Pszczyna

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="pl">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipodróże</sitename>
    <dbname>plwikivoyage</dbname>
    <base>https://pl.wikivoyage.org/wiki/Strona_g%C5%82%C3%B3wna</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Specjalna</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Dyskusja</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Użytkownik</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Dyskusja użytkownika</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipodróże</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Dyskusja Wikipodróży</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Plik</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Dyskusja pliku</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Dyskusja MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Szablon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Dyskusja szablonu</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Pomoc</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Dyskusja pomocy</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Dyskusja kategorii</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Moduł</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Dyskusja modułu</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Wydarzenie</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Dyskusja wydarzenia</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Pszczyna</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1538</id>
    <revision>
      <id>159009</id>
      <parentid>119998</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T17:15:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrzysztofPoplawski</username>
        <id>4279</id>
      </contributor>
      <origin>159009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7506" sha1="h71ulovxkhu6ol4zbe5ygvfgah5a3up" xml:space="preserve">{{top-banner|Zamek w Pszczynie 454sd.JPG|caption=}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Pszczyna
 |nazwa oryginalna = 
 |widok            = Pszczyna Town Square.jpg
 |opis             = Rynek w Pszczynie
 |herb             = POL Pszczyna COA.svg
 |mapa             = 
 |państwo          = [[Polska]]
 |region           = [[Województwo śląskie]]
 |powierzchnia     = 22,49
 |lud              = 25 980
 |wysokość         = 262
 |prefiks          = (+48) 32
 |kod pocztowy     = 43-200
 |www              = www.pszczyna.pl
}}

'''Pszczyna''' ([[w:język niemiecki|niem.]] ''Pless'' również ''Pleß'', [[w:język czeski|czes.]] ''Pštína'', w przeszłości ''Blština, Blščina'') – miasto w [[województwo śląskie|woj. śląskim]], siedziba [[powiat pszczyński|powiatu pszczyńskiego]] i gminy miejsko-wiejskiej Pszczyna. Miasto leży w [[w:Kotlina Oświęcimska|Kotlinie Oświęcimskiej]], nad rzeką [[w:Pszczynka|Pszczynką]], a historycznie na [[Górny Śląsk|Górnym Śląsku]].

== Historia ==
W pierwszych latach istnienia państwa polskiego tereny dzisiejszej ziemi pszczyńskiej należały do dzielnicy krakowskiej, a nie śląskiej. Dopiero w 1178 r. książę Kazimierz II Sprawiedliwy odstąpił je swojemu bratankowi, księciu opolsko-raciborskiemu, Mieszkowi Plątonogiemu.

Początki Pszczyny wiążą się z położeniem osady w bagnistej dolinie rzeki Pszczynki, przy starej drodze handlowej z Rusi przez [[Kraków]] do Bramy Morawskiej. Wykopaliska archeologiczne datują istnienie na terenie miasta średniowiecznego gródka na drugą połowę XIII wieku.

W 1336 r. Pszczyna dostała się pod władanie książąt opawskich z dynastii Przemyślidów. W 1407 r. Jan II Żelazny przekazał miasta: Pszczynę (z zamkiem), [[Mikołów]] i [[Bieruń]] wraz z okolicznym wsiami jako dożywocie swojej małżonce Helenie Korybutównie, bratanicy Władysława Jagiełły. Moment ten uznaje się za historyczne wyodrębnienie „ziemi pszczyńskiej”.

W 1474 r. król Węgier Maciej Korwin, panujący ówcześnie na Śląsku, sprzedał ziemię pszczyńską księciu Henrykowi Młodszemu z Podiebradów za sumę 20 000 złotych. Jednak już w czerwcu 1475 r. Henryk zamienił ziemię pszczyńską za dobra Kolin w Czechach, należące do jego brata Wiktoryna Opawskiego. Wiktoryn władał Pszczyną do ok. 1480 r., po czym przekazał ją w posagu swojej córce Joannie, poślubionej przez Piastowicza księcia Kazimierza II Cieszyńskiego. Czasy Kazimierza Cieszyńskiego to okres pomyślności gospodarczej dla ziemi pszczyńskiej.

Po burzliwych latach średniowiecza, w 1742 r., na mocy traktatu wrocławskiego, ziemia pszczyńska wraz z większą częścią Śląska przeszła pod panowanie pruskie. W 1765 r. Jan Erdmann, ostatni z Promnitzów, przekazał wolne państwo stanowe swemu siostrzeńcowi Fryderykowi Erdmannowi, księciu Anhalt-Köthen. Koniec XVIII w. stanowi szczytowy okres rozwoju rzemiosła w Pszczynie: w 1787 r. działało w mieście 336 mistrzów 45 różnych specjalności. W 1825 r. państwo pszczyńskie podniesione zostało do godności księstwa.

W XIX w. w samej Pszczynie dominowała ludność niemiecka. Od 1845 r. przez dwa lata ukazywał się w Pszczynie „Tygodnik Polski Poświęcony Włościanom”, pierwsza polska gazeta na Śląsku. Pszczyna nie stała się typowym miastem przemysłowym, pozostając ośrodkiem administracyjnym powiatu i rezydencją jednego z najbogatszych arystokratów śląskich.

W czasie I wojny światowej Hochbergowie przekazali pszczyński pałac na potrzeby cesarskiej kwatery głównej Wilhelma II oraz siedziby sztabu wojsk niemieckich.

Po zakończeniu wojny, gdy ważyły się losy przynależności państwowej, kolejny z władających Pszczyną Hochbergów, Hans Heinrich XI, postulował pozostawienie ziemi pszczyńskiej w granicach Niemiec lub utworzenie niezależnego państwa z całego Górnego Śląska. Udział ludności w trzech powstaniach oraz wyniki plebiscytu z 1921 r. (74% mieszkańców powiatu opowiedziało się za przyłączeniem do Polski) sprawiły, że powiat pszczyński przypadł II Rzeczypospolitej (w granicach autonomicznego województwa śląskiego). W czerwcu 1922 r. do miasta wkroczyło polskie wojsko, zaś w uroczystości brał udział przywódca powstań śląskich Wojciech Korfanty.

Podczas II wojny światowej, w pierwszych dniach września 1939 r. w rejonie Pszczyny doszło do ciężkiej bitwy wojsk polskich z niemieckimi. W październiku 1939 r. Pszczyna wraz całym Górnym Śląskiem została wcielona do III Rzeszy. Na przełomie 1944 i 1945 r. przez miasto przeszły „marsze śmierci” więźniów z niemieckiego nazistowskiego obozu KL Auschwitz-Birkenau. Wojska sowieckie wkroczyły do Pszczyny 10.02.1945 roku. W trakcie walk zabudowa Pszczyny prawie nie ucierpiała.

Po wojnie miasto pozostało stolicą powiatu (z przerwą w latach 1975–1998) w obrębie województwa śląskiego (1950–1953, 1953–1956 – stalinogrodzkiego i 1956–1998 – katowickiego).

== Warto zobaczyć ==
[https://www.powiat.pszczyna.pl/s12-pszczynski-rynek Starówka] - główny plac pszczyński, otoczony przez zabytkowe kamienice, kościół ewangelicki i bramę wjazdową do zamku, stanowi ważny punt turystyczny w mieście. Oprócz samej starówki (położonej w centrum Śródmieścia) warto zobaczyć także usytuowane w pobliżu Muzeum Prasy Śląskiej i kościół pw. Świętego Jana Pawła II.

[[w:Zamek w Pszczynie|Zamek w Pszczynie]] – muzeum zamkowe posiada około 80% oryginalnego wyposażenia wnętrz z przełomu XIX i XX wieku. Wnętrze zamku jest pieczołowicie odtworzone wraz z wyposażeniem w oparciu o wyniki badań historycznych. W lecie odbywają się koncerty muzyczne, zarówno w salach zamkowych, jak i w plenerze (park) [http://www.zamek-pszczyna.pl Oficjalna strona internetowa].

W pobliżu parku zamkowego znajduje się zagroda żubrów.&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot; caption=&quot;Główne atrakcje turystyczne Pszczyny&quot;&gt;
Plik:Rynek w Pszczynie001 kpjas.jpg|Studnia na rynku
Plik:Pszczyna park zamkowy003 kpjas.jpg|Pszczyński Park Zamkowy
Plik:Pszczyna, Zamek Muzeum Zamkowe - fotopolska.eu (303245).jpg|Muzeum Zamkowe w Pszczynie
Plik:2012 Powiat pszczyński, Pszczyna, Oficyna pałacowa (03).jpg|Oficyna pałacowa
Plik:Muzeum Prasy Śląskiej w Pszczynie 2.JPG|Muzeum Prasy Śląskiej
Plik:PSZCZYNA, AB. 114.JPG|Pszczyńskie żubry
Plik:Dwór „Ludwikówka” w Pszczynie 4.JPG|Dwór „Ludwikówka&quot;
Plik:Pszczyna, Kościuszki 28-32 - fotopolska.eu (114676).jpg|Willa Richtera (Schaefera)
Plik:Warownia restaurant 20180827.jpg|Restauracja Warownia
&lt;/gallery&gt;

== Turystyka ==

=== Szlaki turystyczne ===
Przez Pszczynę przebiegają m.in.:

* Międzynarodowy Szlak Rowerowy Greenways Kraków – Morawy – Wiedeń
* Międzynarodowa trasa rowerowa EuroVelo 4 – Kijów – Roscoff
* Wiślana Trasa Rowerowa
* czerwona trasa rowerowa nr 1 – Pszczyna – Kobiór – Tychy – Katowice
* niebieska trasa rowerowa nr 178 (tzw. Plessówka) – Pawłowice – Pszczyna (43 km)
* Szlak architektury drewnianej województwa śląskiego
* Szlak Ewakuacji Więźniów Oświęcimskich
* [[Szlak Zabytków Techniki Województwa Śląskiego]]

=== Informacja turystyczna ===

* Biuro Informacji Turystycznej (Brama Wybrańców 1, Pszczyna - czynne w dniach Pon. - Pt: od 8:00 do 16:00. Sob. - Nd: od 10:00 do 18:00 (maj-sierpień))

{{Atrybucja|Muzeum_Zamkowe_w_Pszczynie}}
{{Jest w|Powiat pszczyński}}

[[Kategoria:Województwo śląskie]]</text>
      <sha1>h71ulovxkhu6ol4zbe5ygvfgah5a3up</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>159011</id>
      <parentid>159009</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T17:29:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrzysztofPoplawski</username>
        <id>4279</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Szlaki turystyczne */</comment>
      <origin>159011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7510" sha1="pcn0wursevkekm0in3vij3elihl2y76" xml:space="preserve">{{top-banner|Zamek w Pszczynie 454sd.JPG|caption=}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Pszczyna
 |nazwa oryginalna = 
 |widok            = Pszczyna Town Square.jpg
 |opis             = Rynek w Pszczynie
 |herb             = POL Pszczyna COA.svg
 |mapa             = 
 |państwo          = [[Polska]]
 |region           = [[Województwo śląskie]]
 |powierzchnia     = 22,49
 |lud              = 25 980
 |wysokość         = 262
 |prefiks          = (+48) 32
 |kod pocztowy     = 43-200
 |www              = www.pszczyna.pl
}}

'''Pszczyna''' ([[w:język niemiecki|niem.]] ''Pless'' również ''Pleß'', [[w:język czeski|czes.]] ''Pštína'', w przeszłości ''Blština, Blščina'') – miasto w [[województwo śląskie|woj. śląskim]], siedziba [[powiat pszczyński|powiatu pszczyńskiego]] i gminy miejsko-wiejskiej Pszczyna. Miasto leży w [[w:Kotlina Oświęcimska|Kotlinie Oświęcimskiej]], nad rzeką [[w:Pszczynka|Pszczynką]], a historycznie na [[Górny Śląsk|Górnym Śląsku]].

== Historia ==
W pierwszych latach istnienia państwa polskiego tereny dzisiejszej ziemi pszczyńskiej należały do dzielnicy krakowskiej, a nie śląskiej. Dopiero w 1178 r. książę Kazimierz II Sprawiedliwy odstąpił je swojemu bratankowi, księciu opolsko-raciborskiemu, Mieszkowi Plątonogiemu.

Początki Pszczyny wiążą się z położeniem osady w bagnistej dolinie rzeki Pszczynki, przy starej drodze handlowej z Rusi przez [[Kraków]] do Bramy Morawskiej. Wykopaliska archeologiczne datują istnienie na terenie miasta średniowiecznego gródka na drugą połowę XIII wieku.

W 1336 r. Pszczyna dostała się pod władanie książąt opawskich z dynastii Przemyślidów. W 1407 r. Jan II Żelazny przekazał miasta: Pszczynę (z zamkiem), [[Mikołów]] i [[Bieruń]] wraz z okolicznym wsiami jako dożywocie swojej małżonce Helenie Korybutównie, bratanicy Władysława Jagiełły. Moment ten uznaje się za historyczne wyodrębnienie „ziemi pszczyńskiej”.

W 1474 r. król Węgier Maciej Korwin, panujący ówcześnie na Śląsku, sprzedał ziemię pszczyńską księciu Henrykowi Młodszemu z Podiebradów za sumę 20 000 złotych. Jednak już w czerwcu 1475 r. Henryk zamienił ziemię pszczyńską za dobra Kolin w Czechach, należące do jego brata Wiktoryna Opawskiego. Wiktoryn władał Pszczyną do ok. 1480 r., po czym przekazał ją w posagu swojej córce Joannie, poślubionej przez Piastowicza księcia Kazimierza II Cieszyńskiego. Czasy Kazimierza Cieszyńskiego to okres pomyślności gospodarczej dla ziemi pszczyńskiej.

Po burzliwych latach średniowiecza, w 1742 r., na mocy traktatu wrocławskiego, ziemia pszczyńska wraz z większą częścią Śląska przeszła pod panowanie pruskie. W 1765 r. Jan Erdmann, ostatni z Promnitzów, przekazał wolne państwo stanowe swemu siostrzeńcowi Fryderykowi Erdmannowi, księciu Anhalt-Köthen. Koniec XVIII w. stanowi szczytowy okres rozwoju rzemiosła w Pszczynie: w 1787 r. działało w mieście 336 mistrzów 45 różnych specjalności. W 1825 r. państwo pszczyńskie podniesione zostało do godności księstwa.

W XIX w. w samej Pszczynie dominowała ludność niemiecka. Od 1845 r. przez dwa lata ukazywał się w Pszczynie „Tygodnik Polski Poświęcony Włościanom”, pierwsza polska gazeta na Śląsku. Pszczyna nie stała się typowym miastem przemysłowym, pozostając ośrodkiem administracyjnym powiatu i rezydencją jednego z najbogatszych arystokratów śląskich.

W czasie I wojny światowej Hochbergowie przekazali pszczyński pałac na potrzeby cesarskiej kwatery głównej Wilhelma II oraz siedziby sztabu wojsk niemieckich.

Po zakończeniu wojny, gdy ważyły się losy przynależności państwowej, kolejny z władających Pszczyną Hochbergów, Hans Heinrich XI, postulował pozostawienie ziemi pszczyńskiej w granicach Niemiec lub utworzenie niezależnego państwa z całego Górnego Śląska. Udział ludności w trzech powstaniach oraz wyniki plebiscytu z 1921 r. (74% mieszkańców powiatu opowiedziało się za przyłączeniem do Polski) sprawiły, że powiat pszczyński przypadł II Rzeczypospolitej (w granicach autonomicznego województwa śląskiego). W czerwcu 1922 r. do miasta wkroczyło polskie wojsko, zaś w uroczystości brał udział przywódca powstań śląskich Wojciech Korfanty.

Podczas II wojny światowej, w pierwszych dniach września 1939 r. w rejonie Pszczyny doszło do ciężkiej bitwy wojsk polskich z niemieckimi. W październiku 1939 r. Pszczyna wraz całym Górnym Śląskiem została wcielona do III Rzeszy. Na przełomie 1944 i 1945 r. przez miasto przeszły „marsze śmierci” więźniów z niemieckiego nazistowskiego obozu KL Auschwitz-Birkenau. Wojska sowieckie wkroczyły do Pszczyny 10.02.1945 roku. W trakcie walk zabudowa Pszczyny prawie nie ucierpiała.

Po wojnie miasto pozostało stolicą powiatu (z przerwą w latach 1975–1998) w obrębie województwa śląskiego (1950–1953, 1953–1956 – stalinogrodzkiego i 1956–1998 – katowickiego).

== Warto zobaczyć ==
[https://www.powiat.pszczyna.pl/s12-pszczynski-rynek Starówka] - główny plac pszczyński, otoczony przez zabytkowe kamienice, kościół ewangelicki i bramę wjazdową do zamku, stanowi ważny punt turystyczny w mieście. Oprócz samej starówki (położonej w centrum Śródmieścia) warto zobaczyć także usytuowane w pobliżu Muzeum Prasy Śląskiej i kościół pw. Świętego Jana Pawła II.

[[w:Zamek w Pszczynie|Zamek w Pszczynie]] – muzeum zamkowe posiada około 80% oryginalnego wyposażenia wnętrz z przełomu XIX i XX wieku. Wnętrze zamku jest pieczołowicie odtworzone wraz z wyposażeniem w oparciu o wyniki badań historycznych. W lecie odbywają się koncerty muzyczne, zarówno w salach zamkowych, jak i w plenerze (park) [http://www.zamek-pszczyna.pl Oficjalna strona internetowa].

W pobliżu parku zamkowego znajduje się zagroda żubrów.&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot; caption=&quot;Główne atrakcje turystyczne Pszczyny&quot;&gt;
Plik:Rynek w Pszczynie001 kpjas.jpg|Studnia na rynku
Plik:Pszczyna park zamkowy003 kpjas.jpg|Pszczyński Park Zamkowy
Plik:Pszczyna, Zamek Muzeum Zamkowe - fotopolska.eu (303245).jpg|Muzeum Zamkowe w Pszczynie
Plik:2012 Powiat pszczyński, Pszczyna, Oficyna pałacowa (03).jpg|Oficyna pałacowa
Plik:Muzeum Prasy Śląskiej w Pszczynie 2.JPG|Muzeum Prasy Śląskiej
Plik:PSZCZYNA, AB. 114.JPG|Pszczyńskie żubry
Plik:Dwór „Ludwikówka” w Pszczynie 4.JPG|Dwór „Ludwikówka&quot;
Plik:Pszczyna, Kościuszki 28-32 - fotopolska.eu (114676).jpg|Willa Richtera (Schaefera)
Plik:Warownia restaurant 20180827.jpg|Restauracja Warownia
&lt;/gallery&gt;

== Turystyka ==

=== Szlaki turystyczne ===
Przez Pszczynę przebiegają m.in.:

* Międzynarodowy Szlak Rowerowy Greenways Kraków – Morawy – Wiedeń
* Międzynarodowa trasa rowerowa EuroVelo 4 – Kijów – Roscoff
* [[Wiślana Trasa Rowerowa]]
* czerwona trasa rowerowa nr 1 – Pszczyna – Kobiór – Tychy – Katowice
* niebieska trasa rowerowa nr 178 (tzw. Plessówka) – Pawłowice – Pszczyna (43 km)
* Szlak architektury drewnianej województwa śląskiego
* Szlak Ewakuacji Więźniów Oświęcimskich
* [[Szlak Zabytków Techniki Województwa Śląskiego]]

=== Informacja turystyczna ===

* Biuro Informacji Turystycznej (Brama Wybrańców 1, Pszczyna - czynne w dniach Pon. - Pt: od 8:00 do 16:00. Sob. - Nd: od 10:00 do 18:00 (maj-sierpień))

{{Atrybucja|Muzeum_Zamkowe_w_Pszczynie}}
{{Jest w|Powiat pszczyński}}

[[Kategoria:Województwo śląskie]]</text>
      <sha1>pcn0wursevkekm0in3vij3elihl2y76</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Województwo pomorskie</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2019</id>
    <revision>
      <id>159018</id>
      <parentid>158802</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T20:00:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-50217-30</username>
        <id>17703</id>
      </contributor>
      <comment>Nowsze dane</comment>
      <origin>159018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14707" sha1="m6o3hxzez0ofnva8m1pt3j3niha7f7r" xml:space="preserve">{{Top-banner}}
{{Jednostka administracyjna infobox
 |grafika                         = Gdańsk, Urząd Marszałkowski Województwa Pomorskiego, Pomorski Urząd Wojewódzki - fotopolska.eu (227088).jpg
 |herb                            = POL województwo pomorskie COA.svg
 |flaga                           = POL województwo pomorskie flag.svg
 |mapa                            = Pomeranian in Poland (+rivers).svg
 |stolica                         = [[Gdańsk]]
 |ludność                         = 2 358 409
 |powierzchnia                    = 19 546,84 km²
 |strefa czasowa                  = 
}}
[[Plik:Pomeranian Voivodeship administrative map.svg|mały|upright=2.2]]
[[Plik:Gdańsk Główne Miasto, Ulica Mariacka - panoramio.jpg|mały|Ulica Mariacka w Gdańsku]]
[[Plik:Zamek krzyżacki - Malbork.jpg|mały|Zamek Krzyżacki w Malborku]]
'''Województwo pomorskie''' – województwo położone w północnej Polsce z siedzibą w [[Gdańsk]]u.

== Charakterystyka ==
=== Historia ===
Województwo pomorskie zostało utworzone w 1999 roku w ramach wielkiej reformy administracyjnej kraju. Utworzone z województw poprzedniego podziału administracyjnego:

* gdańskiego - w całości,
* słupskiego - z wyjątkiem powiatu [[Powiat sławieński|sławieńskiego]],
* elbląskiego - tylko powiat [[Powiat nowodworski (województwo pomorskie)|nowodworski]], [[Powiat malborski|malborski]], [[Powiat kwidzyński|kwidzyński]] i ówczesny sztumski,
* bydgoskiego - tylko 3 z 4 gmin powiatu [[Powiat chojnicki|chojnickiego]].

=== Geografia ===
Liczba ludności według danych z 31 grudnia 2025r. wynosi 2 358 409 mieszkańców.

Według danych z 2026 roku województwo pomorskie ma powierzchnię 19 546,84 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, co stanowi około 6% ogólnej powierzchni Polski. Największą część powierzchni województwa stanowią grunty rolne - ok. 50-52%. Następnie tereny leśne - ok. 34%. Obszary zurbanizowane i wody powierzchniowe mają mniejszy udział powierzchniowy w województwie (odpowiednio ok. 5-6%, 4-5%).

Województwo pomorskie leży głównie na terenie '''Pomorza Gdańskiego''', a także na mniejszych fragmentach '''Pomorza Zachodniego''' oraz dawnych '''Prus''' (część wschodnia i Powiśle). Największe krainy historyczne i etnograficzne to: [[Kaszuby]], [[Kociewie]], [[Żuławy Wiślane]], [[Powiśle]] oraz Bory Tucholskie'''.'''

Województwo posiada granicę państwową - z [[Rosja|Rosją]] (konkretnie z [[Obwód królewiecki|obwodem królewieckim]]), która przecina Mierzeję Wiślaną na długości 0,8 km.

Poza tym '''województwo pomorskie graniczy z województwami:'''

* [[Województwo kujawsko-pomorskie|kujawsko-pomorskim]] (''na długości 238,8 km na południu'')
* [[Województwo warmińsko-mazurskie|warmińsko-mazurskim]] (''na długości 191,4 km na wschodzie'')
* [[Województwo wielkopolskie|wielkopolskim]] (''na długości 61,7 km na południowym zachodzie'')
* [[Województwo zachodniopomorskie|zachodniopomorskim]] (''na długości 182,2 km na zachodzie'')

== Dojazd ==
=== Pociągiem ===
'''Najważniejszymi węzłami kolejowymi w województwie pomorskim są:'''

* '''''Malbork'''''
* '''''Tczew'''''
* '''''Chojnice'''''
* '''''Słupsk'''''
* '''''Gdynia Główna'''''
* '''''Gdańsk Główny'''''
* '''''Gdańsk Wrzeszcz'''''

Również istotnymi, ale mniejszymi węzłami kolejowymi są:

* ''Lębork''
* ''Czersk''
* ''Kościerzyna''
* ''Somonino''
* ''Reda''
* ''Kartuzy''

'''&lt;u&gt;Główną linią kolejową jest magistrala łącząca [[Warszawa|Warszawę]] z [[Trójmiasto|Trójmiastem]] (przez [[Prabuty]], [[Malbork]] i [[Tczew]]), która jest kręgosłupem kolejowym województwa pomorskiego. Po drodze można przesiąść się do pociągów w stronę innych miast.&lt;/u&gt;'''

'''Od Gdyni''' można dojechać linią kolejową do [[Słupsk|Słupska]] przez [[Wejherowo]], [[Lębork]] (w Lęborku można przesiąść się do [[Łeba|Łeby]], a w Słupsku do [[Ustka|Ustki]]), lub linią kolejową na północ na [[Hel]], przez [[Reda|Redę]], [[Puck]], [[Władysławowo]].

'''W Malborku''' można przesiąść się w stronę [[Kwidzyn|Kwidzyna]], [[Sztum|Sztumu]] i [[Grudziądz|Grudziądza]] oraz na inną linię w stronę [[Elbląg|Elbląga]].

'''W Tczewie''' można kontynuować podróż do [[Chojnice|Chojnic]] przez [[Starogard Gdański]] i [[Czersk]], lub w stronę [[Pelplin|Pelplina]] i dalej do Laskowic Pomorskich, [[Bydgoszcz|Bydgoszczy]].

Sieć pomorskiej kolei wspomaga '''Szybka Kolej Miejska w Trójmieście (SKM)''' oraz '''Pomorska Kolej Metropolitalna (PKM)'''. 

* SKM'ka swoim zasięgiem obejmuje całe [[Trójmiasto]], [[Reda|Redę]], Rumię, [[Wejherowo]], a także [[Lębork]]. Jedzie przez całą linie kolejową nr 250 (Gdańsk Śródmieście - Rumia) i dalej linią kolejową nr 202 (Rumia - Wejherowo, a czasem Lębork). Zatrzymuje się na wszystkich stacjach i przystankach. Nie wszystkie pociągi dojeżdżają do Wejherowa, niektóre z nich kończą swój kurs w granicach Trójmiasta, na przystanku Gdynia Cisowa. W godzinach szczytu SKM'ka jeździ nawet co 7,5 minuty na głównym odcinku aglomeracyjnym (granice Trójmiasta), poza szczytem oraz w weekendy takt ten jest niższy, w tygodniu zazwyczaj co 10-15 minut, a w weekendy nawet co 20-30 minut.
* PKM to nazwa linii kolejowej biegnącej przez boczne dzielnice Gdańska i Gdyni. Pociągi zaczynają swój bieg na przystanku Gdańsk Wrzeszcz (czasem z Gdańska Głównego) i dojeżdżają przez Port Lotniczy w Gdańsku do stacji głównej w Gdyni. Aktualnie większość pociągów kończy kursy na stacji Gdańsk Osowa. Rozkład jazdy jest nieregularny, przewoźnikiem obsługującym linię jest PolRegio. Po części linii PKM kursują też pociągi, które jadą dalej w stronę [[Kartuzy|Kartuz]], Somonina i [[Kościerzyna|Kościerzyny]].

W województwie pomorskim za przewozy regionalne jest odpowiedzialne [[w:Polregio|'''PolRegio''']], a za przewozy dalekobieżne (tak jak w reszcie kraju) [[w:PKP_Intercity|'''PKP InterCity''']]. Na ruchu aglomeracyjnym (SKM) jest specjalna spółka [[w:PKP_Szybka_Kolej_Miejska_w_Trójmieście|'''Szybka Kolej Miejska w Trójmieście''']]. Przez małą część województwa (okolice Chojnic i Czerska) połączenia na niektórych liniach obsługuje prywatny przewoźnik [[w:Arriva_RP|'''Arriva''']].

Dodatkowe informacje:

* Ze stacji Gdańsk Główny kursują okazjonalnie pociągi obsługiwane przez SKM do stacji Gdańsk Stadion Expo. Przystanek znajduje się koło Stadionu Polsat Plus Arena Gdańsk. Linia jest obsługiwana w przypadku dużych koncertów, meczów lub innych wydarzeń masowych na stadionie. Większość przejazdów na tym odcinku jest darmowa.

Podsumowując, sieć kolejowa w regionie zapewnia sprawny dojazd do innych części kraju. Dzięki doskonałym połączeniom dalekobieżnym ze stacji w Trójmieście, Tczewie oraz Malborku, mieszkańcy większości pomorskich miejscowości mogą łatwo i bezproblemowo podróżować po całej Polsce.

=== Samochodem ===
==== Autostrady ====
* A1

==== Drogi ekspresowe ====
* S6, S7

==== Drogi krajowe ====
* 5, 6, 7, 20, 21, 22, 90, 91

=== Autobusem ===

=== Samolotem ===
Port lotniczy znajduje się w [[Gdańsk]]u.

=== Statkiem ===

== Podział administracyjny ==

=== Miasta i Powiaty ===
W województwie pomorskim jest 16 powiatów ziemskich i 4 miasta na prawach powiatu, łącznie wszystkich miast jest 43.

Największym miastem oraz stolicą województwa jest [[Gdańsk]].

Poza Gdańskiem, miastami na prawach powiatu są także: [[Gdynia]], [[Słupsk]] i [[Sopot]].

'''Lista powiatów oraz miast w województwie pomorskim:'''

* powiaty są podane w kolejności alfabetycznej,
* liczba ludności według danych z 31 grudnia 2025r.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!&lt;big&gt;Nr&lt;/big&gt;
!&lt;big&gt;Powiat&lt;/big&gt;
!&lt;big&gt;Siedziba powiatu&lt;/big&gt;
!&lt;big&gt;Inne miasta&lt;/big&gt;
!&lt;big&gt;Liczba ludności&lt;/big&gt;
|-
|1.
|'''[[Powiat bytowski|''bytowski'']]'''
|'''[[Bytów]]'''
|&lt;nowiki&gt;-&lt;/nowiki&gt;


|75 760
|-
|2.
|'''[[Powiat chojnicki|''chojnicki'']]'''
|'''[[Chojnice]]'''
|[[Brusy]],
[[Czersk]]
|95 225
|-
|3.
|'''[[Powiat człuchowski|''człuchowski'']]'''
|'''[[Człuchów]]'''
|Czarne,
Debrzno
|52 358
|-
|4.
|'''''[[Gdańsk]]'''''
|'''M.n.p.p.'''
|&lt;nowiki&gt;-&lt;/nowiki&gt;
|489 328
|-
|5.
|'''[[Powiat gdański|''gdański'']]'''
|'''[[Pruszcz Gdański]]'''
|&lt;nowiki&gt;-&lt;/nowiki&gt;
|135 241
|-
|6.
|'''''[[Gdynia]]'''''
|'''M.n.p.p.'''
|&lt;nowiki&gt;-&lt;/nowiki&gt;
|238 712
|-
|7.
|'''[[Powiat kartuski|''kartuski'']]'''
|'''[[Kartuzy]]'''
|[[Żukowo]]
|156 845
|-
|8.
|'''[[Powiat kościerski|''kościerski'']]'''
|'''[[Kościerzyna]]'''
|&lt;nowiki&gt;-&lt;/nowiki&gt;
|72 030
|-
|9.
|'''[[Powiat kwidzyński|''kwidzyński'']]'''
|'''[[Kwidzyn]]'''
|[[Prabuty]]
|79 101
|-
|10.
|'''[[Powiat lęborski|''lęborski'']]'''
|'''[[Lębork]]'''
|[[Łeba]]
|63 178
|-
|11.
|'''[[Powiat malborski|''malborski'']]'''
|'''[[Malbork]]'''
|[[Nowy Staw]]
|59 955
|-
|12.
|'''[[Powiat nowodworski (województwo pomorskie)|''nowodworski'']]'''
|'''[[Nowy Dwór Gdański]]'''
|[[Krynica Morska]]
|33 072
|-
|13.
|'''[[Powiat pucki|''pucki'']]'''
|'''[[Puck]]'''
|[[Hel]],
[[Jastarnia]],
[[Władysławowo]]
|92 854
|-
|14.
|'''''[[Słupsk]]'''''
|'''M.n.p.p.'''
|&lt;nowiki&gt;-&lt;/nowiki&gt;
|84 217
|-
|15.
|'''[[Powiat słupski|''słupski'']]'''
|'''[[Słupsk]]'''
|Kępice,
Kobylnica,
[[Ustka]]
|95 395
|-
|16.
|'''''[[Sopot]]'''''
|'''M.n.p.p.'''
|&lt;nowiki&gt;-&lt;/nowiki&gt;
|31 205
|-
|17.
|'''[[Powiat starogardzki|''starogardzki'']]'''
|'''[[Starogard Gdański]]'''
|[[Czarna Woda]],
[[Skarszewy]],
[[Skórcz]]
|124 329
|-
|18.
|'''''sztumski'''''
|'''[[Sztum]]'''
|Dzierzgoń
|37 358
|-
|19.
|'''[[Powiat tczewski|''tczewski'']]'''
|'''[[Tczew]]'''
|[[Gniew]],
[[Pelplin]]
|109 936
|-
|20.
|'''[[Powiat wejherowski|''wejherowski'']]'''
|'''[[Wejherowo]]'''
|[[Reda]],
Rumia
|232 280
|}
[[Plik:Starogard Ratusz 2.JPG|mały|Ratusz w Starogardzie Gdańskim]]
[[Plik:View of Hel.jpg|mały|Widok na Hel]]
[[Plik:Zamek Bytow.jpg|mały|Zamek w Bytowie]]

== Warto zobaczyć ==
* [[Gdańsk]] – z [[Sopot]]em, znanym kurortem i [[Gdynia|Gdynią]] – miastem portowym powstałym dopiero w XX wieku. stanowi organizm miejski nazywany Trójmiastem; przez kilka wieków Gdańsk był najbogatszym i największym polskim miastem, tu powstała Solidarność, zachowała się w nim wyjątkowa w skali kraju ilość zabytkowej architektury;
* [[Słowiński Park Narodowy]] – wydmy wdzierające się w głąb lasu lub jak kto woli, pustynia między morzem a lądem i wielkim jeziorem;
* [[Malbork]] – stolica dawnego Państwa Krzyżackiego, zamek jest arcydziełem obronnej architektury gotyckiej, największym zbudowanym z cegły na świecie;
* [[Bory Tucholskie]] – olbrzymi obszar leśny przecinają wyjątkowo czyste i piękne rzeki – Wda i Brda, którymi spływy można zaliczyć do najpiękniejszych nizinnych szlaków kajakowych;
* [[Poddąbie]] – miejscowość nad morzem Bałtyckim, w której warto się poopalać na plaży i popływać w Bałtyku;
* [[Bychowo (województwo pomorskie)|Bychowo]] – kaszubska wieś, której atrakcją jest odbudowany niemal od podstaw dworek (pierwotnie z XIX w.) i park podworski z ciekawymi drzewami. Atrakcją dla dzieci jest mini zoo. Kilka kilometrów na wschód znajduje się Jezioro Żarnowieckie, na zachód – Jezioro Choczewskie. Tuż obok [[Gniewino]], które stało się sławne przy okazji Euro 2012 i goszczenia piłkarskiej reprezentacji Hiszpanii. Tuż za wsią jest wieża widokowa „Kaszubskie Oko”;
* W kaszubskiej wsi [[Nadole (województwo pomorskie)|Nadole]] odbywa się jedyna w Polsce pielgrzymka łodzi przez jezioro – Jezioro Żarnowieckie. Jest też (przy głównej drodze biegnącej przez wieś) niewielki, ale uroczy skansen. Przy okazji odpustu organizowane są atrakcje, np. pieczenie chleba w piecu sprzed 100 lat. Do zwiedzenia Zagroda Gburska i Rybacka;

* [[Starogard Gdański]] oraz [[Owidz]] – stolicę Kociewia z grodziskiem. Starogard Gdański liczy 48 000 mieszkańców, jednak warto zobaczyć tam gotycką farę, neorenesansowy ratusz oraz Muzeum Ziemi Kociewskiej. W Owidzu – wsi znajdującej się obok Starogardu jest grodzisko oraz Muzeum Mitologii Słowiańskiej, gdzie zwiedza się je w okularach 3D;
* [[Stegna]] – jedna z nadmorskich miejscowości. Odwiedza ją wiele turystów;
* [[Swołowo]] – jedna z najciekawszych historycznie wsi na [[Pomorze|Pomorzu]], uznana za Europejską Wieś Dziedzictwa Kulturowego i stolicę „[[w:Kraina w Kratę|Krainy w Kratę]]”. Znajdują się tu zachowane obiekty [[w:Ściana szkieletowa|budownictwa szkieletowego]] (ryglowego) z początków XIX w., typowe dla bogatych pomorskich zagród chłopskich, stojące często w głębi za dziedzińcem. Większość domów mieszkalnych, ale i stajni, obór, stodół zbudowana jest przy użyciu metody szachulcowej;
* [[Bytów]] – miasto w powiecie bytowskim, liczące 17 000 mieszkańców. Zobaczyć warto kościół śś. Katarzyny i Jana Chrzciciela oraz zamek krzyżacki.

[[Plik:UG (WNS) (20160917 153001) (ubt).jpg|mały|Uniwersytet Gdański]]

== Nauka ==
[[Plik:2010.10.02 PELPLIN (15).jpg|mały|Wyższe Seminarium Duchowne w Pelplinie]]

Szkolnictwo wyższe:

* Politechnika Gdańska
* Uniwersytet Gdański
* Akademia Marynarki Wojennej w Gdyni
* Akademia Morska w Gdyni
* Akademia Muzyczna im. Stanisława Moniuszki w Gdańsku
* Akademia Pomorska w Słupsku
* Akademia Sztuk Pięknych w Gdańsku
* Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu im. Jędrzeja Śniadeckiego w Gdańsku
* Ateneum – Szkoła Wyższa
* Gdańska Szkoła Wyższa
* Gdańska Wyższa Szkoła Humanistyczna
* Gdański Uniwersytet Medyczny
* Gdańskie Seminarium Duchowne
* Kaszubsko-Pomorska Szkoła Wyższa w Wejherowie
* Polsko-Japońska Wyższa Szkoła Technik Komputerowych (wydziały zamiejscowe w Gdańsku)
* Pomorska Wyższa Szkoła Nauk Stosowanych w Gdyni
* Pomorska Wyższa Szkoła Polityki Społecznej i Gospodarczej w Starogardzie Gdańskim
* Powiślańska Szkoła Wyższa w Kwidzynie
* Szkoła Wyższa Prawa i Dyplomacji w Gdyni
* Wyższa Hanzeatycka Szkoła Zarządzania w Słupsku
* Wyższa Szkoła Administracji i Biznesu im. Eugeniusza Kwiatkowskiego w Gdyni
* Wyższa Szkoła Bankowa w Gdańsku
* Wyższa Szkoła Finansów i Administracji w Sopocie
* Wyższa Szkoła Finansów i Rachunkowości w Sopocie
* Wyższa Szkoła Komunikacji Społecznej w Gdyni w Gdyni
* Wyższa Szkoła Społeczno-Ekonomiczna w Gdańsku
* Wyższa Szkoła Turystyki i Hotelarstwa w Gdańsku
* Wyższa Szkoła Wychowania Fizycznego i Turystyki w Sopocie
* Wyższa Szkoła Zarządzania w Gdańsku
* Wyższe Seminarium Duchowne w Pelplinie

{{Atrybucja|Województwo_pomorskie}}
{{Jest w|Polska}}
{{Geo| 53.96722|18.5325}}

[[Kategoria:Województwo pomorskie| ]]</text>
      <sha1>m6o3hxzez0ofnva8m1pt3j3niha7f7r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Warszawa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3140</id>
    <revision>
      <id>159019</id>
      <parentid>158815</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T07:19:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pros-horeca</username>
        <id>17509</id>
      </contributor>
      <comment>/* Umiarkowanie */</comment>
      <origin>159019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23812" sha1="g341s9vpztcbkra8hlyxpp1z7izr3pc" xml:space="preserve">{{Top-banner|unesco=yes|caption=}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa = Warszawa
 |widok = Warsaw montage.JPG
 |herb = Coat of arms of Warsaw.svg
 |mapa = Warszawa Mapa.png
 |region = [[Województwo mazowieckie]]
 |powierzchnia = 517
 |prefiks = +(48) 022
 |www = www.um.warszawa.pl
}}
[[Plik:Regions Warsaw District Map.png|thumb|upright=1.6|Dzielnice Warszawy]]
{{Mapframe |52.22984104|21.01174131|zoom=14|height=400|width=400}}
'''Warszawa''' – stolica i największe miasto [[Polska|Polski]], liczy ok. 1,8 mln mieszkańców. Położona w [[Województwo mazowieckie|województwie mazowieckim]], stanowi ważny ośrodek naukowy, kulturalny, polityczny oraz gospodarczy. Warszawa jest siedzibą wszystkich urzędów centralnych, parlamentu i prezydenta.

== {{Charakterystyka}} ==
=== Dzielnice Warszawy ===
* '''[[Warszawa/Śródmieście|Śródmieście]]''' – centralna i najważniejsza pod każdym względem dzielnica miasta, choć zajmuje jedynie 3% jego powierzchni
* '''Dzielnice graniczące ze Śródmieściem''': '''[[Warszawa/Mokotów|Mokotów]]''', '''[[Warszawa/Ochota|Ochota]]''', '''[[Warszawa/Praga-Południe|Praga-Południe]]''', '''[[Warszawa/Praga-Północ|Praga-Północ]]''', '''[[Warszawa/Wola|Wola]]''', '''[[Warszawa/Żoliborz|Żoliborz]]''' – zaznaczone na '''&lt;span style=&quot;color:#89a4d0;&quot;&gt;niebiesko&lt;/span&gt;'''
* '''Dzielnice peryferyjne''' – zaznaczone na '''&lt;span style=&quot;color:#f1260c;&quot;&gt;czerwono&lt;/span&gt;''':
:* Na lewym brzegu: [[Warszawa/Bemowo|Bemowo]], [[Warszawa/Bielany|Bielany]], [[Warszawa/Ursus|Ursus]], [[Warszawa/Ursynów|Ursynów]], '''[[Warszawa/Wilanów|Wilanów]]''', [[Warszawa/Włochy|Włochy]]
:* Na prawym brzegu: [[Warszawa/Białołęka|Białołęka]], [[Warszawa/Rembertów|Rembertów]], [[Warszawa/Targówek|Targówek]], [[Warszawa/Wawer|Wawer]], [[Warszawa/Wesoła|Wesoła]]

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
W Warszawie znajduje się międzynarodowe Lotnisko Chopina. Ma bezpośrednie połączenie z kilkudziesięcioma miastami w Europie i na świecie. Część tanich linii lotniczych lata na lotnisko Warszawa Modlin, położone ok. 40 km na północny zachód od śródmieścia Warszawy.

=== Koleją ===
Na terenie województwa mazowieckiego do Warszawy koleją można się dostać pociągami Kolei Mazowieckich (www.mazowieckie.com.pl). Na terenie całej Polski można się dostać do stolicy pociągami Inter City lub przewozów regionalnych. Z kolei pociągami EuroCity można się dostać do Warszawy ze stolic państw Unii Europejskiej.

=== Samochodem ===
Do Warszawy można się dostać autostradą A2 (np. z Poznania lub Łodzi). Poza tym do stolicy można się dostać drogami krajowymi: DK2 (z Mińska Maz. i Siedlec), DK8 (z Białegostoku, Suwałk i Wrocławia), DK61 (z Ostrołęki i Augustowa), DK92 (z Poznania), DK7 (z Gdańska i Krakowa), DK79 (z [[Sandomierz|Sandomierza]]) oraz DK17 (z Lublina i Zamościa). Poza tym można się także dostać drogami wojewódzkimi: 801, 637, 638, 631 oraz 724. Miasto okrąża (częściowo) obwodnica: Południowa Obwodnica Warszawy (S2, odcinek: Konotopa – Puławska), Zachodnia Obwodnica Warszawy (S8, w granicach Warszawy jako al. Obrońców Grodna) oraz Północna Obwodnica Warszawy (DK7, DK8 na odcinku Powązki – Modlińska: al. Armii Krajowej wraz z mostem Grota-Roweckiego; S8 na odcinku Modlińska – Piłsudskiego: ul. Toruńska). Czas przejazdu samochodem w wybranych miastach do centrum Warszawy:
* z Lublina: 2 godz. 13 min (168 km)
* z Łodzi: 1 godz. 22 min (130 km)
* z Krakowa: 3 godz. 32 min (292 km)
* z Wrocławia: 3 godz. 40 min (366 km)
* z Ziemniaków: 2 godz. 38 min (310 km)
* z Gdańska: 3 godz. 21 min (417 km)
* ze Szczecina: 4 godz. 36 min (566 km)
* z Moskwy: 14 godz. 49 min (1293 km)
* z Berlina: 5 godz. 9 min (569 km)
* z Aten: 22 godz. 29 min (2346 km)
* z Paryża: 13 godz. 50 min (1582 km)
* z Londynu: 14 godz. 55 min (1626 km)
* z Rzymu: 17 godz. 5 min (1805 km)

=== Autobusem ===
Największy dworzec autobusowy w Warszawie, gdzie kursują linie krajowe i międzynarodowe, to &quot;Dworzec Zachodni&quot;. Do Warszawy przyjeżdżają kursy dalekobieżne ważniejszych przewoźników krajowych i międzynarodowych.

== {{Komunikacja}} ==
Warszawę oplata gęsta sieć ponad dwustu linii komunikacji miejskiej, zarządzanych przez ZTM, działających pod nazwą Warszawski Transport Publiczny (WTP). [https://www.wtp.waw.pl/ceny-i-rodzaje-biletow/ Na stronie WTP] znajduje się wyczerpująca informacja na temat taryfy (ulgowe 50% zniżki)
* bilet 20-minutowy: 3,40 zł (1. i 2. strefa)
* bilet 75-minutowy: 4,40 zł (1. strefa)
* bilet 90-minutowy: 7,00 zł (1. i 2. strefa)
* bilet dobowy: 15,00 zł (1. strefa), 26,00 zł (1. i 2. strefa)
* bilet weekendowy: 24,00 zł (1. i 2. strefa)
* bilet weekendowy grupowy: 40,00 zł (1. i 2. strefa, bez zniżki)
* bilety imienne:
# 30-dniowy: 110 zł (1. strefa), 210 zł (1. i 2. strefa)
# 90-dniowy: 280 zł (1. strefa), 536 zł (1. i 2. strefa)

Bilety 75-minutowe i 90-minutowe są oficjalnie, również w automatach biletowych zwane „biletami jednorazowymi przesiadkowymi”, natomiast bilety 20-minutowe zwane są „biletami czasowymi”. Rozróżnienie to może być mylące, z tego względu, że w praktyce bilety „jednorazowe przesiadkowe” również są czasowe, tzn. ważne określony czas od skasowania, natomiast bilety „czasowe” również są przesiadkowe, tzn. możliwa jest podróż nieograniczoną liczbą środków transportu w czasie 20 minut od skasowania.

=== Tramwaje ===
[[Plik:Warsaw trams2.svg|thumb|upright=2.0|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;Mapa sieci tramwajowej ([[ShareMap:public/Trams in Warsaw|animowana mapa linii]])&lt;/div&gt;]]
Sieć linii tramwajowych, ze względu na istnienie tylko dwóch linii metra, pełni ważną funkcję w centralnych dzielnicach Warszawy. Wobec ciągłej modernizacji kolejnych odcinków sieci, częstym zmianom ulegają trasy linii (np. co 2 tygodnie), dlatego też konieczne jest zaglądanie na strony ZTM (w dziale [https://www.wtp.waw.pl/mapy-schematy/ „mapy i schematy”] jest aktualizowana na bieżąco mapa komunikacji miejskiej) lub czytanie komunikatów na przystankach. Informacja na temat objazdów jest dostateczna, a jeśli ktoś się w tym pogubi, to raczej z powodu nieuwagi. W przypadku zmian w kluczowych liniach na przystankach pojawiają się również osoby udzielające szczegółowych informacji.

=== Autobusy ===
Dominującym środkiem transportu jest autobus. Oprócz funkcji lokalnych, pełni też ważną rolę dowozową do wielkich osiedli (Bródno-Podgrodzie, Tarchomin, Ursus). Linie podmiejskie startują z istotnych węzłów komunikacyjnych, takich, jak Okęcie (pętla tramwajowa), czy Metro Wilanowska (tzw. „Dworzec Południowy”). Autobusy nocne wyruszają spod Dworca Centralnego (wyjątkami są linie okólne oraz część linii podmiejskich) 15 i 45 minut po każdej pełnej godzinie. W dniach, kiedy odbywają się duże imprezy masowe, autobusy nocne jeżdżą tak przepełnione, że po wyruszeniu z pętli prawie nie zabierają pasażerów!

=== Metro ===
Pierwsza linia metra (M1) przebiega w linii północ-południe i kursuje do godziny 1:00, w piątki i soboty kursowanie jest wydłużone do 3 nad ranem. Druga linia metra (M2) przebiega w linii wschód-zachód między stacjami Bemowo a Bródno. Linie krzyżują się na stacji Świętokrzyska, gdzie połączone są podziemnym łącznikiem. Metro kursuje bardzo często, w godzinach szczytu co ok. 3 min, poza godzinami szczytu co ok. 4-6 min., jedynie późnym wieczorem co ok. 10-15 minut.

=== Koleje Mazowieckie ===
Regionalny przewoźnik obsługujący pociągi podmiejskie honoruje na terenie Warszawy (i na odcinku Warszawa Wileńska-Ząbki) bilety ZTM – dobowe, weekendowe, weekendowe grupowe, 30- i 90-dniowe. Nie jest to konkurencyjny środek transportu, ze względu na niskie prędkości i rzadkie kursowanie (szczególnie w weekendy).

=== Szybka Kolej Miejska ===
Sieć kolei łączące podwarszawskie miejscowości z centrum stolicy. Aktualnie istnieją cztery linie:
* S1 Otwock – Pruszków
* S2 Warszawa Lotnisko Chopina – Sulejówek Miłosna
* S3 Warszawa Lotnisko Chopina – Legionowo
* S4 Piaseczno – Wieliszew / Zegrze Południowe (oraz kursy wydłużone oznaczone jako S40 Piaseczno – Wieliszew / Radzymin)

=== Warszawska Kolej Dojazdowa ===
Podmiejska kolejka łącząca Warszawę (dworzec „Śródmieście WKD”, nieopodal Dworca Centralnego) z podwarszawskimi miejscowościami, znajdującymi się na zachód od Warszawy (ostatni przystanek – [[Grodzisk Mazowiecki]]). Bilety ZTM honorowane są na tej samej zasadzie, co w Kolejach Mazowieckich – na odcinku Warszawa Śródmieście WKD – Opacz.

=== Rowery ===
W Warszawie infrastruktura rowerowa jest dobrze rozbudowana. Jedna z bardziej użytecznych tras rowerowych powstała przy okazji budowy II linii metra - można nią przejechać w bezpiecznych warunkach z Dworca Zachodniego do Wschodniego, a także po drodze skorzystać z licznych odgałęzień. Ciekawostką są sygnalizatory świetlne pobudzane na fotokomórkę. W Warszawie można skorzystać z samoobsługowych wypożyczalni rowerów &quot;[https://warsawcity.info/rower-miejski-w-warszawie-veturilo/ Veturilo]&quot; - obsługiwanych przez system &quot;NextBike&quot;.

== Warto zobaczyć ==
[[Plik:Warsaw15.jpg|thumb|Syrenka]]
[[Plik:Palac Kultury I Nauki (152972931).jpeg|thumb|Pałac Kultury i Nauki]]
[[Plik:Warszawa, Ogród Saski SDC11485.JPG|thumb|Ogród Saski]]
* '''Stare Miasto''': Plac Zamkowy, Zamek Królewski, Kolumna Zygmunta III, [http://pl.wikipedia.org/wiki/Pa%C5%82ac_Pod_Blach%C4%85 Pałac pod Blachą], Katedra św. Jana, Rynek Starego Miasta, Barbakan, Kościół św. Marcina, Pomnik Warszawskiej Syrenki
* '''Nowe Miasto''': Kościół św. Jacka, Rynek Nowego Miasta, Ulica Mostowa, Pałac Sapiehów, Muzeum Marii Skłodowskiej-Curie, Kościół św. Kazimierza
* '''Stara Praga''': Katedra św. Floriana, Okolice pl. Weteranów, ulica Ząbkowska, Zoo, Wytwórnia Wódek „Koneser”
* '''Współczesne centrum''': 
** {{listing|name=Pałac Kultury (taras widokowy) |lat=52.231840 |long=21.005996 |www= |adres= |wskazówki= |telefon= |fax= |email= |dodatkowe informacje= }}
** [[w:Lista_najwyższych_budynków_w_Warszawie|Drapacze chmur]]
** [https://warsawcity.info/punkty-widokowe-warszawa/ Punkty widokowe]
* '''Tereny zielone''': Łazienki Królewskie, Park Skaryszewski, Las Kabacki, Puszcza Kampinoska, Mazowiecki Park Krajobrazowy
* '''Cmentarz Żydowski''': róg Anielewicza i Okopowej; między innymi groby Ludwika Zamenhofa i jego rodziny oraz pomnik Janusza Korczaka
* '''Park Rzeźby''': Park Bródnowski pomiędzy ulicami Kondratowicza, Chodecką i Wyszogrodzką.
* '''Muzeum Narodowe'''
* '''Muzeum Powstania Warszawskiego'''
* {{listing|name=Centrum Nauki Kopernik |lat=52.241856 |long=21.028729 |www= |adres=Wybrzeże Kościuszkowskie 20, 00-390 Warszawa|wskazówki= |telefon= |fax= |email= |dodatkowe informacje= }}
* '''[[w:Dom_Spotkań_z_Historią|Dom Spotkań z Historią]]''' - wstęp jest bezpłatny
* '''[[w:Marszałkowska_Dzielnica_Mieszkaniowa|Marszałkowska Dzielnica Mieszkaniowa]]'''
* '''[[w:Park_Ujazdowski_w_Warszawie|Park Ujazdowski]]'''
* '''[[w:Park_Skaryszewski_im._Ignacego_Jana_Paderewskiego_w_Warszawie|Park Skaryszewski]]'''
* '''[[w:Park_Szczęśliwicki|Park Szczęśliwicki]]'''

== {{Rozrywka}} ==
Warszawa to miasto pełne niespodzianek — jego największym atutem są [https://warsawcity.info/najlepsze-parki-rozrywki-dla-dzieci-i-doroslych-warszawa/ parki rozrywki], które oferują niezapomniane chwile dla całej rodziny. Wśród najciekawszych miejsc znajdziesz perełki takie jak: 

* '''Farma Iluzji'''
* '''Majaland Warsaw'''
* '''Kosmiczne Ranczo'''
* '''Julinek Park'''
* '''Monster Bounce'''
* '''Suntago'''

== {{Zrób}} ==

== {{Nauka}} ==
• Uniwersytet Warszawski
• Politechnika Warszawska
• Warszawski Uniwersytet Medyczny
• Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie

== {{Praca}} ==

== {{Zakupy}} ==
'''[https://warsawcity.info/galerie-handlowe-warszawa-top-12-najlepszych-miejsc-na-zakupy-w-stolicy/ Galerie handlowe]''' znajdują się głównie na peryferiach, ale też w centralnych dzielnicach – najbardziej centralnie położone są „Złote Tarasy” – obok Dworca Centralnego. Przy Rondzie Zgrupowania AK „Radosław” (powszechnie znanym jako Rondo Babka lub Rondo Radosława) znajduje się „Arkadia”, zaś przy Dworcu Wileńskim – „Galeria Wileńska”. W ścisłym centrum znajduje się też „Galeria Centrum” (dawniej „Domy Towarowe Centrum”) z licznymi sklepami odzieżowymi (przystanek „Centrum/Metro Centrum”). Na stacji metra „Centrum”, podobnie jak w wielu okolicznych przejściach podziemnych, mieści się też mały pasaż handlowy z licznymi księgarniami, sklepami odzieżowymi itp. Znaną handlową ulicą jest Chmielna, rozciągająca się między Galerią Centrum a Nowym Światem. Sam Nowy Świat jest raczej zagłębiem kawiarń, choć i tam można znaleźć sklepy.

== {{Gastronomia}} ==
=== Oszczędnie ===
'''Szybko''' – w całej Warszawie znaleźć można sporo punktów gastronomicznych oferujących „coś ciepłego”. Popularną przekąską jest kebab (7–10 zł), w podziemiach często kupić można podgrzewane kanapki. Dla wielbicieli bardziej „globalnych” smaków pozostają sieciowe klasyki – McDonald’s, Burger King, KFC i Pizza Hut, bogato rozsiane po całym mieście. W Warszawie jest jeszcze wiele barów mlecznych, lista znajduje się [https://warsawcity.info/bar-mleczny-warszawa/ tu], które są mleczne już tylko z nazwy, a kupić tam można pełnowartościowy smaczny obiad za niewielkie pieniądze, bo bary są dotowane z pieniędzy miasta. Lista znajduje się np. [http://www.gastronauci.pl/pl/restauracje/warszawa?kind=bar+mleczny tu] lub [http://www.warszawa.pl/stara/gastronomia/00100,000205.html tu].
Na dworcu PKS Warszawa Zachodnia przy poczekalni znajduje się lokal gastronomiczny oferujący &quot;kuchnię domową&quot; w cenie 10-15 zł za 2 dania.

'''Dla bardzo głodnych''' – jeśli chcemy zjeść naprawdę solidną porcję, a przy tym nie wykosztować się zbytnio, z pomocą przychodzą nam liczne małe baro-restauracje. Szczególnie pozytywna relacja cena-jakość-ilość jest w lokalach orientalnych, takich jak „Dudu” (Królewska / Marszałkowska) czy „Que Huong” (Plac Zbawiciela, lokal dwupoziomowy). Zestawy obiadowe można tam kupić w granicach 12 zł.

'''Nietypowo''' – w godzinach wieczorno-nocnych przy dawnym dworcu Warszawa Główna otwarty jest &quot;Barobus&quot;, w którym serwowane są godne polecenia dania barowe. Miejsce cieszy się dużą popularnością. W wakacje &quot;Barobus&quot; przenosi się nad morze.

'''Na słodko''' – w godzinach wieczorno-nocnych na skraju Parku Świętokrzyskiego (od strony stacji &quot;Metro Świętokrzyska&quot;) sprzedawane są smakowite wafle tortowe z nadzieniem kakaowym własnego wyrobu.

=== Umiarkowanie ===
* '''[http://www.uszwejka.pl/ Restauracja &quot;U Szwejka&quot;]''' – czeska gospoda przy Pl. Konstytucji.

=== Ekskluzywnie ===
W Warszawie mieszczą trzy restauracje wyróżnione gwiazdkami przez przewodnik Michelina:
* {{listing
| name = Nuta
| www = https://nuta.com.pl/
| adres = Plac Trzech Krzyży 10/14
| | telefon = +48 570 007 772
| email = info@nuta.com.pl
| fax = 
| dodatkowe informacje = Szefem kuchni jest Andrea Camastra, pochodzący z Puglii we Włoszech
}}
* {{listing
| name = Rozbrat 20
| www = https://rozbrat20.com.pl/
| adres = ul. Rozbrat 20
| telefon = +48 690 125 270
| email = biuro@rozbrat20.com.pl
| fax = 
| dodatkowe informacje = Szefem kuchni jest Bartosz Szymanek.
}}
* {{listing
| name = hub.praga
| www = https://hub-praga.pl/
| adres = ul. Jagiellońska 22/LU1
| telefon = +48 570 610 550
| email = hello@hub-praga.pl
| fax = 
| dodatkowe informacje = Szefem kuchni jest Witek Iwański.
}}

== {{Noclegi}} ==
=== Oszczędnie ===
* '''Hostel Fabryka''' (http://www.hostelfabryka.pl/) – hostel znajduje się w starej zabytkowej kamienicy w samym sercu warszawskiej Pragi, na ulicy 11 Listopada 22. Ceny od 30 zł za łóżko. Kawa, herbata, Wi-Fi bezpłatnie. Hostel czynny 24/7.

* '''Fest Hostel''' (http://www.festhostel.pl/) – hostel zlokalizowany tuż obok Krakowskiego Przedmieścia. Ceny kształtują się od 50 zł za osobę w pokoju 12-osobowym do 150 zł za pokój dwuosobowy. Śniadanie, ręcznik, kawa i herbata, dostęp do Wi-Fi – wliczone w cenę noclegu.

* '''Hostel Tamka''' (http://www.tamkahostel.pl/) – hostel znajduje się na Powiślu przy ulicy Tamka 30, niedaleko Krakowskiego Przedmieścia, Nowego Światu oraz ul. Świętokrzyskiej. Ceny od 50 zł w pokoju 12-osobowym do 130 w pokoju 1-osobowym (za osobę). Ceny poza głównym sezonem turystycznym są nieco niższe i kształtują się odpowiednio od 30 zł do 90 zł.

* '''Hostel Okidoki''' (http://okidoki.pl/oki-doki-city/) – hostel położony w centrum Warszawy, przy Placu Dąbrowskiego 3. Ceny kształtują się od 40 zł za osobę (w pokoju 8-osobowym) do około 75–110 zł za pokój 2-osobowy (w zależności czy ma łazienkę, czy wliczone jest śniadanie). Śniadanie można kupić za 10 zł, kawa i herbata dostępna jest w samoobsługowej kuchni za darmo.

* '''Wilson Hostel Warszawa''' (http://www.wilsonhostel.pl/) – pierwszy eko-hostel w Polsce. Położony na Żoliborzu przy stacji metra Plac Wilsona. Wszystkie pokoje są z łazienkami. To jedyny hostel z kapsułami sypialnymi w tej części świata. Ceny za łóżko to 79 PLN. Śniadanie wliczone w cenę, kawa i herbata jest za darmo.

* '''Botel''' (http://www.hotele-warszawa.eu/248,botel-hostel) – oferuje noclegi w centrum Warszawy, z pejzażem rzeki Wisły.

* '''Szkolne Schronisko Młodzieżowe nr 2 / Hostel Smolna''' (http://www.hostelsmolna30.pl) – hostel w centrum, przy ul. Smolnej 30, ceny od 40 zł za osobę, zniżki dla nauczycieli, studentów, grup zorganizowanych, Wi-Fi i kiosk internetowy za darmo, kuchnia do dyspozycji gości.

* Dizzy Daisy Hostel Riviera [http://www.warszawahostel.pl tanie noclegi w Warszawie] – hostel położony w centrum Warszawy, 10 minut autobusem od Dworca Centralnego. Oferuje pokoje 1-, 2- i 3-osobowe oraz miejsca w 6-osobowych dormitoriach. Ceny zaczynają się od 40 PLN za osobę. W cenę noclegu wliczony jest m.in. darmowy dostęp do Internetu.

* '''Puffa Hostel''' (http://www.noclegi-warszawa.com.pl) – położony jest w centrum Warszawy, 10 minut spacerem od Starego Miasta.

* '''[http://patchworkhostel.pl/ Patchwork Design Hostel]''' – Hostel o niecodziennym wystroju zlokalizowany w samym sercu kulturalno-rozrywkowym Warszawy, przy ul. Chmielnej. Udostępnia zarówno 1-3 osobowe pokoje prywatne, jak również 4-12 osobowe &quot;dormy&quot;. Dla gości dostępne są szafki bagażowe, Wi-Fi i kawiarenka internetowa, kuchnie samoobsługowe ze śniadaniem &quot;hostelowym&quot;, gry telewizyjne i planszowe, pralki i suszarki. Ceny od 35 zł.

* [https://meteor-turystyka.pl/noclegi,warszawa,0.html Warszawa – noclegi, hotele i apartamenty] – opisy, ceny, fotografie oraz dane teleadresowe

=== Umiarkowanie ===
* Hotel „Logos” (http://www.hotellogos.pl) – Wybrzeże Kościuszkowskie 31/33 (Powiśle). Położony tuż nad Wisłą, niedaleko Starego Miasta. Hotel oferuje 86 pokoi jednoosobowych oraz 51 pokoi dwuosobowych. Ceny – jednoosobowy z umywalką – 118 zł, dwuosobowy z umywalką 168. Wersja z łazienką – 209 zł za jednoosobowy i 268 za dwuosobowy. W cenę wliczone śniadanie. W piątki i soboty zniżki. Dojazd środkami komunikacji miejskiej: autobusem 185 do Wybrzeża Kościuszkowskiego, 118, 128, 155, 318 do ul. Dobrej, 175 i 180 do Nowego Światu, tramwajem 32, 24, 25 do Mostu Poniatowskiego.

* Hotel Portos – usytuowany przy Trakcie Królewskim, bezpośredni kontakt autobusowy z lotniskiem. Hotel oferuje 402 pokoje, wszystkie z łazienką, TV, radiem oraz telefonem. Ceny- pokój LUX- 169 zł od osoby, pokój STUDIO 180 zł od osoby.

* Hotel Rest (http://www.resthotel.pl) – Poznańska 33, Mory, powiat Warszawski Zachodni, oferuje 105 pokoi z łazienką, TV, radiem oraz telefonem, 6 sal konferencyjnych i salę balową, restaurację. Ceny – od 214 zł od osoby. W cenie noclegu śniadanie oraz wstęp do centrum SPA (sauna, siłownia, jacuzzi).

* [http://www.hotelmdm.com.pl Hotel MDM] – plac Konstytucji 1. Przestronne pokoje i ciekawe widoki z okien, dobra gastronomia. Ceny od 160 zł.

* [http://www.bookapart.com/pl/apartamenty-warszawa Apartamenty w Warszawie] – apartamenty do wynajęcia na doby, tygodnie, miesiące – możliwość rezerwacji noclegu w jednym z ponad 300 obiektów noclegowych w różnych dzielnicach Warszawy
* [https://www.archehotelkrakowska.pl Arche Hotel Krakowska], al. Krakowska 237, 02-180 Warszawa, ☏ [[Tel:+48226099000%7C+48 22 609 90 00]]. Czterogwiazdkowy hotel w stylu Art Deco, stanowiący wygodny '''hotel blisko lotniska Chopina.''' Oferuje wyciszone pokoje z klimatyzacją, restaurację „Impresja”, strefę Royal Spa oraz siłownię na 8. piętrze.
* [https://www.archehotelgeologiczna.pl/ Arche Hotel Geologiczna], ul. Geologiczna 4, 02-246 Warszawa, ☏ [[Tel:+48224514500%7C+48 22 451 45 00]]. '''Trzygwiazdkowy hotel tranzytowy''' położony w biznesowej części Warszawy, blisko lotniska Chopina i trasy S8. Oferuje 80 wyciszonych pokoi (w tym apartamenty i [https://www.archehotelgeologiczna.pl/pokoje/pokoj-z-aneksem-kuchennym pokoje z aneksami kuchennymi]), z których można podziwiać startujące samoloty. Na miejscu dostępna jest restauracja, letni taras, parking podziemny oraz przestrzeń biznesowa.

=== Ekskluzywnie ===

== {{Bezpieczeństwo}} ==
Warszawa to jedno z bezpieczniejszych dużych miast na świecie, ale w niektórych rejonach trzeba uważać nocą.

== {{Porady}} ==
Oficjalna strona [https://um.warszawa.pl/ UM Warszawa]

Serwis z [https://warsawcity.info/ wydarzeniami w Warszawie]

== {{Kontakt}} ==
Miejska infolinia znajduje się pod numerem 19 115.

== {{Wyjazd}} ==

== {{Dalej}} ==
----

&lt;!-- Wycieczki po Warszawie Początek --&gt;
&lt;!-- Wersja: PL/1.0 --&gt;
&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
{| cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;0&quot; width=&quot;80%&quot; style=&quot;border:2px solid #89a4d0&quot;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#89a4d0; color:white;&quot;| '''Wycieczki po Warszawie'''
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:white; color:black;&quot;| [[Plik:Warszawa Śródmieście.png|left|30px|Mapa Warszawy]] [[Warszawa/Stare Miasto|Stare Miasto]] – [[Warszawa/Nowe Miasto|Nowe Miasto]] – [[Warszawa/Trakt Królewski|Trakt Królewski]]
|}&lt;/div&gt;
&lt;!-- Wycieczki Po Warszawie Koniec --&gt;

&lt;!-- Dzielnice Warszawy Początek --&gt;
&lt;!-- Wersja: PL/1.0 --&gt;
&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
{| cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;0&quot; width=&quot;80%&quot; style=&quot;border:2px solid #fc1922&quot;
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#fc1922; color:#f3b927;&quot;| '''Dzielnice Warszawy'''
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color:#f3b927; color:black;&quot;| [[Plik:Coat of arms of Warsaw.svg|left|30px|Herb Warszawy]] [[Warszawa/Bemowo|Bemowo]] – [[Warszawa/Białołęka|Białołęka]] – [[Warszawa/Bielany|Bielany]] – [[Warszawa/Mokotów|Mokotów]] – [[Warszawa/Ochota|Ochota]] – [[Warszawa/Praga-Północ|Praga-Północ]] – [[Warszawa/Praga-Południe|Praga-Południe]] – [[Warszawa/Rembertów|Rembertów]] – [[Warszawa/Śródmieście|Śródmieście]] – [[Warszawa/Targówek|Targówek]] – [[Warszawa/Ursus|Ursus]] – [[Warszawa/Ursynów|Ursynów]] – [[Warszawa/Wawer|Wawer]] – [[Warszawa/Wesoła|Wesoła]] – [[Warszawa/Wilanów|Wilanów]] – [[Warszawa/Włochy|Włochy]] – [[Warszawa/Wola|Wola]] – [[Warszawa/Żoliborz|Żoliborz]]
|}&lt;/div&gt;
&lt;!-- Dzielnice Warszawy Koniec --&gt;

== Przypisy ==
&lt;references /&gt;

{{Jest w|Województwo mazowieckie}}
{{Geomap|52.229|21.012}}
{{Atrybucja}}

[[Kategoria:Warszawa| ]]</text>
      <sha1>g341s9vpztcbkra8hlyxpp1z7izr3pc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ustroń</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4717</id>
    <revision>
      <id>159012</id>
      <parentid>112579</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T17:29:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrzysztofPoplawski</username>
        <id>4279</id>
      </contributor>
      <comment>/* Trasy rowerowe */</comment>
      <origin>159012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11422" sha1="0ryezwnmdniortvtv322c544fwqtz1e" xml:space="preserve">{{Top-banner|Czantoria - panoramio (5).jpg}} &lt;!-- można wstawić zdjęcie-panoramę miasta zalecane 2100x300 px --&gt;
{{Miasto infobox
 |nazwa           = Ustroń 
 |nazwa oryginalna = &lt;!-- oryginalna pisownia nazwy miasta w miejscowym języku--&gt;
 |widok            = Ustron_062.jpg 
 |opis             = Widok na Ustroń z Równicy
 |herb             = POL_Ustroń_COA.svg
 |mapa             = &lt;!-- położenie miasta na mapie państwa --&gt;
 |państwo          = [[Polska]]
 |region           = [[województwo śląskie]]
 |powierzchnia     = &lt;!-- pow. miasta bez km² --&gt;
 |wysokość         = &lt;!-- wysokość n.p.m. bez metrów--&gt;
 |lud              = 16002
 |prefiks          = +48 33
 |kod pocztowy     = 43-450
 |www              = http://www.ustron.pl/
}}
'''Ustroń'''  – niewielkie miasto na południu Polski w Beskidzie Śląskim ([[województwo śląskie]], [[powiat cieszyński]]). 

Malownicze  położenie w podgórskim terenie i walory środowiska narturalnego sprawiły, że Ustroń jest miejscowością uzdrowiskową (jedną z dwóch w województwie), chętnie  odwiedzaną przez turystów, którzy przyjeżdżają tutaj na wczasy i wypoczynek (np. na weekend). Zimą Ustroń jest także bazą sportów zimowych.

== Informacje ==
&lt;!--
Opis ogólny i szkice dot.: historii, położenia geograficznego, klimatu, kiedy jechać i jak się przygotować
--&gt;
=== Historia ===

=== Geografia ===
Ustroń położony jest w Beskidzie Śląskim, w dolinie rzeki [[Wisła|Wisły]] i jest otoczony zalesionymi szczytami górskimi: Lipowskiego Gronia (743 m n. p. m.), Równicy (884 m n.p.m.) oraz Czantorii Wielkiej (995 m n.p.m.) i Czantorii Małej (866 m n.p.m.)

=== Klimat ===
Klimat podgórski.

Suma opadów rocznych: 1200 mm.

Średnia temperatura roczna: 6,8&amp;deg; C

=== Kiedy jechać ===

=== Przygotowania ===

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
Najbliższe lotnisko znajduje się w Katowicach-Pyrzowicach ({{IATA|KTW}}).

=== Pociągiem ===
W Ustroniu znajdują się dwie stacje kolejowe: ''Ustroń'' i ''Ustroń Polana'' oraz przystanek kolejowy ''Ustroń Zdrój'' (nie ma tam kasy biletowej i bilety należy kupować u konduktora w pociągu).

Kursują pociągi z Katowic i Wisły Głębce.

=== Samochodem ===

=== Autobusem ===
W Ustroniu znajduje się kilka przystanków PKS; kursują autobusy z Katowic.

== Dzielnice ==
Do dzielnic Ustronia należą: Polana, Poniwiec, Ustroń Górny, Ustroń Dolny, Zawodzie, Hermanice, Lipowiec, Nierodzim, a także:  Dobka i Jaszowiec.

== Transport ==

== Warto zobaczyć ==
[[Plik:Poland Ustron - museum.jpg|thumb|right|Museum Ustrońskie]]
Ustroń jest urokliwym, pięknie położonym miasteczkiem pełnym przez cały rok ludzi szukających tu zdrowia i wypoczynku. Spacery po uliczkach lub bulwarem nad brzegiem Wisły są dobrym pomysłem na słoneczne popołudnia. Piękne widoki na sam Ustroń i jego okolice można podziwiać z otaczających go szczytów: '''Równicy''' (884 m n.p.m.) i '''Czantorii Wielkiej''' (995 m n.p.m). Na Czantorię kursuje komfortowy, krzesełkowy wyciąg, którym na jednym krzesełku mogą jechać 4 osoby,

W dni z niesprzyjającą pogodą można odwiedzić muzea:
* '''Muzeum Ustrońskie im. Jana Jarockiego''', Ul. Hutnicza 4
* '''Oddział Muzeum Ustrońskiego &quot;Zbiory Marii Skalickiej&quot;''', ul. 3 Maja 68
* '''Muzeum Regionalne &quot;Stara Zagroda&quot;''', ul. Ogrodowa 1
* '''Park Ruchomych Dinozaurów''', ul. Katowicka 203 (czynne cały rok)
* '''Park Zdrojowy''' i nowoczesny, przeszklony budynek '''Pijalni Wód''', ul. Sanatoryjna 9
* '''Leśny Park Niespodzianek''', ul. Zdrojowa 16. Park znajduje się na zboczu Równicy; na 14 hektarach powierzchni znajdują się różne okazy polskiej fauny: żubry, daniele, sarny, muflony, jelenie, dziki i inne. Niektóre ze zwierząt  nie są w zagrodach i można je pogłaskać i karmić. Specjalną atrakcją jest kolekcja ptaków drapieżnych (orły, sokoły, jastrzębie i sowy) - organizowane są pokazy ich lotów. Dla dzieci są ścieżki dydaktyczne i miejsca do zabaw.  Obiekt czynny cały rok. Tel. 33 851 35 63

=== Imprezy, wydarzenia ===
==== Styczeń ====
* '''Ekumeniczne Wieczory Kolęd'''
* '''Dziecięce Zawody Narciarskie o Maskotkę Ustronia'''
* '''Koncert Noworoczny'''
==== Luty ====
* '''Turniej Tenisa Stołowego'''
* '''Zawody narciarstwa zjazdowego o Puchar Czantorii'''
==== Marzec ====
* '''Ustrońskie Spotkania Teatralne &quot;USTA&quot;'''
==== Maj ====
* '''Rodzinny Rajd Rowerowy'''
==== czerwiec ====
* '''Dzieci, dzieciom - Dzieci, rodzicom'''
* '''Otwarcie sezonu uzdrowiskowego'''
==== Lipiec ====
* '''Międzynarodowa Wystawa Psów Rasowych'''
* '''Turniej Koszykówki na Asfalcie &quot;Beton&quot;'''
==== Sierpień ====
* '''Gdzie Biją Źródła'''
* '''Dni Ustronia'''
** '''Jarmark Ustroński'''
** '''Romantyczny Bieg Parami'''
** '''Autowir'''
** '''Pokazy Strażackie'''
** '''Ustrońskie Dożynki'''
==== Wrzesień ====
* '''Marszobieg na Czantorie'''
==== Październik ====
* '''Ustrońska Jesień Muzyczna'''
==== Listopad ====
* '''Bieg Legionów'''
==== Grudzień ====
* '''Mikołajki'''

== Aktywny wypoczynek ==

Aktywny wypoczynek w Ustroniu to, w bardzo wielkim skrócie, sporty zimowe, zimą i turystyka piesza lub rowerowa w pozostałe pory roku.

===Baseny kryte===
* '''DW &quot;Mazowsze&quot;''', 43-450 Ustroń, ul. Stroma 6 tel. 33 854 25 59, 33 854 26 59 email: marketing@mazowszemedispa.com http://www.mazowszemedispa.com
* '''Hotel Belweder''', 43-450 Ustroń, ul. Zdrojowa 15 Tel. 33 854 85 00, e-mail hotel@hotelbelweder.pl, http://www.hotelbelweder.pl 
* '''Basen Solankowy''' w Domu Zdrojowym, 43-450 Ustroń, ul. Sanatoryjna 7 tel. 33 856 57 56 e-mail: kasauzpl@uzdrowisko-ustron.pl http://www.uzdrowisko-ustron.pl
* '''Hotel Diament''', 43-450 Ustroń, ul. Zdrojowa 3, tel. 33 854 33 91
=== Korty tenisowe ===
* Kryta Hala Tenisowa, ul. Sportowa 5
* Park Kościuszki, ul. Legionów
=== Wyciągi narciarskie ===
* Czantoria Wielka, krzesełkowy 4-os.
* Czantoria Faturka, orczykowy
* Czantoria Solisko, talerzykowy
* Czantoria Polanka, talerzykowy
* Poniwiec, orczykowy
* Palenica I, krzesełkowy 2-os.
* Palenica II, orczykowy
=== Parki linowe ===
* Góra Czantoria
* Góra Równica
=== Kajaki ===
* Staw kajakowy, ul. 3 Maja 15

=== Inne obiekty ===
* '''Letni Tor Saneczkowy''', znajduje się na Polanie Stokłosica, na zboczu Czantorii Wielkiej, bezpośrednio poniżej końcowej stacji wyciągu krzesełkowego. 710 m długości, 9 zakrętów, 51 m różnicy poziomów, maksymalna prędkość 30 km/godzinę, specjalny wyciąg do powrotu do punktu początkowego. Tel. 33 854 35 50
* '''Rodzinny Park Rozrywki &quot;Extreme Park&quot;''', ul. Równica 20. Główna atrakcja to całoroczny tor saneczkowy typu roller coaster; 600 m długości i 200 m podjazdu specjalnym wyciągiem. Inne atrakcje: planetarium, kino 4D,batuta, ściana wspinaczkowa, park linowy oraz strzelnica interaktywna. Tel. 33 856 48 48

=== Dla dzieci ===
* Salon Zabaw dla Dzieci, Figle-Migle, ul. Brody 16

[[Plik:Tabliczki szlaków spacerowych w Ustroniu.JPG|thumb|right|Szlaki spacerowe]]
=== Trasy rowerowe ===
* [[w:Międzynarodowy Szlak Rowerowy Greenways Kraków – Morawy – Wiedeń| Międzynarodowy Szlak Rowerowy Greenways Kraków – Morawy – Wiedeń]]
* [[Wiślana Trasa Rowerowa]]
* Czerwona trasa rowerowa nr 24 (Pętla rowerowa Euroregionu Śląsk Cieszyński)
* Główny Karpacki Szlak Rowerowy (621 km)
* Zielona trasa rowerowa nr 13 – Ustroń - [[Jastrzębie-Zdrój]] - [[Rybnik]] (82 km)
* Niebieska trasa rowerowa nr 12 – [[Jaworze (województwo śląskie)|Jaworze]] - [[Górki Wielkie]] - Ustroń (22 km)
* Żółta trasa rowerowa nr 256 – [[Dzięgielów]] – Ustroń (8,5 km)

=== Szlaki turystyczne ===
Liczne piesze szlaki turystyczne przebiegające przez Ustroń, a niektóre z nich, prowadzące na szczyt gór:
* Ustroń-Zdrój dw. PKP – Schronisko PTTK na Równicy – Ustroń Polana – Wielka Czantoria (Główny Szlak Beskidzki)
* [[Skoczów]] dw. PKP - Lipowiec – Lipowski Groń – Równica 
* Ustroń-Zdrój dw. PKP – Ustroń Czantoria Baranowska – Czantoria Mała 
* szlak im. J. Galicza: Ustroń-Zdrój dw. PKP – Schronisko na Czantorii (po czeskiej stronie granicy) – Wielka Czantoria
* Ustroń Polana – Chata na Orłowej

=== Szlaki spacerowe ===
Władze Ustronia wyznaczyły dla turystów i kuracjuszy atrakcyjne znakowane szlaki spacerowe:
* Szlak Miejski - brązowy
* Szlak Zabytkowy - niebieski
* Szlak Widokowy - czerwony
* Szlak Sanatoryjny - żółty
* Szlak Jeleniczka - niebieski
* Szlak Leśny - żółty
* Szlak Źródlany -czerwony
* Szlak Nadwiślański - zielony
* Szlak do Jaszowca - czarny

Można także wędrować nieco trudniejszą polsko-czeską transgraniczną '''Ścieżką Rycerską''': Polana Stokłosica – Czantoria Wielka – Poniwiec – Ustroń Polana (po polskiej stronie znakowana zielonym wizerunkiem rycerza).

== Praca i nauka ==

== Zakupy ==
* '''Lidl''', ul. Kojzara 3
* '''Carrefour''',  ul. Brody 6
* '''Biedronka''', ul. Brody
* '''Lewiatan''', wiele sklepów np. 
** ul. Grażyńskiego 3
** ul. 3 Maja 4
** ul. Partyzantów 3
** ul. Brody 16

==Gastronomia ==
Liczne karczmy i restauracje 
=== Skromnie ===

=== Umiarkowanie ===
* [http://angelspub.pl '''Angel's Steak &amp; Pub'''], ul. Daszyńskiego 28, +48 509 922 882, jedna z najstarszych restauracji w Ustroniu, serwująca sezonowane steaki, burgery oraz rzemieślnicze piwo z własnego browaru. Wskazana wcześniejsza rezerwacja.
* [http://sisi-restauracja.pl '''SiSi Pizzeria e Ristorante'''], ul. Słoneczna 11, +48 503 933 263, pizzeria i restauracja włoska, serwująca pizzę z pieca opalanego drewnem i tradycyjne dania kuchni włoskiej, w tym własnoręcznie wyrabiane makarony. Wskazana wcześniejsza rezerwacja.
* '''[http://www.karczmagoralska.pl/ Karczma Góralska]''', ul. Nadrzeczna 1,  tel. 33 854 19 45,  smaczne dania, ładne wnętrze i ogród przed lokalem, umiarkowane ceny, danie główne 20-50 zł, w godzinach szczytu należy przygotować się na oczekiwanie ponieważ lokal jest wtedy oblegany
* '''[http://www/delicje-ustron.pl/ Delicje]''', ul. 3 Maja 11, tel. 33 854 28 19 , renomowana ustrońska cukiernio-kawiarnia
* '''[http://www.janeczka.pl/ Cukiernia u Janeczki]''', ul. Daszyńskiego 12/1, tel. 33 853 30 50, e-mail ustron@janeczka.pl, dobre wyroby cukiernicze i lody, ceny średnie do wysokich
* '''Smakomania Cafe''', ul. Grażyńskiego 2, tel. 603 697 075, typowa kawiarnia-lodziarnia w centrum Ustronia

=== Wystawnie ===

== Rozrywka ==

== Zakwaterowanie ==
=== Skromnie ===

=== Umiarkowanie ===

* [https://www.nat.pl/nasze-obiekty/hotel-nat-w-bukowinie-tatrzanskiej Hotel*** NAT Ustroń]

=== Ekskluzywnie ===

== Bezpieczeństwo ==
=== Zdrowie ===

== Informacja turystyczna ==
* Miejska Informacja Turystyczna, Rynek 2, tel. 33 854 26 53
* Miejska Informacja Turystyczna, ul. Sanatoryjna 7, tel. 33 854 20 25

Kontakt z agendami Urzędu Miasta
* Urząd Miasta Ustroń, Rynek 1, tel. 33 857 93 00

=== GOPR ===
'''GOPR''', Szczyrk, ul. Dębowa 2 tel. 33 817 89 86 lub '''985'''

=== Taxi ===
* 33 854 13 33
* 33 854 26 66
* 33 854 45 45

== Gdzie dalej ==
* Miejsca dobre na 1-dniową wycieczkę (w pobliżu) 
** [[Szczyrk]]
** [[Wisła (miasto)|Wisła]]
** [[Brenna]]
** [[Cieszyn]]
* Nieco dalej, możliwe dalsze punkty podróży dłuższej podróży
** [[Bielsko-Biała]]
** ...

{{zarys}}
{{Jest w|Powiat cieszyński}}
{{Geo|49° 43'|18° 49'}}

[[Kategoria:Powiat cieszyński]]</text>
      <sha1>0ryezwnmdniortvtv322c544fwqtz1e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wisła (miasto)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5023</id>
    <revision>
      <id>159014</id>
      <parentid>158479</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T17:39:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrzysztofPoplawski</username>
        <id>4279</id>
      </contributor>
      <comment>/* Trasy rowerowe */</comment>
      <origin>159014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22337" sha1="4nw2ljd4ewoyy02c32bso25vrbf6klw" xml:space="preserve">{{Top-banner}}
{{Miasto infobox
 |nazwa            = Wisła
 |nazwa oryginalna = 
 |widok            = POL Wisła Plac Hoffa pano.jpg
 |opis             = Wisła Plac Bogumiła Hoffa
 |herb             = POL Wisła COA.svg
 |państwo          = Polska 
 |region           = [[województwo śląskie]]
 |powierzchnia     = 110,17
 |wysokość         = 430
 |lud              = 11 335
 |prefiks          = (+48) 33
 |kod pocztowy     = 43-406
 |www              = www.wisla.pl
}}
[[Plik:Wisła - Zameczek Prezydenta - Zamek dolny.jpg|thumb|Zamek Prezydenta RP w Wiśle. Zamek dolny (obecnie hotel)]]
[[Plik:014 Stok narciarski Nowa Osada, Wisla, Polska.jpg|thumb|Stacja Narciarska Nowa Osada]]
[[Plik:Powiat cieszyński - Wisła.png|thumb|Wisła na mapie powiatu]]
[[Plik:POL Wisła Osiedla (Jednostki pomocniczne gminy).png|thumb|Jednostki pomocniczne miasta Wisła]]
[[Plik:Wisła 1109.jpg|thumb|Pomnik Juliana Ochorowicza w Wiśle]]
[[Plik: POL Wisła Dom Zdrojowy.jpg|thumb|Dom Zdrojowy na placu Hoffa w Wiśle, siedziba Miejskiej Biblioteki Publicznej im. Jana Śniegonia]]
[[Plik: POL Wisła Malinka DW942 pod skocznią 3.JPG|thumb|DW942 pod skocznią w Wiśle-Malince]]
[[Plik:EvangKirche-Weichsel1.JPG|thumb|Ewangelicki kościół pw. św. Piotra i Pawła w Wiśle]]
[[Plik: POL Wisła Kościół RK Znalezienia Krzyża Świętego 1.jpg|thumb|Kościół Znalezienia Krzyża Świętego w Wiśle-Łabajowie, ul. Kopydło]]
[[Plik:Wisla Czupel view from viaduct 2018.jpg|thumb|Wisła widok z wiaduktu w Głębcach]]
[[Plik:Wisla panoramka.jpg|thumb|Widok ze szlaku prowadzącego z Wisły Głębce na Stożek]]
[[Plik:President castle in Wisla.jpg|thumb|Zamek Prezydenta RP w Wiśle]]
'''Wisła'''  – miasto i gmina w [[Polska|Polsce]], w [[Województwo śląskie|województwie śląskim]], w [[Powiat cieszyński|powiecie cieszyńskim]], w [[Beskid Śląski|Beskidzie Śląskim]]. Ośrodek wypoczynkowy, turystyczny, sportowy. Na terenie miasta swoje źródła ma największa polska rzeka o tej samej nazwie – [[Wisła]]. Ośrodek [[w:Luteranizm|luteranizmu]] w Polsce.

== Informacje ==
Współrzędne geograficzne: 49°38′50″N 18°52′03″E

Do 1954 r. miejscowość była siedzibą gminy Wisła. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do dawnego województwa bielskiego. Historycznie leży na [[Śląsk Cieszyński|Śląsku Cieszyńskim]].

Według danych z 31 marca 2011 r. miasto miało 11 335 mieszkańców, powierzchnia miasta wynosiła 110,17 km², w tym użytki rolne 19% i użytki leśne: 74%. Gęstość zaludnienia wynosiła 102 osoby/km². Ze względu na swoją powierzchnię, Wisła jest miejscowością o największym obszarze na Śląsku Cieszyńskim (blisko 5% powierzchni regionu). Miasto stanowi 15,1% powierzchni powiatu cieszyńskiego.

Od 25 stycznia 1991 r. miasto podzielone jest na 7 jednostek pomocniczych – osiedli:
* [[w:Centrum (Wisła)|Centrum]] (nr 1)
* [[w:Obłaziec (Wisła)|Obłaziec]] (nr 2)
* [[w:Jawornik (Wisła)|Jawornik]] (nr 3)
* [[w:Wisła Głębce|Głębce]] (nr 4)
* [[w:Malinka (Wisła)|Malinka]] (nr 5)
* [[w:Czarne (Wisła)|Czarne]] (nr 6)
* [[w:Nowa Osada|Nowa Osada]] (nr 7)

Wisła położona jest w głębi Beskidu Śląskiego, na północy sąsiaduje z [[Brenna|gminą Brenna]] i [[Ustroń|Ustroniem]], na północnym-wschodzie ze [[Szczyrk]]iem, na wschodzie z [[w:Lipowa (gmina)|gminą Lipowa]], [[w:Radziechowy-Wieprz (gmina)|Radziechowy-Wieprz]] i [[w:Milówka (gmina)|Milówka]], na południu z [[Istebna|gminą Istebna]], na zachodzie z [[Czechy|Czechami]].

Centrum Wisły położone jest na wysokości 430 m n.p.m. Otaczające je grzbiety wzgórz przewyższają doliny o 300 do 600 m.

Najwyższe wzniesienia: [[w:Barania Góra|Barania Góra]] (1220 m n.p.m.) i [[w:Stożek Wielki (Beskid Śląski)|Stożek Wielki]] (978 m n.p.m.).

Ze źródeł na Baraniej Górze wypływają potoki [[w:Czarna Wisełka|Czarna]] i [[w:Biała Wisełka|Biała Wisełka]], które po połączeniu się i przyjęciu wód potoku Malinka tworzą Wisłę – największą rzekę Polski. W 1843 r. źródła Wisły zwiedził [[w:Wincenty Pol|Wincenty Pol]] – geograf i poeta w jednej osobie. Wycieczki tego typu stały się jeszcze bardziej popularne w drugiej połowie XIX w.
=== Historia ===
Od II połowy XIX w. Wisłę i okolice odwiedzali podróżnicy i potem letnicy. Przyczynił się do tego pochodzący z [[Radom]]ia [[w:Bogumił Hoff|Bogumił Hoff]]. Ten współpracownik [[w:Oskar Kolberg|Oskara Kolberga]], badacz kultury ludowej, odwiedził wieś w 1882 r. i zachwycony jej urokiem zaczął propagować jej walory w prasie i wśród przyjaciół. W 1885 r. wybudował pierwszą willę wypoczynkową „Warszawa”. 

Potem do Wisły zawitał warszawski uczony, wynalazca, filozof i psycholog – dr hab. [[w:Julian Ochorowicz|Julian Ochorowicz]]. Wybudował tam murowany pensjonat „Ochorowiczówka” istniejący do dnia dzisiejszego przy ul. Ochorowicza (na Dzielnicach). Prowadził tam praktykę psychologiczną. Potem wybudował kilka kolejnych drewnianych pensjonatów, np.: „Maja&quot; i „Sokół&quot; oraz „Placówka”. Mieszkał tu z przerwami do 1913 r., prowadząc m.in. swoje eksperymenty parapsychologiczne. W latach 1909 – 1912 mieszkała tu również [[w:Stanisława Tomczykówna|Stanisława Tomczykówna]] – słynne „medium” Ochorowicza.

W lipcu 1896 r. do Juliana Ochorowicza prowadzącego praktykę psychologiczną, przybyła – na jeden dzień – [[w: Maria Konopnicka|Maria Konopnicka]], która zatrzymała się wówczas nie rzucając podejrzeń w [[Jaworze (województwo śląskie)|Jaworzu]] szukając niby pokoju na dłuższy pobyt. Prymitywne warunki, które tam panowały zniechęciły ją jednak, bo w liście do córki z 17 lipca pisała: „pierwsza rzecz, mimo wszystko, do Wisły, bo tania. I prawda, tania zupełnie, ale pokoiki zupełnie pod dachem, bez podbitek, tak że żywica od gorąca topnieje na belkach”. 

Kilka lat później, zauroczona beskidzkim krajobrazem, Maria Konopnicka w 1902 r. zaakceptowała projekt ofiarowania jej przez naród polski domu właśnie w Wiśle. Jednak nie doszło do tego, bo willa „Ochorowiczówka”, którą planowano zakupić dla poetki, nie spełniła przyjętych wymagań.

W czerwcu i lipcu 1900 r. przebywał w Wiśle [[w:Bolesław Prus|Bolesław Prus]], który mieszkał w drewnianej willi, nazwanej na pamiątkę tego wydarzenia „Placówką”.

Jesienią 1901 r. mieszkał tu [[w: Władysław Reymont|Władysław Reymont]], który w willi „Placówce” lub „Jaskółce”) pisał fragmenty swoich &quot;Chłopów&quot;.

=== Gospodarka ===
W XIX w. postępował upadek gospodarki pasterskiej w Beskidach. Wiązało się to m.in. z uruchomieniem pod koniec XVIII w. hut na terenie Śląska Cieszyńskiego (w Ustroniu i Trzyńcu), które potrzebowały do swej produkcji wielkich ilości drewna. Książę Albert Sasko-Cieszyński zapoczątkował nowy okres gospodarki leśnej w Beskidzie Śląskim. Rozpoczął ograniczanie dotychczasowych swobód góralskich. Stopniowo usuwano górali ze śródleśnych łąk a sprowadzona z [[Saksonia|Saksonii]] służba leśna rozpoczęła proces zalesiania, co w konsekwencji doprowadziło do całkowitego upadku pasterstwa. Dotrwało ono tylko w formie szczątkowej do połowy XX w.

