* [[Jesik (jezioro)|'''jezioro Jesyk''' (hist.: Issyk)]] około 22 km od Muzeum
* '''wąwóz Turgienski''':
▷ siedem&lt;ref&gt;100 wpieczatlienij (...) s.42&lt;/ref&gt; wodospadów, z których najbardziej znane i dostępne to '''Niedźwiedzi '''oraz''' Kajrakski '''&lt;br&gt;
▷ '''Szen-Turgienskie omszałe lasy świerkowe'''&lt;br&gt;
▷ '''Płaskowyż Assy'''&lt;br&gt;
▷ '''obserwatorium astronomiczne Assy-Turgien''' - zachodnia część najwyżej położonej części płaskowyżu Assy (2750 m n.p.m.)
* [https://kolsai-koldery.kz/?ln=en'''Park Narodowy Jeziora Kolsajskie'''] od 2021 r. w Światowej Sieci Rezerwatów Biosfery UNESCO&lt;ref&gt;https://www.kazmab.kz/index.php/en/biosphere-reserves/2016-01-25-13-17-07/kolsai-kolderi/description&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://en.unesco.org/biosphere/aspac/kolsai-kolderi&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
▷'''Saty''' - wioska turystyczna u granic Parku. Punkt wypadowy nad jezioro Kaindy i jeziora Kolsajskie. &lt;br&gt;
Od 2023 roku w Saty działa 90 pensjonatów i 30 hoteli. Liczby te podwoiły się od 2019 roku. Większość mieszkańców zajmuje się turystyką&lt;ref&gt;&quot;Saty stał łutszej turistskoj dieriewniej po wersii JUNWTO&quot; - Telegram, kanał Kazakh Tourism 19 października&lt;/ref&gt;. &lt;br&gt;
W październiku 2023 r. znalazła się w gronie laureatów trzeciej edycji '''''Best Tourism Villages by UNWTO'''''&lt;ref&gt;https://www.unwto.org/news/unwto-names-its-best-tourism-villages-2023&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.unwto.org/tourism-villages/en/villages/saty/&lt;/ref&gt;
* [https://charyn-park.kz'''Park Narodowy &quot;Szaryn&quot;'''] od 2018 r. w Światowej Sieci Rezerwatów Biosfery UNESCO&lt;ref&gt;https://en.unesco.org/biosphere/aspac/charyn&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.kazmab.kz/index.php/en/biosphere-reserves/2016-01-25-13-17-07/charyn/description&lt;/ref&gt;
&lt;/small&gt;

== &lt;small&gt;Transport ==

== Zakupy ==

== Gastronomia ==

== Noclegi ==

== Bezpieczeństwo ==
&lt;!-- === Zdrowie === --&gt;

== Kontakt ==

== Linki zewnętrzne ==

== Przypisy ==

{{Jest w|Kazachstan}}

[[Kategoria:Kazachstan]]</text>
      <sha1>juuyrt4sec1zmgwwqfy4mhmerkru9i7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Altreichenau</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15482</id>
    <revision>
      <id>157165</id>
      <parentid>111249</parentid>
      <timestamp>2026-06-04T05:38:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>8823</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Altreichenau.jpg]] → [[File:DEU Altreichenau (Neureichenau) COA.svg]] JPG → SVG</comment>
      <origin>157165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1118" sha1="ji8n4r7m08x5ur2uohwryho69hecvm7" xml:space="preserve">{{Top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa        = Altreichenau
 |widok        = Altreichenau bayerwald.jpg
 |herb         = DEU Altreichenau (Neureichenau) COA.svg
 |mapa         = 
 |państwo      = [[Niemcy]]
 |region       = [[Bawaria]]
 |powierzchnia = 
 |lud          =
 |prefiks      = 
 |www          = 
}}
'''Altreichenau''' – kurort w [[Niemcy|Niemczech]], w kraju związkowym [[Bawaria]], w rejencji [[Dolna Bawaria]], w powiecie [[Freyung]]-[[Grafenau]].

== Charakterystyka ==
Miejscowość leży wśród gór [[Las Bawarski|Lasu Bawarskiego]].

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
Najbliższym portem lotniczym jest lotnisko w [[Norymberga|Norymberdze]].

=== Koleją ===
Znajduje się tu stacja kolejowa na linii z [[Cham]] do [[Lam]].

=== Samochodem ===
Istnieje dogodny dojazd samochodem.