== Zwiedzanie ==
Wisła to miasto turystyczno–wypoczynkowe, w którym turyści mają zapewnione liczne atrakcje przy każdej pogodzie i o każdej porze roku – wystarczy wspomnieć o 150 km szlaków  turystycznych, trasach dla rowerzystów, ponad 30 wyciągach narciarskich i wielu trasach zjazdowych. Ponad 11 000 miejsc noclegowych w hotelach, pensjonatach, kwaterach prywatnych i gospodarstwach agroturystycznych to gwarancja różnorodności oferty. 

65% mieszkańców Wisły to ewangelicy, zatem ważny jest kościół ewangelicko–augsburski pw. Apostołów Piotra i Pawła (ul. 1 Maja 49), pochodzącego z lat 1833–1838. W kruchcie pod wieżą, wybudowaną w latach 60. XIX w., zebrano kolekcję starodruków protestanckich. 

Niedaleko głównego wiślańskiego placu imienia Bogumiła Hoffa odkrywcy walorów turystycznych tej miejscowości istnieje budynek dawnej karczmy z 1794 r., który stanowi siedzibę Muzeum Beskidzkiego im. Andrzeja Podżorskiego (ul. Steltera 1, tel. 33 8552250. Wiślańskie muzeum ma cztery działy: etnograficzny, fotografii, historyczny i sztuki.          
Stałą wystawę stanowią eksponaty obrazujące podstawowe dziedziny życia, kultury i twórczości górali Beskidu Śląskiego, takie jak: pasterstwo, tkactwo, obróbka drewna, ciesielstwo, kowalstwo oraz obróbka wełny i lnu. 
Tuż obok znajduje się Galeria „U Niedźwiedzia” (ul. Stellera 2, tel. 33 8552250). Obecnie budynek galerii jest częścią Enklawy Budownictwa Drewnianego i siedzibą Stowarzyszenia „Grupy Twórców Wiślanie” Można w niej zobaczyć i kupić dzieła wiślańskich artystów.

W ośrodku „Zimowit” znajduje się Muzeum Narciarstwa (ul. Wodna 3, tel.  338551519 www.zimowit.eu) w którym zgromadzono kolekcję sprzętu narciarskiego, m.in. nart z końca XIX w., są tutaj przechowywane również narty [[w:Adam Małysz|Adama Małysza]], na których zdobył mistrzostwo Polski. Kolejna pamiątkę związaną z naszym narodowym skoczkiem zobaczyć można w hollu Domu Zdrojowego przy pl. Hoffa 3. Figura Adama Małysza z białej czekolady o wysokości 2,5 m i masie 180 kg jest dziełem Stowarzyszenia Cukierników RP, którzy wykonali ją w 2001 r.
W 2007 r. figura przeszła gruntowną renowację przeprowadzoną przez firmę [[w:E. Wedel|E. Wedel]], w trakcie której dodano również czwartą kryształową kulę.

Z kolei przy ul. 1 Maja 48a znajduje się Galeria „Sportowe Trofea Adama Małysza” (ul. 1 Maja 48a, tel. 517567660), gdzie są prezentowane puchary, medale, kryształowe kule, sprzęt sportowy oraz wiele innych pamiątek związanych ze sportową karierą Adama Małysza.
 
W obiekcie „Agawa” w centrum Wisły znajduje się ''Muzeum Spadochroniarstwa'' (ul. Przylesie 1a, tel. 33 8551353, wstęp bezpłatny, godziny otwarcia po uzgodnieniu telefonicznym). Można tu znaleźć pamiątki związane z polskim cywilnym i  wojskowym spadochroniarstwem począwszy od II RP po czasy współczesne, m.in.: mundury, wyposażenie, odznaki rozpoznawcze, dokumenty, zdjęcia, a także bogatą kolekcję orłów i oznak rozpoznawczych noszonych przez wszystkie formacje mundurowe od czasów II wojny światowej.

''Zameczek Habsburgów''

Również w centrum Wisły, niedaleko dworca PKS znajduje się ''Zameczek Habsburgów'' (ul. Lipowa 4a, tel. 33 8553560) – drewniany, tyrolski budynek na Przysłopiu pod Baranią Górą zbudowany w latach 1897–1898 jako pałacyk myśliwski służący rodzinie cesarskiej w trakcie polowań na głuszce. Zameczek w latach 1925–1979 pełnił funkcję schroniska górskiego. W 1986 r. budynek przeniesiono do Centrum Wisły, gdzie znajduje się do dzisiaj i jest siedzibą Oddziału PTTK „Wisła” z Punktem Informacji Turystycznej. Można tu również zobaczyć stałą wystawę „Głuszec w Lasach Beskidu Śląskiego” oraz odpocząć w restauracji „Inna Epoka”.

Idąc dalej ulicą Lipową, dochodzimy do kościoła rzymskokatolickiego pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny (ul. Lipowa 7). Z uwagi na coraz większą liczbę turystów w 1970 r. przeprowadzono rozbudowę kościoła.

Na amatorów górskich wędrówek czeka 150 km oznakowanych szlaków turystycznych i tras spacerowych. Warto wybrać się np. na Baranią Górę, drugi co do wysokości szczyt polskiej części Śląska Cieszyńskiego. Znajduje się tam wieża widokowa, z której rozciąga się wspaniała panorama [[Beskidy|Beskidów]], a przy dobrej widoczności można również zobaczyć [[Tatry]]. 

Wzdłuż Czarnej i Białej Wisełki biegnie ścieżka dydaktyczno–przyrodnicza, prowadząca na Baranią Górę. Warto również poznać rezerwat Barania Góra, utworzony w celu zachowania w stanie naturalnym obszaru źródliskowego rzeki Wisły i górskiego lasu mieszanego i zobaczyć „Rezerwat Wisła”, chroniący pstrąga potokowego i jego naturalne środowisko. 

Wisła Czarne

Jedną z największych atrakcji Wisły jest Rezydencja Prezydenta RP „Zamek” (ul. Zameczek 1, tel. 33 8546500, www.zamekwisla.pl). W 1907 r. na Zadnim Groniu na polecenie arcyksięcia cieszyńskiego Fryderyka wybudowano modrzewiowy pałacyk myśliwski Habsburgów, a powyżej niego w 1909 r. drewniany kościółek. Po upadku monarchii austro–węgierskiej zameczek Habsburgów opustoszał. W 1927 r. z inicjatywy Wojewody Śląskiego Michała Grażyńskiego został wyremontowany z zamiarem przekazania do dyspozycji prezydentowi RP [[w:Ignacy Mościcki|Ignacemu Mościckiemu]]. Jednakże tuż po zakończeniu remontu, w nocy z 23 na 24 grudnia, pałacyk doszczętnie spłonął. W latach 1929–1930 wybudowano nowy obiekt według projektu [[w: Adolf Szyszko–Bohusz|Adolfa Szyszko–Bohusza]] i w miejscu spalonego budynku stanął Zamek Dolny, a 200 m powyżej – Zamek Górny. Prezydent Ignacy Mościcki po raz pierwszy odwiedził zamek w Wiśle w styczniu 1931 r. i od tego czasu chętnie zapraszał do Wisły znakomitych gości, m.in. księcia Kentu i śpiewaka operowego [[w:Jan Kiepura|Jana Kiepurę]]. W latach okupacji hitlerowskiej zamek został zamieniony w ośrodek reprezentacyjny i wypoczynkowy dla oficerów i urzędników III Rzeszy. W 1945 r. zamek na powrót stał się rezydencją głowy państwa polskiego, potem – w latach 80. XX w. był ośrodkiem wypoczynkowym dla górników obecnej kopalni „Pniówek”, a następnie został przez prezydenta [[w: Aleksander Kwaśniewski|Aleksandra Kwaśniewskiego]] na powrót przejęty w użytkowanie prezydentów RP. Z jego inicjatywy przeprowadzono kapitalny remont, odtworzono wszystkie wnętrza reprezentacyjne zamku, odrestaurowano barwne polichromie autorstwa [[w: Andrzej Pronaszko|Andrzeja Pronaszki]] i odnowiono wszystkie zachowane meble i elementy oświetlenia.

Rezydencja Prezydenta

Aktualnie na Rezydencję Prezydentów RP Zamek w Wiśle – Narodowy Zespół Zabytkowy składają się: Zamek Górny – historyczna rezydencja Prezydenta RP Ignacego Mościckiego, drewniana zabytkowa kaplica z 1909 r. pw. św. Jadwigi Śląskiej i Zamek Dolny z Gajówką udostępniony turystom jako obiekt noclegowy.

Jezioro Czerniańskie

Jezioro Czerniańskie to sztuczny zbiornik wodny powstały w latach 1968–1973, w celu zapewnienia wody pitnej dla masowo powstających ośrodków wczasowych. To w tym jeziorze łączą się potoki Białej i Czarnej Wisełki. Tama o wysokości 30 m oprócz swoich funkcji użytkowych stanowi również atrakcję turystyczną, pełniąc rolę spacerowego deptaka.

Wisła Głębce

Z kolei w Wiśle Głębce ciekawostkę stanowi znajdujący się u wylotu Doliny Łabajów siedmioprzęsłowy wiadukt kolejowy o długości 122 m i wysokości do 25 m, który powstał w latach 1931–1933 i jest nadal użytkowany.

Wisła Malinka

Atrakcją, którą koniecznie należy tu zobaczyć, jest ''Skocznia narciarska im. Adama Małysza''.
Skocznia powstała w 1933 r. i była kilka razy modernizowana. Za sprawą naszego mistrza skoków narciarskich Adama Małysza i ówczesnego prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego w 2004 r. rozpoczęto jej kolejną modernizację do wielkości HS-134 m i punktu konstrukcyjnego K-120. „Nowa” skocznia została oddana do użytku 27 września 2008 r. i nadano jej imię Adama Małysza. Uroczystość ta została połączona z pierwszymi zawodami na skoczni – Letnimi Mistrzostwami Polski w Skokach Narciarskich i Kombinacji Norweskiej. Skocznia - baza treningowa dla młodych skoczków - jest symbolem podziękowania dla Adama Małysza za jego sportowe osiągnięcia.

== Informacje praktyczne ==
* Numer alarmowy grupy Beskidzkiej GOPR, 33 8296900, 601100300 lub 33 985
* Punkt Informacji Turystycznej „i” (Wiślańskie Centrum Informacji Turystycznej), pl. Hoffa 3, tel. 33 8553456, wisla@slaskie.travel
* Punkt Informacji Turystycznej „i” (Oddział PTTK w Wiśle), ul. Lipowa 4a, tel. 33 8553560, pttkwisla@slaskie.travel
* Centrum Rezerwacji Noclegów „Wistour”, ul. Wodna, tel. 664035984

== Sport i rekreacja ==
Turyści przybywający do Wisły mogą wędrować po szlakach pieszych o długości kilkadziesiąt kilometrów, mogą korzystać zimą z 21 wyciągów narciarskich (w tym 6 krzesełkowych) i z 20 km narciarskich tras zjazdowych. Sportowcy, np. kadra polskich piłkarzy, wykorzystują Ośrodek Przygotowań Olimpijskich oraz miejscowe skocznie.

=== Narciarstwo ===
Ośrodek skoków narciarskich. Na jej obszarze znajdują się dwie skocznie:
* [[w:Kompleks skoczni narciarskich Centrum|Kompleks skoczni narciarskich &quot;Centrum&quot; w Wiśle]] 
* [[w:Malinka (skocznia narciarska)|Skocznia narciarska w Wiśle Malince]] – oddana do użytku we wrześniu 2008 r.;

Podczas IX Zimowego Europejskiego Festiwalu Młodzieży &quot;Śląsk-Beskidy 2009&quot; (15–20 lutego 2009 r.) odbywały się zawody w biegach narciarskich i biathlonie, tu też odbyła się ceremonia zamknięcia.

W Wiśle i jej bliskich okolicach znajduje się 5 większych ośrodków narciarskich:
* [[w:Stacja Narciarska Cieńków w Wiśle|Stacja Narciarska Cieńków]]
* [[w:Wyciągi Narciarskie Klepki Wisła Malinka|Wyciągi Narciarskie Klepki]] w Malince (Wisła)
* [[w:Ośrodek Narciarski Nowa Osada w Wiśle|Ośrodek Narciarski Nowa Osada]]
* [[w:Stacja Narciarska Soszów w Wiśle]]
* [[w:Ośrodek Narciarski Stożek w Wiśle|Ośrodek Narciarski Stożek]].

=== Piesze szlaki turystyczne ===
* czarny: Rozstaje nad Istebną Pietraszonką - [[:Karolówka (góra)|Karolówka]] (łącznik); dł.: 2 km, czas: 30 min,
* czarny: Wisła [[:Jawornik (Wisła)|Jawornik]] – [[w:Przełęcz Beskidek|Przełęcz Beskidek]]; dł.: 2 km, czas: 45 min,
* czarny: [[w:Wisła Głębce (stacja kolejowa)|Wisła Głębce]] PKP – Wisła [[w:Nowa Osada|Nowa Osada]]; dł.: 4,5 km, czas: 1 h,
* czarny: Wisła [[w:Czarne (Wisła)|Czarne]] - Dolina [[w:Czarna Wisełka|Czarnej Wisełki]] (łącznik); dł.: 5,5 km, czas: 1 h 15 min,
* czarny: Wisła Gościejów - Wyrch [[w:Gościejów (szczyt)|Gościejów]]; dł.: 4 km, czas: 1 h 30 min,
* zielony: Wisła Głębce (stacja kolejowa) PKP - Łabajów [[w:Stożek Wielki (Beskid Śląski)|Stożek]] 
i inne
* żółty [[w:Wisła Dziechcinka|Wisła Dziechcinka]] PKP – [[w:Stożek Wielki (Beskid Śląski)|Stożek]] – [[w:Kiczory (szczyt)|Kiczory]]; dł.: 8,5 km, czas: 3 h,
i inne
* niebieski [[w: Wisła Uzdrowisko|Wisła Uzdrowisko]] PKP – Wisła [[w:Jawornik (Wisła)|Jawornik]] – [[w:Schronisko na Soszowie Wielkim|Schronisko Soszów]]; dł.: 7,5 km, czas: 2 h 15 min,
* niebieski Wisła Dziechcinka PKP – os. [[w:Kobyla (Beskid Śląski)|Kobyla]]; dł.: 6,5 km, czas: 2 h,
i inne odcinki szlaku „niebieskiego” 
* czerwony [[w:Czantoria Wielka|Czantoria Wielka]] - [[w:Soszów Wielki|Soszów]] - [[w:Stożek Wielki (Beskid Śląski)|Stożek]] - [[w:Przełęcz Kubalonka|Kubalonka]] - [[w:Przysłop (polana w Beskidzie Śląskim)|Przysłop]] - [[w:Barania Góra|Barania Góra]] - [[w:Magurka Wiślańska|Magurka Wiślańska]]; dł.: 33 km, czas 9 h,

=== Trasy rowerowe ===
Przez miasto przechodzą następujące trasy rowerowe:
* niebieski szlak rowerowy [[Wiślana Trasa Rowerowa]]
* czerwony szlak rowerowy [[w:Szlak rowerowy 24-c|Czerwona trasa rowerowa nr 24]] (Pętla rowerowa [Euroregion Śląsk Cieszyński|Euroregionu Śląsk Cieszyński]])
* czerwony szlak rowerowy – Główny Karpacki Szlak Rowerowy (621 km)
* [[w:Międzynarodowy Szlak Rowerowy Greenways Kraków – Morawy – Wiedeń|Międzynarodowa Trasa Rowerowa Central European Green-ways]]

=== Inne atrakcje ===
* Xtraining, ul. Sztwiertni 1, tel. 33 8553393, 662681680, www.xtraining.pl
* BC Cross, ul. Fiedorowska 5, tel. 33 8553620, 516168045, www.bccross.pl
* Abstractive, ul. Spacerowa 6, tel. 338552072, 511654260, www.abstractive.pl
* DT Sport, ul. Wyzwolenia 106, tel. 602796743, www.dtsport.pl
* Skizy, ul. Malinka 8, tel. 504285599, www.skizy.pl
* Orfroad: Bukowa Dolina, ul. Bukowa 16b, tel. 607983743, www.offroad-wisla.pl
* Parki linowy Przygoda Park, ul. Kolejowa, tel. 602120429, 509547094,
www.przygodapark.com;
* Park linowy Pasieki, kontakt: BC Cross, ul. Fiedorowska 5, tel. 33 8553620, 516168045 www.bccross.pl
== Imprezy cykliczne ==
Wśród imprez wiślańskich, których nie można przegapić będąc wtedy w Wiśle należy wymienić: 
* Tydzień Kultury Beskidzkiej, 
* FIS Grand Prix w skokach narciarskich, 
* Dni Wisły, 
* Dożynki i Święto Miodu, 
* Piknik Country „Wiślaczek Country”, 
* Letni Festiwal Tańca Piotra Galińskiego, 
* Koncert Orkiestr Dętych, 
* Lato z Filharmonią, 
* Międzynarodowy Konkurs Muzyki i Pieśni im. Stanisława Hadyny, 
* Konkurs na „Najlepsze Beskidzkie Krepliki”, 
* Wisła za połowę i inne.

== Zakwaterowanie ==
* Hotel „Gołębiewski”****, al. ks. bp. Bursche 3, tel. 33 8554500, www.golebiewski.pl
* Hotel „Stok”****, ul. Jawornik 52A, tel 33 8564100, www.hotelstok.pl
* Hotel „Gawra”***, ul. Górnośląska 44, tel. 33 8552392, www.hotelgawra.pl
* Agroturystyka „Maria i Natasza”, ul. Wyzwolenia 46, tel. 33 8552884, www.mariainatasza.pl
* Ośrodek „Karina”, ul. Bukowa 16b, tel. 33 8552470, www.karina.wisla.pl
* Apartamenty Szuflandia, Wańkowska 15 A, tel. 536 200 215,www.szuflandia.wisla.pl
* [https://vislow.pl Vislow Resort], ul. Czarne 3E, 43-460 Wisła, ☏ [[Tel:+48333339700|+48 33 333 97 00]]. Nowoczesny obiekt oferujący apartamenty z aneksami kuchennymi oraz balkonami lub tarasami w otoczeniu Parku Krajobrazowego Beskidu Śląskiego. Do dyspozycji gości pozostaje strefa SPA &amp; Wellness z basenem krytym i naturalnym kąpielowym, restauracja serwująca dania kuchni lokalnej oraz atrakcje dla dzieci. Obiekt jest przyjazny zwierzętom i akceptuje pobyty z psami.

== Wyżywienie ==
* „Gorolsko Izba”, ul. Wyzwolenia 33, tel. 33 8552918, www.gorolskoizba.wisla.pl
* Karczma „Chata Olimpijczyka Jasia i Helenki”, al. ks. bp. Bursche 33, tel. 33 85517: www.olimpijczyk.wisla.pl
* „Stara Karczma”, ul. Stellera 2A, tel. 33 8552105, www.starakarczma.jurgast.pl

{{Użyteczny}}

{{Geo|49°38′50″|18°52′03″}}
{{Jest w|Powiat cieszyński}}
[[Kategoria:Powiat cieszyński]]</text>
      <sha1>4nw2ljd4ewoyy02c32bso25vrbf6klw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ochaby</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5029</id>
    <revision>
      <id>159015</id>
      <parentid>68565</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T17:40:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrzysztofPoplawski</username>
        <id>4279</id>
      </contributor>
      <comment>/* Turystyka */</comment>
      <origin>159015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6785" sha1="szmgg7foh72spp2zwin79q2evteubwl" xml:space="preserve">{{Top-banner|POL Ochaby Stadnina Koni 2 panorama.jpg}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Ochaby
 |nazwa oryginalna =
 |widok            = POL Ochaby Stadnina Koni - Dwór 1.JPG
 |opis             = Dwór na terenie Stadniny Koni
 |herb             = POL Ochaby COA.png
 |mapa             =
 |państwo          = [[Polska]]
 |region           = [[województwo śląskie]]
 |powierzchnia     = 1318
 |wysokość         =
 |lud              = 2016
 |prefiks          = +48 33
 |kod pocztowy     = 43-430
 |www              = www.ochaby.pl
}}
[[Plik:POL Sołectwo Ochaby, Wielkie i Małe.png|thumb|225px|Sołectwo Ochaby: Ochaby Wielkie i Małe]]
[[Plik:POL Ochaby Stadnina Koni 2.JPG|thumb|Stadnina Koni w Ochabach]]
[[Plik:POL Ochaby Stadnina Koni 5.JPG|thumb|Konie w Stadninie Koni (28 marca 2011)]]
[[Plik:POL Ochaby OSP.JPG|thumb|Ochotnicza Straż Pożarna Ochaby]]
[[Plik:POL Ochaby Dawna strażnica obronna 1.JPG|thumb|Dawna strażnica obronna]]
[[Plik:POL Ochaby Przedszkole.JPG|thumb|Przedszkole Publiczne]]
[[Plik:POL Ochaby Zespół Szkół nr 4 (SP nr 5 im. Karola Miarki oraz Gimnazjum nr 5).JPG|thumb|Zespół Szkół nr 4]]
'''Ochaby''' – sołectwo w [[Polska|Polsce]], położone w [[Województwo śląskie|województwie śląskim]], w [[Powiat cieszyński|powiecie cieszyńskim]], w [[w:Skoczów (gmina)|gminie Skoczów]].

Sołectwo tworzą wsie Ochaby Wielkie (914 z 2016 mieszkańców) i Ochaby Małe.
== Informacje ==
Współrzędne geograficzne: 49°51′09″N 18°45′37″E

Wieś leży w historycznych granicach regionu [[Śląsk Cieszyński|Śląska Cieszyńskiego]]. Powierzchnia wynosi 1318 ha a liczba ludności 2016, czyli gęstość zaludnienia wynosi 153 osoby/km².

W latach 1975-1998 miejscowość położona była w dawnym województwie bielskim.

Przez miejscowość przebiega droga krajowa nr 81 (zwana popularnie wiślanką) – o długości ok. 60 km, prowadząca z [[Katowice|Katowic]] od autostrady A4 na węźle z ul. Mikołowską, do skrzyżowania z drogą ekspresową S1 w Harbutowicach koło [[Skoczów|Skoczowa]].

=== Geografia ===
Ochaby leżą w regionie Dolina Górnej Wisły, będącej częścią [[w:Kotlina Oświęcimska|Kotliny Oświęcimskiej]].  Miejscowość położona jest na stosunkowo płaskim terenie o średniej wysokości ok. 260 m n.p.m., powstałym w wyniku erozji lodowcowej oraz rzecznej przepływającej przez miejscowość z południa na północ [[Wisła|Wisły]]. Na południu, w rejonie Kępy Wiślickiej miejscowość sięga do 340 m n.p.m. Od wschodu sąsiaduje z [[Kiczyce|Kiczycami]], od południa z [[Wiślica (województwo śląskie)|Wiślicą]], od zachodu z [[Dębowiec (powiat cieszyński)|Dębowcem]] i [[Pruchna|Pruchną]] a od północy z [[Drogomyśl]]em i na krótkim odcinku z [[Zaborze (powiat cieszyński)|Zaborzem]].

=== Historia ===
Miejscowość po raz pierwszy wzmiankowana została w łacińskim dokumencie „Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis” (''Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego'', spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna) ok. 1305 r.w szeregu wsi zobowiązanych do płacenia dziesięciny biskupstwu we [[Wrocław]]iu, w postaci ''item in Ochabe''. Zapis ten (brak określenia liczby łanów, z których będzie płacony podatek) wskazuje, że wieś była w początkowej fazie powstawania (aczkolwiek układ wsi nie wskazuje aby stało się to na tzw. surowym korzeniu lecz na bazie starszej drobnej osady). 

Pierwotne centrum osadnicze znajdowało się w rejonie obecnego kościoła parafialnego i na północ od niego, na prawym brzegu Wisły. Wieś politycznie znajdowała się wówczas w granicach utworzonego w 1290 r. piastowskiego księstwa cieszyńskiego, będącego od 1327 r. lennem Królestwa Czech, a od 1526 r. w wyniku objęcia tronu czeskiego przez Habsburgów wraz z regionem aż do 1918 r. w monarchii Habsburgów (potocznie w [[Austria|Austrii]]).

Po I wojnie światowej miejscowość jako część Śląska Cieszyńskiego stała się przedmiotem polsko-czechosłowackiego konfliktu granicznego. Ostatecznie Ochaby znalazły się od 1920 r. w granicach II Rzeczypospolitej.

=== Zabytki ===
Na terenie Ochab do wojewódzkiego rejestru zabytków nieruchomych wpisane zostały następujące obiekty:
* [[w:Kościół św. Marcina w Ochabach|Kościół parafialny św. Marcina Biskupa]] z lat 1807-1810, numer rejestru A/319/78 z dnia 5.11.1978 r.
* Strażnica obronna, ob. prywatny dom, 1639/1930 r., numer rejestru A/357/78 z dnia 17.08.1978 r.
* Dwór z XVIII w. na terenie stadniny koni, numer rejestru A/356/78 z dnia 17.08.1978 r.

== Stadnina koni ==
Po II wojnie światowej istniejąca od 1890 r. stadnina koni w pobliskiej Pruchnej została rozbudowana a w Ochabach utworzono nowe gospodarstwo. Stadnina ta stała się w następnych latach jedną z największych na [[Województwo śląskie|Śląsku]] oraz jako jedyna w Polsce hodowała konie rasy anglo-arabskiej typu francuskiego. Obok stadniny znajdował się Ośrodek Sportów Konnych, gdzie trenowali zawodnicy i odbywały się zawody w skokach przez przeszkody. 

Po przemianach ustrojowych w Polsce w 1989 r. stadniny w Pruchnej i Ochabach zostały rozdzielone a ta w Ochabach została własnością Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa (ul. Hodowlana 16, http://www.stadnina-ochaby.com.pl  tel. 33 8533776, 33 8531013). Obecnie część obiektu została zamknięta, gdyż niedaleko powstał Dream Park (ul. Hodowlana 2, http://www.dream-park.pl, tel. 33 8510555) z licznymi atrakcjami. 

W 2012 r. stadnina została sprzedana prywatnemu właścicielowi.

Ochaby Wielkie i Małe są także znane ze stawów i hodowli ryb, głównie karpia. Na miejscu istnieje możliwość nabycia ryb świeżych i wędzonych.

Ochaby Małe współrzędne geograficzne: 49°50′45″N 18°45′48″E 

== Zakwaterowanie ==

* „Na Kamieńcu” Ochaby, 134 tel. 338533458, tel. 8535761
== Wyżywienie ==
* Restauracja „Na Kamieńcu” Ochaby, 134 
* Restauracja Zajazd „Pod Delfinem” Ochaby, 248 tel. 338535643 
== Kompleks rekreacyjno-wypoczynkowy ==
Ośrodek Wypoczynkowy „Marcel” Ochaby, tel. 338533848
== Turystyka ==
* [[Wiślana Trasa Rowerowa]]  ([[Wisła (miasto)|Wisła]] – [[Ustroń]] – [[Skoczów]] - Ochaby Wielkie – Drogomyśl) 
Uwzględnia ona podczas jazdy rowerem poznanie najciekawszych miejsc Wisły, Ustronia, Skoczowa, Ochab Wielkich i Drogomyśla, położonych nad najdłuższą polską rzeką lub w jej bezpośredniej bliskości. Trasa łączy w sobie wiele walorów rekreacyjnych i krajoznawczych, ma charakter dwudniowej wycieczki rowerowej o małej skali trudności.

Strona internetowa: www.infotur.olza.pl

{{Użyteczny}}

{{Geo|49°51′09″|18°47′37″}}
{{Jest w|Powiat cieszyński}}
[[Kategoria:Powiat cieszyński]]</text>
      <sha1>szmgg7foh72spp2zwin79q2evteubwl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Skagen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6901</id>
    <revision>
      <id>159025</id>
      <parentid>143217</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T08:02:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rzuwig</username>
        <id>144</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Usunięto kategorię &quot;Dania&quot;; Dodano kategorię &quot;Jutlandia Północna&quot; za pomocą [[w:pl:Narzędzia/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>159025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1040" sha1="ieknfg6560lrt030huw2hw9mgvqha5g" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Informacje_podstawowe_miasto|nazwa=Skagen
|widok=Daphnesvej, Skagen, 2007 ubt.jpg
|herb=Coat of arms of Skagen.svg
|mapa=Skagen Denmark location map.png
|region=[[Jutlandia Północna]]
|powierzchnia=
|lud=9 000
|prefiks=(+45) 98
|www=http://skagen.dk/
}}
'''Skagen''' – [[Dania|duńskie]] miasto na północnym cyplu Jutlandii, drugi po Esbjerg port rybacki Danii.

==Charakterystyka==

==Dojazd==

===Samolotem===
Najbliższym portem lotniczym jest lotnisko w Aalborg.

===Koleją===
w Skagen znajduje się stacja kolejowa. 

===Samochodem=== 
Do Skagen dociera droga z Frederikshavn.

===Autobusem===

=== Promem ===

==Komunikacja==

==Warto zobaczyć==

==Najbliższe okolice==

==Praca==

==Nauka==

==Zakupy==

==Gastronomia==

==Festiwale, imprezy==

==Nocleg==
* Hotel Strandvejen Apartment 3 
* Skibssmedien Apartments
* Skagen Havn Lejligheder

==Kontakt==

==Bezpieczeństwo==

==Informacje turystyczne==

==Wyjazd==

{{Jest w|Jutlandia Północna}}
{{Zarys}}

{{Atrybucja}}
[[Kategoria:Jutlandia Północna]]</text>
      <sha1>ieknfg6560lrt030huw2hw9mgvqha5g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Marsala</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7236</id>
    <revision>
      <id>159020</id>
      <parentid>89577</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T07:44:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <origin>159020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2010" sha1="gslrleyxovibboqrzwxc4flv4lxh48n" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Marsala
 |nazwa oryginalna = 
 |widok            = Stagnone di Marsala.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Marsala-Stemma.svg
 |mapa             = Positioncitymarsala.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Italy.svg|20px]] [[Włochy]]
 |region           = [[Plik:Flag of Sicily.svg|20px]] [[Sycylia]]
 |powierzchnia     = 243,26
 |wysokość         = 3
 |ludność          = 79 400
 |prefiks          = 0923
 |kod pocztowy     = 91025
 |www              = https://www.comune.marsala.tp.it/it
}}
'''Marsala''' to historyczne miasto portowe w zachodniej części [[Sycylia|Sycylii]] ([[Włochy]]), znane na całym świecie ze swojego wzmacnianego wina Marsala – trunku klasy DOC, którego produkcję rozpoczęto pod koniec XVIII wieku w okolicznym regionie winiarskim. Miasto wzniesiono na starożytnych ruinach Lilybaeum, dawnej twierdzy kartagińskiej; stanowi ono połączenie bogatego dziedzictwa kulturowego i walorów przyrodniczych, obejmując m.in. wyspę [[Mozia]], położoną na terenie [[Rezerwat przyrody Laguny i Wysp Stagnone|Rezerwatu przyrody Laguny i Wysp Stagnone]].

==Charakterystyka==
Miejscowość słynie z wina marsala.

==Dojazd==
===Samolotem===
Najbliższym portem lotniczym jest lotnisko w Trapani.

===Koleją===
Znajduje się tutaj stacja kolejowa. Pociąg regionalny Z Trapani jedzie 25-40 min, a koszt biletu wynosi 3,80 €.

===Samochodem===
Przez Marsalę przebiega droga SS115 Trapani-Mazara del Vallo i SS188 z Salemi.

===Autobusem===

==Komunikacja==

==Warto zobaczyć==

==Najbliższe okolice==

==Praca==

==Nauka==

==Zakupy==

==Gastronomia==

==Festiwale, imprezy==

==Nocleg==
* Hotel Baglio Oneto Resort and Wines 4-gwiazdkowy
* Alloro&amp;Gelsomino 
* Antica Dimora San Girolamo 
* Villa Favorita Hotel e Resort hotel 3-gwiazdkowy

==Kontakt==

==Bezpieczeństwo==

==Informacje turystyczne==

== Gdzie dalej ==

{{Jest w|Prowincja Trapani}}

[[Kategoria:Sycylia]]

{{Zarys}}

{{Atrybucja}}</text>
      <sha1>gslrleyxovibboqrzwxc4flv4lxh48n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>159021</id>
      <parentid>159020</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T07:52:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Charakterystyka */</comment>
      <origin>159021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4708" sha1="2eqisqrrjlo5dhqc7tka91noi0v8gbx" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Marsala
 |nazwa oryginalna = 
 |widok            = Stagnone di Marsala.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Marsala-Stemma.svg
 |mapa             = Positioncitymarsala.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Italy.svg|20px]] [[Włochy]]
 |region           = [[Plik:Flag of Sicily.svg|20px]] [[Sycylia]]
 |powierzchnia     = 243,26
 |wysokość         = 3
 |ludność          = 79 400
 |prefiks          = 0923
 |kod pocztowy     = 91025
 |www              = https://www.comune.marsala.tp.it/it
}}
'''Marsala''' to historyczne miasto portowe w zachodniej części [[Sycylia|Sycylii]] ([[Włochy]]), znane na całym świecie ze swojego wzmacnianego wina Marsala – trunku klasy DOC, którego produkcję rozpoczęto pod koniec XVIII wieku w okolicznym regionie winiarskim. Miasto wzniesiono na starożytnych ruinach Lilybaeum, dawnej twierdzy kartagińskiej; stanowi ono połączenie bogatego dziedzictwa kulturowego i walorów przyrodniczych, obejmując m.in. wyspę [[Mozia]], położoną na terenie [[Rezerwat przyrody Laguny i Wysp Stagnone|Rezerwatu przyrody Laguny i Wysp Stagnone]].

== Charakterystyka ==
[[Plik:Marsala, Sicily. Saline.jpg|thumb|right|300px|Rezerwat przyrody Laguny i Wyspy Stagnone w Marsali]]
Marsala położona jest na jednym z trzech „wierzchołków” [[Sycylia|Sycylii]], tym po zachodniej stronie. Nazywa się go również „Capo Boeo” lub „Capo Lilibeo”.

W 2010 roku liczyło około 80 000 mieszkańców. Zostało założone przez Kartagińczyków i nazwane ''Lilybeo'' („Miasto, które patrzy na Libię”). Zdobyte przez Rzymian podczas pierwszej wojny punickiej, zostało (w rzeczywistości) przemianowane na ''Lilybaeum''. W czasach panowania arabskiego nosiło nazwę Marsala (prawdopodobnie od nazwy ''Marsa Allah'', „przystań Boga”).

Marsala jest domem słynnego wina Marsala, używanego jako deser i w wielu przepisach.

W 1860 roku wylądował tu Giuseppe Garibaldi, dowodząc „Wyprawą Tysiąca”, i rozpoczął podbój Królestwa Obojga Sycylii. Uważa się to za początek zjednoczenia Włoch.

=== Historia ===
Po zniszczeniu bazy kartagińskiej na wyspie [[Mozia]] przez wojska Dionizjusza I z [[Syrakuzy|Syrakuz]], wysiedleńcy założyli na pobliskim kontynencie nową osadę zwaną ''Lilybaion''.

Po pierwszej wojnie punickiej z Rzymianami, którzy podbili [[Sycylia|Sycylię]] od zachodu i drogą morską, ''Lilybaion'' pozostał ostatnim bastionem Kartagińczyków aż do miasta w 241 roku p.n.e. upadło i zostało przemianowane przez Rzymian na ''Lilibeum''. Pod panowaniem Rzymu miasto przeżywało długi okres świetności, aż do najazdów Wandali w V wieku.

Wraz z lądowaniem Arabów Berberów około 827 roku rozpoczął się nowy okres świetności pierwszego islamskiego miasta na [[Sycylia|Sycylii]], obecnie pod nową nazwą Marsala.

Od XI wieku rządy nad miastem przechodziły kolejno w ręce Normanów i Szwabów, a następnie przedstawicieli dynastii Andegawenów i Aragończyków. Także Marsala znalazła się pod panowaniem wielu różnych władców. W celu obrony przed najazdami Saracenów, na decyzję cesarza Karola V port w Punta Alga został zasypany, aby uniemożliwić piratom wpływanie do niego. Niestety, doprowadziło to również do upadku znaczenia Marsali jako portu i ośrodka handlowego.

Wraz z przybyciem Anglika Johna Woodhouse'a, który w 1773 roku założył w Marsali winiarnię i rozpoczął produkcję wysokoprocentowego wina przeznaczonego na eksport, miasto przeżyło kolejny okres świetności.

Marsala ponownie znalazła się w centrum zainteresowania Europy, gdy Giuseppe Garibaldi wylądował tutaj wraz z „Tysiącem” i rozpoczął wraz z „czerwonymi koszulami” podbój Sycylii przeciwko panowaniu Burbonów podczas Risorgimenta, przyczyniając się w ten sposób do włączenia wyspy do zjednoczonych Włoch.

==Dojazd==
===Samolotem===
Najbliższym portem lotniczym jest lotnisko w Trapani.

===Koleją===
Znajduje się tutaj stacja kolejowa. Pociąg regionalny Z Trapani jedzie 25-40 min, a koszt biletu wynosi 3,80 €.

===Samochodem===
Przez Marsalę przebiega droga SS115 Trapani-Mazara del Vallo i SS188 z Salemi.

===Autobusem===

==Komunikacja==

==Warto zobaczyć==

==Najbliższe okolice==

==Praca==

==Nauka==

==Zakupy==

==Gastronomia==

==Festiwale, imprezy==

==Nocleg==
* Hotel Baglio Oneto Resort and Wines 4-gwiazdkowy
* Alloro&amp;Gelsomino 
* Antica Dimora San Girolamo 
* Villa Favorita Hotel e Resort hotel 3-gwiazdkowy

==Kontakt==

==Bezpieczeństwo==

==Informacje turystyczne==

== Gdzie dalej ==

{{Jest w|Prowincja Trapani}}

[[Kategoria:Sycylia]]

{{Zarys}}

{{Atrybucja}}</text>
      <sha1>2eqisqrrjlo5dhqc7tka91noi0v8gbx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>159022</id>
      <parentid>159021</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T07:55:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Historia */</comment>
      <origin>159022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5193" sha1="hs4tpbwl3mnasvi5fww9pocwn218kq0" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Marsala
 |nazwa oryginalna = 
 |widok            = Stagnone di Marsala.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Marsala-Stemma.svg
 |mapa             = Positioncitymarsala.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Italy.svg|20px]] [[Włochy]]
 |region           = [[Plik:Flag of Sicily.svg|20px]] [[Sycylia]]
 |powierzchnia     = 243,26
 |wysokość         = 3
 |ludność          = 79 400
 |prefiks          = 0923
 |kod pocztowy     = 91025
 |www              = https://www.comune.marsala.tp.it/it
}}
'''Marsala''' to historyczne miasto portowe w zachodniej części [[Sycylia|Sycylii]] ([[Włochy]]), znane na całym świecie ze swojego wzmacnianego wina Marsala – trunku klasy DOC, którego produkcję rozpoczęto pod koniec XVIII wieku w okolicznym regionie winiarskim. Miasto wzniesiono na starożytnych ruinach Lilybaeum, dawnej twierdzy kartagińskiej; stanowi ono połączenie bogatego dziedzictwa kulturowego i walorów przyrodniczych, obejmując m.in. wyspę [[Mozia]], położoną na terenie [[Rezerwat przyrody Laguny i Wysp Stagnone|Rezerwatu przyrody Laguny i Wysp Stagnone]].

== Charakterystyka ==
[[Plik:Marsala, Sicily. Saline.jpg|thumb|right|300px|Rezerwat przyrody Laguny i Wyspy Stagnone w Marsali]]
Marsala położona jest na jednym z trzech „wierzchołków” [[Sycylia|Sycylii]], tym po zachodniej stronie. Nazywa się go również „Capo Boeo” lub „Capo Lilibeo”.

W 2010 roku liczyło około 80 000 mieszkańców. Zostało założone przez Kartagińczyków i nazwane ''Lilybeo'' („Miasto, które patrzy na Libię”). Zdobyte przez Rzymian podczas pierwszej wojny punickiej, zostało (w rzeczywistości) przemianowane na ''Lilybaeum''. W czasach panowania arabskiego nosiło nazwę Marsala (prawdopodobnie od nazwy ''Marsa Allah'', „przystań Boga”).

Marsala jest domem słynnego wina Marsala, używanego jako deser i w wielu przepisach.

W 1860 roku wylądował tu Giuseppe Garibaldi, dowodząc „Wyprawą Tysiąca”, i rozpoczął podbój Królestwa Obojga Sycylii. Uważa się to za początek zjednoczenia Włoch.

=== Historia ===
Po zniszczeniu bazy kartagińskiej na wyspie [[Mozia]] przez wojska Dionizjusza I z [[Syrakuzy|Syrakuz]], wysiedleńcy założyli na pobliskim kontynencie nową osadę zwaną ''Lilybaion''.

Po pierwszej wojnie punickiej z Rzymianami, którzy podbili [[Sycylia|Sycylię]] od zachodu i drogą morską, ''Lilybaion'' pozostał ostatnim bastionem Kartagińczyków aż do miasta w 241 roku p.n.e. upadło i zostało przemianowane przez Rzymian na ''Lilibeum''. Pod panowaniem Rzymu miasto przeżywało długi okres świetności, aż do najazdów Wandali w V wieku.

Wraz z lądowaniem Arabów Berberów około 827 roku rozpoczął się nowy okres świetności pierwszego islamskiego miasta na [[Sycylia|Sycylii]], obecnie pod nową nazwą Marsala.

Od XI wieku rządy nad miastem przechodziły kolejno w ręce Normanów i Szwabów, a następnie przedstawicieli dynastii Andegawenów i Aragończyków. Także Marsala znalazła się pod panowaniem wielu różnych władców. W celu obrony przed najazdami Saracenów, na decyzję cesarza Karola V port w Punta Alga został zasypany, aby uniemożliwić piratom wpływanie do niego. Niestety, doprowadziło to również do upadku znaczenia Marsali jako portu i ośrodka handlowego.

Wraz z przybyciem Anglika Johna Woodhouse'a, który w 1773 roku założył w Marsali winiarnię i rozpoczął produkcję wysokoprocentowego wina przeznaczonego na eksport, miasto przeżyło kolejny okres świetności.

Marsala ponownie znalazła się w centrum zainteresowania Europy, gdy Giuseppe Garibaldi wylądował tutaj wraz z „Tysiącem” i rozpoczął wraz z „czerwonymi koszulami” podbój Sycylii przeciwko panowaniu Burbonów podczas Risorgimenta, przyczyniając się w ten sposób do włączenia wyspy do zjednoczonych Włoch.

== Orientacja ==
Historyczne centrum miasta otoczone jest murami miejskimi; Piazza della Repubblica znajduje się w samym sercu wyłączonej z ruchu kołowego głównej ulicy '''Via XI Maggio''', a na południe od placu usytuowane są Palazzo Senatorio oraz katedra.

=== Frakcje ===
* {{Znacznik|'''Strasatti'''|37.7267|12.5148|typ=obszar|url=|kolor=98FB98|treść=}}'''Strasatti'''
* {{Znacznik|'''Terrenove'''|37.6822|12.5725|typ=obszar|url=|kolor=98FB98|treść=}}'''Terrenove'''

==Dojazd==
===Samolotem===
Najbliższym portem lotniczym jest lotnisko w Trapani.

===Koleją===
Znajduje się tutaj stacja kolejowa. Pociąg regionalny Z Trapani jedzie 25-40 min, a koszt biletu wynosi 3,80 €.

===Samochodem===
Przez Marsalę przebiega droga SS115 Trapani-Mazara del Vallo i SS188 z Salemi.

===Autobusem===

==Komunikacja==

==Warto zobaczyć==

==Najbliższe okolice==

==Praca==

==Nauka==

==Zakupy==

==Gastronomia==

==Festiwale, imprezy==

==Nocleg==
* Hotel Baglio Oneto Resort and Wines 4-gwiazdkowy
* Alloro&amp;Gelsomino 
* Antica Dimora San Girolamo 
* Villa Favorita Hotel e Resort hotel 3-gwiazdkowy

==Kontakt==

==Bezpieczeństwo==

==Informacje turystyczne==

== Gdzie dalej ==

{{Jest w|Prowincja Trapani}}

[[Kategoria:Sycylia]]

{{Zarys}}

{{Atrybucja}}</text>
      <sha1>hs4tpbwl3mnasvi5fww9pocwn218kq0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>159039</id>
      <parentid>159022</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T08:20:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Dojazd */</comment>
      <origin>159039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8355" sha1="ocwnne6e3efyv4lz87slh328974xtck" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Marsala
 |nazwa oryginalna = 
 |widok            = Stagnone di Marsala.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Marsala-Stemma.svg
 |mapa             = Positioncitymarsala.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Italy.svg|20px]] [[Włochy]]
 |region           = [[Plik:Flag of Sicily.svg|20px]] [[Sycylia]]
 |powierzchnia     = 243,26
 |wysokość         = 3
 |ludność          = 79 400
 |prefiks          = 0923
 |kod pocztowy     = 91025
 |www              = https://www.comune.marsala.tp.it/it
}}
'''Marsala''' to historyczne miasto portowe w zachodniej części [[Sycylia|Sycylii]] ([[Włochy]]), znane na całym świecie ze swojego wzmacnianego wina Marsala – trunku klasy DOC, którego produkcję rozpoczęto pod koniec XVIII wieku w okolicznym regionie winiarskim. Miasto wzniesiono na starożytnych ruinach Lilybaeum, dawnej twierdzy kartagińskiej; stanowi ono połączenie bogatego dziedzictwa kulturowego i walorów przyrodniczych, obejmując m.in. wyspę [[Mozia]], położoną na terenie [[Rezerwat przyrody Laguny i Wysp Stagnone|Rezerwatu przyrody Laguny i Wysp Stagnone]].

== Charakterystyka ==
[[Plik:Marsala, Sicily. Saline.jpg|thumb|right|300px|Rezerwat przyrody Laguny i Wyspy Stagnone w Marsali]]
Marsala położona jest na jednym z trzech „wierzchołków” [[Sycylia|Sycylii]], tym po zachodniej stronie. Nazywa się go również „Capo Boeo” lub „Capo Lilibeo”.

W 2010 roku liczyło około 80 000 mieszkańców. Zostało założone przez Kartagińczyków i nazwane ''Lilybeo'' („Miasto, które patrzy na Libię”). Zdobyte przez Rzymian podczas pierwszej wojny punickiej, zostało (w rzeczywistości) przemianowane na ''Lilybaeum''. W czasach panowania arabskiego nosiło nazwę Marsala (prawdopodobnie od nazwy ''Marsa Allah'', „przystań Boga”).

Marsala jest domem słynnego wina Marsala, używanego jako deser i w wielu przepisach.

W 1860 roku wylądował tu Giuseppe Garibaldi, dowodząc „Wyprawą Tysiąca”, i rozpoczął podbój Królestwa Obojga Sycylii. Uważa się to za początek zjednoczenia Włoch.

=== Historia ===
Po zniszczeniu bazy kartagińskiej na wyspie [[Mozia]] przez wojska Dionizjusza I z [[Syrakuzy|Syrakuz]], wysiedleńcy założyli na pobliskim kontynencie nową osadę zwaną ''Lilybaion''.

Po pierwszej wojnie punickiej z Rzymianami, którzy podbili [[Sycylia|Sycylię]] od zachodu i drogą morską, ''Lilybaion'' pozostał ostatnim bastionem Kartagińczyków aż do miasta w 241 roku p.n.e. upadło i zostało przemianowane przez Rzymian na ''Lilibeum''. Pod panowaniem Rzymu miasto przeżywało długi okres świetności, aż do najazdów Wandali w V wieku.

Wraz z lądowaniem Arabów Berberów około 827 roku rozpoczął się nowy okres świetności pierwszego islamskiego miasta na [[Sycylia|Sycylii]], obecnie pod nową nazwą Marsala.

Od XI wieku rządy nad miastem przechodziły kolejno w ręce Normanów i Szwabów, a następnie przedstawicieli dynastii Andegawenów i Aragończyków. Także Marsala znalazła się pod panowaniem wielu różnych władców. W celu obrony przed najazdami Saracenów, na decyzję cesarza Karola V port w Punta Alga został zasypany, aby uniemożliwić piratom wpływanie do niego. Niestety, doprowadziło to również do upadku znaczenia Marsali jako portu i ośrodka handlowego.

Wraz z przybyciem Anglika Johna Woodhouse'a, który w 1773 roku założył w Marsali winiarnię i rozpoczął produkcję wysokoprocentowego wina przeznaczonego na eksport, miasto przeżyło kolejny okres świetności.

Marsala ponownie znalazła się w centrum zainteresowania Europy, gdy Giuseppe Garibaldi wylądował tutaj wraz z „Tysiącem” i rozpoczął wraz z „czerwonymi koszulami” podbój Sycylii przeciwko panowaniu Burbonów podczas Risorgimenta, przyczyniając się w ten sposób do włączenia wyspy do zjednoczonych Włoch.

== Orientacja ==
Historyczne centrum miasta otoczone jest murami miejskimi; Piazza della Repubblica znajduje się w samym sercu wyłączonej z ruchu kołowego głównej ulicy '''Via XI Maggio''', a na południe od placu usytuowane są Palazzo Senatorio oraz katedra.

=== Frakcje ===
* {{Znacznik|'''Strasatti'''|37.7267|12.5148|typ=obszar|url=|kolor=98FB98|treść=}}'''Strasatti'''
* {{Znacznik|'''Terrenove'''|37.6822|12.5725|typ=obszar|url=|kolor=98FB98|treść=}}'''Terrenove'''

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
{{Znacznik|Port lotniczy Trapani - Birgi|37.911944|12.493333|typ=transport}}'''Lotnisko Trapani - Birgi''' ({{IATA|TPS}}) oddalone jest o 20 km. Loty z [[Mediolan]]u i [[Rzym]]u odbywają się codziennie. Tania linia lotnicza Ryanair obsługuje loty z/do [[Malta|Malty]] i wielu ważnych miast europejskich. Na lotnisku istnieje możliwość wypożyczenia samochodu.

=== Koleją ===
[[Plik:Trenitalia 6683237.jpg|thumb|Stacja Marsala]]
* {{Znacznik|Stacja Marsala|37.793161 |12.44317 |typ=transport}}'''Stacja Marsala'''. Główna stacja kolejowa miasta. Codziennie kursuje tu kilka pociągów lokalnych z [[Palermo]]. Podróż trwa około 3 godzin i 10 minut. 
* {{Znacznik|Stacja Spagnuola|37.836294 |12.477175 |typ=transport}}'''Stacja Spagnuola'''. Stacja ta umożliwia dojazd do [[Mozia|Mozii]] i rezerwatu Stagnone. 
* {{Znacznik|Stacja Mozia-Birgi|37.884945 |12.499129 |typ=transport}}'''Stacja Mozia-Birgi'''. Stacja ta umożliwia dojazd do [[Mozia|Mozii]] i rezerwatu Stagnone. 
* {{Znacznik|Stacja Petrosino-Strasatti|37.725397 |12.509337 |typ=transport}}'''Stacja Petrosino-Strasatti'''. 
* {{Znacznik|Stacja Terrenove|37.748618 |12.48067 |typ=transport}}'''Stacja Terrenove'''.

=== Samochodem ===
Samochodem do Marsali można dojechać z [[Palermo]] autostradą [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]]/[[Plik:Autostrada A29dir Italia.png|25px]] [[Palermo]] – [[Trapani]], a następnie w [[Trapani]] kierując się na południe dojeżdża się do [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]] Sud Occidentale Sicula. Alternatywą jest trasa [[Plik:Strada Provinciale 21 Italia.svg|30px]], która biegnie blisko wybrzeża (wzdłuż solnisk ze słynnymi wiatrakami).

Tuż za nią znajduje się droga z [[Palermo]] do Marsali, biegnąca autostradą [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]] do [[Alcamo]] na południe i kończąca się tuż przed [[Mazara del Vallo]]. Stamtąd jedziesz dalej drogą [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]] w kierunku zachodnim, następnie pozostaje szerszy odcinek drogi wiejskiej do pokonania w obu wariantach. Droga [[Plik:Strada_Statale_118_Italia.svg|30px]] (zlokalizowana w pobliżu autostrady [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]]) z [[Salemi]] wybiera tę, która prowadzi w głębi lądu i choć jest widokowa i sugestywna, oznacza stratę czasu i stresu.

Z [[Mesyna|Messyny]] (port promowy) lub [[Katania|Katanii]] najłatwiej jest dojechać przez [[Palermo]]; z [[Syrakuzy|Syrakuz]] i miast południowych ([[Gela]], [[Agrygent|Agrigento]]) najlepiej skorzystać z południowej drogi nadmorskiej [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]], która biegnie wzdłuż całego południowego wybrzeża [[Sycylia|Sycylii]] od [[Syrakuzy|Syrakuz]] do Marsali.

=== Autobusem ===
Połączenia autobusowe są obsługiwane przez wiele firm, takich jak [https://www.segesta.it/ Segesta] czy AST (Azienda Siciliana Trasporti), oferujących regularne kursy między [[Palermo]], [[Trapani]] a Marsalą. Z Palermo autobusy firmy [https://www.autoservizisalemi.it/ Autoservizi Salemi] kursują co dwie lub trzy godziny, przy czym ostatni odjazd ma miejsce o godzinie 17:30. {{Znacznik|Dworzec autobusowy|37.7966626|12.4351997|typ=transport}}'''Dworzec autobusowy''' znajduje się w centrum miasta.

=== Statkiem ===
{{Znacznik|Port w Marsali|37.790685 |12.437793 |typ=transport}}'''Port w Marsali'''. W sezonie letnim połączenia na [[Wyspy Egadzkie]] obsługuje firma [https://www.libertylines.it/ Liberty Lines].

==Komunikacja==

==Warto zobaczyć==

==Najbliższe okolice==

==Praca==

==Nauka==

==Zakupy==

==Gastronomia==

==Festiwale, imprezy==

==Nocleg==
* Hotel Baglio Oneto Resort and Wines 4-gwiazdkowy
* Alloro&amp;Gelsomino 
* Antica Dimora San Girolamo 
* Villa Favorita Hotel e Resort hotel 3-gwiazdkowy

==Kontakt==

==Bezpieczeństwo==

==Informacje turystyczne==

== Gdzie dalej ==

{{Jest w|Prowincja Trapani}}

[[Kategoria:Sycylia]]

{{Zarys}}

{{Atrybucja}}</text>
      <sha1>ocwnne6e3efyv4lz87slh328974xtck</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>159040</id>
      <parentid>159039</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T08:34:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Komunikacja */</comment>
      <origin>159040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9177" sha1="bo5yibiqgtm5uejfkst4qflfiu5naga" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Marsala
 |nazwa oryginalna = 
 |widok            = Stagnone di Marsala.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Marsala-Stemma.svg
 |mapa             = Positioncitymarsala.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Italy.svg|20px]] [[Włochy]]
 |region           = [[Plik:Flag of Sicily.svg|20px]] [[Sycylia]]
 |powierzchnia     = 243,26
 |wysokość         = 3
 |ludność          = 79 400
 |prefiks          = 0923
 |kod pocztowy     = 91025
 |www              = https://www.comune.marsala.tp.it/it
}}
'''Marsala''' to historyczne miasto portowe w zachodniej części [[Sycylia|Sycylii]] ([[Włochy]]), znane na całym świecie ze swojego wzmacnianego wina Marsala – trunku klasy DOC, którego produkcję rozpoczęto pod koniec XVIII wieku w okolicznym regionie winiarskim. Miasto wzniesiono na starożytnych ruinach Lilybaeum, dawnej twierdzy kartagińskiej; stanowi ono połączenie bogatego dziedzictwa kulturowego i walorów przyrodniczych, obejmując m.in. wyspę [[Mozia]], położoną na terenie [[Rezerwat przyrody Laguny i Wysp Stagnone|Rezerwatu przyrody Laguny i Wysp Stagnone]].

== Charakterystyka ==
[[Plik:Marsala, Sicily. Saline.jpg|thumb|right|300px|Rezerwat przyrody Laguny i Wyspy Stagnone w Marsali]]
Marsala położona jest na jednym z trzech „wierzchołków” [[Sycylia|Sycylii]], tym po zachodniej stronie. Nazywa się go również „Capo Boeo” lub „Capo Lilibeo”.

W 2010 roku liczyło około 80 000 mieszkańców. Zostało założone przez Kartagińczyków i nazwane ''Lilybeo'' („Miasto, które patrzy na Libię”). Zdobyte przez Rzymian podczas pierwszej wojny punickiej, zostało (w rzeczywistości) przemianowane na ''Lilybaeum''. W czasach panowania arabskiego nosiło nazwę Marsala (prawdopodobnie od nazwy ''Marsa Allah'', „przystań Boga”).

Marsala jest domem słynnego wina Marsala, używanego jako deser i w wielu przepisach.

W 1860 roku wylądował tu Giuseppe Garibaldi, dowodząc „Wyprawą Tysiąca”, i rozpoczął podbój Królestwa Obojga Sycylii. Uważa się to za początek zjednoczenia Włoch.

=== Historia ===
Po zniszczeniu bazy kartagińskiej na wyspie [[Mozia]] przez wojska Dionizjusza I z [[Syrakuzy|Syrakuz]], wysiedleńcy założyli na pobliskim kontynencie nową osadę zwaną ''Lilybaion''.

Po pierwszej wojnie punickiej z Rzymianami, którzy podbili [[Sycylia|Sycylię]] od zachodu i drogą morską, ''Lilybaion'' pozostał ostatnim bastionem Kartagińczyków aż do miasta w 241 roku p.n.e. upadło i zostało przemianowane przez Rzymian na ''Lilibeum''. Pod panowaniem Rzymu miasto przeżywało długi okres świetności, aż do najazdów Wandali w V wieku.

Wraz z lądowaniem Arabów Berberów około 827 roku rozpoczął się nowy okres świetności pierwszego islamskiego miasta na [[Sycylia|Sycylii]], obecnie pod nową nazwą Marsala.

Od XI wieku rządy nad miastem przechodziły kolejno w ręce Normanów i Szwabów, a następnie przedstawicieli dynastii Andegawenów i Aragończyków. Także Marsala znalazła się pod panowaniem wielu różnych władców. W celu obrony przed najazdami Saracenów, na decyzję cesarza Karola V port w Punta Alga został zasypany, aby uniemożliwić piratom wpływanie do niego. Niestety, doprowadziło to również do upadku znaczenia Marsali jako portu i ośrodka handlowego.

Wraz z przybyciem Anglika Johna Woodhouse'a, który w 1773 roku założył w Marsali winiarnię i rozpoczął produkcję wysokoprocentowego wina przeznaczonego na eksport, miasto przeżyło kolejny okres świetności.

Marsala ponownie znalazła się w centrum zainteresowania Europy, gdy Giuseppe Garibaldi wylądował tutaj wraz z „Tysiącem” i rozpoczął wraz z „czerwonymi koszulami” podbój Sycylii przeciwko panowaniu Burbonów podczas Risorgimenta, przyczyniając się w ten sposób do włączenia wyspy do zjednoczonych Włoch.

== Orientacja ==
Historyczne centrum miasta otoczone jest murami miejskimi; Piazza della Repubblica znajduje się w samym sercu wyłączonej z ruchu kołowego głównej ulicy '''Via XI Maggio''', a na południe od placu usytuowane są Palazzo Senatorio oraz katedra.

=== Frakcje ===
* {{Znacznik|'''Strasatti'''|37.7267|12.5148|typ=obszar|url=|kolor=98FB98|treść=}}'''Strasatti'''
* {{Znacznik|'''Terrenove'''|37.6822|12.5725|typ=obszar|url=|kolor=98FB98|treść=}}'''Terrenove'''

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
{{Znacznik|Port lotniczy Trapani - Birgi|37.911944|12.493333|typ=transport}}'''Lotnisko Trapani - Birgi''' ({{IATA|TPS}}) oddalone jest o 20 km. Loty z [[Mediolan]]u i [[Rzym]]u odbywają się codziennie. Tania linia lotnicza Ryanair obsługuje loty z/do [[Malta|Malty]] i wielu ważnych miast europejskich. Na lotnisku istnieje możliwość wypożyczenia samochodu.

=== Koleją ===
[[Plik:Trenitalia 6683237.jpg|thumb|Stacja Marsala]]
* {{Znacznik|Stacja Marsala|37.793161 |12.44317 |typ=transport}}'''Stacja Marsala'''. Główna stacja kolejowa miasta. Codziennie kursuje tu kilka pociągów lokalnych z [[Palermo]]. Podróż trwa około 3 godzin i 10 minut. 
* {{Znacznik|Stacja Spagnuola|37.836294 |12.477175 |typ=transport}}'''Stacja Spagnuola'''. Stacja ta umożliwia dojazd do [[Mozia|Mozii]] i rezerwatu Stagnone. 
* {{Znacznik|Stacja Mozia-Birgi|37.884945 |12.499129 |typ=transport}}'''Stacja Mozia-Birgi'''. Stacja ta umożliwia dojazd do [[Mozia|Mozii]] i rezerwatu Stagnone. 
* {{Znacznik|Stacja Petrosino-Strasatti|37.725397 |12.509337 |typ=transport}}'''Stacja Petrosino-Strasatti'''. 
* {{Znacznik|Stacja Terrenove|37.748618 |12.48067 |typ=transport}}'''Stacja Terrenove'''.

=== Samochodem ===
Samochodem do Marsali można dojechać z [[Palermo]] autostradą [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]]/[[Plik:Autostrada A29dir Italia.png|25px]] [[Palermo]] – [[Trapani]], a następnie w [[Trapani]] kierując się na południe dojeżdża się do [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]] Sud Occidentale Sicula. Alternatywą jest trasa [[Plik:Strada Provinciale 21 Italia.svg|30px]], która biegnie blisko wybrzeża (wzdłuż solnisk ze słynnymi wiatrakami).

Tuż za nią znajduje się droga z [[Palermo]] do Marsali, biegnąca autostradą [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]] do [[Alcamo]] na południe i kończąca się tuż przed [[Mazara del Vallo]]. Stamtąd jedziesz dalej drogą [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]] w kierunku zachodnim, następnie pozostaje szerszy odcinek drogi wiejskiej do pokonania w obu wariantach. Droga [[Plik:Strada_Statale_118_Italia.svg|30px]] (zlokalizowana w pobliżu autostrady [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]]) z [[Salemi]] wybiera tę, która prowadzi w głębi lądu i choć jest widokowa i sugestywna, oznacza stratę czasu i stresu.

Z [[Mesyna|Messyny]] (port promowy) lub [[Katania|Katanii]] najłatwiej jest dojechać przez [[Palermo]]; z [[Syrakuzy|Syrakuz]] i miast południowych ([[Gela]], [[Agrygent|Agrigento]]) najlepiej skorzystać z południowej drogi nadmorskiej [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]], która biegnie wzdłuż całego południowego wybrzeża [[Sycylia|Sycylii]] od [[Syrakuzy|Syrakuz]] do Marsali.

=== Autobusem ===
Połączenia autobusowe są obsługiwane przez wiele firm, takich jak [https://www.segesta.it/ Segesta] czy AST (Azienda Siciliana Trasporti), oferujących regularne kursy między [[Palermo]], [[Trapani]] a Marsalą. Z Palermo autobusy firmy [https://www.autoservizisalemi.it/ Autoservizi Salemi] kursują co dwie lub trzy godziny, przy czym ostatni odjazd ma miejsce o godzinie 17:30. {{Znacznik|Dworzec autobusowy|37.7966626|12.4351997|typ=transport}}'''Dworzec autobusowy''' znajduje się w centrum miasta.

=== Statkiem ===
{{Znacznik|Port w Marsali|37.790685 |12.437793 |typ=transport}}'''Port w Marsali'''. W sezonie letnim połączenia na [[Wyspy Egadzkie]] obsługuje firma [https://www.libertylines.it/ Liberty Lines].

== Komunikacja ==
{{mapa|37.7999|12.4345|zoom=14|szerokość=400|wysokość=400|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar,metro,praca}}
Centrum miasta jest niewielkie i najlepiej zwiedzać je pieszo.

=== Samochodem ===
{{Znacznik|'''Parking przy Porta Nuova'''|37.8011021 |12.4308070 |typ=parking|url=|kolor=00FF00|treść=}}'''Parking przy Porta Nuova'''. bezpłatny. W strategicznym miejscu, blisko centrum i terenów archeologicznych.

=== Rowerem ===
W pobliżu wybrzeża Marsali znajduje się ścieżka rowerowa, która pozwala pojechać w stronę [[Mozia|Mozii]] (choć jest kilkukilometrowy odcinek, na którym jej nie ma). W pobliżu [[Mozia|Mozii]] znajduje się kolejna ścieżka rowerowa, również samodzielna, bardzo przyjemna do jazdy.

==Warto zobaczyć==

==Najbliższe okolice==

==Praca==

==Nauka==

==Zakupy==

==Gastronomia==

==Festiwale, imprezy==

==Nocleg==
* Hotel Baglio Oneto Resort and Wines 4-gwiazdkowy
* Alloro&amp;Gelsomino 
* Antica Dimora San Girolamo 
* Villa Favorita Hotel e Resort hotel 3-gwiazdkowy

==Kontakt==

==Bezpieczeństwo==

==Informacje turystyczne==

== Gdzie dalej ==

{{Jest w|Prowincja Trapani}}

[[Kategoria:Sycylia]]

{{Zarys}}

{{Atrybucja}}</text>
      <sha1>bo5yibiqgtm5uejfkst4qflfiu5naga</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>159041</id>
      <parentid>159040</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T08:50:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Warto zobaczyć */</comment>
      <origin>159041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12217" sha1="lwce7ljfj3h5gkktt25jwpzbcrgt6lf" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Marsala
 |nazwa oryginalna = 
 |widok            = Stagnone di Marsala.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Marsala-Stemma.svg
 |mapa             = Positioncitymarsala.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Italy.svg|20px]] [[Włochy]]
 |region           = [[Plik:Flag of Sicily.svg|20px]] [[Sycylia]]
 |powierzchnia     = 243,26
 |wysokość         = 3
 |ludność          = 79 400
 |prefiks          = 0923
 |kod pocztowy     = 91025
 |www              = https://www.comune.marsala.tp.it/it
}}
'''Marsala''' to historyczne miasto portowe w zachodniej części [[Sycylia|Sycylii]] ([[Włochy]]), znane na całym świecie ze swojego wzmacnianego wina Marsala – trunku klasy DOC, którego produkcję rozpoczęto pod koniec XVIII wieku w okolicznym regionie winiarskim. Miasto wzniesiono na starożytnych ruinach Lilybaeum, dawnej twierdzy kartagińskiej; stanowi ono połączenie bogatego dziedzictwa kulturowego i walorów przyrodniczych, obejmując m.in. wyspę [[Mozia]], położoną na terenie [[Rezerwat przyrody Laguny i Wysp Stagnone|Rezerwatu przyrody Laguny i Wysp Stagnone]].

== Charakterystyka ==
[[Plik:Marsala, Sicily. Saline.jpg|thumb|right|300px|Rezerwat przyrody Laguny i Wyspy Stagnone w Marsali]]
Marsala położona jest na jednym z trzech „wierzchołków” [[Sycylia|Sycylii]], tym po zachodniej stronie. Nazywa się go również „Capo Boeo” lub „Capo Lilibeo”.

W 2010 roku liczyło około 80 000 mieszkańców. Zostało założone przez Kartagińczyków i nazwane ''Lilybeo'' („Miasto, które patrzy na Libię”). Zdobyte przez Rzymian podczas pierwszej wojny punickiej, zostało (w rzeczywistości) przemianowane na ''Lilybaeum''. W czasach panowania arabskiego nosiło nazwę Marsala (prawdopodobnie od nazwy ''Marsa Allah'', „przystań Boga”).

Marsala jest domem słynnego wina Marsala, używanego jako deser i w wielu przepisach.

W 1860 roku wylądował tu Giuseppe Garibaldi, dowodząc „Wyprawą Tysiąca”, i rozpoczął podbój Królestwa Obojga Sycylii. Uważa się to za początek zjednoczenia Włoch.

=== Historia ===
Po zniszczeniu bazy kartagińskiej na wyspie [[Mozia]] przez wojska Dionizjusza I z [[Syrakuzy|Syrakuz]], wysiedleńcy założyli na pobliskim kontynencie nową osadę zwaną ''Lilybaion''.

Po pierwszej wojnie punickiej z Rzymianami, którzy podbili [[Sycylia|Sycylię]] od zachodu i drogą morską, ''Lilybaion'' pozostał ostatnim bastionem Kartagińczyków aż do miasta w 241 roku p.n.e. upadło i zostało przemianowane przez Rzymian na ''Lilibeum''. Pod panowaniem Rzymu miasto przeżywało długi okres świetności, aż do najazdów Wandali w V wieku.

Wraz z lądowaniem Arabów Berberów około 827 roku rozpoczął się nowy okres świetności pierwszego islamskiego miasta na [[Sycylia|Sycylii]], obecnie pod nową nazwą Marsala.

Od XI wieku rządy nad miastem przechodziły kolejno w ręce Normanów i Szwabów, a następnie przedstawicieli dynastii Andegawenów i Aragończyków. Także Marsala znalazła się pod panowaniem wielu różnych władców. W celu obrony przed najazdami Saracenów, na decyzję cesarza Karola V port w Punta Alga został zasypany, aby uniemożliwić piratom wpływanie do niego. Niestety, doprowadziło to również do upadku znaczenia Marsali jako portu i ośrodka handlowego.

Wraz z przybyciem Anglika Johna Woodhouse'a, który w 1773 roku założył w Marsali winiarnię i rozpoczął produkcję wysokoprocentowego wina przeznaczonego na eksport, miasto przeżyło kolejny okres świetności.

Marsala ponownie znalazła się w centrum zainteresowania Europy, gdy Giuseppe Garibaldi wylądował tutaj wraz z „Tysiącem” i rozpoczął wraz z „czerwonymi koszulami” podbój Sycylii przeciwko panowaniu Burbonów podczas Risorgimenta, przyczyniając się w ten sposób do włączenia wyspy do zjednoczonych Włoch.

== Orientacja ==
Historyczne centrum miasta otoczone jest murami miejskimi; Piazza della Repubblica znajduje się w samym sercu wyłączonej z ruchu kołowego głównej ulicy '''Via XI Maggio''', a na południe od placu usytuowane są Palazzo Senatorio oraz katedra.

=== Frakcje ===
* {{Znacznik|'''Strasatti'''|37.7267|12.5148|typ=obszar|url=|kolor=98FB98|treść=}}'''Strasatti'''
* {{Znacznik|'''Terrenove'''|37.6822|12.5725|typ=obszar|url=|kolor=98FB98|treść=}}'''Terrenove'''

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
{{Znacznik|Port lotniczy Trapani - Birgi|37.911944|12.493333|typ=transport}}'''Lotnisko Trapani - Birgi''' ({{IATA|TPS}}) oddalone jest o 20 km. Loty z [[Mediolan]]u i [[Rzym]]u odbywają się codziennie. Tania linia lotnicza Ryanair obsługuje loty z/do [[Malta|Malty]] i wielu ważnych miast europejskich. Na lotnisku istnieje możliwość wypożyczenia samochodu.

=== Koleją ===
[[Plik:Trenitalia 6683237.jpg|thumb|Stacja Marsala]]
* {{Znacznik|Stacja Marsala|37.793161 |12.44317 |typ=transport}}'''Stacja Marsala'''. Główna stacja kolejowa miasta. Codziennie kursuje tu kilka pociągów lokalnych z [[Palermo]]. Podróż trwa około 3 godzin i 10 minut. 
* {{Znacznik|Stacja Spagnuola|37.836294 |12.477175 |typ=transport}}'''Stacja Spagnuola'''. Stacja ta umożliwia dojazd do [[Mozia|Mozii]] i rezerwatu Stagnone. 
* {{Znacznik|Stacja Mozia-Birgi|37.884945 |12.499129 |typ=transport}}'''Stacja Mozia-Birgi'''. Stacja ta umożliwia dojazd do [[Mozia|Mozii]] i rezerwatu Stagnone. 
* {{Znacznik|Stacja Petrosino-Strasatti|37.725397 |12.509337 |typ=transport}}'''Stacja Petrosino-Strasatti'''. 
* {{Znacznik|Stacja Terrenove|37.748618 |12.48067 |typ=transport}}'''Stacja Terrenove'''.

=== Samochodem ===
Samochodem do Marsali można dojechać z [[Palermo]] autostradą [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]]/[[Plik:Autostrada A29dir Italia.png|25px]] [[Palermo]] – [[Trapani]], a następnie w [[Trapani]] kierując się na południe dojeżdża się do [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]] Sud Occidentale Sicula. Alternatywą jest trasa [[Plik:Strada Provinciale 21 Italia.svg|30px]], która biegnie blisko wybrzeża (wzdłuż solnisk ze słynnymi wiatrakami).

Tuż za nią znajduje się droga z [[Palermo]] do Marsali, biegnąca autostradą [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]] do [[Alcamo]] na południe i kończąca się tuż przed [[Mazara del Vallo]]. Stamtąd jedziesz dalej drogą [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]] w kierunku zachodnim, następnie pozostaje szerszy odcinek drogi wiejskiej do pokonania w obu wariantach. Droga [[Plik:Strada_Statale_118_Italia.svg|30px]] (zlokalizowana w pobliżu autostrady [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]]) z [[Salemi]] wybiera tę, która prowadzi w głębi lądu i choć jest widokowa i sugestywna, oznacza stratę czasu i stresu.

Z [[Mesyna|Messyny]] (port promowy) lub [[Katania|Katanii]] najłatwiej jest dojechać przez [[Palermo]]; z [[Syrakuzy|Syrakuz]] i miast południowych ([[Gela]], [[Agrygent|Agrigento]]) najlepiej skorzystać z południowej drogi nadmorskiej [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]], która biegnie wzdłuż całego południowego wybrzeża [[Sycylia|Sycylii]] od [[Syrakuzy|Syrakuz]] do Marsali.

=== Autobusem ===
Połączenia autobusowe są obsługiwane przez wiele firm, takich jak [https://www.segesta.it/ Segesta] czy AST (Azienda Siciliana Trasporti), oferujących regularne kursy między [[Palermo]], [[Trapani]] a Marsalą. Z Palermo autobusy firmy [https://www.autoservizisalemi.it/ Autoservizi Salemi] kursują co dwie lub trzy godziny, przy czym ostatni odjazd ma miejsce o godzinie 17:30. {{Znacznik|Dworzec autobusowy|37.7966626|12.4351997|typ=transport}}'''Dworzec autobusowy''' znajduje się w centrum miasta.

=== Statkiem ===
{{Znacznik|Port w Marsali|37.790685 |12.437793 |typ=transport}}'''Port w Marsali'''. W sezonie letnim połączenia na [[Wyspy Egadzkie]] obsługuje firma [https://www.libertylines.it/ Liberty Lines].

== Komunikacja ==
{{mapa|37.7999|12.4345|zoom=14|szerokość=400|wysokość=400|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar,metro,praca}}
Centrum miasta jest niewielkie i najlepiej zwiedzać je pieszo.

=== Samochodem ===
{{Znacznik|'''Parking przy Porta Nuova'''|37.8011021 |12.4308070 |typ=parking|url=|kolor=00FF00|treść=}}'''Parking przy Porta Nuova'''. bezpłatny. W strategicznym miejscu, blisko centrum i terenów archeologicznych.

=== Rowerem ===
W pobliżu wybrzeża Marsali znajduje się ścieżka rowerowa, która pozwala pojechać w stronę [[Mozia|Mozii]] (choć jest kilkukilometrowy odcinek, na którym jej nie ma). W pobliżu [[Mozia|Mozii]] znajduje się kolejna ścieżka rowerowa, również samodzielna, bardzo przyjemna do jazdy.

== Warto zobaczyć ==
=== Budynki sakralne ===
[[Plik:Chiesa Madre di Marsala - panoramio.jpg|thumb|Katedra w Marsali]]
* {{zobacz
| name=[https://chiesamadremarsala.eu/ Katedra w Marsali] | alt=Duomo di San Tommaso di Canterbury | url= | adres= | lat=37.799093| long=12.434317| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwotny kościół normański, pod wezwaniem angielskiego świętego Tomasza z Canterbury (znanego również jako Tomasz Becket), został oddany do użytku około 1176 roku. W 1607 roku podjęto decyzję o budowie nowej katedry na istniejących fundamentach, jednak prace nad *Chiesa Madre* (kościołem głównym) czy też *Duomo* przeciągały się przez stulecia. Fasada utrzymana jest w stylu barokowym; kopułę wzniesiono w 1827 roku, lecz w 1893 roku uległa ona zawaleniu, co nastąpiło po długotrwałych obawach o stabilność konstrukcji. Nabożeństwa wznowiono w 1930 roku pod tymczasowym zadaszeniem ochronnym, jednak dopiero po II wojnie światowej – w 1947 roku – podjęto na nowo prace planistyczne; ostatecznie kopułę wzniesiono w 1951 roku, a kościół oddano do użytku w jego docelowym kształcie.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół św. Józefa | alt=Chiesa di San Giuseppe | url= | adres=Piazza della Repubblica | lat=37.799684 | long=12.434415 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Barokowy kościół pochodzi z XVI wieku i został powiększony około 1700 roku.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-del-purgatorio.JPG|thumb|Chiesa del Purgatorio|left]]
* {{zobacz
| name=Chiesa del Purgatorio | alt= | url= | adres= | lat=37.79908 | long=12.43363 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół, konsekrowany w 1601 roku, ma klasyczny plan z kopułą na skrzyżowaniu dróg i pięknie odrestaurowaną barokową fasadą z dwiema bocznymi wieżami.
}}
[[File:Santa Maria Addolorata (Marsala) 03.jpg|thumb|Kościół Matki Bożej Bolesnej]]
* {{zobacz
| name=Kościół Matki Bożej Bolesnej | alt=Chiesa Maria SS. Addolorata | url= | adres= | lat=37.797969| long=12.433366| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Legenda głosi, że w 1691 roku rycerz, który schronił się pod łukiem Bramy Morskiej, przeżył uderzenie pioruna, gdy ujrzał posąg Madonny. Na tym miejscu zbudowano kościół Matki Bożej Gromu lub Błyskawicy. W roku, w którym zakon sióstr SS Addolorata otrzymał pozwolenie na przejęcie kościoła, w 1790 roku został on odnowiony z neoklasycystyczną fasadą i przyjął obecną nazwę.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół S. Antoniego | alt=Chiesa di S. Antonino | url= | adres= | lat=37.798503 | long=12.43548 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół został zbudowany w wyniku cudu. Zdarzyło się, że w 1565 roku kilkoro dzieci rzuciło kamieniami w ścianę, która się otworzyła i ukazał się obraz Maryi. Kościół otrzymał więc nazwę Chiesa S. Maria dei Miracoli i dopiero później otrzymał imię S. Antonino.
}}

==Najbliższe okolice==

==Praca==

==Nauka==

==Zakupy==

==Gastronomia==

==Festiwale, imprezy==

==Nocleg==
* Hotel Baglio Oneto Resort and Wines 4-gwiazdkowy
* Alloro&amp;Gelsomino 
* Antica Dimora San Girolamo 
* Villa Favorita Hotel e Resort hotel 3-gwiazdkowy

==Kontakt==

==Bezpieczeństwo==

==Informacje turystyczne==

== Gdzie dalej ==

{{Jest w|Prowincja Trapani}}

[[Kategoria:Sycylia]]

{{Zarys}}

{{Atrybucja}}</text>
      <sha1>lwce7ljfj3h5gkktt25jwpzbcrgt6lf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>159042</id>
      <parentid>159041</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T09:00:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Budynki sakralne */</comment>
      <origin>159042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15698" sha1="i44gncfqc3d55rlcuolg7drhjobifll" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Marsala
 |nazwa oryginalna = 
 |widok            = Stagnone di Marsala.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Marsala-Stemma.svg
 |mapa             = Positioncitymarsala.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Italy.svg|20px]] [[Włochy]]
 |region           = [[Plik:Flag of Sicily.svg|20px]] [[Sycylia]]
 |powierzchnia     = 243,26
 |wysokość         = 3
 |ludność          = 79 400
 |prefiks          = 0923
 |kod pocztowy     = 91025
 |www              = https://www.comune.marsala.tp.it/it
}}
'''Marsala''' to historyczne miasto portowe w zachodniej części [[Sycylia|Sycylii]] ([[Włochy]]), znane na całym świecie ze swojego wzmacnianego wina Marsala – trunku klasy DOC, którego produkcję rozpoczęto pod koniec XVIII wieku w okolicznym regionie winiarskim. Miasto wzniesiono na starożytnych ruinach Lilybaeum, dawnej twierdzy kartagińskiej; stanowi ono połączenie bogatego dziedzictwa kulturowego i walorów przyrodniczych, obejmując m.in. wyspę [[Mozia]], położoną na terenie [[Rezerwat przyrody Laguny i Wysp Stagnone|Rezerwatu przyrody Laguny i Wysp Stagnone]].

== Charakterystyka ==
[[Plik:Marsala, Sicily. Saline.jpg|thumb|right|300px|Rezerwat przyrody Laguny i Wyspy Stagnone w Marsali]]
Marsala położona jest na jednym z trzech „wierzchołków” [[Sycylia|Sycylii]], tym po zachodniej stronie. Nazywa się go również „Capo Boeo” lub „Capo Lilibeo”.

W 2010 roku liczyło około 80 000 mieszkańców. Zostało założone przez Kartagińczyków i nazwane ''Lilybeo'' („Miasto, które patrzy na Libię”). Zdobyte przez Rzymian podczas pierwszej wojny punickiej, zostało (w rzeczywistości) przemianowane na ''Lilybaeum''. W czasach panowania arabskiego nosiło nazwę Marsala (prawdopodobnie od nazwy ''Marsa Allah'', „przystań Boga”).

Marsala jest domem słynnego wina Marsala, używanego jako deser i w wielu przepisach.

W 1860 roku wylądował tu Giuseppe Garibaldi, dowodząc „Wyprawą Tysiąca”, i rozpoczął podbój Królestwa Obojga Sycylii. Uważa się to za początek zjednoczenia Włoch.

=== Historia ===
Po zniszczeniu bazy kartagińskiej na wyspie [[Mozia]] przez wojska Dionizjusza I z [[Syrakuzy|Syrakuz]], wysiedleńcy założyli na pobliskim kontynencie nową osadę zwaną ''Lilybaion''.

Po pierwszej wojnie punickiej z Rzymianami, którzy podbili [[Sycylia|Sycylię]] od zachodu i drogą morską, ''Lilybaion'' pozostał ostatnim bastionem Kartagińczyków aż do miasta w 241 roku p.n.e. upadło i zostało przemianowane przez Rzymian na ''Lilibeum''. Pod panowaniem Rzymu miasto przeżywało długi okres świetności, aż do najazdów Wandali w V wieku.

Wraz z lądowaniem Arabów Berberów około 827 roku rozpoczął się nowy okres świetności pierwszego islamskiego miasta na [[Sycylia|Sycylii]], obecnie pod nową nazwą Marsala.

Od XI wieku rządy nad miastem przechodziły kolejno w ręce Normanów i Szwabów, a następnie przedstawicieli dynastii Andegawenów i Aragończyków. Także Marsala znalazła się pod panowaniem wielu różnych władców. W celu obrony przed najazdami Saracenów, na decyzję cesarza Karola V port w Punta Alga został zasypany, aby uniemożliwić piratom wpływanie do niego. Niestety, doprowadziło to również do upadku znaczenia Marsali jako portu i ośrodka handlowego.

Wraz z przybyciem Anglika Johna Woodhouse'a, który w 1773 roku założył w Marsali winiarnię i rozpoczął produkcję wysokoprocentowego wina przeznaczonego na eksport, miasto przeżyło kolejny okres świetności.

Marsala ponownie znalazła się w centrum zainteresowania Europy, gdy Giuseppe Garibaldi wylądował tutaj wraz z „Tysiącem” i rozpoczął wraz z „czerwonymi koszulami” podbój Sycylii przeciwko panowaniu Burbonów podczas Risorgimenta, przyczyniając się w ten sposób do włączenia wyspy do zjednoczonych Włoch.

== Orientacja ==
Historyczne centrum miasta otoczone jest murami miejskimi; Piazza della Repubblica znajduje się w samym sercu wyłączonej z ruchu kołowego głównej ulicy '''Via XI Maggio''', a na południe od placu usytuowane są Palazzo Senatorio oraz katedra.

=== Frakcje ===
* {{Znacznik|'''Strasatti'''|37.7267|12.5148|typ=obszar|url=|kolor=98FB98|treść=}}'''Strasatti'''
* {{Znacznik|'''Terrenove'''|37.6822|12.5725|typ=obszar|url=|kolor=98FB98|treść=}}'''Terrenove'''

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
{{Znacznik|Port lotniczy Trapani - Birgi|37.911944|12.493333|typ=transport}}'''Lotnisko Trapani - Birgi''' ({{IATA|TPS}}) oddalone jest o 20 km. Loty z [[Mediolan]]u i [[Rzym]]u odbywają się codziennie. Tania linia lotnicza Ryanair obsługuje loty z/do [[Malta|Malty]] i wielu ważnych miast europejskich. Na lotnisku istnieje możliwość wypożyczenia samochodu.

=== Koleją ===
[[Plik:Trenitalia 6683237.jpg|thumb|Stacja Marsala]]
* {{Znacznik|Stacja Marsala|37.793161 |12.44317 |typ=transport}}'''Stacja Marsala'''. Główna stacja kolejowa miasta. Codziennie kursuje tu kilka pociągów lokalnych z [[Palermo]]. Podróż trwa około 3 godzin i 10 minut. 
* {{Znacznik|Stacja Spagnuola|37.836294 |12.477175 |typ=transport}}'''Stacja Spagnuola'''. Stacja ta umożliwia dojazd do [[Mozia|Mozii]] i rezerwatu Stagnone. 
* {{Znacznik|Stacja Mozia-Birgi|37.884945 |12.499129 |typ=transport}}'''Stacja Mozia-Birgi'''. Stacja ta umożliwia dojazd do [[Mozia|Mozii]] i rezerwatu Stagnone. 
* {{Znacznik|Stacja Petrosino-Strasatti|37.725397 |12.509337 |typ=transport}}'''Stacja Petrosino-Strasatti'''. 
* {{Znacznik|Stacja Terrenove|37.748618 |12.48067 |typ=transport}}'''Stacja Terrenove'''.

=== Samochodem ===
Samochodem do Marsali można dojechać z [[Palermo]] autostradą [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]]/[[Plik:Autostrada A29dir Italia.png|25px]] [[Palermo]] – [[Trapani]], a następnie w [[Trapani]] kierując się na południe dojeżdża się do [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]] Sud Occidentale Sicula. Alternatywą jest trasa [[Plik:Strada Provinciale 21 Italia.svg|30px]], która biegnie blisko wybrzeża (wzdłuż solnisk ze słynnymi wiatrakami).

Tuż za nią znajduje się droga z [[Palermo]] do Marsali, biegnąca autostradą [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]] do [[Alcamo]] na południe i kończąca się tuż przed [[Mazara del Vallo]]. Stamtąd jedziesz dalej drogą [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]] w kierunku zachodnim, następnie pozostaje szerszy odcinek drogi wiejskiej do pokonania w obu wariantach. Droga [[Plik:Strada_Statale_118_Italia.svg|30px]] (zlokalizowana w pobliżu autostrady [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]]) z [[Salemi]] wybiera tę, która prowadzi w głębi lądu i choć jest widokowa i sugestywna, oznacza stratę czasu i stresu.

Z [[Mesyna|Messyny]] (port promowy) lub [[Katania|Katanii]] najłatwiej jest dojechać przez [[Palermo]]; z [[Syrakuzy|Syrakuz]] i miast południowych ([[Gela]], [[Agrygent|Agrigento]]) najlepiej skorzystać z południowej drogi nadmorskiej [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]], która biegnie wzdłuż całego południowego wybrzeża [[Sycylia|Sycylii]] od [[Syrakuzy|Syrakuz]] do Marsali.

=== Autobusem ===
Połączenia autobusowe są obsługiwane przez wiele firm, takich jak [https://www.segesta.it/ Segesta] czy AST (Azienda Siciliana Trasporti), oferujących regularne kursy między [[Palermo]], [[Trapani]] a Marsalą. Z Palermo autobusy firmy [https://www.autoservizisalemi.it/ Autoservizi Salemi] kursują co dwie lub trzy godziny, przy czym ostatni odjazd ma miejsce o godzinie 17:30. {{Znacznik|Dworzec autobusowy|37.7966626|12.4351997|typ=transport}}'''Dworzec autobusowy''' znajduje się w centrum miasta.

=== Statkiem ===
{{Znacznik|Port w Marsali|37.790685 |12.437793 |typ=transport}}'''Port w Marsali'''. W sezonie letnim połączenia na [[Wyspy Egadzkie]] obsługuje firma [https://www.libertylines.it/ Liberty Lines].

== Komunikacja ==
{{mapa|37.7999|12.4345|zoom=14|szerokość=400|wysokość=400|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar,metro,praca}}
Centrum miasta jest niewielkie i najlepiej zwiedzać je pieszo.

=== Samochodem ===
{{Znacznik|'''Parking przy Porta Nuova'''|37.8011021 |12.4308070 |typ=parking|url=|kolor=00FF00|treść=}}'''Parking przy Porta Nuova'''. bezpłatny. W strategicznym miejscu, blisko centrum i terenów archeologicznych.

=== Rowerem ===
W pobliżu wybrzeża Marsali znajduje się ścieżka rowerowa, która pozwala pojechać w stronę [[Mozia|Mozii]] (choć jest kilkukilometrowy odcinek, na którym jej nie ma). W pobliżu [[Mozia|Mozii]] znajduje się kolejna ścieżka rowerowa, również samodzielna, bardzo przyjemna do jazdy.

== Warto zobaczyć ==
=== Budynki sakralne ===
[[Plik:Chiesa Madre di Marsala - panoramio.jpg|thumb|Katedra w Marsali]]
* {{zobacz
| name=[https://chiesamadremarsala.eu/ Katedra w Marsali] | alt=Duomo di San Tommaso di Canterbury | url= | adres= | lat=37.799093| long=12.434317| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwotny kościół normański, pod wezwaniem angielskiego świętego Tomasza z Canterbury (znanego również jako Tomasz Becket), został oddany do użytku około 1176 roku. W 1607 roku podjęto decyzję o budowie nowej katedry na istniejących fundamentach, jednak prace nad *Chiesa Madre* (kościołem głównym) czy też *Duomo* przeciągały się przez stulecia. Fasada utrzymana jest w stylu barokowym; kopułę wzniesiono w 1827 roku, lecz w 1893 roku uległa ona zawaleniu, co nastąpiło po długotrwałych obawach o stabilność konstrukcji. Nabożeństwa wznowiono w 1930 roku pod tymczasowym zadaszeniem ochronnym, jednak dopiero po II wojnie światowej – w 1947 roku – podjęto na nowo prace planistyczne; ostatecznie kopułę wzniesiono w 1951 roku, a kościół oddano do użytku w jego docelowym kształcie.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół św. Józefa | alt=Chiesa di San Giuseppe | url= | adres=Piazza della Repubblica | lat=37.799684 | long=12.434415 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Barokowy kościół pochodzi z XVI wieku i został powiększony około 1700 roku.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-del-purgatorio.JPG|thumb|Chiesa del Purgatorio|left]]
* {{zobacz
| name=Chiesa del Purgatorio | alt= | url= | adres= | lat=37.79908 | long=12.43363 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół, konsekrowany w 1601 roku, ma klasyczny plan z kopułą na skrzyżowaniu dróg i pięknie odrestaurowaną barokową fasadą z dwiema bocznymi wieżami.
}}
[[File:Santa Maria Addolorata (Marsala) 03.jpg|thumb|Kościół Matki Bożej Bolesnej]]
* {{zobacz
| name=Kościół Matki Bożej Bolesnej | alt=Chiesa Maria SS. Addolorata | url= | adres= | lat=37.797969| long=12.433366| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Legenda głosi, że w 1691 roku rycerz, który schronił się pod łukiem Bramy Morskiej, przeżył uderzenie pioruna, gdy ujrzał posąg Madonny. Na tym miejscu zbudowano kościół Matki Bożej Gromu lub Błyskawicy. W roku, w którym zakon sióstr SS Addolorata otrzymał pozwolenie na przejęcie kościoła, w 1790 roku został on odnowiony z neoklasycystyczną fasadą i przyjął obecną nazwę.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół S. Antoniego | alt=Chiesa di S. Antonino | url= | adres= | lat=37.798503 | long=12.43548 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół został zbudowany w wyniku cudu. Zdarzyło się, że w 1565 roku kilkoro dzieci rzuciło kamieniami w ścianę, która się otworzyła i ukazał się obraz Maryi. Kościół otrzymał więc nazwę Chiesa S. Maria dei Miracoli i dopiero później otrzymał imię S. Antonino.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-di-san-matteo.JPG|thumb|left|Kościół św. Mateusza]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Mateusza | alt=Chiesa di S. Matteo | url= | adres= | lat=37.799247 | long=12.437878 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jednonawowy kościół z 1330 roku zbudowany jest prawdopodobnie na pozostałościach pogańskiej świątyni Neptuna i został odnowiony w 2000 roku.
}}
* {{zobacz
| name=Sanktuarium Marii Santissima della Cava | alt=Santuario di Maria Santissima della Cava | url= | adres= | lat=37.753437| long=12.504028| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Legenda głosi, że w 1514 roku Matka Boża ukazała się księdzu, ten zaczął kopać we wskazanym miejscu i w 1518 roku odnaleziono figurę Madonny (z ok. VIII w.). Na miejscu zbudowano kościół, którego wzniesienia uległy nieodwracalnemu zniszczeniu w wyniku nalotu w 1943 r., pozostał jedynie kościół skalny i część podziemnych pomieszczeń.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół św. Anny | alt=Chiesa di Sant'Anna | url= | adres= | lat=37.80191| long=12.436382| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół z XVII w. Skromna fasada budynku podzielona jest na dwa rzędy: w dolnej części prosty otwór z okrągłym łukiem: w drugim rzędzie, oddzielonym od pierwszego podwójną ramą, otwiera się okno. Elewację wieńczy mikstilinearna rama. Jednonawowa świątynia, ozdobiona XVIII-wiecznymi sztukateriami, posiada nad wejściem niewielki chór i sklepienie kolebkowe z lunetami odpowiadającymi oknom. W absydzie, niegdyś oddzielonej od holu dwiema zakrzywionymi balustradami z mieszanego marmuru (XVIII w.), obecnie przesuniętymi na bok, znajduje się malowany szklany ołtarz, w którym umieszczono skromną figurę św. Anny, zakupioną w 1903 r. przez miejscową damę i podarowaną kościołowi.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-di-s-francesco-d-assisi.JPG|thumb|Kościół św. Franciszka]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Franciszka | alt=Chiesa di S.Francesco | url= | adres= | lat=37.803119 | long=12.434267 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jednonawowy kościół klasztoru franciszkanów z 1334 roku został zbudowany w XVIII wieku. Odnowiony przez architekta z Trapani Giovanniego Biagio Amico. Szpital San Biagio znajduje się tuż obok.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-dell-itriella.JPG|thumb|left|Kościół Santa Maria dell'Itria]]
* {{zobacz
| name=Kościół Santa Maria dell'Itria | alt=Chiesa di Santa Maria dell'Itria | url= | adres=Piazza Sant'Agostino | lat=37.797677| long=12.442115| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół stoi nad jaskinią, w której czczony jest święty obraz Madonny dell'Itria z VIII wieku, namalowany na płótnie, przedstawiający Maryję z rękami skierowanymi do góry z Dzieciątkiem opartym na piersi, podtrzymywanym przez dwóch pustelników. Fasada kościoła ma wyraźnie barokowy charakter: portal wejściowy z dwiema skręconymi kolumnami na wysokich cokołach po obu stronach, podtrzymującymi połamany barokowy tympanon. Wnętrze utrzymane jest w stylu neoklasycystycznym, jest jednonawowe, z ołtarzem głównym i mniejszymi ołtarzami bocznymi po bokach nawy. Dach budynku ma kształt beczki z lunetami.
W sąsiedztwie kościoła Itria i klasztoru ojców augustianów znajduje się obszar archeologiczny Niccolini, w którym znajdują się katakumby.
}}

==Najbliższe okolice==

==Praca==

==Nauka==

==Zakupy==

==Gastronomia==

==Festiwale, imprezy==

==Nocleg==
* Hotel Baglio Oneto Resort and Wines 4-gwiazdkowy
* Alloro&amp;Gelsomino 
* Antica Dimora San Girolamo 
* Villa Favorita Hotel e Resort hotel 3-gwiazdkowy

==Kontakt==

==Bezpieczeństwo==

==Informacje turystyczne==

== Gdzie dalej ==

{{Jest w|Prowincja Trapani}}

[[Kategoria:Sycylia]]

{{Zarys}}

{{Atrybucja}}</text>
      <sha1>i44gncfqc3d55rlcuolg7drhjobifll</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>159043</id>
      <parentid>159042</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T09:08:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Budynki sakralne */</comment>
      <origin>159043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18239" sha1="gfob1os6fcekb4poj1f2nx80ihgm3yb" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Marsala
 |nazwa oryginalna = 
 |widok            = Stagnone di Marsala.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Marsala-Stemma.svg
 |mapa             = Positioncitymarsala.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Italy.svg|20px]] [[Włochy]]
 |region           = [[Plik:Flag of Sicily.svg|20px]] [[Sycylia]]
 |powierzchnia     = 243,26
 |wysokość         = 3
 |ludność          = 79 400
 |prefiks          = 0923
 |kod pocztowy     = 91025
 |www              = https://www.comune.marsala.tp.it/it
}}
'''Marsala''' to historyczne miasto portowe w zachodniej części [[Sycylia|Sycylii]] ([[Włochy]]), znane na całym świecie ze swojego wzmacnianego wina Marsala – trunku klasy DOC, którego produkcję rozpoczęto pod koniec XVIII wieku w okolicznym regionie winiarskim. Miasto wzniesiono na starożytnych ruinach Lilybaeum, dawnej twierdzy kartagińskiej; stanowi ono połączenie bogatego dziedzictwa kulturowego i walorów przyrodniczych, obejmując m.in. wyspę [[Mozia]], położoną na terenie [[Rezerwat przyrody Laguny i Wysp Stagnone|Rezerwatu przyrody Laguny i Wysp Stagnone]].

== Charakterystyka ==
[[Plik:Marsala, Sicily. Saline.jpg|thumb|right|300px|Rezerwat przyrody Laguny i Wyspy Stagnone w Marsali]]
Marsala położona jest na jednym z trzech „wierzchołków” [[Sycylia|Sycylii]], tym po zachodniej stronie. Nazywa się go również „Capo Boeo” lub „Capo Lilibeo”.

W 2010 roku liczyło około 80 000 mieszkańców. Zostało założone przez Kartagińczyków i nazwane ''Lilybeo'' („Miasto, które patrzy na Libię”). Zdobyte przez Rzymian podczas pierwszej wojny punickiej, zostało (w rzeczywistości) przemianowane na ''Lilybaeum''. W czasach panowania arabskiego nosiło nazwę Marsala (prawdopodobnie od nazwy ''Marsa Allah'', „przystań Boga”).

Marsala jest domem słynnego wina Marsala, używanego jako deser i w wielu przepisach.

W 1860 roku wylądował tu Giuseppe Garibaldi, dowodząc „Wyprawą Tysiąca”, i rozpoczął podbój Królestwa Obojga Sycylii. Uważa się to za początek zjednoczenia Włoch.

=== Historia ===
Po zniszczeniu bazy kartagińskiej na wyspie [[Mozia]] przez wojska Dionizjusza I z [[Syrakuzy|Syrakuz]], wysiedleńcy założyli na pobliskim kontynencie nową osadę zwaną ''Lilybaion''.

Po pierwszej wojnie punickiej z Rzymianami, którzy podbili [[Sycylia|Sycylię]] od zachodu i drogą morską, ''Lilybaion'' pozostał ostatnim bastionem Kartagińczyków aż do miasta w 241 roku p.n.e. upadło i zostało przemianowane przez Rzymian na ''Lilibeum''. Pod panowaniem Rzymu miasto przeżywało długi okres świetności, aż do najazdów Wandali w V wieku.

Wraz z lądowaniem Arabów Berberów około 827 roku rozpoczął się nowy okres świetności pierwszego islamskiego miasta na [[Sycylia|Sycylii]], obecnie pod nową nazwą Marsala.

Od XI wieku rządy nad miastem przechodziły kolejno w ręce Normanów i Szwabów, a następnie przedstawicieli dynastii Andegawenów i Aragończyków. Także Marsala znalazła się pod panowaniem wielu różnych władców. W celu obrony przed najazdami Saracenów, na decyzję cesarza Karola V port w Punta Alga został zasypany, aby uniemożliwić piratom wpływanie do niego. Niestety, doprowadziło to również do upadku znaczenia Marsali jako portu i ośrodka handlowego.

Wraz z przybyciem Anglika Johna Woodhouse'a, który w 1773 roku założył w Marsali winiarnię i rozpoczął produkcję wysokoprocentowego wina przeznaczonego na eksport, miasto przeżyło kolejny okres świetności.

Marsala ponownie znalazła się w centrum zainteresowania Europy, gdy Giuseppe Garibaldi wylądował tutaj wraz z „Tysiącem” i rozpoczął wraz z „czerwonymi koszulami” podbój Sycylii przeciwko panowaniu Burbonów podczas Risorgimenta, przyczyniając się w ten sposób do włączenia wyspy do zjednoczonych Włoch.

== Orientacja ==
Historyczne centrum miasta otoczone jest murami miejskimi; Piazza della Repubblica znajduje się w samym sercu wyłączonej z ruchu kołowego głównej ulicy '''Via XI Maggio''', a na południe od placu usytuowane są Palazzo Senatorio oraz katedra.

=== Frakcje ===
* {{Znacznik|'''Strasatti'''|37.7267|12.5148|typ=obszar|url=|kolor=98FB98|treść=}}'''Strasatti'''
* {{Znacznik|'''Terrenove'''|37.6822|12.5725|typ=obszar|url=|kolor=98FB98|treść=}}'''Terrenove'''

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
{{Znacznik|Port lotniczy Trapani - Birgi|37.911944|12.493333|typ=transport}}'''Lotnisko Trapani - Birgi''' ({{IATA|TPS}}) oddalone jest o 20 km. Loty z [[Mediolan]]u i [[Rzym]]u odbywają się codziennie. Tania linia lotnicza Ryanair obsługuje loty z/do [[Malta|Malty]] i wielu ważnych miast europejskich. Na lotnisku istnieje możliwość wypożyczenia samochodu.

=== Koleją ===
[[Plik:Trenitalia 6683237.jpg|thumb|Stacja Marsala]]
* {{Znacznik|Stacja Marsala|37.793161 |12.44317 |typ=transport}}'''Stacja Marsala'''. Główna stacja kolejowa miasta. Codziennie kursuje tu kilka pociągów lokalnych z [[Palermo]]. Podróż trwa około 3 godzin i 10 minut. 
* {{Znacznik|Stacja Spagnuola|37.836294 |12.477175 |typ=transport}}'''Stacja Spagnuola'''. Stacja ta umożliwia dojazd do [[Mozia|Mozii]] i rezerwatu Stagnone. 
* {{Znacznik|Stacja Mozia-Birgi|37.884945 |12.499129 |typ=transport}}'''Stacja Mozia-Birgi'''. Stacja ta umożliwia dojazd do [[Mozia|Mozii]] i rezerwatu Stagnone. 
* {{Znacznik|Stacja Petrosino-Strasatti|37.725397 |12.509337 |typ=transport}}'''Stacja Petrosino-Strasatti'''. 
* {{Znacznik|Stacja Terrenove|37.748618 |12.48067 |typ=transport}}'''Stacja Terrenove'''.

=== Samochodem ===
Samochodem do Marsali można dojechać z [[Palermo]] autostradą [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]]/[[Plik:Autostrada A29dir Italia.png|25px]] [[Palermo]] – [[Trapani]], a następnie w [[Trapani]] kierując się na południe dojeżdża się do [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]] Sud Occidentale Sicula. Alternatywą jest trasa [[Plik:Strada Provinciale 21 Italia.svg|30px]], która biegnie blisko wybrzeża (wzdłuż solnisk ze słynnymi wiatrakami).

Tuż za nią znajduje się droga z [[Palermo]] do Marsali, biegnąca autostradą [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]] do [[Alcamo]] na południe i kończąca się tuż przed [[Mazara del Vallo]]. Stamtąd jedziesz dalej drogą [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]] w kierunku zachodnim, następnie pozostaje szerszy odcinek drogi wiejskiej do pokonania w obu wariantach. Droga [[Plik:Strada_Statale_118_Italia.svg|30px]] (zlokalizowana w pobliżu autostrady [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]]) z [[Salemi]] wybiera tę, która prowadzi w głębi lądu i choć jest widokowa i sugestywna, oznacza stratę czasu i stresu.

Z [[Mesyna|Messyny]] (port promowy) lub [[Katania|Katanii]] najłatwiej jest dojechać przez [[Palermo]]; z [[Syrakuzy|Syrakuz]] i miast południowych ([[Gela]], [[Agrygent|Agrigento]]) najlepiej skorzystać z południowej drogi nadmorskiej [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]], która biegnie wzdłuż całego południowego wybrzeża [[Sycylia|Sycylii]] od [[Syrakuzy|Syrakuz]] do Marsali.

=== Autobusem ===
Połączenia autobusowe są obsługiwane przez wiele firm, takich jak [https://www.segesta.it/ Segesta] czy AST (Azienda Siciliana Trasporti), oferujących regularne kursy między [[Palermo]], [[Trapani]] a Marsalą. Z Palermo autobusy firmy [https://www.autoservizisalemi.it/ Autoservizi Salemi] kursują co dwie lub trzy godziny, przy czym ostatni odjazd ma miejsce o godzinie 17:30. {{Znacznik|Dworzec autobusowy|37.7966626|12.4351997|typ=transport}}'''Dworzec autobusowy''' znajduje się w centrum miasta.

=== Statkiem ===
{{Znacznik|Port w Marsali|37.790685 |12.437793 |typ=transport}}'''Port w Marsali'''. W sezonie letnim połączenia na [[Wyspy Egadzkie]] obsługuje firma [https://www.libertylines.it/ Liberty Lines].

== Komunikacja ==
{{mapa|37.7999|12.4345|zoom=14|szerokość=400|wysokość=400|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar,metro,praca}}
Centrum miasta jest niewielkie i najlepiej zwiedzać je pieszo.

=== Samochodem ===
{{Znacznik|'''Parking przy Porta Nuova'''|37.8011021 |12.4308070 |typ=parking|url=|kolor=00FF00|treść=}}'''Parking przy Porta Nuova'''. bezpłatny. W strategicznym miejscu, blisko centrum i terenów archeologicznych.

=== Rowerem ===
W pobliżu wybrzeża Marsali znajduje się ścieżka rowerowa, która pozwala pojechać w stronę [[Mozia|Mozii]] (choć jest kilkukilometrowy odcinek, na którym jej nie ma). W pobliżu [[Mozia|Mozii]] znajduje się kolejna ścieżka rowerowa, również samodzielna, bardzo przyjemna do jazdy.

== Warto zobaczyć ==
=== Budynki sakralne ===
[[Plik:Chiesa Madre di Marsala - panoramio.jpg|thumb|Katedra w Marsali]]
* {{zobacz
| name=[https://chiesamadremarsala.eu/ Katedra w Marsali] | alt=Duomo di San Tommaso di Canterbury | url= | adres= | lat=37.799093| long=12.434317| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwotny kościół normański, pod wezwaniem angielskiego świętego Tomasza z Canterbury (znanego również jako Tomasz Becket), został oddany do użytku około 1176 roku. W 1607 roku podjęto decyzję o budowie nowej katedry na istniejących fundamentach, jednak prace nad *Chiesa Madre* (kościołem głównym) czy też *Duomo* przeciągały się przez stulecia. Fasada utrzymana jest w stylu barokowym; kopułę wzniesiono w 1827 roku, lecz w 1893 roku uległa ona zawaleniu, co nastąpiło po długotrwałych obawach o stabilność konstrukcji. Nabożeństwa wznowiono w 1930 roku pod tymczasowym zadaszeniem ochronnym, jednak dopiero po II wojnie światowej – w 1947 roku – podjęto na nowo prace planistyczne; ostatecznie kopułę wzniesiono w 1951 roku, a kościół oddano do użytku w jego docelowym kształcie.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół św. Józefa | alt=Chiesa di San Giuseppe | url= | adres=Piazza della Repubblica | lat=37.799684 | long=12.434415 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Barokowy kościół pochodzi z XVI wieku i został powiększony około 1700 roku.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-del-purgatorio.JPG|thumb|Chiesa del Purgatorio|left]]
* {{zobacz
| name=Chiesa del Purgatorio | alt= | url= | adres= | lat=37.79908 | long=12.43363 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół, konsekrowany w 1601 roku, ma klasyczny plan z kopułą na skrzyżowaniu dróg i pięknie odrestaurowaną barokową fasadą z dwiema bocznymi wieżami.
}}
[[File:Santa Maria Addolorata (Marsala) 03.jpg|thumb|Kościół Matki Bożej Bolesnej]]
* {{zobacz
| name=Kościół Matki Bożej Bolesnej | alt=Chiesa Maria SS. Addolorata | url= | adres= | lat=37.797969| long=12.433366| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Legenda głosi, że w 1691 roku rycerz, który schronił się pod łukiem Bramy Morskiej, przeżył uderzenie pioruna, gdy ujrzał posąg Madonny. Na tym miejscu zbudowano kościół Matki Bożej Gromu lub Błyskawicy. W roku, w którym zakon sióstr SS Addolorata otrzymał pozwolenie na przejęcie kościoła, w 1790 roku został on odnowiony z neoklasycystyczną fasadą i przyjął obecną nazwę.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół S. Antoniego | alt=Chiesa di S. Antonino | url= | adres= | lat=37.798503 | long=12.43548 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół został zbudowany w wyniku cudu. Zdarzyło się, że w 1565 roku kilkoro dzieci rzuciło kamieniami w ścianę, która się otworzyła i ukazał się obraz Maryi. Kościół otrzymał więc nazwę Chiesa S. Maria dei Miracoli i dopiero później otrzymał imię S. Antonino.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-di-san-matteo.JPG|thumb|left|Kościół św. Mateusza]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Mateusza | alt=Chiesa di S. Matteo | url= | adres= | lat=37.799247 | long=12.437878 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jednonawowy kościół z 1330 roku zbudowany jest prawdopodobnie na pozostałościach pogańskiej świątyni Neptuna i został odnowiony w 2000 roku.
}}
* {{zobacz
| name=Sanktuarium Marii Santissima della Cava | alt=Santuario di Maria Santissima della Cava | url= | adres= | lat=37.753437| long=12.504028| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Legenda głosi, że w 1514 roku Matka Boża ukazała się księdzu, ten zaczął kopać we wskazanym miejscu i w 1518 roku odnaleziono figurę Madonny (z ok. VIII w.). Na miejscu zbudowano kościół, którego wzniesienia uległy nieodwracalnemu zniszczeniu w wyniku nalotu w 1943 r., pozostał jedynie kościół skalny i część podziemnych pomieszczeń.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół św. Anny | alt=Chiesa di Sant'Anna | url= | adres= | lat=37.80191| long=12.436382| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół z XVII w. Skromna fasada budynku podzielona jest na dwa rzędy: w dolnej części prosty otwór z okrągłym łukiem: w drugim rzędzie, oddzielonym od pierwszego podwójną ramą, otwiera się okno. Elewację wieńczy mikstilinearna rama. Jednonawowa świątynia, ozdobiona XVIII-wiecznymi sztukateriami, posiada nad wejściem niewielki chór i sklepienie kolebkowe z lunetami odpowiadającymi oknom. W absydzie, niegdyś oddzielonej od holu dwiema zakrzywionymi balustradami z mieszanego marmuru (XVIII w.), obecnie przesuniętymi na bok, znajduje się malowany szklany ołtarz, w którym umieszczono skromną figurę św. Anny, zakupioną w 1903 r. przez miejscową damę i podarowaną kościołowi.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-di-s-francesco-d-assisi.JPG|thumb|Kościół św. Franciszka]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Franciszka | alt=Chiesa di S.Francesco | url= | adres= | lat=37.803119 | long=12.434267 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jednonawowy kościół klasztoru franciszkanów z 1334 roku został zbudowany w XVIII wieku. Odnowiony przez architekta z Trapani Giovanniego Biagio Amico. Szpital San Biagio znajduje się tuż obok.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-dell-itriella.JPG|thumb|left|Kościół Santa Maria dell'Itria]]
* {{zobacz
| name=Kościół Santa Maria dell'Itria | alt=Chiesa di Santa Maria dell'Itria | url= | adres=Piazza Sant'Agostino | lat=37.797677| long=12.442115| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół stoi nad jaskinią, w której czczony jest święty obraz Madonny dell'Itria z VIII wieku, namalowany na płótnie, przedstawiający Maryję z rękami skierowanymi do góry z Dzieciątkiem opartym na piersi, podtrzymywanym przez dwóch pustelników. Fasada kościoła ma wyraźnie barokowy charakter: portal wejściowy z dwiema skręconymi kolumnami na wysokich cokołach po obu stronach, podtrzymującymi połamany barokowy tympanon. Wnętrze utrzymane jest w stylu neoklasycystycznym, jest jednonawowe, z ołtarzem głównym i mniejszymi ołtarzami bocznymi po bokach nawy. Dach budynku ma kształt beczki z lunetami. W sąsiedztwie kościoła Itria i klasztoru ojców augustianów znajduje się obszar archeologiczny Niccolini, w którym znajdują się katakumby.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-s-giovanni-battista.JPG|thumb|Kościół św. Jana Chrzciciela]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Jana Chrzciciela | alt=Chiesa di S. Giovanni Battista | url= | adres= | lat=37.800714| long=12.428277| wskazówki=poza murami miasta
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=wt.-pt. 9:00-13:00 (Jaskinia Sybilli). Niewielki kościółek z XII i XIII wieku został odbudowany po zniszczeniu w 1576 roku. Został zbudowany nad jaskinią, być może już w 397 roku p.n.e. i chronił Kartagińczyków, którzy uciekli z Mozii. Jaskinia była później miejscem działalności Sybilli z Cumana lub Siculi, o której mówi się, że jest tu również pochowana. Jaskinia ze źródłem prawdopodobnie już w czasach wczesnochrześcijańskich służyła jako chrzcielnica, w niszy znajduje się także alabastrowy posąg Jana Chrzciciela.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół Santo Stefano | alt=Chiesa di Santo Stefano | url= | adres=via Frisella | lat=37.801443 | long=12.433903 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół jest częścią zespołu klasztornego zbudowanego w latach 1603-1607 na miejscu dawnej rezydencji szlacheckiej rodziny Ferro, prawdopodobnie siedziby starożytnych rzymskich pretorów – gdzie miał przebywać także Poncjusz Piłat – wykorzystywanej później przez Saracenów jako siedziba rządu. W XVI wieku teren nabył handlarz zbożem Stefano Frisella, który zasmucony faktem braku męskiego potomka założył klasztor dla swojej córki Franceski, wykluczonej ze względu na mieszczańskie pochodzenie z bardziej prestiżowego klasztoru San Pietro, który wraz z klasztorem San Girolamo przyjmował wyłącznie szlacheckie dziewczęta. Frisella powierzyła klasztor augustianom bosym, Francesca została mianowana przeoryszą. W jednonawowym kościele znajdują się ozdobne sztukaterie autorstwa rzeźbiarza z Marsali Vincenzo Giglio, inspirowane stylem Giacomo Serpotty. Dziś w klasztorze mieści się szkoła „Vincenzo Pipitone” i liceum klasyczne „Giovanni XXIII”. Z pierwotnej budowli zachowała się wieża na rogu via Lombardi i via Frisella oraz kwadratowy krużganek z portykiem. Cele sióstr zamieniono na sale lekcyjne.
}}
* {{zobacz
| name=Dawny kościół San Giovannello | alt=Ex Chiesa San Giovannello | url= | adres=Via Andrea D'Anna, 26 | lat=37.800849 | long=12.434227 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Odnowiona przestrzeń na świeżym powietrzu, ale zazwyczaj zamknięta.
}}

==Najbliższe okolice==

==Praca==

==Nauka==

==Zakupy==

==Gastronomia==

==Festiwale, imprezy==

==Nocleg==
* Hotel Baglio Oneto Resort and Wines 4-gwiazdkowy
* Alloro&amp;Gelsomino 
* Antica Dimora San Girolamo 
* Villa Favorita Hotel e Resort hotel 3-gwiazdkowy

==Kontakt==

==Bezpieczeństwo==

==Informacje turystyczne==

== Gdzie dalej ==

{{Jest w|Prowincja Trapani}}

[[Kategoria:Sycylia]]

{{Zarys}}

{{Atrybucja}}</text>
      <sha1>gfob1os6fcekb4poj1f2nx80ihgm3yb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>159044</id>
      <parentid>159043</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T09:13:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Budynki sakralne */</comment>
      <origin>159044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19371" sha1="cdmligcgki24bqlbr9vnqqblkyrakg4" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Marsala
 |nazwa oryginalna = 
 |widok            = Stagnone di Marsala.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Marsala-Stemma.svg
 |mapa             = Positioncitymarsala.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Italy.svg|20px]] [[Włochy]]
 |region           = [[Plik:Flag of Sicily.svg|20px]] [[Sycylia]]
 |powierzchnia     = 243,26
 |wysokość         = 3
 |ludność          = 79 400
 |prefiks          = 0923
 |kod pocztowy     = 91025
 |www              = https://www.comune.marsala.tp.it/it
}}
'''Marsala''' to historyczne miasto portowe w zachodniej części [[Sycylia|Sycylii]] ([[Włochy]]), znane na całym świecie ze swojego wzmacnianego wina Marsala – trunku klasy DOC, którego produkcję rozpoczęto pod koniec XVIII wieku w okolicznym regionie winiarskim. Miasto wzniesiono na starożytnych ruinach Lilybaeum, dawnej twierdzy kartagińskiej; stanowi ono połączenie bogatego dziedzictwa kulturowego i walorów przyrodniczych, obejmując m.in. wyspę [[Mozia]], położoną na terenie [[Rezerwat przyrody Laguny i Wysp Stagnone|Rezerwatu przyrody Laguny i Wysp Stagnone]].

== Charakterystyka ==
[[Plik:Marsala, Sicily. Saline.jpg|thumb|right|300px|Rezerwat przyrody Laguny i Wyspy Stagnone w Marsali]]
Marsala położona jest na jednym z trzech „wierzchołków” [[Sycylia|Sycylii]], tym po zachodniej stronie. Nazywa się go również „Capo Boeo” lub „Capo Lilibeo”.

W 2010 roku liczyło około 80 000 mieszkańców. Zostało założone przez Kartagińczyków i nazwane ''Lilybeo'' („Miasto, które patrzy na Libię”). Zdobyte przez Rzymian podczas pierwszej wojny punickiej, zostało (w rzeczywistości) przemianowane na ''Lilybaeum''. W czasach panowania arabskiego nosiło nazwę Marsala (prawdopodobnie od nazwy ''Marsa Allah'', „przystań Boga”).

Marsala jest domem słynnego wina Marsala, używanego jako deser i w wielu przepisach.

W 1860 roku wylądował tu Giuseppe Garibaldi, dowodząc „Wyprawą Tysiąca”, i rozpoczął podbój Królestwa Obojga Sycylii. Uważa się to za początek zjednoczenia Włoch.

=== Historia ===
Po zniszczeniu bazy kartagińskiej na wyspie [[Mozia]] przez wojska Dionizjusza I z [[Syrakuzy|Syrakuz]], wysiedleńcy założyli na pobliskim kontynencie nową osadę zwaną ''Lilybaion''.

Po pierwszej wojnie punickiej z Rzymianami, którzy podbili [[Sycylia|Sycylię]] od zachodu i drogą morską, ''Lilybaion'' pozostał ostatnim bastionem Kartagińczyków aż do miasta w 241 roku p.n.e. upadło i zostało przemianowane przez Rzymian na ''Lilibeum''. Pod panowaniem Rzymu miasto przeżywało długi okres świetności, aż do najazdów Wandali w V wieku.

Wraz z lądowaniem Arabów Berberów około 827 roku rozpoczął się nowy okres świetności pierwszego islamskiego miasta na [[Sycylia|Sycylii]], obecnie pod nową nazwą Marsala.

Od XI wieku rządy nad miastem przechodziły kolejno w ręce Normanów i Szwabów, a następnie przedstawicieli dynastii Andegawenów i Aragończyków. Także Marsala znalazła się pod panowaniem wielu różnych władców. W celu obrony przed najazdami Saracenów, na decyzję cesarza Karola V port w Punta Alga został zasypany, aby uniemożliwić piratom wpływanie do niego. Niestety, doprowadziło to również do upadku znaczenia Marsali jako portu i ośrodka handlowego.

Wraz z przybyciem Anglika Johna Woodhouse'a, który w 1773 roku założył w Marsali winiarnię i rozpoczął produkcję wysokoprocentowego wina przeznaczonego na eksport, miasto przeżyło kolejny okres świetności.

Marsala ponownie znalazła się w centrum zainteresowania Europy, gdy Giuseppe Garibaldi wylądował tutaj wraz z „Tysiącem” i rozpoczął wraz z „czerwonymi koszulami” podbój Sycylii przeciwko panowaniu Burbonów podczas Risorgimenta, przyczyniając się w ten sposób do włączenia wyspy do zjednoczonych Włoch.

== Orientacja ==
Historyczne centrum miasta otoczone jest murami miejskimi; Piazza della Repubblica znajduje się w samym sercu wyłączonej z ruchu kołowego głównej ulicy '''Via XI Maggio''', a na południe od placu usytuowane są Palazzo Senatorio oraz katedra.

=== Frakcje ===
* {{Znacznik|'''Strasatti'''|37.7267|12.5148|typ=obszar|url=|kolor=98FB98|treść=}}'''Strasatti'''
* {{Znacznik|'''Terrenove'''|37.6822|12.5725|typ=obszar|url=|kolor=98FB98|treść=}}'''Terrenove'''

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
{{Znacznik|Port lotniczy Trapani - Birgi|37.911944|12.493333|typ=transport}}'''Lotnisko Trapani - Birgi''' ({{IATA|TPS}}) oddalone jest o 20 km. Loty z [[Mediolan]]u i [[Rzym]]u odbywają się codziennie. Tania linia lotnicza Ryanair obsługuje loty z/do [[Malta|Malty]] i wielu ważnych miast europejskich. Na lotnisku istnieje możliwość wypożyczenia samochodu.

=== Koleją ===
[[Plik:Trenitalia 6683237.jpg|thumb|Stacja Marsala]]
* {{Znacznik|Stacja Marsala|37.793161 |12.44317 |typ=transport}}'''Stacja Marsala'''. Główna stacja kolejowa miasta. Codziennie kursuje tu kilka pociągów lokalnych z [[Palermo]]. Podróż trwa około 3 godzin i 10 minut. 
* {{Znacznik|Stacja Spagnuola|37.836294 |12.477175 |typ=transport}}'''Stacja Spagnuola'''. Stacja ta umożliwia dojazd do [[Mozia|Mozii]] i rezerwatu Stagnone. 
* {{Znacznik|Stacja Mozia-Birgi|37.884945 |12.499129 |typ=transport}}'''Stacja Mozia-Birgi'''. Stacja ta umożliwia dojazd do [[Mozia|Mozii]] i rezerwatu Stagnone. 
* {{Znacznik|Stacja Petrosino-Strasatti|37.725397 |12.509337 |typ=transport}}'''Stacja Petrosino-Strasatti'''. 
* {{Znacznik|Stacja Terrenove|37.748618 |12.48067 |typ=transport}}'''Stacja Terrenove'''.

=== Samochodem ===
Samochodem do Marsali można dojechać z [[Palermo]] autostradą [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]]/[[Plik:Autostrada A29dir Italia.png|25px]] [[Palermo]] – [[Trapani]], a następnie w [[Trapani]] kierując się na południe dojeżdża się do [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]] Sud Occidentale Sicula. Alternatywą jest trasa [[Plik:Strada Provinciale 21 Italia.svg|30px]], która biegnie blisko wybrzeża (wzdłuż solnisk ze słynnymi wiatrakami).

Tuż za nią znajduje się droga z [[Palermo]] do Marsali, biegnąca autostradą [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]] do [[Alcamo]] na południe i kończąca się tuż przed [[Mazara del Vallo]]. Stamtąd jedziesz dalej drogą [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]] w kierunku zachodnim, następnie pozostaje szerszy odcinek drogi wiejskiej do pokonania w obu wariantach. Droga [[Plik:Strada_Statale_118_Italia.svg|30px]] (zlokalizowana w pobliżu autostrady [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]]) z [[Salemi]] wybiera tę, która prowadzi w głębi lądu i choć jest widokowa i sugestywna, oznacza stratę czasu i stresu.

Z [[Mesyna|Messyny]] (port promowy) lub [[Katania|Katanii]] najłatwiej jest dojechać przez [[Palermo]]; z [[Syrakuzy|Syrakuz]] i miast południowych ([[Gela]], [[Agrygent|Agrigento]]) najlepiej skorzystać z południowej drogi nadmorskiej [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]], która biegnie wzdłuż całego południowego wybrzeża [[Sycylia|Sycylii]] od [[Syrakuzy|Syrakuz]] do Marsali.

=== Autobusem ===
Połączenia autobusowe są obsługiwane przez wiele firm, takich jak [https://www.segesta.it/ Segesta] czy AST (Azienda Siciliana Trasporti), oferujących regularne kursy między [[Palermo]], [[Trapani]] a Marsalą. Z Palermo autobusy firmy [https://www.autoservizisalemi.it/ Autoservizi Salemi] kursują co dwie lub trzy godziny, przy czym ostatni odjazd ma miejsce o godzinie 17:30. {{Znacznik|Dworzec autobusowy|37.7966626|12.4351997|typ=transport}}'''Dworzec autobusowy''' znajduje się w centrum miasta.

=== Statkiem ===
{{Znacznik|Port w Marsali|37.790685 |12.437793 |typ=transport}}'''Port w Marsali'''. W sezonie letnim połączenia na [[Wyspy Egadzkie]] obsługuje firma [https://www.libertylines.it/ Liberty Lines].

== Komunikacja ==
{{mapa|37.7999|12.4345|zoom=14|szerokość=400|wysokość=400|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar,metro,praca}}
Centrum miasta jest niewielkie i najlepiej zwiedzać je pieszo.

=== Samochodem ===
{{Znacznik|'''Parking przy Porta Nuova'''|37.8011021 |12.4308070 |typ=parking|url=|kolor=00FF00|treść=}}'''Parking przy Porta Nuova'''. bezpłatny. W strategicznym miejscu, blisko centrum i terenów archeologicznych.

=== Rowerem ===
W pobliżu wybrzeża Marsali znajduje się ścieżka rowerowa, która pozwala pojechać w stronę [[Mozia|Mozii]] (choć jest kilkukilometrowy odcinek, na którym jej nie ma). W pobliżu [[Mozia|Mozii]] znajduje się kolejna ścieżka rowerowa, również samodzielna, bardzo przyjemna do jazdy.

== Warto zobaczyć ==
=== Budynki sakralne ===
[[Plik:Chiesa Madre di Marsala - panoramio.jpg|thumb|Katedra w Marsali]]
* {{zobacz
| name=[https://chiesamadremarsala.eu/ Katedra w Marsali] | alt=Duomo di San Tommaso di Canterbury | url= | adres= | lat=37.799093| long=12.434317| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwotny kościół normański, pod wezwaniem angielskiego świętego Tomasza z Canterbury (znanego również jako Tomasz Becket), został oddany do użytku około 1176 roku. W 1607 roku podjęto decyzję o budowie nowej katedry na istniejących fundamentach, jednak prace nad *Chiesa Madre* (kościołem głównym) czy też *Duomo* przeciągały się przez stulecia. Fasada utrzymana jest w stylu barokowym; kopułę wzniesiono w 1827 roku, lecz w 1893 roku uległa ona zawaleniu, co nastąpiło po długotrwałych obawach o stabilność konstrukcji. Nabożeństwa wznowiono w 1930 roku pod tymczasowym zadaszeniem ochronnym, jednak dopiero po II wojnie światowej – w 1947 roku – podjęto na nowo prace planistyczne; ostatecznie kopułę wzniesiono w 1951 roku, a kościół oddano do użytku w jego docelowym kształcie.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół św. Józefa | alt=Chiesa di San Giuseppe | url= | adres=Piazza della Repubblica | lat=37.799684 | long=12.434415 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Barokowy kościół pochodzi z XVI wieku i został powiększony około 1700 roku.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-del-purgatorio.JPG|thumb|Chiesa del Purgatorio|left]]
* {{zobacz
| name=Chiesa del Purgatorio | alt= | url= | adres= | lat=37.79908 | long=12.43363 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół, konsekrowany w 1601 roku, ma klasyczny plan z kopułą na skrzyżowaniu dróg i pięknie odrestaurowaną barokową fasadą z dwiema bocznymi wieżami.
}}
[[File:Santa Maria Addolorata (Marsala) 03.jpg|thumb|Kościół Matki Bożej Bolesnej]]
* {{zobacz
| name=Kościół Matki Bożej Bolesnej | alt=Chiesa Maria SS. Addolorata | url= | adres= | lat=37.797969| long=12.433366| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Legenda głosi, że w 1691 roku rycerz, który schronił się pod łukiem Bramy Morskiej, przeżył uderzenie pioruna, gdy ujrzał posąg Madonny. Na tym miejscu zbudowano kościół Matki Bożej Gromu lub Błyskawicy. W roku, w którym zakon sióstr SS Addolorata otrzymał pozwolenie na przejęcie kościoła, w 1790 roku został on odnowiony z neoklasycystyczną fasadą i przyjął obecną nazwę.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół S. Antoniego | alt=Chiesa di S. Antonino | url= | adres= | lat=37.798503 | long=12.43548 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół został zbudowany w wyniku cudu. Zdarzyło się, że w 1565 roku kilkoro dzieci rzuciło kamieniami w ścianę, która się otworzyła i ukazał się obraz Maryi. Kościół otrzymał więc nazwę Chiesa S. Maria dei Miracoli i dopiero później otrzymał imię S. Antonino.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-di-san-matteo.JPG|thumb|left|Kościół św. Mateusza]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Mateusza | alt=Chiesa di S. Matteo | url= | adres= | lat=37.799247 | long=12.437878 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jednonawowy kościół z 1330 roku zbudowany jest prawdopodobnie na pozostałościach pogańskiej świątyni Neptuna i został odnowiony w 2000 roku.
}}
* {{zobacz
| name=Sanktuarium Marii Santissima della Cava | alt=Santuario di Maria Santissima della Cava | url= | adres= | lat=37.753437| long=12.504028| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Legenda głosi, że w 1514 roku Matka Boża ukazała się księdzu, ten zaczął kopać we wskazanym miejscu i w 1518 roku odnaleziono figurę Madonny (z ok. VIII w.). Na miejscu zbudowano kościół, którego wzniesienia uległy nieodwracalnemu zniszczeniu w wyniku nalotu w 1943 r., pozostał jedynie kościół skalny i część podziemnych pomieszczeń.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół św. Anny | alt=Chiesa di Sant'Anna | url= | adres= | lat=37.80191| long=12.436382| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół z XVII w. Skromna fasada budynku podzielona jest na dwa rzędy: w dolnej części prosty otwór z okrągłym łukiem: w drugim rzędzie, oddzielonym od pierwszego podwójną ramą, otwiera się okno. Elewację wieńczy mikstilinearna rama. Jednonawowa świątynia, ozdobiona XVIII-wiecznymi sztukateriami, posiada nad wejściem niewielki chór i sklepienie kolebkowe z lunetami odpowiadającymi oknom. W absydzie, niegdyś oddzielonej od holu dwiema zakrzywionymi balustradami z mieszanego marmuru (XVIII w.), obecnie przesuniętymi na bok, znajduje się malowany szklany ołtarz, w którym umieszczono skromną figurę św. Anny, zakupioną w 1903 r. przez miejscową damę i podarowaną kościołowi.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-di-s-francesco-d-assisi.JPG|thumb|Kościół św. Franciszka]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Franciszka | alt=Chiesa di S.Francesco | url= | adres= | lat=37.803119 | long=12.434267 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jednonawowy kościół klasztoru franciszkanów z 1334 roku został zbudowany w XVIII wieku. Odnowiony przez architekta z Trapani Giovanniego Biagio Amico. Szpital San Biagio znajduje się tuż obok.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-dell-itriella.JPG|thumb|left|Kościół Santa Maria dell'Itria]]
* {{zobacz
| name=Kościół Santa Maria dell'Itria | alt=Chiesa di Santa Maria dell'Itria | url= | adres=Piazza Sant'Agostino | lat=37.797677| long=12.442115| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół stoi nad jaskinią, w której czczony jest święty obraz Madonny dell'Itria z VIII wieku, namalowany na płótnie, przedstawiający Maryję z rękami skierowanymi do góry z Dzieciątkiem opartym na piersi, podtrzymywanym przez dwóch pustelników. Fasada kościoła ma wyraźnie barokowy charakter: portal wejściowy z dwiema skręconymi kolumnami na wysokich cokołach po obu stronach, podtrzymującymi połamany barokowy tympanon. Wnętrze utrzymane jest w stylu neoklasycystycznym, jest jednonawowe, z ołtarzem głównym i mniejszymi ołtarzami bocznymi po bokach nawy. Dach budynku ma kształt beczki z lunetami. W sąsiedztwie kościoła Itria i klasztoru ojców augustianów znajduje się obszar archeologiczny Niccolini, w którym znajdują się katakumby.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-s-giovanni-battista.JPG|thumb|Kościół św. Jana Chrzciciela]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Jana Chrzciciela | alt=Chiesa di S. Giovanni Battista | url= | adres= | lat=37.800714| long=12.428277| wskazówki=poza murami miasta
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=wt.-pt. 9:00-13:00 (Jaskinia Sybilli). Niewielki kościółek z XII i XIII wieku został odbudowany po zniszczeniu w 1576 roku. Został zbudowany nad jaskinią, być może już w 397 roku p.n.e. i chronił Kartagińczyków, którzy uciekli z Mozii. Jaskinia była później miejscem działalności Sybilli z Cumana lub Siculi, o której mówi się, że jest tu również pochowana. Jaskinia ze źródłem prawdopodobnie już w czasach wczesnochrześcijańskich służyła jako chrzcielnica, w niszy znajduje się także alabastrowy posąg Jana Chrzciciela.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół Santo Stefano | alt=Chiesa di Santo Stefano | url= | adres=via Frisella | lat=37.801443 | long=12.433903 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół jest częścią zespołu klasztornego zbudowanego w latach 1603-1607 na miejscu dawnej rezydencji szlacheckiej rodziny Ferro, prawdopodobnie siedziby starożytnych rzymskich pretorów – gdzie miał przebywać także Poncjusz Piłat – wykorzystywanej później przez Saracenów jako siedziba rządu. W XVI wieku teren nabył handlarz zbożem Stefano Frisella, który zasmucony faktem braku męskiego potomka założył klasztor dla swojej córki Franceski, wykluczonej ze względu na mieszczańskie pochodzenie z bardziej prestiżowego klasztoru San Pietro, który wraz z klasztorem San Girolamo przyjmował wyłącznie szlacheckie dziewczęta. Frisella powierzyła klasztor augustianom bosym, Francesca została mianowana przeoryszą. W jednonawowym kościele znajdują się ozdobne sztukaterie autorstwa rzeźbiarza z Marsali Vincenzo Giglio, inspirowane stylem Giacomo Serpotty. Dziś w klasztorze mieści się szkoła „Vincenzo Pipitone” i liceum klasyczne „Giovanni XXIII”. Z pierwotnej budowli zachowała się wieża na rogu via Lombardi i via Frisella oraz kwadratowy krużganek z portykiem. Cele sióstr zamieniono na sale lekcyjne.
}}
* {{zobacz
| name=Dawny kościół San Giovannello | alt=Ex Chiesa San Giovannello | url= | adres=Via Andrea D'Anna, 26 | lat=37.800849 | long=12.434227 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Odnowiona przestrzeń na świeżym powietrzu, ale zazwyczaj zamknięta.
}}
=== Pałace ===
[[Plik:Palazzo VII Aprile - panoramio.jpg|thumb|Palazzo VII Aprile]]
* {{zobacz
| name=Palazzo della Loggia | alt= | url= | adres=Piazza della Republica | lat=37.799248| long=12.434948| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Przebudowano ją na salę kolumnową i dobudowano drugą kolumnadę na piętrze, w 1756 roku budynek przyjął obecny wygląd, z którego zabytkowa jest jedynie fasada.
}}
[[Plik:Marsala-palazzo-figi.JPG|thumb|left|Palazzo Fici]]
* {{zobacz
| name=Palazzo Fici | alt= | url= | adres= | lat=37.800828 | long=12.432537 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Został zbudowany przez Giovanniego Fici w XVII wieku i dzięki wspaniale odnowionemu dziedzińcowi służy obecnie jako miejski sklep z winami w Marsali, promujący lokalną produkcję wina.
}}
* {{zobacz
| name=Palazzo Burgio-Spanò| alt= | url= | adres= | lat=37.80096 | long=12.432419 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Zbudowany na początku XX wieku, mieści kolekcję dzieł sztuki z dziełami XIX-wiecznych malarzy włoskich.
}}

==Najbliższe okolice==

==Praca==

==Nauka==

==Zakupy==

==Gastronomia==

==Festiwale, imprezy==

==Nocleg==
* Hotel Baglio Oneto Resort and Wines 4-gwiazdkowy
* Alloro&amp;Gelsomino 
* Antica Dimora San Girolamo 
* Villa Favorita Hotel e Resort hotel 3-gwiazdkowy

==Kontakt==

==Bezpieczeństwo==

==Informacje turystyczne==

== Gdzie dalej ==

{{Jest w|Prowincja Trapani}}

[[Kategoria:Sycylia]]

{{Zarys}}

{{Atrybucja}}</text>
      <sha1>cdmligcgki24bqlbr9vnqqblkyrakg4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>159045</id>
      <parentid>159044</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T09:20:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Pałace */</comment>
      <origin>159045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22039" sha1="r8ca7rmyj8os4vxdlaupn4ys44tw1u1" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Marsala
 |nazwa oryginalna = 
 |widok            = Stagnone di Marsala.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Marsala-Stemma.svg
 |mapa             = Positioncitymarsala.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Italy.svg|20px]] [[Włochy]]
 |region           = [[Plik:Flag of Sicily.svg|20px]] [[Sycylia]]
 |powierzchnia     = 243,26
 |wysokość         = 3
 |ludność          = 79 400
 |prefiks          = 0923
 |kod pocztowy     = 91025
 |www              = https://www.comune.marsala.tp.it/it
}}
'''Marsala''' to historyczne miasto portowe w zachodniej części [[Sycylia|Sycylii]] ([[Włochy]]), znane na całym świecie ze swojego wzmacnianego wina Marsala – trunku klasy DOC, którego produkcję rozpoczęto pod koniec XVIII wieku w okolicznym regionie winiarskim. Miasto wzniesiono na starożytnych ruinach Lilybaeum, dawnej twierdzy kartagińskiej; stanowi ono połączenie bogatego dziedzictwa kulturowego i walorów przyrodniczych, obejmując m.in. wyspę [[Mozia]], położoną na terenie [[Rezerwat przyrody Laguny i Wysp Stagnone|Rezerwatu przyrody Laguny i Wysp Stagnone]].

== Charakterystyka ==
[[Plik:Marsala, Sicily. Saline.jpg|thumb|right|300px|Rezerwat przyrody Laguny i Wyspy Stagnone w Marsali]]
Marsala położona jest na jednym z trzech „wierzchołków” [[Sycylia|Sycylii]], tym po zachodniej stronie. Nazywa się go również „Capo Boeo” lub „Capo Lilibeo”.

W 2010 roku liczyło około 80 000 mieszkańców. Zostało założone przez Kartagińczyków i nazwane ''Lilybeo'' („Miasto, które patrzy na Libię”). Zdobyte przez Rzymian podczas pierwszej wojny punickiej, zostało (w rzeczywistości) przemianowane na ''Lilybaeum''. W czasach panowania arabskiego nosiło nazwę Marsala (prawdopodobnie od nazwy ''Marsa Allah'', „przystań Boga”).

Marsala jest domem słynnego wina Marsala, używanego jako deser i w wielu przepisach.

W 1860 roku wylądował tu Giuseppe Garibaldi, dowodząc „Wyprawą Tysiąca”, i rozpoczął podbój Królestwa Obojga Sycylii. Uważa się to za początek zjednoczenia Włoch.

=== Historia ===
Po zniszczeniu bazy kartagińskiej na wyspie [[Mozia]] przez wojska Dionizjusza I z [[Syrakuzy|Syrakuz]], wysiedleńcy założyli na pobliskim kontynencie nową osadę zwaną ''Lilybaion''.

Po pierwszej wojnie punickiej z Rzymianami, którzy podbili [[Sycylia|Sycylię]] od zachodu i drogą morską, ''Lilybaion'' pozostał ostatnim bastionem Kartagińczyków aż do miasta w 241 roku p.n.e. upadło i zostało przemianowane przez Rzymian na ''Lilibeum''. Pod panowaniem Rzymu miasto przeżywało długi okres świetności, aż do najazdów Wandali w V wieku.

Wraz z lądowaniem Arabów Berberów około 827 roku rozpoczął się nowy okres świetności pierwszego islamskiego miasta na [[Sycylia|Sycylii]], obecnie pod nową nazwą Marsala.

Od XI wieku rządy nad miastem przechodziły kolejno w ręce Normanów i Szwabów, a następnie przedstawicieli dynastii Andegawenów i Aragończyków. Także Marsala znalazła się pod panowaniem wielu różnych władców. W celu obrony przed najazdami Saracenów, na decyzję cesarza Karola V port w Punta Alga został zasypany, aby uniemożliwić piratom wpływanie do niego. Niestety, doprowadziło to również do upadku znaczenia Marsali jako portu i ośrodka handlowego.

Wraz z przybyciem Anglika Johna Woodhouse'a, który w 1773 roku założył w Marsali winiarnię i rozpoczął produkcję wysokoprocentowego wina przeznaczonego na eksport, miasto przeżyło kolejny okres świetności.

Marsala ponownie znalazła się w centrum zainteresowania Europy, gdy Giuseppe Garibaldi wylądował tutaj wraz z „Tysiącem” i rozpoczął wraz z „czerwonymi koszulami” podbój Sycylii przeciwko panowaniu Burbonów podczas Risorgimenta, przyczyniając się w ten sposób do włączenia wyspy do zjednoczonych Włoch.

== Orientacja ==
Historyczne centrum miasta otoczone jest murami miejskimi; Piazza della Repubblica znajduje się w samym sercu wyłączonej z ruchu kołowego głównej ulicy '''Via XI Maggio''', a na południe od placu usytuowane są Palazzo Senatorio oraz katedra.

=== Frakcje ===
* {{Znacznik|'''Strasatti'''|37.7267|12.5148|typ=obszar|url=|kolor=98FB98|treść=}}'''Strasatti'''
* {{Znacznik|'''Terrenove'''|37.6822|12.5725|typ=obszar|url=|kolor=98FB98|treść=}}'''Terrenove'''

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
{{Znacznik|Port lotniczy Trapani - Birgi|37.911944|12.493333|typ=transport}}'''Lotnisko Trapani - Birgi''' ({{IATA|TPS}}) oddalone jest o 20 km. Loty z [[Mediolan]]u i [[Rzym]]u odbywają się codziennie. Tania linia lotnicza Ryanair obsługuje loty z/do [[Malta|Malty]] i wielu ważnych miast europejskich. Na lotnisku istnieje możliwość wypożyczenia samochodu.

=== Koleją ===
[[Plik:Trenitalia 6683237.jpg|thumb|Stacja Marsala]]
* {{Znacznik|Stacja Marsala|37.793161 |12.44317 |typ=transport}}'''Stacja Marsala'''. Główna stacja kolejowa miasta. Codziennie kursuje tu kilka pociągów lokalnych z [[Palermo]]. Podróż trwa około 3 godzin i 10 minut. 
* {{Znacznik|Stacja Spagnuola|37.836294 |12.477175 |typ=transport}}'''Stacja Spagnuola'''. Stacja ta umożliwia dojazd do [[Mozia|Mozii]] i rezerwatu Stagnone. 
* {{Znacznik|Stacja Mozia-Birgi|37.884945 |12.499129 |typ=transport}}'''Stacja Mozia-Birgi'''. Stacja ta umożliwia dojazd do [[Mozia|Mozii]] i rezerwatu Stagnone. 
* {{Znacznik|Stacja Petrosino-Strasatti|37.725397 |12.509337 |typ=transport}}'''Stacja Petrosino-Strasatti'''. 
* {{Znacznik|Stacja Terrenove|37.748618 |12.48067 |typ=transport}}'''Stacja Terrenove'''.

=== Samochodem ===
Samochodem do Marsali można dojechać z [[Palermo]] autostradą [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]]/[[Plik:Autostrada A29dir Italia.png|25px]] [[Palermo]] – [[Trapani]], a następnie w [[Trapani]] kierując się na południe dojeżdża się do [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]] Sud Occidentale Sicula. Alternatywą jest trasa [[Plik:Strada Provinciale 21 Italia.svg|30px]], która biegnie blisko wybrzeża (wzdłuż solnisk ze słynnymi wiatrakami).

Tuż za nią znajduje się droga z [[Palermo]] do Marsali, biegnąca autostradą [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]] do [[Alcamo]] na południe i kończąca się tuż przed [[Mazara del Vallo]]. Stamtąd jedziesz dalej drogą [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]] w kierunku zachodnim, następnie pozostaje szerszy odcinek drogi wiejskiej do pokonania w obu wariantach. Droga [[Plik:Strada_Statale_118_Italia.svg|30px]] (zlokalizowana w pobliżu autostrady [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]]) z [[Salemi]] wybiera tę, która prowadzi w głębi lądu i choć jest widokowa i sugestywna, oznacza stratę czasu i stresu.

Z [[Mesyna|Messyny]] (port promowy) lub [[Katania|Katanii]] najłatwiej jest dojechać przez [[Palermo]]; z [[Syrakuzy|Syrakuz]] i miast południowych ([[Gela]], [[Agrygent|Agrigento]]) najlepiej skorzystać z południowej drogi nadmorskiej [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]], która biegnie wzdłuż całego południowego wybrzeża [[Sycylia|Sycylii]] od [[Syrakuzy|Syrakuz]] do Marsali.

=== Autobusem ===
Połączenia autobusowe są obsługiwane przez wiele firm, takich jak [https://www.segesta.it/ Segesta] czy AST (Azienda Siciliana Trasporti), oferujących regularne kursy między [[Palermo]], [[Trapani]] a Marsalą. Z Palermo autobusy firmy [https://www.autoservizisalemi.it/ Autoservizi Salemi] kursują co dwie lub trzy godziny, przy czym ostatni odjazd ma miejsce o godzinie 17:30. {{Znacznik|Dworzec autobusowy|37.7966626|12.4351997|typ=transport}}'''Dworzec autobusowy''' znajduje się w centrum miasta.

=== Statkiem ===
{{Znacznik|Port w Marsali|37.790685 |12.437793 |typ=transport}}'''Port w Marsali'''. W sezonie letnim połączenia na [[Wyspy Egadzkie]] obsługuje firma [https://www.libertylines.it/ Liberty Lines].

== Komunikacja ==
{{mapa|37.7999|12.4345|zoom=14|szerokość=400|wysokość=400|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar,metro,praca}}
Centrum miasta jest niewielkie i najlepiej zwiedzać je pieszo.

=== Samochodem ===
{{Znacznik|'''Parking przy Porta Nuova'''|37.8011021 |12.4308070 |typ=parking|url=|kolor=00FF00|treść=}}'''Parking przy Porta Nuova'''. bezpłatny. W strategicznym miejscu, blisko centrum i terenów archeologicznych.

=== Rowerem ===
W pobliżu wybrzeża Marsali znajduje się ścieżka rowerowa, która pozwala pojechać w stronę [[Mozia|Mozii]] (choć jest kilkukilometrowy odcinek, na którym jej nie ma). W pobliżu [[Mozia|Mozii]] znajduje się kolejna ścieżka rowerowa, również samodzielna, bardzo przyjemna do jazdy.

== Warto zobaczyć ==
=== Budynki sakralne ===
[[Plik:Chiesa Madre di Marsala - panoramio.jpg|thumb|Katedra w Marsali]]
* {{zobacz
| name=[https://chiesamadremarsala.eu/ Katedra w Marsali] | alt=Duomo di San Tommaso di Canterbury | url= | adres= | lat=37.799093| long=12.434317| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwotny kościół normański, pod wezwaniem angielskiego świętego Tomasza z Canterbury (znanego również jako Tomasz Becket), został oddany do użytku około 1176 roku. W 1607 roku podjęto decyzję o budowie nowej katedry na istniejących fundamentach, jednak prace nad *Chiesa Madre* (kościołem głównym) czy też *Duomo* przeciągały się przez stulecia. Fasada utrzymana jest w stylu barokowym; kopułę wzniesiono w 1827 roku, lecz w 1893 roku uległa ona zawaleniu, co nastąpiło po długotrwałych obawach o stabilność konstrukcji. Nabożeństwa wznowiono w 1930 roku pod tymczasowym zadaszeniem ochronnym, jednak dopiero po II wojnie światowej – w 1947 roku – podjęto na nowo prace planistyczne; ostatecznie kopułę wzniesiono w 1951 roku, a kościół oddano do użytku w jego docelowym kształcie.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół św. Józefa | alt=Chiesa di San Giuseppe | url= | adres=Piazza della Repubblica | lat=37.799684 | long=12.434415 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Barokowy kościół pochodzi z XVI wieku i został powiększony około 1700 roku.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-del-purgatorio.JPG|thumb|Chiesa del Purgatorio|left]]
* {{zobacz
| name=Chiesa del Purgatorio | alt= | url= | adres= | lat=37.79908 | long=12.43363 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół, konsekrowany w 1601 roku, ma klasyczny plan z kopułą na skrzyżowaniu dróg i pięknie odrestaurowaną barokową fasadą z dwiema bocznymi wieżami.
}}
[[File:Santa Maria Addolorata (Marsala) 03.jpg|thumb|Kościół Matki Bożej Bolesnej]]
* {{zobacz
| name=Kościół Matki Bożej Bolesnej | alt=Chiesa Maria SS. Addolorata | url= | adres= | lat=37.797969| long=12.433366| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Legenda głosi, że w 1691 roku rycerz, który schronił się pod łukiem Bramy Morskiej, przeżył uderzenie pioruna, gdy ujrzał posąg Madonny. Na tym miejscu zbudowano kościół Matki Bożej Gromu lub Błyskawicy. W roku, w którym zakon sióstr SS Addolorata otrzymał pozwolenie na przejęcie kościoła, w 1790 roku został on odnowiony z neoklasycystyczną fasadą i przyjął obecną nazwę.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół S. Antoniego | alt=Chiesa di S. Antonino | url= | adres= | lat=37.798503 | long=12.43548 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół został zbudowany w wyniku cudu. Zdarzyło się, że w 1565 roku kilkoro dzieci rzuciło kamieniami w ścianę, która się otworzyła i ukazał się obraz Maryi. Kościół otrzymał więc nazwę Chiesa S. Maria dei Miracoli i dopiero później otrzymał imię S. Antonino.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-di-san-matteo.JPG|thumb|left|Kościół św. Mateusza]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Mateusza | alt=Chiesa di S. Matteo | url= | adres= | lat=37.799247 | long=12.437878 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jednonawowy kościół z 1330 roku zbudowany jest prawdopodobnie na pozostałościach pogańskiej świątyni Neptuna i został odnowiony w 2000 roku.
}}
* {{zobacz
| name=Sanktuarium Marii Santissima della Cava | alt=Santuario di Maria Santissima della Cava | url= | adres= | lat=37.753437| long=12.504028| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Legenda głosi, że w 1514 roku Matka Boża ukazała się księdzu, ten zaczął kopać we wskazanym miejscu i w 1518 roku odnaleziono figurę Madonny (z ok. VIII w.). Na miejscu zbudowano kościół, którego wzniesienia uległy nieodwracalnemu zniszczeniu w wyniku nalotu w 1943 r., pozostał jedynie kościół skalny i część podziemnych pomieszczeń.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół św. Anny | alt=Chiesa di Sant'Anna | url= | adres= | lat=37.80191| long=12.436382| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół z XVII w. Skromna fasada budynku podzielona jest na dwa rzędy: w dolnej części prosty otwór z okrągłym łukiem: w drugim rzędzie, oddzielonym od pierwszego podwójną ramą, otwiera się okno. Elewację wieńczy mikstilinearna rama. Jednonawowa świątynia, ozdobiona XVIII-wiecznymi sztukateriami, posiada nad wejściem niewielki chór i sklepienie kolebkowe z lunetami odpowiadającymi oknom. W absydzie, niegdyś oddzielonej od holu dwiema zakrzywionymi balustradami z mieszanego marmuru (XVIII w.), obecnie przesuniętymi na bok, znajduje się malowany szklany ołtarz, w którym umieszczono skromną figurę św. Anny, zakupioną w 1903 r. przez miejscową damę i podarowaną kościołowi.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-di-s-francesco-d-assisi.JPG|thumb|Kościół św. Franciszka]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Franciszka | alt=Chiesa di S.Francesco | url= | adres= | lat=37.803119 | long=12.434267 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jednonawowy kościół klasztoru franciszkanów z 1334 roku został zbudowany w XVIII wieku. Odnowiony przez architekta z Trapani Giovanniego Biagio Amico. Szpital San Biagio znajduje się tuż obok.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-dell-itriella.JPG|thumb|left|Kościół Santa Maria dell'Itria]]
* {{zobacz
| name=Kościół Santa Maria dell'Itria | alt=Chiesa di Santa Maria dell'Itria | url= | adres=Piazza Sant'Agostino | lat=37.797677| long=12.442115| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół stoi nad jaskinią, w której czczony jest święty obraz Madonny dell'Itria z VIII wieku, namalowany na płótnie, przedstawiający Maryję z rękami skierowanymi do góry z Dzieciątkiem opartym na piersi, podtrzymywanym przez dwóch pustelników. Fasada kościoła ma wyraźnie barokowy charakter: portal wejściowy z dwiema skręconymi kolumnami na wysokich cokołach po obu stronach, podtrzymującymi połamany barokowy tympanon. Wnętrze utrzymane jest w stylu neoklasycystycznym, jest jednonawowe, z ołtarzem głównym i mniejszymi ołtarzami bocznymi po bokach nawy. Dach budynku ma kształt beczki z lunetami. W sąsiedztwie kościoła Itria i klasztoru ojców augustianów znajduje się obszar archeologiczny Niccolini, w którym znajdują się katakumby.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-s-giovanni-battista.JPG|thumb|Kościół św. Jana Chrzciciela]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Jana Chrzciciela | alt=Chiesa di S. Giovanni Battista | url= | adres= | lat=37.800714| long=12.428277| wskazówki=poza murami miasta
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=wt.-pt. 9:00-13:00 (Jaskinia Sybilli). Niewielki kościółek z XII i XIII wieku został odbudowany po zniszczeniu w 1576 roku. Został zbudowany nad jaskinią, być może już w 397 roku p.n.e. i chronił Kartagińczyków, którzy uciekli z Mozii. Jaskinia była później miejscem działalności Sybilli z Cumana lub Siculi, o której mówi się, że jest tu również pochowana. Jaskinia ze źródłem prawdopodobnie już w czasach wczesnochrześcijańskich służyła jako chrzcielnica, w niszy znajduje się także alabastrowy posąg Jana Chrzciciela.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół Santo Stefano | alt=Chiesa di Santo Stefano | url= | adres=via Frisella | lat=37.801443 | long=12.433903 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół jest częścią zespołu klasztornego zbudowanego w latach 1603-1607 na miejscu dawnej rezydencji szlacheckiej rodziny Ferro, prawdopodobnie siedziby starożytnych rzymskich pretorów – gdzie miał przebywać także Poncjusz Piłat – wykorzystywanej później przez Saracenów jako siedziba rządu. W XVI wieku teren nabył handlarz zbożem Stefano Frisella, który zasmucony faktem braku męskiego potomka założył klasztor dla swojej córki Franceski, wykluczonej ze względu na mieszczańskie pochodzenie z bardziej prestiżowego klasztoru San Pietro, który wraz z klasztorem San Girolamo przyjmował wyłącznie szlacheckie dziewczęta. Frisella powierzyła klasztor augustianom bosym, Francesca została mianowana przeoryszą. W jednonawowym kościele znajdują się ozdobne sztukaterie autorstwa rzeźbiarza z Marsali Vincenzo Giglio, inspirowane stylem Giacomo Serpotty. Dziś w klasztorze mieści się szkoła „Vincenzo Pipitone” i liceum klasyczne „Giovanni XXIII”. Z pierwotnej budowli zachowała się wieża na rogu via Lombardi i via Frisella oraz kwadratowy krużganek z portykiem. Cele sióstr zamieniono na sale lekcyjne.
}}
* {{zobacz
| name=Dawny kościół San Giovannello | alt=Ex Chiesa San Giovannello | url= | adres=Via Andrea D'Anna, 26 | lat=37.800849 | long=12.434227 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Odnowiona przestrzeń na świeżym powietrzu, ale zazwyczaj zamknięta.
}}
=== Pałace ===
[[Plik:Palazzo VII Aprile - panoramio.jpg|thumb|Palazzo VII Aprile]]
* {{zobacz
| name=Palazzo della Loggia | alt= | url= | adres=Piazza della Republica | lat=37.799248| long=12.434948| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Przebudowano ją na salę kolumnową i dobudowano drugą kolumnadę na piętrze, w 1756 roku budynek przyjął obecny wygląd, z którego zabytkowa jest jedynie fasada.
}}
[[Plik:Marsala-palazzo-figi.JPG|thumb|left|Palazzo Fici]]
* {{zobacz
| name=Palazzo Fici | alt= | url= | adres= | lat=37.800828 | long=12.432537 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Został zbudowany przez Giovanniego Fici w XVII wieku i dzięki wspaniale odnowionemu dziedzińcowi służy obecnie jako miejski sklep z winami w Marsali, promujący lokalną produkcję wina.
}}
* {{zobacz
| name=Palazzo Burgio-Spanò| alt= | url= | adres= | lat=37.80096 | long=12.432419 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Zbudowany na początku XX wieku, mieści kolekcję dzieł sztuki z dziełami XIX-wiecznych malarzy włoskich.
}}
=== Architektura militarna ===
[[Plik:Marsala-porta-garibaldi.JPG|thumb|Porta Garibaldi]]
* {{zobacz
| name=Porta Garibaldi| alt= | url= | adres=Piazza Mercato | lat=37.797736| long=12.433352| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Bramę pierwotnie nazywano „Porta di Mare”, ponieważ ta ostatnia była zbudowana w kierunku morza i została zbudowana w 1685 roku na polecenie króla Hiszpanii i Królestwa Sycylii Karola II w celu wzmocnienia systemu obronnego i nadania prestiżu miastu, zastępując starą XV-wieczną bramę, która obecnie rozpadała się i była niewielka. 11 maja 1860 roku Giuseppe Garibaldi wylądował wraz z Tysiącem w sycylijskim mieście, dając początek zjednoczeniu Włoch. Wchodząc przez drzwi, ogłosi, że „wolne” miasto nie jest już częścią Królestwa Obojga Sycylii i jest przyłączone do Królestwa Włoch. Po jego odejściu miasto postanowiło nazwać słynny łuk imieniem bohatera dwóch światów.
}}
* {{zobacz
| name=Zamek w Marsali| alt= | url= | adres= | lat=37.800637| long=12.43934| wskazówki=We wschodnim narożniku miasta
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Być może powstał dopiero jako ufortyfikowane ogrodzenie w epoce normańskiej, w epoce Szwabii został wzmocniony, o czym świadczy pseudotrapezowy układ i niektóre elementy stylistyczne, jak chociażby charakterystyczne dla architektury Fryderyka żebra pomieszczenia okrągłej wieży. Do lat 2009/2010 w średniowiecznym zamku mieściło się nieczynne już więzienie w Marsali, gdzie w 1979 roku osadzony został piosenkarz Roberto Vecchioni, oskarżony przez sędziego śledczego w Marsali o handel narkotykami; oskarżenie odnosiło się do wydarzenia, które miało miejsce pewnego wieczoru w Festa dell'Unità w Marsali w 1977 r., kiedy piosenkarz i autor tekstów zaproponował jointa czternastoletniemu chłopcu; po przyznaniu się chłopca Vecchioni został aresztowany i po kilku dniach zwolniony. Chłopiec później zeznał, ale proces był kontynuowany i zakończył się jego uniewinnieniem; Z tej osobistej historii czerpał inspirację do napisania piosenek „Lettera da Marsala” i „Signor Giudice”.
}}
* {{zobacz
| name=Porta Nuova| alt= | url= | adres=Via XI Maggio. | lat=37.80132 | long=12.431802 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=
}}
* {{zobacz
| name=Quartiere Spagnolo| alt= | url= | adres= | lat=37.79802 | long=12.43381 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kompleks został zbudowany w XVI-XVII wieku jako kwatera wojsk Burbonów i jest dziś siedzibą władz miejskich Marsali.
}}

==Najbliższe okolice==

==Praca==

==Nauka==

==Zakupy==

==Gastronomia==

==Festiwale, imprezy==

==Nocleg==
* Hotel Baglio Oneto Resort and Wines 4-gwiazdkowy
* Alloro&amp;Gelsomino 
* Antica Dimora San Girolamo 
* Villa Favorita Hotel e Resort hotel 3-gwiazdkowy

==Kontakt==

==Bezpieczeństwo==

==Informacje turystyczne==

== Gdzie dalej ==

{{Jest w|Prowincja Trapani}}

[[Kategoria:Sycylia]]

{{Zarys}}

{{Atrybucja}}</text>
      <sha1>r8ca7rmyj8os4vxdlaupn4ys44tw1u1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>159046</id>
      <parentid>159045</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T09:30:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Architektura militarna */</comment>
      <origin>159046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24643" sha1="co80iwq5jmprr9umv4h1cstqgspvrhd" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Marsala
 |nazwa oryginalna = 
 |widok            = Stagnone di Marsala.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Marsala-Stemma.svg
 |mapa             = Positioncitymarsala.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Italy.svg|20px]] [[Włochy]]
 |region           = [[Plik:Flag of Sicily.svg|20px]] [[Sycylia]]
 |powierzchnia     = 243,26
 |wysokość         = 3
 |ludność          = 79 400
 |prefiks          = 0923
 |kod pocztowy     = 91025
 |www              = https://www.comune.marsala.tp.it/it
}}
'''Marsala''' to historyczne miasto portowe w zachodniej części [[Sycylia|Sycylii]] ([[Włochy]]), znane na całym świecie ze swojego wzmacnianego wina Marsala – trunku klasy DOC, którego produkcję rozpoczęto pod koniec XVIII wieku w okolicznym regionie winiarskim. Miasto wzniesiono na starożytnych ruinach Lilybaeum, dawnej twierdzy kartagińskiej; stanowi ono połączenie bogatego dziedzictwa kulturowego i walorów przyrodniczych, obejmując m.in. wyspę [[Mozia]], położoną na terenie [[Rezerwat przyrody Laguny i Wysp Stagnone|Rezerwatu przyrody Laguny i Wysp Stagnone]].

== Charakterystyka ==
[[Plik:Marsala, Sicily. Saline.jpg|thumb|right|300px|Rezerwat przyrody Laguny i Wyspy Stagnone w Marsali]]
Marsala położona jest na jednym z trzech „wierzchołków” [[Sycylia|Sycylii]], tym po zachodniej stronie. Nazywa się go również „Capo Boeo” lub „Capo Lilibeo”.

W 2010 roku liczyło około 80 000 mieszkańców. Zostało założone przez Kartagińczyków i nazwane ''Lilybeo'' („Miasto, które patrzy na Libię”). Zdobyte przez Rzymian podczas pierwszej wojny punickiej, zostało (w rzeczywistości) przemianowane na ''Lilybaeum''. W czasach panowania arabskiego nosiło nazwę Marsala (prawdopodobnie od nazwy ''Marsa Allah'', „przystań Boga”).

Marsala jest domem słynnego wina Marsala, używanego jako deser i w wielu przepisach.

W 1860 roku wylądował tu Giuseppe Garibaldi, dowodząc „Wyprawą Tysiąca”, i rozpoczął podbój Królestwa Obojga Sycylii. Uważa się to za początek zjednoczenia Włoch.

=== Historia ===
Po zniszczeniu bazy kartagińskiej na wyspie [[Mozia]] przez wojska Dionizjusza I z [[Syrakuzy|Syrakuz]], wysiedleńcy założyli na pobliskim kontynencie nową osadę zwaną ''Lilybaion''.

Po pierwszej wojnie punickiej z Rzymianami, którzy podbili [[Sycylia|Sycylię]] od zachodu i drogą morską, ''Lilybaion'' pozostał ostatnim bastionem Kartagińczyków aż do miasta w 241 roku p.n.e. upadło i zostało przemianowane przez Rzymian na ''Lilibeum''. Pod panowaniem Rzymu miasto przeżywało długi okres świetności, aż do najazdów Wandali w V wieku.

Wraz z lądowaniem Arabów Berberów około 827 roku rozpoczął się nowy okres świetności pierwszego islamskiego miasta na [[Sycylia|Sycylii]], obecnie pod nową nazwą Marsala.

Od XI wieku rządy nad miastem przechodziły kolejno w ręce Normanów i Szwabów, a następnie przedstawicieli dynastii Andegawenów i Aragończyków. Także Marsala znalazła się pod panowaniem wielu różnych władców. W celu obrony przed najazdami Saracenów, na decyzję cesarza Karola V port w Punta Alga został zasypany, aby uniemożliwić piratom wpływanie do niego. Niestety, doprowadziło to również do upadku znaczenia Marsali jako portu i ośrodka handlowego.

Wraz z przybyciem Anglika Johna Woodhouse'a, który w 1773 roku założył w Marsali winiarnię i rozpoczął produkcję wysokoprocentowego wina przeznaczonego na eksport, miasto przeżyło kolejny okres świetności.

Marsala ponownie znalazła się w centrum zainteresowania Europy, gdy Giuseppe Garibaldi wylądował tutaj wraz z „Tysiącem” i rozpoczął wraz z „czerwonymi koszulami” podbój Sycylii przeciwko panowaniu Burbonów podczas Risorgimenta, przyczyniając się w ten sposób do włączenia wyspy do zjednoczonych Włoch.

== Orientacja ==
Historyczne centrum miasta otoczone jest murami miejskimi; Piazza della Repubblica znajduje się w samym sercu wyłączonej z ruchu kołowego głównej ulicy '''Via XI Maggio''', a na południe od placu usytuowane są Palazzo Senatorio oraz katedra.

=== Frakcje ===
* {{Znacznik|'''Strasatti'''|37.7267|12.5148|typ=obszar|url=|kolor=98FB98|treść=}}'''Strasatti'''
* {{Znacznik|'''Terrenove'''|37.6822|12.5725|typ=obszar|url=|kolor=98FB98|treść=}}'''Terrenove'''

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
{{Znacznik|Port lotniczy Trapani - Birgi|37.911944|12.493333|typ=transport}}'''Lotnisko Trapani - Birgi''' ({{IATA|TPS}}) oddalone jest o 20 km. Loty z [[Mediolan]]u i [[Rzym]]u odbywają się codziennie. Tania linia lotnicza Ryanair obsługuje loty z/do [[Malta|Malty]] i wielu ważnych miast europejskich. Na lotnisku istnieje możliwość wypożyczenia samochodu.

=== Koleją ===
[[Plik:Trenitalia 6683237.jpg|thumb|Stacja Marsala]]
* {{Znacznik|Stacja Marsala|37.793161 |12.44317 |typ=transport}}'''Stacja Marsala'''. Główna stacja kolejowa miasta. Codziennie kursuje tu kilka pociągów lokalnych z [[Palermo]]. Podróż trwa około 3 godzin i 10 minut. 
* {{Znacznik|Stacja Spagnuola|37.836294 |12.477175 |typ=transport}}'''Stacja Spagnuola'''. Stacja ta umożliwia dojazd do [[Mozia|Mozii]] i rezerwatu Stagnone. 
* {{Znacznik|Stacja Mozia-Birgi|37.884945 |12.499129 |typ=transport}}'''Stacja Mozia-Birgi'''. Stacja ta umożliwia dojazd do [[Mozia|Mozii]] i rezerwatu Stagnone. 
* {{Znacznik|Stacja Petrosino-Strasatti|37.725397 |12.509337 |typ=transport}}'''Stacja Petrosino-Strasatti'''. 
* {{Znacznik|Stacja Terrenove|37.748618 |12.48067 |typ=transport}}'''Stacja Terrenove'''.

=== Samochodem ===
Samochodem do Marsali można dojechać z [[Palermo]] autostradą [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]]/[[Plik:Autostrada A29dir Italia.png|25px]] [[Palermo]] – [[Trapani]], a następnie w [[Trapani]] kierując się na południe dojeżdża się do [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]] Sud Occidentale Sicula. Alternatywą jest trasa [[Plik:Strada Provinciale 21 Italia.svg|30px]], która biegnie blisko wybrzeża (wzdłuż solnisk ze słynnymi wiatrakami).

Tuż za nią znajduje się droga z [[Palermo]] do Marsali, biegnąca autostradą [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]] do [[Alcamo]] na południe i kończąca się tuż przed [[Mazara del Vallo]]. Stamtąd jedziesz dalej drogą [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]] w kierunku zachodnim, następnie pozostaje szerszy odcinek drogi wiejskiej do pokonania w obu wariantach. Droga [[Plik:Strada_Statale_118_Italia.svg|30px]] (zlokalizowana w pobliżu autostrady [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]]) z [[Salemi]] wybiera tę, która prowadzi w głębi lądu i choć jest widokowa i sugestywna, oznacza stratę czasu i stresu.

Z [[Mesyna|Messyny]] (port promowy) lub [[Katania|Katanii]] najłatwiej jest dojechać przez [[Palermo]]; z [[Syrakuzy|Syrakuz]] i miast południowych ([[Gela]], [[Agrygent|Agrigento]]) najlepiej skorzystać z południowej drogi nadmorskiej [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]], która biegnie wzdłuż całego południowego wybrzeża [[Sycylia|Sycylii]] od [[Syrakuzy|Syrakuz]] do Marsali.

=== Autobusem ===
Połączenia autobusowe są obsługiwane przez wiele firm, takich jak [https://www.segesta.it/ Segesta] czy AST (Azienda Siciliana Trasporti), oferujących regularne kursy między [[Palermo]], [[Trapani]] a Marsalą. Z Palermo autobusy firmy [https://www.autoservizisalemi.it/ Autoservizi Salemi] kursują co dwie lub trzy godziny, przy czym ostatni odjazd ma miejsce o godzinie 17:30. {{Znacznik|Dworzec autobusowy|37.7966626|12.4351997|typ=transport}}'''Dworzec autobusowy''' znajduje się w centrum miasta.

=== Statkiem ===
{{Znacznik|Port w Marsali|37.790685 |12.437793 |typ=transport}}'''Port w Marsali'''. W sezonie letnim połączenia na [[Wyspy Egadzkie]] obsługuje firma [https://www.libertylines.it/ Liberty Lines].

== Komunikacja ==
{{mapa|37.7999|12.4345|zoom=14|szerokość=400|wysokość=400|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar,metro,praca}}
Centrum miasta jest niewielkie i najlepiej zwiedzać je pieszo.

=== Samochodem ===
{{Znacznik|'''Parking przy Porta Nuova'''|37.8011021 |12.4308070 |typ=parking|url=|kolor=00FF00|treść=}}'''Parking przy Porta Nuova'''. bezpłatny. W strategicznym miejscu, blisko centrum i terenów archeologicznych.

=== Rowerem ===
W pobliżu wybrzeża Marsali znajduje się ścieżka rowerowa, która pozwala pojechać w stronę [[Mozia|Mozii]] (choć jest kilkukilometrowy odcinek, na którym jej nie ma). W pobliżu [[Mozia|Mozii]] znajduje się kolejna ścieżka rowerowa, również samodzielna, bardzo przyjemna do jazdy.

== Warto zobaczyć ==
=== Budynki sakralne ===
[[Plik:Chiesa Madre di Marsala - panoramio.jpg|thumb|Katedra w Marsali]]
* {{zobacz
| name=[https://chiesamadremarsala.eu/ Katedra w Marsali] | alt=Duomo di San Tommaso di Canterbury | url= | adres= | lat=37.799093| long=12.434317| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwotny kościół normański, pod wezwaniem angielskiego świętego Tomasza z Canterbury (znanego również jako Tomasz Becket), został oddany do użytku około 1176 roku. W 1607 roku podjęto decyzję o budowie nowej katedry na istniejących fundamentach, jednak prace nad *Chiesa Madre* (kościołem głównym) czy też *Duomo* przeciągały się przez stulecia. Fasada utrzymana jest w stylu barokowym; kopułę wzniesiono w 1827 roku, lecz w 1893 roku uległa ona zawaleniu, co nastąpiło po długotrwałych obawach o stabilność konstrukcji. Nabożeństwa wznowiono w 1930 roku pod tymczasowym zadaszeniem ochronnym, jednak dopiero po II wojnie światowej – w 1947 roku – podjęto na nowo prace planistyczne; ostatecznie kopułę wzniesiono w 1951 roku, a kościół oddano do użytku w jego docelowym kształcie.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół św. Józefa | alt=Chiesa di San Giuseppe | url= | adres=Piazza della Repubblica | lat=37.799684 | long=12.434415 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Barokowy kościół pochodzi z XVI wieku i został powiększony około 1700 roku.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-del-purgatorio.JPG|thumb|Chiesa del Purgatorio|left]]
* {{zobacz
| name=Chiesa del Purgatorio | alt= | url= | adres= | lat=37.79908 | long=12.43363 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół, konsekrowany w 1601 roku, ma klasyczny plan z kopułą na skrzyżowaniu dróg i pięknie odrestaurowaną barokową fasadą z dwiema bocznymi wieżami.
}}
[[File:Santa Maria Addolorata (Marsala) 03.jpg|thumb|Kościół Matki Bożej Bolesnej]]
* {{zobacz
| name=Kościół Matki Bożej Bolesnej | alt=Chiesa Maria SS. Addolorata | url= | adres= | lat=37.797969| long=12.433366| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Legenda głosi, że w 1691 roku rycerz, który schronił się pod łukiem Bramy Morskiej, przeżył uderzenie pioruna, gdy ujrzał posąg Madonny. Na tym miejscu zbudowano kościół Matki Bożej Gromu lub Błyskawicy. W roku, w którym zakon sióstr SS Addolorata otrzymał pozwolenie na przejęcie kościoła, w 1790 roku został on odnowiony z neoklasycystyczną fasadą i przyjął obecną nazwę.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół S. Antoniego | alt=Chiesa di S. Antonino | url= | adres= | lat=37.798503 | long=12.43548 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół został zbudowany w wyniku cudu. Zdarzyło się, że w 1565 roku kilkoro dzieci rzuciło kamieniami w ścianę, która się otworzyła i ukazał się obraz Maryi. Kościół otrzymał więc nazwę Chiesa S. Maria dei Miracoli i dopiero później otrzymał imię S. Antonino.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-di-san-matteo.JPG|thumb|left|Kościół św. Mateusza]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Mateusza | alt=Chiesa di S. Matteo | url= | adres= | lat=37.799247 | long=12.437878 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jednonawowy kościół z 1330 roku zbudowany jest prawdopodobnie na pozostałościach pogańskiej świątyni Neptuna i został odnowiony w 2000 roku.
}}
* {{zobacz
| name=Sanktuarium Marii Santissima della Cava | alt=Santuario di Maria Santissima della Cava | url= | adres= | lat=37.753437| long=12.504028| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Legenda głosi, że w 1514 roku Matka Boża ukazała się księdzu, ten zaczął kopać we wskazanym miejscu i w 1518 roku odnaleziono figurę Madonny (z ok. VIII w.). Na miejscu zbudowano kościół, którego wzniesienia uległy nieodwracalnemu zniszczeniu w wyniku nalotu w 1943 r., pozostał jedynie kościół skalny i część podziemnych pomieszczeń.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół św. Anny | alt=Chiesa di Sant'Anna | url= | adres= | lat=37.80191| long=12.436382| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół z XVII w. Skromna fasada budynku podzielona jest na dwa rzędy: w dolnej części prosty otwór z okrągłym łukiem: w drugim rzędzie, oddzielonym od pierwszego podwójną ramą, otwiera się okno. Elewację wieńczy mikstilinearna rama. Jednonawowa świątynia, ozdobiona XVIII-wiecznymi sztukateriami, posiada nad wejściem niewielki chór i sklepienie kolebkowe z lunetami odpowiadającymi oknom. W absydzie, niegdyś oddzielonej od holu dwiema zakrzywionymi balustradami z mieszanego marmuru (XVIII w.), obecnie przesuniętymi na bok, znajduje się malowany szklany ołtarz, w którym umieszczono skromną figurę św. Anny, zakupioną w 1903 r. przez miejscową damę i podarowaną kościołowi.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-di-s-francesco-d-assisi.JPG|thumb|Kościół św. Franciszka]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Franciszka | alt=Chiesa di S.Francesco | url= | adres= | lat=37.803119 | long=12.434267 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jednonawowy kościół klasztoru franciszkanów z 1334 roku został zbudowany w XVIII wieku. Odnowiony przez architekta z Trapani Giovanniego Biagio Amico. Szpital San Biagio znajduje się tuż obok.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-dell-itriella.JPG|thumb|left|Kościół Santa Maria dell'Itria]]
* {{zobacz
| name=Kościół Santa Maria dell'Itria | alt=Chiesa di Santa Maria dell'Itria | url= | adres=Piazza Sant'Agostino | lat=37.797677| long=12.442115| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół stoi nad jaskinią, w której czczony jest święty obraz Madonny dell'Itria z VIII wieku, namalowany na płótnie, przedstawiający Maryję z rękami skierowanymi do góry z Dzieciątkiem opartym na piersi, podtrzymywanym przez dwóch pustelników. Fasada kościoła ma wyraźnie barokowy charakter: portal wejściowy z dwiema skręconymi kolumnami na wysokich cokołach po obu stronach, podtrzymującymi połamany barokowy tympanon. Wnętrze utrzymane jest w stylu neoklasycystycznym, jest jednonawowe, z ołtarzem głównym i mniejszymi ołtarzami bocznymi po bokach nawy. Dach budynku ma kształt beczki z lunetami. W sąsiedztwie kościoła Itria i klasztoru ojców augustianów znajduje się obszar archeologiczny Niccolini, w którym znajdują się katakumby.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-s-giovanni-battista.JPG|thumb|Kościół św. Jana Chrzciciela]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Jana Chrzciciela | alt=Chiesa di S. Giovanni Battista | url= | adres= | lat=37.800714| long=12.428277| wskazówki=poza murami miasta
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=wt.-pt. 9:00-13:00 (Jaskinia Sybilli). Niewielki kościółek z XII i XIII wieku został odbudowany po zniszczeniu w 1576 roku. Został zbudowany nad jaskinią, być może już w 397 roku p.n.e. i chronił Kartagińczyków, którzy uciekli z Mozii. Jaskinia była później miejscem działalności Sybilli z Cumana lub Siculi, o której mówi się, że jest tu również pochowana. Jaskinia ze źródłem prawdopodobnie już w czasach wczesnochrześcijańskich służyła jako chrzcielnica, w niszy znajduje się także alabastrowy posąg Jana Chrzciciela.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół Santo Stefano | alt=Chiesa di Santo Stefano | url= | adres=via Frisella | lat=37.801443 | long=12.433903 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół jest częścią zespołu klasztornego zbudowanego w latach 1603-1607 na miejscu dawnej rezydencji szlacheckiej rodziny Ferro, prawdopodobnie siedziby starożytnych rzymskich pretorów – gdzie miał przebywać także Poncjusz Piłat – wykorzystywanej później przez Saracenów jako siedziba rządu. W XVI wieku teren nabył handlarz zbożem Stefano Frisella, który zasmucony faktem braku męskiego potomka założył klasztor dla swojej córki Franceski, wykluczonej ze względu na mieszczańskie pochodzenie z bardziej prestiżowego klasztoru San Pietro, który wraz z klasztorem San Girolamo przyjmował wyłącznie szlacheckie dziewczęta. Frisella powierzyła klasztor augustianom bosym, Francesca została mianowana przeoryszą. W jednonawowym kościele znajdują się ozdobne sztukaterie autorstwa rzeźbiarza z Marsali Vincenzo Giglio, inspirowane stylem Giacomo Serpotty. Dziś w klasztorze mieści się szkoła „Vincenzo Pipitone” i liceum klasyczne „Giovanni XXIII”. Z pierwotnej budowli zachowała się wieża na rogu via Lombardi i via Frisella oraz kwadratowy krużganek z portykiem. Cele sióstr zamieniono na sale lekcyjne.
}}
* {{zobacz
| name=Dawny kościół San Giovannello | alt=Ex Chiesa San Giovannello | url= | adres=Via Andrea D'Anna, 26 | lat=37.800849 | long=12.434227 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Odnowiona przestrzeń na świeżym powietrzu, ale zazwyczaj zamknięta.
}}
=== Pałace ===
[[Plik:Palazzo VII Aprile - panoramio.jpg|thumb|Palazzo VII Aprile]]
* {{zobacz
| name=Palazzo della Loggia | alt= | url= | adres=Piazza della Republica | lat=37.799248| long=12.434948| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Przebudowano ją na salę kolumnową i dobudowano drugą kolumnadę na piętrze, w 1756 roku budynek przyjął obecny wygląd, z którego zabytkowa jest jedynie fasada.
}}
[[Plik:Marsala-palazzo-figi.JPG|thumb|left|Palazzo Fici]]
* {{zobacz
| name=Palazzo Fici | alt= | url= | adres= | lat=37.800828 | long=12.432537 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Został zbudowany przez Giovanniego Fici w XVII wieku i dzięki wspaniale odnowionemu dziedzińcowi służy obecnie jako miejski sklep z winami w Marsali, promujący lokalną produkcję wina.
}}
* {{zobacz
| name=Palazzo Burgio-Spanò| alt= | url= | adres= | lat=37.80096 | long=12.432419 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Zbudowany na początku XX wieku, mieści kolekcję dzieł sztuki z dziełami XIX-wiecznych malarzy włoskich.
}}
=== Architektura militarna ===
[[Plik:Marsala-porta-garibaldi.JPG|thumb|Porta Garibaldi]]
* {{zobacz
| name=Porta Garibaldi| alt= | url= | adres=Piazza Mercato | lat=37.797736| long=12.433352| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Bramę pierwotnie nazywano „Porta di Mare”, ponieważ ta ostatnia była zbudowana w kierunku morza i została zbudowana w 1685 roku na polecenie króla Hiszpanii i Królestwa Sycylii Karola II w celu wzmocnienia systemu obronnego i nadania prestiżu miastu, zastępując starą XV-wieczną bramę, która obecnie rozpadała się i była niewielka. 11 maja 1860 roku Giuseppe Garibaldi wylądował wraz z Tysiącem w sycylijskim mieście, dając początek zjednoczeniu Włoch. Wchodząc przez drzwi, ogłosi, że „wolne” miasto nie jest już częścią Królestwa Obojga Sycylii i jest przyłączone do Królestwa Włoch. Po jego odejściu miasto postanowiło nazwać słynny łuk imieniem bohatera dwóch światów.
}}
* {{zobacz
| name=Zamek w Marsali| alt= | url= | adres= | lat=37.800637| long=12.43934| wskazówki=We wschodnim narożniku miasta
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Być może powstał dopiero jako ufortyfikowane ogrodzenie w epoce normańskiej, w epoce Szwabii został wzmocniony, o czym świadczy pseudotrapezowy układ i niektóre elementy stylistyczne, jak chociażby charakterystyczne dla architektury Fryderyka żebra pomieszczenia okrągłej wieży. Do lat 2009/2010 w średniowiecznym zamku mieściło się nieczynne już więzienie w Marsali, gdzie w 1979 roku osadzony został piosenkarz Roberto Vecchioni, oskarżony przez sędziego śledczego w Marsali o handel narkotykami; oskarżenie odnosiło się do wydarzenia, które miało miejsce pewnego wieczoru w Festa dell'Unità w Marsali w 1977 r., kiedy piosenkarz i autor tekstów zaproponował jointa czternastoletniemu chłopcu; po przyznaniu się chłopca Vecchioni został aresztowany i po kilku dniach zwolniony. Chłopiec później zeznał, ale proces był kontynuowany i zakończył się jego uniewinnieniem; Z tej osobistej historii czerpał inspirację do napisania piosenek „Lettera da Marsala” i „Signor Giudice”.
}}
* {{zobacz
| name=Porta Nuova| alt= | url= | adres=Via XI Maggio. | lat=37.80132 | long=12.431802 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=
}}
* {{zobacz
| name=Quartiere Spagnolo| alt= | url= | adres= | lat=37.79802 | long=12.43381 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kompleks został zbudowany w XVI-XVII wieku jako kwatera wojsk Burbonów i jest dziś siedzibą władz miejskich Marsali.
}}
=== Muzea ===
[[Plik:Marsala ship 4.jpg|thumb|Muzeum archeologiczne Baglio Anselmi]]
* {{zobacz
| name=[https://www.turismocomunemarsala.com/museo-archeologico-lilibeo.html Muzeum archeologiczne Baglio Anselmi]| alt= | url= | adres=Lungomare Boeo | lat=37.8014| long=12.4267| wskazówki=
| tollfree=+39 0923 952535. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=pełna cena 4 €, ulgowa 2 €, bezpłatny park archeologiczny (kwiecień 2023). pon.-niedz. 9:00-19:30 (muzeum), 9:00-18:30 (teren archeologiczny). Unikalne pozostałości liburny, zwinnego okrętu wojennego Kartagińczyków o długości 35 m; marmurowy posąg Wenus Callipygia i znaleziska archeologiczne z regionu.
}}
[[Plik:Chiesa è Complesso di San Pietro - panoramio.jpg|thumb|left|Muzeum obywatelskie]]
* {{zobacz
| name=Muzeum obywatelskie| alt= | url= | adres=Via Ludovico Anselmi Correale | lat=37.800392| long=12.434965| wskazówki=
| tollfree=+39 0923 718741 | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Bezpłatny. wtorek-niedziela 9:00 - 13:00 i 16:00 - 20:00. Kompleks budynków był rozbudowywany do 1418 roku i dziś służy jako centrum kulturalne i mieści Muzeum Obywatelskie, w którym znajduje się kolekcja znalezisk archeologicznych z regionu, lalek sycylijskich, a przede wszystkim wystawa poświęcona Risorgimento, Marszowi Tysiąca pod rządami Garibaldiego, który doprowadził do odzyskania Sycylii i integracji ze współczesnymi Włochami.
}}
* {{zobacz
| name=Muzeum Gobelinów Flamandzkich| alt= | url= | adres=Via Giuseppe Garraffa | lat=37.799665| long=12.432451| wskazówki=
| tollfree=+39 0923 711327. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=4 €. wtorek-niedziela 09:00-13:00, 16:00-18:00. Na tyłach katedry znajduje się osiem cennych arrasów flamandzkich z XVI wieku, które niegdyś zdobiły Kościół Matki. Były prezentem od Filipa II Hiszpanii dla arcybiskupa Messyny.
}}
* {{zobacz
| name=[https://www.entemostrapitturacittamarsala.it/archivio-storico/default.html Miejska Galeria Sztuki w Marsali]| alt= | url= | adres=Piazza del Carmine 18 | lat=37.799809 | long=12.431754 | wskazówki=
| tollfree=+39 0923 713822. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=wtorek-niedziela 10:00-13:00 i 17:00-21:00. Zbudowany w XVIII wieku, znajduje się tu miejska kolekcja sztuki.
}}
* {{zobacz
| name=[https://www.turismocomunemarsala.com/convento-del-carmine.html Ente Mostra di Pittura Contemporanea]| alt= | url= | adres=Piazza Carmine 1 | lat=37.799169| long=12.431637| wskazówki=
| tollfree=+390923713822. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kolekcja sztuki współczesnej.
}}

==Najbliższe okolice==

==Praca==

==Nauka==

==Zakupy==

==Gastronomia==

==Festiwale, imprezy==

==Nocleg==
* Hotel Baglio Oneto Resort and Wines 4-gwiazdkowy
* Alloro&amp;Gelsomino 
* Antica Dimora San Girolamo 
* Villa Favorita Hotel e Resort hotel 3-gwiazdkowy

==Kontakt==

==Bezpieczeństwo==

==Informacje turystyczne==

== Gdzie dalej ==

{{Jest w|Prowincja Trapani}}

[[Kategoria:Sycylia]]

{{Zarys}}

{{Atrybucja}}</text>
      <sha1>co80iwq5jmprr9umv4h1cstqgspvrhd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>159047</id>
      <parentid>159046</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T09:42:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Muzea */</comment>
      <origin>159047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26887" sha1="88jjlxyz1ad5uemziwpdjg4tz1ji39p" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Marsala
 |nazwa oryginalna = 
 |widok            = Stagnone di Marsala.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Marsala-Stemma.svg
 |mapa             = Positioncitymarsala.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Italy.svg|20px]] [[Włochy]]
 |region           = [[Plik:Flag of Sicily.svg|20px]] [[Sycylia]]
 |powierzchnia     = 243,26
 |wysokość         = 3
 |ludność          = 79 400
 |prefiks          = 0923
 |kod pocztowy     = 91025
 |www              = https://www.comune.marsala.tp.it/it
}}
'''Marsala''' to historyczne miasto portowe w zachodniej części [[Sycylia|Sycylii]] ([[Włochy]]), znane na całym świecie ze swojego wzmacnianego wina Marsala – trunku klasy DOC, którego produkcję rozpoczęto pod koniec XVIII wieku w okolicznym regionie winiarskim. Miasto wzniesiono na starożytnych ruinach Lilybaeum, dawnej twierdzy kartagińskiej; stanowi ono połączenie bogatego dziedzictwa kulturowego i walorów przyrodniczych, obejmując m.in. wyspę [[Mozia]], położoną na terenie [[Rezerwat przyrody Laguny i Wysp Stagnone|Rezerwatu przyrody Laguny i Wysp Stagnone]].