== Komunikacja ==

== Warto zobaczyć ==

== Najbliższe okolice ==

== Praca ==

== Nauka ==

== Zakupy ==

== Gastronomia ==

== Festiwale, imprezy ==

== Noclegi ==

== Kontakt ==

== Bezpieczeństwo ==

== Informacje turystyczne ==

== Wyjazd ==

{{Zarys}}
{{Jest w|Dolna Bawaria}}

[[Kategoria:Bawaria]]</text>
      <sha1>ji8n4r7m08x5ur2uohwryho69hecvm7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jesik (jezioro)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16102</id>
    <revision>
      <id>157180</id>
      <parentid>154944</parentid>
      <timestamp>2026-06-04T09:35:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Panmosi</username>
        <id>13277</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Dojazd */ dodane info o transporcie publicznym i dojeździe do jeziora z Esika</comment>
      <origin>157180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1105" sha1="l2bhyjpj1jy5rryyuy8jqqnqnzvccn3" xml:space="preserve">{{Top-banner|Jesik.jpg}}
'''Jezioro Jesyk''' [Jesyk (trb.), Esik (trl) {kazachski}; [hist.: Issyk]&lt;ref&gt;[http://ksng.gugik.gov.pl/wydawnictwa_ngs.php Nazewnictwo Georgaficzne Świata: Zeszyt 5 Azja Środkowa i Zakaukazie, wyd. GUGiK, Warszawa 2005, s.88]&lt;/ref&gt;, [kaz.: Żasyl kol - zielone jezioro]&lt;br&gt;

na terenie [[Rezerwat Ałmacki|Rezerwatu Ałmackiego]] w [[Park Narodowy Ałatau Zailijskiego|Parku Narodowym Ałatau Zailijskiego]], w [[obwód ałmacki|obwodzie ałmackim]] w płd-wsch. [[Kazachstan]]ie.

Położone na wys. 1714/1759/1780 (?) m n.p.m.

Do katastrofy z 7 lipca 1963 r. o wymiarach: dł. 1850 m szer. 500 m i gł. 50-79 m.

=== Historia ===

=== Dojazd ===
około 70 km na wschód od Ałmaty  przejeżdżając przez  miasto [[Jesyk]];&lt;br&gt;
można skorzystać ze zorganizowanych, jedniodniowych wycieczek weekendowych (tzw. tury wyhodnowo dnia), oferowanych przez biura podróży z Ałmaty.&lt;br&gt;
Również komunikacją miejską z Ałmaty - autobus linii 225 i 252 do Jesyk (Esik) i dalej do jeziora samochodem z miejscowym kierowcą.
{{Jest w|Rezerwat Ałmacki}}

[[Kategoria:Kazachstan]]</text>
      <sha1>l2bhyjpj1jy5rryyuy8jqqnqnzvccn3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Port lotniczy Gran Canaria</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19248</id>
    <revision>
      <id>157163</id>
      <timestamp>2026-06-03T18:32:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>Utworzono nową stronę &quot;{{top-banner}} Międzynarodowy '''port lotniczy Gran Canaria''' położony jest w południowo-zachodniej części wyspy, pomiędzy wybrzeżem morskim a autostradą [[Plik:ESP_GC-1.svg|25px]].  == Charakterystyka == [[Plik:SP-GC-Flughafen-Abflugebene.JPG|300px|thumb|Dostęp do hali odlotów]] Lotnisko Gran Canaria położone jest na wschodnim wybrzeżu [[Gran Canaria|wyspy]], w zatoce ''Bahia de Gando'', pomiędzy miastami [[Telde]] i [[Ingenio]]. Jest dogodnie zlok…&quot;</comment>
      <origin>157163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1059" sha1="18nbz3qy7zr6rqvl3g7ojt1j49zi33w" xml:space="preserve">{{top-banner}}
Międzynarodowy '''port lotniczy Gran Canaria''' położony jest w południowo-zachodniej części wyspy, pomiędzy wybrzeżem morskim a autostradą [[Plik:ESP_GC-1.svg|25px]].

== Charakterystyka ==
[[Plik:SP-GC-Flughafen-Abflugebene.JPG|300px|thumb|Dostęp do hali odlotów]]
Lotnisko Gran Canaria położone jest na wschodnim wybrzeżu [[Gran Canaria|wyspy]], w zatoce ''Bahia de Gando'', pomiędzy miastami [[Telde]] i [[Ingenio]]. Jest dogodnie zlokalizowany przy autostradzie [[Plik:ESP_GC-1.svg|25px]], zjazd 16, mniej więcej w połowie drogi pomiędzy stolicą wyspy [[Las Palmas]] (ok. 25 km) a centrum turystycznym [[Maspalomas]] (ok. 28 km). Obsługując około 10 milionów pasażerów i 20 000 ton ładunku rocznie, jest to jedno z największych lotnisk w [[Hiszpania|Hiszpanii]]. Trwająca obecnie rozbudowa (2010) ma umożliwić obsługę większych samolotów, zwiększając przepustowość do 15 mln pasażerów rocznie.

{{zarys}}

{{Jest w|Gran Canaria}}

[[Kategoria:Porty lotnicze|Gran Canaria]]
[[Kategoria:Gran Canaria]]</text>
      <sha1>18nbz3qy7zr6rqvl3g7ojt1j49zi33w</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>