== Charakterystyka ==
[[Plik:Marsala, Sicily. Saline.jpg|thumb|right|300px|Rezerwat przyrody Laguny i Wyspy Stagnone w Marsali]]
Marsala położona jest na jednym z trzech „wierzchołków” [[Sycylia|Sycylii]], tym po zachodniej stronie. Nazywa się go również „Capo Boeo” lub „Capo Lilibeo”.

W 2010 roku liczyło około 80 000 mieszkańców. Zostało założone przez Kartagińczyków i nazwane ''Lilybeo'' („Miasto, które patrzy na Libię”). Zdobyte przez Rzymian podczas pierwszej wojny punickiej, zostało (w rzeczywistości) przemianowane na ''Lilybaeum''. W czasach panowania arabskiego nosiło nazwę Marsala (prawdopodobnie od nazwy ''Marsa Allah'', „przystań Boga”).

Marsala jest domem słynnego wina Marsala, używanego jako deser i w wielu przepisach.

W 1860 roku wylądował tu Giuseppe Garibaldi, dowodząc „Wyprawą Tysiąca”, i rozpoczął podbój Królestwa Obojga Sycylii. Uważa się to za początek zjednoczenia Włoch.

=== Historia ===
Po zniszczeniu bazy kartagińskiej na wyspie [[Mozia]] przez wojska Dionizjusza I z [[Syrakuzy|Syrakuz]], wysiedleńcy założyli na pobliskim kontynencie nową osadę zwaną ''Lilybaion''.

Po pierwszej wojnie punickiej z Rzymianami, którzy podbili [[Sycylia|Sycylię]] od zachodu i drogą morską, ''Lilybaion'' pozostał ostatnim bastionem Kartagińczyków aż do miasta w 241 roku p.n.e. upadło i zostało przemianowane przez Rzymian na ''Lilibeum''. Pod panowaniem Rzymu miasto przeżywało długi okres świetności, aż do najazdów Wandali w V wieku.

Wraz z lądowaniem Arabów Berberów około 827 roku rozpoczął się nowy okres świetności pierwszego islamskiego miasta na [[Sycylia|Sycylii]], obecnie pod nową nazwą Marsala.

Od XI wieku rządy nad miastem przechodziły kolejno w ręce Normanów i Szwabów, a następnie przedstawicieli dynastii Andegawenów i Aragończyków. Także Marsala znalazła się pod panowaniem wielu różnych władców. W celu obrony przed najazdami Saracenów, na decyzję cesarza Karola V port w Punta Alga został zasypany, aby uniemożliwić piratom wpływanie do niego. Niestety, doprowadziło to również do upadku znaczenia Marsali jako portu i ośrodka handlowego.

Wraz z przybyciem Anglika Johna Woodhouse'a, który w 1773 roku założył w Marsali winiarnię i rozpoczął produkcję wysokoprocentowego wina przeznaczonego na eksport, miasto przeżyło kolejny okres świetności.

Marsala ponownie znalazła się w centrum zainteresowania Europy, gdy Giuseppe Garibaldi wylądował tutaj wraz z „Tysiącem” i rozpoczął wraz z „czerwonymi koszulami” podbój Sycylii przeciwko panowaniu Burbonów podczas Risorgimenta, przyczyniając się w ten sposób do włączenia wyspy do zjednoczonych Włoch.

== Orientacja ==
Historyczne centrum miasta otoczone jest murami miejskimi; Piazza della Repubblica znajduje się w samym sercu wyłączonej z ruchu kołowego głównej ulicy '''Via XI Maggio''', a na południe od placu usytuowane są Palazzo Senatorio oraz katedra.

=== Frakcje ===
* {{Znacznik|'''Strasatti'''|37.7267|12.5148|typ=obszar|url=|kolor=98FB98|treść=}}'''Strasatti'''
* {{Znacznik|'''Terrenove'''|37.6822|12.5725|typ=obszar|url=|kolor=98FB98|treść=}}'''Terrenove'''

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
{{Znacznik|Port lotniczy Trapani - Birgi|37.911944|12.493333|typ=transport}}'''Lotnisko Trapani - Birgi''' ({{IATA|TPS}}) oddalone jest o 20 km. Loty z [[Mediolan]]u i [[Rzym]]u odbywają się codziennie. Tania linia lotnicza Ryanair obsługuje loty z/do [[Malta|Malty]] i wielu ważnych miast europejskich. Na lotnisku istnieje możliwość wypożyczenia samochodu.

=== Koleją ===
[[Plik:Trenitalia 6683237.jpg|thumb|Stacja Marsala]]
* {{Znacznik|Stacja Marsala|37.793161 |12.44317 |typ=transport}}'''Stacja Marsala'''. Główna stacja kolejowa miasta. Codziennie kursuje tu kilka pociągów lokalnych z [[Palermo]]. Podróż trwa około 3 godzin i 10 minut. 
* {{Znacznik|Stacja Spagnuola|37.836294 |12.477175 |typ=transport}}'''Stacja Spagnuola'''. Stacja ta umożliwia dojazd do [[Mozia|Mozii]] i rezerwatu Stagnone. 
* {{Znacznik|Stacja Mozia-Birgi|37.884945 |12.499129 |typ=transport}}'''Stacja Mozia-Birgi'''. Stacja ta umożliwia dojazd do [[Mozia|Mozii]] i rezerwatu Stagnone. 
* {{Znacznik|Stacja Petrosino-Strasatti|37.725397 |12.509337 |typ=transport}}'''Stacja Petrosino-Strasatti'''. 
* {{Znacznik|Stacja Terrenove|37.748618 |12.48067 |typ=transport}}'''Stacja Terrenove'''.

=== Samochodem ===
Samochodem do Marsali można dojechać z [[Palermo]] autostradą [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]]/[[Plik:Autostrada A29dir Italia.png|25px]] [[Palermo]] – [[Trapani]], a następnie w [[Trapani]] kierując się na południe dojeżdża się do [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]] Sud Occidentale Sicula. Alternatywą jest trasa [[Plik:Strada Provinciale 21 Italia.svg|30px]], która biegnie blisko wybrzeża (wzdłuż solnisk ze słynnymi wiatrakami).

Tuż za nią znajduje się droga z [[Palermo]] do Marsali, biegnąca autostradą [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]] do [[Alcamo]] na południe i kończąca się tuż przed [[Mazara del Vallo]]. Stamtąd jedziesz dalej drogą [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]] w kierunku zachodnim, następnie pozostaje szerszy odcinek drogi wiejskiej do pokonania w obu wariantach. Droga [[Plik:Strada_Statale_118_Italia.svg|30px]] (zlokalizowana w pobliżu autostrady [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]]) z [[Salemi]] wybiera tę, która prowadzi w głębi lądu i choć jest widokowa i sugestywna, oznacza stratę czasu i stresu.

Z [[Mesyna|Messyny]] (port promowy) lub [[Katania|Katanii]] najłatwiej jest dojechać przez [[Palermo]]; z [[Syrakuzy|Syrakuz]] i miast południowych ([[Gela]], [[Agrygent|Agrigento]]) najlepiej skorzystać z południowej drogi nadmorskiej [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]], która biegnie wzdłuż całego południowego wybrzeża [[Sycylia|Sycylii]] od [[Syrakuzy|Syrakuz]] do Marsali.

=== Autobusem ===
Połączenia autobusowe są obsługiwane przez wiele firm, takich jak [https://www.segesta.it/ Segesta] czy AST (Azienda Siciliana Trasporti), oferujących regularne kursy między [[Palermo]], [[Trapani]] a Marsalą. Z Palermo autobusy firmy [https://www.autoservizisalemi.it/ Autoservizi Salemi] kursują co dwie lub trzy godziny, przy czym ostatni odjazd ma miejsce o godzinie 17:30. {{Znacznik|Dworzec autobusowy|37.7966626|12.4351997|typ=transport}}'''Dworzec autobusowy''' znajduje się w centrum miasta.

=== Statkiem ===
{{Znacznik|Port w Marsali|37.790685 |12.437793 |typ=transport}}'''Port w Marsali'''. W sezonie letnim połączenia na [[Wyspy Egadzkie]] obsługuje firma [https://www.libertylines.it/ Liberty Lines].

== Komunikacja ==
{{mapa|37.7999|12.4345|zoom=14|szerokość=400|wysokość=400|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar,metro,praca}}
Centrum miasta jest niewielkie i najlepiej zwiedzać je pieszo.

=== Samochodem ===
{{Znacznik|'''Parking przy Porta Nuova'''|37.8011021 |12.4308070 |typ=parking|url=|kolor=00FF00|treść=}}'''Parking przy Porta Nuova'''. bezpłatny. W strategicznym miejscu, blisko centrum i terenów archeologicznych.

=== Rowerem ===
W pobliżu wybrzeża Marsali znajduje się ścieżka rowerowa, która pozwala pojechać w stronę [[Mozia|Mozii]] (choć jest kilkukilometrowy odcinek, na którym jej nie ma). W pobliżu [[Mozia|Mozii]] znajduje się kolejna ścieżka rowerowa, również samodzielna, bardzo przyjemna do jazdy.

== Warto zobaczyć ==
=== Budynki sakralne ===
[[Plik:Chiesa Madre di Marsala - panoramio.jpg|thumb|Katedra w Marsali]]
* {{zobacz
| name=[https://chiesamadremarsala.eu/ Katedra w Marsali] | alt=Duomo di San Tommaso di Canterbury | url= | adres= | lat=37.799093| long=12.434317| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwotny kościół normański, pod wezwaniem angielskiego świętego Tomasza z Canterbury (znanego również jako Tomasz Becket), został oddany do użytku około 1176 roku. W 1607 roku podjęto decyzję o budowie nowej katedry na istniejących fundamentach, jednak prace nad *Chiesa Madre* (kościołem głównym) czy też *Duomo* przeciągały się przez stulecia. Fasada utrzymana jest w stylu barokowym; kopułę wzniesiono w 1827 roku, lecz w 1893 roku uległa ona zawaleniu, co nastąpiło po długotrwałych obawach o stabilność konstrukcji. Nabożeństwa wznowiono w 1930 roku pod tymczasowym zadaszeniem ochronnym, jednak dopiero po II wojnie światowej – w 1947 roku – podjęto na nowo prace planistyczne; ostatecznie kopułę wzniesiono w 1951 roku, a kościół oddano do użytku w jego docelowym kształcie.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół św. Józefa | alt=Chiesa di San Giuseppe | url= | adres=Piazza della Repubblica | lat=37.799684 | long=12.434415 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Barokowy kościół pochodzi z XVI wieku i został powiększony około 1700 roku.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-del-purgatorio.JPG|thumb|Chiesa del Purgatorio|left]]
* {{zobacz
| name=Chiesa del Purgatorio | alt= | url= | adres= | lat=37.79908 | long=12.43363 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół, konsekrowany w 1601 roku, ma klasyczny plan z kopułą na skrzyżowaniu dróg i pięknie odrestaurowaną barokową fasadą z dwiema bocznymi wieżami.
}}
[[File:Santa Maria Addolorata (Marsala) 03.jpg|thumb|Kościół Matki Bożej Bolesnej]]
* {{zobacz
| name=Kościół Matki Bożej Bolesnej | alt=Chiesa Maria SS. Addolorata | url= | adres= | lat=37.797969| long=12.433366| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Legenda głosi, że w 1691 roku rycerz, który schronił się pod łukiem Bramy Morskiej, przeżył uderzenie pioruna, gdy ujrzał posąg Madonny. Na tym miejscu zbudowano kościół Matki Bożej Gromu lub Błyskawicy. W roku, w którym zakon sióstr SS Addolorata otrzymał pozwolenie na przejęcie kościoła, w 1790 roku został on odnowiony z neoklasycystyczną fasadą i przyjął obecną nazwę.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół S. Antoniego | alt=Chiesa di S. Antonino | url= | adres= | lat=37.798503 | long=12.43548 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół został zbudowany w wyniku cudu. Zdarzyło się, że w 1565 roku kilkoro dzieci rzuciło kamieniami w ścianę, która się otworzyła i ukazał się obraz Maryi. Kościół otrzymał więc nazwę Chiesa S. Maria dei Miracoli i dopiero później otrzymał imię S. Antonino.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-di-san-matteo.JPG|thumb|left|Kościół św. Mateusza]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Mateusza | alt=Chiesa di S. Matteo | url= | adres= | lat=37.799247 | long=12.437878 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jednonawowy kościół z 1330 roku zbudowany jest prawdopodobnie na pozostałościach pogańskiej świątyni Neptuna i został odnowiony w 2000 roku.
}}
* {{zobacz
| name=Sanktuarium Marii Santissima della Cava | alt=Santuario di Maria Santissima della Cava | url= | adres= | lat=37.753437| long=12.504028| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Legenda głosi, że w 1514 roku Matka Boża ukazała się księdzu, ten zaczął kopać we wskazanym miejscu i w 1518 roku odnaleziono figurę Madonny (z ok. VIII w.). Na miejscu zbudowano kościół, którego wzniesienia uległy nieodwracalnemu zniszczeniu w wyniku nalotu w 1943 r., pozostał jedynie kościół skalny i część podziemnych pomieszczeń.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół św. Anny | alt=Chiesa di Sant'Anna | url= | adres= | lat=37.80191| long=12.436382| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół z XVII w. Skromna fasada budynku podzielona jest na dwa rzędy: w dolnej części prosty otwór z okrągłym łukiem: w drugim rzędzie, oddzielonym od pierwszego podwójną ramą, otwiera się okno. Elewację wieńczy mikstilinearna rama. Jednonawowa świątynia, ozdobiona XVIII-wiecznymi sztukateriami, posiada nad wejściem niewielki chór i sklepienie kolebkowe z lunetami odpowiadającymi oknom. W absydzie, niegdyś oddzielonej od holu dwiema zakrzywionymi balustradami z mieszanego marmuru (XVIII w.), obecnie przesuniętymi na bok, znajduje się malowany szklany ołtarz, w którym umieszczono skromną figurę św. Anny, zakupioną w 1903 r. przez miejscową damę i podarowaną kościołowi.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-di-s-francesco-d-assisi.JPG|thumb|Kościół św. Franciszka]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Franciszka | alt=Chiesa di S.Francesco | url= | adres= | lat=37.803119 | long=12.434267 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jednonawowy kościół klasztoru franciszkanów z 1334 roku został zbudowany w XVIII wieku. Odnowiony przez architekta z Trapani Giovanniego Biagio Amico. Szpital San Biagio znajduje się tuż obok.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-dell-itriella.JPG|thumb|left|Kościół Santa Maria dell'Itria]]
* {{zobacz
| name=Kościół Santa Maria dell'Itria | alt=Chiesa di Santa Maria dell'Itria | url= | adres=Piazza Sant'Agostino | lat=37.797677| long=12.442115| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół stoi nad jaskinią, w której czczony jest święty obraz Madonny dell'Itria z VIII wieku, namalowany na płótnie, przedstawiający Maryję z rękami skierowanymi do góry z Dzieciątkiem opartym na piersi, podtrzymywanym przez dwóch pustelników. Fasada kościoła ma wyraźnie barokowy charakter: portal wejściowy z dwiema skręconymi kolumnami na wysokich cokołach po obu stronach, podtrzymującymi połamany barokowy tympanon. Wnętrze utrzymane jest w stylu neoklasycystycznym, jest jednonawowe, z ołtarzem głównym i mniejszymi ołtarzami bocznymi po bokach nawy. Dach budynku ma kształt beczki z lunetami. W sąsiedztwie kościoła Itria i klasztoru ojców augustianów znajduje się obszar archeologiczny Niccolini, w którym znajdują się katakumby.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-s-giovanni-battista.JPG|thumb|Kościół św. Jana Chrzciciela]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Jana Chrzciciela | alt=Chiesa di S. Giovanni Battista | url= | adres= | lat=37.800714| long=12.428277| wskazówki=poza murami miasta
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=wt.-pt. 9:00-13:00 (Jaskinia Sybilli). Niewielki kościółek z XII i XIII wieku został odbudowany po zniszczeniu w 1576 roku. Został zbudowany nad jaskinią, być może już w 397 roku p.n.e. i chronił Kartagińczyków, którzy uciekli z Mozii. Jaskinia była później miejscem działalności Sybilli z Cumana lub Siculi, o której mówi się, że jest tu również pochowana. Jaskinia ze źródłem prawdopodobnie już w czasach wczesnochrześcijańskich służyła jako chrzcielnica, w niszy znajduje się także alabastrowy posąg Jana Chrzciciela.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół Santo Stefano | alt=Chiesa di Santo Stefano | url= | adres=via Frisella | lat=37.801443 | long=12.433903 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół jest częścią zespołu klasztornego zbudowanego w latach 1603-1607 na miejscu dawnej rezydencji szlacheckiej rodziny Ferro, prawdopodobnie siedziby starożytnych rzymskich pretorów – gdzie miał przebywać także Poncjusz Piłat – wykorzystywanej później przez Saracenów jako siedziba rządu. W XVI wieku teren nabył handlarz zbożem Stefano Frisella, który zasmucony faktem braku męskiego potomka założył klasztor dla swojej córki Franceski, wykluczonej ze względu na mieszczańskie pochodzenie z bardziej prestiżowego klasztoru San Pietro, który wraz z klasztorem San Girolamo przyjmował wyłącznie szlacheckie dziewczęta. Frisella powierzyła klasztor augustianom bosym, Francesca została mianowana przeoryszą. W jednonawowym kościele znajdują się ozdobne sztukaterie autorstwa rzeźbiarza z Marsali Vincenzo Giglio, inspirowane stylem Giacomo Serpotty. Dziś w klasztorze mieści się szkoła „Vincenzo Pipitone” i liceum klasyczne „Giovanni XXIII”. Z pierwotnej budowli zachowała się wieża na rogu via Lombardi i via Frisella oraz kwadratowy krużganek z portykiem. Cele sióstr zamieniono na sale lekcyjne.
}}
* {{zobacz
| name=Dawny kościół San Giovannello | alt=Ex Chiesa San Giovannello | url= | adres=Via Andrea D'Anna, 26 | lat=37.800849 | long=12.434227 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Odnowiona przestrzeń na świeżym powietrzu, ale zazwyczaj zamknięta.
}}
=== Pałace ===
[[Plik:Palazzo VII Aprile - panoramio.jpg|thumb|Palazzo VII Aprile]]
* {{zobacz
| name=Palazzo della Loggia | alt= | url= | adres=Piazza della Republica | lat=37.799248| long=12.434948| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Przebudowano ją na salę kolumnową i dobudowano drugą kolumnadę na piętrze, w 1756 roku budynek przyjął obecny wygląd, z którego zabytkowa jest jedynie fasada.
}}
[[Plik:Marsala-palazzo-figi.JPG|thumb|left|Palazzo Fici]]
* {{zobacz
| name=Palazzo Fici | alt= | url= | adres= | lat=37.800828 | long=12.432537 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Został zbudowany przez Giovanniego Fici w XVII wieku i dzięki wspaniale odnowionemu dziedzińcowi służy obecnie jako miejski sklep z winami w Marsali, promujący lokalną produkcję wina.
}}
* {{zobacz
| name=Palazzo Burgio-Spanò| alt= | url= | adres= | lat=37.80096 | long=12.432419 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Zbudowany na początku XX wieku, mieści kolekcję dzieł sztuki z dziełami XIX-wiecznych malarzy włoskich.
}}
=== Architektura militarna ===
[[Plik:Marsala-porta-garibaldi.JPG|thumb|Porta Garibaldi]]
* {{zobacz
| name=Porta Garibaldi| alt= | url= | adres=Piazza Mercato | lat=37.797736| long=12.433352| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Bramę pierwotnie nazywano „Porta di Mare”, ponieważ ta ostatnia była zbudowana w kierunku morza i została zbudowana w 1685 roku na polecenie króla Hiszpanii i Królestwa Sycylii Karola II w celu wzmocnienia systemu obronnego i nadania prestiżu miastu, zastępując starą XV-wieczną bramę, która obecnie rozpadała się i była niewielka. 11 maja 1860 roku Giuseppe Garibaldi wylądował wraz z Tysiącem w sycylijskim mieście, dając początek zjednoczeniu Włoch. Wchodząc przez drzwi, ogłosi, że „wolne” miasto nie jest już częścią Królestwa Obojga Sycylii i jest przyłączone do Królestwa Włoch. Po jego odejściu miasto postanowiło nazwać słynny łuk imieniem bohatera dwóch światów.
}}
* {{zobacz
| name=Zamek w Marsali| alt= | url= | adres= | lat=37.800637| long=12.43934| wskazówki=We wschodnim narożniku miasta
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Być może powstał dopiero jako ufortyfikowane ogrodzenie w epoce normańskiej, w epoce Szwabii został wzmocniony, o czym świadczy pseudotrapezowy układ i niektóre elementy stylistyczne, jak chociażby charakterystyczne dla architektury Fryderyka żebra pomieszczenia okrągłej wieży. Do lat 2009/2010 w średniowiecznym zamku mieściło się nieczynne już więzienie w Marsali, gdzie w 1979 roku osadzony został piosenkarz Roberto Vecchioni, oskarżony przez sędziego śledczego w Marsali o handel narkotykami; oskarżenie odnosiło się do wydarzenia, które miało miejsce pewnego wieczoru w Festa dell'Unità w Marsali w 1977 r., kiedy piosenkarz i autor tekstów zaproponował jointa czternastoletniemu chłopcu; po przyznaniu się chłopca Vecchioni został aresztowany i po kilku dniach zwolniony. Chłopiec później zeznał, ale proces był kontynuowany i zakończył się jego uniewinnieniem; Z tej osobistej historii czerpał inspirację do napisania piosenek „Lettera da Marsala” i „Signor Giudice”.
}}
* {{zobacz
| name=Porta Nuova| alt= | url= | adres=Via XI Maggio. | lat=37.80132 | long=12.431802 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=
}}
* {{zobacz
| name=Quartiere Spagnolo| alt= | url= | adres= | lat=37.79802 | long=12.43381 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kompleks został zbudowany w XVI-XVII wieku jako kwatera wojsk Burbonów i jest dziś siedzibą władz miejskich Marsali.
}}
=== Muzea ===
[[Plik:Marsala ship 4.jpg|thumb|Muzeum archeologiczne Baglio Anselmi]]
* {{zobacz
| name=[https://www.turismocomunemarsala.com/museo-archeologico-lilibeo.html Muzeum archeologiczne Baglio Anselmi]| alt= | url= | adres=Lungomare Boeo | lat=37.8014| long=12.4267| wskazówki=
| tollfree=+39 0923 952535. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=pełna cena 4 €, ulgowa 2 €, bezpłatny park archeologiczny (kwiecień 2023). pon.-niedz. 9:00-19:30 (muzeum), 9:00-18:30 (teren archeologiczny). Unikalne pozostałości liburny, zwinnego okrętu wojennego Kartagińczyków o długości 35 m; marmurowy posąg Wenus Callipygia i znaleziska archeologiczne z regionu.
}}
[[Plik:Chiesa è Complesso di San Pietro - panoramio.jpg|thumb|left|Muzeum obywatelskie]]
* {{zobacz
| name=Muzeum obywatelskie| alt= | url= | adres=Via Ludovico Anselmi Correale | lat=37.800392| long=12.434965| wskazówki=
| tollfree=+39 0923 718741 | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Bezpłatny. wtorek-niedziela 9:00 - 13:00 i 16:00 - 20:00. Kompleks budynków był rozbudowywany do 1418 roku i dziś służy jako centrum kulturalne i mieści Muzeum Obywatelskie, w którym znajduje się kolekcja znalezisk archeologicznych z regionu, lalek sycylijskich, a przede wszystkim wystawa poświęcona Risorgimento, Marszowi Tysiąca pod rządami Garibaldiego, który doprowadził do odzyskania Sycylii i integracji ze współczesnymi Włochami.
}}
* {{zobacz
| name=Muzeum Gobelinów Flamandzkich| alt= | url= | adres=Via Giuseppe Garraffa | lat=37.799665| long=12.432451| wskazówki=
| tollfree=+39 0923 711327. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=4 €. wtorek-niedziela 09:00-13:00, 16:00-18:00. Na tyłach katedry znajduje się osiem cennych arrasów flamandzkich z XVI wieku, które niegdyś zdobiły Kościół Matki. Były prezentem od Filipa II Hiszpanii dla arcybiskupa Messyny.
}}
* {{zobacz
| name=[https://www.entemostrapitturacittamarsala.it/archivio-storico/default.html Miejska Galeria Sztuki w Marsali]| alt= | url= | adres=Piazza del Carmine 18 | lat=37.799809 | long=12.431754 | wskazówki=
| tollfree=+39 0923 713822. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=wtorek-niedziela 10:00-13:00 i 17:00-21:00. Zbudowany w XVIII wieku, znajduje się tu miejska kolekcja sztuki.
}}
* {{zobacz
| name=[https://www.turismocomunemarsala.com/convento-del-carmine.html Ente Mostra di Pittura Contemporanea]| alt= | url= | adres=Piazza Carmine 1 | lat=37.799169| long=12.431637| wskazówki=
| tollfree=+390923713822. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kolekcja sztuki współczesnej.
}}
=== Inne ===
[[Plik:Monumento Mille Marsala.jpg|thumb|Pomnik Tysiąca]]
* {{zobacz
| name=Pomnik Tysiąca| alt= | url= | adres=Viale colonnello Stefano Maltese | lat=37.795644| long=12.4313| wskazówki=zaledwie krótki spacer od portu, w którym wylądował Garibaldi
| tollfree=+390923713822. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jest to pomnik poświęcony lądowaniu Garibaldiego w Marsali.
}}
* {{zobacz
| name=Hypogeum Crispia Salvia| alt= | url= | adres=Via Massimo D'Azeglio 41 | lat=37.804387 | long=12.437165 | wskazówki=
| tollfree=+390923952535. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Podziemny grobowiec z freskami można zwiedzać w sobotnie poranki po wcześniejszej rezerwacji telefonicznej. Znaleziska grobowe można zobaczyć w Muzeum Archeologicznym.
}}
[[File:Villa Cavallotti.jpg|thumb|left|Villa Cavallotti]]
* {{zobacz
| name=Park Archeologiczny w Marsali| alt= | url= | adres=Lungomare Boeo 30 | lat=37.80310 | long=12.42920 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=parco.archeo.lilibeo@regione.sicilia.it. Na terenie wykopalisk znajduje się rzymska *insula* oraz fragment *Decumanus Maximus* – głównej rzymskiej ulicy biegnącej ze wschodu na zachód. Do grobowców można dotrzeć pieszo z Muzeum Archeologicznego.
}}
* {{Znacznik|Villa Cavalotti|37.80318|12.43334|typ=natura}}'''Villa Cavalotti''', Viale Cesare Battisti. Jest to park publiczny założony w miejscu Bastione S. Francesco w 1902 roku, z mnóstwem roślin tropikalnych.
[[Plik:Area Archeologica San Girolamo 01.jpg|thumb|Naziemny system fotowoltaiczny]]
* {{zobacz
| name=Naziemny system fotowoltaiczny| alt= | url= | adres=C/da Cuore di Gesù 911 | lat=37.737485 | long=12.499390 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Praca Arnaldo Pomodoro (1989-1994). Praca powstała w holu recepcyjnym „Minoa” przy współpracy architekta Ermanno Casasco (ogród) i Teresy Pomodoro (wnętrza).
}}
* {{zobacz
| name=Obszar archeologiczny San Girolamo| alt= | url= | adres=Via Giuseppe Garraffa | lat=37.799107 | long=12.433181 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Są to pozostałości z epoki rzymskiej widoczne na zewnątrz wzdłuż ulicy.
}}

==Najbliższe okolice==

==Praca==

==Nauka==

==Zakupy==

==Gastronomia==

==Festiwale, imprezy==

==Nocleg==
* Hotel Baglio Oneto Resort and Wines 4-gwiazdkowy
* Alloro&amp;Gelsomino 
* Antica Dimora San Girolamo 
* Villa Favorita Hotel e Resort hotel 3-gwiazdkowy

==Kontakt==

==Bezpieczeństwo==

==Informacje turystyczne==

== Gdzie dalej ==

{{Jest w|Prowincja Trapani}}

[[Kategoria:Sycylia]]

{{Zarys}}

{{Atrybucja}}</text>
      <sha1>88jjlxyz1ad5uemziwpdjg4tz1ji39p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>159048</id>
      <parentid>159047</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T09:54:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Inne */</comment>
      <origin>159048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27949" sha1="1rfkqsvbbbprifpxi2oeuib2d6uhl11" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Marsala
 |nazwa oryginalna = 
 |widok            = Stagnone di Marsala.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Marsala-Stemma.svg
 |mapa             = Positioncitymarsala.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Italy.svg|20px]] [[Włochy]]
 |region           = [[Plik:Flag of Sicily.svg|20px]] [[Sycylia]]
 |powierzchnia     = 243,26
 |wysokość         = 3
 |ludność          = 79 400
 |prefiks          = 0923
 |kod pocztowy     = 91025
 |www              = https://www.comune.marsala.tp.it/it
}}
'''Marsala''' to historyczne miasto portowe w zachodniej części [[Sycylia|Sycylii]] ([[Włochy]]), znane na całym świecie ze swojego wzmacnianego wina Marsala – trunku klasy DOC, którego produkcję rozpoczęto pod koniec XVIII wieku w okolicznym regionie winiarskim. Miasto wzniesiono na starożytnych ruinach Lilybaeum, dawnej twierdzy kartagińskiej; stanowi ono połączenie bogatego dziedzictwa kulturowego i walorów przyrodniczych, obejmując m.in. wyspę [[Mozia]], położoną na terenie [[Rezerwat przyrody Laguny i Wysp Stagnone|Rezerwatu przyrody Laguny i Wysp Stagnone]].

== Charakterystyka ==
[[Plik:Marsala, Sicily. Saline.jpg|thumb|right|300px|Rezerwat przyrody Laguny i Wyspy Stagnone w Marsali]]
Marsala położona jest na jednym z trzech „wierzchołków” [[Sycylia|Sycylii]], tym po zachodniej stronie. Nazywa się go również „Capo Boeo” lub „Capo Lilibeo”.

W 2010 roku liczyło około 80 000 mieszkańców. Zostało założone przez Kartagińczyków i nazwane ''Lilybeo'' („Miasto, które patrzy na Libię”). Zdobyte przez Rzymian podczas pierwszej wojny punickiej, zostało (w rzeczywistości) przemianowane na ''Lilybaeum''. W czasach panowania arabskiego nosiło nazwę Marsala (prawdopodobnie od nazwy ''Marsa Allah'', „przystań Boga”).

Marsala jest domem słynnego wina Marsala, używanego jako deser i w wielu przepisach.

W 1860 roku wylądował tu Giuseppe Garibaldi, dowodząc „Wyprawą Tysiąca”, i rozpoczął podbój Królestwa Obojga Sycylii. Uważa się to za początek zjednoczenia Włoch.

=== Historia ===
Po zniszczeniu bazy kartagińskiej na wyspie [[Mozia]] przez wojska Dionizjusza I z [[Syrakuzy|Syrakuz]], wysiedleńcy założyli na pobliskim kontynencie nową osadę zwaną ''Lilybaion''.

Po pierwszej wojnie punickiej z Rzymianami, którzy podbili [[Sycylia|Sycylię]] od zachodu i drogą morską, ''Lilybaion'' pozostał ostatnim bastionem Kartagińczyków aż do miasta w 241 roku p.n.e. upadło i zostało przemianowane przez Rzymian na ''Lilibeum''. Pod panowaniem Rzymu miasto przeżywało długi okres świetności, aż do najazdów Wandali w V wieku.

Wraz z lądowaniem Arabów Berberów około 827 roku rozpoczął się nowy okres świetności pierwszego islamskiego miasta na [[Sycylia|Sycylii]], obecnie pod nową nazwą Marsala.

Od XI wieku rządy nad miastem przechodziły kolejno w ręce Normanów i Szwabów, a następnie przedstawicieli dynastii Andegawenów i Aragończyków. Także Marsala znalazła się pod panowaniem wielu różnych władców. W celu obrony przed najazdami Saracenów, na decyzję cesarza Karola V port w Punta Alga został zasypany, aby uniemożliwić piratom wpływanie do niego. Niestety, doprowadziło to również do upadku znaczenia Marsali jako portu i ośrodka handlowego.

Wraz z przybyciem Anglika Johna Woodhouse'a, który w 1773 roku założył w Marsali winiarnię i rozpoczął produkcję wysokoprocentowego wina przeznaczonego na eksport, miasto przeżyło kolejny okres świetności.

Marsala ponownie znalazła się w centrum zainteresowania Europy, gdy Giuseppe Garibaldi wylądował tutaj wraz z „Tysiącem” i rozpoczął wraz z „czerwonymi koszulami” podbój Sycylii przeciwko panowaniu Burbonów podczas Risorgimenta, przyczyniając się w ten sposób do włączenia wyspy do zjednoczonych Włoch.

== Orientacja ==
Historyczne centrum miasta otoczone jest murami miejskimi; Piazza della Repubblica znajduje się w samym sercu wyłączonej z ruchu kołowego głównej ulicy '''Via XI Maggio''', a na południe od placu usytuowane są Palazzo Senatorio oraz katedra.

=== Frakcje ===
* {{Znacznik|'''Strasatti'''|37.7267|12.5148|typ=obszar|url=|kolor=98FB98|treść=}}'''Strasatti'''
* {{Znacznik|'''Terrenove'''|37.6822|12.5725|typ=obszar|url=|kolor=98FB98|treść=}}'''Terrenove'''

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
{{Znacznik|Port lotniczy Trapani - Birgi|37.911944|12.493333|typ=transport}}'''Lotnisko Trapani - Birgi''' ({{IATA|TPS}}) oddalone jest o 20 km. Loty z [[Mediolan]]u i [[Rzym]]u odbywają się codziennie. Tania linia lotnicza Ryanair obsługuje loty z/do [[Malta|Malty]] i wielu ważnych miast europejskich. Na lotnisku istnieje możliwość wypożyczenia samochodu.

=== Koleją ===
[[Plik:Trenitalia 6683237.jpg|thumb|Stacja Marsala]]
* {{Znacznik|Stacja Marsala|37.793161 |12.44317 |typ=transport}}'''Stacja Marsala'''. Główna stacja kolejowa miasta. Codziennie kursuje tu kilka pociągów lokalnych z [[Palermo]]. Podróż trwa około 3 godzin i 10 minut. 
* {{Znacznik|Stacja Spagnuola|37.836294 |12.477175 |typ=transport}}'''Stacja Spagnuola'''. Stacja ta umożliwia dojazd do [[Mozia|Mozii]] i rezerwatu Stagnone. 
* {{Znacznik|Stacja Mozia-Birgi|37.884945 |12.499129 |typ=transport}}'''Stacja Mozia-Birgi'''. Stacja ta umożliwia dojazd do [[Mozia|Mozii]] i rezerwatu Stagnone. 
* {{Znacznik|Stacja Petrosino-Strasatti|37.725397 |12.509337 |typ=transport}}'''Stacja Petrosino-Strasatti'''. 
* {{Znacznik|Stacja Terrenove|37.748618 |12.48067 |typ=transport}}'''Stacja Terrenove'''.

=== Samochodem ===
Samochodem do Marsali można dojechać z [[Palermo]] autostradą [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]]/[[Plik:Autostrada A29dir Italia.png|25px]] [[Palermo]] – [[Trapani]], a następnie w [[Trapani]] kierując się na południe dojeżdża się do [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]] Sud Occidentale Sicula. Alternatywą jest trasa [[Plik:Strada Provinciale 21 Italia.svg|30px]], która biegnie blisko wybrzeża (wzdłuż solnisk ze słynnymi wiatrakami).

Tuż za nią znajduje się droga z [[Palermo]] do Marsali, biegnąca autostradą [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]] do [[Alcamo]] na południe i kończąca się tuż przed [[Mazara del Vallo]]. Stamtąd jedziesz dalej drogą [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]] w kierunku zachodnim, następnie pozostaje szerszy odcinek drogi wiejskiej do pokonania w obu wariantach. Droga [[Plik:Strada_Statale_118_Italia.svg|30px]] (zlokalizowana w pobliżu autostrady [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]]) z [[Salemi]] wybiera tę, która prowadzi w głębi lądu i choć jest widokowa i sugestywna, oznacza stratę czasu i stresu.

Z [[Mesyna|Messyny]] (port promowy) lub [[Katania|Katanii]] najłatwiej jest dojechać przez [[Palermo]]; z [[Syrakuzy|Syrakuz]] i miast południowych ([[Gela]], [[Agrygent|Agrigento]]) najlepiej skorzystać z południowej drogi nadmorskiej [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]], która biegnie wzdłuż całego południowego wybrzeża [[Sycylia|Sycylii]] od [[Syrakuzy|Syrakuz]] do Marsali.

=== Autobusem ===
Połączenia autobusowe są obsługiwane przez wiele firm, takich jak [https://www.segesta.it/ Segesta] czy AST (Azienda Siciliana Trasporti), oferujących regularne kursy między [[Palermo]], [[Trapani]] a Marsalą. Z Palermo autobusy firmy [https://www.autoservizisalemi.it/ Autoservizi Salemi] kursują co dwie lub trzy godziny, przy czym ostatni odjazd ma miejsce o godzinie 17:30. {{Znacznik|Dworzec autobusowy|37.7966626|12.4351997|typ=transport}}'''Dworzec autobusowy''' znajduje się w centrum miasta.

=== Statkiem ===
{{Znacznik|Port w Marsali|37.790685 |12.437793 |typ=transport}}'''Port w Marsali'''. W sezonie letnim połączenia na [[Wyspy Egadzkie]] obsługuje firma [https://www.libertylines.it/ Liberty Lines].

== Komunikacja ==
{{mapa|37.7999|12.4345|zoom=14|szerokość=400|wysokość=400|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar,metro,praca}}
Centrum miasta jest niewielkie i najlepiej zwiedzać je pieszo.

=== Samochodem ===
{{Znacznik|'''Parking przy Porta Nuova'''|37.8011021 |12.4308070 |typ=parking|url=|kolor=00FF00|treść=}}'''Parking przy Porta Nuova'''. bezpłatny. W strategicznym miejscu, blisko centrum i terenów archeologicznych.

=== Rowerem ===
W pobliżu wybrzeża Marsali znajduje się ścieżka rowerowa, która pozwala pojechać w stronę [[Mozia|Mozii]] (choć jest kilkukilometrowy odcinek, na którym jej nie ma). W pobliżu [[Mozia|Mozii]] znajduje się kolejna ścieżka rowerowa, również samodzielna, bardzo przyjemna do jazdy.

== Warto zobaczyć ==
=== Budynki sakralne ===
[[Plik:Chiesa Madre di Marsala - panoramio.jpg|thumb|Katedra w Marsali]]
* {{zobacz
| name=[https://chiesamadremarsala.eu/ Katedra w Marsali] | alt=Duomo di San Tommaso di Canterbury | url= | adres= | lat=37.799093| long=12.434317| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwotny kościół normański, pod wezwaniem angielskiego świętego Tomasza z Canterbury (znanego również jako Tomasz Becket), został oddany do użytku około 1176 roku. W 1607 roku podjęto decyzję o budowie nowej katedry na istniejących fundamentach, jednak prace nad *Chiesa Madre* (kościołem głównym) czy też *Duomo* przeciągały się przez stulecia. Fasada utrzymana jest w stylu barokowym; kopułę wzniesiono w 1827 roku, lecz w 1893 roku uległa ona zawaleniu, co nastąpiło po długotrwałych obawach o stabilność konstrukcji. Nabożeństwa wznowiono w 1930 roku pod tymczasowym zadaszeniem ochronnym, jednak dopiero po II wojnie światowej – w 1947 roku – podjęto na nowo prace planistyczne; ostatecznie kopułę wzniesiono w 1951 roku, a kościół oddano do użytku w jego docelowym kształcie.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół św. Józefa | alt=Chiesa di San Giuseppe | url= | adres=Piazza della Repubblica | lat=37.799684 | long=12.434415 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Barokowy kościół pochodzi z XVI wieku i został powiększony około 1700 roku.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-del-purgatorio.JPG|thumb|Chiesa del Purgatorio|left]]
* {{zobacz
| name=Chiesa del Purgatorio | alt= | url= | adres= | lat=37.79908 | long=12.43363 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół, konsekrowany w 1601 roku, ma klasyczny plan z kopułą na skrzyżowaniu dróg i pięknie odrestaurowaną barokową fasadą z dwiema bocznymi wieżami.
}}
[[File:Santa Maria Addolorata (Marsala) 03.jpg|thumb|Kościół Matki Bożej Bolesnej]]
* {{zobacz
| name=Kościół Matki Bożej Bolesnej | alt=Chiesa Maria SS. Addolorata | url= | adres= | lat=37.797969| long=12.433366| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Legenda głosi, że w 1691 roku rycerz, który schronił się pod łukiem Bramy Morskiej, przeżył uderzenie pioruna, gdy ujrzał posąg Madonny. Na tym miejscu zbudowano kościół Matki Bożej Gromu lub Błyskawicy. W roku, w którym zakon sióstr SS Addolorata otrzymał pozwolenie na przejęcie kościoła, w 1790 roku został on odnowiony z neoklasycystyczną fasadą i przyjął obecną nazwę.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół S. Antoniego | alt=Chiesa di S. Antonino | url= | adres= | lat=37.798503 | long=12.43548 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół został zbudowany w wyniku cudu. Zdarzyło się, że w 1565 roku kilkoro dzieci rzuciło kamieniami w ścianę, która się otworzyła i ukazał się obraz Maryi. Kościół otrzymał więc nazwę Chiesa S. Maria dei Miracoli i dopiero później otrzymał imię S. Antonino.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-di-san-matteo.JPG|thumb|left|Kościół św. Mateusza]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Mateusza | alt=Chiesa di S. Matteo | url= | adres= | lat=37.799247 | long=12.437878 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jednonawowy kościół z 1330 roku zbudowany jest prawdopodobnie na pozostałościach pogańskiej świątyni Neptuna i został odnowiony w 2000 roku.
}}
* {{zobacz
| name=Sanktuarium Marii Santissima della Cava | alt=Santuario di Maria Santissima della Cava | url= | adres= | lat=37.753437| long=12.504028| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Legenda głosi, że w 1514 roku Matka Boża ukazała się księdzu, ten zaczął kopać we wskazanym miejscu i w 1518 roku odnaleziono figurę Madonny (z ok. VIII w.). Na miejscu zbudowano kościół, którego wzniesienia uległy nieodwracalnemu zniszczeniu w wyniku nalotu w 1943 r., pozostał jedynie kościół skalny i część podziemnych pomieszczeń.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół św. Anny | alt=Chiesa di Sant'Anna | url= | adres= | lat=37.80191| long=12.436382| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół z XVII w. Skromna fasada budynku podzielona jest na dwa rzędy: w dolnej części prosty otwór z okrągłym łukiem: w drugim rzędzie, oddzielonym od pierwszego podwójną ramą, otwiera się okno. Elewację wieńczy mikstilinearna rama. Jednonawowa świątynia, ozdobiona XVIII-wiecznymi sztukateriami, posiada nad wejściem niewielki chór i sklepienie kolebkowe z lunetami odpowiadającymi oknom. W absydzie, niegdyś oddzielonej od holu dwiema zakrzywionymi balustradami z mieszanego marmuru (XVIII w.), obecnie przesuniętymi na bok, znajduje się malowany szklany ołtarz, w którym umieszczono skromną figurę św. Anny, zakupioną w 1903 r. przez miejscową damę i podarowaną kościołowi.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-di-s-francesco-d-assisi.JPG|thumb|Kościół św. Franciszka]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Franciszka | alt=Chiesa di S.Francesco | url= | adres= | lat=37.803119 | long=12.434267 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jednonawowy kościół klasztoru franciszkanów z 1334 roku został zbudowany w XVIII wieku. Odnowiony przez architekta z Trapani Giovanniego Biagio Amico. Szpital San Biagio znajduje się tuż obok.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-dell-itriella.JPG|thumb|left|Kościół Santa Maria dell'Itria]]
* {{zobacz
| name=Kościół Santa Maria dell'Itria | alt=Chiesa di Santa Maria dell'Itria | url= | adres=Piazza Sant'Agostino | lat=37.797677| long=12.442115| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół stoi nad jaskinią, w której czczony jest święty obraz Madonny dell'Itria z VIII wieku, namalowany na płótnie, przedstawiający Maryję z rękami skierowanymi do góry z Dzieciątkiem opartym na piersi, podtrzymywanym przez dwóch pustelników. Fasada kościoła ma wyraźnie barokowy charakter: portal wejściowy z dwiema skręconymi kolumnami na wysokich cokołach po obu stronach, podtrzymującymi połamany barokowy tympanon. Wnętrze utrzymane jest w stylu neoklasycystycznym, jest jednonawowe, z ołtarzem głównym i mniejszymi ołtarzami bocznymi po bokach nawy. Dach budynku ma kształt beczki z lunetami. W sąsiedztwie kościoła Itria i klasztoru ojców augustianów znajduje się obszar archeologiczny Niccolini, w którym znajdują się katakumby.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-s-giovanni-battista.JPG|thumb|Kościół św. Jana Chrzciciela]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Jana Chrzciciela | alt=Chiesa di S. Giovanni Battista | url= | adres= | lat=37.800714| long=12.428277| wskazówki=poza murami miasta
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=wt.-pt. 9:00-13:00 (Jaskinia Sybilli). Niewielki kościółek z XII i XIII wieku został odbudowany po zniszczeniu w 1576 roku. Został zbudowany nad jaskinią, być może już w 397 roku p.n.e. i chronił Kartagińczyków, którzy uciekli z Mozii. Jaskinia była później miejscem działalności Sybilli z Cumana lub Siculi, o której mówi się, że jest tu również pochowana. Jaskinia ze źródłem prawdopodobnie już w czasach wczesnochrześcijańskich służyła jako chrzcielnica, w niszy znajduje się także alabastrowy posąg Jana Chrzciciela.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół Santo Stefano | alt=Chiesa di Santo Stefano | url= | adres=via Frisella | lat=37.801443 | long=12.433903 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół jest częścią zespołu klasztornego zbudowanego w latach 1603-1607 na miejscu dawnej rezydencji szlacheckiej rodziny Ferro, prawdopodobnie siedziby starożytnych rzymskich pretorów – gdzie miał przebywać także Poncjusz Piłat – wykorzystywanej później przez Saracenów jako siedziba rządu. W XVI wieku teren nabył handlarz zbożem Stefano Frisella, który zasmucony faktem braku męskiego potomka założył klasztor dla swojej córki Franceski, wykluczonej ze względu na mieszczańskie pochodzenie z bardziej prestiżowego klasztoru San Pietro, który wraz z klasztorem San Girolamo przyjmował wyłącznie szlacheckie dziewczęta. Frisella powierzyła klasztor augustianom bosym, Francesca została mianowana przeoryszą. W jednonawowym kościele znajdują się ozdobne sztukaterie autorstwa rzeźbiarza z Marsali Vincenzo Giglio, inspirowane stylem Giacomo Serpotty. Dziś w klasztorze mieści się szkoła „Vincenzo Pipitone” i liceum klasyczne „Giovanni XXIII”. Z pierwotnej budowli zachowała się wieża na rogu via Lombardi i via Frisella oraz kwadratowy krużganek z portykiem. Cele sióstr zamieniono na sale lekcyjne.
}}
* {{zobacz
| name=Dawny kościół San Giovannello | alt=Ex Chiesa San Giovannello | url= | adres=Via Andrea D'Anna, 26 | lat=37.800849 | long=12.434227 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Odnowiona przestrzeń na świeżym powietrzu, ale zazwyczaj zamknięta.
}}
=== Pałace ===
[[Plik:Palazzo VII Aprile - panoramio.jpg|thumb|Palazzo VII Aprile]]
* {{zobacz
| name=Palazzo della Loggia | alt= | url= | adres=Piazza della Republica | lat=37.799248| long=12.434948| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Przebudowano ją na salę kolumnową i dobudowano drugą kolumnadę na piętrze, w 1756 roku budynek przyjął obecny wygląd, z którego zabytkowa jest jedynie fasada.
}}
[[Plik:Marsala-palazzo-figi.JPG|thumb|left|Palazzo Fici]]
* {{zobacz
| name=Palazzo Fici | alt= | url= | adres= | lat=37.800828 | long=12.432537 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Został zbudowany przez Giovanniego Fici w XVII wieku i dzięki wspaniale odnowionemu dziedzińcowi służy obecnie jako miejski sklep z winami w Marsali, promujący lokalną produkcję wina.
}}
* {{zobacz
| name=Palazzo Burgio-Spanò| alt= | url= | adres= | lat=37.80096 | long=12.432419 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Zbudowany na początku XX wieku, mieści kolekcję dzieł sztuki z dziełami XIX-wiecznych malarzy włoskich.
}}
=== Architektura militarna ===
[[Plik:Marsala-porta-garibaldi.JPG|thumb|Porta Garibaldi]]
* {{zobacz
| name=Porta Garibaldi| alt= | url= | adres=Piazza Mercato | lat=37.797736| long=12.433352| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Bramę pierwotnie nazywano „Porta di Mare”, ponieważ ta ostatnia była zbudowana w kierunku morza i została zbudowana w 1685 roku na polecenie króla Hiszpanii i Królestwa Sycylii Karola II w celu wzmocnienia systemu obronnego i nadania prestiżu miastu, zastępując starą XV-wieczną bramę, która obecnie rozpadała się i była niewielka. 11 maja 1860 roku Giuseppe Garibaldi wylądował wraz z Tysiącem w sycylijskim mieście, dając początek zjednoczeniu Włoch. Wchodząc przez drzwi, ogłosi, że „wolne” miasto nie jest już częścią Królestwa Obojga Sycylii i jest przyłączone do Królestwa Włoch. Po jego odejściu miasto postanowiło nazwać słynny łuk imieniem bohatera dwóch światów.
}}
* {{zobacz
| name=Zamek w Marsali| alt= | url= | adres= | lat=37.800637| long=12.43934| wskazówki=We wschodnim narożniku miasta
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Być może powstał dopiero jako ufortyfikowane ogrodzenie w epoce normańskiej, w epoce Szwabii został wzmocniony, o czym świadczy pseudotrapezowy układ i niektóre elementy stylistyczne, jak chociażby charakterystyczne dla architektury Fryderyka żebra pomieszczenia okrągłej wieży. Do lat 2009/2010 w średniowiecznym zamku mieściło się nieczynne już więzienie w Marsali, gdzie w 1979 roku osadzony został piosenkarz Roberto Vecchioni, oskarżony przez sędziego śledczego w Marsali o handel narkotykami; oskarżenie odnosiło się do wydarzenia, które miało miejsce pewnego wieczoru w Festa dell'Unità w Marsali w 1977 r., kiedy piosenkarz i autor tekstów zaproponował jointa czternastoletniemu chłopcu; po przyznaniu się chłopca Vecchioni został aresztowany i po kilku dniach zwolniony. Chłopiec później zeznał, ale proces był kontynuowany i zakończył się jego uniewinnieniem; Z tej osobistej historii czerpał inspirację do napisania piosenek „Lettera da Marsala” i „Signor Giudice”.
}}
* {{zobacz
| name=Porta Nuova| alt= | url= | adres=Via XI Maggio. | lat=37.80132 | long=12.431802 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=
}}
* {{zobacz
| name=Quartiere Spagnolo| alt= | url= | adres= | lat=37.79802 | long=12.43381 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kompleks został zbudowany w XVI-XVII wieku jako kwatera wojsk Burbonów i jest dziś siedzibą władz miejskich Marsali.
}}
=== Muzea ===
[[Plik:Marsala ship 4.jpg|thumb|Muzeum archeologiczne Baglio Anselmi]]
* {{zobacz
| name=[https://www.turismocomunemarsala.com/museo-archeologico-lilibeo.html Muzeum archeologiczne Baglio Anselmi]| alt= | url= | adres=Lungomare Boeo | lat=37.8014| long=12.4267| wskazówki=
| tollfree=+39 0923 952535. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=pełna cena 4 €, ulgowa 2 €, bezpłatny park archeologiczny (kwiecień 2023). pon.-niedz. 9:00-19:30 (muzeum), 9:00-18:30 (teren archeologiczny). Unikalne pozostałości liburny, zwinnego okrętu wojennego Kartagińczyków o długości 35 m; marmurowy posąg Wenus Callipygia i znaleziska archeologiczne z regionu.
}}
[[Plik:Chiesa è Complesso di San Pietro - panoramio.jpg|thumb|left|Muzeum obywatelskie]]
* {{zobacz
| name=Muzeum obywatelskie| alt= | url= | adres=Via Ludovico Anselmi Correale | lat=37.800392| long=12.434965| wskazówki=
| tollfree=+39 0923 718741 | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Bezpłatny. wtorek-niedziela 9:00 - 13:00 i 16:00 - 20:00. Kompleks budynków był rozbudowywany do 1418 roku i dziś służy jako centrum kulturalne i mieści Muzeum Obywatelskie, w którym znajduje się kolekcja znalezisk archeologicznych z regionu, lalek sycylijskich, a przede wszystkim wystawa poświęcona Risorgimento, Marszowi Tysiąca pod rządami Garibaldiego, który doprowadził do odzyskania Sycylii i integracji ze współczesnymi Włochami.
}}
* {{zobacz
| name=Muzeum Gobelinów Flamandzkich| alt= | url= | adres=Via Giuseppe Garraffa | lat=37.799665| long=12.432451| wskazówki=
| tollfree=+39 0923 711327. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=4 €. wtorek-niedziela 09:00-13:00, 16:00-18:00. Na tyłach katedry znajduje się osiem cennych arrasów flamandzkich z XVI wieku, które niegdyś zdobiły Kościół Matki. Były prezentem od Filipa II Hiszpanii dla arcybiskupa Messyny.
}}
* {{zobacz
| name=[https://www.entemostrapitturacittamarsala.it/archivio-storico/default.html Miejska Galeria Sztuki w Marsali]| alt= | url= | adres=Piazza del Carmine 18 | lat=37.799809 | long=12.431754 | wskazówki=
| tollfree=+39 0923 713822. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=wtorek-niedziela 10:00-13:00 i 17:00-21:00. Zbudowany w XVIII wieku, znajduje się tu miejska kolekcja sztuki.
}}
* {{zobacz
| name=[https://www.turismocomunemarsala.com/convento-del-carmine.html Ente Mostra di Pittura Contemporanea]| alt= | url= | adres=Piazza Carmine 1 | lat=37.799169| long=12.431637| wskazówki=
| tollfree=+390923713822. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kolekcja sztuki współczesnej.
}}
=== Inne ===
[[Plik:Monumento Mille Marsala.jpg|thumb|Pomnik Tysiąca]]
* {{zobacz
| name=Pomnik Tysiąca| alt= | url= | adres=Viale colonnello Stefano Maltese | lat=37.795644| long=12.4313| wskazówki=zaledwie krótki spacer od portu, w którym wylądował Garibaldi
| tollfree=+390923713822. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jest to pomnik poświęcony lądowaniu Garibaldiego w Marsali.
}}
* {{zobacz
| name=Hypogeum Crispia Salvia| alt= | url= | adres=Via Massimo D'Azeglio 41 | lat=37.804387 | long=12.437165 | wskazówki=
| tollfree=+390923952535. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Podziemny grobowiec z freskami można zwiedzać w sobotnie poranki po wcześniejszej rezerwacji telefonicznej. Znaleziska grobowe można zobaczyć w Muzeum Archeologicznym.
}}
[[File:Villa Cavallotti.jpg|thumb|left|Villa Cavallotti]]
* {{zobacz
| name=Park Archeologiczny w Marsali| alt= | url= | adres=Lungomare Boeo 30 | lat=37.80310 | long=12.42920 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=parco.archeo.lilibeo@regione.sicilia.it. Na terenie wykopalisk znajduje się rzymska *insula* oraz fragment *Decumanus Maximus* – głównej rzymskiej ulicy biegnącej ze wschodu na zachód. Do grobowców można dotrzeć pieszo z Muzeum Archeologicznego.
}}
* {{Znacznik|Villa Cavalotti|37.80318|12.43334|typ=natura}}'''Villa Cavalotti''', Viale Cesare Battisti. Jest to park publiczny założony w miejscu Bastione S. Francesco w 1902 roku, z mnóstwem roślin tropikalnych.
[[Plik:Area Archeologica San Girolamo 01.jpg|thumb|Naziemny system fotowoltaiczny]]
* {{zobacz
| name=Naziemny system fotowoltaiczny| alt= | url= | adres=C/da Cuore di Gesù 911 | lat=37.737485 | long=12.499390 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Praca Arnaldo Pomodoro (1989-1994). Praca powstała w holu recepcyjnym „Minoa” przy współpracy architekta Ermanno Casasco (ogród) i Teresy Pomodoro (wnętrza).
}}
* {{zobacz
| name=Obszar archeologiczny San Girolamo| alt= | url= | adres=Via Giuseppe Garraffa | lat=37.799107 | long=12.433181 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Są to pozostałości z epoki rzymskiej widoczne na zewnątrz wzdłuż ulicy.
}}
=== Poza centrum miasta ===
* {{Znacznik|Rezerwat przyrody Isole dello Stagnone di Marsala|37.866667|12.45|typ=natura}}'''Rezerwat przyrody Isole dello Stagnone di Marsala''' – rezerwat obejmuje wyspy na północ od Marsali, w tym punickie stanowisko archeologiczne [[Mozia]] i przyległe solniska.
* {{zobacz
| name=Parco delle Cave Marsala| alt= | url= | adres=Via Margi, 6/d, Ciavolo | lat=37.760945 | long=12.516585 | wskazówki=
| tollfree=+39 333 449 6861 | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jest to dawna kopalnia, którą można zwiedzać. Jest to teren prywatny i wymaga rezerwacji.
}}
* {{zobacz
| name=[https://salinagennamarsala.it/ Saliny Genna]| alt= | url= | adres=Contrada Dammusello, 628 | lat=37.8213| long=12.4653| wskazówki=
| tollfree=+39 360 656 053. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Można zwiedzać solniska z barem i restauracją. Miejsce zachwyca szczególnie o zachodzie słońca.
}}
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:San Pantaleo (island) 02.jpg|Mozia
File:Saline Genna 04.jpg|Saliny Genna
&lt;/gallery&gt;

==Najbliższe okolice==

==Praca==

==Nauka==

==Zakupy==

==Gastronomia==

==Festiwale, imprezy==

==Nocleg==
* Hotel Baglio Oneto Resort and Wines 4-gwiazdkowy
* Alloro&amp;Gelsomino 
* Antica Dimora San Girolamo 
* Villa Favorita Hotel e Resort hotel 3-gwiazdkowy

==Kontakt==

==Bezpieczeństwo==

==Informacje turystyczne==

== Gdzie dalej ==

{{Jest w|Prowincja Trapani}}

[[Kategoria:Sycylia]]

{{Zarys}}

{{Atrybucja}}</text>
      <sha1>1rfkqsvbbbprifpxi2oeuib2d6uhl11</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>159053</id>
      <parentid>159048</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T09:59:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Festiwale, imprezy */</comment>
      <origin>159053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29921" sha1="oyqoc660p3znji9hnq5ub847promj75" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Marsala
 |nazwa oryginalna = 
 |widok            = Stagnone di Marsala.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Marsala-Stemma.svg
 |mapa             = Positioncitymarsala.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Italy.svg|20px]] [[Włochy]]
 |region           = [[Plik:Flag of Sicily.svg|20px]] [[Sycylia]]
 |powierzchnia     = 243,26
 |wysokość         = 3
 |ludność          = 79 400
 |prefiks          = 0923
 |kod pocztowy     = 91025
 |www              = https://www.comune.marsala.tp.it/it
}}
'''Marsala''' to historyczne miasto portowe w zachodniej części [[Sycylia|Sycylii]] ([[Włochy]]), znane na całym świecie ze swojego wzmacnianego wina Marsala – trunku klasy DOC, którego produkcję rozpoczęto pod koniec XVIII wieku w okolicznym regionie winiarskim. Miasto wzniesiono na starożytnych ruinach Lilybaeum, dawnej twierdzy kartagińskiej; stanowi ono połączenie bogatego dziedzictwa kulturowego i walorów przyrodniczych, obejmując m.in. wyspę [[Mozia]], położoną na terenie [[Rezerwat przyrody Laguny i Wysp Stagnone|Rezerwatu przyrody Laguny i Wysp Stagnone]].

== Charakterystyka ==
[[Plik:Marsala, Sicily. Saline.jpg|thumb|right|300px|Rezerwat przyrody Laguny i Wyspy Stagnone w Marsali]]
Marsala położona jest na jednym z trzech „wierzchołków” [[Sycylia|Sycylii]], tym po zachodniej stronie. Nazywa się go również „Capo Boeo” lub „Capo Lilibeo”.

W 2010 roku liczyło około 80 000 mieszkańców. Zostało założone przez Kartagińczyków i nazwane ''Lilybeo'' („Miasto, które patrzy na Libię”). Zdobyte przez Rzymian podczas pierwszej wojny punickiej, zostało (w rzeczywistości) przemianowane na ''Lilybaeum''. W czasach panowania arabskiego nosiło nazwę Marsala (prawdopodobnie od nazwy ''Marsa Allah'', „przystań Boga”).

Marsala jest domem słynnego wina Marsala, używanego jako deser i w wielu przepisach.

W 1860 roku wylądował tu Giuseppe Garibaldi, dowodząc „Wyprawą Tysiąca”, i rozpoczął podbój Królestwa Obojga Sycylii. Uważa się to za początek zjednoczenia Włoch.

=== Historia ===
Po zniszczeniu bazy kartagińskiej na wyspie [[Mozia]] przez wojska Dionizjusza I z [[Syrakuzy|Syrakuz]], wysiedleńcy założyli na pobliskim kontynencie nową osadę zwaną ''Lilybaion''.

Po pierwszej wojnie punickiej z Rzymianami, którzy podbili [[Sycylia|Sycylię]] od zachodu i drogą morską, ''Lilybaion'' pozostał ostatnim bastionem Kartagińczyków aż do miasta w 241 roku p.n.e. upadło i zostało przemianowane przez Rzymian na ''Lilibeum''. Pod panowaniem Rzymu miasto przeżywało długi okres świetności, aż do najazdów Wandali w V wieku.

Wraz z lądowaniem Arabów Berberów około 827 roku rozpoczął się nowy okres świetności pierwszego islamskiego miasta na [[Sycylia|Sycylii]], obecnie pod nową nazwą Marsala.

Od XI wieku rządy nad miastem przechodziły kolejno w ręce Normanów i Szwabów, a następnie przedstawicieli dynastii Andegawenów i Aragończyków. Także Marsala znalazła się pod panowaniem wielu różnych władców. W celu obrony przed najazdami Saracenów, na decyzję cesarza Karola V port w Punta Alga został zasypany, aby uniemożliwić piratom wpływanie do niego. Niestety, doprowadziło to również do upadku znaczenia Marsali jako portu i ośrodka handlowego.

Wraz z przybyciem Anglika Johna Woodhouse'a, który w 1773 roku założył w Marsali winiarnię i rozpoczął produkcję wysokoprocentowego wina przeznaczonego na eksport, miasto przeżyło kolejny okres świetności.

Marsala ponownie znalazła się w centrum zainteresowania Europy, gdy Giuseppe Garibaldi wylądował tutaj wraz z „Tysiącem” i rozpoczął wraz z „czerwonymi koszulami” podbój Sycylii przeciwko panowaniu Burbonów podczas Risorgimenta, przyczyniając się w ten sposób do włączenia wyspy do zjednoczonych Włoch.

== Orientacja ==
Historyczne centrum miasta otoczone jest murami miejskimi; Piazza della Repubblica znajduje się w samym sercu wyłączonej z ruchu kołowego głównej ulicy '''Via XI Maggio''', a na południe od placu usytuowane są Palazzo Senatorio oraz katedra.

=== Frakcje ===
* {{Znacznik|'''Strasatti'''|37.7267|12.5148|typ=obszar|url=|kolor=98FB98|treść=}}'''Strasatti'''
* {{Znacznik|'''Terrenove'''|37.6822|12.5725|typ=obszar|url=|kolor=98FB98|treść=}}'''Terrenove'''

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
{{Znacznik|Port lotniczy Trapani - Birgi|37.911944|12.493333|typ=transport}}'''Lotnisko Trapani - Birgi''' ({{IATA|TPS}}) oddalone jest o 20 km. Loty z [[Mediolan]]u i [[Rzym]]u odbywają się codziennie. Tania linia lotnicza Ryanair obsługuje loty z/do [[Malta|Malty]] i wielu ważnych miast europejskich. Na lotnisku istnieje możliwość wypożyczenia samochodu.

=== Koleją ===
[[Plik:Trenitalia 6683237.jpg|thumb|Stacja Marsala]]
* {{Znacznik|Stacja Marsala|37.793161 |12.44317 |typ=transport}}'''Stacja Marsala'''. Główna stacja kolejowa miasta. Codziennie kursuje tu kilka pociągów lokalnych z [[Palermo]]. Podróż trwa około 3 godzin i 10 minut. 
* {{Znacznik|Stacja Spagnuola|37.836294 |12.477175 |typ=transport}}'''Stacja Spagnuola'''. Stacja ta umożliwia dojazd do [[Mozia|Mozii]] i rezerwatu Stagnone. 
* {{Znacznik|Stacja Mozia-Birgi|37.884945 |12.499129 |typ=transport}}'''Stacja Mozia-Birgi'''. Stacja ta umożliwia dojazd do [[Mozia|Mozii]] i rezerwatu Stagnone. 
* {{Znacznik|Stacja Petrosino-Strasatti|37.725397 |12.509337 |typ=transport}}'''Stacja Petrosino-Strasatti'''. 
* {{Znacznik|Stacja Terrenove|37.748618 |12.48067 |typ=transport}}'''Stacja Terrenove'''.

=== Samochodem ===
Samochodem do Marsali można dojechać z [[Palermo]] autostradą [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]]/[[Plik:Autostrada A29dir Italia.png|25px]] [[Palermo]] – [[Trapani]], a następnie w [[Trapani]] kierując się na południe dojeżdża się do [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]] Sud Occidentale Sicula. Alternatywą jest trasa [[Plik:Strada Provinciale 21 Italia.svg|30px]], która biegnie blisko wybrzeża (wzdłuż solnisk ze słynnymi wiatrakami).

Tuż za nią znajduje się droga z [[Palermo]] do Marsali, biegnąca autostradą [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]] do [[Alcamo]] na południe i kończąca się tuż przed [[Mazara del Vallo]]. Stamtąd jedziesz dalej drogą [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]] w kierunku zachodnim, następnie pozostaje szerszy odcinek drogi wiejskiej do pokonania w obu wariantach. Droga [[Plik:Strada_Statale_118_Italia.svg|30px]] (zlokalizowana w pobliżu autostrady [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]]) z [[Salemi]] wybiera tę, która prowadzi w głębi lądu i choć jest widokowa i sugestywna, oznacza stratę czasu i stresu.

Z [[Mesyna|Messyny]] (port promowy) lub [[Katania|Katanii]] najłatwiej jest dojechać przez [[Palermo]]; z [[Syrakuzy|Syrakuz]] i miast południowych ([[Gela]], [[Agrygent|Agrigento]]) najlepiej skorzystać z południowej drogi nadmorskiej [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]], która biegnie wzdłuż całego południowego wybrzeża [[Sycylia|Sycylii]] od [[Syrakuzy|Syrakuz]] do Marsali.

=== Autobusem ===
Połączenia autobusowe są obsługiwane przez wiele firm, takich jak [https://www.segesta.it/ Segesta] czy AST (Azienda Siciliana Trasporti), oferujących regularne kursy między [[Palermo]], [[Trapani]] a Marsalą. Z Palermo autobusy firmy [https://www.autoservizisalemi.it/ Autoservizi Salemi] kursują co dwie lub trzy godziny, przy czym ostatni odjazd ma miejsce o godzinie 17:30. {{Znacznik|Dworzec autobusowy|37.7966626|12.4351997|typ=transport}}'''Dworzec autobusowy''' znajduje się w centrum miasta.

=== Statkiem ===
{{Znacznik|Port w Marsali|37.790685 |12.437793 |typ=transport}}'''Port w Marsali'''. W sezonie letnim połączenia na [[Wyspy Egadzkie]] obsługuje firma [https://www.libertylines.it/ Liberty Lines].

== Komunikacja ==
{{mapa|37.7999|12.4345|zoom=14|szerokość=400|wysokość=400|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar,metro,praca}}
Centrum miasta jest niewielkie i najlepiej zwiedzać je pieszo.

=== Samochodem ===
{{Znacznik|'''Parking przy Porta Nuova'''|37.8011021 |12.4308070 |typ=parking|url=|kolor=00FF00|treść=}}'''Parking przy Porta Nuova'''. bezpłatny. W strategicznym miejscu, blisko centrum i terenów archeologicznych.

=== Rowerem ===
W pobliżu wybrzeża Marsali znajduje się ścieżka rowerowa, która pozwala pojechać w stronę [[Mozia|Mozii]] (choć jest kilkukilometrowy odcinek, na którym jej nie ma). W pobliżu [[Mozia|Mozii]] znajduje się kolejna ścieżka rowerowa, również samodzielna, bardzo przyjemna do jazdy.

== Warto zobaczyć ==
=== Budynki sakralne ===
[[Plik:Chiesa Madre di Marsala - panoramio.jpg|thumb|Katedra w Marsali]]
* {{zobacz
| name=[https://chiesamadremarsala.eu/ Katedra w Marsali] | alt=Duomo di San Tommaso di Canterbury | url= | adres= | lat=37.799093| long=12.434317| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwotny kościół normański, pod wezwaniem angielskiego świętego Tomasza z Canterbury (znanego również jako Tomasz Becket), został oddany do użytku około 1176 roku. W 1607 roku podjęto decyzję o budowie nowej katedry na istniejących fundamentach, jednak prace nad *Chiesa Madre* (kościołem głównym) czy też *Duomo* przeciągały się przez stulecia. Fasada utrzymana jest w stylu barokowym; kopułę wzniesiono w 1827 roku, lecz w 1893 roku uległa ona zawaleniu, co nastąpiło po długotrwałych obawach o stabilność konstrukcji. Nabożeństwa wznowiono w 1930 roku pod tymczasowym zadaszeniem ochronnym, jednak dopiero po II wojnie światowej – w 1947 roku – podjęto na nowo prace planistyczne; ostatecznie kopułę wzniesiono w 1951 roku, a kościół oddano do użytku w jego docelowym kształcie.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół św. Józefa | alt=Chiesa di San Giuseppe | url= | adres=Piazza della Repubblica | lat=37.799684 | long=12.434415 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Barokowy kościół pochodzi z XVI wieku i został powiększony około 1700 roku.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-del-purgatorio.JPG|thumb|Chiesa del Purgatorio|left]]
* {{zobacz
| name=Chiesa del Purgatorio | alt= | url= | adres= | lat=37.79908 | long=12.43363 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół, konsekrowany w 1601 roku, ma klasyczny plan z kopułą na skrzyżowaniu dróg i pięknie odrestaurowaną barokową fasadą z dwiema bocznymi wieżami.
}}
[[File:Santa Maria Addolorata (Marsala) 03.jpg|thumb|Kościół Matki Bożej Bolesnej]]
* {{zobacz
| name=Kościół Matki Bożej Bolesnej | alt=Chiesa Maria SS. Addolorata | url= | adres= | lat=37.797969| long=12.433366| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Legenda głosi, że w 1691 roku rycerz, który schronił się pod łukiem Bramy Morskiej, przeżył uderzenie pioruna, gdy ujrzał posąg Madonny. Na tym miejscu zbudowano kościół Matki Bożej Gromu lub Błyskawicy. W roku, w którym zakon sióstr SS Addolorata otrzymał pozwolenie na przejęcie kościoła, w 1790 roku został on odnowiony z neoklasycystyczną fasadą i przyjął obecną nazwę.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół S. Antoniego | alt=Chiesa di S. Antonino | url= | adres= | lat=37.798503 | long=12.43548 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół został zbudowany w wyniku cudu. Zdarzyło się, że w 1565 roku kilkoro dzieci rzuciło kamieniami w ścianę, która się otworzyła i ukazał się obraz Maryi. Kościół otrzymał więc nazwę Chiesa S. Maria dei Miracoli i dopiero później otrzymał imię S. Antonino.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-di-san-matteo.JPG|thumb|left|Kościół św. Mateusza]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Mateusza | alt=Chiesa di S. Matteo | url= | adres= | lat=37.799247 | long=12.437878 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jednonawowy kościół z 1330 roku zbudowany jest prawdopodobnie na pozostałościach pogańskiej świątyni Neptuna i został odnowiony w 2000 roku.
}}
* {{zobacz
| name=Sanktuarium Marii Santissima della Cava | alt=Santuario di Maria Santissima della Cava | url= | adres= | lat=37.753437| long=12.504028| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Legenda głosi, że w 1514 roku Matka Boża ukazała się księdzu, ten zaczął kopać we wskazanym miejscu i w 1518 roku odnaleziono figurę Madonny (z ok. VIII w.). Na miejscu zbudowano kościół, którego wzniesienia uległy nieodwracalnemu zniszczeniu w wyniku nalotu w 1943 r., pozostał jedynie kościół skalny i część podziemnych pomieszczeń.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół św. Anny | alt=Chiesa di Sant'Anna | url= | adres= | lat=37.80191| long=12.436382| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół z XVII w. Skromna fasada budynku podzielona jest na dwa rzędy: w dolnej części prosty otwór z okrągłym łukiem: w drugim rzędzie, oddzielonym od pierwszego podwójną ramą, otwiera się okno. Elewację wieńczy mikstilinearna rama. Jednonawowa świątynia, ozdobiona XVIII-wiecznymi sztukateriami, posiada nad wejściem niewielki chór i sklepienie kolebkowe z lunetami odpowiadającymi oknom. W absydzie, niegdyś oddzielonej od holu dwiema zakrzywionymi balustradami z mieszanego marmuru (XVIII w.), obecnie przesuniętymi na bok, znajduje się malowany szklany ołtarz, w którym umieszczono skromną figurę św. Anny, zakupioną w 1903 r. przez miejscową damę i podarowaną kościołowi.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-di-s-francesco-d-assisi.JPG|thumb|Kościół św. Franciszka]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Franciszka | alt=Chiesa di S.Francesco | url= | adres= | lat=37.803119 | long=12.434267 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jednonawowy kościół klasztoru franciszkanów z 1334 roku został zbudowany w XVIII wieku. Odnowiony przez architekta z Trapani Giovanniego Biagio Amico. Szpital San Biagio znajduje się tuż obok.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-dell-itriella.JPG|thumb|left|Kościół Santa Maria dell'Itria]]
* {{zobacz
| name=Kościół Santa Maria dell'Itria | alt=Chiesa di Santa Maria dell'Itria | url= | adres=Piazza Sant'Agostino | lat=37.797677| long=12.442115| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół stoi nad jaskinią, w której czczony jest święty obraz Madonny dell'Itria z VIII wieku, namalowany na płótnie, przedstawiający Maryję z rękami skierowanymi do góry z Dzieciątkiem opartym na piersi, podtrzymywanym przez dwóch pustelników. Fasada kościoła ma wyraźnie barokowy charakter: portal wejściowy z dwiema skręconymi kolumnami na wysokich cokołach po obu stronach, podtrzymującymi połamany barokowy tympanon. Wnętrze utrzymane jest w stylu neoklasycystycznym, jest jednonawowe, z ołtarzem głównym i mniejszymi ołtarzami bocznymi po bokach nawy. Dach budynku ma kształt beczki z lunetami. W sąsiedztwie kościoła Itria i klasztoru ojców augustianów znajduje się obszar archeologiczny Niccolini, w którym znajdują się katakumby.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-s-giovanni-battista.JPG|thumb|Kościół św. Jana Chrzciciela]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Jana Chrzciciela | alt=Chiesa di S. Giovanni Battista | url= | adres= | lat=37.800714| long=12.428277| wskazówki=poza murami miasta
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=wt.-pt. 9:00-13:00 (Jaskinia Sybilli). Niewielki kościółek z XII i XIII wieku został odbudowany po zniszczeniu w 1576 roku. Został zbudowany nad jaskinią, być może już w 397 roku p.n.e. i chronił Kartagińczyków, którzy uciekli z Mozii. Jaskinia była później miejscem działalności Sybilli z Cumana lub Siculi, o której mówi się, że jest tu również pochowana. Jaskinia ze źródłem prawdopodobnie już w czasach wczesnochrześcijańskich służyła jako chrzcielnica, w niszy znajduje się także alabastrowy posąg Jana Chrzciciela.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół Santo Stefano | alt=Chiesa di Santo Stefano | url= | adres=via Frisella | lat=37.801443 | long=12.433903 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół jest częścią zespołu klasztornego zbudowanego w latach 1603-1607 na miejscu dawnej rezydencji szlacheckiej rodziny Ferro, prawdopodobnie siedziby starożytnych rzymskich pretorów – gdzie miał przebywać także Poncjusz Piłat – wykorzystywanej później przez Saracenów jako siedziba rządu. W XVI wieku teren nabył handlarz zbożem Stefano Frisella, który zasmucony faktem braku męskiego potomka założył klasztor dla swojej córki Franceski, wykluczonej ze względu na mieszczańskie pochodzenie z bardziej prestiżowego klasztoru San Pietro, który wraz z klasztorem San Girolamo przyjmował wyłącznie szlacheckie dziewczęta. Frisella powierzyła klasztor augustianom bosym, Francesca została mianowana przeoryszą. W jednonawowym kościele znajdują się ozdobne sztukaterie autorstwa rzeźbiarza z Marsali Vincenzo Giglio, inspirowane stylem Giacomo Serpotty. Dziś w klasztorze mieści się szkoła „Vincenzo Pipitone” i liceum klasyczne „Giovanni XXIII”. Z pierwotnej budowli zachowała się wieża na rogu via Lombardi i via Frisella oraz kwadratowy krużganek z portykiem. Cele sióstr zamieniono na sale lekcyjne.
}}
* {{zobacz
| name=Dawny kościół San Giovannello | alt=Ex Chiesa San Giovannello | url= | adres=Via Andrea D'Anna, 26 | lat=37.800849 | long=12.434227 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Odnowiona przestrzeń na świeżym powietrzu, ale zazwyczaj zamknięta.
}}
=== Pałace ===
[[Plik:Palazzo VII Aprile - panoramio.jpg|thumb|Palazzo VII Aprile]]
* {{zobacz
| name=Palazzo della Loggia | alt= | url= | adres=Piazza della Republica | lat=37.799248| long=12.434948| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Przebudowano ją na salę kolumnową i dobudowano drugą kolumnadę na piętrze, w 1756 roku budynek przyjął obecny wygląd, z którego zabytkowa jest jedynie fasada.
}}
[[Plik:Marsala-palazzo-figi.JPG|thumb|left|Palazzo Fici]]
* {{zobacz
| name=Palazzo Fici | alt= | url= | adres= | lat=37.800828 | long=12.432537 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Został zbudowany przez Giovanniego Fici w XVII wieku i dzięki wspaniale odnowionemu dziedzińcowi służy obecnie jako miejski sklep z winami w Marsali, promujący lokalną produkcję wina.
}}
* {{zobacz
| name=Palazzo Burgio-Spanò| alt= | url= | adres= | lat=37.80096 | long=12.432419 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Zbudowany na początku XX wieku, mieści kolekcję dzieł sztuki z dziełami XIX-wiecznych malarzy włoskich.
}}
=== Architektura militarna ===
[[Plik:Marsala-porta-garibaldi.JPG|thumb|Porta Garibaldi]]
* {{zobacz
| name=Porta Garibaldi| alt= | url= | adres=Piazza Mercato | lat=37.797736| long=12.433352| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Bramę pierwotnie nazywano „Porta di Mare”, ponieważ ta ostatnia była zbudowana w kierunku morza i została zbudowana w 1685 roku na polecenie króla Hiszpanii i Królestwa Sycylii Karola II w celu wzmocnienia systemu obronnego i nadania prestiżu miastu, zastępując starą XV-wieczną bramę, która obecnie rozpadała się i była niewielka. 11 maja 1860 roku Giuseppe Garibaldi wylądował wraz z Tysiącem w sycylijskim mieście, dając początek zjednoczeniu Włoch. Wchodząc przez drzwi, ogłosi, że „wolne” miasto nie jest już częścią Królestwa Obojga Sycylii i jest przyłączone do Królestwa Włoch. Po jego odejściu miasto postanowiło nazwać słynny łuk imieniem bohatera dwóch światów.
}}
* {{zobacz
| name=Zamek w Marsali| alt= | url= | adres= | lat=37.800637| long=12.43934| wskazówki=We wschodnim narożniku miasta
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Być może powstał dopiero jako ufortyfikowane ogrodzenie w epoce normańskiej, w epoce Szwabii został wzmocniony, o czym świadczy pseudotrapezowy układ i niektóre elementy stylistyczne, jak chociażby charakterystyczne dla architektury Fryderyka żebra pomieszczenia okrągłej wieży. Do lat 2009/2010 w średniowiecznym zamku mieściło się nieczynne już więzienie w Marsali, gdzie w 1979 roku osadzony został piosenkarz Roberto Vecchioni, oskarżony przez sędziego śledczego w Marsali o handel narkotykami; oskarżenie odnosiło się do wydarzenia, które miało miejsce pewnego wieczoru w Festa dell'Unità w Marsali w 1977 r., kiedy piosenkarz i autor tekstów zaproponował jointa czternastoletniemu chłopcu; po przyznaniu się chłopca Vecchioni został aresztowany i po kilku dniach zwolniony. Chłopiec później zeznał, ale proces był kontynuowany i zakończył się jego uniewinnieniem; Z tej osobistej historii czerpał inspirację do napisania piosenek „Lettera da Marsala” i „Signor Giudice”.
}}
* {{zobacz
| name=Porta Nuova| alt= | url= | adres=Via XI Maggio. | lat=37.80132 | long=12.431802 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=
}}
* {{zobacz
| name=Quartiere Spagnolo| alt= | url= | adres= | lat=37.79802 | long=12.43381 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kompleks został zbudowany w XVI-XVII wieku jako kwatera wojsk Burbonów i jest dziś siedzibą władz miejskich Marsali.
}}
=== Muzea ===
[[Plik:Marsala ship 4.jpg|thumb|Muzeum archeologiczne Baglio Anselmi]]
* {{zobacz
| name=[https://www.turismocomunemarsala.com/museo-archeologico-lilibeo.html Muzeum archeologiczne Baglio Anselmi]| alt= | url= | adres=Lungomare Boeo | lat=37.8014| long=12.4267| wskazówki=
| tollfree=+39 0923 952535. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=pełna cena 4 €, ulgowa 2 €, bezpłatny park archeologiczny (kwiecień 2023). pon.-niedz. 9:00-19:30 (muzeum), 9:00-18:30 (teren archeologiczny). Unikalne pozostałości liburny, zwinnego okrętu wojennego Kartagińczyków o długości 35 m; marmurowy posąg Wenus Callipygia i znaleziska archeologiczne z regionu.
}}
[[Plik:Chiesa è Complesso di San Pietro - panoramio.jpg|thumb|left|Muzeum obywatelskie]]
* {{zobacz
| name=Muzeum obywatelskie| alt= | url= | adres=Via Ludovico Anselmi Correale | lat=37.800392| long=12.434965| wskazówki=
| tollfree=+39 0923 718741 | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Bezpłatny. wtorek-niedziela 9:00 - 13:00 i 16:00 - 20:00. Kompleks budynków był rozbudowywany do 1418 roku i dziś służy jako centrum kulturalne i mieści Muzeum Obywatelskie, w którym znajduje się kolekcja znalezisk archeologicznych z regionu, lalek sycylijskich, a przede wszystkim wystawa poświęcona Risorgimento, Marszowi Tysiąca pod rządami Garibaldiego, który doprowadził do odzyskania Sycylii i integracji ze współczesnymi Włochami.
}}
* {{zobacz
| name=Muzeum Gobelinów Flamandzkich| alt= | url= | adres=Via Giuseppe Garraffa | lat=37.799665| long=12.432451| wskazówki=
| tollfree=+39 0923 711327. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=4 €. wtorek-niedziela 09:00-13:00, 16:00-18:00. Na tyłach katedry znajduje się osiem cennych arrasów flamandzkich z XVI wieku, które niegdyś zdobiły Kościół Matki. Były prezentem od Filipa II Hiszpanii dla arcybiskupa Messyny.
}}
* {{zobacz
| name=[https://www.entemostrapitturacittamarsala.it/archivio-storico/default.html Miejska Galeria Sztuki w Marsali]| alt= | url= | adres=Piazza del Carmine 18 | lat=37.799809 | long=12.431754 | wskazówki=
| tollfree=+39 0923 713822. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=wtorek-niedziela 10:00-13:00 i 17:00-21:00. Zbudowany w XVIII wieku, znajduje się tu miejska kolekcja sztuki.
}}
* {{zobacz
| name=[https://www.turismocomunemarsala.com/convento-del-carmine.html Ente Mostra di Pittura Contemporanea]| alt= | url= | adres=Piazza Carmine 1 | lat=37.799169| long=12.431637| wskazówki=
| tollfree=+390923713822. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kolekcja sztuki współczesnej.
}}
=== Inne ===
[[Plik:Monumento Mille Marsala.jpg|thumb|Pomnik Tysiąca]]
* {{zobacz
| name=Pomnik Tysiąca| alt= | url= | adres=Viale colonnello Stefano Maltese | lat=37.795644| long=12.4313| wskazówki=zaledwie krótki spacer od portu, w którym wylądował Garibaldi
| tollfree=+390923713822. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jest to pomnik poświęcony lądowaniu Garibaldiego w Marsali.
}}
* {{zobacz
| name=Hypogeum Crispia Salvia| alt= | url= | adres=Via Massimo D'Azeglio 41 | lat=37.804387 | long=12.437165 | wskazówki=
| tollfree=+390923952535. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Podziemny grobowiec z freskami można zwiedzać w sobotnie poranki po wcześniejszej rezerwacji telefonicznej. Znaleziska grobowe można zobaczyć w Muzeum Archeologicznym.
}}
[[File:Villa Cavallotti.jpg|thumb|left|Villa Cavallotti]]
* {{zobacz
| name=Park Archeologiczny w Marsali| alt= | url= | adres=Lungomare Boeo 30 | lat=37.80310 | long=12.42920 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=parco.archeo.lilibeo@regione.sicilia.it. Na terenie wykopalisk znajduje się rzymska *insula* oraz fragment *Decumanus Maximus* – głównej rzymskiej ulicy biegnącej ze wschodu na zachód. Do grobowców można dotrzeć pieszo z Muzeum Archeologicznego.
}}
* {{Znacznik|Villa Cavalotti|37.80318|12.43334|typ=natura}}'''Villa Cavalotti''', Viale Cesare Battisti. Jest to park publiczny założony w miejscu Bastione S. Francesco w 1902 roku, z mnóstwem roślin tropikalnych.
[[Plik:Area Archeologica San Girolamo 01.jpg|thumb|Naziemny system fotowoltaiczny]]
* {{zobacz
| name=Naziemny system fotowoltaiczny| alt= | url= | adres=C/da Cuore di Gesù 911 | lat=37.737485 | long=12.499390 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Praca Arnaldo Pomodoro (1989-1994). Praca powstała w holu recepcyjnym „Minoa” przy współpracy architekta Ermanno Casasco (ogród) i Teresy Pomodoro (wnętrza).
}}
* {{zobacz
| name=Obszar archeologiczny San Girolamo| alt= | url= | adres=Via Giuseppe Garraffa | lat=37.799107 | long=12.433181 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Są to pozostałości z epoki rzymskiej widoczne na zewnątrz wzdłuż ulicy.
}}
=== Poza centrum miasta ===
* {{Znacznik|Rezerwat przyrody Isole dello Stagnone di Marsala|37.866667|12.45|typ=natura}}'''Rezerwat przyrody Isole dello Stagnone di Marsala''' – rezerwat obejmuje wyspy na północ od Marsali, w tym punickie stanowisko archeologiczne [[Mozia]] i przyległe solniska.
* {{zobacz
| name=Parco delle Cave Marsala| alt= | url= | adres=Via Margi, 6/d, Ciavolo | lat=37.760945 | long=12.516585 | wskazówki=
| tollfree=+39 333 449 6861 | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jest to dawna kopalnia, którą można zwiedzać. Jest to teren prywatny i wymaga rezerwacji.
}}
* {{zobacz
| name=[https://salinagennamarsala.it/ Saliny Genna]| alt= | url= | adres=Contrada Dammusello, 628 | lat=37.8213| long=12.4653| wskazówki=
| tollfree=+39 360 656 053. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Można zwiedzać solniska z barem i restauracją. Miejsce zachwyca szczególnie o zachodzie słońca.
}}
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:San Pantaleo (island) 02.jpg|Mozia
File:Saline Genna 04.jpg|Saliny Genna
&lt;/gallery&gt;

==Najbliższe okolice==

==Praca==

==Nauka==

==Zakupy==

==Gastronomia==

== Festiwale, imprezy ==
* '''Manifestazioni garibaldine''' – maj. Przez tydzień odbywają się uroczystości garibaldowskie upamiętniające lądowanie w Marsali Giuseppe Garibaldiego i jego Tysiąca, które miało miejsce 11 maja 1860. Kulminacja obchodów przypada na ten właśnie dzień.
:Oprócz uroczystości garibaldowskich odbywa się również ceremonia upamiętniająca '''rocznicę bombardowania Marsali''' z 11 maja 1943. Obejmuje ona oddanie honorów wojskowych poległym żołnierzom i cywilom z Marsali, złożenie wieńca laurowego pod pomnikiem poległych w Villa del Rosario oraz odegranie wojskowej „Ciszy”. Organizowane są również konferencje poświęcone II wojnie światowej.
* '''Festa di San Giovanni Battista''' – 24 czerwca. Procesja oraz wydarzenia muzyczne.
* '''Calici di stelle''' – latem. Impreza enologiczna poświęcona winu.
* '''CiancioFest''', Contrada Ciancio – sierpień. Lokalny festyn, w ramach którego odbywają się różnego rodzaju imprezy: festiwal piosenki, konkurs ciast oraz wydarzenia poświęcone różnym produktom spożywczym. W poszczególne wieczory organizowane są również koncerty, występy muzyczne, przedstawienia teatralne i kabaretowe. W ramach CiancioFest odbywają się także uroczystości ku czci Marii Najświętszej Matki Kościoła, obejmujące scinnuta (uroczyste wyniesienie figury z kościoła), nowennę i triduum, procesję oraz pokaz fajerwerków.
* '''Marsala Expo''' – październik. Targi handlowe odbywające się na terenie przeznaczonym na targowisko miejskie.
* '''Boże Narodzenie''' – w okresie świątecznym gmina organizuje jarmark bożonarodzeniowy przy Via Roma, miniaturową szopkę w wykopaliskach San Girolamo (obok Piazza Purgatorio), a w Convento del Carmine – we współpracy z miejscową organizacją turystyczną pro loco – powstaje „Il Villaggio di Babbo Natale” (Wioska Świętego Mikołaja). W dzielnicy Contrada Granatello organizowana jest natomiast żywa szopka.

==Nocleg==
* Hotel Baglio Oneto Resort and Wines 4-gwiazdkowy
* Alloro&amp;Gelsomino 
* Antica Dimora San Girolamo 
* Villa Favorita Hotel e Resort hotel 3-gwiazdkowy

==Kontakt==

==Bezpieczeństwo==

==Informacje turystyczne==

== Gdzie dalej ==

{{Jest w|Prowincja Trapani}}

[[Kategoria:Sycylia]]

{{Zarys}}

{{Atrybucja}}</text>
      <sha1>oyqoc660p3znji9hnq5ub847promj75</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>159054</id>
      <parentid>159053</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T10:01:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Najbliższe okolice */</comment>
      <origin>159054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30389" sha1="52dxodeu9pgdvxs6fuxobl6n325chos" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Marsala
 |nazwa oryginalna = 
 |widok            = Stagnone di Marsala.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Marsala-Stemma.svg
 |mapa             = Positioncitymarsala.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Italy.svg|20px]] [[Włochy]]
 |region           = [[Plik:Flag of Sicily.svg|20px]] [[Sycylia]]
 |powierzchnia     = 243,26
 |wysokość         = 3
 |ludność          = 79 400
 |prefiks          = 0923
 |kod pocztowy     = 91025
 |www              = https://www.comune.marsala.tp.it/it
}}
'''Marsala''' to historyczne miasto portowe w zachodniej części [[Sycylia|Sycylii]] ([[Włochy]]), znane na całym świecie ze swojego wzmacnianego wina Marsala – trunku klasy DOC, którego produkcję rozpoczęto pod koniec XVIII wieku w okolicznym regionie winiarskim. Miasto wzniesiono na starożytnych ruinach Lilybaeum, dawnej twierdzy kartagińskiej; stanowi ono połączenie bogatego dziedzictwa kulturowego i walorów przyrodniczych, obejmując m.in. wyspę [[Mozia]], położoną na terenie [[Rezerwat przyrody Laguny i Wysp Stagnone|Rezerwatu przyrody Laguny i Wysp Stagnone]].

== Charakterystyka ==
[[Plik:Marsala, Sicily. Saline.jpg|thumb|right|300px|Rezerwat przyrody Laguny i Wyspy Stagnone w Marsali]]
Marsala położona jest na jednym z trzech „wierzchołków” [[Sycylia|Sycylii]], tym po zachodniej stronie. Nazywa się go również „Capo Boeo” lub „Capo Lilibeo”.

W 2010 roku liczyło około 80 000 mieszkańców. Zostało założone przez Kartagińczyków i nazwane ''Lilybeo'' („Miasto, które patrzy na Libię”). Zdobyte przez Rzymian podczas pierwszej wojny punickiej, zostało (w rzeczywistości) przemianowane na ''Lilybaeum''. W czasach panowania arabskiego nosiło nazwę Marsala (prawdopodobnie od nazwy ''Marsa Allah'', „przystań Boga”).

Marsala jest domem słynnego wina Marsala, używanego jako deser i w wielu przepisach.

W 1860 roku wylądował tu Giuseppe Garibaldi, dowodząc „Wyprawą Tysiąca”, i rozpoczął podbój Królestwa Obojga Sycylii. Uważa się to za początek zjednoczenia Włoch.

=== Historia ===
Po zniszczeniu bazy kartagińskiej na wyspie [[Mozia]] przez wojska Dionizjusza I z [[Syrakuzy|Syrakuz]], wysiedleńcy założyli na pobliskim kontynencie nową osadę zwaną ''Lilybaion''.

Po pierwszej wojnie punickiej z Rzymianami, którzy podbili [[Sycylia|Sycylię]] od zachodu i drogą morską, ''Lilybaion'' pozostał ostatnim bastionem Kartagińczyków aż do miasta w 241 roku p.n.e. upadło i zostało przemianowane przez Rzymian na ''Lilibeum''. Pod panowaniem Rzymu miasto przeżywało długi okres świetności, aż do najazdów Wandali w V wieku.

Wraz z lądowaniem Arabów Berberów około 827 roku rozpoczął się nowy okres świetności pierwszego islamskiego miasta na [[Sycylia|Sycylii]], obecnie pod nową nazwą Marsala.

Od XI wieku rządy nad miastem przechodziły kolejno w ręce Normanów i Szwabów, a następnie przedstawicieli dynastii Andegawenów i Aragończyków. Także Marsala znalazła się pod panowaniem wielu różnych władców. W celu obrony przed najazdami Saracenów, na decyzję cesarza Karola V port w Punta Alga został zasypany, aby uniemożliwić piratom wpływanie do niego. Niestety, doprowadziło to również do upadku znaczenia Marsali jako portu i ośrodka handlowego.

Wraz z przybyciem Anglika Johna Woodhouse'a, który w 1773 roku założył w Marsali winiarnię i rozpoczął produkcję wysokoprocentowego wina przeznaczonego na eksport, miasto przeżyło kolejny okres świetności.

Marsala ponownie znalazła się w centrum zainteresowania Europy, gdy Giuseppe Garibaldi wylądował tutaj wraz z „Tysiącem” i rozpoczął wraz z „czerwonymi koszulami” podbój Sycylii przeciwko panowaniu Burbonów podczas Risorgimenta, przyczyniając się w ten sposób do włączenia wyspy do zjednoczonych Włoch.

== Orientacja ==
Historyczne centrum miasta otoczone jest murami miejskimi; Piazza della Repubblica znajduje się w samym sercu wyłączonej z ruchu kołowego głównej ulicy '''Via XI Maggio''', a na południe od placu usytuowane są Palazzo Senatorio oraz katedra.

=== Frakcje ===
* {{Znacznik|'''Strasatti'''|37.7267|12.5148|typ=obszar|url=|kolor=98FB98|treść=}}'''Strasatti'''
* {{Znacznik|'''Terrenove'''|37.6822|12.5725|typ=obszar|url=|kolor=98FB98|treść=}}'''Terrenove'''

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
{{Znacznik|Port lotniczy Trapani - Birgi|37.911944|12.493333|typ=transport}}'''Lotnisko Trapani - Birgi''' ({{IATA|TPS}}) oddalone jest o 20 km. Loty z [[Mediolan]]u i [[Rzym]]u odbywają się codziennie. Tania linia lotnicza Ryanair obsługuje loty z/do [[Malta|Malty]] i wielu ważnych miast europejskich. Na lotnisku istnieje możliwość wypożyczenia samochodu.

=== Koleją ===
[[Plik:Trenitalia 6683237.jpg|thumb|Stacja Marsala]]
* {{Znacznik|Stacja Marsala|37.793161 |12.44317 |typ=transport}}'''Stacja Marsala'''. Główna stacja kolejowa miasta. Codziennie kursuje tu kilka pociągów lokalnych z [[Palermo]]. Podróż trwa około 3 godzin i 10 minut. 
* {{Znacznik|Stacja Spagnuola|37.836294 |12.477175 |typ=transport}}'''Stacja Spagnuola'''. Stacja ta umożliwia dojazd do [[Mozia|Mozii]] i rezerwatu Stagnone. 
* {{Znacznik|Stacja Mozia-Birgi|37.884945 |12.499129 |typ=transport}}'''Stacja Mozia-Birgi'''. Stacja ta umożliwia dojazd do [[Mozia|Mozii]] i rezerwatu Stagnone. 
* {{Znacznik|Stacja Petrosino-Strasatti|37.725397 |12.509337 |typ=transport}}'''Stacja Petrosino-Strasatti'''. 
* {{Znacznik|Stacja Terrenove|37.748618 |12.48067 |typ=transport}}'''Stacja Terrenove'''.

=== Samochodem ===
Samochodem do Marsali można dojechać z [[Palermo]] autostradą [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]]/[[Plik:Autostrada A29dir Italia.png|25px]] [[Palermo]] – [[Trapani]], a następnie w [[Trapani]] kierując się na południe dojeżdża się do [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]] Sud Occidentale Sicula. Alternatywą jest trasa [[Plik:Strada Provinciale 21 Italia.svg|30px]], która biegnie blisko wybrzeża (wzdłuż solnisk ze słynnymi wiatrakami).

Tuż za nią znajduje się droga z [[Palermo]] do Marsali, biegnąca autostradą [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]] do [[Alcamo]] na południe i kończąca się tuż przed [[Mazara del Vallo]]. Stamtąd jedziesz dalej drogą [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]] w kierunku zachodnim, następnie pozostaje szerszy odcinek drogi wiejskiej do pokonania w obu wariantach. Droga [[Plik:Strada_Statale_118_Italia.svg|30px]] (zlokalizowana w pobliżu autostrady [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]]) z [[Salemi]] wybiera tę, która prowadzi w głębi lądu i choć jest widokowa i sugestywna, oznacza stratę czasu i stresu.

Z [[Mesyna|Messyny]] (port promowy) lub [[Katania|Katanii]] najłatwiej jest dojechać przez [[Palermo]]; z [[Syrakuzy|Syrakuz]] i miast południowych ([[Gela]], [[Agrygent|Agrigento]]) najlepiej skorzystać z południowej drogi nadmorskiej [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]], która biegnie wzdłuż całego południowego wybrzeża [[Sycylia|Sycylii]] od [[Syrakuzy|Syrakuz]] do Marsali.

=== Autobusem ===
Połączenia autobusowe są obsługiwane przez wiele firm, takich jak [https://www.segesta.it/ Segesta] czy AST (Azienda Siciliana Trasporti), oferujących regularne kursy między [[Palermo]], [[Trapani]] a Marsalą. Z Palermo autobusy firmy [https://www.autoservizisalemi.it/ Autoservizi Salemi] kursują co dwie lub trzy godziny, przy czym ostatni odjazd ma miejsce o godzinie 17:30. {{Znacznik|Dworzec autobusowy|37.7966626|12.4351997|typ=transport}}'''Dworzec autobusowy''' znajduje się w centrum miasta.

=== Statkiem ===
{{Znacznik|Port w Marsali|37.790685 |12.437793 |typ=transport}}'''Port w Marsali'''. W sezonie letnim połączenia na [[Wyspy Egadzkie]] obsługuje firma [https://www.libertylines.it/ Liberty Lines].

== Komunikacja ==
{{mapa|37.7999|12.4345|zoom=14|szerokość=400|wysokość=400|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar,metro,praca}}
Centrum miasta jest niewielkie i najlepiej zwiedzać je pieszo.

=== Samochodem ===
{{Znacznik|'''Parking przy Porta Nuova'''|37.8011021 |12.4308070 |typ=parking|url=|kolor=00FF00|treść=}}'''Parking przy Porta Nuova'''. bezpłatny. W strategicznym miejscu, blisko centrum i terenów archeologicznych.

=== Rowerem ===
W pobliżu wybrzeża Marsali znajduje się ścieżka rowerowa, która pozwala pojechać w stronę [[Mozia|Mozii]] (choć jest kilkukilometrowy odcinek, na którym jej nie ma). W pobliżu [[Mozia|Mozii]] znajduje się kolejna ścieżka rowerowa, również samodzielna, bardzo przyjemna do jazdy.

== Warto zobaczyć ==
=== Budynki sakralne ===
[[Plik:Chiesa Madre di Marsala - panoramio.jpg|thumb|Katedra w Marsali]]
* {{zobacz
| name=[https://chiesamadremarsala.eu/ Katedra w Marsali] | alt=Duomo di San Tommaso di Canterbury | url= | adres= | lat=37.799093| long=12.434317| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwotny kościół normański, pod wezwaniem angielskiego świętego Tomasza z Canterbury (znanego również jako Tomasz Becket), został oddany do użytku około 1176 roku. W 1607 roku podjęto decyzję o budowie nowej katedry na istniejących fundamentach, jednak prace nad *Chiesa Madre* (kościołem głównym) czy też *Duomo* przeciągały się przez stulecia. Fasada utrzymana jest w stylu barokowym; kopułę wzniesiono w 1827 roku, lecz w 1893 roku uległa ona zawaleniu, co nastąpiło po długotrwałych obawach o stabilność konstrukcji. Nabożeństwa wznowiono w 1930 roku pod tymczasowym zadaszeniem ochronnym, jednak dopiero po II wojnie światowej – w 1947 roku – podjęto na nowo prace planistyczne; ostatecznie kopułę wzniesiono w 1951 roku, a kościół oddano do użytku w jego docelowym kształcie.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół św. Józefa | alt=Chiesa di San Giuseppe | url= | adres=Piazza della Repubblica | lat=37.799684 | long=12.434415 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Barokowy kościół pochodzi z XVI wieku i został powiększony około 1700 roku.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-del-purgatorio.JPG|thumb|Chiesa del Purgatorio|left]]
* {{zobacz
| name=Chiesa del Purgatorio | alt= | url= | adres= | lat=37.79908 | long=12.43363 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół, konsekrowany w 1601 roku, ma klasyczny plan z kopułą na skrzyżowaniu dróg i pięknie odrestaurowaną barokową fasadą z dwiema bocznymi wieżami.
}}
[[File:Santa Maria Addolorata (Marsala) 03.jpg|thumb|Kościół Matki Bożej Bolesnej]]
* {{zobacz
| name=Kościół Matki Bożej Bolesnej | alt=Chiesa Maria SS. Addolorata | url= | adres= | lat=37.797969| long=12.433366| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Legenda głosi, że w 1691 roku rycerz, który schronił się pod łukiem Bramy Morskiej, przeżył uderzenie pioruna, gdy ujrzał posąg Madonny. Na tym miejscu zbudowano kościół Matki Bożej Gromu lub Błyskawicy. W roku, w którym zakon sióstr SS Addolorata otrzymał pozwolenie na przejęcie kościoła, w 1790 roku został on odnowiony z neoklasycystyczną fasadą i przyjął obecną nazwę.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół S. Antoniego | alt=Chiesa di S. Antonino | url= | adres= | lat=37.798503 | long=12.43548 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół został zbudowany w wyniku cudu. Zdarzyło się, że w 1565 roku kilkoro dzieci rzuciło kamieniami w ścianę, która się otworzyła i ukazał się obraz Maryi. Kościół otrzymał więc nazwę Chiesa S. Maria dei Miracoli i dopiero później otrzymał imię S. Antonino.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-di-san-matteo.JPG|thumb|left|Kościół św. Mateusza]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Mateusza | alt=Chiesa di S. Matteo | url= | adres= | lat=37.799247 | long=12.437878 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jednonawowy kościół z 1330 roku zbudowany jest prawdopodobnie na pozostałościach pogańskiej świątyni Neptuna i został odnowiony w 2000 roku.
}}
* {{zobacz
| name=Sanktuarium Marii Santissima della Cava | alt=Santuario di Maria Santissima della Cava | url= | adres= | lat=37.753437| long=12.504028| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Legenda głosi, że w 1514 roku Matka Boża ukazała się księdzu, ten zaczął kopać we wskazanym miejscu i w 1518 roku odnaleziono figurę Madonny (z ok. VIII w.). Na miejscu zbudowano kościół, którego wzniesienia uległy nieodwracalnemu zniszczeniu w wyniku nalotu w 1943 r., pozostał jedynie kościół skalny i część podziemnych pomieszczeń.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół św. Anny | alt=Chiesa di Sant'Anna | url= | adres= | lat=37.80191| long=12.436382| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół z XVII w. Skromna fasada budynku podzielona jest na dwa rzędy: w dolnej części prosty otwór z okrągłym łukiem: w drugim rzędzie, oddzielonym od pierwszego podwójną ramą, otwiera się okno. Elewację wieńczy mikstilinearna rama. Jednonawowa świątynia, ozdobiona XVIII-wiecznymi sztukateriami, posiada nad wejściem niewielki chór i sklepienie kolebkowe z lunetami odpowiadającymi oknom. W absydzie, niegdyś oddzielonej od holu dwiema zakrzywionymi balustradami z mieszanego marmuru (XVIII w.), obecnie przesuniętymi na bok, znajduje się malowany szklany ołtarz, w którym umieszczono skromną figurę św. Anny, zakupioną w 1903 r. przez miejscową damę i podarowaną kościołowi.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-di-s-francesco-d-assisi.JPG|thumb|Kościół św. Franciszka]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Franciszka | alt=Chiesa di S.Francesco | url= | adres= | lat=37.803119 | long=12.434267 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jednonawowy kościół klasztoru franciszkanów z 1334 roku został zbudowany w XVIII wieku. Odnowiony przez architekta z Trapani Giovanniego Biagio Amico. Szpital San Biagio znajduje się tuż obok.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-dell-itriella.JPG|thumb|left|Kościół Santa Maria dell'Itria]]
* {{zobacz
| name=Kościół Santa Maria dell'Itria | alt=Chiesa di Santa Maria dell'Itria | url= | adres=Piazza Sant'Agostino | lat=37.797677| long=12.442115| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół stoi nad jaskinią, w której czczony jest święty obraz Madonny dell'Itria z VIII wieku, namalowany na płótnie, przedstawiający Maryję z rękami skierowanymi do góry z Dzieciątkiem opartym na piersi, podtrzymywanym przez dwóch pustelników. Fasada kościoła ma wyraźnie barokowy charakter: portal wejściowy z dwiema skręconymi kolumnami na wysokich cokołach po obu stronach, podtrzymującymi połamany barokowy tympanon. Wnętrze utrzymane jest w stylu neoklasycystycznym, jest jednonawowe, z ołtarzem głównym i mniejszymi ołtarzami bocznymi po bokach nawy. Dach budynku ma kształt beczki z lunetami. W sąsiedztwie kościoła Itria i klasztoru ojców augustianów znajduje się obszar archeologiczny Niccolini, w którym znajdują się katakumby.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-s-giovanni-battista.JPG|thumb|Kościół św. Jana Chrzciciela]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Jana Chrzciciela | alt=Chiesa di S. Giovanni Battista | url= | adres= | lat=37.800714| long=12.428277| wskazówki=poza murami miasta
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=wt.-pt. 9:00-13:00 (Jaskinia Sybilli). Niewielki kościółek z XII i XIII wieku został odbudowany po zniszczeniu w 1576 roku. Został zbudowany nad jaskinią, być może już w 397 roku p.n.e. i chronił Kartagińczyków, którzy uciekli z Mozii. Jaskinia była później miejscem działalności Sybilli z Cumana lub Siculi, o której mówi się, że jest tu również pochowana. Jaskinia ze źródłem prawdopodobnie już w czasach wczesnochrześcijańskich służyła jako chrzcielnica, w niszy znajduje się także alabastrowy posąg Jana Chrzciciela.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół Santo Stefano | alt=Chiesa di Santo Stefano | url= | adres=via Frisella | lat=37.801443 | long=12.433903 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół jest częścią zespołu klasztornego zbudowanego w latach 1603-1607 na miejscu dawnej rezydencji szlacheckiej rodziny Ferro, prawdopodobnie siedziby starożytnych rzymskich pretorów – gdzie miał przebywać także Poncjusz Piłat – wykorzystywanej później przez Saracenów jako siedziba rządu. W XVI wieku teren nabył handlarz zbożem Stefano Frisella, który zasmucony faktem braku męskiego potomka założył klasztor dla swojej córki Franceski, wykluczonej ze względu na mieszczańskie pochodzenie z bardziej prestiżowego klasztoru San Pietro, który wraz z klasztorem San Girolamo przyjmował wyłącznie szlacheckie dziewczęta. Frisella powierzyła klasztor augustianom bosym, Francesca została mianowana przeoryszą. W jednonawowym kościele znajdują się ozdobne sztukaterie autorstwa rzeźbiarza z Marsali Vincenzo Giglio, inspirowane stylem Giacomo Serpotty. Dziś w klasztorze mieści się szkoła „Vincenzo Pipitone” i liceum klasyczne „Giovanni XXIII”. Z pierwotnej budowli zachowała się wieża na rogu via Lombardi i via Frisella oraz kwadratowy krużganek z portykiem. Cele sióstr zamieniono na sale lekcyjne.
}}
* {{zobacz
| name=Dawny kościół San Giovannello | alt=Ex Chiesa San Giovannello | url= | adres=Via Andrea D'Anna, 26 | lat=37.800849 | long=12.434227 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Odnowiona przestrzeń na świeżym powietrzu, ale zazwyczaj zamknięta.
}}
=== Pałace ===
[[Plik:Palazzo VII Aprile - panoramio.jpg|thumb|Palazzo VII Aprile]]
* {{zobacz
| name=Palazzo della Loggia | alt= | url= | adres=Piazza della Republica | lat=37.799248| long=12.434948| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Przebudowano ją na salę kolumnową i dobudowano drugą kolumnadę na piętrze, w 1756 roku budynek przyjął obecny wygląd, z którego zabytkowa jest jedynie fasada.
}}
[[Plik:Marsala-palazzo-figi.JPG|thumb|left|Palazzo Fici]]
* {{zobacz
| name=Palazzo Fici | alt= | url= | adres= | lat=37.800828 | long=12.432537 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Został zbudowany przez Giovanniego Fici w XVII wieku i dzięki wspaniale odnowionemu dziedzińcowi służy obecnie jako miejski sklep z winami w Marsali, promujący lokalną produkcję wina.
}}
* {{zobacz
| name=Palazzo Burgio-Spanò| alt= | url= | adres= | lat=37.80096 | long=12.432419 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Zbudowany na początku XX wieku, mieści kolekcję dzieł sztuki z dziełami XIX-wiecznych malarzy włoskich.
}}
=== Architektura militarna ===
[[Plik:Marsala-porta-garibaldi.JPG|thumb|Porta Garibaldi]]
* {{zobacz
| name=Porta Garibaldi| alt= | url= | adres=Piazza Mercato | lat=37.797736| long=12.433352| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Bramę pierwotnie nazywano „Porta di Mare”, ponieważ ta ostatnia była zbudowana w kierunku morza i została zbudowana w 1685 roku na polecenie króla Hiszpanii i Królestwa Sycylii Karola II w celu wzmocnienia systemu obronnego i nadania prestiżu miastu, zastępując starą XV-wieczną bramę, która obecnie rozpadała się i była niewielka. 11 maja 1860 roku Giuseppe Garibaldi wylądował wraz z Tysiącem w sycylijskim mieście, dając początek zjednoczeniu Włoch. Wchodząc przez drzwi, ogłosi, że „wolne” miasto nie jest już częścią Królestwa Obojga Sycylii i jest przyłączone do Królestwa Włoch. Po jego odejściu miasto postanowiło nazwać słynny łuk imieniem bohatera dwóch światów.
}}
* {{zobacz
| name=Zamek w Marsali| alt= | url= | adres= | lat=37.800637| long=12.43934| wskazówki=We wschodnim narożniku miasta
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Być może powstał dopiero jako ufortyfikowane ogrodzenie w epoce normańskiej, w epoce Szwabii został wzmocniony, o czym świadczy pseudotrapezowy układ i niektóre elementy stylistyczne, jak chociażby charakterystyczne dla architektury Fryderyka żebra pomieszczenia okrągłej wieży. Do lat 2009/2010 w średniowiecznym zamku mieściło się nieczynne już więzienie w Marsali, gdzie w 1979 roku osadzony został piosenkarz Roberto Vecchioni, oskarżony przez sędziego śledczego w Marsali o handel narkotykami; oskarżenie odnosiło się do wydarzenia, które miało miejsce pewnego wieczoru w Festa dell'Unità w Marsali w 1977 r., kiedy piosenkarz i autor tekstów zaproponował jointa czternastoletniemu chłopcu; po przyznaniu się chłopca Vecchioni został aresztowany i po kilku dniach zwolniony. Chłopiec później zeznał, ale proces był kontynuowany i zakończył się jego uniewinnieniem; Z tej osobistej historii czerpał inspirację do napisania piosenek „Lettera da Marsala” i „Signor Giudice”.
}}
* {{zobacz
| name=Porta Nuova| alt= | url= | adres=Via XI Maggio. | lat=37.80132 | long=12.431802 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=
}}
* {{zobacz
| name=Quartiere Spagnolo| alt= | url= | adres= | lat=37.79802 | long=12.43381 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kompleks został zbudowany w XVI-XVII wieku jako kwatera wojsk Burbonów i jest dziś siedzibą władz miejskich Marsali.
}}
=== Muzea ===
[[Plik:Marsala ship 4.jpg|thumb|Muzeum archeologiczne Baglio Anselmi]]
* {{zobacz
| name=[https://www.turismocomunemarsala.com/museo-archeologico-lilibeo.html Muzeum archeologiczne Baglio Anselmi]| alt= | url= | adres=Lungomare Boeo | lat=37.8014| long=12.4267| wskazówki=
| tollfree=+39 0923 952535. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=pełna cena 4 €, ulgowa 2 €, bezpłatny park archeologiczny (kwiecień 2023). pon.-niedz. 9:00-19:30 (muzeum), 9:00-18:30 (teren archeologiczny). Unikalne pozostałości liburny, zwinnego okrętu wojennego Kartagińczyków o długości 35 m; marmurowy posąg Wenus Callipygia i znaleziska archeologiczne z regionu.
}}
[[Plik:Chiesa è Complesso di San Pietro - panoramio.jpg|thumb|left|Muzeum obywatelskie]]
* {{zobacz
| name=Muzeum obywatelskie| alt= | url= | adres=Via Ludovico Anselmi Correale | lat=37.800392| long=12.434965| wskazówki=
| tollfree=+39 0923 718741 | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Bezpłatny. wtorek-niedziela 9:00 - 13:00 i 16:00 - 20:00. Kompleks budynków był rozbudowywany do 1418 roku i dziś służy jako centrum kulturalne i mieści Muzeum Obywatelskie, w którym znajduje się kolekcja znalezisk archeologicznych z regionu, lalek sycylijskich, a przede wszystkim wystawa poświęcona Risorgimento, Marszowi Tysiąca pod rządami Garibaldiego, który doprowadził do odzyskania Sycylii i integracji ze współczesnymi Włochami.
}}
* {{zobacz
| name=Muzeum Gobelinów Flamandzkich| alt= | url= | adres=Via Giuseppe Garraffa | lat=37.799665| long=12.432451| wskazówki=
| tollfree=+39 0923 711327. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=4 €. wtorek-niedziela 09:00-13:00, 16:00-18:00. Na tyłach katedry znajduje się osiem cennych arrasów flamandzkich z XVI wieku, które niegdyś zdobiły Kościół Matki. Były prezentem od Filipa II Hiszpanii dla arcybiskupa Messyny.
}}
* {{zobacz
| name=[https://www.entemostrapitturacittamarsala.it/archivio-storico/default.html Miejska Galeria Sztuki w Marsali]| alt= | url= | adres=Piazza del Carmine 18 | lat=37.799809 | long=12.431754 | wskazówki=
| tollfree=+39 0923 713822. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=wtorek-niedziela 10:00-13:00 i 17:00-21:00. Zbudowany w XVIII wieku, znajduje się tu miejska kolekcja sztuki.
}}
* {{zobacz
| name=[https://www.turismocomunemarsala.com/convento-del-carmine.html Ente Mostra di Pittura Contemporanea]| alt= | url= | adres=Piazza Carmine 1 | lat=37.799169| long=12.431637| wskazówki=
| tollfree=+390923713822. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kolekcja sztuki współczesnej.
}}
=== Inne ===
[[Plik:Monumento Mille Marsala.jpg|thumb|Pomnik Tysiąca]]
* {{zobacz
| name=Pomnik Tysiąca| alt= | url= | adres=Viale colonnello Stefano Maltese | lat=37.795644| long=12.4313| wskazówki=zaledwie krótki spacer od portu, w którym wylądował Garibaldi
| tollfree=+390923713822. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jest to pomnik poświęcony lądowaniu Garibaldiego w Marsali.
}}
* {{zobacz
| name=Hypogeum Crispia Salvia| alt= | url= | adres=Via Massimo D'Azeglio 41 | lat=37.804387 | long=12.437165 | wskazówki=
| tollfree=+390923952535. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Podziemny grobowiec z freskami można zwiedzać w sobotnie poranki po wcześniejszej rezerwacji telefonicznej. Znaleziska grobowe można zobaczyć w Muzeum Archeologicznym.
}}
[[File:Villa Cavallotti.jpg|thumb|left|Villa Cavallotti]]
* {{zobacz
| name=Park Archeologiczny w Marsali| alt= | url= | adres=Lungomare Boeo 30 | lat=37.80310 | long=12.42920 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=parco.archeo.lilibeo@regione.sicilia.it. Na terenie wykopalisk znajduje się rzymska *insula* oraz fragment *Decumanus Maximus* – głównej rzymskiej ulicy biegnącej ze wschodu na zachód. Do grobowców można dotrzeć pieszo z Muzeum Archeologicznego.
}}
* {{Znacznik|Villa Cavalotti|37.80318|12.43334|typ=natura}}'''Villa Cavalotti''', Viale Cesare Battisti. Jest to park publiczny założony w miejscu Bastione S. Francesco w 1902 roku, z mnóstwem roślin tropikalnych.
[[Plik:Area Archeologica San Girolamo 01.jpg|thumb|Naziemny system fotowoltaiczny]]
* {{zobacz
| name=Naziemny system fotowoltaiczny| alt= | url= | adres=C/da Cuore di Gesù 911 | lat=37.737485 | long=12.499390 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Praca Arnaldo Pomodoro (1989-1994). Praca powstała w holu recepcyjnym „Minoa” przy współpracy architekta Ermanno Casasco (ogród) i Teresy Pomodoro (wnętrza).
}}
* {{zobacz
| name=Obszar archeologiczny San Girolamo| alt= | url= | adres=Via Giuseppe Garraffa | lat=37.799107 | long=12.433181 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Są to pozostałości z epoki rzymskiej widoczne na zewnątrz wzdłuż ulicy.
}}
=== Poza centrum miasta ===
* {{Znacznik|Rezerwat przyrody Isole dello Stagnone di Marsala|37.866667|12.45|typ=natura}}'''Rezerwat przyrody Isole dello Stagnone di Marsala''' – rezerwat obejmuje wyspy na północ od Marsali, w tym punickie stanowisko archeologiczne [[Mozia]] i przyległe solniska.
* {{zobacz
| name=Parco delle Cave Marsala| alt= | url= | adres=Via Margi, 6/d, Ciavolo | lat=37.760945 | long=12.516585 | wskazówki=
| tollfree=+39 333 449 6861 | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jest to dawna kopalnia, którą można zwiedzać. Jest to teren prywatny i wymaga rezerwacji.
}}
* {{zobacz
| name=[https://salinagennamarsala.it/ Saliny Genna]| alt= | url= | adres=Contrada Dammusello, 628 | lat=37.8213| long=12.4653| wskazówki=
| tollfree=+39 360 656 053. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Można zwiedzać solniska z barem i restauracją. Miejsce zachwyca szczególnie o zachodzie słońca.
}}
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:San Pantaleo (island) 02.jpg|Mozia
File:Saline Genna 04.jpg|Saliny Genna
&lt;/gallery&gt;

== Aktywny wypoczynek ==
Można tu pływać w strefach Lidi (klubach plażowych z rzędami płatnych leżaków) lub na odcinkach bezpłatnych plaż publicznych.

Okolica sprzyja uprawianiu kitesurfingu, ponieważ często wieje tu wiatr.

* '''Volo ASD Vela Club''' (szkoła windsurfingu), Contrada San Teodoro, ☎ +39 3385049616. Lokalna szkoła windsurfingu oferująca pojedyncze lekcje lub ich pakiety. Działa na południe od Marausy (w kierunku lotniska) oraz w rejonie wyspy [[Mozia]].

==Praca==

==Nauka==

==Zakupy==

==Gastronomia==

== Festiwale, imprezy ==
* '''Manifestazioni garibaldine''' – maj. Przez tydzień odbywają się uroczystości garibaldowskie upamiętniające lądowanie w Marsali Giuseppe Garibaldiego i jego Tysiąca, które miało miejsce 11 maja 1860. Kulminacja obchodów przypada na ten właśnie dzień.
:Oprócz uroczystości garibaldowskich odbywa się również ceremonia upamiętniająca '''rocznicę bombardowania Marsali''' z 11 maja 1943. Obejmuje ona oddanie honorów wojskowych poległym żołnierzom i cywilom z Marsali, złożenie wieńca laurowego pod pomnikiem poległych w Villa del Rosario oraz odegranie wojskowej „Ciszy”. Organizowane są również konferencje poświęcone II wojnie światowej.
* '''Festa di San Giovanni Battista''' – 24 czerwca. Procesja oraz wydarzenia muzyczne.
* '''Calici di stelle''' – latem. Impreza enologiczna poświęcona winu.
* '''CiancioFest''', Contrada Ciancio – sierpień. Lokalny festyn, w ramach którego odbywają się różnego rodzaju imprezy: festiwal piosenki, konkurs ciast oraz wydarzenia poświęcone różnym produktom spożywczym. W poszczególne wieczory organizowane są również koncerty, występy muzyczne, przedstawienia teatralne i kabaretowe. W ramach CiancioFest odbywają się także uroczystości ku czci Marii Najświętszej Matki Kościoła, obejmujące scinnuta (uroczyste wyniesienie figury z kościoła), nowennę i triduum, procesję oraz pokaz fajerwerków.
* '''Marsala Expo''' – październik. Targi handlowe odbywające się na terenie przeznaczonym na targowisko miejskie.
* '''Boże Narodzenie''' – w okresie świątecznym gmina organizuje jarmark bożonarodzeniowy przy Via Roma, miniaturową szopkę w wykopaliskach San Girolamo (obok Piazza Purgatorio), a w Convento del Carmine – we współpracy z miejscową organizacją turystyczną pro loco – powstaje „Il Villaggio di Babbo Natale” (Wioska Świętego Mikołaja). W dzielnicy Contrada Granatello organizowana jest natomiast żywa szopka.

==Nocleg==
* Hotel Baglio Oneto Resort and Wines 4-gwiazdkowy
* Alloro&amp;Gelsomino 
* Antica Dimora San Girolamo 
* Villa Favorita Hotel e Resort hotel 3-gwiazdkowy

==Kontakt==

==Bezpieczeństwo==

==Informacje turystyczne==

== Gdzie dalej ==

{{Jest w|Prowincja Trapani}}

[[Kategoria:Sycylia]]

{{Zarys}}

{{Atrybucja}}</text>
      <sha1>52dxodeu9pgdvxs6fuxobl6n325chos</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>159055</id>
      <parentid>159054</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T10:04:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Zakupy */</comment>
      <origin>159055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30949" sha1="8v5xx7tkfijx9pa8m6iy6nt8ou266l8" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Marsala
 |nazwa oryginalna = 
 |widok            = Stagnone di Marsala.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Marsala-Stemma.svg
 |mapa             = Positioncitymarsala.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Italy.svg|20px]] [[Włochy]]
 |region           = [[Plik:Flag of Sicily.svg|20px]] [[Sycylia]]
 |powierzchnia     = 243,26
 |wysokość         = 3
 |ludność          = 79 400
 |prefiks          = 0923
 |kod pocztowy     = 91025
 |www              = https://www.comune.marsala.tp.it/it
}}
'''Marsala''' to historyczne miasto portowe w zachodniej części [[Sycylia|Sycylii]] ([[Włochy]]), znane na całym świecie ze swojego wzmacnianego wina Marsala – trunku klasy DOC, którego produkcję rozpoczęto pod koniec XVIII wieku w okolicznym regionie winiarskim. Miasto wzniesiono na starożytnych ruinach Lilybaeum, dawnej twierdzy kartagińskiej; stanowi ono połączenie bogatego dziedzictwa kulturowego i walorów przyrodniczych, obejmując m.in. wyspę [[Mozia]], położoną na terenie [[Rezerwat przyrody Laguny i Wysp Stagnone|Rezerwatu przyrody Laguny i Wysp Stagnone]].

== Charakterystyka ==
[[Plik:Marsala, Sicily. Saline.jpg|thumb|right|300px|Rezerwat przyrody Laguny i Wyspy Stagnone w Marsali]]
Marsala położona jest na jednym z trzech „wierzchołków” [[Sycylia|Sycylii]], tym po zachodniej stronie. Nazywa się go również „Capo Boeo” lub „Capo Lilibeo”.

W 2010 roku liczyło około 80 000 mieszkańców. Zostało założone przez Kartagińczyków i nazwane ''Lilybeo'' („Miasto, które patrzy na Libię”). Zdobyte przez Rzymian podczas pierwszej wojny punickiej, zostało (w rzeczywistości) przemianowane na ''Lilybaeum''. W czasach panowania arabskiego nosiło nazwę Marsala (prawdopodobnie od nazwy ''Marsa Allah'', „przystań Boga”).

Marsala jest domem słynnego wina Marsala, używanego jako deser i w wielu przepisach.

W 1860 roku wylądował tu Giuseppe Garibaldi, dowodząc „Wyprawą Tysiąca”, i rozpoczął podbój Królestwa Obojga Sycylii. Uważa się to za początek zjednoczenia Włoch.

=== Historia ===
Po zniszczeniu bazy kartagińskiej na wyspie [[Mozia]] przez wojska Dionizjusza I z [[Syrakuzy|Syrakuz]], wysiedleńcy założyli na pobliskim kontynencie nową osadę zwaną ''Lilybaion''.

Po pierwszej wojnie punickiej z Rzymianami, którzy podbili [[Sycylia|Sycylię]] od zachodu i drogą morską, ''Lilybaion'' pozostał ostatnim bastionem Kartagińczyków aż do miasta w 241 roku p.n.e. upadło i zostało przemianowane przez Rzymian na ''Lilibeum''. Pod panowaniem Rzymu miasto przeżywało długi okres świetności, aż do najazdów Wandali w V wieku.

Wraz z lądowaniem Arabów Berberów około 827 roku rozpoczął się nowy okres świetności pierwszego islamskiego miasta na [[Sycylia|Sycylii]], obecnie pod nową nazwą Marsala.

Od XI wieku rządy nad miastem przechodziły kolejno w ręce Normanów i Szwabów, a następnie przedstawicieli dynastii Andegawenów i Aragończyków. Także Marsala znalazła się pod panowaniem wielu różnych władców. W celu obrony przed najazdami Saracenów, na decyzję cesarza Karola V port w Punta Alga został zasypany, aby uniemożliwić piratom wpływanie do niego. Niestety, doprowadziło to również do upadku znaczenia Marsali jako portu i ośrodka handlowego.

Wraz z przybyciem Anglika Johna Woodhouse'a, który w 1773 roku założył w Marsali winiarnię i rozpoczął produkcję wysokoprocentowego wina przeznaczonego na eksport, miasto przeżyło kolejny okres świetności.

Marsala ponownie znalazła się w centrum zainteresowania Europy, gdy Giuseppe Garibaldi wylądował tutaj wraz z „Tysiącem” i rozpoczął wraz z „czerwonymi koszulami” podbój Sycylii przeciwko panowaniu Burbonów podczas Risorgimenta, przyczyniając się w ten sposób do włączenia wyspy do zjednoczonych Włoch.

== Orientacja ==
Historyczne centrum miasta otoczone jest murami miejskimi; Piazza della Repubblica znajduje się w samym sercu wyłączonej z ruchu kołowego głównej ulicy '''Via XI Maggio''', a na południe od placu usytuowane są Palazzo Senatorio oraz katedra.

=== Frakcje ===
* {{Znacznik|'''Strasatti'''|37.7267|12.5148|typ=obszar|url=|kolor=98FB98|treść=}}'''Strasatti'''
* {{Znacznik|'''Terrenove'''|37.6822|12.5725|typ=obszar|url=|kolor=98FB98|treść=}}'''Terrenove'''

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
{{Znacznik|Port lotniczy Trapani - Birgi|37.911944|12.493333|typ=transport}}'''Lotnisko Trapani - Birgi''' ({{IATA|TPS}}) oddalone jest o 20 km. Loty z [[Mediolan]]u i [[Rzym]]u odbywają się codziennie. Tania linia lotnicza Ryanair obsługuje loty z/do [[Malta|Malty]] i wielu ważnych miast europejskich. Na lotnisku istnieje możliwość wypożyczenia samochodu.

=== Koleją ===
[[Plik:Trenitalia 6683237.jpg|thumb|Stacja Marsala]]
* {{Znacznik|Stacja Marsala|37.793161 |12.44317 |typ=transport}}'''Stacja Marsala'''. Główna stacja kolejowa miasta. Codziennie kursuje tu kilka pociągów lokalnych z [[Palermo]]. Podróż trwa około 3 godzin i 10 minut. 
* {{Znacznik|Stacja Spagnuola|37.836294 |12.477175 |typ=transport}}'''Stacja Spagnuola'''. Stacja ta umożliwia dojazd do [[Mozia|Mozii]] i rezerwatu Stagnone. 
* {{Znacznik|Stacja Mozia-Birgi|37.884945 |12.499129 |typ=transport}}'''Stacja Mozia-Birgi'''. Stacja ta umożliwia dojazd do [[Mozia|Mozii]] i rezerwatu Stagnone. 
* {{Znacznik|Stacja Petrosino-Strasatti|37.725397 |12.509337 |typ=transport}}'''Stacja Petrosino-Strasatti'''. 
* {{Znacznik|Stacja Terrenove|37.748618 |12.48067 |typ=transport}}'''Stacja Terrenove'''.

=== Samochodem ===
Samochodem do Marsali można dojechać z [[Palermo]] autostradą [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]]/[[Plik:Autostrada A29dir Italia.png|25px]] [[Palermo]] – [[Trapani]], a następnie w [[Trapani]] kierując się na południe dojeżdża się do [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]] Sud Occidentale Sicula. Alternatywą jest trasa [[Plik:Strada Provinciale 21 Italia.svg|30px]], która biegnie blisko wybrzeża (wzdłuż solnisk ze słynnymi wiatrakami).

Tuż za nią znajduje się droga z [[Palermo]] do Marsali, biegnąca autostradą [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]] do [[Alcamo]] na południe i kończąca się tuż przed [[Mazara del Vallo]]. Stamtąd jedziesz dalej drogą [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]] w kierunku zachodnim, następnie pozostaje szerszy odcinek drogi wiejskiej do pokonania w obu wariantach. Droga [[Plik:Strada_Statale_118_Italia.svg|30px]] (zlokalizowana w pobliżu autostrady [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]]) z [[Salemi]] wybiera tę, która prowadzi w głębi lądu i choć jest widokowa i sugestywna, oznacza stratę czasu i stresu.

Z [[Mesyna|Messyny]] (port promowy) lub [[Katania|Katanii]] najłatwiej jest dojechać przez [[Palermo]]; z [[Syrakuzy|Syrakuz]] i miast południowych ([[Gela]], [[Agrygent|Agrigento]]) najlepiej skorzystać z południowej drogi nadmorskiej [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]], która biegnie wzdłuż całego południowego wybrzeża [[Sycylia|Sycylii]] od [[Syrakuzy|Syrakuz]] do Marsali.

=== Autobusem ===
Połączenia autobusowe są obsługiwane przez wiele firm, takich jak [https://www.segesta.it/ Segesta] czy AST (Azienda Siciliana Trasporti), oferujących regularne kursy między [[Palermo]], [[Trapani]] a Marsalą. Z Palermo autobusy firmy [https://www.autoservizisalemi.it/ Autoservizi Salemi] kursują co dwie lub trzy godziny, przy czym ostatni odjazd ma miejsce o godzinie 17:30. {{Znacznik|Dworzec autobusowy|37.7966626|12.4351997|typ=transport}}'''Dworzec autobusowy''' znajduje się w centrum miasta.

=== Statkiem ===
{{Znacznik|Port w Marsali|37.790685 |12.437793 |typ=transport}}'''Port w Marsali'''. W sezonie letnim połączenia na [[Wyspy Egadzkie]] obsługuje firma [https://www.libertylines.it/ Liberty Lines].

== Komunikacja ==
{{mapa|37.7999|12.4345|zoom=14|szerokość=400|wysokość=400|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar,metro,praca}}
Centrum miasta jest niewielkie i najlepiej zwiedzać je pieszo.

=== Samochodem ===
{{Znacznik|'''Parking przy Porta Nuova'''|37.8011021 |12.4308070 |typ=parking|url=|kolor=00FF00|treść=}}'''Parking przy Porta Nuova'''. bezpłatny. W strategicznym miejscu, blisko centrum i terenów archeologicznych.

=== Rowerem ===
W pobliżu wybrzeża Marsali znajduje się ścieżka rowerowa, która pozwala pojechać w stronę [[Mozia|Mozii]] (choć jest kilkukilometrowy odcinek, na którym jej nie ma). W pobliżu [[Mozia|Mozii]] znajduje się kolejna ścieżka rowerowa, również samodzielna, bardzo przyjemna do jazdy.

== Warto zobaczyć ==
=== Budynki sakralne ===
[[Plik:Chiesa Madre di Marsala - panoramio.jpg|thumb|Katedra w Marsali]]
* {{zobacz
| name=[https://chiesamadremarsala.eu/ Katedra w Marsali] | alt=Duomo di San Tommaso di Canterbury | url= | adres= | lat=37.799093| long=12.434317| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwotny kościół normański, pod wezwaniem angielskiego świętego Tomasza z Canterbury (znanego również jako Tomasz Becket), został oddany do użytku około 1176 roku. W 1607 roku podjęto decyzję o budowie nowej katedry na istniejących fundamentach, jednak prace nad *Chiesa Madre* (kościołem głównym) czy też *Duomo* przeciągały się przez stulecia. Fasada utrzymana jest w stylu barokowym; kopułę wzniesiono w 1827 roku, lecz w 1893 roku uległa ona zawaleniu, co nastąpiło po długotrwałych obawach o stabilność konstrukcji. Nabożeństwa wznowiono w 1930 roku pod tymczasowym zadaszeniem ochronnym, jednak dopiero po II wojnie światowej – w 1947 roku – podjęto na nowo prace planistyczne; ostatecznie kopułę wzniesiono w 1951 roku, a kościół oddano do użytku w jego docelowym kształcie.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół św. Józefa | alt=Chiesa di San Giuseppe | url= | adres=Piazza della Repubblica | lat=37.799684 | long=12.434415 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Barokowy kościół pochodzi z XVI wieku i został powiększony około 1700 roku.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-del-purgatorio.JPG|thumb|Chiesa del Purgatorio|left]]
* {{zobacz
| name=Chiesa del Purgatorio | alt= | url= | adres= | lat=37.79908 | long=12.43363 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół, konsekrowany w 1601 roku, ma klasyczny plan z kopułą na skrzyżowaniu dróg i pięknie odrestaurowaną barokową fasadą z dwiema bocznymi wieżami.
}}
[[File:Santa Maria Addolorata (Marsala) 03.jpg|thumb|Kościół Matki Bożej Bolesnej]]
* {{zobacz
| name=Kościół Matki Bożej Bolesnej | alt=Chiesa Maria SS. Addolorata | url= | adres= | lat=37.797969| long=12.433366| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Legenda głosi, że w 1691 roku rycerz, który schronił się pod łukiem Bramy Morskiej, przeżył uderzenie pioruna, gdy ujrzał posąg Madonny. Na tym miejscu zbudowano kościół Matki Bożej Gromu lub Błyskawicy. W roku, w którym zakon sióstr SS Addolorata otrzymał pozwolenie na przejęcie kościoła, w 1790 roku został on odnowiony z neoklasycystyczną fasadą i przyjął obecną nazwę.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół S. Antoniego | alt=Chiesa di S. Antonino | url= | adres= | lat=37.798503 | long=12.43548 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół został zbudowany w wyniku cudu. Zdarzyło się, że w 1565 roku kilkoro dzieci rzuciło kamieniami w ścianę, która się otworzyła i ukazał się obraz Maryi. Kościół otrzymał więc nazwę Chiesa S. Maria dei Miracoli i dopiero później otrzymał imię S. Antonino.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-di-san-matteo.JPG|thumb|left|Kościół św. Mateusza]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Mateusza | alt=Chiesa di S. Matteo | url= | adres= | lat=37.799247 | long=12.437878 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jednonawowy kościół z 1330 roku zbudowany jest prawdopodobnie na pozostałościach pogańskiej świątyni Neptuna i został odnowiony w 2000 roku.
}}
* {{zobacz
| name=Sanktuarium Marii Santissima della Cava | alt=Santuario di Maria Santissima della Cava | url= | adres= | lat=37.753437| long=12.504028| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Legenda głosi, że w 1514 roku Matka Boża ukazała się księdzu, ten zaczął kopać we wskazanym miejscu i w 1518 roku odnaleziono figurę Madonny (z ok. VIII w.). Na miejscu zbudowano kościół, którego wzniesienia uległy nieodwracalnemu zniszczeniu w wyniku nalotu w 1943 r., pozostał jedynie kościół skalny i część podziemnych pomieszczeń.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół św. Anny | alt=Chiesa di Sant'Anna | url= | adres= | lat=37.80191| long=12.436382| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół z XVII w. Skromna fasada budynku podzielona jest na dwa rzędy: w dolnej części prosty otwór z okrągłym łukiem: w drugim rzędzie, oddzielonym od pierwszego podwójną ramą, otwiera się okno. Elewację wieńczy mikstilinearna rama. Jednonawowa świątynia, ozdobiona XVIII-wiecznymi sztukateriami, posiada nad wejściem niewielki chór i sklepienie kolebkowe z lunetami odpowiadającymi oknom. W absydzie, niegdyś oddzielonej od holu dwiema zakrzywionymi balustradami z mieszanego marmuru (XVIII w.), obecnie przesuniętymi na bok, znajduje się malowany szklany ołtarz, w którym umieszczono skromną figurę św. Anny, zakupioną w 1903 r. przez miejscową damę i podarowaną kościołowi.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-di-s-francesco-d-assisi.JPG|thumb|Kościół św. Franciszka]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Franciszka | alt=Chiesa di S.Francesco | url= | adres= | lat=37.803119 | long=12.434267 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jednonawowy kościół klasztoru franciszkanów z 1334 roku został zbudowany w XVIII wieku. Odnowiony przez architekta z Trapani Giovanniego Biagio Amico. Szpital San Biagio znajduje się tuż obok.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-dell-itriella.JPG|thumb|left|Kościół Santa Maria dell'Itria]]
* {{zobacz
| name=Kościół Santa Maria dell'Itria | alt=Chiesa di Santa Maria dell'Itria | url= | adres=Piazza Sant'Agostino | lat=37.797677| long=12.442115| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół stoi nad jaskinią, w której czczony jest święty obraz Madonny dell'Itria z VIII wieku, namalowany na płótnie, przedstawiający Maryję z rękami skierowanymi do góry z Dzieciątkiem opartym na piersi, podtrzymywanym przez dwóch pustelników. Fasada kościoła ma wyraźnie barokowy charakter: portal wejściowy z dwiema skręconymi kolumnami na wysokich cokołach po obu stronach, podtrzymującymi połamany barokowy tympanon. Wnętrze utrzymane jest w stylu neoklasycystycznym, jest jednonawowe, z ołtarzem głównym i mniejszymi ołtarzami bocznymi po bokach nawy. Dach budynku ma kształt beczki z lunetami. W sąsiedztwie kościoła Itria i klasztoru ojców augustianów znajduje się obszar archeologiczny Niccolini, w którym znajdują się katakumby.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-s-giovanni-battista.JPG|thumb|Kościół św. Jana Chrzciciela]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Jana Chrzciciela | alt=Chiesa di S. Giovanni Battista | url= | adres= | lat=37.800714| long=12.428277| wskazówki=poza murami miasta
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=wt.-pt. 9:00-13:00 (Jaskinia Sybilli). Niewielki kościółek z XII i XIII wieku został odbudowany po zniszczeniu w 1576 roku. Został zbudowany nad jaskinią, być może już w 397 roku p.n.e. i chronił Kartagińczyków, którzy uciekli z Mozii. Jaskinia była później miejscem działalności Sybilli z Cumana lub Siculi, o której mówi się, że jest tu również pochowana. Jaskinia ze źródłem prawdopodobnie już w czasach wczesnochrześcijańskich służyła jako chrzcielnica, w niszy znajduje się także alabastrowy posąg Jana Chrzciciela.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół Santo Stefano | alt=Chiesa di Santo Stefano | url= | adres=via Frisella | lat=37.801443 | long=12.433903 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół jest częścią zespołu klasztornego zbudowanego w latach 1603-1607 na miejscu dawnej rezydencji szlacheckiej rodziny Ferro, prawdopodobnie siedziby starożytnych rzymskich pretorów – gdzie miał przebywać także Poncjusz Piłat – wykorzystywanej później przez Saracenów jako siedziba rządu. W XVI wieku teren nabył handlarz zbożem Stefano Frisella, który zasmucony faktem braku męskiego potomka założył klasztor dla swojej córki Franceski, wykluczonej ze względu na mieszczańskie pochodzenie z bardziej prestiżowego klasztoru San Pietro, który wraz z klasztorem San Girolamo przyjmował wyłącznie szlacheckie dziewczęta. Frisella powierzyła klasztor augustianom bosym, Francesca została mianowana przeoryszą. W jednonawowym kościele znajdują się ozdobne sztukaterie autorstwa rzeźbiarza z Marsali Vincenzo Giglio, inspirowane stylem Giacomo Serpotty. Dziś w klasztorze mieści się szkoła „Vincenzo Pipitone” i liceum klasyczne „Giovanni XXIII”. Z pierwotnej budowli zachowała się wieża na rogu via Lombardi i via Frisella oraz kwadratowy krużganek z portykiem. Cele sióstr zamieniono na sale lekcyjne.
}}
* {{zobacz
| name=Dawny kościół San Giovannello | alt=Ex Chiesa San Giovannello | url= | adres=Via Andrea D'Anna, 26 | lat=37.800849 | long=12.434227 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Odnowiona przestrzeń na świeżym powietrzu, ale zazwyczaj zamknięta.
}}
=== Pałace ===
[[Plik:Palazzo VII Aprile - panoramio.jpg|thumb|Palazzo VII Aprile]]
* {{zobacz
| name=Palazzo della Loggia | alt= | url= | adres=Piazza della Republica | lat=37.799248| long=12.434948| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Przebudowano ją na salę kolumnową i dobudowano drugą kolumnadę na piętrze, w 1756 roku budynek przyjął obecny wygląd, z którego zabytkowa jest jedynie fasada.
}}
[[Plik:Marsala-palazzo-figi.JPG|thumb|left|Palazzo Fici]]
* {{zobacz
| name=Palazzo Fici | alt= | url= | adres= | lat=37.800828 | long=12.432537 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Został zbudowany przez Giovanniego Fici w XVII wieku i dzięki wspaniale odnowionemu dziedzińcowi służy obecnie jako miejski sklep z winami w Marsali, promujący lokalną produkcję wina.
}}
* {{zobacz
| name=Palazzo Burgio-Spanò| alt= | url= | adres= | lat=37.80096 | long=12.432419 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Zbudowany na początku XX wieku, mieści kolekcję dzieł sztuki z dziełami XIX-wiecznych malarzy włoskich.
}}
=== Architektura militarna ===
[[Plik:Marsala-porta-garibaldi.JPG|thumb|Porta Garibaldi]]
* {{zobacz
| name=Porta Garibaldi| alt= | url= | adres=Piazza Mercato | lat=37.797736| long=12.433352| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Bramę pierwotnie nazywano „Porta di Mare”, ponieważ ta ostatnia była zbudowana w kierunku morza i została zbudowana w 1685 roku na polecenie króla Hiszpanii i Królestwa Sycylii Karola II w celu wzmocnienia systemu obronnego i nadania prestiżu miastu, zastępując starą XV-wieczną bramę, która obecnie rozpadała się i była niewielka. 11 maja 1860 roku Giuseppe Garibaldi wylądował wraz z Tysiącem w sycylijskim mieście, dając początek zjednoczeniu Włoch. Wchodząc przez drzwi, ogłosi, że „wolne” miasto nie jest już częścią Królestwa Obojga Sycylii i jest przyłączone do Królestwa Włoch. Po jego odejściu miasto postanowiło nazwać słynny łuk imieniem bohatera dwóch światów.
}}
* {{zobacz
| name=Zamek w Marsali| alt= | url= | adres= | lat=37.800637| long=12.43934| wskazówki=We wschodnim narożniku miasta
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Być może powstał dopiero jako ufortyfikowane ogrodzenie w epoce normańskiej, w epoce Szwabii został wzmocniony, o czym świadczy pseudotrapezowy układ i niektóre elementy stylistyczne, jak chociażby charakterystyczne dla architektury Fryderyka żebra pomieszczenia okrągłej wieży. Do lat 2009/2010 w średniowiecznym zamku mieściło się nieczynne już więzienie w Marsali, gdzie w 1979 roku osadzony został piosenkarz Roberto Vecchioni, oskarżony przez sędziego śledczego w Marsali o handel narkotykami; oskarżenie odnosiło się do wydarzenia, które miało miejsce pewnego wieczoru w Festa dell'Unità w Marsali w 1977 r., kiedy piosenkarz i autor tekstów zaproponował jointa czternastoletniemu chłopcu; po przyznaniu się chłopca Vecchioni został aresztowany i po kilku dniach zwolniony. Chłopiec później zeznał, ale proces był kontynuowany i zakończył się jego uniewinnieniem; Z tej osobistej historii czerpał inspirację do napisania piosenek „Lettera da Marsala” i „Signor Giudice”.
}}
* {{zobacz
| name=Porta Nuova| alt= | url= | adres=Via XI Maggio. | lat=37.80132 | long=12.431802 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=
}}
* {{zobacz
| name=Quartiere Spagnolo| alt= | url= | adres= | lat=37.79802 | long=12.43381 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kompleks został zbudowany w XVI-XVII wieku jako kwatera wojsk Burbonów i jest dziś siedzibą władz miejskich Marsali.
}}
=== Muzea ===
[[Plik:Marsala ship 4.jpg|thumb|Muzeum archeologiczne Baglio Anselmi]]
* {{zobacz
| name=[https://www.turismocomunemarsala.com/museo-archeologico-lilibeo.html Muzeum archeologiczne Baglio Anselmi]| alt= | url= | adres=Lungomare Boeo | lat=37.8014| long=12.4267| wskazówki=
| tollfree=+39 0923 952535. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=pełna cena 4 €, ulgowa 2 €, bezpłatny park archeologiczny (kwiecień 2023). pon.-niedz. 9:00-19:30 (muzeum), 9:00-18:30 (teren archeologiczny). Unikalne pozostałości liburny, zwinnego okrętu wojennego Kartagińczyków o długości 35 m; marmurowy posąg Wenus Callipygia i znaleziska archeologiczne z regionu.
}}
[[Plik:Chiesa è Complesso di San Pietro - panoramio.jpg|thumb|left|Muzeum obywatelskie]]
* {{zobacz
| name=Muzeum obywatelskie| alt= | url= | adres=Via Ludovico Anselmi Correale | lat=37.800392| long=12.434965| wskazówki=
| tollfree=+39 0923 718741 | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Bezpłatny. wtorek-niedziela 9:00 - 13:00 i 16:00 - 20:00. Kompleks budynków był rozbudowywany do 1418 roku i dziś służy jako centrum kulturalne i mieści Muzeum Obywatelskie, w którym znajduje się kolekcja znalezisk archeologicznych z regionu, lalek sycylijskich, a przede wszystkim wystawa poświęcona Risorgimento, Marszowi Tysiąca pod rządami Garibaldiego, który doprowadził do odzyskania Sycylii i integracji ze współczesnymi Włochami.
}}
* {{zobacz
| name=Muzeum Gobelinów Flamandzkich| alt= | url= | adres=Via Giuseppe Garraffa | lat=37.799665| long=12.432451| wskazówki=
| tollfree=+39 0923 711327. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=4 €. wtorek-niedziela 09:00-13:00, 16:00-18:00. Na tyłach katedry znajduje się osiem cennych arrasów flamandzkich z XVI wieku, które niegdyś zdobiły Kościół Matki. Były prezentem od Filipa II Hiszpanii dla arcybiskupa Messyny.
}}
* {{zobacz
| name=[https://www.entemostrapitturacittamarsala.it/archivio-storico/default.html Miejska Galeria Sztuki w Marsali]| alt= | url= | adres=Piazza del Carmine 18 | lat=37.799809 | long=12.431754 | wskazówki=
| tollfree=+39 0923 713822. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=wtorek-niedziela 10:00-13:00 i 17:00-21:00. Zbudowany w XVIII wieku, znajduje się tu miejska kolekcja sztuki.
}}
* {{zobacz
| name=[https://www.turismocomunemarsala.com/convento-del-carmine.html Ente Mostra di Pittura Contemporanea]| alt= | url= | adres=Piazza Carmine 1 | lat=37.799169| long=12.431637| wskazówki=
| tollfree=+390923713822. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kolekcja sztuki współczesnej.
}}
=== Inne ===
[[Plik:Monumento Mille Marsala.jpg|thumb|Pomnik Tysiąca]]
* {{zobacz
| name=Pomnik Tysiąca| alt= | url= | adres=Viale colonnello Stefano Maltese | lat=37.795644| long=12.4313| wskazówki=zaledwie krótki spacer od portu, w którym wylądował Garibaldi
| tollfree=+390923713822. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jest to pomnik poświęcony lądowaniu Garibaldiego w Marsali.
}}
* {{zobacz
| name=Hypogeum Crispia Salvia| alt= | url= | adres=Via Massimo D'Azeglio 41 | lat=37.804387 | long=12.437165 | wskazówki=
| tollfree=+390923952535. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Podziemny grobowiec z freskami można zwiedzać w sobotnie poranki po wcześniejszej rezerwacji telefonicznej. Znaleziska grobowe można zobaczyć w Muzeum Archeologicznym.
}}
[[File:Villa Cavallotti.jpg|thumb|left|Villa Cavallotti]]
* {{zobacz
| name=Park Archeologiczny w Marsali| alt= | url= | adres=Lungomare Boeo 30 | lat=37.80310 | long=12.42920 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=parco.archeo.lilibeo@regione.sicilia.it. Na terenie wykopalisk znajduje się rzymska *insula* oraz fragment *Decumanus Maximus* – głównej rzymskiej ulicy biegnącej ze wschodu na zachód. Do grobowców można dotrzeć pieszo z Muzeum Archeologicznego.
}}
* {{Znacznik|Villa Cavalotti|37.80318|12.43334|typ=natura}}'''Villa Cavalotti''', Viale Cesare Battisti. Jest to park publiczny założony w miejscu Bastione S. Francesco w 1902 roku, z mnóstwem roślin tropikalnych.
[[Plik:Area Archeologica San Girolamo 01.jpg|thumb|Naziemny system fotowoltaiczny]]
* {{zobacz
| name=Naziemny system fotowoltaiczny| alt= | url= | adres=C/da Cuore di Gesù 911 | lat=37.737485 | long=12.499390 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Praca Arnaldo Pomodoro (1989-1994). Praca powstała w holu recepcyjnym „Minoa” przy współpracy architekta Ermanno Casasco (ogród) i Teresy Pomodoro (wnętrza).
}}
* {{zobacz
| name=Obszar archeologiczny San Girolamo| alt= | url= | adres=Via Giuseppe Garraffa | lat=37.799107 | long=12.433181 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Są to pozostałości z epoki rzymskiej widoczne na zewnątrz wzdłuż ulicy.
}}
=== Poza centrum miasta ===
* {{Znacznik|Rezerwat przyrody Isole dello Stagnone di Marsala|37.866667|12.45|typ=natura}}'''Rezerwat przyrody Isole dello Stagnone di Marsala''' – rezerwat obejmuje wyspy na północ od Marsali, w tym punickie stanowisko archeologiczne [[Mozia]] i przyległe solniska.
* {{zobacz
| name=Parco delle Cave Marsala| alt= | url= | adres=Via Margi, 6/d, Ciavolo | lat=37.760945 | long=12.516585 | wskazówki=
| tollfree=+39 333 449 6861 | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jest to dawna kopalnia, którą można zwiedzać. Jest to teren prywatny i wymaga rezerwacji.
}}
* {{zobacz
| name=[https://salinagennamarsala.it/ Saliny Genna]| alt= | url= | adres=Contrada Dammusello, 628 | lat=37.8213| long=12.4653| wskazówki=
| tollfree=+39 360 656 053. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Można zwiedzać solniska z barem i restauracją. Miejsce zachwyca szczególnie o zachodzie słońca.
}}
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:San Pantaleo (island) 02.jpg|Mozia
File:Saline Genna 04.jpg|Saliny Genna
&lt;/gallery&gt;

== Aktywny wypoczynek ==
Można tu pływać w strefach Lidi (klubach plażowych z rzędami płatnych leżaków) lub na odcinkach bezpłatnych plaż publicznych.

Okolica sprzyja uprawianiu kitesurfingu, ponieważ często wieje tu wiatr.

* '''Volo ASD Vela Club''' (szkoła windsurfingu), Contrada San Teodoro, ☎ +39 3385049616. Lokalna szkoła windsurfingu oferująca pojedyncze lekcje lub ich pakiety. Działa na południe od Marausy (w kierunku lotniska) oraz w rejonie wyspy [[Mozia]].

==Praca==

==Nauka==

== Zakupy ==
[[Plik:Mercato del pesce (Marsala) 02.jpg|thumb|Mercato del pesce]]
* {{Znacznik|'''Mercato del Pesce'''|37.797702 |12.433758 |typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''Mercato del Pesce''', Piazza del Mercato. Mały targ kryty oferujący wszelkiego rodzaju ryby.
* {{Znacznik|'''Księgarnie Giunti al Punto'''|37.800556 |12.432960 |typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''[https://giuntialpunto.it/?utm_source=google&amp;utm_medium=GMBSitelink&amp;utm_campaign=GMBSitelink_Marsala_70210 Księgarnie Giunti al Punto]''', Via XI Maggio, 44/46, ☎ +39 0923 952287.

==Gastronomia==

== Festiwale, imprezy ==
* '''Manifestazioni garibaldine''' – maj. Przez tydzień odbywają się uroczystości garibaldowskie upamiętniające lądowanie w Marsali Giuseppe Garibaldiego i jego Tysiąca, które miało miejsce 11 maja 1860. Kulminacja obchodów przypada na ten właśnie dzień.
:Oprócz uroczystości garibaldowskich odbywa się również ceremonia upamiętniająca '''rocznicę bombardowania Marsali''' z 11 maja 1943. Obejmuje ona oddanie honorów wojskowych poległym żołnierzom i cywilom z Marsali, złożenie wieńca laurowego pod pomnikiem poległych w Villa del Rosario oraz odegranie wojskowej „Ciszy”. Organizowane są również konferencje poświęcone II wojnie światowej.
* '''Festa di San Giovanni Battista''' – 24 czerwca. Procesja oraz wydarzenia muzyczne.
* '''Calici di stelle''' – latem. Impreza enologiczna poświęcona winu.
* '''CiancioFest''', Contrada Ciancio – sierpień. Lokalny festyn, w ramach którego odbywają się różnego rodzaju imprezy: festiwal piosenki, konkurs ciast oraz wydarzenia poświęcone różnym produktom spożywczym. W poszczególne wieczory organizowane są również koncerty, występy muzyczne, przedstawienia teatralne i kabaretowe. W ramach CiancioFest odbywają się także uroczystości ku czci Marii Najświętszej Matki Kościoła, obejmujące scinnuta (uroczyste wyniesienie figury z kościoła), nowennę i triduum, procesję oraz pokaz fajerwerków.
* '''Marsala Expo''' – październik. Targi handlowe odbywające się na terenie przeznaczonym na targowisko miejskie.
* '''Boże Narodzenie''' – w okresie świątecznym gmina organizuje jarmark bożonarodzeniowy przy Via Roma, miniaturową szopkę w wykopaliskach San Girolamo (obok Piazza Purgatorio), a w Convento del Carmine – we współpracy z miejscową organizacją turystyczną pro loco – powstaje „Il Villaggio di Babbo Natale” (Wioska Świętego Mikołaja). W dzielnicy Contrada Granatello organizowana jest natomiast żywa szopka.

==Nocleg==
* Hotel Baglio Oneto Resort and Wines 4-gwiazdkowy
* Alloro&amp;Gelsomino 
* Antica Dimora San Girolamo 
* Villa Favorita Hotel e Resort hotel 3-gwiazdkowy

==Kontakt==

==Bezpieczeństwo==

==Informacje turystyczne==

== Gdzie dalej ==

{{Jest w|Prowincja Trapani}}

[[Kategoria:Sycylia]]

{{Zarys}}

{{Atrybucja}}</text>
      <sha1>8v5xx7tkfijx9pa8m6iy6nt8ou266l8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>159056</id>
      <parentid>159055</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T10:06:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Aktywny wypoczynek */</comment>
      <origin>159056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31510" sha1="rb6abfzws3cp4ac4stwsr49nfr5e4i9" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Marsala
 |nazwa oryginalna = 
 |widok            = Stagnone di Marsala.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Marsala-Stemma.svg
 |mapa             = Positioncitymarsala.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Italy.svg|20px]] [[Włochy]]
 |region           = [[Plik:Flag of Sicily.svg|20px]] [[Sycylia]]
 |powierzchnia     = 243,26
 |wysokość         = 3
 |ludność          = 79 400
 |prefiks          = 0923
 |kod pocztowy     = 91025
 |www              = https://www.comune.marsala.tp.it/it
}}
'''Marsala''' to historyczne miasto portowe w zachodniej części [[Sycylia|Sycylii]] ([[Włochy]]), znane na całym świecie ze swojego wzmacnianego wina Marsala – trunku klasy DOC, którego produkcję rozpoczęto pod koniec XVIII wieku w okolicznym regionie winiarskim. Miasto wzniesiono na starożytnych ruinach Lilybaeum, dawnej twierdzy kartagińskiej; stanowi ono połączenie bogatego dziedzictwa kulturowego i walorów przyrodniczych, obejmując m.in. wyspę [[Mozia]], położoną na terenie [[Rezerwat przyrody Laguny i Wysp Stagnone|Rezerwatu przyrody Laguny i Wysp Stagnone]].

== Charakterystyka ==
[[Plik:Marsala, Sicily. Saline.jpg|thumb|right|300px|Rezerwat przyrody Laguny i Wyspy Stagnone w Marsali]]
Marsala położona jest na jednym z trzech „wierzchołków” [[Sycylia|Sycylii]], tym po zachodniej stronie. Nazywa się go również „Capo Boeo” lub „Capo Lilibeo”.

W 2010 roku liczyło około 80 000 mieszkańców. Zostało założone przez Kartagińczyków i nazwane ''Lilybeo'' („Miasto, które patrzy na Libię”). Zdobyte przez Rzymian podczas pierwszej wojny punickiej, zostało (w rzeczywistości) przemianowane na ''Lilybaeum''. W czasach panowania arabskiego nosiło nazwę Marsala (prawdopodobnie od nazwy ''Marsa Allah'', „przystań Boga”).

Marsala jest domem słynnego wina Marsala, używanego jako deser i w wielu przepisach.

W 1860 roku wylądował tu Giuseppe Garibaldi, dowodząc „Wyprawą Tysiąca”, i rozpoczął podbój Królestwa Obojga Sycylii. Uważa się to za początek zjednoczenia Włoch.

=== Historia ===
Po zniszczeniu bazy kartagińskiej na wyspie [[Mozia]] przez wojska Dionizjusza I z [[Syrakuzy|Syrakuz]], wysiedleńcy założyli na pobliskim kontynencie nową osadę zwaną ''Lilybaion''.

Po pierwszej wojnie punickiej z Rzymianami, którzy podbili [[Sycylia|Sycylię]] od zachodu i drogą morską, ''Lilybaion'' pozostał ostatnim bastionem Kartagińczyków aż do miasta w 241 roku p.n.e. upadło i zostało przemianowane przez Rzymian na ''Lilibeum''. Pod panowaniem Rzymu miasto przeżywało długi okres świetności, aż do najazdów Wandali w V wieku.

Wraz z lądowaniem Arabów Berberów około 827 roku rozpoczął się nowy okres świetności pierwszego islamskiego miasta na [[Sycylia|Sycylii]], obecnie pod nową nazwą Marsala.

Od XI wieku rządy nad miastem przechodziły kolejno w ręce Normanów i Szwabów, a następnie przedstawicieli dynastii Andegawenów i Aragończyków. Także Marsala znalazła się pod panowaniem wielu różnych władców. W celu obrony przed najazdami Saracenów, na decyzję cesarza Karola V port w Punta Alga został zasypany, aby uniemożliwić piratom wpływanie do niego. Niestety, doprowadziło to również do upadku znaczenia Marsali jako portu i ośrodka handlowego.

Wraz z przybyciem Anglika Johna Woodhouse'a, który w 1773 roku założył w Marsali winiarnię i rozpoczął produkcję wysokoprocentowego wina przeznaczonego na eksport, miasto przeżyło kolejny okres świetności.

Marsala ponownie znalazła się w centrum zainteresowania Europy, gdy Giuseppe Garibaldi wylądował tutaj wraz z „Tysiącem” i rozpoczął wraz z „czerwonymi koszulami” podbój Sycylii przeciwko panowaniu Burbonów podczas Risorgimenta, przyczyniając się w ten sposób do włączenia wyspy do zjednoczonych Włoch.

== Orientacja ==
Historyczne centrum miasta otoczone jest murami miejskimi; Piazza della Repubblica znajduje się w samym sercu wyłączonej z ruchu kołowego głównej ulicy '''Via XI Maggio''', a na południe od placu usytuowane są Palazzo Senatorio oraz katedra.

=== Frakcje ===
* {{Znacznik|'''Strasatti'''|37.7267|12.5148|typ=obszar|url=|kolor=98FB98|treść=}}'''Strasatti'''
* {{Znacznik|'''Terrenove'''|37.6822|12.5725|typ=obszar|url=|kolor=98FB98|treść=}}'''Terrenove'''

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
{{Znacznik|Port lotniczy Trapani - Birgi|37.911944|12.493333|typ=transport}}'''Lotnisko Trapani - Birgi''' ({{IATA|TPS}}) oddalone jest o 20 km. Loty z [[Mediolan]]u i [[Rzym]]u odbywają się codziennie. Tania linia lotnicza Ryanair obsługuje loty z/do [[Malta|Malty]] i wielu ważnych miast europejskich. Na lotnisku istnieje możliwość wypożyczenia samochodu.

=== Koleją ===
[[Plik:Trenitalia 6683237.jpg|thumb|Stacja Marsala]]
* {{Znacznik|Stacja Marsala|37.793161 |12.44317 |typ=transport}}'''Stacja Marsala'''. Główna stacja kolejowa miasta. Codziennie kursuje tu kilka pociągów lokalnych z [[Palermo]]. Podróż trwa około 3 godzin i 10 minut. 
* {{Znacznik|Stacja Spagnuola|37.836294 |12.477175 |typ=transport}}'''Stacja Spagnuola'''. Stacja ta umożliwia dojazd do [[Mozia|Mozii]] i rezerwatu Stagnone. 
* {{Znacznik|Stacja Mozia-Birgi|37.884945 |12.499129 |typ=transport}}'''Stacja Mozia-Birgi'''. Stacja ta umożliwia dojazd do [[Mozia|Mozii]] i rezerwatu Stagnone. 
* {{Znacznik|Stacja Petrosino-Strasatti|37.725397 |12.509337 |typ=transport}}'''Stacja Petrosino-Strasatti'''. 
* {{Znacznik|Stacja Terrenove|37.748618 |12.48067 |typ=transport}}'''Stacja Terrenove'''.

=== Samochodem ===
Samochodem do Marsali można dojechać z [[Palermo]] autostradą [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]]/[[Plik:Autostrada A29dir Italia.png|25px]] [[Palermo]] – [[Trapani]], a następnie w [[Trapani]] kierując się na południe dojeżdża się do [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]] Sud Occidentale Sicula. Alternatywą jest trasa [[Plik:Strada Provinciale 21 Italia.svg|30px]], która biegnie blisko wybrzeża (wzdłuż solnisk ze słynnymi wiatrakami).

Tuż za nią znajduje się droga z [[Palermo]] do Marsali, biegnąca autostradą [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]] do [[Alcamo]] na południe i kończąca się tuż przed [[Mazara del Vallo]]. Stamtąd jedziesz dalej drogą [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]] w kierunku zachodnim, następnie pozostaje szerszy odcinek drogi wiejskiej do pokonania w obu wariantach. Droga [[Plik:Strada_Statale_118_Italia.svg|30px]] (zlokalizowana w pobliżu autostrady [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]]) z [[Salemi]] wybiera tę, która prowadzi w głębi lądu i choć jest widokowa i sugestywna, oznacza stratę czasu i stresu.

Z [[Mesyna|Messyny]] (port promowy) lub [[Katania|Katanii]] najłatwiej jest dojechać przez [[Palermo]]; z [[Syrakuzy|Syrakuz]] i miast południowych ([[Gela]], [[Agrygent|Agrigento]]) najlepiej skorzystać z południowej drogi nadmorskiej [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]], która biegnie wzdłuż całego południowego wybrzeża [[Sycylia|Sycylii]] od [[Syrakuzy|Syrakuz]] do Marsali.

=== Autobusem ===
Połączenia autobusowe są obsługiwane przez wiele firm, takich jak [https://www.segesta.it/ Segesta] czy AST (Azienda Siciliana Trasporti), oferujących regularne kursy między [[Palermo]], [[Trapani]] a Marsalą. Z Palermo autobusy firmy [https://www.autoservizisalemi.it/ Autoservizi Salemi] kursują co dwie lub trzy godziny, przy czym ostatni odjazd ma miejsce o godzinie 17:30. {{Znacznik|Dworzec autobusowy|37.7966626|12.4351997|typ=transport}}'''Dworzec autobusowy''' znajduje się w centrum miasta.

=== Statkiem ===
{{Znacznik|Port w Marsali|37.790685 |12.437793 |typ=transport}}'''Port w Marsali'''. W sezonie letnim połączenia na [[Wyspy Egadzkie]] obsługuje firma [https://www.libertylines.it/ Liberty Lines].

== Komunikacja ==
{{mapa|37.7999|12.4345|zoom=14|szerokość=400|wysokość=400|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar,metro,praca}}
Centrum miasta jest niewielkie i najlepiej zwiedzać je pieszo.

=== Samochodem ===
{{Znacznik|'''Parking przy Porta Nuova'''|37.8011021 |12.4308070 |typ=parking|url=|kolor=00FF00|treść=}}'''Parking przy Porta Nuova'''. bezpłatny. W strategicznym miejscu, blisko centrum i terenów archeologicznych.

=== Rowerem ===
W pobliżu wybrzeża Marsali znajduje się ścieżka rowerowa, która pozwala pojechać w stronę [[Mozia|Mozii]] (choć jest kilkukilometrowy odcinek, na którym jej nie ma). W pobliżu [[Mozia|Mozii]] znajduje się kolejna ścieżka rowerowa, również samodzielna, bardzo przyjemna do jazdy.

== Warto zobaczyć ==
=== Budynki sakralne ===
[[Plik:Chiesa Madre di Marsala - panoramio.jpg|thumb|Katedra w Marsali]]
* {{zobacz
| name=[https://chiesamadremarsala.eu/ Katedra w Marsali] | alt=Duomo di San Tommaso di Canterbury | url= | adres= | lat=37.799093| long=12.434317| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwotny kościół normański, pod wezwaniem angielskiego świętego Tomasza z Canterbury (znanego również jako Tomasz Becket), został oddany do użytku około 1176 roku. W 1607 roku podjęto decyzję o budowie nowej katedry na istniejących fundamentach, jednak prace nad *Chiesa Madre* (kościołem głównym) czy też *Duomo* przeciągały się przez stulecia. Fasada utrzymana jest w stylu barokowym; kopułę wzniesiono w 1827 roku, lecz w 1893 roku uległa ona zawaleniu, co nastąpiło po długotrwałych obawach o stabilność konstrukcji. Nabożeństwa wznowiono w 1930 roku pod tymczasowym zadaszeniem ochronnym, jednak dopiero po II wojnie światowej – w 1947 roku – podjęto na nowo prace planistyczne; ostatecznie kopułę wzniesiono w 1951 roku, a kościół oddano do użytku w jego docelowym kształcie.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół św. Józefa | alt=Chiesa di San Giuseppe | url= | adres=Piazza della Repubblica | lat=37.799684 | long=12.434415 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Barokowy kościół pochodzi z XVI wieku i został powiększony około 1700 roku.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-del-purgatorio.JPG|thumb|Chiesa del Purgatorio|left]]
* {{zobacz
| name=Chiesa del Purgatorio | alt= | url= | adres= | lat=37.79908 | long=12.43363 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół, konsekrowany w 1601 roku, ma klasyczny plan z kopułą na skrzyżowaniu dróg i pięknie odrestaurowaną barokową fasadą z dwiema bocznymi wieżami.
}}
[[File:Santa Maria Addolorata (Marsala) 03.jpg|thumb|Kościół Matki Bożej Bolesnej]]
* {{zobacz
| name=Kościół Matki Bożej Bolesnej | alt=Chiesa Maria SS. Addolorata | url= | adres= | lat=37.797969| long=12.433366| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Legenda głosi, że w 1691 roku rycerz, który schronił się pod łukiem Bramy Morskiej, przeżył uderzenie pioruna, gdy ujrzał posąg Madonny. Na tym miejscu zbudowano kościół Matki Bożej Gromu lub Błyskawicy. W roku, w którym zakon sióstr SS Addolorata otrzymał pozwolenie na przejęcie kościoła, w 1790 roku został on odnowiony z neoklasycystyczną fasadą i przyjął obecną nazwę.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół S. Antoniego | alt=Chiesa di S. Antonino | url= | adres= | lat=37.798503 | long=12.43548 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół został zbudowany w wyniku cudu. Zdarzyło się, że w 1565 roku kilkoro dzieci rzuciło kamieniami w ścianę, która się otworzyła i ukazał się obraz Maryi. Kościół otrzymał więc nazwę Chiesa S. Maria dei Miracoli i dopiero później otrzymał imię S. Antonino.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-di-san-matteo.JPG|thumb|left|Kościół św. Mateusza]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Mateusza | alt=Chiesa di S. Matteo | url= | adres= | lat=37.799247 | long=12.437878 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jednonawowy kościół z 1330 roku zbudowany jest prawdopodobnie na pozostałościach pogańskiej świątyni Neptuna i został odnowiony w 2000 roku.
}}
* {{zobacz
| name=Sanktuarium Marii Santissima della Cava | alt=Santuario di Maria Santissima della Cava | url= | adres= | lat=37.753437| long=12.504028| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Legenda głosi, że w 1514 roku Matka Boża ukazała się księdzu, ten zaczął kopać we wskazanym miejscu i w 1518 roku odnaleziono figurę Madonny (z ok. VIII w.). Na miejscu zbudowano kościół, którego wzniesienia uległy nieodwracalnemu zniszczeniu w wyniku nalotu w 1943 r., pozostał jedynie kościół skalny i część podziemnych pomieszczeń.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół św. Anny | alt=Chiesa di Sant'Anna | url= | adres= | lat=37.80191| long=12.436382| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół z XVII w. Skromna fasada budynku podzielona jest na dwa rzędy: w dolnej części prosty otwór z okrągłym łukiem: w drugim rzędzie, oddzielonym od pierwszego podwójną ramą, otwiera się okno. Elewację wieńczy mikstilinearna rama. Jednonawowa świątynia, ozdobiona XVIII-wiecznymi sztukateriami, posiada nad wejściem niewielki chór i sklepienie kolebkowe z lunetami odpowiadającymi oknom. W absydzie, niegdyś oddzielonej od holu dwiema zakrzywionymi balustradami z mieszanego marmuru (XVIII w.), obecnie przesuniętymi na bok, znajduje się malowany szklany ołtarz, w którym umieszczono skromną figurę św. Anny, zakupioną w 1903 r. przez miejscową damę i podarowaną kościołowi.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-di-s-francesco-d-assisi.JPG|thumb|Kościół św. Franciszka]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Franciszka | alt=Chiesa di S.Francesco | url= | adres= | lat=37.803119 | long=12.434267 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jednonawowy kościół klasztoru franciszkanów z 1334 roku został zbudowany w XVIII wieku. Odnowiony przez architekta z Trapani Giovanniego Biagio Amico. Szpital San Biagio znajduje się tuż obok.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-dell-itriella.JPG|thumb|left|Kościół Santa Maria dell'Itria]]
* {{zobacz
| name=Kościół Santa Maria dell'Itria | alt=Chiesa di Santa Maria dell'Itria | url= | adres=Piazza Sant'Agostino | lat=37.797677| long=12.442115| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół stoi nad jaskinią, w której czczony jest święty obraz Madonny dell'Itria z VIII wieku, namalowany na płótnie, przedstawiający Maryję z rękami skierowanymi do góry z Dzieciątkiem opartym na piersi, podtrzymywanym przez dwóch pustelników. Fasada kościoła ma wyraźnie barokowy charakter: portal wejściowy z dwiema skręconymi kolumnami na wysokich cokołach po obu stronach, podtrzymującymi połamany barokowy tympanon. Wnętrze utrzymane jest w stylu neoklasycystycznym, jest jednonawowe, z ołtarzem głównym i mniejszymi ołtarzami bocznymi po bokach nawy. Dach budynku ma kształt beczki z lunetami. W sąsiedztwie kościoła Itria i klasztoru ojców augustianów znajduje się obszar archeologiczny Niccolini, w którym znajdują się katakumby.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-s-giovanni-battista.JPG|thumb|Kościół św. Jana Chrzciciela]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Jana Chrzciciela | alt=Chiesa di S. Giovanni Battista | url= | adres= | lat=37.800714| long=12.428277| wskazówki=poza murami miasta
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=wt.-pt. 9:00-13:00 (Jaskinia Sybilli). Niewielki kościółek z XII i XIII wieku został odbudowany po zniszczeniu w 1576 roku. Został zbudowany nad jaskinią, być może już w 397 roku p.n.e. i chronił Kartagińczyków, którzy uciekli z Mozii. Jaskinia była później miejscem działalności Sybilli z Cumana lub Siculi, o której mówi się, że jest tu również pochowana. Jaskinia ze źródłem prawdopodobnie już w czasach wczesnochrześcijańskich służyła jako chrzcielnica, w niszy znajduje się także alabastrowy posąg Jana Chrzciciela.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół Santo Stefano | alt=Chiesa di Santo Stefano | url= | adres=via Frisella | lat=37.801443 | long=12.433903 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół jest częścią zespołu klasztornego zbudowanego w latach 1603-1607 na miejscu dawnej rezydencji szlacheckiej rodziny Ferro, prawdopodobnie siedziby starożytnych rzymskich pretorów – gdzie miał przebywać także Poncjusz Piłat – wykorzystywanej później przez Saracenów jako siedziba rządu. W XVI wieku teren nabył handlarz zbożem Stefano Frisella, który zasmucony faktem braku męskiego potomka założył klasztor dla swojej córki Franceski, wykluczonej ze względu na mieszczańskie pochodzenie z bardziej prestiżowego klasztoru San Pietro, który wraz z klasztorem San Girolamo przyjmował wyłącznie szlacheckie dziewczęta. Frisella powierzyła klasztor augustianom bosym, Francesca została mianowana przeoryszą. W jednonawowym kościele znajdują się ozdobne sztukaterie autorstwa rzeźbiarza z Marsali Vincenzo Giglio, inspirowane stylem Giacomo Serpotty. Dziś w klasztorze mieści się szkoła „Vincenzo Pipitone” i liceum klasyczne „Giovanni XXIII”. Z pierwotnej budowli zachowała się wieża na rogu via Lombardi i via Frisella oraz kwadratowy krużganek z portykiem. Cele sióstr zamieniono na sale lekcyjne.
}}
* {{zobacz
| name=Dawny kościół San Giovannello | alt=Ex Chiesa San Giovannello | url= | adres=Via Andrea D'Anna, 26 | lat=37.800849 | long=12.434227 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Odnowiona przestrzeń na świeżym powietrzu, ale zazwyczaj zamknięta.
}}
=== Pałace ===
[[Plik:Palazzo VII Aprile - panoramio.jpg|thumb|Palazzo VII Aprile]]
* {{zobacz
| name=Palazzo della Loggia | alt= | url= | adres=Piazza della Republica | lat=37.799248| long=12.434948| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Przebudowano ją na salę kolumnową i dobudowano drugą kolumnadę na piętrze, w 1756 roku budynek przyjął obecny wygląd, z którego zabytkowa jest jedynie fasada.
}}
[[Plik:Marsala-palazzo-figi.JPG|thumb|left|Palazzo Fici]]
* {{zobacz
| name=Palazzo Fici | alt= | url= | adres= | lat=37.800828 | long=12.432537 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Został zbudowany przez Giovanniego Fici w XVII wieku i dzięki wspaniale odnowionemu dziedzińcowi służy obecnie jako miejski sklep z winami w Marsali, promujący lokalną produkcję wina.
}}
* {{zobacz
| name=Palazzo Burgio-Spanò| alt= | url= | adres= | lat=37.80096 | long=12.432419 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Zbudowany na początku XX wieku, mieści kolekcję dzieł sztuki z dziełami XIX-wiecznych malarzy włoskich.
}}
=== Architektura militarna ===
[[Plik:Marsala-porta-garibaldi.JPG|thumb|Porta Garibaldi]]
* {{zobacz
| name=Porta Garibaldi| alt= | url= | adres=Piazza Mercato | lat=37.797736| long=12.433352| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Bramę pierwotnie nazywano „Porta di Mare”, ponieważ ta ostatnia była zbudowana w kierunku morza i została zbudowana w 1685 roku na polecenie króla Hiszpanii i Królestwa Sycylii Karola II w celu wzmocnienia systemu obronnego i nadania prestiżu miastu, zastępując starą XV-wieczną bramę, która obecnie rozpadała się i była niewielka. 11 maja 1860 roku Giuseppe Garibaldi wylądował wraz z Tysiącem w sycylijskim mieście, dając początek zjednoczeniu Włoch. Wchodząc przez drzwi, ogłosi, że „wolne” miasto nie jest już częścią Królestwa Obojga Sycylii i jest przyłączone do Królestwa Włoch. Po jego odejściu miasto postanowiło nazwać słynny łuk imieniem bohatera dwóch światów.
}}
* {{zobacz
| name=Zamek w Marsali| alt= | url= | adres= | lat=37.800637| long=12.43934| wskazówki=We wschodnim narożniku miasta
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Być może powstał dopiero jako ufortyfikowane ogrodzenie w epoce normańskiej, w epoce Szwabii został wzmocniony, o czym świadczy pseudotrapezowy układ i niektóre elementy stylistyczne, jak chociażby charakterystyczne dla architektury Fryderyka żebra pomieszczenia okrągłej wieży. Do lat 2009/2010 w średniowiecznym zamku mieściło się nieczynne już więzienie w Marsali, gdzie w 1979 roku osadzony został piosenkarz Roberto Vecchioni, oskarżony przez sędziego śledczego w Marsali o handel narkotykami; oskarżenie odnosiło się do wydarzenia, które miało miejsce pewnego wieczoru w Festa dell'Unità w Marsali w 1977 r., kiedy piosenkarz i autor tekstów zaproponował jointa czternastoletniemu chłopcu; po przyznaniu się chłopca Vecchioni został aresztowany i po kilku dniach zwolniony. Chłopiec później zeznał, ale proces był kontynuowany i zakończył się jego uniewinnieniem; Z tej osobistej historii czerpał inspirację do napisania piosenek „Lettera da Marsala” i „Signor Giudice”.
}}
* {{zobacz
| name=Porta Nuova| alt= | url= | adres=Via XI Maggio. | lat=37.80132 | long=12.431802 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=
}}
* {{zobacz
| name=Quartiere Spagnolo| alt= | url= | adres= | lat=37.79802 | long=12.43381 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kompleks został zbudowany w XVI-XVII wieku jako kwatera wojsk Burbonów i jest dziś siedzibą władz miejskich Marsali.
}}
=== Muzea ===
[[Plik:Marsala ship 4.jpg|thumb|Muzeum archeologiczne Baglio Anselmi]]
* {{zobacz
| name=[https://www.turismocomunemarsala.com/museo-archeologico-lilibeo.html Muzeum archeologiczne Baglio Anselmi]| alt= | url= | adres=Lungomare Boeo | lat=37.8014| long=12.4267| wskazówki=
| tollfree=+39 0923 952535. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=pełna cena 4 €, ulgowa 2 €, bezpłatny park archeologiczny (kwiecień 2023). pon.-niedz. 9:00-19:30 (muzeum), 9:00-18:30 (teren archeologiczny). Unikalne pozostałości liburny, zwinnego okrętu wojennego Kartagińczyków o długości 35 m; marmurowy posąg Wenus Callipygia i znaleziska archeologiczne z regionu.
}}
[[Plik:Chiesa è Complesso di San Pietro - panoramio.jpg|thumb|left|Muzeum obywatelskie]]
* {{zobacz
| name=Muzeum obywatelskie| alt= | url= | adres=Via Ludovico Anselmi Correale | lat=37.800392| long=12.434965| wskazówki=
| tollfree=+39 0923 718741 | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Bezpłatny. wtorek-niedziela 9:00 - 13:00 i 16:00 - 20:00. Kompleks budynków był rozbudowywany do 1418 roku i dziś służy jako centrum kulturalne i mieści Muzeum Obywatelskie, w którym znajduje się kolekcja znalezisk archeologicznych z regionu, lalek sycylijskich, a przede wszystkim wystawa poświęcona Risorgimento, Marszowi Tysiąca pod rządami Garibaldiego, który doprowadził do odzyskania Sycylii i integracji ze współczesnymi Włochami.
}}
* {{zobacz
| name=Muzeum Gobelinów Flamandzkich| alt= | url= | adres=Via Giuseppe Garraffa | lat=37.799665| long=12.432451| wskazówki=
| tollfree=+39 0923 711327. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=4 €. wtorek-niedziela 09:00-13:00, 16:00-18:00. Na tyłach katedry znajduje się osiem cennych arrasów flamandzkich z XVI wieku, które niegdyś zdobiły Kościół Matki. Były prezentem od Filipa II Hiszpanii dla arcybiskupa Messyny.
}}
* {{zobacz
| name=[https://www.entemostrapitturacittamarsala.it/archivio-storico/default.html Miejska Galeria Sztuki w Marsali]| alt= | url= | adres=Piazza del Carmine 18 | lat=37.799809 | long=12.431754 | wskazówki=
| tollfree=+39 0923 713822. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=wtorek-niedziela 10:00-13:00 i 17:00-21:00. Zbudowany w XVIII wieku, znajduje się tu miejska kolekcja sztuki.
}}
* {{zobacz
| name=[https://www.turismocomunemarsala.com/convento-del-carmine.html Ente Mostra di Pittura Contemporanea]| alt= | url= | adres=Piazza Carmine 1 | lat=37.799169| long=12.431637| wskazówki=
| tollfree=+390923713822. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kolekcja sztuki współczesnej.
}}
=== Inne ===
[[Plik:Monumento Mille Marsala.jpg|thumb|Pomnik Tysiąca]]
* {{zobacz
| name=Pomnik Tysiąca| alt= | url= | adres=Viale colonnello Stefano Maltese | lat=37.795644| long=12.4313| wskazówki=zaledwie krótki spacer od portu, w którym wylądował Garibaldi
| tollfree=+390923713822. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jest to pomnik poświęcony lądowaniu Garibaldiego w Marsali.
}}
* {{zobacz
| name=Hypogeum Crispia Salvia| alt= | url= | adres=Via Massimo D'Azeglio 41 | lat=37.804387 | long=12.437165 | wskazówki=
| tollfree=+390923952535. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Podziemny grobowiec z freskami można zwiedzać w sobotnie poranki po wcześniejszej rezerwacji telefonicznej. Znaleziska grobowe można zobaczyć w Muzeum Archeologicznym.
}}
[[File:Villa Cavallotti.jpg|thumb|left|Villa Cavallotti]]
* {{zobacz
| name=Park Archeologiczny w Marsali| alt= | url= | adres=Lungomare Boeo 30 | lat=37.80310 | long=12.42920 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=parco.archeo.lilibeo@regione.sicilia.it. Na terenie wykopalisk znajduje się rzymska *insula* oraz fragment *Decumanus Maximus* – głównej rzymskiej ulicy biegnącej ze wschodu na zachód. Do grobowców można dotrzeć pieszo z Muzeum Archeologicznego.
}}
* {{Znacznik|Villa Cavalotti|37.80318|12.43334|typ=natura}}'''Villa Cavalotti''', Viale Cesare Battisti. Jest to park publiczny założony w miejscu Bastione S. Francesco w 1902 roku, z mnóstwem roślin tropikalnych.
[[Plik:Area Archeologica San Girolamo 01.jpg|thumb|Naziemny system fotowoltaiczny]]
* {{zobacz
| name=Naziemny system fotowoltaiczny| alt= | url= | adres=C/da Cuore di Gesù 911 | lat=37.737485 | long=12.499390 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Praca Arnaldo Pomodoro (1989-1994). Praca powstała w holu recepcyjnym „Minoa” przy współpracy architekta Ermanno Casasco (ogród) i Teresy Pomodoro (wnętrza).
}}
* {{zobacz
| name=Obszar archeologiczny San Girolamo| alt= | url= | adres=Via Giuseppe Garraffa | lat=37.799107 | long=12.433181 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Są to pozostałości z epoki rzymskiej widoczne na zewnątrz wzdłuż ulicy.
}}
=== Poza centrum miasta ===
* {{Znacznik|Rezerwat przyrody Isole dello Stagnone di Marsala|37.866667|12.45|typ=natura}}'''Rezerwat przyrody Isole dello Stagnone di Marsala''' – rezerwat obejmuje wyspy na północ od Marsali, w tym punickie stanowisko archeologiczne [[Mozia]] i przyległe solniska.
* {{zobacz
| name=Parco delle Cave Marsala| alt= | url= | adres=Via Margi, 6/d, Ciavolo | lat=37.760945 | long=12.516585 | wskazówki=
| tollfree=+39 333 449 6861 | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jest to dawna kopalnia, którą można zwiedzać. Jest to teren prywatny i wymaga rezerwacji.
}}
* {{zobacz
| name=[https://salinagennamarsala.it/ Saliny Genna]| alt= | url= | adres=Contrada Dammusello, 628 | lat=37.8213| long=12.4653| wskazówki=
| tollfree=+39 360 656 053. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Można zwiedzać solniska z barem i restauracją. Miejsce zachwyca szczególnie o zachodzie słońca.
}}
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:San Pantaleo (island) 02.jpg|Mozia
File:Saline Genna 04.jpg|Saliny Genna
&lt;/gallery&gt;

== Aktywny wypoczynek ==
Można tu pływać w strefach Lidi (klubach plażowych z rzędami płatnych leżaków) lub na odcinkach bezpłatnych plaż publicznych.

Okolica sprzyja uprawianiu kitesurfingu, ponieważ często wieje tu wiatr.

* '''Volo ASD Vela Club''' (szkoła windsurfingu), Contrada San Teodoro, ☎ +39 3385049616. Lokalna szkoła windsurfingu oferująca pojedyncze lekcje lub ich pakiety. Działa na południe od Marausy (w kierunku lotniska) oraz w rejonie wyspy [[Mozia]].

=== Kina i teatry ===
[[Plik:Teatro Impero marsala.jpg|thumb|Teatro Impero]]
* {{Znacznik|Cine Teatro Impero|37.801667 |12.430682 |typ=atrakcja}}'''[https://www.teatro.it/teatri/impero-marsala-cartellone Cine Teatro Impero]''', Viale Vittorio Veneto, ☎ +390923993394. Zawiera tętniący życiem sezon teatralny. 
* {{Znacznik|Kino Golden|37.794867 |12.439177 |typ=atrakcja}}'''Kino Golden''', Via S. Giovanni Bosco, 24. 
* {{Znacznik|Teatro Comunale Sollima|37.802963 |12.433662 |typ=atrakcja}}'''Teatro Comunale Sollima''', Via Teatro, ☎ +39 0923 953355.

==Praca==

==Nauka==

== Zakupy ==
[[Plik:Mercato del pesce (Marsala) 02.jpg|thumb|Mercato del pesce]]
* {{Znacznik|'''Mercato del Pesce'''|37.797702 |12.433758 |typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''Mercato del Pesce''', Piazza del Mercato. Mały targ kryty oferujący wszelkiego rodzaju ryby.
* {{Znacznik|'''Księgarnie Giunti al Punto'''|37.800556 |12.432960 |typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''[https://giuntialpunto.it/?utm_source=google&amp;utm_medium=GMBSitelink&amp;utm_campaign=GMBSitelink_Marsala_70210 Księgarnie Giunti al Punto]''', Via XI Maggio, 44/46, ☎ +39 0923 952287.

==Gastronomia==

== Festiwale, imprezy ==
* '''Manifestazioni garibaldine''' – maj. Przez tydzień odbywają się uroczystości garibaldowskie upamiętniające lądowanie w Marsali Giuseppe Garibaldiego i jego Tysiąca, które miało miejsce 11 maja 1860. Kulminacja obchodów przypada na ten właśnie dzień.
:Oprócz uroczystości garibaldowskich odbywa się również ceremonia upamiętniająca '''rocznicę bombardowania Marsali''' z 11 maja 1943. Obejmuje ona oddanie honorów wojskowych poległym żołnierzom i cywilom z Marsali, złożenie wieńca laurowego pod pomnikiem poległych w Villa del Rosario oraz odegranie wojskowej „Ciszy”. Organizowane są również konferencje poświęcone II wojnie światowej.
* '''Festa di San Giovanni Battista''' – 24 czerwca. Procesja oraz wydarzenia muzyczne.
* '''Calici di stelle''' – latem. Impreza enologiczna poświęcona winu.
* '''CiancioFest''', Contrada Ciancio – sierpień. Lokalny festyn, w ramach którego odbywają się różnego rodzaju imprezy: festiwal piosenki, konkurs ciast oraz wydarzenia poświęcone różnym produktom spożywczym. W poszczególne wieczory organizowane są również koncerty, występy muzyczne, przedstawienia teatralne i kabaretowe. W ramach CiancioFest odbywają się także uroczystości ku czci Marii Najświętszej Matki Kościoła, obejmujące scinnuta (uroczyste wyniesienie figury z kościoła), nowennę i triduum, procesję oraz pokaz fajerwerków.
* '''Marsala Expo''' – październik. Targi handlowe odbywające się na terenie przeznaczonym na targowisko miejskie.
* '''Boże Narodzenie''' – w okresie świątecznym gmina organizuje jarmark bożonarodzeniowy przy Via Roma, miniaturową szopkę w wykopaliskach San Girolamo (obok Piazza Purgatorio), a w Convento del Carmine – we współpracy z miejscową organizacją turystyczną pro loco – powstaje „Il Villaggio di Babbo Natale” (Wioska Świętego Mikołaja). W dzielnicy Contrada Granatello organizowana jest natomiast żywa szopka.

==Nocleg==
* Hotel Baglio Oneto Resort and Wines 4-gwiazdkowy
* Alloro&amp;Gelsomino 
* Antica Dimora San Girolamo 
* Villa Favorita Hotel e Resort hotel 3-gwiazdkowy

==Kontakt==

==Bezpieczeństwo==

==Informacje turystyczne==

== Gdzie dalej ==

{{Jest w|Prowincja Trapani}}

[[Kategoria:Sycylia]]

{{Zarys}}

{{Atrybucja}}</text>
      <sha1>rb6abfzws3cp4ac4stwsr49nfr5e4i9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>159057</id>
      <parentid>159056</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T10:14:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Gastronomia */</comment>
      <origin>159057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33409" sha1="fyffmf1q02xpm4v1q4l94r6tryfx0iq" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Marsala
 |nazwa oryginalna = 
 |widok            = Stagnone di Marsala.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Marsala-Stemma.svg
 |mapa             = Positioncitymarsala.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Italy.svg|20px]] [[Włochy]]
 |region           = [[Plik:Flag of Sicily.svg|20px]] [[Sycylia]]
 |powierzchnia     = 243,26
 |wysokość         = 3
 |ludność          = 79 400
 |prefiks          = 0923
 |kod pocztowy     = 91025
 |www              = https://www.comune.marsala.tp.it/it
}}
'''Marsala''' to historyczne miasto portowe w zachodniej części [[Sycylia|Sycylii]] ([[Włochy]]), znane na całym świecie ze swojego wzmacnianego wina Marsala – trunku klasy DOC, którego produkcję rozpoczęto pod koniec XVIII wieku w okolicznym regionie winiarskim. Miasto wzniesiono na starożytnych ruinach Lilybaeum, dawnej twierdzy kartagińskiej; stanowi ono połączenie bogatego dziedzictwa kulturowego i walorów przyrodniczych, obejmując m.in. wyspę [[Mozia]], położoną na terenie [[Rezerwat przyrody Laguny i Wysp Stagnone|Rezerwatu przyrody Laguny i Wysp Stagnone]].

== Charakterystyka ==
[[Plik:Marsala, Sicily. Saline.jpg|thumb|right|300px|Rezerwat przyrody Laguny i Wyspy Stagnone w Marsali]]
Marsala położona jest na jednym z trzech „wierzchołków” [[Sycylia|Sycylii]], tym po zachodniej stronie. Nazywa się go również „Capo Boeo” lub „Capo Lilibeo”.

W 2010 roku liczyło około 80 000 mieszkańców. Zostało założone przez Kartagińczyków i nazwane ''Lilybeo'' („Miasto, które patrzy na Libię”). Zdobyte przez Rzymian podczas pierwszej wojny punickiej, zostało (w rzeczywistości) przemianowane na ''Lilybaeum''. W czasach panowania arabskiego nosiło nazwę Marsala (prawdopodobnie od nazwy ''Marsa Allah'', „przystań Boga”).

Marsala jest domem słynnego wina Marsala, używanego jako deser i w wielu przepisach.

W 1860 roku wylądował tu Giuseppe Garibaldi, dowodząc „Wyprawą Tysiąca”, i rozpoczął podbój Królestwa Obojga Sycylii. Uważa się to za początek zjednoczenia Włoch.

=== Historia ===
Po zniszczeniu bazy kartagińskiej na wyspie [[Mozia]] przez wojska Dionizjusza I z [[Syrakuzy|Syrakuz]], wysiedleńcy założyli na pobliskim kontynencie nową osadę zwaną ''Lilybaion''.

Po pierwszej wojnie punickiej z Rzymianami, którzy podbili [[Sycylia|Sycylię]] od zachodu i drogą morską, ''Lilybaion'' pozostał ostatnim bastionem Kartagińczyków aż do miasta w 241 roku p.n.e. upadło i zostało przemianowane przez Rzymian na ''Lilibeum''. Pod panowaniem Rzymu miasto przeżywało długi okres świetności, aż do najazdów Wandali w V wieku.

Wraz z lądowaniem Arabów Berberów około 827 roku rozpoczął się nowy okres świetności pierwszego islamskiego miasta na [[Sycylia|Sycylii]], obecnie pod nową nazwą Marsala.

Od XI wieku rządy nad miastem przechodziły kolejno w ręce Normanów i Szwabów, a następnie przedstawicieli dynastii Andegawenów i Aragończyków. Także Marsala znalazła się pod panowaniem wielu różnych władców. W celu obrony przed najazdami Saracenów, na decyzję cesarza Karola V port w Punta Alga został zasypany, aby uniemożliwić piratom wpływanie do niego. Niestety, doprowadziło to również do upadku znaczenia Marsali jako portu i ośrodka handlowego.

Wraz z przybyciem Anglika Johna Woodhouse'a, który w 1773 roku założył w Marsali winiarnię i rozpoczął produkcję wysokoprocentowego wina przeznaczonego na eksport, miasto przeżyło kolejny okres świetności.

Marsala ponownie znalazła się w centrum zainteresowania Europy, gdy Giuseppe Garibaldi wylądował tutaj wraz z „Tysiącem” i rozpoczął wraz z „czerwonymi koszulami” podbój Sycylii przeciwko panowaniu Burbonów podczas Risorgimenta, przyczyniając się w ten sposób do włączenia wyspy do zjednoczonych Włoch.

== Orientacja ==
Historyczne centrum miasta otoczone jest murami miejskimi; Piazza della Repubblica znajduje się w samym sercu wyłączonej z ruchu kołowego głównej ulicy '''Via XI Maggio''', a na południe od placu usytuowane są Palazzo Senatorio oraz katedra.

=== Frakcje ===
* {{Znacznik|'''Strasatti'''|37.7267|12.5148|typ=obszar|url=|kolor=98FB98|treść=}}'''Strasatti'''
* {{Znacznik|'''Terrenove'''|37.6822|12.5725|typ=obszar|url=|kolor=98FB98|treść=}}'''Terrenove'''

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
{{Znacznik|Port lotniczy Trapani - Birgi|37.911944|12.493333|typ=transport}}'''Lotnisko Trapani - Birgi''' ({{IATA|TPS}}) oddalone jest o 20 km. Loty z [[Mediolan]]u i [[Rzym]]u odbywają się codziennie. Tania linia lotnicza Ryanair obsługuje loty z/do [[Malta|Malty]] i wielu ważnych miast europejskich. Na lotnisku istnieje możliwość wypożyczenia samochodu.

=== Koleją ===
[[Plik:Trenitalia 6683237.jpg|thumb|Stacja Marsala]]
* {{Znacznik|Stacja Marsala|37.793161 |12.44317 |typ=transport}}'''Stacja Marsala'''. Główna stacja kolejowa miasta. Codziennie kursuje tu kilka pociągów lokalnych z [[Palermo]]. Podróż trwa około 3 godzin i 10 minut. 
* {{Znacznik|Stacja Spagnuola|37.836294 |12.477175 |typ=transport}}'''Stacja Spagnuola'''. Stacja ta umożliwia dojazd do [[Mozia|Mozii]] i rezerwatu Stagnone. 
* {{Znacznik|Stacja Mozia-Birgi|37.884945 |12.499129 |typ=transport}}'''Stacja Mozia-Birgi'''. Stacja ta umożliwia dojazd do [[Mozia|Mozii]] i rezerwatu Stagnone. 
* {{Znacznik|Stacja Petrosino-Strasatti|37.725397 |12.509337 |typ=transport}}'''Stacja Petrosino-Strasatti'''. 
* {{Znacznik|Stacja Terrenove|37.748618 |12.48067 |typ=transport}}'''Stacja Terrenove'''.

=== Samochodem ===
Samochodem do Marsali można dojechać z [[Palermo]] autostradą [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]]/[[Plik:Autostrada A29dir Italia.png|25px]] [[Palermo]] – [[Trapani]], a następnie w [[Trapani]] kierując się na południe dojeżdża się do [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]] Sud Occidentale Sicula. Alternatywą jest trasa [[Plik:Strada Provinciale 21 Italia.svg|30px]], która biegnie blisko wybrzeża (wzdłuż solnisk ze słynnymi wiatrakami).

Tuż za nią znajduje się droga z [[Palermo]] do Marsali, biegnąca autostradą [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]] do [[Alcamo]] na południe i kończąca się tuż przed [[Mazara del Vallo]]. Stamtąd jedziesz dalej drogą [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]] w kierunku zachodnim, następnie pozostaje szerszy odcinek drogi wiejskiej do pokonania w obu wariantach. Droga [[Plik:Strada_Statale_118_Italia.svg|30px]] (zlokalizowana w pobliżu autostrady [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]]) z [[Salemi]] wybiera tę, która prowadzi w głębi lądu i choć jest widokowa i sugestywna, oznacza stratę czasu i stresu.

Z [[Mesyna|Messyny]] (port promowy) lub [[Katania|Katanii]] najłatwiej jest dojechać przez [[Palermo]]; z [[Syrakuzy|Syrakuz]] i miast południowych ([[Gela]], [[Agrygent|Agrigento]]) najlepiej skorzystać z południowej drogi nadmorskiej [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]], która biegnie wzdłuż całego południowego wybrzeża [[Sycylia|Sycylii]] od [[Syrakuzy|Syrakuz]] do Marsali.

=== Autobusem ===
Połączenia autobusowe są obsługiwane przez wiele firm, takich jak [https://www.segesta.it/ Segesta] czy AST (Azienda Siciliana Trasporti), oferujących regularne kursy między [[Palermo]], [[Trapani]] a Marsalą. Z Palermo autobusy firmy [https://www.autoservizisalemi.it/ Autoservizi Salemi] kursują co dwie lub trzy godziny, przy czym ostatni odjazd ma miejsce o godzinie 17:30. {{Znacznik|Dworzec autobusowy|37.7966626|12.4351997|typ=transport}}'''Dworzec autobusowy''' znajduje się w centrum miasta.

=== Statkiem ===
{{Znacznik|Port w Marsali|37.790685 |12.437793 |typ=transport}}'''Port w Marsali'''. W sezonie letnim połączenia na [[Wyspy Egadzkie]] obsługuje firma [https://www.libertylines.it/ Liberty Lines].

== Komunikacja ==
{{mapa|37.7999|12.4345|zoom=14|szerokość=400|wysokość=400|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar,metro,praca}}
Centrum miasta jest niewielkie i najlepiej zwiedzać je pieszo.

=== Samochodem ===
{{Znacznik|'''Parking przy Porta Nuova'''|37.8011021 |12.4308070 |typ=parking|url=|kolor=00FF00|treść=}}'''Parking przy Porta Nuova'''. bezpłatny. W strategicznym miejscu, blisko centrum i terenów archeologicznych.

=== Rowerem ===
W pobliżu wybrzeża Marsali znajduje się ścieżka rowerowa, która pozwala pojechać w stronę [[Mozia|Mozii]] (choć jest kilkukilometrowy odcinek, na którym jej nie ma). W pobliżu [[Mozia|Mozii]] znajduje się kolejna ścieżka rowerowa, również samodzielna, bardzo przyjemna do jazdy.

== Warto zobaczyć ==
=== Budynki sakralne ===
[[Plik:Chiesa Madre di Marsala - panoramio.jpg|thumb|Katedra w Marsali]]
* {{zobacz
| name=[https://chiesamadremarsala.eu/ Katedra w Marsali] | alt=Duomo di San Tommaso di Canterbury | url= | adres= | lat=37.799093| long=12.434317| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwotny kościół normański, pod wezwaniem angielskiego świętego Tomasza z Canterbury (znanego również jako Tomasz Becket), został oddany do użytku około 1176 roku. W 1607 roku podjęto decyzję o budowie nowej katedry na istniejących fundamentach, jednak prace nad *Chiesa Madre* (kościołem głównym) czy też *Duomo* przeciągały się przez stulecia. Fasada utrzymana jest w stylu barokowym; kopułę wzniesiono w 1827 roku, lecz w 1893 roku uległa ona zawaleniu, co nastąpiło po długotrwałych obawach o stabilność konstrukcji. Nabożeństwa wznowiono w 1930 roku pod tymczasowym zadaszeniem ochronnym, jednak dopiero po II wojnie światowej – w 1947 roku – podjęto na nowo prace planistyczne; ostatecznie kopułę wzniesiono w 1951 roku, a kościół oddano do użytku w jego docelowym kształcie.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół św. Józefa | alt=Chiesa di San Giuseppe | url= | adres=Piazza della Repubblica | lat=37.799684 | long=12.434415 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Barokowy kościół pochodzi z XVI wieku i został powiększony około 1700 roku.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-del-purgatorio.JPG|thumb|Chiesa del Purgatorio|left]]
* {{zobacz
| name=Chiesa del Purgatorio | alt= | url= | adres= | lat=37.79908 | long=12.43363 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół, konsekrowany w 1601 roku, ma klasyczny plan z kopułą na skrzyżowaniu dróg i pięknie odrestaurowaną barokową fasadą z dwiema bocznymi wieżami.
}}
[[File:Santa Maria Addolorata (Marsala) 03.jpg|thumb|Kościół Matki Bożej Bolesnej]]
* {{zobacz
| name=Kościół Matki Bożej Bolesnej | alt=Chiesa Maria SS. Addolorata | url= | adres= | lat=37.797969| long=12.433366| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Legenda głosi, że w 1691 roku rycerz, który schronił się pod łukiem Bramy Morskiej, przeżył uderzenie pioruna, gdy ujrzał posąg Madonny. Na tym miejscu zbudowano kościół Matki Bożej Gromu lub Błyskawicy. W roku, w którym zakon sióstr SS Addolorata otrzymał pozwolenie na przejęcie kościoła, w 1790 roku został on odnowiony z neoklasycystyczną fasadą i przyjął obecną nazwę.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół S. Antoniego | alt=Chiesa di S. Antonino | url= | adres= | lat=37.798503 | long=12.43548 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół został zbudowany w wyniku cudu. Zdarzyło się, że w 1565 roku kilkoro dzieci rzuciło kamieniami w ścianę, która się otworzyła i ukazał się obraz Maryi. Kościół otrzymał więc nazwę Chiesa S. Maria dei Miracoli i dopiero później otrzymał imię S. Antonino.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-di-san-matteo.JPG|thumb|left|Kościół św. Mateusza]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Mateusza | alt=Chiesa di S. Matteo | url= | adres= | lat=37.799247 | long=12.437878 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jednonawowy kościół z 1330 roku zbudowany jest prawdopodobnie na pozostałościach pogańskiej świątyni Neptuna i został odnowiony w 2000 roku.
}}
* {{zobacz
| name=Sanktuarium Marii Santissima della Cava | alt=Santuario di Maria Santissima della Cava | url= | adres= | lat=37.753437| long=12.504028| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Legenda głosi, że w 1514 roku Matka Boża ukazała się księdzu, ten zaczął kopać we wskazanym miejscu i w 1518 roku odnaleziono figurę Madonny (z ok. VIII w.). Na miejscu zbudowano kościół, którego wzniesienia uległy nieodwracalnemu zniszczeniu w wyniku nalotu w 1943 r., pozostał jedynie kościół skalny i część podziemnych pomieszczeń.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół św. Anny | alt=Chiesa di Sant'Anna | url= | adres= | lat=37.80191| long=12.436382| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół z XVII w. Skromna fasada budynku podzielona jest na dwa rzędy: w dolnej części prosty otwór z okrągłym łukiem: w drugim rzędzie, oddzielonym od pierwszego podwójną ramą, otwiera się okno. Elewację wieńczy mikstilinearna rama. Jednonawowa świątynia, ozdobiona XVIII-wiecznymi sztukateriami, posiada nad wejściem niewielki chór i sklepienie kolebkowe z lunetami odpowiadającymi oknom. W absydzie, niegdyś oddzielonej od holu dwiema zakrzywionymi balustradami z mieszanego marmuru (XVIII w.), obecnie przesuniętymi na bok, znajduje się malowany szklany ołtarz, w którym umieszczono skromną figurę św. Anny, zakupioną w 1903 r. przez miejscową damę i podarowaną kościołowi.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-di-s-francesco-d-assisi.JPG|thumb|Kościół św. Franciszka]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Franciszka | alt=Chiesa di S.Francesco | url= | adres= | lat=37.803119 | long=12.434267 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jednonawowy kościół klasztoru franciszkanów z 1334 roku został zbudowany w XVIII wieku. Odnowiony przez architekta z Trapani Giovanniego Biagio Amico. Szpital San Biagio znajduje się tuż obok.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-dell-itriella.JPG|thumb|left|Kościół Santa Maria dell'Itria]]
* {{zobacz
| name=Kościół Santa Maria dell'Itria | alt=Chiesa di Santa Maria dell'Itria | url= | adres=Piazza Sant'Agostino | lat=37.797677| long=12.442115| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół stoi nad jaskinią, w której czczony jest święty obraz Madonny dell'Itria z VIII wieku, namalowany na płótnie, przedstawiający Maryję z rękami skierowanymi do góry z Dzieciątkiem opartym na piersi, podtrzymywanym przez dwóch pustelników. Fasada kościoła ma wyraźnie barokowy charakter: portal wejściowy z dwiema skręconymi kolumnami na wysokich cokołach po obu stronach, podtrzymującymi połamany barokowy tympanon. Wnętrze utrzymane jest w stylu neoklasycystycznym, jest jednonawowe, z ołtarzem głównym i mniejszymi ołtarzami bocznymi po bokach nawy. Dach budynku ma kształt beczki z lunetami. W sąsiedztwie kościoła Itria i klasztoru ojców augustianów znajduje się obszar archeologiczny Niccolini, w którym znajdują się katakumby.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-s-giovanni-battista.JPG|thumb|Kościół św. Jana Chrzciciela]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Jana Chrzciciela | alt=Chiesa di S. Giovanni Battista | url= | adres= | lat=37.800714| long=12.428277| wskazówki=poza murami miasta
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=wt.-pt. 9:00-13:00 (Jaskinia Sybilli). Niewielki kościółek z XII i XIII wieku został odbudowany po zniszczeniu w 1576 roku. Został zbudowany nad jaskinią, być może już w 397 roku p.n.e. i chronił Kartagińczyków, którzy uciekli z Mozii. Jaskinia była później miejscem działalności Sybilli z Cumana lub Siculi, o której mówi się, że jest tu również pochowana. Jaskinia ze źródłem prawdopodobnie już w czasach wczesnochrześcijańskich służyła jako chrzcielnica, w niszy znajduje się także alabastrowy posąg Jana Chrzciciela.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół Santo Stefano | alt=Chiesa di Santo Stefano | url= | adres=via Frisella | lat=37.801443 | long=12.433903 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół jest częścią zespołu klasztornego zbudowanego w latach 1603-1607 na miejscu dawnej rezydencji szlacheckiej rodziny Ferro, prawdopodobnie siedziby starożytnych rzymskich pretorów – gdzie miał przebywać także Poncjusz Piłat – wykorzystywanej później przez Saracenów jako siedziba rządu. W XVI wieku teren nabył handlarz zbożem Stefano Frisella, który zasmucony faktem braku męskiego potomka założył klasztor dla swojej córki Franceski, wykluczonej ze względu na mieszczańskie pochodzenie z bardziej prestiżowego klasztoru San Pietro, który wraz z klasztorem San Girolamo przyjmował wyłącznie szlacheckie dziewczęta. Frisella powierzyła klasztor augustianom bosym, Francesca została mianowana przeoryszą. W jednonawowym kościele znajdują się ozdobne sztukaterie autorstwa rzeźbiarza z Marsali Vincenzo Giglio, inspirowane stylem Giacomo Serpotty. Dziś w klasztorze mieści się szkoła „Vincenzo Pipitone” i liceum klasyczne „Giovanni XXIII”. Z pierwotnej budowli zachowała się wieża na rogu via Lombardi i via Frisella oraz kwadratowy krużganek z portykiem. Cele sióstr zamieniono na sale lekcyjne.
}}
* {{zobacz
| name=Dawny kościół San Giovannello | alt=Ex Chiesa San Giovannello | url= | adres=Via Andrea D'Anna, 26 | lat=37.800849 | long=12.434227 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Odnowiona przestrzeń na świeżym powietrzu, ale zazwyczaj zamknięta.
}}
=== Pałace ===
[[Plik:Palazzo VII Aprile - panoramio.jpg|thumb|Palazzo VII Aprile]]
* {{zobacz
| name=Palazzo della Loggia | alt= | url= | adres=Piazza della Republica | lat=37.799248| long=12.434948| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Przebudowano ją na salę kolumnową i dobudowano drugą kolumnadę na piętrze, w 1756 roku budynek przyjął obecny wygląd, z którego zabytkowa jest jedynie fasada.
}}
[[Plik:Marsala-palazzo-figi.JPG|thumb|left|Palazzo Fici]]
* {{zobacz
| name=Palazzo Fici | alt= | url= | adres= | lat=37.800828 | long=12.432537 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Został zbudowany przez Giovanniego Fici w XVII wieku i dzięki wspaniale odnowionemu dziedzińcowi służy obecnie jako miejski sklep z winami w Marsali, promujący lokalną produkcję wina.
}}
* {{zobacz
| name=Palazzo Burgio-Spanò| alt= | url= | adres= | lat=37.80096 | long=12.432419 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Zbudowany na początku XX wieku, mieści kolekcję dzieł sztuki z dziełami XIX-wiecznych malarzy włoskich.
}}
=== Architektura militarna ===
[[Plik:Marsala-porta-garibaldi.JPG|thumb|Porta Garibaldi]]
* {{zobacz
| name=Porta Garibaldi| alt= | url= | adres=Piazza Mercato | lat=37.797736| long=12.433352| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Bramę pierwotnie nazywano „Porta di Mare”, ponieważ ta ostatnia była zbudowana w kierunku morza i została zbudowana w 1685 roku na polecenie króla Hiszpanii i Królestwa Sycylii Karola II w celu wzmocnienia systemu obronnego i nadania prestiżu miastu, zastępując starą XV-wieczną bramę, która obecnie rozpadała się i była niewielka. 11 maja 1860 roku Giuseppe Garibaldi wylądował wraz z Tysiącem w sycylijskim mieście, dając początek zjednoczeniu Włoch. Wchodząc przez drzwi, ogłosi, że „wolne” miasto nie jest już częścią Królestwa Obojga Sycylii i jest przyłączone do Królestwa Włoch. Po jego odejściu miasto postanowiło nazwać słynny łuk imieniem bohatera dwóch światów.
}}
* {{zobacz
| name=Zamek w Marsali| alt= | url= | adres= | lat=37.800637| long=12.43934| wskazówki=We wschodnim narożniku miasta
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Być może powstał dopiero jako ufortyfikowane ogrodzenie w epoce normańskiej, w epoce Szwabii został wzmocniony, o czym świadczy pseudotrapezowy układ i niektóre elementy stylistyczne, jak chociażby charakterystyczne dla architektury Fryderyka żebra pomieszczenia okrągłej wieży. Do lat 2009/2010 w średniowiecznym zamku mieściło się nieczynne już więzienie w Marsali, gdzie w 1979 roku osadzony został piosenkarz Roberto Vecchioni, oskarżony przez sędziego śledczego w Marsali o handel narkotykami; oskarżenie odnosiło się do wydarzenia, które miało miejsce pewnego wieczoru w Festa dell'Unità w Marsali w 1977 r., kiedy piosenkarz i autor tekstów zaproponował jointa czternastoletniemu chłopcu; po przyznaniu się chłopca Vecchioni został aresztowany i po kilku dniach zwolniony. Chłopiec później zeznał, ale proces był kontynuowany i zakończył się jego uniewinnieniem; Z tej osobistej historii czerpał inspirację do napisania piosenek „Lettera da Marsala” i „Signor Giudice”.
}}
* {{zobacz
| name=Porta Nuova| alt= | url= | adres=Via XI Maggio. | lat=37.80132 | long=12.431802 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=
}}
* {{zobacz
| name=Quartiere Spagnolo| alt= | url= | adres= | lat=37.79802 | long=12.43381 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kompleks został zbudowany w XVI-XVII wieku jako kwatera wojsk Burbonów i jest dziś siedzibą władz miejskich Marsali.
}}
=== Muzea ===
[[Plik:Marsala ship 4.jpg|thumb|Muzeum archeologiczne Baglio Anselmi]]
* {{zobacz
| name=[https://www.turismocomunemarsala.com/museo-archeologico-lilibeo.html Muzeum archeologiczne Baglio Anselmi]| alt= | url= | adres=Lungomare Boeo | lat=37.8014| long=12.4267| wskazówki=
| tollfree=+39 0923 952535. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=pełna cena 4 €, ulgowa 2 €, bezpłatny park archeologiczny (kwiecień 2023). pon.-niedz. 9:00-19:30 (muzeum), 9:00-18:30 (teren archeologiczny). Unikalne pozostałości liburny, zwinnego okrętu wojennego Kartagińczyków o długości 35 m; marmurowy posąg Wenus Callipygia i znaleziska archeologiczne z regionu.
}}
[[Plik:Chiesa è Complesso di San Pietro - panoramio.jpg|thumb|left|Muzeum obywatelskie]]
* {{zobacz
| name=Muzeum obywatelskie| alt= | url= | adres=Via Ludovico Anselmi Correale | lat=37.800392| long=12.434965| wskazówki=
| tollfree=+39 0923 718741 | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Bezpłatny. wtorek-niedziela 9:00 - 13:00 i 16:00 - 20:00. Kompleks budynków był rozbudowywany do 1418 roku i dziś służy jako centrum kulturalne i mieści Muzeum Obywatelskie, w którym znajduje się kolekcja znalezisk archeologicznych z regionu, lalek sycylijskich, a przede wszystkim wystawa poświęcona Risorgimento, Marszowi Tysiąca pod rządami Garibaldiego, który doprowadził do odzyskania Sycylii i integracji ze współczesnymi Włochami.
}}
* {{zobacz
| name=Muzeum Gobelinów Flamandzkich| alt= | url= | adres=Via Giuseppe Garraffa | lat=37.799665| long=12.432451| wskazówki=
| tollfree=+39 0923 711327. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=4 €. wtorek-niedziela 09:00-13:00, 16:00-18:00. Na tyłach katedry znajduje się osiem cennych arrasów flamandzkich z XVI wieku, które niegdyś zdobiły Kościół Matki. Były prezentem od Filipa II Hiszpanii dla arcybiskupa Messyny.
}}
* {{zobacz
| name=[https://www.entemostrapitturacittamarsala.it/archivio-storico/default.html Miejska Galeria Sztuki w Marsali]| alt= | url= | adres=Piazza del Carmine 18 | lat=37.799809 | long=12.431754 | wskazówki=
| tollfree=+39 0923 713822. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=wtorek-niedziela 10:00-13:00 i 17:00-21:00. Zbudowany w XVIII wieku, znajduje się tu miejska kolekcja sztuki.
}}
* {{zobacz
| name=[https://www.turismocomunemarsala.com/convento-del-carmine.html Ente Mostra di Pittura Contemporanea]| alt= | url= | adres=Piazza Carmine 1 | lat=37.799169| long=12.431637| wskazówki=
| tollfree=+390923713822. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kolekcja sztuki współczesnej.
}}
=== Inne ===
[[Plik:Monumento Mille Marsala.jpg|thumb|Pomnik Tysiąca]]
* {{zobacz
| name=Pomnik Tysiąca| alt= | url= | adres=Viale colonnello Stefano Maltese | lat=37.795644| long=12.4313| wskazówki=zaledwie krótki spacer od portu, w którym wylądował Garibaldi
| tollfree=+390923713822. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jest to pomnik poświęcony lądowaniu Garibaldiego w Marsali.
}}
* {{zobacz
| name=Hypogeum Crispia Salvia| alt= | url= | adres=Via Massimo D'Azeglio 41 | lat=37.804387 | long=12.437165 | wskazówki=
| tollfree=+390923952535. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Podziemny grobowiec z freskami można zwiedzać w sobotnie poranki po wcześniejszej rezerwacji telefonicznej. Znaleziska grobowe można zobaczyć w Muzeum Archeologicznym.
}}
[[File:Villa Cavallotti.jpg|thumb|left|Villa Cavallotti]]
* {{zobacz
| name=Park Archeologiczny w Marsali| alt= | url= | adres=Lungomare Boeo 30 | lat=37.80310 | long=12.42920 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=parco.archeo.lilibeo@regione.sicilia.it. Na terenie wykopalisk znajduje się rzymska *insula* oraz fragment *Decumanus Maximus* – głównej rzymskiej ulicy biegnącej ze wschodu na zachód. Do grobowców można dotrzeć pieszo z Muzeum Archeologicznego.
}}
* {{Znacznik|Villa Cavalotti|37.80318|12.43334|typ=natura}}'''Villa Cavalotti''', Viale Cesare Battisti. Jest to park publiczny założony w miejscu Bastione S. Francesco w 1902 roku, z mnóstwem roślin tropikalnych.
[[Plik:Area Archeologica San Girolamo 01.jpg|thumb|Naziemny system fotowoltaiczny]]
* {{zobacz
| name=Naziemny system fotowoltaiczny| alt= | url= | adres=C/da Cuore di Gesù 911 | lat=37.737485 | long=12.499390 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Praca Arnaldo Pomodoro (1989-1994). Praca powstała w holu recepcyjnym „Minoa” przy współpracy architekta Ermanno Casasco (ogród) i Teresy Pomodoro (wnętrza).
}}
* {{zobacz
| name=Obszar archeologiczny San Girolamo| alt= | url= | adres=Via Giuseppe Garraffa | lat=37.799107 | long=12.433181 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Są to pozostałości z epoki rzymskiej widoczne na zewnątrz wzdłuż ulicy.
}}
=== Poza centrum miasta ===
* {{Znacznik|Rezerwat przyrody Isole dello Stagnone di Marsala|37.866667|12.45|typ=natura}}'''Rezerwat przyrody Isole dello Stagnone di Marsala''' – rezerwat obejmuje wyspy na północ od Marsali, w tym punickie stanowisko archeologiczne [[Mozia]] i przyległe solniska.
* {{zobacz
| name=Parco delle Cave Marsala| alt= | url= | adres=Via Margi, 6/d, Ciavolo | lat=37.760945 | long=12.516585 | wskazówki=
| tollfree=+39 333 449 6861 | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jest to dawna kopalnia, którą można zwiedzać. Jest to teren prywatny i wymaga rezerwacji.
}}
* {{zobacz
| name=[https://salinagennamarsala.it/ Saliny Genna]| alt= | url= | adres=Contrada Dammusello, 628 | lat=37.8213| long=12.4653| wskazówki=
| tollfree=+39 360 656 053. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Można zwiedzać solniska z barem i restauracją. Miejsce zachwyca szczególnie o zachodzie słońca.
}}
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:San Pantaleo (island) 02.jpg|Mozia
File:Saline Genna 04.jpg|Saliny Genna
&lt;/gallery&gt;

== Aktywny wypoczynek ==
Można tu pływać w strefach Lidi (klubach plażowych z rzędami płatnych leżaków) lub na odcinkach bezpłatnych plaż publicznych.

Okolica sprzyja uprawianiu kitesurfingu, ponieważ często wieje tu wiatr.

* '''Volo ASD Vela Club''' (szkoła windsurfingu), Contrada San Teodoro, ☎ +39 3385049616. Lokalna szkoła windsurfingu oferująca pojedyncze lekcje lub ich pakiety. Działa na południe od Marausy (w kierunku lotniska) oraz w rejonie wyspy [[Mozia]].

=== Kina i teatry ===
[[Plik:Teatro Impero marsala.jpg|thumb|Teatro Impero]]
* {{Znacznik|Cine Teatro Impero|37.801667 |12.430682 |typ=atrakcja}}'''[https://www.teatro.it/teatri/impero-marsala-cartellone Cine Teatro Impero]''', Viale Vittorio Veneto, ☎ +390923993394. Zawiera tętniący życiem sezon teatralny. 
* {{Znacznik|Kino Golden|37.794867 |12.439177 |typ=atrakcja}}'''Kino Golden''', Via S. Giovanni Bosco, 24. 
* {{Znacznik|Teatro Comunale Sollima|37.802963 |12.433662 |typ=atrakcja}}'''Teatro Comunale Sollima''', Via Teatro, ☎ +39 0923 953355.

==Praca==

==Nauka==

== Zakupy ==
[[Plik:Mercato del pesce (Marsala) 02.jpg|thumb|Mercato del pesce]]
* {{Znacznik|'''Mercato del Pesce'''|37.797702 |12.433758 |typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''Mercato del Pesce''', Piazza del Mercato. Mały targ kryty oferujący wszelkiego rodzaju ryby.
* {{Znacznik|'''Księgarnie Giunti al Punto'''|37.800556 |12.432960 |typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''[https://giuntialpunto.it/?utm_source=google&amp;utm_medium=GMBSitelink&amp;utm_campaign=GMBSitelink_Marsala_70210 Księgarnie Giunti al Punto]''', Via XI Maggio, 44/46, ☎ +39 0923 952287.

== Gastronomia ==
Słodkie wino wzmacniane z Marsali jest słynne i doskonale smakuje jako dodatek do deserów.

Wiele dań rybnych i potraw z owoców morza przygotowuje się z wykorzystaniem lokalnych ryb.

=== Umiarkowanie ===
* {{Znacznik|'''Bar Le Delizie'''|37.8001426 |12.4337303 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Bar Le Delizie''', Via XI Maggio, 70, ☎ +39 320 392 0934. Elegancki bar oferujący doskonałe śniadania. 
* {{Znacznik|'''il Calice Marsala'''|37.8001820 |12.4336307 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''il Calice Marsala''', Via XI Maggio, 68, ☎ +39 379 145 0083. Winiarnia z wyborem win i potraw towarzyszących. 
* {{Znacznik|'''Bar Gelateria Romeo Illy'''|37.8014362 |12.4319007 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Bar Gelateria Romeo Illy''', Piazza della Vittoria, ☎ +39 0923 185 5238.

=== Umiarkowanie ===
* {{Znacznik|'''Cellarius Porta Nuova'''|37.8011829 |12.4312767 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''[https://cellarius.it/ Cellarius Porta Nuova]''', Piazza della Vittoria, ☎ +39 376 167 8614. Pizze, pierwsze dania i dania główne. Miejsca do siedzenia na zewnątrz.

=== Ekskluzywnie ===
* {{Znacznik|'''La Bottega del Carmine'''|37.8001638 |12.4320894 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''La Bottega del Carmine''', Via Caturca, 20, ☎ +39 389 198 1303.

== Życie nocne ==
[[File:Torre Polizzi.png|thumb|Torre Polizzi]]
* {{Znacznik|'''Ostro'''|37.814824|12.459619|typ=bar|url=|kolor=000000|treść=}}'''[https://www.ostromarsala.it/ Ostro]''' (''Torre Polizzi''), Contrada Dammusello, 616, ☎ +39 351 3148602. 20–30 €. Bar mieszczący się w Torre Polizzi, starożytnej budowli obronnej z XVII wieku.
* {{Znacznik|'''Osteria Siciliando'''|37.8004944 |12.4311999 |typ=bar|url=|kolor=000000|treść=}}'''[https://www.facebook.com/osteriasiciliando Osteria Siciliando]''', Via Giuseppe Garraffa, 3, ☎ +39 0923 020049.

== Festiwale, imprezy ==
* '''Manifestazioni garibaldine''' – maj. Przez tydzień odbywają się uroczystości garibaldowskie upamiętniające lądowanie w Marsali Giuseppe Garibaldiego i jego Tysiąca, które miało miejsce 11 maja 1860. Kulminacja obchodów przypada na ten właśnie dzień.
:Oprócz uroczystości garibaldowskich odbywa się również ceremonia upamiętniająca '''rocznicę bombardowania Marsali''' z 11 maja 1943. Obejmuje ona oddanie honorów wojskowych poległym żołnierzom i cywilom z Marsali, złożenie wieńca laurowego pod pomnikiem poległych w Villa del Rosario oraz odegranie wojskowej „Ciszy”. Organizowane są również konferencje poświęcone II wojnie światowej.
* '''Festa di San Giovanni Battista''' – 24 czerwca. Procesja oraz wydarzenia muzyczne.
* '''Calici di stelle''' – latem. Impreza enologiczna poświęcona winu.
* '''CiancioFest''', Contrada Ciancio – sierpień. Lokalny festyn, w ramach którego odbywają się różnego rodzaju imprezy: festiwal piosenki, konkurs ciast oraz wydarzenia poświęcone różnym produktom spożywczym. W poszczególne wieczory organizowane są również koncerty, występy muzyczne, przedstawienia teatralne i kabaretowe. W ramach CiancioFest odbywają się także uroczystości ku czci Marii Najświętszej Matki Kościoła, obejmujące scinnuta (uroczyste wyniesienie figury z kościoła), nowennę i triduum, procesję oraz pokaz fajerwerków.
* '''Marsala Expo''' – październik. Targi handlowe odbywające się na terenie przeznaczonym na targowisko miejskie.
* '''Boże Narodzenie''' – w okresie świątecznym gmina organizuje jarmark bożonarodzeniowy przy Via Roma, miniaturową szopkę w wykopaliskach San Girolamo (obok Piazza Purgatorio), a w Convento del Carmine – we współpracy z miejscową organizacją turystyczną pro loco – powstaje „Il Villaggio di Babbo Natale” (Wioska Świętego Mikołaja). W dzielnicy Contrada Granatello organizowana jest natomiast żywa szopka.

==Nocleg==
* Hotel Baglio Oneto Resort and Wines 4-gwiazdkowy
* Alloro&amp;Gelsomino 
* Antica Dimora San Girolamo 
* Villa Favorita Hotel e Resort hotel 3-gwiazdkowy

==Kontakt==

==Bezpieczeństwo==

==Informacje turystyczne==

== Gdzie dalej ==

{{Jest w|Prowincja Trapani}}

[[Kategoria:Sycylia]]

{{Zarys}}

{{Atrybucja}}</text>
      <sha1>fyffmf1q02xpm4v1q4l94r6tryfx0iq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>159058</id>
      <parentid>159057</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T10:19:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nocleg */</comment>
      <origin>159058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34301" sha1="1boj0lt30bcrqwev4mm2km51z9xdsan" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Marsala
 |nazwa oryginalna = 
 |widok            = Stagnone di Marsala.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Marsala-Stemma.svg
 |mapa             = Positioncitymarsala.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Italy.svg|20px]] [[Włochy]]
 |region           = [[Plik:Flag of Sicily.svg|20px]] [[Sycylia]]
 |powierzchnia     = 243,26
 |wysokość         = 3
 |ludność          = 79 400
 |prefiks          = 0923
 |kod pocztowy     = 91025
 |www              = https://www.comune.marsala.tp.it/it
}}
'''Marsala''' to historyczne miasto portowe w zachodniej części [[Sycylia|Sycylii]] ([[Włochy]]), znane na całym świecie ze swojego wzmacnianego wina Marsala – trunku klasy DOC, którego produkcję rozpoczęto pod koniec XVIII wieku w okolicznym regionie winiarskim. Miasto wzniesiono na starożytnych ruinach Lilybaeum, dawnej twierdzy kartagińskiej; stanowi ono połączenie bogatego dziedzictwa kulturowego i walorów przyrodniczych, obejmując m.in. wyspę [[Mozia]], położoną na terenie [[Rezerwat przyrody Laguny i Wysp Stagnone|Rezerwatu przyrody Laguny i Wysp Stagnone]].

== Charakterystyka ==
[[Plik:Marsala, Sicily. Saline.jpg|thumb|right|300px|Rezerwat przyrody Laguny i Wyspy Stagnone w Marsali]]
Marsala położona jest na jednym z trzech „wierzchołków” [[Sycylia|Sycylii]], tym po zachodniej stronie. Nazywa się go również „Capo Boeo” lub „Capo Lilibeo”.

W 2010 roku liczyło około 80 000 mieszkańców. Zostało założone przez Kartagińczyków i nazwane ''Lilybeo'' („Miasto, które patrzy na Libię”). Zdobyte przez Rzymian podczas pierwszej wojny punickiej, zostało (w rzeczywistości) przemianowane na ''Lilybaeum''. W czasach panowania arabskiego nosiło nazwę Marsala (prawdopodobnie od nazwy ''Marsa Allah'', „przystań Boga”).

Marsala jest domem słynnego wina Marsala, używanego jako deser i w wielu przepisach.

W 1860 roku wylądował tu Giuseppe Garibaldi, dowodząc „Wyprawą Tysiąca”, i rozpoczął podbój Królestwa Obojga Sycylii. Uważa się to za początek zjednoczenia Włoch.

=== Historia ===
Po zniszczeniu bazy kartagińskiej na wyspie [[Mozia]] przez wojska Dionizjusza I z [[Syrakuzy|Syrakuz]], wysiedleńcy założyli na pobliskim kontynencie nową osadę zwaną ''Lilybaion''.

Po pierwszej wojnie punickiej z Rzymianami, którzy podbili [[Sycylia|Sycylię]] od zachodu i drogą morską, ''Lilybaion'' pozostał ostatnim bastionem Kartagińczyków aż do miasta w 241 roku p.n.e. upadło i zostało przemianowane przez Rzymian na ''Lilibeum''. Pod panowaniem Rzymu miasto przeżywało długi okres świetności, aż do najazdów Wandali w V wieku.

Wraz z lądowaniem Arabów Berberów około 827 roku rozpoczął się nowy okres świetności pierwszego islamskiego miasta na [[Sycylia|Sycylii]], obecnie pod nową nazwą Marsala.

Od XI wieku rządy nad miastem przechodziły kolejno w ręce Normanów i Szwabów, a następnie przedstawicieli dynastii Andegawenów i Aragończyków. Także Marsala znalazła się pod panowaniem wielu różnych władców. W celu obrony przed najazdami Saracenów, na decyzję cesarza Karola V port w Punta Alga został zasypany, aby uniemożliwić piratom wpływanie do niego. Niestety, doprowadziło to również do upadku znaczenia Marsali jako portu i ośrodka handlowego.

Wraz z przybyciem Anglika Johna Woodhouse'a, który w 1773 roku założył w Marsali winiarnię i rozpoczął produkcję wysokoprocentowego wina przeznaczonego na eksport, miasto przeżyło kolejny okres świetności.

Marsala ponownie znalazła się w centrum zainteresowania Europy, gdy Giuseppe Garibaldi wylądował tutaj wraz z „Tysiącem” i rozpoczął wraz z „czerwonymi koszulami” podbój Sycylii przeciwko panowaniu Burbonów podczas Risorgimenta, przyczyniając się w ten sposób do włączenia wyspy do zjednoczonych Włoch.

== Orientacja ==
Historyczne centrum miasta otoczone jest murami miejskimi; Piazza della Repubblica znajduje się w samym sercu wyłączonej z ruchu kołowego głównej ulicy '''Via XI Maggio''', a na południe od placu usytuowane są Palazzo Senatorio oraz katedra.

=== Frakcje ===
* {{Znacznik|'''Strasatti'''|37.7267|12.5148|typ=obszar|url=|kolor=98FB98|treść=}}'''Strasatti'''
* {{Znacznik|'''Terrenove'''|37.6822|12.5725|typ=obszar|url=|kolor=98FB98|treść=}}'''Terrenove'''

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
{{Znacznik|Port lotniczy Trapani - Birgi|37.911944|12.493333|typ=transport}}'''Lotnisko Trapani - Birgi''' ({{IATA|TPS}}) oddalone jest o 20 km. Loty z [[Mediolan]]u i [[Rzym]]u odbywają się codziennie. Tania linia lotnicza Ryanair obsługuje loty z/do [[Malta|Malty]] i wielu ważnych miast europejskich. Na lotnisku istnieje możliwość wypożyczenia samochodu.

=== Koleją ===
[[Plik:Trenitalia 6683237.jpg|thumb|Stacja Marsala]]
* {{Znacznik|Stacja Marsala|37.793161 |12.44317 |typ=transport}}'''Stacja Marsala'''. Główna stacja kolejowa miasta. Codziennie kursuje tu kilka pociągów lokalnych z [[Palermo]]. Podróż trwa około 3 godzin i 10 minut. 
* {{Znacznik|Stacja Spagnuola|37.836294 |12.477175 |typ=transport}}'''Stacja Spagnuola'''. Stacja ta umożliwia dojazd do [[Mozia|Mozii]] i rezerwatu Stagnone. 
* {{Znacznik|Stacja Mozia-Birgi|37.884945 |12.499129 |typ=transport}}'''Stacja Mozia-Birgi'''. Stacja ta umożliwia dojazd do [[Mozia|Mozii]] i rezerwatu Stagnone. 
* {{Znacznik|Stacja Petrosino-Strasatti|37.725397 |12.509337 |typ=transport}}'''Stacja Petrosino-Strasatti'''. 
* {{Znacznik|Stacja Terrenove|37.748618 |12.48067 |typ=transport}}'''Stacja Terrenove'''.

=== Samochodem ===
Samochodem do Marsali można dojechać z [[Palermo]] autostradą [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]]/[[Plik:Autostrada A29dir Italia.png|25px]] [[Palermo]] – [[Trapani]], a następnie w [[Trapani]] kierując się na południe dojeżdża się do [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]] Sud Occidentale Sicula. Alternatywą jest trasa [[Plik:Strada Provinciale 21 Italia.svg|30px]], która biegnie blisko wybrzeża (wzdłuż solnisk ze słynnymi wiatrakami).

Tuż za nią znajduje się droga z [[Palermo]] do Marsali, biegnąca autostradą [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]] do [[Alcamo]] na południe i kończąca się tuż przed [[Mazara del Vallo]]. Stamtąd jedziesz dalej drogą [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]] w kierunku zachodnim, następnie pozostaje szerszy odcinek drogi wiejskiej do pokonania w obu wariantach. Droga [[Plik:Strada_Statale_118_Italia.svg|30px]] (zlokalizowana w pobliżu autostrady [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]]) z [[Salemi]] wybiera tę, która prowadzi w głębi lądu i choć jest widokowa i sugestywna, oznacza stratę czasu i stresu.

Z [[Mesyna|Messyny]] (port promowy) lub [[Katania|Katanii]] najłatwiej jest dojechać przez [[Palermo]]; z [[Syrakuzy|Syrakuz]] i miast południowych ([[Gela]], [[Agrygent|Agrigento]]) najlepiej skorzystać z południowej drogi nadmorskiej [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]], która biegnie wzdłuż całego południowego wybrzeża [[Sycylia|Sycylii]] od [[Syrakuzy|Syrakuz]] do Marsali.

=== Autobusem ===
Połączenia autobusowe są obsługiwane przez wiele firm, takich jak [https://www.segesta.it/ Segesta] czy AST (Azienda Siciliana Trasporti), oferujących regularne kursy między [[Palermo]], [[Trapani]] a Marsalą. Z Palermo autobusy firmy [https://www.autoservizisalemi.it/ Autoservizi Salemi] kursują co dwie lub trzy godziny, przy czym ostatni odjazd ma miejsce o godzinie 17:30. {{Znacznik|Dworzec autobusowy|37.7966626|12.4351997|typ=transport}}'''Dworzec autobusowy''' znajduje się w centrum miasta.

=== Statkiem ===
{{Znacznik|Port w Marsali|37.790685 |12.437793 |typ=transport}}'''Port w Marsali'''. W sezonie letnim połączenia na [[Wyspy Egadzkie]] obsługuje firma [https://www.libertylines.it/ Liberty Lines].

== Komunikacja ==
{{mapa|37.7999|12.4345|zoom=14|szerokość=400|wysokość=400|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar,metro,praca}}
Centrum miasta jest niewielkie i najlepiej zwiedzać je pieszo.

=== Samochodem ===
{{Znacznik|'''Parking przy Porta Nuova'''|37.8011021 |12.4308070 |typ=parking|url=|kolor=00FF00|treść=}}'''Parking przy Porta Nuova'''. bezpłatny. W strategicznym miejscu, blisko centrum i terenów archeologicznych.

=== Rowerem ===
W pobliżu wybrzeża Marsali znajduje się ścieżka rowerowa, która pozwala pojechać w stronę [[Mozia|Mozii]] (choć jest kilkukilometrowy odcinek, na którym jej nie ma). W pobliżu [[Mozia|Mozii]] znajduje się kolejna ścieżka rowerowa, również samodzielna, bardzo przyjemna do jazdy.

== Warto zobaczyć ==
=== Budynki sakralne ===
[[Plik:Chiesa Madre di Marsala - panoramio.jpg|thumb|Katedra w Marsali]]
* {{zobacz
| name=[https://chiesamadremarsala.eu/ Katedra w Marsali] | alt=Duomo di San Tommaso di Canterbury | url= | adres= | lat=37.799093| long=12.434317| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwotny kościół normański, pod wezwaniem angielskiego świętego Tomasza z Canterbury (znanego również jako Tomasz Becket), został oddany do użytku około 1176 roku. W 1607 roku podjęto decyzję o budowie nowej katedry na istniejących fundamentach, jednak prace nad *Chiesa Madre* (kościołem głównym) czy też *Duomo* przeciągały się przez stulecia. Fasada utrzymana jest w stylu barokowym; kopułę wzniesiono w 1827 roku, lecz w 1893 roku uległa ona zawaleniu, co nastąpiło po długotrwałych obawach o stabilność konstrukcji. Nabożeństwa wznowiono w 1930 roku pod tymczasowym zadaszeniem ochronnym, jednak dopiero po II wojnie światowej – w 1947 roku – podjęto na nowo prace planistyczne; ostatecznie kopułę wzniesiono w 1951 roku, a kościół oddano do użytku w jego docelowym kształcie.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół św. Józefa | alt=Chiesa di San Giuseppe | url= | adres=Piazza della Repubblica | lat=37.799684 | long=12.434415 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Barokowy kościół pochodzi z XVI wieku i został powiększony około 1700 roku.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-del-purgatorio.JPG|thumb|Chiesa del Purgatorio|left]]
* {{zobacz
| name=Chiesa del Purgatorio | alt= | url= | adres= | lat=37.79908 | long=12.43363 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół, konsekrowany w 1601 roku, ma klasyczny plan z kopułą na skrzyżowaniu dróg i pięknie odrestaurowaną barokową fasadą z dwiema bocznymi wieżami.
}}
[[File:Santa Maria Addolorata (Marsala) 03.jpg|thumb|Kościół Matki Bożej Bolesnej]]
* {{zobacz
| name=Kościół Matki Bożej Bolesnej | alt=Chiesa Maria SS. Addolorata | url= | adres= | lat=37.797969| long=12.433366| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Legenda głosi, że w 1691 roku rycerz, który schronił się pod łukiem Bramy Morskiej, przeżył uderzenie pioruna, gdy ujrzał posąg Madonny. Na tym miejscu zbudowano kościół Matki Bożej Gromu lub Błyskawicy. W roku, w którym zakon sióstr SS Addolorata otrzymał pozwolenie na przejęcie kościoła, w 1790 roku został on odnowiony z neoklasycystyczną fasadą i przyjął obecną nazwę.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół S. Antoniego | alt=Chiesa di S. Antonino | url= | adres= | lat=37.798503 | long=12.43548 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół został zbudowany w wyniku cudu. Zdarzyło się, że w 1565 roku kilkoro dzieci rzuciło kamieniami w ścianę, która się otworzyła i ukazał się obraz Maryi. Kościół otrzymał więc nazwę Chiesa S. Maria dei Miracoli i dopiero później otrzymał imię S. Antonino.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-di-san-matteo.JPG|thumb|left|Kościół św. Mateusza]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Mateusza | alt=Chiesa di S. Matteo | url= | adres= | lat=37.799247 | long=12.437878 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jednonawowy kościół z 1330 roku zbudowany jest prawdopodobnie na pozostałościach pogańskiej świątyni Neptuna i został odnowiony w 2000 roku.
}}
* {{zobacz
| name=Sanktuarium Marii Santissima della Cava | alt=Santuario di Maria Santissima della Cava | url= | adres= | lat=37.753437| long=12.504028| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Legenda głosi, że w 1514 roku Matka Boża ukazała się księdzu, ten zaczął kopać we wskazanym miejscu i w 1518 roku odnaleziono figurę Madonny (z ok. VIII w.). Na miejscu zbudowano kościół, którego wzniesienia uległy nieodwracalnemu zniszczeniu w wyniku nalotu w 1943 r., pozostał jedynie kościół skalny i część podziemnych pomieszczeń.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół św. Anny | alt=Chiesa di Sant'Anna | url= | adres= | lat=37.80191| long=12.436382| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół z XVII w. Skromna fasada budynku podzielona jest na dwa rzędy: w dolnej części prosty otwór z okrągłym łukiem: w drugim rzędzie, oddzielonym od pierwszego podwójną ramą, otwiera się okno. Elewację wieńczy mikstilinearna rama. Jednonawowa świątynia, ozdobiona XVIII-wiecznymi sztukateriami, posiada nad wejściem niewielki chór i sklepienie kolebkowe z lunetami odpowiadającymi oknom. W absydzie, niegdyś oddzielonej od holu dwiema zakrzywionymi balustradami z mieszanego marmuru (XVIII w.), obecnie przesuniętymi na bok, znajduje się malowany szklany ołtarz, w którym umieszczono skromną figurę św. Anny, zakupioną w 1903 r. przez miejscową damę i podarowaną kościołowi.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-di-s-francesco-d-assisi.JPG|thumb|Kościół św. Franciszka]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Franciszka | alt=Chiesa di S.Francesco | url= | adres= | lat=37.803119 | long=12.434267 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jednonawowy kościół klasztoru franciszkanów z 1334 roku został zbudowany w XVIII wieku. Odnowiony przez architekta z Trapani Giovanniego Biagio Amico. Szpital San Biagio znajduje się tuż obok.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-dell-itriella.JPG|thumb|left|Kościół Santa Maria dell'Itria]]
* {{zobacz
| name=Kościół Santa Maria dell'Itria | alt=Chiesa di Santa Maria dell'Itria | url= | adres=Piazza Sant'Agostino | lat=37.797677| long=12.442115| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół stoi nad jaskinią, w której czczony jest święty obraz Madonny dell'Itria z VIII wieku, namalowany na płótnie, przedstawiający Maryję z rękami skierowanymi do góry z Dzieciątkiem opartym na piersi, podtrzymywanym przez dwóch pustelników. Fasada kościoła ma wyraźnie barokowy charakter: portal wejściowy z dwiema skręconymi kolumnami na wysokich cokołach po obu stronach, podtrzymującymi połamany barokowy tympanon. Wnętrze utrzymane jest w stylu neoklasycystycznym, jest jednonawowe, z ołtarzem głównym i mniejszymi ołtarzami bocznymi po bokach nawy. Dach budynku ma kształt beczki z lunetami. W sąsiedztwie kościoła Itria i klasztoru ojców augustianów znajduje się obszar archeologiczny Niccolini, w którym znajdują się katakumby.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-s-giovanni-battista.JPG|thumb|Kościół św. Jana Chrzciciela]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Jana Chrzciciela | alt=Chiesa di S. Giovanni Battista | url= | adres= | lat=37.800714| long=12.428277| wskazówki=poza murami miasta
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=wt.-pt. 9:00-13:00 (Jaskinia Sybilli). Niewielki kościółek z XII i XIII wieku został odbudowany po zniszczeniu w 1576 roku. Został zbudowany nad jaskinią, być może już w 397 roku p.n.e. i chronił Kartagińczyków, którzy uciekli z Mozii. Jaskinia była później miejscem działalności Sybilli z Cumana lub Siculi, o której mówi się, że jest tu również pochowana. Jaskinia ze źródłem prawdopodobnie już w czasach wczesnochrześcijańskich służyła jako chrzcielnica, w niszy znajduje się także alabastrowy posąg Jana Chrzciciela.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół Santo Stefano | alt=Chiesa di Santo Stefano | url= | adres=via Frisella | lat=37.801443 | long=12.433903 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół jest częścią zespołu klasztornego zbudowanego w latach 1603-1607 na miejscu dawnej rezydencji szlacheckiej rodziny Ferro, prawdopodobnie siedziby starożytnych rzymskich pretorów – gdzie miał przebywać także Poncjusz Piłat – wykorzystywanej później przez Saracenów jako siedziba rządu. W XVI wieku teren nabył handlarz zbożem Stefano Frisella, który zasmucony faktem braku męskiego potomka założył klasztor dla swojej córki Franceski, wykluczonej ze względu na mieszczańskie pochodzenie z bardziej prestiżowego klasztoru San Pietro, który wraz z klasztorem San Girolamo przyjmował wyłącznie szlacheckie dziewczęta. Frisella powierzyła klasztor augustianom bosym, Francesca została mianowana przeoryszą. W jednonawowym kościele znajdują się ozdobne sztukaterie autorstwa rzeźbiarza z Marsali Vincenzo Giglio, inspirowane stylem Giacomo Serpotty. Dziś w klasztorze mieści się szkoła „Vincenzo Pipitone” i liceum klasyczne „Giovanni XXIII”. Z pierwotnej budowli zachowała się wieża na rogu via Lombardi i via Frisella oraz kwadratowy krużganek z portykiem. Cele sióstr zamieniono na sale lekcyjne.
}}
* {{zobacz
| name=Dawny kościół San Giovannello | alt=Ex Chiesa San Giovannello | url= | adres=Via Andrea D'Anna, 26 | lat=37.800849 | long=12.434227 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Odnowiona przestrzeń na świeżym powietrzu, ale zazwyczaj zamknięta.
}}
=== Pałace ===
[[Plik:Palazzo VII Aprile - panoramio.jpg|thumb|Palazzo VII Aprile]]
* {{zobacz
| name=Palazzo della Loggia | alt= | url= | adres=Piazza della Republica | lat=37.799248| long=12.434948| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Przebudowano ją na salę kolumnową i dobudowano drugą kolumnadę na piętrze, w 1756 roku budynek przyjął obecny wygląd, z którego zabytkowa jest jedynie fasada.
}}
[[Plik:Marsala-palazzo-figi.JPG|thumb|left|Palazzo Fici]]
* {{zobacz
| name=Palazzo Fici | alt= | url= | adres= | lat=37.800828 | long=12.432537 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Został zbudowany przez Giovanniego Fici w XVII wieku i dzięki wspaniale odnowionemu dziedzińcowi służy obecnie jako miejski sklep z winami w Marsali, promujący lokalną produkcję wina.
}}
* {{zobacz
| name=Palazzo Burgio-Spanò| alt= | url= | adres= | lat=37.80096 | long=12.432419 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Zbudowany na początku XX wieku, mieści kolekcję dzieł sztuki z dziełami XIX-wiecznych malarzy włoskich.
}}
=== Architektura militarna ===
[[Plik:Marsala-porta-garibaldi.JPG|thumb|Porta Garibaldi]]
* {{zobacz
| name=Porta Garibaldi| alt= | url= | adres=Piazza Mercato | lat=37.797736| long=12.433352| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Bramę pierwotnie nazywano „Porta di Mare”, ponieważ ta ostatnia była zbudowana w kierunku morza i została zbudowana w 1685 roku na polecenie króla Hiszpanii i Królestwa Sycylii Karola II w celu wzmocnienia systemu obronnego i nadania prestiżu miastu, zastępując starą XV-wieczną bramę, która obecnie rozpadała się i była niewielka. 11 maja 1860 roku Giuseppe Garibaldi wylądował wraz z Tysiącem w sycylijskim mieście, dając początek zjednoczeniu Włoch. Wchodząc przez drzwi, ogłosi, że „wolne” miasto nie jest już częścią Królestwa Obojga Sycylii i jest przyłączone do Królestwa Włoch. Po jego odejściu miasto postanowiło nazwać słynny łuk imieniem bohatera dwóch światów.
}}
* {{zobacz
| name=Zamek w Marsali| alt= | url= | adres= | lat=37.800637| long=12.43934| wskazówki=We wschodnim narożniku miasta
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Być może powstał dopiero jako ufortyfikowane ogrodzenie w epoce normańskiej, w epoce Szwabii został wzmocniony, o czym świadczy pseudotrapezowy układ i niektóre elementy stylistyczne, jak chociażby charakterystyczne dla architektury Fryderyka żebra pomieszczenia okrągłej wieży. Do lat 2009/2010 w średniowiecznym zamku mieściło się nieczynne już więzienie w Marsali, gdzie w 1979 roku osadzony został piosenkarz Roberto Vecchioni, oskarżony przez sędziego śledczego w Marsali o handel narkotykami; oskarżenie odnosiło się do wydarzenia, które miało miejsce pewnego wieczoru w Festa dell'Unità w Marsali w 1977 r., kiedy piosenkarz i autor tekstów zaproponował jointa czternastoletniemu chłopcu; po przyznaniu się chłopca Vecchioni został aresztowany i po kilku dniach zwolniony. Chłopiec później zeznał, ale proces był kontynuowany i zakończył się jego uniewinnieniem; Z tej osobistej historii czerpał inspirację do napisania piosenek „Lettera da Marsala” i „Signor Giudice”.
}}
* {{zobacz
| name=Porta Nuova| alt= | url= | adres=Via XI Maggio. | lat=37.80132 | long=12.431802 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=
}}
* {{zobacz
| name=Quartiere Spagnolo| alt= | url= | adres= | lat=37.79802 | long=12.43381 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kompleks został zbudowany w XVI-XVII wieku jako kwatera wojsk Burbonów i jest dziś siedzibą władz miejskich Marsali.
}}
=== Muzea ===
[[Plik:Marsala ship 4.jpg|thumb|Muzeum archeologiczne Baglio Anselmi]]
* {{zobacz
| name=[https://www.turismocomunemarsala.com/museo-archeologico-lilibeo.html Muzeum archeologiczne Baglio Anselmi]| alt= | url= | adres=Lungomare Boeo | lat=37.8014| long=12.4267| wskazówki=
| tollfree=+39 0923 952535. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=pełna cena 4 €, ulgowa 2 €, bezpłatny park archeologiczny (kwiecień 2023). pon.-niedz. 9:00-19:30 (muzeum), 9:00-18:30 (teren archeologiczny). Unikalne pozostałości liburny, zwinnego okrętu wojennego Kartagińczyków o długości 35 m; marmurowy posąg Wenus Callipygia i znaleziska archeologiczne z regionu.
}}
[[Plik:Chiesa è Complesso di San Pietro - panoramio.jpg|thumb|left|Muzeum obywatelskie]]
* {{zobacz
| name=Muzeum obywatelskie| alt= | url= | adres=Via Ludovico Anselmi Correale | lat=37.800392| long=12.434965| wskazówki=
| tollfree=+39 0923 718741 | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Bezpłatny. wtorek-niedziela 9:00 - 13:00 i 16:00 - 20:00. Kompleks budynków był rozbudowywany do 1418 roku i dziś służy jako centrum kulturalne i mieści Muzeum Obywatelskie, w którym znajduje się kolekcja znalezisk archeologicznych z regionu, lalek sycylijskich, a przede wszystkim wystawa poświęcona Risorgimento, Marszowi Tysiąca pod rządami Garibaldiego, który doprowadził do odzyskania Sycylii i integracji ze współczesnymi Włochami.
}}
* {{zobacz
| name=Muzeum Gobelinów Flamandzkich| alt= | url= | adres=Via Giuseppe Garraffa | lat=37.799665| long=12.432451| wskazówki=
| tollfree=+39 0923 711327. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=4 €. wtorek-niedziela 09:00-13:00, 16:00-18:00. Na tyłach katedry znajduje się osiem cennych arrasów flamandzkich z XVI wieku, które niegdyś zdobiły Kościół Matki. Były prezentem od Filipa II Hiszpanii dla arcybiskupa Messyny.
}}
* {{zobacz
| name=[https://www.entemostrapitturacittamarsala.it/archivio-storico/default.html Miejska Galeria Sztuki w Marsali]| alt= | url= | adres=Piazza del Carmine 18 | lat=37.799809 | long=12.431754 | wskazówki=
| tollfree=+39 0923 713822. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=wtorek-niedziela 10:00-13:00 i 17:00-21:00. Zbudowany w XVIII wieku, znajduje się tu miejska kolekcja sztuki.
}}
* {{zobacz
| name=[https://www.turismocomunemarsala.com/convento-del-carmine.html Ente Mostra di Pittura Contemporanea]| alt= | url= | adres=Piazza Carmine 1 | lat=37.799169| long=12.431637| wskazówki=
| tollfree=+390923713822. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kolekcja sztuki współczesnej.
}}
=== Inne ===
[[Plik:Monumento Mille Marsala.jpg|thumb|Pomnik Tysiąca]]
* {{zobacz
| name=Pomnik Tysiąca| alt= | url= | adres=Viale colonnello Stefano Maltese | lat=37.795644| long=12.4313| wskazówki=zaledwie krótki spacer od portu, w którym wylądował Garibaldi
| tollfree=+390923713822. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jest to pomnik poświęcony lądowaniu Garibaldiego w Marsali.
}}
* {{zobacz
| name=Hypogeum Crispia Salvia| alt= | url= | adres=Via Massimo D'Azeglio 41 | lat=37.804387 | long=12.437165 | wskazówki=
| tollfree=+390923952535. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Podziemny grobowiec z freskami można zwiedzać w sobotnie poranki po wcześniejszej rezerwacji telefonicznej. Znaleziska grobowe można zobaczyć w Muzeum Archeologicznym.
}}
[[File:Villa Cavallotti.jpg|thumb|left|Villa Cavallotti]]
* {{zobacz
| name=Park Archeologiczny w Marsali| alt= | url= | adres=Lungomare Boeo 30 | lat=37.80310 | long=12.42920 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=parco.archeo.lilibeo@regione.sicilia.it. Na terenie wykopalisk znajduje się rzymska *insula* oraz fragment *Decumanus Maximus* – głównej rzymskiej ulicy biegnącej ze wschodu na zachód. Do grobowców można dotrzeć pieszo z Muzeum Archeologicznego.
}}
* {{Znacznik|Villa Cavalotti|37.80318|12.43334|typ=natura}}'''Villa Cavalotti''', Viale Cesare Battisti. Jest to park publiczny założony w miejscu Bastione S. Francesco w 1902 roku, z mnóstwem roślin tropikalnych.
[[Plik:Area Archeologica San Girolamo 01.jpg|thumb|Naziemny system fotowoltaiczny]]
* {{zobacz
| name=Naziemny system fotowoltaiczny| alt= | url= | adres=C/da Cuore di Gesù 911 | lat=37.737485 | long=12.499390 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Praca Arnaldo Pomodoro (1989-1994). Praca powstała w holu recepcyjnym „Minoa” przy współpracy architekta Ermanno Casasco (ogród) i Teresy Pomodoro (wnętrza).
}}
* {{zobacz
| name=Obszar archeologiczny San Girolamo| alt= | url= | adres=Via Giuseppe Garraffa | lat=37.799107 | long=12.433181 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Są to pozostałości z epoki rzymskiej widoczne na zewnątrz wzdłuż ulicy.
}}
=== Poza centrum miasta ===
* {{Znacznik|Rezerwat przyrody Isole dello Stagnone di Marsala|37.866667|12.45|typ=natura}}'''Rezerwat przyrody Isole dello Stagnone di Marsala''' – rezerwat obejmuje wyspy na północ od Marsali, w tym punickie stanowisko archeologiczne [[Mozia]] i przyległe solniska.
* {{zobacz
| name=Parco delle Cave Marsala| alt= | url= | adres=Via Margi, 6/d, Ciavolo | lat=37.760945 | long=12.516585 | wskazówki=
| tollfree=+39 333 449 6861 | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jest to dawna kopalnia, którą można zwiedzać. Jest to teren prywatny i wymaga rezerwacji.
}}
* {{zobacz
| name=[https://salinagennamarsala.it/ Saliny Genna]| alt= | url= | adres=Contrada Dammusello, 628 | lat=37.8213| long=12.4653| wskazówki=
| tollfree=+39 360 656 053. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Można zwiedzać solniska z barem i restauracją. Miejsce zachwyca szczególnie o zachodzie słońca.
}}
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:San Pantaleo (island) 02.jpg|Mozia
File:Saline Genna 04.jpg|Saliny Genna
&lt;/gallery&gt;

== Aktywny wypoczynek ==
Można tu pływać w strefach Lidi (klubach plażowych z rzędami płatnych leżaków) lub na odcinkach bezpłatnych plaż publicznych.

Okolica sprzyja uprawianiu kitesurfingu, ponieważ często wieje tu wiatr.

* '''Volo ASD Vela Club''' (szkoła windsurfingu), Contrada San Teodoro, ☎ +39 3385049616. Lokalna szkoła windsurfingu oferująca pojedyncze lekcje lub ich pakiety. Działa na południe od Marausy (w kierunku lotniska) oraz w rejonie wyspy [[Mozia]].

=== Kina i teatry ===
[[Plik:Teatro Impero marsala.jpg|thumb|Teatro Impero]]
* {{Znacznik|Cine Teatro Impero|37.801667 |12.430682 |typ=atrakcja}}'''[https://www.teatro.it/teatri/impero-marsala-cartellone Cine Teatro Impero]''', Viale Vittorio Veneto, ☎ +390923993394. Zawiera tętniący życiem sezon teatralny. 
* {{Znacznik|Kino Golden|37.794867 |12.439177 |typ=atrakcja}}'''Kino Golden''', Via S. Giovanni Bosco, 24. 
* {{Znacznik|Teatro Comunale Sollima|37.802963 |12.433662 |typ=atrakcja}}'''Teatro Comunale Sollima''', Via Teatro, ☎ +39 0923 953355.

==Praca==

==Nauka==

== Zakupy ==
[[Plik:Mercato del pesce (Marsala) 02.jpg|thumb|Mercato del pesce]]
* {{Znacznik|'''Mercato del Pesce'''|37.797702 |12.433758 |typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''Mercato del Pesce''', Piazza del Mercato. Mały targ kryty oferujący wszelkiego rodzaju ryby.
* {{Znacznik|'''Księgarnie Giunti al Punto'''|37.800556 |12.432960 |typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''[https://giuntialpunto.it/?utm_source=google&amp;utm_medium=GMBSitelink&amp;utm_campaign=GMBSitelink_Marsala_70210 Księgarnie Giunti al Punto]''', Via XI Maggio, 44/46, ☎ +39 0923 952287.

== Gastronomia ==
Słodkie wino wzmacniane z Marsali jest słynne i doskonale smakuje jako dodatek do deserów.

Wiele dań rybnych i potraw z owoców morza przygotowuje się z wykorzystaniem lokalnych ryb.

=== Umiarkowanie ===
* {{Znacznik|'''Bar Le Delizie'''|37.8001426 |12.4337303 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Bar Le Delizie''', Via XI Maggio, 70, ☎ +39 320 392 0934. Elegancki bar oferujący doskonałe śniadania. 
* {{Znacznik|'''il Calice Marsala'''|37.8001820 |12.4336307 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''il Calice Marsala''', Via XI Maggio, 68, ☎ +39 379 145 0083. Winiarnia z wyborem win i potraw towarzyszących. 
* {{Znacznik|'''Bar Gelateria Romeo Illy'''|37.8014362 |12.4319007 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Bar Gelateria Romeo Illy''', Piazza della Vittoria, ☎ +39 0923 185 5238.

=== Umiarkowanie ===
* {{Znacznik|'''Cellarius Porta Nuova'''|37.8011829 |12.4312767 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''[https://cellarius.it/ Cellarius Porta Nuova]''', Piazza della Vittoria, ☎ +39 376 167 8614. Pizze, pierwsze dania i dania główne. Miejsca do siedzenia na zewnątrz.

=== Ekskluzywnie ===
* {{Znacznik|'''La Bottega del Carmine'''|37.8001638 |12.4320894 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''La Bottega del Carmine''', Via Caturca, 20, ☎ +39 389 198 1303.

== Życie nocne ==
[[File:Torre Polizzi.png|thumb|Torre Polizzi]]
* {{Znacznik|'''Ostro'''|37.814824|12.459619|typ=bar|url=|kolor=000000|treść=}}'''[https://www.ostromarsala.it/ Ostro]''' (''Torre Polizzi''), Contrada Dammusello, 616, ☎ +39 351 3148602. 20–30 €. Bar mieszczący się w Torre Polizzi, starożytnej budowli obronnej z XVII wieku.
* {{Znacznik|'''Osteria Siciliando'''|37.8004944 |12.4311999 |typ=bar|url=|kolor=000000|treść=}}'''[https://www.facebook.com/osteriasiciliando Osteria Siciliando]''', Via Giuseppe Garraffa, 3, ☎ +39 0923 020049.

== Festiwale, imprezy ==
* '''Manifestazioni garibaldine''' – maj. Przez tydzień odbywają się uroczystości garibaldowskie upamiętniające lądowanie w Marsali Giuseppe Garibaldiego i jego Tysiąca, które miało miejsce 11 maja 1860. Kulminacja obchodów przypada na ten właśnie dzień.
:Oprócz uroczystości garibaldowskich odbywa się również ceremonia upamiętniająca '''rocznicę bombardowania Marsali''' z 11 maja 1943. Obejmuje ona oddanie honorów wojskowych poległym żołnierzom i cywilom z Marsali, złożenie wieńca laurowego pod pomnikiem poległych w Villa del Rosario oraz odegranie wojskowej „Ciszy”. Organizowane są również konferencje poświęcone II wojnie światowej.
* '''Festa di San Giovanni Battista''' – 24 czerwca. Procesja oraz wydarzenia muzyczne.
* '''Calici di stelle''' – latem. Impreza enologiczna poświęcona winu.
* '''CiancioFest''', Contrada Ciancio – sierpień. Lokalny festyn, w ramach którego odbywają się różnego rodzaju imprezy: festiwal piosenki, konkurs ciast oraz wydarzenia poświęcone różnym produktom spożywczym. W poszczególne wieczory organizowane są również koncerty, występy muzyczne, przedstawienia teatralne i kabaretowe. W ramach CiancioFest odbywają się także uroczystości ku czci Marii Najświętszej Matki Kościoła, obejmujące scinnuta (uroczyste wyniesienie figury z kościoła), nowennę i triduum, procesję oraz pokaz fajerwerków.
* '''Marsala Expo''' – październik. Targi handlowe odbywające się na terenie przeznaczonym na targowisko miejskie.
* '''Boże Narodzenie''' – w okresie świątecznym gmina organizuje jarmark bożonarodzeniowy przy Via Roma, miniaturową szopkę w wykopaliskach San Girolamo (obok Piazza Purgatorio), a w Convento del Carmine – we współpracy z miejscową organizacją turystyczną pro loco – powstaje „Il Villaggio di Babbo Natale” (Wioska Świętego Mikołaja). W dzielnicy Contrada Granatello organizowana jest natomiast żywa szopka.

== Nocleg ==
* {{Znacznik|'''Anna &amp; Salvo's House'''|37.80066835224858 |12.436184873555614 |typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://annaesalvohouse.it/ Anna &amp; Salvo's House]''', Via S. Michele, 13, ☎ +39 3477825579. Apartamenty. 
* {{Znacznik|'''B&amp;B Marsala'''|37.800617 |12.434163 |typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://www.bbmarsala.it/ B&amp;B Marsala]''', Via Andrea D'Anna, 12. Zadbane pokoje, bardzo centralna lokalizacja. 
* {{Znacznik|'''Relais Lo Stagnone'''|37.8478175 |12.4658269 |typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://www.relaislostagnone.it/ Relais Lo Stagnone]''', Contrada Spagnola, 89.
* {{Znacznik|'''Il filo di perle'''|37.7393914 |12.4887655 |typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://ilfilodiperle.com/ Il filo di perle]''', Contrada Fossarunza, 171 (''10 km od Marsali''). Willa z basenem. Doskonałe recenzje. 
* {{Znacznik|'''Villa White'''|37.7970806 |12.5065274 |typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://villa-white.bedsandhotels.com/ Villa White]''', Contrada Cardilla, 401.

==Kontakt==

==Bezpieczeństwo==

==Informacje turystyczne==

== Gdzie dalej ==

{{Jest w|Prowincja Trapani}}

[[Kategoria:Sycylia]]

{{Zarys}}

{{Atrybucja}}</text>
      <sha1>1boj0lt30bcrqwev4mm2km51z9xdsan</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>159059</id>
      <parentid>159058</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T10:21:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Informacje turystyczne */</comment>
      <origin>159059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34604" sha1="boeludxbj7z9zimymrt7rgyjuc0tfox" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Marsala
 |nazwa oryginalna = 
 |widok            = Stagnone di Marsala.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Marsala-Stemma.svg
 |mapa             = Positioncitymarsala.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Italy.svg|20px]] [[Włochy]]
 |region           = [[Plik:Flag of Sicily.svg|20px]] [[Sycylia]]
 |powierzchnia     = 243,26
 |wysokość         = 3
 |ludność          = 79 400
 |prefiks          = 0923
 |kod pocztowy     = 91025
 |www              = https://www.comune.marsala.tp.it/it
}}
'''Marsala''' to historyczne miasto portowe w zachodniej części [[Sycylia|Sycylii]] ([[Włochy]]), znane na całym świecie ze swojego wzmacnianego wina Marsala – trunku klasy DOC, którego produkcję rozpoczęto pod koniec XVIII wieku w okolicznym regionie winiarskim. Miasto wzniesiono na starożytnych ruinach Lilybaeum, dawnej twierdzy kartagińskiej; stanowi ono połączenie bogatego dziedzictwa kulturowego i walorów przyrodniczych, obejmując m.in. wyspę [[Mozia]], położoną na terenie [[Rezerwat przyrody Laguny i Wysp Stagnone|Rezerwatu przyrody Laguny i Wysp Stagnone]].

== Charakterystyka ==
[[Plik:Marsala, Sicily. Saline.jpg|thumb|right|300px|Rezerwat przyrody Laguny i Wyspy Stagnone w Marsali]]
Marsala położona jest na jednym z trzech „wierzchołków” [[Sycylia|Sycylii]], tym po zachodniej stronie. Nazywa się go również „Capo Boeo” lub „Capo Lilibeo”.

W 2010 roku liczyło około 80 000 mieszkańców. Zostało założone przez Kartagińczyków i nazwane ''Lilybeo'' („Miasto, które patrzy na Libię”). Zdobyte przez Rzymian podczas pierwszej wojny punickiej, zostało (w rzeczywistości) przemianowane na ''Lilybaeum''. W czasach panowania arabskiego nosiło nazwę Marsala (prawdopodobnie od nazwy ''Marsa Allah'', „przystań Boga”).

Marsala jest domem słynnego wina Marsala, używanego jako deser i w wielu przepisach.

W 1860 roku wylądował tu Giuseppe Garibaldi, dowodząc „Wyprawą Tysiąca”, i rozpoczął podbój Królestwa Obojga Sycylii. Uważa się to za początek zjednoczenia Włoch.

=== Historia ===
Po zniszczeniu bazy kartagińskiej na wyspie [[Mozia]] przez wojska Dionizjusza I z [[Syrakuzy|Syrakuz]], wysiedleńcy założyli na pobliskim kontynencie nową osadę zwaną ''Lilybaion''.

Po pierwszej wojnie punickiej z Rzymianami, którzy podbili [[Sycylia|Sycylię]] od zachodu i drogą morską, ''Lilybaion'' pozostał ostatnim bastionem Kartagińczyków aż do miasta w 241 roku p.n.e. upadło i zostało przemianowane przez Rzymian na ''Lilibeum''. Pod panowaniem Rzymu miasto przeżywało długi okres świetności, aż do najazdów Wandali w V wieku.

Wraz z lądowaniem Arabów Berberów około 827 roku rozpoczął się nowy okres świetności pierwszego islamskiego miasta na [[Sycylia|Sycylii]], obecnie pod nową nazwą Marsala.

Od XI wieku rządy nad miastem przechodziły kolejno w ręce Normanów i Szwabów, a następnie przedstawicieli dynastii Andegawenów i Aragończyków. Także Marsala znalazła się pod panowaniem wielu różnych władców. W celu obrony przed najazdami Saracenów, na decyzję cesarza Karola V port w Punta Alga został zasypany, aby uniemożliwić piratom wpływanie do niego. Niestety, doprowadziło to również do upadku znaczenia Marsali jako portu i ośrodka handlowego.

Wraz z przybyciem Anglika Johna Woodhouse'a, który w 1773 roku założył w Marsali winiarnię i rozpoczął produkcję wysokoprocentowego wina przeznaczonego na eksport, miasto przeżyło kolejny okres świetności.

Marsala ponownie znalazła się w centrum zainteresowania Europy, gdy Giuseppe Garibaldi wylądował tutaj wraz z „Tysiącem” i rozpoczął wraz z „czerwonymi koszulami” podbój Sycylii przeciwko panowaniu Burbonów podczas Risorgimenta, przyczyniając się w ten sposób do włączenia wyspy do zjednoczonych Włoch.

== Orientacja ==
Historyczne centrum miasta otoczone jest murami miejskimi; Piazza della Repubblica znajduje się w samym sercu wyłączonej z ruchu kołowego głównej ulicy '''Via XI Maggio''', a na południe od placu usytuowane są Palazzo Senatorio oraz katedra.

=== Frakcje ===
* {{Znacznik|'''Strasatti'''|37.7267|12.5148|typ=obszar|url=|kolor=98FB98|treść=}}'''Strasatti'''
* {{Znacznik|'''Terrenove'''|37.6822|12.5725|typ=obszar|url=|kolor=98FB98|treść=}}'''Terrenove'''

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
{{Znacznik|Port lotniczy Trapani - Birgi|37.911944|12.493333|typ=transport}}'''Lotnisko Trapani - Birgi''' ({{IATA|TPS}}) oddalone jest o 20 km. Loty z [[Mediolan]]u i [[Rzym]]u odbywają się codziennie. Tania linia lotnicza Ryanair obsługuje loty z/do [[Malta|Malty]] i wielu ważnych miast europejskich. Na lotnisku istnieje możliwość wypożyczenia samochodu.

=== Koleją ===
[[Plik:Trenitalia 6683237.jpg|thumb|Stacja Marsala]]
* {{Znacznik|Stacja Marsala|37.793161 |12.44317 |typ=transport}}'''Stacja Marsala'''. Główna stacja kolejowa miasta. Codziennie kursuje tu kilka pociągów lokalnych z [[Palermo]]. Podróż trwa około 3 godzin i 10 minut. 
* {{Znacznik|Stacja Spagnuola|37.836294 |12.477175 |typ=transport}}'''Stacja Spagnuola'''. Stacja ta umożliwia dojazd do [[Mozia|Mozii]] i rezerwatu Stagnone. 
* {{Znacznik|Stacja Mozia-Birgi|37.884945 |12.499129 |typ=transport}}'''Stacja Mozia-Birgi'''. Stacja ta umożliwia dojazd do [[Mozia|Mozii]] i rezerwatu Stagnone. 
* {{Znacznik|Stacja Petrosino-Strasatti|37.725397 |12.509337 |typ=transport}}'''Stacja Petrosino-Strasatti'''. 
* {{Znacznik|Stacja Terrenove|37.748618 |12.48067 |typ=transport}}'''Stacja Terrenove'''.

=== Samochodem ===
Samochodem do Marsali można dojechać z [[Palermo]] autostradą [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]]/[[Plik:Autostrada A29dir Italia.png|25px]] [[Palermo]] – [[Trapani]], a następnie w [[Trapani]] kierując się na południe dojeżdża się do [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]] Sud Occidentale Sicula. Alternatywą jest trasa [[Plik:Strada Provinciale 21 Italia.svg|30px]], która biegnie blisko wybrzeża (wzdłuż solnisk ze słynnymi wiatrakami).

Tuż za nią znajduje się droga z [[Palermo]] do Marsali, biegnąca autostradą [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]] do [[Alcamo]] na południe i kończąca się tuż przed [[Mazara del Vallo]]. Stamtąd jedziesz dalej drogą [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]] w kierunku zachodnim, następnie pozostaje szerszy odcinek drogi wiejskiej do pokonania w obu wariantach. Droga [[Plik:Strada_Statale_118_Italia.svg|30px]] (zlokalizowana w pobliżu autostrady [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]]) z [[Salemi]] wybiera tę, która prowadzi w głębi lądu i choć jest widokowa i sugestywna, oznacza stratę czasu i stresu.

Z [[Mesyna|Messyny]] (port promowy) lub [[Katania|Katanii]] najłatwiej jest dojechać przez [[Palermo]]; z [[Syrakuzy|Syrakuz]] i miast południowych ([[Gela]], [[Agrygent|Agrigento]]) najlepiej skorzystać z południowej drogi nadmorskiej [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]], która biegnie wzdłuż całego południowego wybrzeża [[Sycylia|Sycylii]] od [[Syrakuzy|Syrakuz]] do Marsali.

=== Autobusem ===
Połączenia autobusowe są obsługiwane przez wiele firm, takich jak [https://www.segesta.it/ Segesta] czy AST (Azienda Siciliana Trasporti), oferujących regularne kursy między [[Palermo]], [[Trapani]] a Marsalą. Z Palermo autobusy firmy [https://www.autoservizisalemi.it/ Autoservizi Salemi] kursują co dwie lub trzy godziny, przy czym ostatni odjazd ma miejsce o godzinie 17:30. {{Znacznik|Dworzec autobusowy|37.7966626|12.4351997|typ=transport}}'''Dworzec autobusowy''' znajduje się w centrum miasta.

=== Statkiem ===
{{Znacznik|Port w Marsali|37.790685 |12.437793 |typ=transport}}'''Port w Marsali'''. W sezonie letnim połączenia na [[Wyspy Egadzkie]] obsługuje firma [https://www.libertylines.it/ Liberty Lines].

== Komunikacja ==
{{mapa|37.7999|12.4345|zoom=14|szerokość=400|wysokość=400|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar,metro,praca}}
Centrum miasta jest niewielkie i najlepiej zwiedzać je pieszo.

=== Samochodem ===
{{Znacznik|'''Parking przy Porta Nuova'''|37.8011021 |12.4308070 |typ=parking|url=|kolor=00FF00|treść=}}'''Parking przy Porta Nuova'''. bezpłatny. W strategicznym miejscu, blisko centrum i terenów archeologicznych.

=== Rowerem ===
W pobliżu wybrzeża Marsali znajduje się ścieżka rowerowa, która pozwala pojechać w stronę [[Mozia|Mozii]] (choć jest kilkukilometrowy odcinek, na którym jej nie ma). W pobliżu [[Mozia|Mozii]] znajduje się kolejna ścieżka rowerowa, również samodzielna, bardzo przyjemna do jazdy.

== Warto zobaczyć ==
=== Budynki sakralne ===
[[Plik:Chiesa Madre di Marsala - panoramio.jpg|thumb|Katedra w Marsali]]
* {{zobacz
| name=[https://chiesamadremarsala.eu/ Katedra w Marsali] | alt=Duomo di San Tommaso di Canterbury | url= | adres= | lat=37.799093| long=12.434317| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwotny kościół normański, pod wezwaniem angielskiego świętego Tomasza z Canterbury (znanego również jako Tomasz Becket), został oddany do użytku około 1176 roku. W 1607 roku podjęto decyzję o budowie nowej katedry na istniejących fundamentach, jednak prace nad *Chiesa Madre* (kościołem głównym) czy też *Duomo* przeciągały się przez stulecia. Fasada utrzymana jest w stylu barokowym; kopułę wzniesiono w 1827 roku, lecz w 1893 roku uległa ona zawaleniu, co nastąpiło po długotrwałych obawach o stabilność konstrukcji. Nabożeństwa wznowiono w 1930 roku pod tymczasowym zadaszeniem ochronnym, jednak dopiero po II wojnie światowej – w 1947 roku – podjęto na nowo prace planistyczne; ostatecznie kopułę wzniesiono w 1951 roku, a kościół oddano do użytku w jego docelowym kształcie.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół św. Józefa | alt=Chiesa di San Giuseppe | url= | adres=Piazza della Repubblica | lat=37.799684 | long=12.434415 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Barokowy kościół pochodzi z XVI wieku i został powiększony około 1700 roku.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-del-purgatorio.JPG|thumb|Chiesa del Purgatorio|left]]
* {{zobacz
| name=Chiesa del Purgatorio | alt= | url= | adres= | lat=37.79908 | long=12.43363 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół, konsekrowany w 1601 roku, ma klasyczny plan z kopułą na skrzyżowaniu dróg i pięknie odrestaurowaną barokową fasadą z dwiema bocznymi wieżami.
}}
[[File:Santa Maria Addolorata (Marsala) 03.jpg|thumb|Kościół Matki Bożej Bolesnej]]
* {{zobacz
| name=Kościół Matki Bożej Bolesnej | alt=Chiesa Maria SS. Addolorata | url= | adres= | lat=37.797969| long=12.433366| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Legenda głosi, że w 1691 roku rycerz, który schronił się pod łukiem Bramy Morskiej, przeżył uderzenie pioruna, gdy ujrzał posąg Madonny. Na tym miejscu zbudowano kościół Matki Bożej Gromu lub Błyskawicy. W roku, w którym zakon sióstr SS Addolorata otrzymał pozwolenie na przejęcie kościoła, w 1790 roku został on odnowiony z neoklasycystyczną fasadą i przyjął obecną nazwę.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół S. Antoniego | alt=Chiesa di S. Antonino | url= | adres= | lat=37.798503 | long=12.43548 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół został zbudowany w wyniku cudu. Zdarzyło się, że w 1565 roku kilkoro dzieci rzuciło kamieniami w ścianę, która się otworzyła i ukazał się obraz Maryi. Kościół otrzymał więc nazwę Chiesa S. Maria dei Miracoli i dopiero później otrzymał imię S. Antonino.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-di-san-matteo.JPG|thumb|left|Kościół św. Mateusza]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Mateusza | alt=Chiesa di S. Matteo | url= | adres= | lat=37.799247 | long=12.437878 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jednonawowy kościół z 1330 roku zbudowany jest prawdopodobnie na pozostałościach pogańskiej świątyni Neptuna i został odnowiony w 2000 roku.
}}
* {{zobacz
| name=Sanktuarium Marii Santissima della Cava | alt=Santuario di Maria Santissima della Cava | url= | adres= | lat=37.753437| long=12.504028| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Legenda głosi, że w 1514 roku Matka Boża ukazała się księdzu, ten zaczął kopać we wskazanym miejscu i w 1518 roku odnaleziono figurę Madonny (z ok. VIII w.). Na miejscu zbudowano kościół, którego wzniesienia uległy nieodwracalnemu zniszczeniu w wyniku nalotu w 1943 r., pozostał jedynie kościół skalny i część podziemnych pomieszczeń.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół św. Anny | alt=Chiesa di Sant'Anna | url= | adres= | lat=37.80191| long=12.436382| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół z XVII w. Skromna fasada budynku podzielona jest na dwa rzędy: w dolnej części prosty otwór z okrągłym łukiem: w drugim rzędzie, oddzielonym od pierwszego podwójną ramą, otwiera się okno. Elewację wieńczy mikstilinearna rama. Jednonawowa świątynia, ozdobiona XVIII-wiecznymi sztukateriami, posiada nad wejściem niewielki chór i sklepienie kolebkowe z lunetami odpowiadającymi oknom. W absydzie, niegdyś oddzielonej od holu dwiema zakrzywionymi balustradami z mieszanego marmuru (XVIII w.), obecnie przesuniętymi na bok, znajduje się malowany szklany ołtarz, w którym umieszczono skromną figurę św. Anny, zakupioną w 1903 r. przez miejscową damę i podarowaną kościołowi.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-di-s-francesco-d-assisi.JPG|thumb|Kościół św. Franciszka]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Franciszka | alt=Chiesa di S.Francesco | url= | adres= | lat=37.803119 | long=12.434267 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jednonawowy kościół klasztoru franciszkanów z 1334 roku został zbudowany w XVIII wieku. Odnowiony przez architekta z Trapani Giovanniego Biagio Amico. Szpital San Biagio znajduje się tuż obok.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-dell-itriella.JPG|thumb|left|Kościół Santa Maria dell'Itria]]
* {{zobacz
| name=Kościół Santa Maria dell'Itria | alt=Chiesa di Santa Maria dell'Itria | url= | adres=Piazza Sant'Agostino | lat=37.797677| long=12.442115| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół stoi nad jaskinią, w której czczony jest święty obraz Madonny dell'Itria z VIII wieku, namalowany na płótnie, przedstawiający Maryję z rękami skierowanymi do góry z Dzieciątkiem opartym na piersi, podtrzymywanym przez dwóch pustelników. Fasada kościoła ma wyraźnie barokowy charakter: portal wejściowy z dwiema skręconymi kolumnami na wysokich cokołach po obu stronach, podtrzymującymi połamany barokowy tympanon. Wnętrze utrzymane jest w stylu neoklasycystycznym, jest jednonawowe, z ołtarzem głównym i mniejszymi ołtarzami bocznymi po bokach nawy. Dach budynku ma kształt beczki z lunetami. W sąsiedztwie kościoła Itria i klasztoru ojców augustianów znajduje się obszar archeologiczny Niccolini, w którym znajdują się katakumby.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-s-giovanni-battista.JPG|thumb|Kościół św. Jana Chrzciciela]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Jana Chrzciciela | alt=Chiesa di S. Giovanni Battista | url= | adres= | lat=37.800714| long=12.428277| wskazówki=poza murami miasta
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=wt.-pt. 9:00-13:00 (Jaskinia Sybilli). Niewielki kościółek z XII i XIII wieku został odbudowany po zniszczeniu w 1576 roku. Został zbudowany nad jaskinią, być może już w 397 roku p.n.e. i chronił Kartagińczyków, którzy uciekli z Mozii. Jaskinia była później miejscem działalności Sybilli z Cumana lub Siculi, o której mówi się, że jest tu również pochowana. Jaskinia ze źródłem prawdopodobnie już w czasach wczesnochrześcijańskich służyła jako chrzcielnica, w niszy znajduje się także alabastrowy posąg Jana Chrzciciela.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół Santo Stefano | alt=Chiesa di Santo Stefano | url= | adres=via Frisella | lat=37.801443 | long=12.433903 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół jest częścią zespołu klasztornego zbudowanego w latach 1603-1607 na miejscu dawnej rezydencji szlacheckiej rodziny Ferro, prawdopodobnie siedziby starożytnych rzymskich pretorów – gdzie miał przebywać także Poncjusz Piłat – wykorzystywanej później przez Saracenów jako siedziba rządu. W XVI wieku teren nabył handlarz zbożem Stefano Frisella, który zasmucony faktem braku męskiego potomka założył klasztor dla swojej córki Franceski, wykluczonej ze względu na mieszczańskie pochodzenie z bardziej prestiżowego klasztoru San Pietro, który wraz z klasztorem San Girolamo przyjmował wyłącznie szlacheckie dziewczęta. Frisella powierzyła klasztor augustianom bosym, Francesca została mianowana przeoryszą. W jednonawowym kościele znajdują się ozdobne sztukaterie autorstwa rzeźbiarza z Marsali Vincenzo Giglio, inspirowane stylem Giacomo Serpotty. Dziś w klasztorze mieści się szkoła „Vincenzo Pipitone” i liceum klasyczne „Giovanni XXIII”. Z pierwotnej budowli zachowała się wieża na rogu via Lombardi i via Frisella oraz kwadratowy krużganek z portykiem. Cele sióstr zamieniono na sale lekcyjne.
}}
* {{zobacz
| name=Dawny kościół San Giovannello | alt=Ex Chiesa San Giovannello | url= | adres=Via Andrea D'Anna, 26 | lat=37.800849 | long=12.434227 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Odnowiona przestrzeń na świeżym powietrzu, ale zazwyczaj zamknięta.
}}
=== Pałace ===
[[Plik:Palazzo VII Aprile - panoramio.jpg|thumb|Palazzo VII Aprile]]
* {{zobacz
| name=Palazzo della Loggia | alt= | url= | adres=Piazza della Republica | lat=37.799248| long=12.434948| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Przebudowano ją na salę kolumnową i dobudowano drugą kolumnadę na piętrze, w 1756 roku budynek przyjął obecny wygląd, z którego zabytkowa jest jedynie fasada.
}}
[[Plik:Marsala-palazzo-figi.JPG|thumb|left|Palazzo Fici]]
* {{zobacz
| name=Palazzo Fici | alt= | url= | adres= | lat=37.800828 | long=12.432537 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Został zbudowany przez Giovanniego Fici w XVII wieku i dzięki wspaniale odnowionemu dziedzińcowi służy obecnie jako miejski sklep z winami w Marsali, promujący lokalną produkcję wina.
}}
* {{zobacz
| name=Palazzo Burgio-Spanò| alt= | url= | adres= | lat=37.80096 | long=12.432419 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Zbudowany na początku XX wieku, mieści kolekcję dzieł sztuki z dziełami XIX-wiecznych malarzy włoskich.
}}
=== Architektura militarna ===
[[Plik:Marsala-porta-garibaldi.JPG|thumb|Porta Garibaldi]]
* {{zobacz
| name=Porta Garibaldi| alt= | url= | adres=Piazza Mercato | lat=37.797736| long=12.433352| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Bramę pierwotnie nazywano „Porta di Mare”, ponieważ ta ostatnia była zbudowana w kierunku morza i została zbudowana w 1685 roku na polecenie króla Hiszpanii i Królestwa Sycylii Karola II w celu wzmocnienia systemu obronnego i nadania prestiżu miastu, zastępując starą XV-wieczną bramę, która obecnie rozpadała się i była niewielka. 11 maja 1860 roku Giuseppe Garibaldi wylądował wraz z Tysiącem w sycylijskim mieście, dając początek zjednoczeniu Włoch. Wchodząc przez drzwi, ogłosi, że „wolne” miasto nie jest już częścią Królestwa Obojga Sycylii i jest przyłączone do Królestwa Włoch. Po jego odejściu miasto postanowiło nazwać słynny łuk imieniem bohatera dwóch światów.
}}
* {{zobacz
| name=Zamek w Marsali| alt= | url= | adres= | lat=37.800637| long=12.43934| wskazówki=We wschodnim narożniku miasta
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Być może powstał dopiero jako ufortyfikowane ogrodzenie w epoce normańskiej, w epoce Szwabii został wzmocniony, o czym świadczy pseudotrapezowy układ i niektóre elementy stylistyczne, jak chociażby charakterystyczne dla architektury Fryderyka żebra pomieszczenia okrągłej wieży. Do lat 2009/2010 w średniowiecznym zamku mieściło się nieczynne już więzienie w Marsali, gdzie w 1979 roku osadzony został piosenkarz Roberto Vecchioni, oskarżony przez sędziego śledczego w Marsali o handel narkotykami; oskarżenie odnosiło się do wydarzenia, które miało miejsce pewnego wieczoru w Festa dell'Unità w Marsali w 1977 r., kiedy piosenkarz i autor tekstów zaproponował jointa czternastoletniemu chłopcu; po przyznaniu się chłopca Vecchioni został aresztowany i po kilku dniach zwolniony. Chłopiec później zeznał, ale proces był kontynuowany i zakończył się jego uniewinnieniem; Z tej osobistej historii czerpał inspirację do napisania piosenek „Lettera da Marsala” i „Signor Giudice”.
}}
* {{zobacz
| name=Porta Nuova| alt= | url= | adres=Via XI Maggio. | lat=37.80132 | long=12.431802 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=
}}
* {{zobacz
| name=Quartiere Spagnolo| alt= | url= | adres= | lat=37.79802 | long=12.43381 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kompleks został zbudowany w XVI-XVII wieku jako kwatera wojsk Burbonów i jest dziś siedzibą władz miejskich Marsali.
}}
=== Muzea ===
[[Plik:Marsala ship 4.jpg|thumb|Muzeum archeologiczne Baglio Anselmi]]
* {{zobacz
| name=[https://www.turismocomunemarsala.com/museo-archeologico-lilibeo.html Muzeum archeologiczne Baglio Anselmi]| alt= | url= | adres=Lungomare Boeo | lat=37.8014| long=12.4267| wskazówki=
| tollfree=+39 0923 952535. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=pełna cena 4 €, ulgowa 2 €, bezpłatny park archeologiczny (kwiecień 2023). pon.-niedz. 9:00-19:30 (muzeum), 9:00-18:30 (teren archeologiczny). Unikalne pozostałości liburny, zwinnego okrętu wojennego Kartagińczyków o długości 35 m; marmurowy posąg Wenus Callipygia i znaleziska archeologiczne z regionu.
}}
[[Plik:Chiesa è Complesso di San Pietro - panoramio.jpg|thumb|left|Muzeum obywatelskie]]
* {{zobacz
| name=Muzeum obywatelskie| alt= | url= | adres=Via Ludovico Anselmi Correale | lat=37.800392| long=12.434965| wskazówki=
| tollfree=+39 0923 718741 | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Bezpłatny. wtorek-niedziela 9:00 - 13:00 i 16:00 - 20:00. Kompleks budynków był rozbudowywany do 1418 roku i dziś służy jako centrum kulturalne i mieści Muzeum Obywatelskie, w którym znajduje się kolekcja znalezisk archeologicznych z regionu, lalek sycylijskich, a przede wszystkim wystawa poświęcona Risorgimento, Marszowi Tysiąca pod rządami Garibaldiego, który doprowadził do odzyskania Sycylii i integracji ze współczesnymi Włochami.
}}
* {{zobacz
| name=Muzeum Gobelinów Flamandzkich| alt= | url= | adres=Via Giuseppe Garraffa | lat=37.799665| long=12.432451| wskazówki=
| tollfree=+39 0923 711327. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=4 €. wtorek-niedziela 09:00-13:00, 16:00-18:00. Na tyłach katedry znajduje się osiem cennych arrasów flamandzkich z XVI wieku, które niegdyś zdobiły Kościół Matki. Były prezentem od Filipa II Hiszpanii dla arcybiskupa Messyny.
}}
* {{zobacz
| name=[https://www.entemostrapitturacittamarsala.it/archivio-storico/default.html Miejska Galeria Sztuki w Marsali]| alt= | url= | adres=Piazza del Carmine 18 | lat=37.799809 | long=12.431754 | wskazówki=
| tollfree=+39 0923 713822. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=wtorek-niedziela 10:00-13:00 i 17:00-21:00. Zbudowany w XVIII wieku, znajduje się tu miejska kolekcja sztuki.
}}
* {{zobacz
| name=[https://www.turismocomunemarsala.com/convento-del-carmine.html Ente Mostra di Pittura Contemporanea]| alt= | url= | adres=Piazza Carmine 1 | lat=37.799169| long=12.431637| wskazówki=
| tollfree=+390923713822. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kolekcja sztuki współczesnej.
}}
=== Inne ===
[[Plik:Monumento Mille Marsala.jpg|thumb|Pomnik Tysiąca]]
* {{zobacz
| name=Pomnik Tysiąca| alt= | url= | adres=Viale colonnello Stefano Maltese | lat=37.795644| long=12.4313| wskazówki=zaledwie krótki spacer od portu, w którym wylądował Garibaldi
| tollfree=+390923713822. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jest to pomnik poświęcony lądowaniu Garibaldiego w Marsali.
}}
* {{zobacz
| name=Hypogeum Crispia Salvia| alt= | url= | adres=Via Massimo D'Azeglio 41 | lat=37.804387 | long=12.437165 | wskazówki=
| tollfree=+390923952535. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Podziemny grobowiec z freskami można zwiedzać w sobotnie poranki po wcześniejszej rezerwacji telefonicznej. Znaleziska grobowe można zobaczyć w Muzeum Archeologicznym.
}}
[[File:Villa Cavallotti.jpg|thumb|left|Villa Cavallotti]]
* {{zobacz
| name=Park Archeologiczny w Marsali| alt= | url= | adres=Lungomare Boeo 30 | lat=37.80310 | long=12.42920 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=parco.archeo.lilibeo@regione.sicilia.it. Na terenie wykopalisk znajduje się rzymska *insula* oraz fragment *Decumanus Maximus* – głównej rzymskiej ulicy biegnącej ze wschodu na zachód. Do grobowców można dotrzeć pieszo z Muzeum Archeologicznego.
}}
* {{Znacznik|Villa Cavalotti|37.80318|12.43334|typ=natura}}'''Villa Cavalotti''', Viale Cesare Battisti. Jest to park publiczny założony w miejscu Bastione S. Francesco w 1902 roku, z mnóstwem roślin tropikalnych.
[[Plik:Area Archeologica San Girolamo 01.jpg|thumb|Naziemny system fotowoltaiczny]]
* {{zobacz
| name=Naziemny system fotowoltaiczny| alt= | url= | adres=C/da Cuore di Gesù 911 | lat=37.737485 | long=12.499390 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Praca Arnaldo Pomodoro (1989-1994). Praca powstała w holu recepcyjnym „Minoa” przy współpracy architekta Ermanno Casasco (ogród) i Teresy Pomodoro (wnętrza).
}}
* {{zobacz
| name=Obszar archeologiczny San Girolamo| alt= | url= | adres=Via Giuseppe Garraffa | lat=37.799107 | long=12.433181 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Są to pozostałości z epoki rzymskiej widoczne na zewnątrz wzdłuż ulicy.
}}
=== Poza centrum miasta ===
* {{Znacznik|Rezerwat przyrody Isole dello Stagnone di Marsala|37.866667|12.45|typ=natura}}'''Rezerwat przyrody Isole dello Stagnone di Marsala''' – rezerwat obejmuje wyspy na północ od Marsali, w tym punickie stanowisko archeologiczne [[Mozia]] i przyległe solniska.
* {{zobacz
| name=Parco delle Cave Marsala| alt= | url= | adres=Via Margi, 6/d, Ciavolo | lat=37.760945 | long=12.516585 | wskazówki=
| tollfree=+39 333 449 6861 | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jest to dawna kopalnia, którą można zwiedzać. Jest to teren prywatny i wymaga rezerwacji.
}}
* {{zobacz
| name=[https://salinagennamarsala.it/ Saliny Genna]| alt= | url= | adres=Contrada Dammusello, 628 | lat=37.8213| long=12.4653| wskazówki=
| tollfree=+39 360 656 053. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Można zwiedzać solniska z barem i restauracją. Miejsce zachwyca szczególnie o zachodzie słońca.
}}
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:San Pantaleo (island) 02.jpg|Mozia
File:Saline Genna 04.jpg|Saliny Genna
&lt;/gallery&gt;

== Aktywny wypoczynek ==
Można tu pływać w strefach Lidi (klubach plażowych z rzędami płatnych leżaków) lub na odcinkach bezpłatnych plaż publicznych.

Okolica sprzyja uprawianiu kitesurfingu, ponieważ często wieje tu wiatr.

* '''Volo ASD Vela Club''' (szkoła windsurfingu), Contrada San Teodoro, ☎ +39 3385049616. Lokalna szkoła windsurfingu oferująca pojedyncze lekcje lub ich pakiety. Działa na południe od Marausy (w kierunku lotniska) oraz w rejonie wyspy [[Mozia]].

=== Kina i teatry ===
[[Plik:Teatro Impero marsala.jpg|thumb|Teatro Impero]]
* {{Znacznik|Cine Teatro Impero|37.801667 |12.430682 |typ=atrakcja}}'''[https://www.teatro.it/teatri/impero-marsala-cartellone Cine Teatro Impero]''', Viale Vittorio Veneto, ☎ +390923993394. Zawiera tętniący życiem sezon teatralny. 
* {{Znacznik|Kino Golden|37.794867 |12.439177 |typ=atrakcja}}'''Kino Golden''', Via S. Giovanni Bosco, 24. 
* {{Znacznik|Teatro Comunale Sollima|37.802963 |12.433662 |typ=atrakcja}}'''Teatro Comunale Sollima''', Via Teatro, ☎ +39 0923 953355.

==Praca==

==Nauka==

== Zakupy ==
[[Plik:Mercato del pesce (Marsala) 02.jpg|thumb|Mercato del pesce]]
* {{Znacznik|'''Mercato del Pesce'''|37.797702 |12.433758 |typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''Mercato del Pesce''', Piazza del Mercato. Mały targ kryty oferujący wszelkiego rodzaju ryby.
* {{Znacznik|'''Księgarnie Giunti al Punto'''|37.800556 |12.432960 |typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''[https://giuntialpunto.it/?utm_source=google&amp;utm_medium=GMBSitelink&amp;utm_campaign=GMBSitelink_Marsala_70210 Księgarnie Giunti al Punto]''', Via XI Maggio, 44/46, ☎ +39 0923 952287.

== Gastronomia ==
Słodkie wino wzmacniane z Marsali jest słynne i doskonale smakuje jako dodatek do deserów.

Wiele dań rybnych i potraw z owoców morza przygotowuje się z wykorzystaniem lokalnych ryb.

=== Umiarkowanie ===
* {{Znacznik|'''Bar Le Delizie'''|37.8001426 |12.4337303 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Bar Le Delizie''', Via XI Maggio, 70, ☎ +39 320 392 0934. Elegancki bar oferujący doskonałe śniadania. 
* {{Znacznik|'''il Calice Marsala'''|37.8001820 |12.4336307 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''il Calice Marsala''', Via XI Maggio, 68, ☎ +39 379 145 0083. Winiarnia z wyborem win i potraw towarzyszących. 
* {{Znacznik|'''Bar Gelateria Romeo Illy'''|37.8014362 |12.4319007 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Bar Gelateria Romeo Illy''', Piazza della Vittoria, ☎ +39 0923 185 5238.

=== Umiarkowanie ===
* {{Znacznik|'''Cellarius Porta Nuova'''|37.8011829 |12.4312767 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''[https://cellarius.it/ Cellarius Porta Nuova]''', Piazza della Vittoria, ☎ +39 376 167 8614. Pizze, pierwsze dania i dania główne. Miejsca do siedzenia na zewnątrz.

=== Ekskluzywnie ===
* {{Znacznik|'''La Bottega del Carmine'''|37.8001638 |12.4320894 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''La Bottega del Carmine''', Via Caturca, 20, ☎ +39 389 198 1303.

== Życie nocne ==
[[File:Torre Polizzi.png|thumb|Torre Polizzi]]
* {{Znacznik|'''Ostro'''|37.814824|12.459619|typ=bar|url=|kolor=000000|treść=}}'''[https://www.ostromarsala.it/ Ostro]''' (''Torre Polizzi''), Contrada Dammusello, 616, ☎ +39 351 3148602. 20–30 €. Bar mieszczący się w Torre Polizzi, starożytnej budowli obronnej z XVII wieku.
* {{Znacznik|'''Osteria Siciliando'''|37.8004944 |12.4311999 |typ=bar|url=|kolor=000000|treść=}}'''[https://www.facebook.com/osteriasiciliando Osteria Siciliando]''', Via Giuseppe Garraffa, 3, ☎ +39 0923 020049.

== Festiwale, imprezy ==
* '''Manifestazioni garibaldine''' – maj. Przez tydzień odbywają się uroczystości garibaldowskie upamiętniające lądowanie w Marsali Giuseppe Garibaldiego i jego Tysiąca, które miało miejsce 11 maja 1860. Kulminacja obchodów przypada na ten właśnie dzień.
:Oprócz uroczystości garibaldowskich odbywa się również ceremonia upamiętniająca '''rocznicę bombardowania Marsali''' z 11 maja 1943. Obejmuje ona oddanie honorów wojskowych poległym żołnierzom i cywilom z Marsali, złożenie wieńca laurowego pod pomnikiem poległych w Villa del Rosario oraz odegranie wojskowej „Ciszy”. Organizowane są również konferencje poświęcone II wojnie światowej.
* '''Festa di San Giovanni Battista''' – 24 czerwca. Procesja oraz wydarzenia muzyczne.
* '''Calici di stelle''' – latem. Impreza enologiczna poświęcona winu.
* '''CiancioFest''', Contrada Ciancio – sierpień. Lokalny festyn, w ramach którego odbywają się różnego rodzaju imprezy: festiwal piosenki, konkurs ciast oraz wydarzenia poświęcone różnym produktom spożywczym. W poszczególne wieczory organizowane są również koncerty, występy muzyczne, przedstawienia teatralne i kabaretowe. W ramach CiancioFest odbywają się także uroczystości ku czci Marii Najświętszej Matki Kościoła, obejmujące scinnuta (uroczyste wyniesienie figury z kościoła), nowennę i triduum, procesję oraz pokaz fajerwerków.
* '''Marsala Expo''' – październik. Targi handlowe odbywające się na terenie przeznaczonym na targowisko miejskie.
* '''Boże Narodzenie''' – w okresie świątecznym gmina organizuje jarmark bożonarodzeniowy przy Via Roma, miniaturową szopkę w wykopaliskach San Girolamo (obok Piazza Purgatorio), a w Convento del Carmine – we współpracy z miejscową organizacją turystyczną pro loco – powstaje „Il Villaggio di Babbo Natale” (Wioska Świętego Mikołaja). W dzielnicy Contrada Granatello organizowana jest natomiast żywa szopka.

== Nocleg ==
* {{Znacznik|'''Anna &amp; Salvo's House'''|37.80066835224858 |12.436184873555614 |typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://annaesalvohouse.it/ Anna &amp; Salvo's House]''', Via S. Michele, 13, ☎ +39 3477825579. Apartamenty. 
* {{Znacznik|'''B&amp;B Marsala'''|37.800617 |12.434163 |typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://www.bbmarsala.it/ B&amp;B Marsala]''', Via Andrea D'Anna, 12. Zadbane pokoje, bardzo centralna lokalizacja. 
* {{Znacznik|'''Relais Lo Stagnone'''|37.8478175 |12.4658269 |typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://www.relaislostagnone.it/ Relais Lo Stagnone]''', Contrada Spagnola, 89.
* {{Znacznik|'''Il filo di perle'''|37.7393914 |12.4887655 |typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://ilfilodiperle.com/ Il filo di perle]''', Contrada Fossarunza, 171 (''10 km od Marsali''). Willa z basenem. Doskonałe recenzje. 
* {{Znacznik|'''Villa White'''|37.7970806 |12.5065274 |typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://villa-white.bedsandhotels.com/ Villa White]''', Contrada Cardilla, 401.

==Kontakt==

==Bezpieczeństwo==

== Informacje turystyczne ==
Placówka {{Znacznik|'''Poste Italiane'''|37.799037 |12.43468 |typ=alarm|url=|kolor=8B008B|treść=}}'''Poste Italiane''' (główny urząd pocztowy), wyposażona w bankomat, znajduje się przy ulicy Via Garibaldi, która w pobliżu ''Piazza della Repubblica'' łączy się z ulicą ''Via XI Maggio''.

== Gdzie dalej ==

{{Jest w|Prowincja Trapani}}

[[Kategoria:Sycylia]]

{{Zarys}}

{{Atrybucja}}</text>
      <sha1>boeludxbj7z9zimymrt7rgyjuc0tfox</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>159060</id>
      <parentid>159059</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T10:21:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Gdzie dalej */</comment>
      <origin>159060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34752" sha1="cxhep5wwvt9cqjaqolrgqcbejy0ui85" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Marsala
 |nazwa oryginalna = 
 |widok            = Stagnone di Marsala.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Marsala-Stemma.svg
 |mapa             = Positioncitymarsala.png
 |państwo          = [[Plik:Flag of Italy.svg|20px]] [[Włochy]]
 |region           = [[Plik:Flag of Sicily.svg|20px]] [[Sycylia]]
 |powierzchnia     = 243,26
 |wysokość         = 3
 |ludność          = 79 400
 |prefiks          = 0923
 |kod pocztowy     = 91025
 |www              = https://www.comune.marsala.tp.it/it
}}
'''Marsala''' to historyczne miasto portowe w zachodniej części [[Sycylia|Sycylii]] ([[Włochy]]), znane na całym świecie ze swojego wzmacnianego wina Marsala – trunku klasy DOC, którego produkcję rozpoczęto pod koniec XVIII wieku w okolicznym regionie winiarskim. Miasto wzniesiono na starożytnych ruinach Lilybaeum, dawnej twierdzy kartagińskiej; stanowi ono połączenie bogatego dziedzictwa kulturowego i walorów przyrodniczych, obejmując m.in. wyspę [[Mozia]], położoną na terenie [[Rezerwat przyrody Laguny i Wysp Stagnone|Rezerwatu przyrody Laguny i Wysp Stagnone]].

== Charakterystyka ==
[[Plik:Marsala, Sicily. Saline.jpg|thumb|right|300px|Rezerwat przyrody Laguny i Wyspy Stagnone w Marsali]]
Marsala położona jest na jednym z trzech „wierzchołków” [[Sycylia|Sycylii]], tym po zachodniej stronie. Nazywa się go również „Capo Boeo” lub „Capo Lilibeo”.

W 2010 roku liczyło około 80 000 mieszkańców. Zostało założone przez Kartagińczyków i nazwane ''Lilybeo'' („Miasto, które patrzy na Libię”). Zdobyte przez Rzymian podczas pierwszej wojny punickiej, zostało (w rzeczywistości) przemianowane na ''Lilybaeum''. W czasach panowania arabskiego nosiło nazwę Marsala (prawdopodobnie od nazwy ''Marsa Allah'', „przystań Boga”).

Marsala jest domem słynnego wina Marsala, używanego jako deser i w wielu przepisach.

W 1860 roku wylądował tu Giuseppe Garibaldi, dowodząc „Wyprawą Tysiąca”, i rozpoczął podbój Królestwa Obojga Sycylii. Uważa się to za początek zjednoczenia Włoch.

=== Historia ===
Po zniszczeniu bazy kartagińskiej na wyspie [[Mozia]] przez wojska Dionizjusza I z [[Syrakuzy|Syrakuz]], wysiedleńcy założyli na pobliskim kontynencie nową osadę zwaną ''Lilybaion''.

Po pierwszej wojnie punickiej z Rzymianami, którzy podbili [[Sycylia|Sycylię]] od zachodu i drogą morską, ''Lilybaion'' pozostał ostatnim bastionem Kartagińczyków aż do miasta w 241 roku p.n.e. upadło i zostało przemianowane przez Rzymian na ''Lilibeum''. Pod panowaniem Rzymu miasto przeżywało długi okres świetności, aż do najazdów Wandali w V wieku.

Wraz z lądowaniem Arabów Berberów około 827 roku rozpoczął się nowy okres świetności pierwszego islamskiego miasta na [[Sycylia|Sycylii]], obecnie pod nową nazwą Marsala.

Od XI wieku rządy nad miastem przechodziły kolejno w ręce Normanów i Szwabów, a następnie przedstawicieli dynastii Andegawenów i Aragończyków. Także Marsala znalazła się pod panowaniem wielu różnych władców. W celu obrony przed najazdami Saracenów, na decyzję cesarza Karola V port w Punta Alga został zasypany, aby uniemożliwić piratom wpływanie do niego. Niestety, doprowadziło to również do upadku znaczenia Marsali jako portu i ośrodka handlowego.

Wraz z przybyciem Anglika Johna Woodhouse'a, który w 1773 roku założył w Marsali winiarnię i rozpoczął produkcję wysokoprocentowego wina przeznaczonego na eksport, miasto przeżyło kolejny okres świetności.

Marsala ponownie znalazła się w centrum zainteresowania Europy, gdy Giuseppe Garibaldi wylądował tutaj wraz z „Tysiącem” i rozpoczął wraz z „czerwonymi koszulami” podbój Sycylii przeciwko panowaniu Burbonów podczas Risorgimenta, przyczyniając się w ten sposób do włączenia wyspy do zjednoczonych Włoch.

== Orientacja ==
Historyczne centrum miasta otoczone jest murami miejskimi; Piazza della Repubblica znajduje się w samym sercu wyłączonej z ruchu kołowego głównej ulicy '''Via XI Maggio''', a na południe od placu usytuowane są Palazzo Senatorio oraz katedra.

=== Frakcje ===
* {{Znacznik|'''Strasatti'''|37.7267|12.5148|typ=obszar|url=|kolor=98FB98|treść=}}'''Strasatti'''
* {{Znacznik|'''Terrenove'''|37.6822|12.5725|typ=obszar|url=|kolor=98FB98|treść=}}'''Terrenove'''

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
{{Znacznik|Port lotniczy Trapani - Birgi|37.911944|12.493333|typ=transport}}'''Lotnisko Trapani - Birgi''' ({{IATA|TPS}}) oddalone jest o 20 km. Loty z [[Mediolan]]u i [[Rzym]]u odbywają się codziennie. Tania linia lotnicza Ryanair obsługuje loty z/do [[Malta|Malty]] i wielu ważnych miast europejskich. Na lotnisku istnieje możliwość wypożyczenia samochodu.

=== Koleją ===
[[Plik:Trenitalia 6683237.jpg|thumb|Stacja Marsala]]
* {{Znacznik|Stacja Marsala|37.793161 |12.44317 |typ=transport}}'''Stacja Marsala'''. Główna stacja kolejowa miasta. Codziennie kursuje tu kilka pociągów lokalnych z [[Palermo]]. Podróż trwa około 3 godzin i 10 minut. 
* {{Znacznik|Stacja Spagnuola|37.836294 |12.477175 |typ=transport}}'''Stacja Spagnuola'''. Stacja ta umożliwia dojazd do [[Mozia|Mozii]] i rezerwatu Stagnone. 
* {{Znacznik|Stacja Mozia-Birgi|37.884945 |12.499129 |typ=transport}}'''Stacja Mozia-Birgi'''. Stacja ta umożliwia dojazd do [[Mozia|Mozii]] i rezerwatu Stagnone. 
* {{Znacznik|Stacja Petrosino-Strasatti|37.725397 |12.509337 |typ=transport}}'''Stacja Petrosino-Strasatti'''. 
* {{Znacznik|Stacja Terrenove|37.748618 |12.48067 |typ=transport}}'''Stacja Terrenove'''.

=== Samochodem ===
Samochodem do Marsali można dojechać z [[Palermo]] autostradą [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]]/[[Plik:Autostrada A29dir Italia.png|25px]] [[Palermo]] – [[Trapani]], a następnie w [[Trapani]] kierując się na południe dojeżdża się do [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]] Sud Occidentale Sicula. Alternatywą jest trasa [[Plik:Strada Provinciale 21 Italia.svg|30px]], która biegnie blisko wybrzeża (wzdłuż solnisk ze słynnymi wiatrakami).

Tuż za nią znajduje się droga z [[Palermo]] do Marsali, biegnąca autostradą [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]] do [[Alcamo]] na południe i kończąca się tuż przed [[Mazara del Vallo]]. Stamtąd jedziesz dalej drogą [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]] w kierunku zachodnim, następnie pozostaje szerszy odcinek drogi wiejskiej do pokonania w obu wariantach. Droga [[Plik:Strada_Statale_118_Italia.svg|30px]] (zlokalizowana w pobliżu autostrady [[Plik:Autostrada_A29_Italia.svg|25px]]) z [[Salemi]] wybiera tę, która prowadzi w głębi lądu i choć jest widokowa i sugestywna, oznacza stratę czasu i stresu.

Z [[Mesyna|Messyny]] (port promowy) lub [[Katania|Katanii]] najłatwiej jest dojechać przez [[Palermo]]; z [[Syrakuzy|Syrakuz]] i miast południowych ([[Gela]], [[Agrygent|Agrigento]]) najlepiej skorzystać z południowej drogi nadmorskiej [[Plik:Strada_Statale_115_Italia.svg|30px]], która biegnie wzdłuż całego południowego wybrzeża [[Sycylia|Sycylii]] od [[Syrakuzy|Syrakuz]] do Marsali.

=== Autobusem ===
Połączenia autobusowe są obsługiwane przez wiele firm, takich jak [https://www.segesta.it/ Segesta] czy AST (Azienda Siciliana Trasporti), oferujących regularne kursy między [[Palermo]], [[Trapani]] a Marsalą. Z Palermo autobusy firmy [https://www.autoservizisalemi.it/ Autoservizi Salemi] kursują co dwie lub trzy godziny, przy czym ostatni odjazd ma miejsce o godzinie 17:30. {{Znacznik|Dworzec autobusowy|37.7966626|12.4351997|typ=transport}}'''Dworzec autobusowy''' znajduje się w centrum miasta.

=== Statkiem ===
{{Znacznik|Port w Marsali|37.790685 |12.437793 |typ=transport}}'''Port w Marsali'''. W sezonie letnim połączenia na [[Wyspy Egadzkie]] obsługuje firma [https://www.libertylines.it/ Liberty Lines].

== Komunikacja ==
{{mapa|37.7999|12.4345|zoom=14|szerokość=400|wysokość=400|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar,metro,praca}}
Centrum miasta jest niewielkie i najlepiej zwiedzać je pieszo.

=== Samochodem ===
{{Znacznik|'''Parking przy Porta Nuova'''|37.8011021 |12.4308070 |typ=parking|url=|kolor=00FF00|treść=}}'''Parking przy Porta Nuova'''. bezpłatny. W strategicznym miejscu, blisko centrum i terenów archeologicznych.

=== Rowerem ===
W pobliżu wybrzeża Marsali znajduje się ścieżka rowerowa, która pozwala pojechać w stronę [[Mozia|Mozii]] (choć jest kilkukilometrowy odcinek, na którym jej nie ma). W pobliżu [[Mozia|Mozii]] znajduje się kolejna ścieżka rowerowa, również samodzielna, bardzo przyjemna do jazdy.

== Warto zobaczyć ==
=== Budynki sakralne ===
[[Plik:Chiesa Madre di Marsala - panoramio.jpg|thumb|Katedra w Marsali]]
* {{zobacz
| name=[https://chiesamadremarsala.eu/ Katedra w Marsali] | alt=Duomo di San Tommaso di Canterbury | url= | adres= | lat=37.799093| long=12.434317| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Pierwotny kościół normański, pod wezwaniem angielskiego świętego Tomasza z Canterbury (znanego również jako Tomasz Becket), został oddany do użytku około 1176 roku. W 1607 roku podjęto decyzję o budowie nowej katedry na istniejących fundamentach, jednak prace nad *Chiesa Madre* (kościołem głównym) czy też *Duomo* przeciągały się przez stulecia. Fasada utrzymana jest w stylu barokowym; kopułę wzniesiono w 1827 roku, lecz w 1893 roku uległa ona zawaleniu, co nastąpiło po długotrwałych obawach o stabilność konstrukcji. Nabożeństwa wznowiono w 1930 roku pod tymczasowym zadaszeniem ochronnym, jednak dopiero po II wojnie światowej – w 1947 roku – podjęto na nowo prace planistyczne; ostatecznie kopułę wzniesiono w 1951 roku, a kościół oddano do użytku w jego docelowym kształcie.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół św. Józefa | alt=Chiesa di San Giuseppe | url= | adres=Piazza della Repubblica | lat=37.799684 | long=12.434415 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Barokowy kościół pochodzi z XVI wieku i został powiększony około 1700 roku.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-del-purgatorio.JPG|thumb|Chiesa del Purgatorio|left]]
* {{zobacz
| name=Chiesa del Purgatorio | alt= | url= | adres= | lat=37.79908 | long=12.43363 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół, konsekrowany w 1601 roku, ma klasyczny plan z kopułą na skrzyżowaniu dróg i pięknie odrestaurowaną barokową fasadą z dwiema bocznymi wieżami.
}}
[[File:Santa Maria Addolorata (Marsala) 03.jpg|thumb|Kościół Matki Bożej Bolesnej]]
* {{zobacz
| name=Kościół Matki Bożej Bolesnej | alt=Chiesa Maria SS. Addolorata | url= | adres= | lat=37.797969| long=12.433366| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Legenda głosi, że w 1691 roku rycerz, który schronił się pod łukiem Bramy Morskiej, przeżył uderzenie pioruna, gdy ujrzał posąg Madonny. Na tym miejscu zbudowano kościół Matki Bożej Gromu lub Błyskawicy. W roku, w którym zakon sióstr SS Addolorata otrzymał pozwolenie na przejęcie kościoła, w 1790 roku został on odnowiony z neoklasycystyczną fasadą i przyjął obecną nazwę.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół S. Antoniego | alt=Chiesa di S. Antonino | url= | adres= | lat=37.798503 | long=12.43548 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół został zbudowany w wyniku cudu. Zdarzyło się, że w 1565 roku kilkoro dzieci rzuciło kamieniami w ścianę, która się otworzyła i ukazał się obraz Maryi. Kościół otrzymał więc nazwę Chiesa S. Maria dei Miracoli i dopiero później otrzymał imię S. Antonino.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-di-san-matteo.JPG|thumb|left|Kościół św. Mateusza]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Mateusza | alt=Chiesa di S. Matteo | url= | adres= | lat=37.799247 | long=12.437878 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jednonawowy kościół z 1330 roku zbudowany jest prawdopodobnie na pozostałościach pogańskiej świątyni Neptuna i został odnowiony w 2000 roku.
}}
* {{zobacz
| name=Sanktuarium Marii Santissima della Cava | alt=Santuario di Maria Santissima della Cava | url= | adres= | lat=37.753437| long=12.504028| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Legenda głosi, że w 1514 roku Matka Boża ukazała się księdzu, ten zaczął kopać we wskazanym miejscu i w 1518 roku odnaleziono figurę Madonny (z ok. VIII w.). Na miejscu zbudowano kościół, którego wzniesienia uległy nieodwracalnemu zniszczeniu w wyniku nalotu w 1943 r., pozostał jedynie kościół skalny i część podziemnych pomieszczeń.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół św. Anny | alt=Chiesa di Sant'Anna | url= | adres= | lat=37.80191| long=12.436382| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół z XVII w. Skromna fasada budynku podzielona jest na dwa rzędy: w dolnej części prosty otwór z okrągłym łukiem: w drugim rzędzie, oddzielonym od pierwszego podwójną ramą, otwiera się okno. Elewację wieńczy mikstilinearna rama. Jednonawowa świątynia, ozdobiona XVIII-wiecznymi sztukateriami, posiada nad wejściem niewielki chór i sklepienie kolebkowe z lunetami odpowiadającymi oknom. W absydzie, niegdyś oddzielonej od holu dwiema zakrzywionymi balustradami z mieszanego marmuru (XVIII w.), obecnie przesuniętymi na bok, znajduje się malowany szklany ołtarz, w którym umieszczono skromną figurę św. Anny, zakupioną w 1903 r. przez miejscową damę i podarowaną kościołowi.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-di-s-francesco-d-assisi.JPG|thumb|Kościół św. Franciszka]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Franciszka | alt=Chiesa di S.Francesco | url= | adres= | lat=37.803119 | long=12.434267 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jednonawowy kościół klasztoru franciszkanów z 1334 roku został zbudowany w XVIII wieku. Odnowiony przez architekta z Trapani Giovanniego Biagio Amico. Szpital San Biagio znajduje się tuż obok.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-dell-itriella.JPG|thumb|left|Kościół Santa Maria dell'Itria]]
* {{zobacz
| name=Kościół Santa Maria dell'Itria | alt=Chiesa di Santa Maria dell'Itria | url= | adres=Piazza Sant'Agostino | lat=37.797677| long=12.442115| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół stoi nad jaskinią, w której czczony jest święty obraz Madonny dell'Itria z VIII wieku, namalowany na płótnie, przedstawiający Maryję z rękami skierowanymi do góry z Dzieciątkiem opartym na piersi, podtrzymywanym przez dwóch pustelników. Fasada kościoła ma wyraźnie barokowy charakter: portal wejściowy z dwiema skręconymi kolumnami na wysokich cokołach po obu stronach, podtrzymującymi połamany barokowy tympanon. Wnętrze utrzymane jest w stylu neoklasycystycznym, jest jednonawowe, z ołtarzem głównym i mniejszymi ołtarzami bocznymi po bokach nawy. Dach budynku ma kształt beczki z lunetami. W sąsiedztwie kościoła Itria i klasztoru ojców augustianów znajduje się obszar archeologiczny Niccolini, w którym znajdują się katakumby.
}}
[[Plik:Marsala-chiesa-s-giovanni-battista.JPG|thumb|Kościół św. Jana Chrzciciela]]
* {{zobacz
| name=Kościół św. Jana Chrzciciela | alt=Chiesa di S. Giovanni Battista | url= | adres= | lat=37.800714| long=12.428277| wskazówki=poza murami miasta
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=wt.-pt. 9:00-13:00 (Jaskinia Sybilli). Niewielki kościółek z XII i XIII wieku został odbudowany po zniszczeniu w 1576 roku. Został zbudowany nad jaskinią, być może już w 397 roku p.n.e. i chronił Kartagińczyków, którzy uciekli z Mozii. Jaskinia była później miejscem działalności Sybilli z Cumana lub Siculi, o której mówi się, że jest tu również pochowana. Jaskinia ze źródłem prawdopodobnie już w czasach wczesnochrześcijańskich służyła jako chrzcielnica, w niszy znajduje się także alabastrowy posąg Jana Chrzciciela.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół Santo Stefano | alt=Chiesa di Santo Stefano | url= | adres=via Frisella | lat=37.801443 | long=12.433903 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół jest częścią zespołu klasztornego zbudowanego w latach 1603-1607 na miejscu dawnej rezydencji szlacheckiej rodziny Ferro, prawdopodobnie siedziby starożytnych rzymskich pretorów – gdzie miał przebywać także Poncjusz Piłat – wykorzystywanej później przez Saracenów jako siedziba rządu. W XVI wieku teren nabył handlarz zbożem Stefano Frisella, który zasmucony faktem braku męskiego potomka założył klasztor dla swojej córki Franceski, wykluczonej ze względu na mieszczańskie pochodzenie z bardziej prestiżowego klasztoru San Pietro, który wraz z klasztorem San Girolamo przyjmował wyłącznie szlacheckie dziewczęta. Frisella powierzyła klasztor augustianom bosym, Francesca została mianowana przeoryszą. W jednonawowym kościele znajdują się ozdobne sztukaterie autorstwa rzeźbiarza z Marsali Vincenzo Giglio, inspirowane stylem Giacomo Serpotty. Dziś w klasztorze mieści się szkoła „Vincenzo Pipitone” i liceum klasyczne „Giovanni XXIII”. Z pierwotnej budowli zachowała się wieża na rogu via Lombardi i via Frisella oraz kwadratowy krużganek z portykiem. Cele sióstr zamieniono na sale lekcyjne.
}}
* {{zobacz
| name=Dawny kościół San Giovannello | alt=Ex Chiesa San Giovannello | url= | adres=Via Andrea D'Anna, 26 | lat=37.800849 | long=12.434227 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Odnowiona przestrzeń na świeżym powietrzu, ale zazwyczaj zamknięta.
}}
=== Pałace ===
[[Plik:Palazzo VII Aprile - panoramio.jpg|thumb|Palazzo VII Aprile]]
* {{zobacz
| name=Palazzo della Loggia | alt= | url= | adres=Piazza della Republica | lat=37.799248| long=12.434948| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Przebudowano ją na salę kolumnową i dobudowano drugą kolumnadę na piętrze, w 1756 roku budynek przyjął obecny wygląd, z którego zabytkowa jest jedynie fasada.
}}
[[Plik:Marsala-palazzo-figi.JPG|thumb|left|Palazzo Fici]]
* {{zobacz
| name=Palazzo Fici | alt= | url= | adres= | lat=37.800828 | long=12.432537 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Został zbudowany przez Giovanniego Fici w XVII wieku i dzięki wspaniale odnowionemu dziedzińcowi służy obecnie jako miejski sklep z winami w Marsali, promujący lokalną produkcję wina.
}}
* {{zobacz
| name=Palazzo Burgio-Spanò| alt= | url= | adres= | lat=37.80096 | long=12.432419 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Zbudowany na początku XX wieku, mieści kolekcję dzieł sztuki z dziełami XIX-wiecznych malarzy włoskich.
}}
=== Architektura militarna ===
[[Plik:Marsala-porta-garibaldi.JPG|thumb|Porta Garibaldi]]
* {{zobacz
| name=Porta Garibaldi| alt= | url= | adres=Piazza Mercato | lat=37.797736| long=12.433352| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Bramę pierwotnie nazywano „Porta di Mare”, ponieważ ta ostatnia była zbudowana w kierunku morza i została zbudowana w 1685 roku na polecenie króla Hiszpanii i Królestwa Sycylii Karola II w celu wzmocnienia systemu obronnego i nadania prestiżu miastu, zastępując starą XV-wieczną bramę, która obecnie rozpadała się i była niewielka. 11 maja 1860 roku Giuseppe Garibaldi wylądował wraz z Tysiącem w sycylijskim mieście, dając początek zjednoczeniu Włoch. Wchodząc przez drzwi, ogłosi, że „wolne” miasto nie jest już częścią Królestwa Obojga Sycylii i jest przyłączone do Królestwa Włoch. Po jego odejściu miasto postanowiło nazwać słynny łuk imieniem bohatera dwóch światów.
}}
* {{zobacz
| name=Zamek w Marsali| alt= | url= | adres= | lat=37.800637| long=12.43934| wskazówki=We wschodnim narożniku miasta
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Być może powstał dopiero jako ufortyfikowane ogrodzenie w epoce normańskiej, w epoce Szwabii został wzmocniony, o czym świadczy pseudotrapezowy układ i niektóre elementy stylistyczne, jak chociażby charakterystyczne dla architektury Fryderyka żebra pomieszczenia okrągłej wieży. Do lat 2009/2010 w średniowiecznym zamku mieściło się nieczynne już więzienie w Marsali, gdzie w 1979 roku osadzony został piosenkarz Roberto Vecchioni, oskarżony przez sędziego śledczego w Marsali o handel narkotykami; oskarżenie odnosiło się do wydarzenia, które miało miejsce pewnego wieczoru w Festa dell'Unità w Marsali w 1977 r., kiedy piosenkarz i autor tekstów zaproponował jointa czternastoletniemu chłopcu; po przyznaniu się chłopca Vecchioni został aresztowany i po kilku dniach zwolniony. Chłopiec później zeznał, ale proces był kontynuowany i zakończył się jego uniewinnieniem; Z tej osobistej historii czerpał inspirację do napisania piosenek „Lettera da Marsala” i „Signor Giudice”.
}}
* {{zobacz
| name=Porta Nuova| alt= | url= | adres=Via XI Maggio. | lat=37.80132 | long=12.431802 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=
}}
* {{zobacz
| name=Quartiere Spagnolo| alt= | url= | adres= | lat=37.79802 | long=12.43381 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kompleks został zbudowany w XVI-XVII wieku jako kwatera wojsk Burbonów i jest dziś siedzibą władz miejskich Marsali.
}}
=== Muzea ===
[[Plik:Marsala ship 4.jpg|thumb|Muzeum archeologiczne Baglio Anselmi]]
* {{zobacz
| name=[https://www.turismocomunemarsala.com/museo-archeologico-lilibeo.html Muzeum archeologiczne Baglio Anselmi]| alt= | url= | adres=Lungomare Boeo | lat=37.8014| long=12.4267| wskazówki=
| tollfree=+39 0923 952535. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=pełna cena 4 €, ulgowa 2 €, bezpłatny park archeologiczny (kwiecień 2023). pon.-niedz. 9:00-19:30 (muzeum), 9:00-18:30 (teren archeologiczny). Unikalne pozostałości liburny, zwinnego okrętu wojennego Kartagińczyków o długości 35 m; marmurowy posąg Wenus Callipygia i znaleziska archeologiczne z regionu.
}}
[[Plik:Chiesa è Complesso di San Pietro - panoramio.jpg|thumb|left|Muzeum obywatelskie]]
* {{zobacz
| name=Muzeum obywatelskie| alt= | url= | adres=Via Ludovico Anselmi Correale | lat=37.800392| long=12.434965| wskazówki=
| tollfree=+39 0923 718741 | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Bezpłatny. wtorek-niedziela 9:00 - 13:00 i 16:00 - 20:00. Kompleks budynków był rozbudowywany do 1418 roku i dziś służy jako centrum kulturalne i mieści Muzeum Obywatelskie, w którym znajduje się kolekcja znalezisk archeologicznych z regionu, lalek sycylijskich, a przede wszystkim wystawa poświęcona Risorgimento, Marszowi Tysiąca pod rządami Garibaldiego, który doprowadził do odzyskania Sycylii i integracji ze współczesnymi Włochami.
}}
* {{zobacz
| name=Muzeum Gobelinów Flamandzkich| alt= | url= | adres=Via Giuseppe Garraffa | lat=37.799665| long=12.432451| wskazówki=
| tollfree=+39 0923 711327. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=4 €. wtorek-niedziela 09:00-13:00, 16:00-18:00. Na tyłach katedry znajduje się osiem cennych arrasów flamandzkich z XVI wieku, które niegdyś zdobiły Kościół Matki. Były prezentem od Filipa II Hiszpanii dla arcybiskupa Messyny.
}}
* {{zobacz
| name=[https://www.entemostrapitturacittamarsala.it/archivio-storico/default.html Miejska Galeria Sztuki w Marsali]| alt= | url= | adres=Piazza del Carmine 18 | lat=37.799809 | long=12.431754 | wskazówki=
| tollfree=+39 0923 713822. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=wtorek-niedziela 10:00-13:00 i 17:00-21:00. Zbudowany w XVIII wieku, znajduje się tu miejska kolekcja sztuki.
}}
* {{zobacz
| name=[https://www.turismocomunemarsala.com/convento-del-carmine.html Ente Mostra di Pittura Contemporanea]| alt= | url= | adres=Piazza Carmine 1 | lat=37.799169| long=12.431637| wskazówki=
| tollfree=+390923713822. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kolekcja sztuki współczesnej.
}}
=== Inne ===
[[Plik:Monumento Mille Marsala.jpg|thumb|Pomnik Tysiąca]]
* {{zobacz
| name=Pomnik Tysiąca| alt= | url= | adres=Viale colonnello Stefano Maltese | lat=37.795644| long=12.4313| wskazówki=zaledwie krótki spacer od portu, w którym wylądował Garibaldi
| tollfree=+390923713822. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jest to pomnik poświęcony lądowaniu Garibaldiego w Marsali.
}}
* {{zobacz
| name=Hypogeum Crispia Salvia| alt= | url= | adres=Via Massimo D'Azeglio 41 | lat=37.804387 | long=12.437165 | wskazówki=
| tollfree=+390923952535. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Podziemny grobowiec z freskami można zwiedzać w sobotnie poranki po wcześniejszej rezerwacji telefonicznej. Znaleziska grobowe można zobaczyć w Muzeum Archeologicznym.
}}
[[File:Villa Cavallotti.jpg|thumb|left|Villa Cavallotti]]
* {{zobacz
| name=Park Archeologiczny w Marsali| alt= | url= | adres=Lungomare Boeo 30 | lat=37.80310 | long=12.42920 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=parco.archeo.lilibeo@regione.sicilia.it. Na terenie wykopalisk znajduje się rzymska *insula* oraz fragment *Decumanus Maximus* – głównej rzymskiej ulicy biegnącej ze wschodu na zachód. Do grobowców można dotrzeć pieszo z Muzeum Archeologicznego.
}}
* {{Znacznik|Villa Cavalotti|37.80318|12.43334|typ=natura}}'''Villa Cavalotti''', Viale Cesare Battisti. Jest to park publiczny założony w miejscu Bastione S. Francesco w 1902 roku, z mnóstwem roślin tropikalnych.
[[Plik:Area Archeologica San Girolamo 01.jpg|thumb|Naziemny system fotowoltaiczny]]
* {{zobacz
| name=Naziemny system fotowoltaiczny| alt= | url= | adres=C/da Cuore di Gesù 911 | lat=37.737485 | long=12.499390 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Praca Arnaldo Pomodoro (1989-1994). Praca powstała w holu recepcyjnym „Minoa” przy współpracy architekta Ermanno Casasco (ogród) i Teresy Pomodoro (wnętrza).
}}
* {{zobacz
| name=Obszar archeologiczny San Girolamo| alt= | url= | adres=Via Giuseppe Garraffa | lat=37.799107 | long=12.433181 | wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Są to pozostałości z epoki rzymskiej widoczne na zewnątrz wzdłuż ulicy.
}}
=== Poza centrum miasta ===
* {{Znacznik|Rezerwat przyrody Isole dello Stagnone di Marsala|37.866667|12.45|typ=natura}}'''Rezerwat przyrody Isole dello Stagnone di Marsala''' – rezerwat obejmuje wyspy na północ od Marsali, w tym punickie stanowisko archeologiczne [[Mozia]] i przyległe solniska.
* {{zobacz
| name=Parco delle Cave Marsala| alt= | url= | adres=Via Margi, 6/d, Ciavolo | lat=37.760945 | long=12.516585 | wskazówki=
| tollfree=+39 333 449 6861 | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Jest to dawna kopalnia, którą można zwiedzać. Jest to teren prywatny i wymaga rezerwacji.
}}
* {{zobacz
| name=[https://salinagennamarsala.it/ Saliny Genna]| alt= | url= | adres=Contrada Dammusello, 628 | lat=37.8213| long=12.4653| wskazówki=
| tollfree=+39 360 656 053. | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Można zwiedzać solniska z barem i restauracją. Miejsce zachwyca szczególnie o zachodzie słońca.
}}
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:San Pantaleo (island) 02.jpg|Mozia
File:Saline Genna 04.jpg|Saliny Genna
&lt;/gallery&gt;

== Aktywny wypoczynek ==
Można tu pływać w strefach Lidi (klubach plażowych z rzędami płatnych leżaków) lub na odcinkach bezpłatnych plaż publicznych.

Okolica sprzyja uprawianiu kitesurfingu, ponieważ często wieje tu wiatr.

* '''Volo ASD Vela Club''' (szkoła windsurfingu), Contrada San Teodoro, ☎ +39 3385049616. Lokalna szkoła windsurfingu oferująca pojedyncze lekcje lub ich pakiety. Działa na południe od Marausy (w kierunku lotniska) oraz w rejonie wyspy [[Mozia]].

=== Kina i teatry ===
[[Plik:Teatro Impero marsala.jpg|thumb|Teatro Impero]]
* {{Znacznik|Cine Teatro Impero|37.801667 |12.430682 |typ=atrakcja}}'''[https://www.teatro.it/teatri/impero-marsala-cartellone Cine Teatro Impero]''', Viale Vittorio Veneto, ☎ +390923993394. Zawiera tętniący życiem sezon teatralny. 
* {{Znacznik|Kino Golden|37.794867 |12.439177 |typ=atrakcja}}'''Kino Golden''', Via S. Giovanni Bosco, 24. 
* {{Znacznik|Teatro Comunale Sollima|37.802963 |12.433662 |typ=atrakcja}}'''Teatro Comunale Sollima''', Via Teatro, ☎ +39 0923 953355.

==Praca==

==Nauka==

== Zakupy ==
[[Plik:Mercato del pesce (Marsala) 02.jpg|thumb|Mercato del pesce]]
* {{Znacznik|'''Mercato del Pesce'''|37.797702 |12.433758 |typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''Mercato del Pesce''', Piazza del Mercato. Mały targ kryty oferujący wszelkiego rodzaju ryby.
* {{Znacznik|'''Księgarnie Giunti al Punto'''|37.800556 |12.432960 |typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''[https://giuntialpunto.it/?utm_source=google&amp;utm_medium=GMBSitelink&amp;utm_campaign=GMBSitelink_Marsala_70210 Księgarnie Giunti al Punto]''', Via XI Maggio, 44/46, ☎ +39 0923 952287.

== Gastronomia ==
Słodkie wino wzmacniane z Marsali jest słynne i doskonale smakuje jako dodatek do deserów.

Wiele dań rybnych i potraw z owoców morza przygotowuje się z wykorzystaniem lokalnych ryb.

=== Umiarkowanie ===
* {{Znacznik|'''Bar Le Delizie'''|37.8001426 |12.4337303 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Bar Le Delizie''', Via XI Maggio, 70, ☎ +39 320 392 0934. Elegancki bar oferujący doskonałe śniadania. 
* {{Znacznik|'''il Calice Marsala'''|37.8001820 |12.4336307 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''il Calice Marsala''', Via XI Maggio, 68, ☎ +39 379 145 0083. Winiarnia z wyborem win i potraw towarzyszących. 
* {{Znacznik|'''Bar Gelateria Romeo Illy'''|37.8014362 |12.4319007 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Bar Gelateria Romeo Illy''', Piazza della Vittoria, ☎ +39 0923 185 5238.

=== Umiarkowanie ===
* {{Znacznik|'''Cellarius Porta Nuova'''|37.8011829 |12.4312767 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''[https://cellarius.it/ Cellarius Porta Nuova]''', Piazza della Vittoria, ☎ +39 376 167 8614. Pizze, pierwsze dania i dania główne. Miejsca do siedzenia na zewnątrz.

=== Ekskluzywnie ===
* {{Znacznik|'''La Bottega del Carmine'''|37.8001638 |12.4320894 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''La Bottega del Carmine''', Via Caturca, 20, ☎ +39 389 198 1303.

== Życie nocne ==
[[File:Torre Polizzi.png|thumb|Torre Polizzi]]
* {{Znacznik|'''Ostro'''|37.814824|12.459619|typ=bar|url=|kolor=000000|treść=}}'''[https://www.ostromarsala.it/ Ostro]''' (''Torre Polizzi''), Contrada Dammusello, 616, ☎ +39 351 3148602. 20–30 €. Bar mieszczący się w Torre Polizzi, starożytnej budowli obronnej z XVII wieku.
* {{Znacznik|'''Osteria Siciliando'''|37.8004944 |12.4311999 |typ=bar|url=|kolor=000000|treść=}}'''[https://www.facebook.com/osteriasiciliando Osteria Siciliando]''', Via Giuseppe Garraffa, 3, ☎ +39 0923 020049.

== Festiwale, imprezy ==
* '''Manifestazioni garibaldine''' – maj. Przez tydzień odbywają się uroczystości garibaldowskie upamiętniające lądowanie w Marsali Giuseppe Garibaldiego i jego Tysiąca, które miało miejsce 11 maja 1860. Kulminacja obchodów przypada na ten właśnie dzień.
:Oprócz uroczystości garibaldowskich odbywa się również ceremonia upamiętniająca '''rocznicę bombardowania Marsali''' z 11 maja 1943. Obejmuje ona oddanie honorów wojskowych poległym żołnierzom i cywilom z Marsali, złożenie wieńca laurowego pod pomnikiem poległych w Villa del Rosario oraz odegranie wojskowej „Ciszy”. Organizowane są również konferencje poświęcone II wojnie światowej.
* '''Festa di San Giovanni Battista''' – 24 czerwca. Procesja oraz wydarzenia muzyczne.
* '''Calici di stelle''' – latem. Impreza enologiczna poświęcona winu.
* '''CiancioFest''', Contrada Ciancio – sierpień. Lokalny festyn, w ramach którego odbywają się różnego rodzaju imprezy: festiwal piosenki, konkurs ciast oraz wydarzenia poświęcone różnym produktom spożywczym. W poszczególne wieczory organizowane są również koncerty, występy muzyczne, przedstawienia teatralne i kabaretowe. W ramach CiancioFest odbywają się także uroczystości ku czci Marii Najświętszej Matki Kościoła, obejmujące scinnuta (uroczyste wyniesienie figury z kościoła), nowennę i triduum, procesję oraz pokaz fajerwerków.
* '''Marsala Expo''' – październik. Targi handlowe odbywające się na terenie przeznaczonym na targowisko miejskie.
* '''Boże Narodzenie''' – w okresie świątecznym gmina organizuje jarmark bożonarodzeniowy przy Via Roma, miniaturową szopkę w wykopaliskach San Girolamo (obok Piazza Purgatorio), a w Convento del Carmine – we współpracy z miejscową organizacją turystyczną pro loco – powstaje „Il Villaggio di Babbo Natale” (Wioska Świętego Mikołaja). W dzielnicy Contrada Granatello organizowana jest natomiast żywa szopka.

== Nocleg ==
* {{Znacznik|'''Anna &amp; Salvo's House'''|37.80066835224858 |12.436184873555614 |typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://annaesalvohouse.it/ Anna &amp; Salvo's House]''', Via S. Michele, 13, ☎ +39 3477825579. Apartamenty. 
* {{Znacznik|'''B&amp;B Marsala'''|37.800617 |12.434163 |typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://www.bbmarsala.it/ B&amp;B Marsala]''', Via Andrea D'Anna, 12. Zadbane pokoje, bardzo centralna lokalizacja. 
* {{Znacznik|'''Relais Lo Stagnone'''|37.8478175 |12.4658269 |typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://www.relaislostagnone.it/ Relais Lo Stagnone]''', Contrada Spagnola, 89.
* {{Znacznik|'''Il filo di perle'''|37.7393914 |12.4887655 |typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://ilfilodiperle.com/ Il filo di perle]''', Contrada Fossarunza, 171 (''10 km od Marsali''). Willa z basenem. Doskonałe recenzje. 
* {{Znacznik|'''Villa White'''|37.7970806 |12.5065274 |typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://villa-white.bedsandhotels.com/ Villa White]''', Contrada Cardilla, 401.

==Kontakt==

==Bezpieczeństwo==

== Informacje turystyczne ==
Placówka {{Znacznik|'''Poste Italiane'''|37.799037 |12.43468 |typ=alarm|url=|kolor=8B008B|treść=}}'''Poste Italiane''' (główny urząd pocztowy), wyposażona w bankomat, znajduje się przy ulicy Via Garibaldi, która w pobliżu ''Piazza della Repubblica'' łączy się z ulicą ''Via XI Maggio''.

== Gdzie dalej ==
* '''[[Mozia]]''' - wyspa na północy ze starożytnymi pozostałościami
* '''[[Agrygent|Agrigento]]''', 2 godziny 20 minut autobusem

{{Jest w|Prowincja Trapani}}
{{geo|37.8000|12.4333}}
[[Kategoria:Sycylia]]

{{użyteczny}}</text>
      <sha1>cxhep5wwvt9cqjaqolrgqcbejy0ui85</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sønderborg</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8250</id>
    <revision>
      <id>159035</id>
      <parentid>150270</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T08:05:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rzuwig</username>
        <id>144</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Usunięto kategorię &quot;Dania&quot;; Dodano kategorię &quot;Dania Południowa&quot; za pomocą [[w:pl:Narzędzia/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>159035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14770" sha1="qf2tsgsds86eqrlhl8snhmhf67a00kr" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Sønderborg
 |nazwa oryginalna = 
 |widok            = Sønderborg-townscape.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Coat_of_arms_of_Sønderborg.svg
 |mapa             = Danmark - Soenderborg1.jpg
 |państwo          = [[Plik:Flag of Denmark.svg|20px]] [[Dania]]
 |region           = [[Dania Południowa]]
 |powierzchnia     = 13,4
 |wysokość         = 17
 |lud              = 28 300
 |prefiks          = (+45) 88
 |kod pocztowy     = 6400
 |www              = https://sonderborg.dk/
}}
'''Sønderborg''' jest miastem w [[Dania|Danii]]. Leży na północnym krańcu fiordu Flensburg, po obu stronach cieśniny Als-Sundes, która oddziela wyspę [[Als]] od stałego lądu [[Dania|Danii]].

== Charakterystyka ==
[[Plik:Sønderborg.jpg|thumb|Królewski jacht ''Dannebrog'' w porcie w Sønderborgu, przed zamkiem.]]
Historia miasta Sønderborg jest ściśle związana z historią zamku o tej samej nazwie. Zamek ten powstał w XII wieku, jako twierdza zbudowana w celu obrony przed atakami piratów wendowskich. Przez pewien czas rezydowali tu królowie duńscy, a od XVI wieku książęta Schleswig-Holstein-Sonderburg.

Pobliski Düppel Schanzen, duńska fortyfikacja obronna, odegrał kluczową rolę historyczną zarówno podczas powstania w [[Szlezwik-Holsztyn|Szlezwiku-Holsztynie]] (pierwsza wojna szlezwicka) w 1849 roku, jak i podczas wojny niemiecko-duńskiej w 1864 roku, kiedy decydująca bitwa wojny zakończyła się tutaj zwycięstwem Prus.

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
{{Znacznik|Port lotniczy Sønderborg|54.964444 |9.791731 |typ=transport}}'''Port lotniczy Sønderborg''' ({{IATA|SGD}}) (''7 km od Sønderborg''). [https://alsieexpress.dk/en/ Alsie Express] to jedyna linia lotnicza obsługująca to lotnisko. Od 2023 z [[Port lotniczy Kopenhaga|lotniska w Kopenhadze]] odbywa się kilka lotów dziennie. Nie ma transportu publicznego do ani z lotniska. Trzeba wziąć taksówkę lub zorganizować odbiór. Na lotnisku można wypożyczyć samochody.

Najbliższe duże lotniska znajdują się w [[Billund]] (135 km na północ) i [[Hamburg]]u (200 km na południe).

=== Koleją ===
{{Znacznik|Dworzec kolejowy Sønderborg|54.91241 |9.77879 |typ=transport}}'''Dworzec kolejowy Sønderborg'''. Stacja jest obsługiwana przez pociągi Intercity i regionalne, głównie obsługiwane przez [https://www.dsb.dk/ DSB]. Z [[Fredericia]] co dwie godziny odjeżdża ''Lyntog'' (czas podróży 1,5 godziny; przez [[Kolding]] i [[Rødekro]]).

=== Samochodem === 
Jadąc z południa, jedź [[Plik:Bundesautobahn_7_number.svg|25px]] mijając [[Flensburg]]; po stronie duńskiej, jest to [[Plik:Tabliczka_E45.svg|25px]]. W [[Kliplev]] zjedź na Primærrute 8 (''Sønderborgmotorvejen''), która również została przekształcona w autostradę i prowadzi bezpośrednio do Sønderborg. Z [[Hamburg]]a do Sønderborg jest około 205 km i zajmuje około 2,5 godziny jazdy.

=== Autobusem ===
Linia 110 firmy autobusowej ''Sydtrafik'' kursuje co godzinę z dworca autobusowego ZOB we [[Flensburg]]u do {{Znacznik|Dworzec autobusowy Sønderborg|54.91067607372708 |9.794329112478925 |typ=transport}}'''dworca autobusowego''' w Sønderborgu. Podróż trwa około 1 godziny i 15 minut i kosztuje 40 koron (ok. 5,40 €, stan na maj 2017). Informacje o połączeniach dostępne są na stronie [https://www.rejseplanen.dk/webapp/ Rejseplanen.dk].

=== Statkiem ===
{{Znacznik|Fynshav|54.9883 |9.9814 |typ=transport}}'''Fynshav'''. Port promowy po wschodniej stronie wyspy [[Als]] obsługuje promy z [[Fionia|Fionii]] i [[Ærø]].

Obecnie nie ma regularnych połączeń promowych przez Flensburg Fjord. Jednak w sezonie letnim odbywają się wycieczki statkiem [https://was-kostet.net/schiffsausflug-daenemark-routen-sehenswuerdigkeiten-kosten/ MS Feodora] z Langballigau (9 km na wschód od [[Glücksburg]]) do Sønderborg.

=== Rowerem ===
Sønderborg znajduje się bezpośrednio na Bałtyckim Szlaku Rowerowym (EuroVelo 10 lub Duńska Trasa Rowerowa nr 8). Można tu dojechać rowerem z [[Flensburg]]a, [[Kappeln]], [[Eckernförde]], a nawet [[Kilonia|Kilonii]]. W drugą stronę trasa prowadzi ze [[Svendborg]]a na południowym wybrzeżu [[Fionia|Fionii]] (z przeprawą promową z Bøjden do Fynshav). Duńska Trasa Rowerowa nr 5 prowadzi tutaj z [[Fredericia]], [[Kolding]], [[Haderslev]] i [[Aabenraa]].

== Komunikacja ==
{{mapa|54.911|9.780|zoom=13|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar}}
Sønderborg nie jest zbyt daleko od granicy duńsko-niemieckiej. Tuż na południe od granicy znajduje się niemieckie miasto [[Flensburg]], które jest popularne wśród Duńczyków udających się do [[Niemcy|Niemiec]] na jednodniową wycieczkę, często na zakupy i zakup alkoholu i czekolady, które są tańsze w Niemczech niż w Danii.

=== Transportem publicznym ===
Z centralnego dworca autobusowego (rutebilstation) kursują autobusy do Dybbøl, Kær, Stenbjergparken, Kløvermarken, Skovparken i Sønderborg Sygehus (szpital) dwa razy na godzinę. Bilet w jedną stronę kosztuje 17 koron i można go kupić u kierowcy — tylko gotówką. Dostępna jest również karta z 10 przejazdami za 120 koron, jeśli planujesz podróżować częściej. Ponieważ to małe miasto, autobusy odjeżdżają zazwyczaj dwa razy na godzinę.

=== Rowerem ===
Sønderborg to bardzo przyjazne rowerzystom miasto. Prawie wszystkie drogi mają wydzielone ścieżki rowerowe. Wskocz na rower albo kup używany i nie męcz się w autobusach.

== Warto zobaczyć ==
[[Plik:Sønderborg Slots gård.jpg|thumb|hochkant=1.3|Wewnętrzny dziedziniec zamku]]
* {{zobacz
| name=[https://msj.dk/soenderborg-slot/ Zamek Sønderborg] | alt=Sønderborg Slot | url= | email=sonderborg@msj.dk
| adres=Sønderbro 1 | lat=54.906944 | long=9.783611 | wskazówki=
| telefon=+45 65 37 08 07 | tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Położony bezpośrednio nad brzegiem. Pierwotnie zbudowany jako twierdza w XII wieku, został znacznie rozbudowany w XIV wieku za króla Waldemara III. Zdetronizowany król Christian II był tu więziony od 1531 do 1549 roku. Od XVI wieku był siedzibą książąt Schleswig-Holstein-Sonderburg, odnogi dynastii Oldenburg, a zamek został przekształcony w renesansową rezydencję. Od połowy XIX wieku (czas powstania Schleswig-Holstein przeciwko Danii) zamek służył jako koszary i szpital. Po zakończeniu jego wojskowego użytkowania w 1920 roku założono muzeum poświęcone historii Jutlandii Południowej i Szlezwiku Północnego. Zamek jest również jednym z miejsc, w których odbywa się Festiwal Muzyczny Schleswig-Holstein. Otwarte: kwiecień-październik: codziennie 10:00-17:00, listopad-marzec: wtorek-niedziela 10:00-17:00. Cena: od 18 lat: 95,- kr,
}}
[[Plik:Dybbøl Mølle.1.jpg|thumb|Wiatrak w Dybbøl]]
* {{zobacz
| name=[https://1864.dk/da/oplevelser/dybboel-moelle-3/ Wiatrak w Dybbøl] | alt=Dybbøl Mølle | url= | email=
| adres=Dybbøl Banke 7 | lat=54.906931 | long=9.757978 | wskazówki=
| telefon= | tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=XVIII-wieczny holenderski wiatrak znajdujący się na historycznym Düppel Schanzen (Düppel Redoubt). Miał strategiczne znaczenie podczas wojen szlezwickich w latach 1848–1851 i 1864, stając się duńskim symbolem narodowym. Obecnie mieści się w nim muzeum dokumentujące technologię i historię wojskową wiatraka. Otwarte: kwiecień–październik: 11:00–16:00, w święta państwowe i niektóre wakacje letnie: 10:00–17:00. Cena: Poza sezonem (bez pokazu na żywo) 25 kr/dzieci 15 kr; wakacje letnie i święta państwowe (z pokazem na żywo) 50 kr/dzieci 25 kr.
}}
* {{zobacz
| name=[https://1864.dk/en/experiences/history-centre-dybboel-banke/ Centrum Historyczne Dybbøl Banke] | alt= | url= | email=info@1864.dk
| adres=Dybbøl Banke 16 | lat=54.906667 | long=9.754444 | wskazówki=
| telefon=+45 74 48 90 00 | tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Centrum dokumentacji historii Dybbøl Redoubt i wojny niemiecko-duńskiej z 1864 r. Decydująca bitwa jest uważana za jedno z najważniejszych wydarzeń w historii Danii. Rozwój wydarzeń i wydarzenia są ilustrowane za pomocą filmów, zrekonstruowanej wioski żołnierskiej, a w szczycie sezonu narratorami w historycznych mundurach. Otwarte: kwiecień-październik: 10:00-17:00. Cena: poza sezonem (bez pokazu na żywo) 130 kr, dzieci (5-17 lat) 80 kr, studenci 85 kr.
}}
* {{zobacz
| name=Kościół św. Marii | alt= | url= | email=
| adres= | lat=54.91136 | long=9.78697 | wskazówki=
| telefon= | tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Stary kościół nad brzegiem morza, z widokiem na stary most.
}}
* {{zobacz
| name=Christianskirken | alt= | url= | email=
| adres= | lat=54.90941 | long=9.80515 | wskazówki=
| telefon= | tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Kościół z 1957 znajdujący się tuż za starówką.
}}
* {{zobacz
| name=Most Króla Christiana X | alt= | url= | email=
| adres= | lat=54.911048 | long=9.783754 | wskazówki=
| telefon= | tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Żelazny most zwodzony z 1930 nad cieśniną, nazwany na cześć zmarłego króla.
}}
* {{zobacz
| name=[https://www.alsion.dk/ Alsion] | alt= | url= | email=
| adres= | lat=54.91311 | long=9.77913 | wskazówki=
| telefon=+45 65508080 | tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Park kultury, edukacji i nauki nad brzegiem morza.
}}
* {{zobacz
| name=Multikulturhuset | alt= | url= | email=
| adres= | lat=54.9132 | long=9.7841 | wskazówki=
| telefon= | tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Budynek użyteczności publicznej położony nad brzegiem morza, z biblioteką, kawiarnią i pięknym widokiem na zatokę.
}}

== Aktywny wypoczynek ==
* Żeglarstwo, nurkowanie
* {{Znacznik|Sønderjyllands Symfoniorkester|54.913221 |9.778680 |typ=atrakcja}}'''[https://sdjsymfoni.dk/ Sønderjyllands Symfoniorkester]''' (''Filharmonia Południowej Danii''). Orkiestra symfoniczna z siedzibą w Alsion. 
* '''[https://www.gendarmsti.dk/en Gendarmstien]'''. Wybierz się na piękny i zróżnicowany szlak nadmorski wzdłuż fiordu Flensburg w południowo-wschodniej [[Jutlandia|Jutlandii]]. Ta wędrówka o długości 84 km, certyfikowana jako Wiodący szlak jakości (najlepszy w Europie), jest przeznaczona na pięciodniową podróż, a także obejmuje schroniska i inne udogodnienia. Prowadzi przez zabytki od epoki kamienia łupanego do czasów współczesnych; sama ścieżka została nazwana na cześć duńskiej żandarmerii kontrolującej wody dla przemytników z Niemiec w XIX wieku.

==Praca==

==Nauka==

== Zakupy ==
* {{Znacznik|'''Borgen Shopping'''|54.9094459 |9.7923437|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''[https://borgenshopping.dk/ Borgen Shopping]''', Østergade 4, 6400 Sønderborg. Wszystko, od artykułów spożywczych po ubrania. W tym apteka.

== Gastronomia ==
* {{Znacznik|'''Curry Leaves'''|54.9103051|9.7867568|typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''[https://www.curryleaves.dk/ Curry Leaves]''', Nørrebro 2, ☏ +45 74 44 29 29. Restauracja indyjska. 140 kr w formie bufetu. 
* {{Znacznik|'''Bella Italia'''|54.9077478|9.7890015|typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''[https://www.bella-it.dk/en/ Bella Italia]''', Lille Rådhusgade 33, ☏ +45 74 42 54 00. Włoska restauracja. 
* {{Znacznik|'''Fox and Hounds'''|54.907923|9.787562|typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''[https://www.foxsonderborg.dk/ Fox and Hounds]''', Store Rådhusgade 1, ☏ +45 30 21 48 98. Brytyjski pub i restauracja. 
* {{Znacznik|'''Colosseum'''|54.9094166|9.7857964|typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''[https://restaurant-colosseum.dk/ Restauracja Colosseum]''', ​Sønder Havnegade 24, ☏ +45 74 42 23 06. Oferuje dania kuchni duńskiej.

== Życie nocne ==
Większość nocnego życia toczy się w pobliżu ratusza, szczególnie w „Store Rådhusgade”, „Lille Rådhusgade” i Rådhustorvet. Jeśli odwiedzisz bary we właściwej kolejności, prawdopodobnie zawsze znajdziesz miejsce, w którym możesz się zatrzymać od piątkowego wieczoru do niedzielnego lunchu.
* {{Znacznik|'''Penny Lane'''|54.908279|9.788313 |typ=bar|url=|kolor=000000|treść=}}'''Penny Lane''', sklep Rådhusgade 12, ☏ +45 25 21 66 65. 
* {{Znacznik|'''Brøggeriet'''|54.9090367|9.7888959 |typ=bar|url=|kolor=000000|treść=}}'''Brøggeriet''', Rådhustorvet 6, ☏ +45 74 43 10 12. Pn. 11:00-00:00, czw 11:00-02:00, pt 11:00-03:00, sob. 10:00-03:00, niedz. 10:00-17:00.

==Festiwale, imprezy==

== Nocleg ==
=== Hotele ===
* {{Znacznik|'''Hotel Alsik'''|54.91455|9.78302|typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://alsik.dk/en/ Hotel Alsik]'''. 4-gwiazdkowy 19-piętrowy wieżowiec na nabrzeżu Alsik Steigenberger Hotel and Spa.
* '''Quality Hotel Sønderborg'''.
* '''Comwell Sønderborg''', Strandvej 1, ☏ +45 7442 1900, hotel.sonderborg@comwell.dk. 
* {{Znacznik|'''Scandic Hotel Sønderborg'''|54.929805|9.80607|typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://www.scandichotels.com/da/hoteller/scandic-sonderborg Scandic Hotel Sønderborg]''', Ellegårdvej 27, ☏ +45 74422600, sonderborg@scandichotels.com.

=== Hostele ===
* {{Znacznik|'''Danhostel Sønderborg'''|54.9196029|9.7953067|typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://www.danhostel.dk/en/hostel/danhostel-soenderborg-city Danhostel Sønderborg]''', Kærvej 70, ☏ +45 7442 3112, sonderborg@danhostel.dk. 
* '''[https://www.danhostel.dk/en/hostel/danhostel-soenderborg-vollerup Danhostel Vollerup]''', Mommarkvej 22, ☏ +45 7442 3990, vollerup@c.dk.

=== Kempingi ===
* {{Znacznik|'''Gammelmark Strand Camping'''|54.8849008|9.7293217|typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://gammelmark.de/ Gammelmark Strand Camping]''', Gammelmark 20, ☏ +45 74 44 17 42, info@gammelmark.dk. 
* {{Znacznik|'''Hertugbyens Camping'''|54.9465208|9.8531041|typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://hertugbyenscamping.dk/ Hertugbyens Camping]''', Ny Stavensbøl 1, ☏ +45 7447 1639, hertugbyenscamping@mail.dk.

==Kontakt==

== Bezpieczeństwo ==
Kradzieże rowerów nie są w Sønderborgu rzadkością.

== Informacje turystyczne ==
Nawet bez [[Rozmówki duńskie|duńskiego]] można tu zajść całkiem daleko. Wielu miejscowych mówi po [[Rozmówki niemieckie|niemiecku]], a młodzi ludzie często mówią po [[Rozmówki angielskie|angielsku]] całkiem płynnie. Parking jest czasami bezpłatny przez pierwsze dwie lub nawet cztery godziny (w pobliżu portu).

== Gdzie dalej ==
* '''[[Flensburg]]''' leży tuż za granicą [[Niemcy|niemiecką]].

{{Jest w|Als}}
{{użyteczny}}
{{geo|54.9139|9.7922}}
[[Kategoria:Dania Południowa]]</text>
      <sha1>qf2tsgsds86eqrlhl8snhmhf67a00kr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Svendborg</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8375</id>
    <revision>
      <id>159049</id>
      <parentid>78599</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T09:56:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rzuwig</username>
        <id>144</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Usunięto kategorię &quot;Dania&quot;; Dodano kategorię &quot;Dania Południowa&quot; za pomocą [[w:pl:Narzędzia/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>159049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="946" sha1="b1q707pmynfmor57uykjyop1g0242po" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Informacje_podstawowe_miasto|nazwa=Svendborg
|widok=Anne_Hvides_Gaard_Svendborg.jpg
|herb=Coat_of_arms_of_Svendborg.svg
|mapa=Danmark - Svendborg1.jpg
|region=[[Dania Południowa]]
|powierzchnia=418
|lud=26 700
|prefiks=
|www=http://www.svendborg.dk/
}}
'''Svendborg''' – [[Dania|duńskie]] miasto leżące na południowym wybrzeżu wyspy [[Fionia]], stolica gminy Svendborg (region [[Dania Południowa]], dawniej okręg Fionia).

==Charakterystyka==

==Dojazd==

===Samolotem===

===Koleją===
Znajduje się tu stacja kolejowa

===Samochodem=== 
Do Svendborga dociera autostrada nr 9 z Odense.

===Autobusem===

=== Promem ===

==Komunikacja==

==Warto zobaczyć==

==Najbliższe okolice==

==Praca==

==Nauka==

==Zakupy==

==Gastronomia==

==Festiwale, imprezy==

==Nocleg==

==Kontakt==

==Bezpieczeństwo==

==Informacje turystyczne==

==Wyjazd==

{{Jest w|Fionia}}
{{Zarys}}

{{Atrybucja}}
[[Kategoria:Dania Południowa]]</text>
      <sha1>b1q707pmynfmor57uykjyop1g0242po</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Skive</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9711</id>
    <revision>
      <id>159038</id>
      <parentid>83972</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T08:06:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rzuwig</username>
        <id>144</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Usunięto kategorię &quot;Dania&quot;; Dodano kategorię &quot;Jutlandia Środkowa&quot; za pomocą [[w:pl:Narzędzia/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>159038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="996" sha1="tsyem1lfkn0jnb4vl7fghz5xtemg4wx" xml:space="preserve">{{top-banner|Wooden Bridge over Skive Aa - Panorama, Træbroen over Skive Å - panorama.jpg - panoramio.jpg}}
{{Informacje_podstawowe_miasto|nazwa=Skive
|widok=Skive_Lystbådehavn.JPG
|herb=Coat_of_arms_of_Skive.svg
|mapa=Danmark - Skive1.jpg
|region=[[Jutlandia Środkowa]]
|powierzchnia=
|lud=20 500
|prefiks=
|www=https://www.skive.dk/
}}
'''Skive''' – miasto w [[Dania|Danii]], siedziba gminy Skive.

==Charakterystyka==

==Dojazd==

===Samolotem===
Najbliższym portem lotniczym jest lotnisko Billund lub Aalborg.

===Koleją===

===Samochodem=== 
Skive jest lokalnym węzłem drogowym. Krzyżują się tu drogi z Viborga, Herning i Thisted.

===Autobusem===

=== Promem ===

==Komunikacja==

==Warto zobaczyć==

==Najbliższe okolice==

==Praca==

==Nauka==

==Zakupy==

==Gastronomia==

==Festiwale, imprezy==

==Nocleg==

==Kontakt==

==Bezpieczeństwo==

==Informacje turystyczne==

==Wyjazd==

{{Jest w|Jutlandia Środkowa}}
{{Zarys}}

{{Atrybucja}}
[[Kategoria:Jutlandia Środkowa]]</text>
      <sha1>tsyem1lfkn0jnb4vl7fghz5xtemg4wx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Skanderborg</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10030</id>
    <revision>
      <id>159024</id>
      <parentid>150882</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T08:02:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rzuwig</username>
        <id>144</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Usunięto kategorię &quot;Dania&quot;; Dodano kategorię &quot;Jutlandia Środkowa&quot; za pomocą [[w:pl:Narzędzia/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>159024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10836" sha1="9eht0exyym2oxyqke8i7s36noak7nam" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Skanderborg
 |nazwa oryginalna = 
 |widok            = Skanderborg - politistationen.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Coat_of_arms_of_Skanderborg.svg 
 |mapa             = 
 |państwo          = [[Plik:Flag of Denmark.svg|20px]] [[Dania]]
 |region           = [[Plik:Flag_of_Region_Midtjylland.svg|20px]] [[Jutlandia Środkowa]]
 |powierzchnia     = 11,3
 |wysokość         = 
 |lud              = 20 300
 |prefiks          = 
 |kod pocztowy     = 8660
 |www              = https://www.skanderborg.dk/
}}
'''[https://www.danmarkssmukkeste.dk/ Skanderborg]''' to miasto we [[Jutlandia Wschodnia|wschodniej Jutlandii]]. Liczy około 25 000 mieszkańców i jest typowym, spokojnym [[Dania|duńskim]] miasteczkiem prowincjonalnym. Z własnym, spokojnym życiem, jest silnie powiązane ze stolicą regionu, [[Aarhus]], do której dojazd zajmuje zaledwie 20 minut. Choć nie jest tak piękne i znane jak pobliski [[Silkeborg]], Skanderborg może zapewnić malownicze i relaksujące dni na łonie natury. To doskonały przystanek podczas wycieczki po regionie lub baza wypadowa na kilka dni.

== Charakterystyka ==

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
Najbliższym portem lotniczym jest {{Znacznik|Port lotniczy Aarhus|56.304167 |10.619167 |typ=transport}}'''Port lotniczy Aarhus''' ({{IATA|AAR}}).

=== Koleją ===
{{Znacznik|Dworzec kolejowy Skanderborg|56.04355 |9.9251 |typ=transport}}'''Dworzec kolejowy Skanderborg'''.

Skanderborg leży w obrębie głównej sieci kolejowej i jest łatwo dostępny z reszty kraju. Pociągi kursują około 3-4 razy na godzinę do [[Aarhus]], podobnie na południe w kierunku [[Horsens]], a docelowo do [[Niemcy|Niemiec]] lub [[Kopenhaga|Kopenhagi]].

=== Samochodem ===
Skanderborg położony jest przy autostradzie [[Plik:Tabliczka_E45.svg|25px]].

=== Autobusem ===
Do [[Aarhus]] można dojechać linią 200. Do [[Horsens]] na południu kursuje linia 107. Linie te kursują często. Kilka regionalnych linii autobusowych łączy mniejsze miejscowości w okolicy, ale z mniejszą częstotliwością. {{Znacznik|Dworzec autobusowy|56.04315913236697 |9.9237031045032 |typ=transport}}'''Dworzec autobusowy''' znajduje się przy dworcu kolejowym.

== Komunikacja ==
{{mapa|56.0333|9.9333|zoom=13|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar}}
Centrum miasta jest niewielkie i można je łatwo zwiedzać pieszo lub rowerem. Jedna linia autobusowa biegnie ulicą Min, łącząc północno-wschodnią i południowo-zachodnią część miasta. Postój taksówek znajduje się przy dworcu kolejowym.

== Warto zobaczyć ==
[[Plik:SkanderupKirke.jpg|thumb|Kościół Skanderup]]
[[Plik:SkanderborgKultur.jpg|thumb|„Kulturhuset” (Dom Kultury)]]
[[Plik:SkanderborgMain.jpg|thumb|Główna ulica Skanderborg]]
Malowniczo położony Skanderborg zachęca do przyjemnych spacerów w pięknym otoczeniu jeziora i lasu (Dyrehaven).

W samym centrum miasta, w Domu Kultury, znajduje się biuro informacji turystycznej. Można tam uzyskać mapy, broszury i informacje o mieście i okolicy.
* {{zobacz
| name=Muzeum Skanderborg | alt= |url= | email=
| adres= | lat=56.043558488969566 | long=9.926209720914754 | wskazówki=
| telefon= | tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Oferując dostęp do szerokiej gamy muzeów, strona internetowa oferuje dobry przegląd wszystkich atrakcji. Przy głównej ulicy, w urokliwym małym domku, znajduje się muzeum miejskie. Można w nim poznać lokalną historię, rozwój miasta, sztukę i wiele innych.
}}
* {{zobacz
| name=Bunkry | alt= |url= | email=
| adres= | lat=56.021667 | long=9.918333 | wskazówki=
| telefon= | tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=W lesie, tuż obok schroniska młodzieżowego, znajdują się stare bunkry. Podczas okupacji niemieckiej w czasie II wojny światowej służyły one jako duńska kwatera główna Luftwaffe, a później jako mały obóz zatrzymań. Obecnie mieści się w nich urocze małe muzeum, prezentujące wiele interesujących artefaktów i pozostałości po wojnie, a w szczególności z okolicy.
}}
* {{zobacz
| name=Opactwo Øm | alt= |url= | email=
| adres=Munkevej 8 | lat=56.0523 | long=9.7494 | wskazówki=
| telefon= | tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=W bardzo malowniczym miejscu poza miastem, to stare opactwo, składające się głównie z reliktów i ruin, mieści obecnie muzeum. To doskonały przystanek na wycieczkę rowerową.
}}
* {{zobacz
| name=Zamek Skanderborg | alt= |url= | email=
| adres= | lat=56.0272 | long=9.93256 | wskazówki=południowa część Adelgade
| telefon= | tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Ponieważ jest to stary zamek, obecnie znajduje się na jego terenie jedynie kościół i cmentarz, które nadal warto odwiedzić.
}}
* {{zobacz
| name=Zamek Skanderborg | alt= |url= | email=
| adres= | lat=56.0272 | long=9.93256 | wskazówki=południowa część Adelgade
| telefon= | tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Ponieważ jest to stary zamek, obecnie znajduje się na jego terenie jedynie kościół i cmentarz, które nadal warto odwiedzić.
}}
* {{Znacznik|Ejer Bavnehøj|55.977033|9.83065|typ=natura}}'''Ejer Bavnehøj'''. 
** {{Znacznik|Møllehøj|55.97746|9.82633|typ=natura}}'''Møllehøj'''. Najwyżej położone miejsce w kraju (hipnotyzujące 170 m!), najniższe i najwyższe miejsce w Europie.

== Aktywny wypoczynek ==
* '''Wypożyczalnia kajaków'''. Kajaki można wypożyczyć w schronisku młodzieżowym, co stanowi doskonały sposób na zwiedzanie jeziora, w tym licznych małych wysp, na których można zakotwiczyć.
* '''[http://www.dagmar.mono.net/ „Rejs po jeziorze” łodzią Dagmar]'''. Rozpoczynając od małego molo przy domu kultury, Dagmar organizuje latem mniejsze wycieczki po jeziorze. Z duńskim komentarzem i możliwością zakupu napojów na pokładzie. Popularne jednak głównie wśród emerytów i rodzin z dziećmi. edit
* '''Filmy'''. {{Znacznik|Kulturhuset|56.0354605 |9.9326238 |typ=atrakcja}}'''Centrum kultury „Kulturhuset”''' ma małe kino, w którym wyświetlane są 1-2 filmy dziennie. Nic nadzwyczajnego, ale kino jest nowoczesne i dobrze wyposażone w dobry sprzęt.
* '''Narty wodne'''. Na północ od miasta, w mniejszym miasteczku [[Stilling]], znajduje się klub narciarstwa wodnego, w którym można spróbować swoich sił i obejrzeć zawody, jeśli się odbywają. 
* {{Znacznik|Skanderborg Golf Club|56.00473204483675 |9.929522664718444 |typ=atrakcja}}'''Skanderborg Golf Club''', Hylke Møllevej 2. 
* '''[https://www.skanderborghaandbold.dk/ Obejrzyj mecz piłki ręcznej]'''. Piłka ręczna jest szczególnie lubianym sportem w całej Danii, szczególnie zimą, a Skanderborg ma męską drużynę grającą w najlepszej lidze. Cieszy się ona sporym zainteresowaniem, a mimo to łatwo i stosunkowo tanio jest wybrać się na mecz. „Boiskiem domowym” jest {{Znacznik|Morten Børup Skolen|56.0352406 |9.9238545 |typ=atrakcja}}'''Morten Børup Skolen'''.

==Praca==

==Nauka==

== Zakupy ==
Większość sklepów znajduje się wzdłuż głównej ulicy.

{{Znacznik|'''Centrum handlowe Bloms'''|56.0332193 |9.9305271|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''Centrum handlowe Bloms''' z 2012 roku również znajduje się przy głównej ulicy.

== Gastronomia ==
* {{Znacznik|'''Kafe K'''|56.0353682|9.9328294|typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''[https://kafek.dk/ Kafe K]''', Kulturhuset, Parkvej 10, ☏ +45 38 42 11 11. Tapas, zupy, kanapki itp., z pięknym widokiem na jezioro.

== Życie nocne ==
* {{Znacznik|'''Marius Øltapper'''|56.0307292|9.9333106 |typ=bar|url=|kolor=000000|treść=}}'''Marius Øltapper'''. Przy głównej ulicy, Adelgade. Lokalny wodopoj, który wszyscy znają. W piwnicy starego, okazałego budynku, to miejsce bywa dość puste w dni powszednie, ale w weekendy wciąż udaje mu się zapełnić więcej, niż jest w stanie pomieścić.
* '''Walther's Musikcafé'''. Przy głównej ulicy, Adelgade. Nazwane na cześć maskotki corocznego festiwalu muzycznego w mieście, miejsce to organizuje koncerty lokalnych i ogólnopolskich zespołów w nieformalnej atmosferze.

== Festiwale, imprezy ==
{{Znacznik|Danmarks Smukkeste Festival|56.0257 |9.9214 |typ=atrakcja}}'''[https://www.smukfest.dk/ Danmarks Smukkeste Festival]''' (''SmukFest''). Raz w roku miasto ożywa, gdy odbywa się drugi co do wielkości festiwal muzyczny w Danii, „Danmarks Smukkeste Festival” lub po prostu „SmukFest”. Odbywa się zawsze w drugi weekend sierpnia i gromadzi około 50 000 gości, a na scenie występują głównie znane, krajowe gwiazdy, ale także znane gwiazdy międzynarodowe. Festiwal oferuje cztery pełne dni muzyki, kilka pól namiotowych oraz mnóstwo atrakcji na terenie festiwalu. Panuje tu przyjemna atmosfera, a festiwal słynie z otwartości i pozytywnego charakteru – odnotowuje się jedynie nieliczne incydenty. Bilet wstępu kosztuje 2000 DKK, ale jest wiele okazji, aby cieszyć się tym szaleństwem za darmo. Miasto naprawdę wyróżnia się w tym tygodniu roku, a obecność festiwalu jest odczuwalna wszędzie.

== Nocleg ==
=== Oszczędnie ===
* '''[https://www.danhostel.dk/ Danhostel]'''. Schronisko młodzieżowe nad jeziorem, dość oddalone od miasta i dworca. 
* {{Znacznik|'''Skanderborg Sø CAmping'''|56.0194803|9.8929269|typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://campingskanderborg.dk/ Skanderborg Sø CAmping]'''.

=== Umiarkowanie ===
* {{Znacznik|'''Skanderborghus'''|56.02511|9.92838|typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://www.hotelskanderborghus.dk/ Skanderborghus]'''. Hotel miejski, położony na samym końcu głównej ulicy, w przeciwległej części miasta od dworca kolejowego. Położony w dogodnej lokalizacji nad jeziorem i lasem. Posiada również restaurację średniej klasy. 
* {{Znacznik|'''Dwór Sophiendal'''|56.1116|9.8793|typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://slotshotel.dk/?option=com_content&amp;task=view&amp;id=34&amp;Itemid=48 Dwór Sophiendal]'''. 15 minut jazdy samochodem do Silkeborg, to miłe miejsce na ucieczkę. Dobra kuchnia. 
* {{Znacznik|'''Hotel Skanderborg Park'''|56.0371703|9.9541308|typ=nocleg|url=|kolor=000080|treść=}}'''[https://skanderborgpark.dk/ Hotel Skanderborg Park]'''. Położony blisko dworca kolejowego, a jednocześnie ukryty wśród pięknej przyrody. W pobliżu znajduje się morze i inne restauracje. Hotel jest również wykorzystywany na konferencje i spotkania.

==Kontakt==

==Bezpieczeństwo==

==Informacje turystyczne==

== Gdzie dalej ==
* '''[[Aarhus]]'''
* '''[[Ry]]'''
* '''[[Silkeborg]]'''
* '''[[Horsens]]'''

{{Jest w|Jutlandia Środkowa}}
{{użyteczny}}
{{geo|56.0333|9.9333}}
[[Kategoria:Jutlandia Środkowa]]</text>
      <sha1>9eht0exyym2oxyqke8i7s36noak7nam</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Silkeborg</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10041</id>
    <revision>
      <id>159027</id>
      <parentid>85225</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T08:03:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rzuwig</username>
        <id>144</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Usunięto kategorię &quot;Dania&quot;; Dodano kategorię &quot;Jutlandia Środkowa&quot; za pomocą [[w:pl:Narzędzia/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>159027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="899" sha1="lk9rz0u4qymeo8ix4jyeoijxk1dloob" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Informacje_podstawowe_miasto|nazwa=Silkeborg
|widok=Silkeborg_torv.jpg
|herb=Coat_of_arms_of_Silkeborg.svg
|mapa=Danmark - Silkeborg1.jpg
|region=[[Jutlandia Środkowa]]
|powierzchnia=864,89
|lud=43 150
|prefiks=(+45) 89
|www=https://silkeborg.dk/
}}
'''Silkeborg''' – miasto w centralnej części [[Dania|Danii]] położone na Półwyspie Jutlandzkim, nad rzeką Gudenå. 

==Charakterystyka==

==Dojazd==

===Samolotem===

===Koleją===
Znajduje się tu stacja kolejowa.

===Samochodem===
Silkeborg jest ważnym węzłem drogowym.

===Autobusem===

===Statkiem===

==Komunikacja==

==Warto zobaczyć==

==Najbliższe okolice==

==Praca==

==Nauka==

==Zakupy==

==Gastronomia==

==Festiwale, imprezy==

==Nocleg==

==Kontakt==

==Bezpieczeństwo==

==Informacje turystyczne==

==Wyjazd==

{{Jest w|Jutlandia Środkowa}}
{{Zarys}}

{{Atrybucja}}
[[Kategoria:Jutlandia Środkowa]]</text>
      <sha1>lk9rz0u4qymeo8ix4jyeoijxk1dloob</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Slagelse</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10306</id>
    <revision>
      <id>159036</id>
      <parentid>156728</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T08:05:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rzuwig</username>
        <id>144</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Usunięto kategorię &quot;Dania&quot;; Dodano kategorię &quot;Zelandia&quot; za pomocą [[w:pl:Narzędzia/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>159036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8030" sha1="3uauynfpubfvshn7xo7tatb79sz907s" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Miejscowość infobox
 |nazwa            = Slagelse
 |nazwa oryginalna = 
 |widok            = Nytorv og Sankt Mikkels Kirke.jpg
 |opis             = 
 |herb             = Coat_of_arms_of_Slagelse.svg
 |mapa             = Danmark - Slagelse1.jpg
 |państwo          = [[Plik:Flag of Denmark.svg|20px]] [[Dania]]
 |region           = [[Plik:Flag_of_Region_Sjælland.svg|20px]] [[Zelandia (Dania)|Zelandia]]
 |powierzchnia     = 16,6
 |wysokość         = 53
 |ludność          = 35 800
 |prefiks          = (+45) 58
 |kod pocztowy     = 4200
 |www              = 
}}
'''Slagelse''' to miasto w [[Zelandia (Dania)|Zelandii]], w [[Dania|Danii]]. Położone około 100 km na południowy zachód od [[Kopenhaga|Kopenhagi]] i około 18 km na południe od mostu Storebælt, Slagelse leży przy autostradzie [[Plik:Tabliczka_E20.svg|25px]] i pełni funkcję węzła kolejowego między [[Odense]] a [[Kopenhaga|Kopenhagą]] oraz między Slagelse a [[Tølløse]] w północno-zachodniej Zelandii.

== Charakterystyka ==
W starożytności Slagelse było miejscem kultu pogańskich bogów. Około roku 1000 biskup Svend Nordmand (? – 1088) z diecezji [[Roskilde]] zbudował kamienny kościół. Około połowy XII wieku Rycerze Redemptorystów założyli klasztor Antvorskov. Ludzie z bliska i daleka przybywali tam, aby mnisi ich uzdrawiali, dzięki czemu Slagelse stało się tętniącym życiem miastem handlowym. Wśród mnichów był człowiek o imieniu Hellig Anders, który miał talent do uzdrawiania, dlatego na jego cześć nazwano źródło – źródło  Hellig Andersa. Slagelse uzyskało status handlowy od króla Erika Menveda 13 grudnia 1288 roku, ale wcześniej król Knud Wielki założył tam mennicę. W kolejnych wiekach zbudowano helligåndshus (instytucję religijną) i szpital dla trędowatych, a także kilka kościołów. W XIV wieku co najmniej jedna czwarta ludności Slagelse zmarła na dżumę podczas Czarnej Śmierci. W XVI wieku Hans Tausen, teolog z klasztoru w Antvorskov, udał się do [[Wittenberga|Wittenbergi]] w [[Niemcy|Niemczech]], aby studiować na uniwersytecie. Po powrocie nawrócił się na luteranizm i w 1525 roku zaczął głosić doktrynę luterańską w kościele klasztornym. Stopniowo klasztor popadał w ruinę, a w 1580 roku został przebudowany na zamek, gdzie król Fryderyk II prawdopodobnie zmarł w 1588 roku z powodu nadmiernego picia. Od 1515 do 1804 roku Slagelse ucierpiało z powodu kilku dużych pożarów, które zniszczyły znaczną część starego miasta. Jednak niektóre stare budynki przetrwały, w tym magazyn ze starego kościoła, pochodzący z późnego średniowiecza, który służył jako szkoła łacińska; ta szkoła dała uczniów, którzy później stali się sławnymi poetami i pisarzami, takimi jak B.S. Ingemann, Jens Baggesen i H.C. Andersen (H.C. Andersen uczył się w tej szkole w latach 1822-1826). W 1856 roku przez miasto przebiegała linia kolejowa [[Kopenhaga]]-[[Roskilde]]-[[Korsør]], a stacja znajdowała się na północ od Slagelse. W 1881 roku miasto zbudowało park Slagelse Lystanlæg. W 1892 roku dworzec kolejowy został przeniesiony do centrum miasta. W 1909 roku w mieście działała elektrownia, którą w 1995 roku przebudowano na Slagelse Musikhus (Dom Muzyki Slagelse).

== Dojazd ==
=== Samolotem ===
Największym i najbliższym lotniskiem międzynarodowym jest {{Znacznik|Port lotniczy Kopenhaga|55.618056|12.656111|typ=transport}}'''[[Port lotniczy Kopenhaga]]''' ({{IATA|CPH}}).

=== Koleją ===
Slagelse znajduje się na głównej linii [[Kopenhaga]]-[[Jutlandia]], z dwoma pociągami na godzinę w każdym kierunku.

Slagelse znajduje się na prywatnej linii Slagelse-[[Høng]]-[[Tølløse]].

{{Znacznik|Stacja kolejowa|55.407311|11.348942|typ=transport}}'''Stacja kolejowa''' znajduje się na północ od centrum miasta.

=== Samochodem === 
Slagelse jest ważnym węzłem drogowym. W okolicach przebiega autostrada [[Plik:Tabliczka_E20.svg|25px]].

=== Autobusem ===
Do Slagelse kursuje wiele autobusów lokalnych i dalekobieżnych. {{Znacznik|Dworzec autobusowy|55.40802580555264|11.347520742192325|typ=transport}}'''Dworzec autobusowy''' znajduje się po północnej stronie stacji kolejowej.

== Komunikacja ==
{{mapa|55.404861|11.353056|zoom=14|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar,metro,praca}}
Slagelse to spokojne, duńskie miasto na zachodzie wyspy Zelandia, które pełni rolę ważnego lokalnego węzła komunikacyjnego. Choć nie jest duże, poruszanie się po nim i w jego okolicach jest wygodne i dobrze zorganizowane – zgodnie z typowym duńskim standardem.

Transport publiczny skupia się wokół Stacji Slagelse, skąd regularnie odjeżdżają pociągi w kierunku Kopenhaga oraz innych większych miast kraju. Połączenia są szybkie i punktualne, co sprawia, że kolej stanowi podstawowy środek transportu dla mieszkańców i turystów podróżujących dalej. Uzupełnieniem są autobusy regionalne obsługiwane przez Movia, które łączą centrum z dzielnicami oraz pobliskimi miejscowościami.

== Warto zobaczyć ==
[[Plik:Trelleborg 14-07-2007.jpg|thumb|right|250px|Zrekonstruowany dom w centrum wikingów w Trelleborgu]]
* {{zobacz
| name=[https://trelleborgvikingeborg.dk/ Twierdza Wikingów Trelleborg] | alt= | url= | adres=Trelleborg Allé 4, Hejninge | lat=55.394101| long=11.265282| wskazówki=5 km na zachód od miasta Slagelse
| tollfree=+45 58549506 | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Otwarte kwiecień-maj: sob.-czw. 10:00-16:00, czerwiec-sierp.: sob.-czw. 10:00-17:00, wrzesień-październik: sob.-czw. 10:00-16:00. Trelleborg to pozostałości jednej z wielkich fortec wikińskich, zbudowanych około 980 roku n.e. Od 2023 roku jest jedną z pięciu fortec pierścieniowych wpisanych na [[Lista światowego dziedzictwa UNESCO|Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO]]. Cena: 50 DKK.
}}
* {{zobacz
| name=[https://panzermuseumeast.dk/ Panzermuseum East] | alt= | url= | adres= | lat=55.3491899| long=11.5052223| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Największa w Skandynawii prywatna kolekcja pojazdów wojskowych z krajów Układu Warszawskiego.
}}
* {{zobacz
| name=Sankt Mikkels Kirke | alt= | url= | adres= | lat=55.403628| long=11.354497| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To historyczny kościół parafialny w Danii, należący do Kościoła Danii (Folkekirken). Stanowi jedno z najstarszych i najbardziej rozpoznawalnych miejsc kultu w regionie Zachodniej Zelandii, będąc centralnym punktem miasta Slagelse zarówno duchowo, jak i architektonicznie.
}}
* {{zobacz
| name=Klasztor Antvorskov | alt= | url= | adres=Kongevejen | lat=55.3908277| long=11.3627916| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=To dawny klasztor zakonu joannitów (rycerzy św. Jana) w Slagelse w Danii. Założony w XII wieku, był jednym z najważniejszych ośrodków zakonnych średniowiecznej Danii, pełniąc funkcje religijne, edukacyjne i administracyjne. Dziś miejsce to znane jest z ruin i jako punkt historyczny na mapie duńskiego dziedzictwa.
}}

==Najbliższe okolice==

==Praca==

==Nauka==

== Zakupy ==
* {{Znacznik|'''Vestsjællandscentret'''|55.4061|11.3547|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''[https://www.vestsjaellandscentret.dk/ Vestsjællandscentret]'''. Jernbanegade 10. Centrum handlowe w centrum Slagelse.

== Gastronomia ==
* {{Znacznik|'''Cafe Mikkel'''|55.403951|11.35491|typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Cafe Mikkel''', ☏ +45 58581366. Nytorv 5, obok kościoła Mikkelsa. Kawiarnia z dobrym jedzeniem na lunch i brunch. Znajduje się w długim, wąskim pomieszczeniu z białymi łukami, które kiedyś należało do kościoła.

==Festiwale, imprezy==

==Nocleg==

==Kontakt==

==Bezpieczeństwo==

==Informacje turystyczne==

== Gdzie dalej ==

{{Jest w|Zelandia (Dania)}}
{{zarys}}
{{geo|55.4|11.3667}}
[[Kategoria:Zelandia]]</text>
      <sha1>3uauynfpubfvshn7xo7tatb79sz907s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Samsø</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10375</id>
    <revision>
      <id>159029</id>
      <parentid>86588</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T08:03:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rzuwig</username>
        <id>144</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Usunięto kategorię &quot;Dania&quot;; Dodano kategorię &quot;Jutlandia Środkowa&quot; za pomocą [[w:pl:Narzędzia/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>159029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="967" sha1="8hn3ebtd3uj1nrfiaxht21gvbdermvs" xml:space="preserve">{{Top-banner}}
{{Jednostka administracyjna infobox
 |grafika          = Ophalingsspil.jpg
 |flaga            = 
 |mapa             = DK - Samso.PNG
 |stolica          = 
 |ustrój           = 
 |waluta           = korona duńska
 |powierzchnia     = 114,26
 |ludność          = 3720
 |język            = [[język duński|duński]]
 |religia          = 
 |napięcie prądu   = 230
 |numer kierunkowy = 
 |domena           = 
 |strefa czasowa   = 
}}
'''Samsø''' – [[Dania|duńska]] wyspa na Cieśninie Kattagat, 15 km od wybrzeży Półwyspu Jutlandzkiego.

== Charakterystyka ==
=== Geografia ===

=== Klimat ===

=== Historia ===

=== Polityka ===

=== Gospodarka ===

== Dojazd ==
=== Samochodem ===

=== Samolotem ===

=== Statkiem ===

== Miasta ==

== Ciekawe miejsca ==

== Transport ==

== Zakupy ==

== Gastronomia ==

== Noclegi ==

== Bezpieczeństwo ==
=== Zdrowie ===

== Kontakt ==

{{Jest w|Jutlandia Środkowa}}

[[Kategoria:Jutlandia Środkowa]]</text>
      <sha1>8hn3ebtd3uj1nrfiaxht21gvbdermvs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Powiat malborski</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10640</id>
    <revision>
      <id>159013</id>
      <parentid>158529</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T17:31:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrzysztofPoplawski</username>
        <id>4279</id>
      </contributor>
      <comment>/* Rowerem */</comment>
      <origin>159013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9100" sha1="ef2eiez5px8mq5fv67dazy86k3ednpf" xml:space="preserve">{{Top-banner|Malbork Wikivoyage Banner.jpg|caption=}}
{{Miejscowość infobox|nazwa=Powiat malborski|widok=|herb=POL powiat malborski COA.svg|mapa=Pomorskie malborski.png|region=[[Województwo pomorskie]]|powierzchnia=494,23|lud=64 189|prefiks=|www=|państwo=[[Polska]]}}
'''Powiat malborski''' – powiat w województwie pomorskim, położony przede wszystkim na [[Żuławy Wiślane|Żuławach Wiślanych]], nad Nogatem i w sąsiedztwie [[Wisła|Wisły]]. Jego stolicą jest [[Malbork]], znany przede wszystkim z monumentalnego zespołu zamkowego zakonu krzyżackiego wpisanego na [[w:Lista_światowego_dziedzictwa_UNESCO|Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO]].

Poza Malborkiem powiat oferuje typowy krajobraz żuławski: równiny poprzecinane kanałami i rowami melioracyjnymi, wsie o średniowiecznym rodowodzie, gotyckie kościoły, domy podcieniowe, dawne cmentarze mennonickie oraz zabytki hydrotechniki. Teren jest szczególnie atrakcyjny dla turystyki rowerowej i krajoznawczej.

== Charakterystyka ==

Powiat malborski leży we wschodniej części województwa pomorskiego. Większość jego obszaru należy do Żuław Wiślanych. Krajobraz jest przeważnie płaski i rolniczy, z rozbudowaną siecią kanałów, rowów melioracyjnych i wałów przeciwpowodziowych. Najważniejszą rzeką jest Nogat, stanowiący wschodnie ramię delty Wisły.

Powiat sąsiaduje z powiatami: [[powiat nowodworski|nowodworskim]], [[powiat gdański|gdańskim]], [[powiat tczewski|tczewskim]], [[powiat sztumski|sztumskim]] oraz [[powiat elbląski|elbląskim]] w województwie warmińsko-mazurskim.

Teren powiatu stanowi część historycznych Żuław. Charakterystycznym elementem krajobrazu kulturowego są średniowieczne układy wsi, ceglane kościoły gotyckie, zabudowa związana z osadnictwem olęderskim i mennonickim oraz urządzenia melioracyjne i przeciwpowodziowe.

== Miasta i gminy ==

=== Miasta ===
* '''[[Malbork]]''' – stolica powiatu i jego główny ośrodek turystyczny. Najważniejszym zabytkiem jest zespół zamkowy dawnej stolicy państwa zakonu krzyżackiego, wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Miasto jest też głównym węzłem kolejowym i komunikacyjnym regionu.
* '''[[Nowy Staw]]''' – niewielkie miasto żuławskie z zachowanym historycznym układem urbanistycznym, gotycką [[w:Kolegiata_św._Mateusza_Apostoła_w_Nowym_Stawie|kolegiatą św. Mateusza]] oraz charakterystyczną wieżą [[w:Kościół_poewangelicki_w_Nowym_Stawie|dawnego kościoła ewangelickiego]], nazywaną „Ołówkiem”.

=== Gminy wiejskie ===
* '''Gmina Malbork''' – otacza miasto Malbork; obejmuje wsie położone nad Nogatem i na Żuławach.
* '''Gmina Lichnowy''' – typowo żuławska gmina rolnicza z licznymi historycznymi wsiami i zabytkami architektury sakralnej.
* '''Gmina Miłoradz''' – obejmuje tereny między Nogatem i Wisłą; znajdują się tu m.in. Mątowy Wielkie i Mątowy Małe.
* '''Gmina Stare Pole''' – wschodnia część powiatu, położona przy trasie Malbork–[[Elbląg]]; teren typowego krajobrazu Żuław Elbląskich.

== Dojazd ==

=== Koleją ===
Najważniejszym węzłem kolejowym jest [[Malbork]]. Miasto ma bezpośrednie połączenia m.in. z [[Gdańsk|Gdańskiem]], [[Tczew|Tczewem]], Elblągiem, [[Olsztyn|Olsztynem]] i [[Warszawa|Warszawą]]. Dzięki położeniu przy ważnej magistrali kolejowej Malbork jest dogodnym punktem rozpoczęcia zwiedzania powiatu.

Na terenie powiatu znajdują się również mniejsze stacje i przystanki kolejowe, m.in. w Starym Polu i Szymankowie.

=== Samochodem ===
Najważniejszymi drogami są:
* '''DK22''' – prowadząca przez Malbork w kierunku Tczewa i Elbląga,
* '''DK55''' – prowadząca z Malborka w kierunku [[Nowy Dwór Gdański|Nowego Dworu Gdańskiego]] oraz [[Sztum|Sztumu]] i [[Kwidzyn|Kwidzyna]].

Sieć dróg lokalnych pozwala dotrzeć do większości żuławskich wsi, jednak przy zwiedzaniu mniejszych miejscowości własny samochód lub rower są znacznie wygodniejsze niż komunikacja publiczna.

== Warto zobaczyć ==

=== Malbork ===
* [[Malbork#Zamek w Malborku|Zamek w Malborku]] – monumentalny zespół średniowiecznego zamku zakonu krzyżackiego, dawna siedziba wielkich mistrzów, wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.
* historyczne centrum Malborka i pozostałości średniowiecznych fortyfikacji miejskich,
* bulwary nad Nogatem – dobre miejsce na spacer i oglądanie panoramy zamku, szczególnie z zachodniego brzegu rzeki.

=== Nowy Staw ===
* '''kolegiata św. Mateusza''' – monumentalny gotycki kościół należący do najważniejszych zabytków sakralnych Żuław,
* '''Galeria Żuławska „Ołówek”''' – dawny kościół ewangelicki z charakterystyczną wysoką wieżą, 
* historyczny układ śródmieścia.

=== Gotyckie kościoły wiejskie ===
Na terenie powiatu zachowało się wiele średniowiecznych kościołów charakterystycznych dla krajobrazu Żuław. Warto zwrócić uwagę m.in. na świątynie w Lichnowach, Mątowach Wielkich, Mątowach Małych i innych starych wsiach żuławskich.

=== Dziedzictwo żuławskie ===
Poza najbardziej znanymi zabytkami szczególną wartość mają:
* dawne domy podcieniowe i tradycyjne zagrody żuławskie,
* cmentarze mennonickie i pozostałości osadnictwa olęderskiego,
* historyczne układy wsi,
* wały przeciwpowodziowe, kanały i inne elementy dawnego systemu melioracyjnego.

== Aktywnie ==

=== Rowerem ===
Płaski krajobraz Żuław oraz gęsta sieć lokalnych dróg sprzyjają przede wszystkim turystyce rowerowej. Ciekawe wycieczki można planować między Malborkiem, Nowym Stawem, Lichnowami, Miłoradzem i wsiami położonymi nad Wisłą i Nogatem. Atrakcją samą w sobie jest jazda drogami biegnącymi wzdłuż wałów, kanałów i przez historyczne wsie żuławskie.

Z powiatem związane są m.in. następujące szlaki rowerowe:

* '''[https://polskanarowerze.pl/szlak-mennonitow/ Szlak Rowerowy Mennonitów]''' – czerwony, 29,79 km; przez powiat malborski przechodzi m.in. przez Stare Pole. 
* '''[https://polskanarowerze.pl/szlak-zamkow-powisla/ Szlak Zamków Powiśla]''' – oliwkowy, 95 km; obejmuje m.in. Malbork i Nową Wieś Malborską, a dalej prowadzi przez powiat sztumski i kwidzyński. 
* '''[https://pomorskie.travel/artykuly/rowerowa-petla-wisly-petla-nadwislanska/ Po Dolinie Dolnej Wisły]''' – czarny, 480 km; bardzo długi szlak, który zahacza o teren powiatu poprzez miejscowości takie jak Mątowy Małe, Mątowy Wielkie i Miłoradz. 

* '''[[Wiślana Trasa Rowerowa|Wiślana Trasa Rowerowa – prawy brzeg]]''' – 110 km w województwie pomorskim; przebieg: '''Kwidzyn – Biała Góra – Mątowy Wielkie – Lichnowy – Ostaszewo – Drewnica – Mikoszewo'''.

=== Nad wodą ===
Nogat jest częścią systemu dróg wodnych [https://petlazulawska.pl/szlaki-wodne/nogat/ Pętli Żuławskiej]. Ma 62 km długości, łączy Wisłę z Zalewem Wiślanym, a dalej przez Kanał Jagielloński także z Elblągiem. Na odcinku związanym z powiatem malborskim znajdują się ważne punkty infrastruktury wodnej: śluza Szonowo, Malbork z przystaniami przy zamku i w Parku Północnym oraz śluza Rakowiec. Z punktu widzenia turysty zwiedzającego powiat malborski najciekawszy jest oczywiście Malbork oglądany od strony Nogatu, czyli około 19 km szlaku wodnego wypadającego przy zamku (w jego sąsiedztwie są miejsca do cumowania).

=== Pieszo ===

==== Znakowane szlaki turystyczne ====
Przez teren powiatu przebiegają znakowane szlaki turystyki pieszej PTTK, łączące Malbork i miejscowości Żuław z sąsiednimi powiatami. Opiekę nad szlakami w tym rejonie sprawuje Międzyoddziałowa Komisja Turystyki Pieszej PTTK z siedzibą w Kwidzynie.

Szlaki prowadzą zarówno przez tereny zurbanizowane, jak i przez typowy krajobraz żuławski, obejmujący równiny, doliny rzeczne, wały przeciwpowodziowe oraz historyczne wsie. Część tras stanowi fragmenty dłuższych szlaków wykraczających poza granice powiatu malborskiego:

* '''[http://www.pttk.elblag.com.pl/szlaki_turystyczne_kopernikowski Szlak Kopernikowski]:''' Kępki (Nogat) — [granica powiatu malborskiego] — Myszewo – Malbork — [granica powiatu malborskiego] — Gościszewo – Biała Góra – Ryjewo – Kwidzyn – leśn. Sadlinki – Gardeja (PKP).
* '''[https://pomorskieszlakipttk.pl/szlaki-piesze/ Szlak Nadwiślański]:''' Sztum (PKP) – Biała Góra – [granica powiatu malborskiego] – Mątowy Wielkie – [granica powiatu malborskiego] – Palczewo – Ostaszewo – Niedźwiedziówka – Żuławki – Mikoszewo

==== Trasy spacerowe i tematyczne ====

* powiatowe/miejskie [https://visitmalbork.pl/629%2CPOWIATOWE-TRASY-PIESZE.html trasy piesze po Malborku], np.: „Drogą architektury miasta Malborka”

===== Trasy pielgrzymkowe =====

* [https://www.diecezja.gda.pl/wydarzenia/10268/piesza-pielgrzymka-sladami-bl-doroty-z-matow-wielkich Pielgrzymka śladami] [[w:Dorota_z_Mątowów|bł. Doroty z Mątów Wielkich]] organizowana corocznie przez Archidiecezję Gdańską
{{Użyteczny}}
{{Jest w|Żuławy Wiślane}}

[[Kategoria:Województwo pomorskie]]</text>
      <sha1>ef2eiez5px8mq5fv67dazy86k3ednpf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sejerø</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10667</id>
    <revision>
      <id>159028</id>
      <parentid>87751</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T08:03:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rzuwig</username>
        <id>144</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Usunięto kategorię &quot;Dania&quot;; Dodano kategorię &quot;Zelandia&quot; za pomocą [[w:pl:Narzędzia/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>159028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="931" sha1="fc78j2t0t3hzsxjkrmwdwves79o5nzs" xml:space="preserve">{{Top-banner}}
{{Jednostka administracyjna infobox
 |grafika          = Seierø_P3160050.JPG
 |flaga            = 
 |mapa             = Denmark location sejero.svg
 |stolica          = 
 |ustrój           = 
 |waluta           = korona duńska
 |powierzchnia     = 12,36
 |ludność          = 400
 |język            = [[język duński|duński]]
 |religia          = 
 |napięcie prądu   = 230
 |numer kierunkowy = 
 |domena           = 
 |strefa czasowa   = 
}}
'''Sejerø''' – [[Dania|duńska]] wyspa położona na Morzu Bałtyckim.

== Charakterystyka ==
=== Geografia ===

=== Klimat ===

=== Historia ===

=== Polityka ===

=== Gospodarka ===

== Dojazd ==
=== Samochodem ===

=== Samolotem ===

=== Statkiem ===

== Miasta ==

== Ciekawe miejsca ==

== Transport ==

== Zakupy ==

== Gastronomia ==

== Noclegi ==

== Bezpieczeństwo ==
=== Zdrowie ===

== Kontakt ==

{{Jest w|Zelandia (Dania)}}

[[Kategoria:Zelandia]]</text>
      <sha1>fc78j2t0t3hzsxjkrmwdwves79o5nzs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Struer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10746</id>
    <revision>
      <id>159051</id>
      <parentid>88060</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T09:56:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rzuwig</username>
        <id>144</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Usunięto kategorię &quot;Dania&quot;; Dodano kategorię &quot;Jutlandia Środkowa&quot; za pomocą [[w:pl:Narzędzia/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>159051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="887" sha1="20hgw94obyy3yydydvpa8quyzhxsg9y" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Informacje_podstawowe_miasto|nazwa=Struer
|widok=Struer_Vandtårn_-_Tårngade.jpg
|herb=Coat_of_arms_of_Struer.svg
|mapa=
|region=[[Jutlandia Środkowa]]
|powierzchnia=
|lud=10 300
|prefiks=
|www=http://www.struer.dk/
}}
'''Struer''' – miasto w [[Dania|Danii]], siedziba gminy Struer

==Charakterystyka==

==Dojazd==

===Samolotem===
Najbliższym portem lotniczym jest lotnisko Aarhus i Billund.

===Koleją===
Struer jest lokalnym węzłem kolejowym.

===Samochodem=== 
Struer leży przy drodze nr 11 Holstebro-Thisted.

===Autobusem===

=== Promem ===

==Komunikacja==

==Warto zobaczyć==

==Najbliższe okolice==

==Praca==

==Nauka==

==Zakupy==

==Gastronomia==

==Festiwale, imprezy==

==Nocleg==

==Kontakt==

==Bezpieczeństwo==

==Informacje turystyczne==

==Wyjazd==

{{Jest w|Jutlandia Środkowa}}
{{Zarys}}

{{Atrybucja}}
[[Kategoria:Jutlandia Środkowa]]</text>
      <sha1>20hgw94obyy3yydydvpa8quyzhxsg9y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rømø</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11192</id>
    <revision>
      <id>159023</id>
      <parentid>90199</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T08:02:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rzuwig</username>
        <id>144</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Usunięto kategorię &quot;Dania&quot;; Dodano kategorię &quot;Dania Południowa&quot; za pomocą [[w:pl:Narzędzia/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>159023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1048" sha1="47q32bweu0irrn9blm5674yudgysgle" xml:space="preserve">{{Top-banner}}
{{Jednostka administracyjna infobox
 |grafika          = Rømø_strand.jpg
 |flaga            = 
 |mapa             = Denmark location romo.svg
 |stolica          =
 |ustrój           = 
 |waluta           = korona duńska
 |powierzchnia     = 128,86
 |ludność          = 580
 |język            = [[język duński|duński]]
 |religia          = 
 |napięcie prądu   = 230
 |numer kierunkowy = 
 |domena           = 
 |strefa czasowa   = 
}}
'''Rømø''' – wyspa w [[Dania|Danii]], na Morzu Północnym (Wyspy Północnofryzyjskie), położona naprzeciw [[Esbjerg]]u, zlokalizowana około 50 km na północ od wyspy [[Sylt]].

== Charakterystyka ==
=== Geografia ===

=== Klimat ===

=== Historia ===

=== Polityka ===

=== Gospodarka ===

== Dojazd ==
=== Samochodem ===

=== Samolotem ===

=== Statkiem ===

== Miasta ==

== Ciekawe miejsca ==

== Transport ==

== Zakupy ==

== Gastronomia ==

== Noclegi ==

== Bezpieczeństwo ==
=== Zdrowie ===

== Kontakt ==

{{Jest w|Dania Południowa}}

[[Kategoria:Dania Południowa]]</text>
      <sha1>47q32bweu0irrn9blm5674yudgysgle</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sorø</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12384</id>
    <revision>
      <id>159034</id>
      <parentid>130707</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T08:05:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rzuwig</username>
        <id>144</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Usunięto kategorię &quot;Dania&quot;; Dodano kategorię &quot;Zelandia&quot; za pomocą [[w:pl:Narzędzia/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>159034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="944" sha1="9cwkyz0ade4mogbiepriv88wm35amvy" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Informacje_podstawowe_miasto|nazwa=Sorø
|widok=Sorø_Akademi1.jpg
|herb=Coat of arms of Sorø.svg
|mapa=
|region=[[Zelandia (Dania)|Zelandia]]
|powierzchnia=
|lud=8000
|prefiks=(+45) 
|www=https://soroe.dk/
}}
'''Sorø''' – miasto w [[Dania|Danii]], stolica gminy Sorø i regionu [[Zelandia (Dania)|Zelandia]], położone na wyspie Zelandia.

==Charakterystyka==

==Dojazd==

===Samolotem===
Najbliższym portem lotniczym jest lotnisko w Kastrup.

===Koleją===
Znajduje się tu stacja kolejowa.

===Samochodem=== 
Sorø jest ważnym węzłem drogowym. W okolicach przebiega autostrada E20.

===Autobusem===

=== Promem ===

==Komunikacja==

==Warto zobaczyć==

==Najbliższe okolice==

==Praca==

==Nauka==

==Zakupy==

==Gastronomia==

==Festiwale, imprezy==

==Nocleg==

==Kontakt==

==Bezpieczeństwo==

==Informacje turystyczne==

==Wyjazd==

{{Jest w|Zelandia (Dania)}}
{{Zarys}}

{{Atrybucja}}
[[Kategoria:Zelandia]]</text>
      <sha1>9cwkyz0ade4mogbiepriv88wm35amvy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Skælskør</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12960</id>
    <revision>
      <id>159026</id>
      <parentid>130878</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T08:03:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rzuwig</username>
        <id>144</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Usunięto kategorię &quot;Dania&quot;; Dodano kategorię &quot;Zelandia&quot; za pomocą [[w:pl:Narzędzia/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>159026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="906" sha1="aip10ym3x51idhtjyoyv4wl8l03mh6k" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Informacje_podstawowe_miasto|nazwa=Skælskørv
|widok=Skælskør_Bibliotek.JPG
|herb=Coat_of_arms_of_Skælskør.svg
|mapa=
|region=[[Zelandia (Dania)|Zelandia]]
|powierzchnia=
|lud=6500
|prefiks=
|www=
}}
'''Skælskør''' – miasto na wyspie [[Zelandia (wyspa)|Zelandia]] w [[Dania|Danii]], w południowej części gminy Slagelse, w regionie [[Zelandia (Dania)|Zelandia]].

==Charakterystyka==

==Dojazd==

===Samolotem===
Najbliższym portem lotniczym jest lotnisko w Kastrup.

===Koleją===

===Samochodem=== 
Skælskør jest ważnym węzłem drogowym.

===Autobusem===

=== Promem ===

==Komunikacja==

==Warto zobaczyć==

==Najbliższe okolice==

==Praca==

==Nauka==

==Zakupy==

==Gastronomia==

==Festiwale, imprezy==

==Nocleg==

==Kontakt==

==Bezpieczeństwo==

==Informacje turystyczne==

==Wyjazd==

{{Jest w|Zelandia (Dania)}}
{{Zarys}}

{{Atrybucja}}
[[Kategoria:Zelandia]]</text>
      <sha1>aip10ym3x51idhtjyoyv4wl8l03mh6k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stege</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13015</id>
    <revision>
      <id>159033</id>
      <parentid>105268</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T08:04:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rzuwig</username>
        <id>144</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Usunięto kategorię &quot;Dania&quot;; Dodano kategorię &quot;Zelandia&quot; za pomocą [[w:pl:Narzędzia/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>159033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="811" sha1="1y0t3oqaw28ktmjjetknxrn26luylcm" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Informacje_podstawowe_miasto|nazwa=Stege
|widok=Stegelakeside.jpg
|herb=Coat_of_arms_of_Stege.svg
|mapa=
|region=[[Zelandia (Dania)|Zelandia]]
|powierzchnia=2,7
|lud=3800
|prefiks=
|www=
}}
'''Stege''' – miasto w [[Dania|Danii]], w regionie [[Zelandia (Dania)|Zelandia]], w gminie Vordingborg.

==Charakterystyka==

==Dojazd==

===Samolotem===
Najbliższym portem lotniczym jest lotnisko w Kastrup.

===Koleją===

===Samochodem=== 
Stege jest ważnym węzłem drogowym.

===Autobusem===

=== Promem ===

==Komunikacja==

==Warto zobaczyć==

==Najbliższe okolice==

==Praca==

==Nauka==

==Zakupy==

==Gastronomia==

==Festiwale, imprezy==

==Nocleg==

==Kontakt==

==Bezpieczeństwo==

==Informacje turystyczne==

==Wyjazd==

{{Jest w|Møn}}
{{Zarys}}

{{Atrybucja}}
[[Kategoria:Zelandia]]</text>
      <sha1>1y0t3oqaw28ktmjjetknxrn26luylcm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stubbekøbing</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13049</id>
    <revision>
      <id>159050</id>
      <parentid>102381</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T09:56:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rzuwig</username>
        <id>144</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Usunięto kategorię &quot;Dania&quot;; Dodano kategorię &quot;Zelandia&quot; za pomocą [[w:pl:Narzędzia/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>159050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="882" sha1="huvpuh0iigq460qshildpqmc7k0jmeu" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Informacje_podstawowe_miasto|nazwa=Stubbekøbing
|widok=Stubbekoebing_view_from_Ida_ferry_on_28_07_2004.jpg
|herb=Coat_of_arms_of_Stubbekøbing.svg
|mapa=
|region=[[Zelandia (Dania)|Zelandia]]
|powierzchnia=1,77
|lud=2200
|prefiks=
|www=
}}
'''Stubbekøbing''' – miasto w [[Dania|Danii]], w regionie [[Zelandia (Dania)|Zelandia]], w gminie Guldborgsund.

==Charakterystyka==

==Dojazd==

===Samolotem===
Najbliższym portem lotniczym jest lotnisko w Kastrup.

===Koleją===

===Samochodem=== 
Stubbekøbing jest ważnym węzłem drogowym.

===Autobusem===

=== Promem ===

==Komunikacja==

==Warto zobaczyć==

==Najbliższe okolice==

==Praca==

==Nauka==

==Zakupy==

==Gastronomia==

==Festiwale, imprezy==

==Nocleg==

==Kontakt==

==Bezpieczeństwo==

==Informacje turystyczne==

==Wyjazd==

{{Jest w|Falster}}
{{Zarys}}

{{Atrybucja}}
[[Kategoria:Zelandia]]</text>
      <sha1>huvpuh0iigq460qshildpqmc7k0jmeu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sakskøbing</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13069</id>
    <revision>
      <id>159030</id>
      <parentid>102456</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T08:03:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rzuwig</username>
        <id>144</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Usunięto kategorię &quot;Dania&quot;; Dodano kategorię &quot;Zelandia&quot; za pomocą [[w:pl:Narzędzia/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>159030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="890" sha1="86cqnztgolnhnxflrj1h2g6iwc1e94i" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Informacje_podstawowe_miasto|nazwa=Sakskøbing
|widok=Vandtårnet_i_Sakskøbing.jpg
|herb=Coat_of_arms_of_Sakskøbing.svg
|mapa=
|region=[[Zelandia (Dania)|Zelandia]]
|powierzchnia=3,51
|lud=4600
|prefiks=
|www=
}}
'''Sakskøbing''' – miasto w [[Dania|Danii]], w regionie [[Zelandia (Dania)|Zelandia]], w gminie Guldborgsund.

==Charakterystyka==

==Dojazd==

===Samolotem===
Najbliższym portem lotniczym jest lotnisko w Kopenhadze.

===Koleją===
Znajduje się tu stacja kolejowa.

===Samochodem=== 
Sakskøbing jest ważnym węzłem drogowym. 

===Autobusem===

=== Promem ===

==Komunikacja==

==Warto zobaczyć==

==Najbliższe okolice==

==Praca==

==Nauka==

==Zakupy==

==Gastronomia==

==Festiwale, imprezy==

==Nocleg==

==Kontakt==

==Bezpieczeństwo==

==Informacje turystyczne==

==Wyjazd==

{{Jest w|Lolland}}
{{Zarys}}

{{Atrybucja}}
[[Kategoria:Zelandia]]</text>
      <sha1>86cqnztgolnhnxflrj1h2g6iwc1e94i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Støvring</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13932</id>
    <revision>
      <id>159031</id>
      <parentid>105066</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T08:04:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rzuwig</username>
        <id>144</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Usunięto kategorię &quot;Dania&quot;; Dodano kategorię &quot;Jutlandia Północna&quot; za pomocą [[w:pl:Narzędzia/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>159031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="786" sha1="5ckmem8discpfttwe0aras7s43iqlbz" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Informacje_podstawowe_miasto|nazwa=Støvring
|widok=Støvring_Højskole_-_fra_parken.JPG
|herb=
|mapa=
|region=[[Jutlandia Północna]]
|powierzchnia=5,81
|lud=8200
|prefiks=
|www=
}}
'''Støvring''' – miasto w [[Dania|Danii]], w regionie [[Jutlandia Północna]], w gminie Rebild.

==Charakterystyka==

==Dojazd==

===Samolotem===
Najbliższym portem lotniczym jest lotnisko Aarhus.

===Koleją===

===Samochodem=== 

===Autobusem===

=== Promem ===

==Komunikacja==

==Warto zobaczyć==

==Najbliższe okolice==

==Praca==

==Nauka==

==Zakupy==

==Gastronomia==

==Festiwale, imprezy==

==Nocleg==

==Kontakt==

==Bezpieczeństwo==

==Informacje turystyczne==

==Wyjazd==

{{Jest w|Jutlandia Północna}}
{{Zarys}}

{{Atrybucja}}
[[Kategoria:Jutlandia Północna]]</text>
      <sha1>5ckmem8discpfttwe0aras7s43iqlbz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Skjern</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16035</id>
    <revision>
      <id>159037</id>
      <parentid>116388</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T08:05:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rzuwig</username>
        <id>144</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Usunięto kategorię &quot;Dania&quot;; Dodano kategorię &quot;Jutlandia Środkowa&quot; za pomocą [[w:pl:Narzędzia/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>159037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="829" sha1="s72t33clobosczhxv82oy4lcuvfig0c" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Informacje_podstawowe_miasto|nazwa=Skjern
|widok=Skjern_Kirke.JPG
|herb=Coat_of_arms_of_Skjern.svg
|mapa=
|region=[[Jutlandia Środkowa]]
|powierzchnia=6,85
|lud=7800
|prefiks=(+45) 9
|www=
}}
'''Skjern''' – miasto w [[Dania|Danii]], w regionie [[Jutlandia Środkowa]], w gminie Ringkøbing-Skjern.

==Charakterystyka==

==Dojazd==

===Samolotem===
Najbliższym portem lotniczym jest lotnisko Billund.

===Koleją===

===Samochodem=== 
Skjern jest lokalnym węzłem drogowym. 

===Autobusem===

=== Promem ===

==Komunikacja==

==Warto zobaczyć==

==Najbliższe okolice==

==Praca==

==Nauka==

==Zakupy==

==Gastronomia==

==Festiwale, imprezy==

==Nocleg==

==Kontakt==

==Bezpieczeństwo==

==Informacje turystyczne==

==Wyjazd==

{{Jest w|Jutlandia Środkowa}}
{{Zarys}}

[[Kategoria:Jutlandia Środkowa]]</text>
      <sha1>s72t33clobosczhxv82oy4lcuvfig0c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stenløse</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19171</id>
    <revision>
      <id>159032</id>
      <parentid>155569</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T08:04:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rzuwig</username>
        <id>144</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Usunięto kategorię &quot;Dania&quot;; Dodano kategorię &quot;Region Stołeczny&quot; za pomocą [[w:pl:Narzędzia/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>159032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="844" sha1="jth5771fkebu7dqzn2d61ln19x0oi7x" xml:space="preserve">{{top-banner}}
{{Informacje_podstawowe_miasto|nazwa=Stenløse
|widok=Stenløse_Rådhus_-_Egedal_Kommune.jpg
|herb=
|mapa=
|region=[[Region Stołeczny (Dania)|Region Stołeczny]]
|powierzchnia=
|lud=6800
|prefiks=
|www=
}}
'''Stenløse''' – miasto w [[Dania|Danii]], siedziba gminy Egedal.

==Charakterystyka==

==Dojazd==

===Samolotem===
Najbliższym portem lotniczym jest lotnisko w Kastrup.

===Koleją===
Znajduje się tu stacja kolejowa.

===Samochodem=== 
Stenløse jest ważnym węzłem drogowym. 

===Autobusem===

=== Promem ===

==Komunikacja==

==Warto zobaczyć==

==Najbliższe okolice==

==Praca==

==Nauka==

==Zakupy==

==Gastronomia==

==Festiwale, imprezy==

==Nocleg==

==Kontakt==

==Bezpieczeństwo==

==Informacje turystyczne==

==Wyjazd==

{{Jest w|Region Stołeczny (Dania)}}
{{Zarys}}

[[Kategoria:Region Stołeczny]]</text>
      <sha1>jth5771fkebu7dqzn2d61ln19x0oi7x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Port lotniczy Indira Gandhi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19344</id>
    <revision>
      <id>159017</id>
      <parentid>158942</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T19:44:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Moromar</username>
        <id>2451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Zakupy */</comment>
      <origin>159017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27289" sha1="jnbw7l0v1dfmwbn0ph8btpv1d0jpnwn" xml:space="preserve">{{top-banner}}
'''Międzynarodowy Port Lotniczy im. Indiry Gandhi''' ({{IATA|DEL}}), główny port lotniczy [[Delhi]], jest głównym węzłem komunikacyjnym całego ruchu krajowego i międzynarodowego w [[Indie|Indiach]]. Jest to najbardziej ruchliwe lotnisko w [[Indie|Indiach]], 17. na świecie i 6. w [[Azja|Azji]] pod względem ruchu pasażerskiego i cargo, obsługujące ponad 70 milionów pasażerów.

Lotnisko nosi imię Indiry Gandhi, byłej premier [[Indie|Indii]], i zajmuje powierzchnię 5106 akrów.

== Charakterystyka ==
{{mapa|28.5495|77.0989|zoom=13|wysokość=380|szerokość=500|grupy=transport,zobacz,natura,jedzenie,bar,nocleg,atrakcja,zakupy,alarm,zdrowie,zabytek,kontakt,nauka,punkt,rower,parking,obszar,metro,praca}}
Niegdyś słynące z kiepskiego stanu lotnisko zostało ulepszone dzięki budowie terminala T3 i modernizacji terminala T1. Na lotnisku znajduje się kilka punktów kontroli bezpieczeństwa, a przed wejściem na pokład samolotu może być konieczne okazanie karty pokładowej i paszportu kilkanaście razy.

Wylatując z [[Delhi]] z terminalu międzynarodowego, należy stawić się na 2-3 godziny przed planowanym odlotem. W przypadku lotów krajowych 2 godziny powinny wystarczyć, w zależności od tego, czy konieczne będzie odczekanie w kolejce do nadania bagażu. Choć proces ten bywa czasochłonny, przebiega sprawnie, a sklepy i restauracje w nowym terminalu znajdują się w pobliżu bramek, a nie przed kontrolą bezpieczeństwa. Jeśli jednak chcesz wymienić posiadaną indyjską walutę na preferowaną walutę obcą, musisz to zrobić przed przejściem kontroli bezpieczeństwa.

== Loty ==
{{infobox|Mgliste Delhi|Mgła stanowi poważne wyzwanie dla funkcjonowania lotniska. Ze względu na lokalizację w północnych Indiach, zimy bywają tam surowe, a gęsta mgła znacząco ogranicza widoczność. Z tego powodu wiele lotów jest odwoływanych. Sytuację dodatkowo pogarsza zanieczyszczenie powietrza, przez które mgła przekształca się w smog. Zaleca się unikanie planowania podróży lotniczych w miesiącach zimowych, zwłaszcza w grudniu i styczniu. Więcej informacji można znaleźć na stronie lotniska w [newdelhiairport.in/faq#fog-weather sekcji FAQ.]}}
Lotnisko oferuje doskonałe połączenia z niemal wszystkimi zakątkami świata. Jest świetnie skomunikowane z głównymi węzłami przesiadkowymi, takimi jak porty lotnicze [[Port lotniczy Singapur-Changi|Singapur-Changi]] i [[Port lotniczy Dubaj|Dubaj]]. Obsługują je najważniejsze linie lotnicze, w tym British Airways, Emirates, Lufthansa, Singapore Airlines, Air France i inne. Znaczną część ruchu stanowią loty krajowe. Tanie linie lotnicze (takie jak Indigo, SpiceJet i Air Asia), narodowy przewoźnik Air India oraz inni przewoźnicy regionalni codziennie obsługują połączenia z niemal wszystkimi dużymi miastami. Lotnisko dysponuje również infrastrukturą do obsługi ładunków dla firm takich jak FedEx Express, UPS, DHL, Emirates SkyCargo, Cargolux i wielu innych.

Międzynarodowy port lotniczy w New Delhi posiada trzy terminale położone w bliskim sąsiedztwie. Terminale odlotów i przylotów zazwyczaj pozostają niezmienne. Bieżące informacje o statusie lotów można sprawdzać na [https://www.newdelhiairport.in/live-flight-information/ stronie internetowej lotniska].

Linie lotnicze obsługujące lotnisko są rozmieszczone w różnych terminalach. Terminal 1 składa się z dwóch części (pirsów): T1C i T1D. Z terminala T1C korzystają głównie przewoźnicy krajowi, natomiast T1D obsługuje loty biznesowe oraz lotnictwo ogólne (general aviation). Terminal 2 obsługuje loty specjalne oraz wybrane połączenia krajowe. Terminal 3 jest głównym terminalem; to tutaj odbywa się obsługa wszystkich lotów międzynarodowych. Jest on również podstawowym terminalem dla przewoźników krajowych.

Linia [https://www.goindigo.in/ IndiGo] obsługuje loty o numerach z zakresu 6E 2000–2999 przez Terminal 2, a loty o numerach 6E 5000–5999 przez Terminal 3. Linia [https://www.spicejet.com/ SpiceJet] obsługuje loty o numerach SG 8000–8999 przez Terminal 3, a pozostałe przez Terminal 1. Linie [https://www.airindia.com/ Air India] oraz [https://www.airindiaexpress.com/home Air India Express] korzystają z Terminala 3. Wszystkie loty międzynarodowe odbywają się z Terminala 3.

{{Lista regionów
| mapa regionów = 
| rozmiar mapy = 
| opis mapy = 

| nazwa regionu 1 = Terminal 1
| kolor regionu 1 = #ff00ff
| elementy regionu 1 = 
| opis regionu 1 = Terminal krajowy. Do przewoźników obsługujących ten terminal należą IndiGo (większość lotów), SpiceJet (większość lotów) oraz Akasa Air (niektóre loty).

| nazwa regionu 2 = Terminal 2
| kolor regionu 2 = #a02329
| elementy regionu 2 = 
| opis regionu 2 = Terminal krajowy. IndiGo (niektóre loty) i Air India (niektóre loty).

| nazwa regionu 3 = Terminal 3
| kolor regionu 3 = #f7943a
| elementy regionu 3 = 
| opis regionu 3 = Terminal krajowy i międzynarodowy. Wszystkie loty międzynarodowe. Loty krajowe obsługiwane przez linie: Air India, Air India Express, Akasa Air (większość lotów), SpiceJet (niektóre loty), IndiGo (niektóre loty).
}}

== Transport naziemny ==
=== Metrem ===
===By metro===
[[Plik:DelhiMetro AirportExpress 20111214.jpg|thumb|Pociąg Delhi Metro Airport Express]]
Linia '''[https://delhimetrorail.com/line/LN10 Delhi Airport Metro Express]''' (znana również jako '''Orange Line / Airport Express''') kursuje między stacją kolejową New Delhi (NR 2) a stacją Yashobhoomi Dwarka Sector 25, zatrzymując się po drodze na stacji metra {{Znacznik|IGI Airport (Terminal 3)|28.5571|77.0867|typ=transport}}'''IGI Airport (Terminal 3)'''. Dostępny jest również autobus dowożący pasażerów z Terminalu 1 (T1) do stacji {{Znacznik|Aerocity|28.54905|77.12079|typ=transport}}'''Aerocity'''. Pociągi kursują co 10 minut w godzinach szczytu; dokładny rozkład jazdy można sprawdzić na [https://delhimetrorail.com/station/NDI tej stronie internetowej]. Podróż do stacji New Delhi zajmuje 20 minut i kosztuje 60 ₹ z Terminalu 3 oraz 50 ₹ ze stacji Aerocity. Ze stacji kolejowej można przesiąść się do metra (wymaga to przejścia przez ulicę, aby dotrzeć do stacji metra). Wycofano z oferty bilety powrotne – obecnie dostępne są jedynie bilety wieloprzejazdowe (na 10, 30 lub 45 przejazdów tą samą trasą, z różnymi zniżkami) oraz karty z doładowywanym kredytem (zapewniające 10% zniżki na wszystkie przejazdy).

Na stacjach New Delhi oraz Shivaji Stadium pasażerowie linii Air India mogą skorzystać z usługi odprawy miejskiej (city check-in) w przypadku lotów krajowych, lotów do krajów Zatoki Perskiej oraz wybranych połączeń międzynarodowych.

'''Linia Magenta''' (linia nr 8) posiada przystanek przy stacji metra {{Znacznik|Terminal 1-IGI Airport|28.5648|77.1227|typ=transport}}'''Terminal 1-IGI Airport'''. Stacja ta znajduje się jednak po drugiej stronie ulicy względem terminali, a dotarcie do niej zajmuje nieco czasu (choć droga jest już odpowiednio oznakowana i oczyszczona). Ponieważ jest to zwykła linia metra, nie oferuje ona odprawy miejskiej, czas przejazdu jest dłuższy, a pasażerów obowiązują standardowe limity bagażowe metra. Linia ta ma jednak swoje zalety, stanowiąc wygodniejszy sposób dotarcia do [[Noida|Noidy]].

=== Autobusem ===
Firma '''Delhi Transport Corporation (DTC)''' obsługuje połączenia autobusowe między lotniskiem a miastem – rozkład jazdy można znaleźć na jej stronie internetowej. Czas podróży wynosi około 50 minut, a koszt to 50₹ za osobę dorosłą, 25₹ za dziecko poniżej 12. roku życia, dodatkowo 25₹ za ciężki bagaż. Autobusy kursują do i z ISBT (międzystanowych terminali autobusowych) w pobliżu Kashmere Gate, Connaught Place, stacji New Delhi i wielu hoteli w centrum miasta, co 60 minut. Bilety można kupić i zarezerwować stałe miejsce przy biurku w Hali Przylotów.

=== Taksówką ===
Aby uniknąć oszustwa, '''taksówki''' z lotniska należy zamawiać wyłącznie w żółtych punktach obsługi taksówek typu „prepaid” (z płatnością z góry), prowadzonych przez policję w [[Delhi]]. Jeden z takich punktów znajduje się tuż przed wyjściem z lotniska, a drugi – w pobliżu stanowisk wypożyczalni samochodów, na prawo od drzwi wyjściowych. Mogą do Ciebie podchodzić naganiacze oferujący usługi taksówkowe – należy ich ignorować, ponieważ odnotowano liczne incydenty związane z bezpieczeństwem. Warto odczekać w kolejce do oficjalnego punktu taksówek prepaid. Przejazd do centrum miasta kosztuje 500–600 rupii. Nie należy ulegać żądaniom kierowcy dotyczącym dodatkowych opłat; w Indiach nie praktykuje się dawania napiwków taksówkarzom. Po dotarciu na miejsce najpierw zabierz bagaż, następnie wręcz kierowcy paragon i odejdź bez zbędnych dyskusji. Należy pamiętać, że w godzinach szczytu taksówki często stoją w korkach, jednak nocą przejazd do centrum jest znacznie szybszy. W całym mieście znajduje się wiele postojów taksówek i riksz motorowych, z których można skorzystać, aby dojechać na lotnisko.
[[Plik:Delhi airport terminal 3.jpg|thumb|Terminal 3 lotniska w Delhi]]
[[Plik:Airport Delhi.jpg|thumb|Tablica informacyjna o lotach na lotnisku]]
Większość hoteli oferuje również '''usługę odbioru pasażerów'''. Koszt może być dwukrotnie wyższy niż w przypadku taksówek prepaid, ale masz pewność, że na lotnisku będzie czekać na Ciebie osoba z tabliczką z Twoim nazwiskiem, dzięki czemu unikniesz stania w kolejce po taksówkę.

=== Udostępnianie przejazdów ===
Z lotniska można skorzystać z usług wspólnych przejazdów (ride-sharing); zarówno [https://www.uber.com/pl/pl/rider-home/?_csid=imaB0a48IJB7mnuIhx2hRA&amp;sm_flow_id=uR8vjVaZ&amp;state=UvaKFVRPtafauMCxy-8oGrNJOZA2FPr5IAij8AEyDOs%3D Uber], jak i [https://www.olacabs.com/ Ola Cabs] obsługują pasażerów w wyznaczonych strefach odbioru. W przypadku Terminalu 3 strefa odbioru dla pojazdów tego typu znajduje się na parterze wielopoziomowego parkingu, w odległości około 5–10 minut spacerem od terminalu.

== Poruszanie się ==
Bezpłatny autobus wahadłowy kursuje między wszystkimi terminalami co 20 minut. Aby otrzymać kupon uprawniający do przejazdu, należy okazać dokument tożsamości pracownikowi obsługującemu punkt informacyjny. Punkt obsługi transferów między terminalami znajduje się w strefie przylotów (w pobliżu filaru nr 10 przy terminalu T-3 oraz pod wiaduktem przy terminalu T-1).
[[Plik:Travelators at Indira Gandhi International Airport, Delhi.PNG|thumb|Chodnik ruchomy w Terminalu 3]]
Dla pasażerów o ograniczonej mobilności dostępna jest również bezpłatna usługa transportu elektrycznym pojazdem typu „melex” (buggy). Przejazd takim pojazdem można zamówić w dowolnym punkcie informacyjnym lub bezpośrednio u jego kierowcy. Na długich odcinkach tras pieszych zainstalowano chodniki ruchome, aby ułatwić przemieszczanie się.

== Czekanie ==
W przypadku lotów krajowych pasażerowie mogą wejść na terminal w dowolnym momencie w dniu podróży. W przypadku lotów międzynarodowych pasażerowie mogą wejść do terminalu do 8 godzin przed lotem.

We wszystkich częściach lotniska znajdują się miejsca do siedzenia, a nawet krzesła przypominające łóżko, jeśli ich szukasz. W dziale „Kupuj i jedz” znajdują się stoły i krzesła, dzięki którym możesz wygodnie delektować się jedzeniem i napojami. Lotnisko jest bardzo elegancko zbudowane. Można znaleźć wiele rzeźb i projektów, które mogą przykuć Twoją uwagę.
[[Plik:Sculpture of hasta mudras at Indira Gandhi International Airport.jpg|thumb|''Hasta mudras'', czyli gesty dłoni, wychodzące ze ściany nad stanowiskami odprawy w Terminalu 3.]]

=== Saloniki ===
Istnieje wiele saloników obsługiwanych przez linie lotnicze i innych dostawców usług. Oto kilka popularnych:
* {{zobacz
| name=Maharaja Lounge (Air India lounge) | alt= | url= | adres=Terminal 3 | lat=28.5548| long=77.0842| wskazówki=
| tollfree=+91 11496 37732, +91 11496 37730 | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Oferuje znakomite jedzenie i przyjemną atmosferę. Na miejscu dostępne są: Wi-Fi, ciepłe posiłki, napoje oraz prysznice. Wstęp bezpłatny dla pasażerów klas biznes i pierwszej linii Air India oraz członków programu lojalnościowego; dla pasażerów klasy ekonomicznej opłata wynosi 500 ₹.
}}
* {{zobacz
| name=[https://www.allwaysvip.com/ Allways VIP Guest Service] | alt= | url= | adres=Terminal 3 | lat=28.5563| long=77.0851| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Czynne całą dobę. Wstęp do saloniku jest płatny.
}}
* {{zobacz
| name=[https://www.americanexpress.com/en-in/travel/ American Express Lounge] | alt= | url= | adres=Terminal 3 | lat=28.5531| long=77.0842| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=24 godziny na dobę. Jedzenie światowej klasy, wysoki komfort i obsługa klienta.
}}
* {{zobacz
| name=Plaza Premium Lounge | alt= | url= | adres=Terminal 2 | lat=28.5606| long=77.0876| wskazówki=
| tollfree=+91 85273 64441 | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=india@plaza-network.com. Czynne całą dobę. Popularny salonik z punktami gastronomicznymi oraz stanowiskami do pracy z dostępem do Wi-Fi.
}}
[[Plik:Sculpture in Terminal 3 of Indira Gandhi International Airport at Delhi depicting the Surya Namaskara asanas.jpg|thumb|Rzeźby w Terminalu 3 przedstawiające różne pozycje ''Surya Namaskar Asana'', czyli sekwencji „powitania słońca”.]]
* {{zobacz
| name=Plaza Premium Lounge | alt= | url= | adres=Terminal 3 International| lat=28.5578| long=77.0846| wskazówki=
| tollfree=+91 11612 33966 | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=india@plaza-network.com. Czynne całą dobę. Popularny salonik z punktami gastronomicznymi i stanowiskami do pracy z dostępem do Wi-Fi. Obiekt znany ze swojej wyjątkowej oferty kulinarnej, odwiedzany głównie przez podróżnych korzystających z lotów międzynarodowych.
}}

=== Inne ===
Na lotnisku znajduje się interaktywny plac zabaw, gdzie dzieci mogą miło spędzić czas. Jedno z miejsc do obserwacji samolotów znajduje się na końcu ciągu bramek (w Terminalu 3); dostępna jest tam przyjemna, spokojna strefa z miejscami do siedzenia.
* {{zobacz
| name=Aviator | alt= | url= | adres=Terminal 3| lat=28.5165| long=77.0498| wskazówki=
| tollfree= | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=Codziennie w godzinach 10:00–20:00. Poczuj, jak to jest pilotować symulator Boeinga 737.
}}
* {{zobacz
| name=[https://www.odespa.com/ O2 Spa]| alt= | url= | adres=Terminal 3| lat=28.5553| long=77.0844| wskazówki=
| tollfree=+91 92470 20202 | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=contact@odespa.com. Codziennie w godzinach 10:00–20:00. Wspaniałe spa, w którym można się zrelaksować w oczekiwaniu na lot.
}}
* {{zobacz
| name=[https://www.oxypure.org/ Oxypure]| alt= | url= | adres=Terminal 3| lat=28.5550| long=77.0844| wskazówki=
| tollfree=+91 99710 07334 | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=operations@aryamar.net. Codziennie w godzinach 10:00–20:00. Bar tlenowy oferujący tlen aromatyzowany do celów tlenoterapii oraz innych zastosowań rekreacyjnych.
}}
* {{zobacz
| name=[https://www.quaqua.com/ QuaQua]| alt= | url= | adres=Terminal 3| lat=28.5553 | long=77.0844 | wskazówki=
| tollfree=+91 93112 90998 | fax=
| godziny= | ceny=
| lastedit=
| opis=traveldesk@quaqua.com. Codziennie w godzinach 10:00–20:00. Można tu skorzystać z immersyjnego doświadczenia wirtualnej rzeczywistości. 200–500 ₹.
}}

== Jedzenie ==
W każdym terminalu znajduje się wiele punktów gastronomicznych – zarówno przed, jak i za punktami kontroli bezpieczeństwa – jednak jakość wielu z nich pozostawia wiele do życzenia. Więcej informacji na temat restauracji można znaleźć na stronie lotniska poświęconej gastronomii.

* {{Znacznik|'''Street Food by Punjab Grill'''|28.5622|77.1194|typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''[https://www.facebook.com/StreetFoodsByPunjabGrill/ Street Food by Punjab Grill]''', Terminal 1 (hala odlotów), customercare@lbf.co.in. Codziennie 10:00–23:00. Miejsce serwujące pyszne indyjskie jedzenie typu street food oraz inne tradycyjne dania kuchni indyjskiej. 
* {{Znacznik|'''Flying Bites'''|28.563 |77.1198 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Flying Bites''', Terminal 1 (''hala odlotów, w pobliżu bramek autobusowych''). Codziennie 9:00–22:00. Lokal znany z szybkich kanapek i gotowych, pakowanych posiłków. 
* {{Znacznik|'''Gujrati Svado'''|28.5600|77.0883|typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Gujrati Svado''', Terminal 2 (hala odlotów). Codziennie 9:00–22:00. Lokal znany z domowej kuchni inspirowanej regionem [[Gudźarat]]. 
* {{Znacznik|'''Tiffin Express'''|28.5601|77.0869|typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Tiffin Express''', Terminal 2 (hala odlotów). Codziennie 9:00–22:00. Świetne przekąski z południowych Indii oraz gorące napoje. 
* {{Znacznik|'''Ile Bar'''|28.5558|77.0827|typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Ile Bar''', Terminal 3 (hala odlotów). Codziennie 10:00–22:00. Kebab z pysznymi sosami typu chutney. 
* {{Znacznik|'''Idli.com'''|28.5543 |77.0841 |typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Idli.com''', Terminal 3 (hala odlotów). Codziennie 10:00–22:00. Jeden z najpopularniejszych lokali w Terminalu 3. Znany z przysmaków kuchni południowoindyjskiej i kawy. 
* {{Znacznik|'''Noodle'''|28.5599|77.0882|typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Noodle''', Terminal 2 (hala odlotów). Codziennie 10:00–22:00. Lokal kuchni azjatyckiej serwujący tajskie specjały i różnorodne dania z makaronem. 
* {{Znacznik|'''Falafel Express'''|28.5537|77.0848|typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Falafel Express''', Terminal 3 (hala odlotów). Codziennie 10:00–22:00. Oferuje szybkie dania kuchni bliskowschodniej i greckiej. 
* {{Znacznik|'''Curry Kitchen'''|28.5564|77.0845|typ=jedzenie|url=|kolor=FF8C00|treść=}}'''Curry Kitchen''', Terminal 3 (odloty), ☏ +91 87002 67232. Codziennie 10:00–22:00. Oferuje przysmaki kuchni północnoindyjskiej.

== Picie ==
Na lotnisku znajduje się wiele punktów oferujących kawę, herbatę i zimne napoje. Oto kilka polecanych miejsc:

* {{Znacznik|'''Cafe Coffee Day'''|28.5629|77.1202|typ=bar|url=|kolor=000000|treść=}}'''Cafe Coffee Day''', Terminal 1 (przyloty). Codziennie w godz. 8:00–21:00. Jedno z najlepszych miejsc na poranną kawę i dobre śniadanie. 
* {{Znacznik|'''Costa Coffee'''|28.5635|77.1193|typ=bar|url=|kolor=000000|treść=}}'''Costa Coffee''', Terminal 1 (odloty). Codziennie w godz. 8:00–21:00. Sieć kawiarni oferująca gorące napoje, napoje mrożone, słodkie przekąski i kanapki. 
* {{Znacznik|'''Fresh &amp; Healthy'''|28.5598|77.0883|typ=bar|url=|kolor=000000|treść=}}'''Fresh &amp; Healthy''', Terminal 2 (odloty). Codziennie w godz. 8:00–21:00. Można tu kupić świeżo wyciskany sok owocowy. 
* {{Znacznik|'''Sugar &amp; Spice'''|28.5556|77.0817|typ=bar|url=|kolor=000000|treść=}}'''Sugar &amp; Spice''', Terminal 3 (odloty międzynarodowe), info@thesugarandspice.com. Codziennie w godz. 8:00–21:00. Kawa, herbata oraz szybkie i smaczne śniadanie. 
* {{Znacznik|'''Starbucks'''|28.5553|77.0844|typ=bar|url=|kolor=000000|treść=}}'''Starbucks''', Terminal 3 (odloty międzynarodowe), customercare@tatastarbucks.com. Codziennie w godz. 8:00–21:00. Świetna kawa (w tym firmowe mieszanki) oraz lekkie przekąski. 
* {{Znacznik|'''Chaayos'''|28.5545|77.0861|typ=bar|url=|kolor=000000|treść=}}'''Chaayos''', Terminal 3 (przyloty międzynarodowe), letstalk@chaayos.com. Codziennie w godz. 8:00–21:00. Szeroki wybór doskonale zaparzonej herbaty. 
* {{Znacznik|'''Cafe Espresso'''|28.5589|77.0865|typ=bar|url=|kolor=000000|treść=}}'''Cafe Espresso''', Terminal 2 (odloty). Codziennie w godz. 9:00–22:00. Nowoczesna kawiarnia z kioskiem samoobsługowym.

== Zakupy ==
W okolicach lotniska znajdują się setki sklepów oferujących różnorodny asortyment. Oto najważniejsze i najpopularniejsze z nich:

* {{Znacznik|'''Relay'''|28.5629|77.1196|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''[https://www.relay.com/ Relay]''', Terminal 1 (przyloty), contact@relay.com. Pon.–sob. 10:00–20:00 (w niedziele nieczynne). Księgarnia oferująca szeroki wybór książek z różnych gatunków. 
* {{Znacznik|'''Fab India'''|28.5651|77.1191|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''[https://www.fabindia.com/ Fab India]''', Terminal 1 (odloty), infolinia: 1800 100 1212, support@fabindia.net. Pon.–sob. 10:00–20:00 (w niedziele nieczynne). Indyjski sklep z upominkami i artykułami wyposażenia wnętrz. 
* {{Znacznik|'''Patanjali'''|28.5651|77.1191|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''[https://www.patanjaliayurved.net/ Patanjali]''', Terminal 2 (odloty), ☏ +91 13346 10111, customercare@orderme.co.in. Codziennie 10:00–20:00. Sklep z produktami ajurwedyjskimi i ziołowymi; można tu kupić ekologiczną żywność oraz wyroby naturalne, takie jak torby czy elementy dekoracyjne. 
* {{Znacznik|'''WH Smith'''|28.5559|77.0842|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''[https://www.whsmithindia.com/ WH Smith]''', Terminal 3 (odloty krajowe). Codziennie 10:00–23:00. Miejsce, gdzie można kupić bieżącą prasę i bestsellery książkowe. 
* {{Znacznik|'''Gadget Point'''|28.5551|77.0846|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''Gadget Point''', Terminal 3 (przyloty krajowe). Codziennie 10:00–23:00. Sklep z elektroniką – od komputerów po sprzęt fotograficzny i urządzenia do komunikacji. 
* {{Znacznik|'''Gute Reise'''|28.5558|77.0844|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''Gute Reise''', Terminal 3 (przyloty krajowe), ecom@gutereise.in. Codziennie 10:00–23:00. Sklep oferujący artykuły przydatne w podróży, np. walizki. 
* {{Znacznik|'''Nykaa Luxe'''|28.5546|77.0866|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''[https://www.nykaa.com/luxe-focus Nykaa Luxe]''', Terminal 3 (odloty krajowe), infolinia: 1800 267 4444, support@nykaa.com. Codziennie 10:00–23:00. Kup luksusowe kosmetyki jednej z najpopularniejszych indyjskich marek kosmetycznych.
* {{Znacznik|'''Chokola'''|28.5551 |77.0852 |typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''[https://chokola.in/ Chokola]''', Terminal 3 (odloty krajowe), customercare@chokola.in. Codziennie w godz. 10:00–23:00. Wyśmienite, markowe czekoladki w przystępnej cenie. 
* {{Znacznik|'''Hamley's'''|28.5549|77.0848|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''[https://hamleys.in/ Hamley's]''', Terminal 3 (odloty krajowe), support@hamleys.in. Codziennie w godz. 10:00–23:00. Jeden z najlepszych sklepów z zabawkami na rynku.
[[Plik:Interior of Indira Gandhi International Airport T3 P 20170305 123023 05.jpg|thumb|Punkt Starbucks na lotnisku.]]
* {{Znacznik|'''Ahujasons'''|28.5557|77.0826|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''[https://www.ahujasons.com/ Ahujasons]''', Terminal 3 (odloty międzynarodowe), support@ahujasons.com. Codziennie w godz. 10:00–23:00. Można tu kupić szale z czystej pashminy, które zapewnią ciepło w chłodniejsze dni. 
* {{Znacznik|'''Lakmé'''|28.5557|77.0826|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''[https://www.lakmeindia.com/ Lakmé]''', Terminal 3 (odloty międzynarodowe), support@lakmeindia.com. Codziennie w godz. 10:00–23:00. Wysokiej jakości kosmetyki pierwszej indyjskiej marki kosmetycznej. 
* {{Znacznik|'''Colorbar'''|28.5592 |77.0893 |typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''[https://colorbarcosmetics.com/ Colorbar]''', Międzynarodowy Port Lotniczy im. Indiry Gandhi, Terminal 3, support@colorbarcosmetic.com. Colorbar Cosmetics to trzecia co do wielkości indyjska marka kosmetyczna (oferująca produkty dla wszystkich płci), która proponuje szeroki wybór luksusowych kosmetyków do makijażu i pielęgnacji oraz akcesoriów kosmetycznych. Marka jest również posiadaczem dwóch rekordów Guinnessa.

== Łączność ==
Na terenie wszystkich terminali lotniska dostępna jest bezpłatna sieć Wi-Fi. Aby połączyć się z siecią o nazwie '''GMR Free Wi-Fi''', należy wprowadzić jednorazowe hasło (OTP) przesłane na indyjski numer telefonu komórkowego. Osoby posiadające zagraniczny numer telefonu mogą skorzystać z pomocy obsługi w punkcie informacyjnym, aby uzyskać dostęp do sieci.

Na terenie lotniska można również zakupić karty SIM:

* {{Znacznik|'''Airtel'''|28.5567|77.0848|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''[https://www.airtel.in/ Airtel]''' (Bharti Airtel), Terminal 3, content.grievance@airtel.com. Czynne całą dobę. Oferuje wysoką jakość usług internetowych i połączeń głosowych na terenie całych Indii. 
* {{Znacznik|'''Matrix'''|28.5536|77.0814|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''[https://matrix.in/ Matrix]''', Terminal 3 (odloty międzynarodowe), info@matrix.in. Czynne całą dobę. Globalny operator kart SIM oferujący natychmiastowy dostęp do usług transmisji danych i połączeń głosowych. 
* {{Znacznik|'''StayConnect'''|28.5539|77.0838|typ=zakupy|url=|kolor=008080|treść=}}'''StayConnect''', Terminal 3 (odloty międzynarodowe), ☏ +91 88009 01234, customerservice@stayconnect.in. Czynne całą dobę. Globalny operator kart SIM oferujący karty typu prepaid i postpaid w przystępnych cenach.

== Informacje praktyczne ==
Na terenie lotniska dostępnych jest wiele przydatnych usług.

* '''Usługa owijania bagażu folią''', chroniąca go przed ingerencją osób trzecich lub uszkodzeniami wynikającymi z niewłaściwej obsługi. Dostępna we wszystkich terminalach.
* '''Przechowalnia bagażu''', w której można zostawić ciężkie rzeczy na czas zwiedzania lotniska. Znajduje się w budynku łącznikowym przy Terminalu 3.
* '''Biuro rzeczy znalezionych''' – przydatne w przypadku zgubienia przedmiotów na terenie lotniska. Informacje o znalezionych przedmiotach są publikowane na stronie internetowej biura w ciągu 24 godzin; ich odbiór jest możliwy po potwierdzeniu prawa własności. Szczegóły znajdują się na stronie internetowej biura rzeczy znalezionych.
* '''Punkty pomocy medycznej''' – zapewniające opiekę w razie urazu lub choroby. Dostępne we wszystkich terminalach; w Terminalach 2 i 3 znajdują się w pełni wyposażone, niewielkie placówki medyczne.
* '''Usługa Park N Fly''' – rozwiązanie dla osób często podróżujących na krótkich trasach i planujących szybki powrót. Do dyspozycji jest parking wielopoziomowy zapewniający bezpieczeństwo pojazdów. Obowiązują standardowe opłaty; szczegóły można znaleźć na stronie internetowej parkingu.
* '''Sala modlitwy''' – miejsce wyciszenia i modlitwy. Dostępna we wszystkich terminalach.
* '''Usługa Meet &amp; Greet''' – umożliwiająca spotkanie z bliskimi na terenie lotniska. Koszt biletu dla osoby odwiedzającej wynosi 100 ₹. Ze względów bezpieczeństwa wstęp z bagażem jest zabroniony.
* '''Usługa bagażowego''' – pomoc w transporcie ciężkiego bagażu do wybranej bramki (gate). Szczegóły dostępne w sekcji dotyczącej usług bagażowych.

{{Jest w|Delhi}}
{{zarys}}

[[Kategoria:Indie]]
[[Kategoria:Porty lotnicze|Indira Gandhi]]</text>
      <sha1>jnbw7l0v1dfmwbn0ph8btpv1d0jpnwn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategoria:Bornholm</title>
    <ns>14</ns>
    <id>19388</id>
    <revision>
      <id>159052</id>
      <parentid>158830</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T09:57:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rzuwig</username>
        <id>144</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Usunięto kategorię &quot;Dania&quot;; Dodano kategorię &quot;Region Stołeczny&quot; za pomocą [[w:pl:Narzędzia/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>159052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="j9syniec3ft7dvu9zyoe90u7i501hba" xml:space="preserve">[[Kategoria:Region Stołeczny]]</text>
      <sha1>j9syniec3ft7dvu9zyoe90u7i501hba</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wiślana Trasa Rowerowa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19401</id>
    <revision>
      <id>159010</id>
      <timestamp>2026-09-29T17:20:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrzysztofPoplawski</username>
        <id>4279</id>
      </contributor>
      <comment>Utworzono nową stronę „'''Wiślana Trasa Rowerowa''' ('''WTR''') to rozwijana długodystansowa trasa rowerowa wzdłuż [[Wisła|Wisły]], planowana od [[Wisła (miasto)|Wisły]] w Beskidzie Śląskim po ujście rzeki do Morza Bałtyckiego w rejonie [[Gdańsk|Gdańska]]. Docelowy korytarz ma mieć około 1200 km. Nie jest to jednak jeden gotowy, nieprzerwanie oznakowany szlak: w poszczególnych województwach stopień realizacji, nawierzchnia, oznakowanie i przebieg są różne. Najł…”</comment>
      <origin>159010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30894" sha1="lvt7vbf0ahjov1fcopuk2jodm1xbb5d" xml:space="preserve">'''Wiślana Trasa Rowerowa''' ('''WTR''') to rozwijana długodystansowa trasa rowerowa wzdłuż [[Wisła|Wisły]], planowana od [[Wisła (miasto)|Wisły]] w Beskidzie Śląskim po ujście rzeki do Morza Bałtyckiego w rejonie [[Gdańsk|Gdańska]]. Docelowy korytarz ma mieć około 1200 km. Nie jest to jednak jeden gotowy, nieprzerwanie oznakowany szlak: w poszczególnych województwach stopień realizacji, nawierzchnia, oznakowanie i przebieg są różne. Najłatwiej zaplanować wyjazd po istniejących odcinkach śląskim, małopolskim, kujawsko-pomorskim i pomorskim; środkowa część kraju wymaga osobnego wytyczenia przejazdu.

[[Plik:Wiślana Trasa Rowerowa tabliczka.JPG|thumb|Oznakowanie Wiślanej Trasy Rowerowej]]

WTR pozwala połączyć wycieczki po dolinie Wisły z poznawaniem Beskidów, Śląska Cieszyńskiego, Krakowa, małopolskich dolin rzecznych, miast historycznych Kujaw i Pomorza, Żuław oraz wybrzeża Bałtyku. Wbrew nazwie trasa nie zawsze biegnie nad samą rzeką. Wykorzystuje korony wałów przeciwpowodziowych, wydzielone drogi rowerowe, drogi lokalne, a miejscami nawierzchnie szutrowe i gruntowe. W województwie kujawsko-pomorskim i pomorskim występują odrębne warianty po obu brzegach Wisły.

== Informacje ==
=== Najważniejsze dane ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Cecha !! Informacja
|-
| Początek || [[Wisła (miasto)|Wisła]], stacja [[Wisła Uzdrowisko]]
|-
| Planowany koniec || [[Gdańsk]] i okolice ujścia Wisły, w tym [[Wyspa Sobieszewska]]
|-
| Planowana długość || około 1200 km; rzeczywisty kilometraż zależy od wariantu, objazdów i wyboru brzegu Wisły
|-
| Województwa || śląskie, małopolskie, świętokrzyskie, podkarpackie, lubelskie, mazowieckie, kujawsko-pomorskie i pomorskie
|-
| Status || odcinki gotowe i oznakowane, budowane oraz planowane; brak jednolitego przejazdu po gotowej infrastrukturze na całej długości
|-
| Charakter || turystyka długodystansowa, wycieczki weekendowe i jednodniowe; w niektórych regionach odpowiednia także dla rodzin
|-
| Nawierzchnia || asfalt, drogi rowerowe na wałach, lokalne drogi publiczne, szuter i grunt
|-
| Rower || trekkingowy, crossowy, gravel lub wyprawowy; rower szosowy nie sprawdzi się na wszystkich odcinkach
|-
| Oznakowanie || zależnie od regionu, m.in. pomarańczowe znaki R-4 z logo WTR oraz EV9/WTR na Pomorzu
|-
| Przydatna pora roku || od wiosny do jesieni; na wałach i terenach zalewowych dostępność zależy od stanu wody, pogody i robót
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Orientacja w stanie realizacji
! Województwo !! Charakter i stopień przygotowania !! Gdzie sprawdzić trasę
|-
| Śląskie || Oznakowany odcinek od Wisły do rejonu Dankowic, około 79–80 km. || [https://www.slaskie.travel/route/1011370/wislana-trasa-rowerowa Śląskie – oficjalny opis i GPX]
|-
| Małopolskie || Najdłuższy spójny odcinek o wysokim udziale dróg wydzielonych; wciąż mogą występować braki i objazdy. Plan około 232 km. || [https://narowery.visitmalopolska.pl/wislana-trasa-rowerowa VeloMałopolska – WTR]
|-
| Świętokrzyskie i podkarpackie || Przede wszystkim odcinki koncepcyjne i projekt „Blue Valley – Wiślanym Szlakiem”; nie zakładaj gotowego, ciągłego oznakowania. || Dokumenty poszczególnych gmin i województw; własna nawigacja
|-
| Lubelskie || Prace projektowe nad trasą wzdłuż Wisły, w tym po wałach; wymaga indywidualnego planowania. || Komunikaty Zarządu Dróg Wojewódzkich w Lublinie
|-
| Mazowieckie || Brak jednolitego ciągłego oznakowania WTR na całym odcinku. || Mapy istniejących tras lokalnych i dróg publicznych
|-
| Kujawsko-pomorskie || Oznakowane warianty po obu brzegach Wisły: prawobrzeżny 212 km, lewobrzeżny 238 km. || [https://kujawsko-pomorskie.travel/pl/content/zapraszamy-na-wislana-trase-rowerowa Kujawsko-Pomorskie.travel]
|-
| Pomorskie || Trasa EV9/WTR po dwóch stronach rzeki; fragmenty gotowe, inne w budowie lub planowane. || [https://dts.pomorskie.eu/dzialania-strategiczne/pomorskie-trasy-rowerowe/przebieg-trasy-i-gpx/ Oficjalne GPX obu brzegów]
|}

Długości z różnych serwisów mogą się różnić: część źródeł podaje długość planowanej infrastruktury, część gotowego fragmentu, a część śladu GPX z objazdami. Przykładowo w kujawsko-pomorskim liczba 450 km oznacza ''sumę'' dwóch nitek, a nie długość jednej wycieczki od granicy do granicy województwa.

=== Oznakowanie i orientacja ===
[[Plik:Tablice tras rowerowych w Wiśle-Głębce.JPG|thumb|Tablice szlaków rowerowych w Wiśle-Głębcach]]
Na Śląsku WTR prowadzą pomarańczowe znaki z rodziny R-4 z logo trasy. Występują też drogowskazy informujące o odległościach i skrzyżowaniach z innymi szlakami. Na Pomorzu główne nitki oznaczane są wspólnie jako '''EuroVelo 9 / WTR''', a łączniki do dworców i atrakcji m.in. jako '''R9'''. Oznakowania z jednego województwa nie należy automatycznie oczekiwać w następnym.

Przed wyjazdem pobierz ślad GPX konkretnego regionu. Szczególnie ważne jest to tam, gdzie trasa dopiero powstaje, a także w miejscach, gdzie istnieją stare znaki, nowy projekt przebiegu i tymczasowy objazd. Nie kieruj się wyłącznie śladem rzeki widocznym na mapie: przez Wisłę lub jej dopływy nie zawsze można przedostać się w dogodnym miejscu.

=== Nawierzchnia i poziom trudności ===
Większość długich odcinków doliny Wisły jest stosunkowo płaska, ale poziom trudności zależy bardziej od nawierzchni, wiatru, dostępności przepraw oraz ciągłości infrastruktury niż od przewyższeń. Na śląskim odcinku według regionalnego portalu turystycznego drogi rowerowe stanowią około 31%, asfaltowe drogi publiczne 53%, a drogi terenowe 16%. Małopolska oferuje dużo asfaltowych dróg na wałach, lecz między Jankowicami a Okleśną i na objazdach pojawiają się odcinki szutrowo-gruntowe. Na Pomorzu także występują odcinki prowadzone po drogach publicznych i nieutwardzonych.

Na wyprawę bez szczegółowego sprawdzania każdego dnia najbardziej uniwersalny będzie rower trekkingowy, crossowy lub gravel na dość szerokich oponach. Rower szosowy nadaje się na wybrane asfaltowe fragmenty, nie zaś na całą trasę. Wyprawa z przyczepką dziecięcą wymaga sprawdzenia szerokości przejazdów, nawierzchni, objazdów i przejazdów przez drogi publiczne.

=== Planowanie wyprawy ===
* '''Na 1 dzień:''' Wisła – Skoczów; wybrany odcinek między Oświęcimiem a Krakowem; Kraków – Niepołomice; okolice Torunia lub Tczewa.
* '''Na weekend:''' większość odcinka śląskiego albo fragment małopolski z powrotem pociągiem; w kujawsko-pomorskim wybierz jeden brzeg i zaplanuj stacje początkową i końcową.
* '''Na kilka dni:''' małopolski odcinek Jawiszowice – Szczucin, jeden z wariantów kujawsko-pomorskich lub częściowo gotowe odcinki pomorskie.
* '''Na wyprawę przez całą Polskę:''' przygotuj osobny ślad między gotowymi częściami. Nie nazywaj objazdów po dowolnych drogach wyznaczoną WTR; wybierz drogi zgodne z własnym doświadczeniem i aktualnymi warunkami.

Warto planować przejazd etapami kończącymi się w miejscowościach z koleją albo pewnym noclegiem. Na odcinkach wzdłuż wałów sklepy i źródła wody bywają oddalone od głównego śladu. Podczas upałów lub przy silnym przeciwnym wietrze nawet płaski etap może być męczący.

== Dojazd ==
Początek WTR w Wiśle jest dostępny koleją. Nie trzeba jednak rozpoczynać całej wyprawy w Beskidach: trasę można wygodnie dzielić na fragmenty, dobierając początek i koniec w większych miastach.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Stacja lub węzeł !! Zastosowanie
|-
| [[Wisła (miasto)|Wisła Uzdrowisko]] || początek śląskiego odcinka i wyprawy od gór
|-
| [[Ustroń]], [[Skoczów]], [[Chybie]], [[Czechowice-Dziedzice]] || wejście i zejście ze śląskiego szlaku; dogodny dojazd na krótkie wycieczki
|-
| [[Oświęcim]] || punkt rozpoczęcia lub zakończenia zachodniej części małopolskiej
|-
| [[Kraków]] || najważniejszy węzeł kolejowy na małopolskiej części; łatwe dzielenie trasy na krótsze wyjazdy
|-
| [[Tarnów]] || kolejowa baza do wycieczek po wschodniej Małopolsce, ale do samej WTR potrzebny jest dodatkowy dojazd
|-
| [[Dęblin]], [[Puławy]] || bazy do samodzielnie planowanych wycieczek na lubelskim odcinku doliny Wisły
|-
| [[Warszawa]] || duży węzeł kolejowy; przebieg przyszłej WTR nie jest wszędzie jednoznacznie wytyczony
|-
| [[Płock]], [[Włocławek]] || możliwe punkty rozpoczęcia tras w środkowym i dolnym biegu Wisły; sprawdź lokalną ofertę kolejową
|-
| [[Toruń]], [[Bydgoszcz]], [[Grudziądz]] || wygodne bazy dla wariantów kujawsko-pomorskich, z dojazdami do właściwej nitki WTR
|-
| [[Tczew]], [[Kwidzyn]] || dostęp do pomorskich odcinków lewo- i prawobrzeżnych
|-
| [[Gdańsk]] || baza na przejazd przez Żuławy i Wyspę Sobieszewską oraz zakończenie wyprawy nad Bałtykiem
|}

Przewóz roweru zależy od przewoźnika i konkretnego pociągu. Przed podróżą sprawdź dostępność miejsc rowerowych oraz ewentualną zastępczą komunikację autobusową. Rozkład i połączenia: [https://portalpasazera.pl/ Portal Pasażera], [https://kolejeslaskie.com/ Koleje Śląskie], [https://polregio.pl/ POLREGIO] i serwisy pozostałych przewoźników.

== Trasa ==
Poniższy podział służy planowaniu podróży, a nie stanowi listy gotowych dziennych etapów. W szczególności opis regionów projektowanych nie jest zaleceniem przejazdu po niezweryfikowanych wałach ani dowodem ich udostępnienia rowerzystom.

=== Śląskie: Wisła – Ustroń – Skoczów – Czechowice-Dziedzice – Dankowice ===
[[Plik:Wiślana Trasa Rowerowa in Silesian Voivodeship.svg|thumb|Przebieg śląskiego odcinka WTR]]
[[Plik:Malowania tras rowerowych w Ustroniu-Nierodzimiu.JPG|thumb|WTR w Ustroniu-Nierodzimiu]]
'''Orientacyjna długość:''' 79–80 km.

'''Przebieg:''' Wisła Uzdrowisko – Ustroń – Skoczów – Ochaby – Drogomyśl – Zabłocie – Zarzecze – Chybie – Zabrzeg – okolice Jeziora Goczałkowickiego – Czechowice-Dziedzice – Kaniów – Dankowice.

Jest to dobry odcinek na rozpoczęcie przygody z WTR. Po wyjeździe z Wisły droga prowadzi przez dolinę rzeki w kierunku Ustronia i Skoczowa. Dalej krajobraz staje się coraz bardziej równinny i rolniczy. Pierwsza część do Ochab przebiega głównie blisko rzeki, częściowo po drogach rowerowych i drogach o ograniczonym ruchu. Za Drogomyślem rośnie udział lokalnych dróg publicznych. W okolicach Jeziora Goczałkowickiego można zaplanować dodatkowy postój krajobrazowy, pamiętając, że szlak nie musi biec bezpośrednio po brzegu jeziora.

'''Bazy etapowe:''' Wisła, Ustroń, Skoczów, Czechowice-Dziedzice. '''Warto zobaczyć:''' centrum Wisły, Ustroń, Skoczów, okolice stawów i terenów przyrodniczych w Ochabach oraz rejon Jeziora Goczałkowickiego.

'''Praktycznie:''' regionalny portal turystyczny udostępnia GPX, KML i profil wysokościowy. Wskazuje też, że roboty kolejowe w Drogomyślu i Chybiu mogą utrudniać przejazd przez tory. Przed wyruszeniem sprawdź aktualną informację na [https://www.slaskie.travel/route/1011370/wislana-trasa-rowerowa Śląskie.travel].

'''Połączenia:''' śląskie szlaki regionalne, m.in. szlak nr 24 Euroregionu Śląsk Cieszyński, nr 13 Rybnik – Ustroń, nr 12 Jaworze – Ustroń, nr 11 Landek – Cieszyn, Via Ducalis i lokalna „Dolina Wisły”.

=== Małopolskie: Jawiszowice – Oświęcim – Kraków – Szczucin ===
[[Plik:Skrzyżowanie Velo Dunajec i Wiślanej Trasy Rowerowej.jpg|thumb|Skrzyżowanie WTR i VeloDunajec]]
[[Plik:Wiślana Trasa Rowerowa w Krakowie przed zachodem słońca, 20200825 1909 1441.jpg|thumb|Małopolski odcinek WTR w Krakowie]]
'''Planowana długość:''' około 232 km. Część oficjalnych śladów turystycznych obejmujących objazdy ma inny kilometraż.

'''Przebieg:''' Jawiszowice – Brzeszcze – Harmęże – Oświęcim – Broszkowice – Mętków – Jankowice – Okleśna – Kamień – Łączany – Skawina – Tyniec – Kraków – okolice Niepołomic – Uście Solne – Wietrzychowice – Ujście Jezuickie – Szczucin.

Małopolska część WTR należy do sieci VeloMałopolska. Dużą zaletą są długie asfaltowe drogi rowerowe prowadzące po wałach. Pozwalają zwiedzać dolinę Wisły z dala od intensywnego ruchu samochodowego. Są też wyjątki: pojedyncze odcinki po drogach lokalnych, fragmenty szutrowe między Jankowicami a Okleśną, krótki stromy podjazd w Kamieniu oraz objazdy budowanych lub niedostępnych fragmentów, m.in. w rejonie Tyńca. Nie opieraj wyprawy na założeniu, że każdy metr brzegu Wisły jest już przejezdny.

'''Przydatne podziały:''' Jawiszowice – Oświęcim; Oświęcim – Łączany; Łączany – Kraków; Kraków – Niepołomice; Niepołomice – Ujście Jezuickie; Ujście Jezuickie – Szczucin. Długości etapów ustalaj z aktualnego śladu, a nie ze starszych opisów projektu.

'''Warto zobaczyć:'''
* '''Brzeszcze i Harmęże:''' stawy, tereny przyrodnicze oraz Centrum św. Maksymiliana.
* '''Oświęcim:''' starówka, zamek i Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau (zwiedzanie muzeum wymaga osobnego zaplanowania czasu i uwzględnienia zasad wstępu).
* '''Tyniec:''' opactwo benedyktynów i widoki na przełom Wisły.
* '''Kraków:''' Stare Miasto, Wawel, Kazimierz i bulwary wiślane; duży wybór noclegów, sklepów i serwisów.
* '''Niepołomice i okolice:''' Puszcza Niepołomicka, rezerwat Koło i tereny starorzeczy.
* '''Szczucin:''' Muzeum Historii Drogownictwa.

'''Dojazd i zaopatrzenie:''' najwygodniejszym dużym węzłem kolejowym jest Kraków. W zachodniej części przydatny jest również Oświęcim. Pomiędzy miejscowościami na długich odcinkach wałów dostęp do sklepu i wody może wymagać zjazdu ze szlaku.

'''Połączenia:''' VeloMetropolis / EuroVelo 4 (wspólny przebieg na znacznej części zachodniej Małopolski), VeloSkawa, VeloRaba, VeloDunajec i miejscami VeloNatura / EuroVelo 11. [https://narowery.visitmalopolska.pl/wislana-trasa-rowerowa Oficjalny opis WTR] zawiera odcinki gotowe i objazdy; [https://narowery.visitmalopolska.pl/web/velo-malopolska/mapy-on-line mapy i pliki GPX] umożliwiają pobranie całości oraz wybranych fragmentów.

=== Świętokrzyskie: okolice Szczucina – Połaniec – Sandomierz ===
'''Status:''' projektowanie i przygotowanie wybranych odcinków; nie jest to ciągły, ukończony szlak o standardzie małopolskim.

Planowany odcinek wiąże rejon Szczucina z Połańcem i Sandomierzem. W projekcie „Blue Valley – Wiślanym Szlakiem” wskazywano fragment Szczucin – Połaniec (około 32,5 km, w tym około 22 km po wałach) i fragment Ciszyca – Sandomierz (około 18 km, w tym około 14,5 km po wałach). Są to ''długości projektowe'', a nie gotowy kilometraż dla turysty.

'''Bazy i atrakcje:''' Połaniec, Sandomierz, dolina Wisły oraz krajobrazy ujścia Sanu. Sandomierz jest dobrym miejscem na co najmniej jeden dłuższy postój – warto zobaczyć Stare Miasto i panoramy doliny Wisły.

'''Praktycznie:''' nie zakładaj, że każdy wał z planu projektu jest już otwartą drogą rowerową. Przed przejazdem ustal dostępność konkretnej drogi i ewentualnego mostu, a odcinek dobieraj do oficjalnie udostępnionych dróg.

=== Podkarpackie: dolina Wisły i dolnego Sanu ===
'''Status:''' korytarz koncepcyjny projektu „Blue Valley – Wiślanym Szlakiem”.

W dokumentacji opisano odcinki Połaniec – Sandomierz oraz Sandomierz – Zawichost, łącznie około 84,5 km w przyjętej koncepcji. Przewidziano przebieg m.in. przez okolice Gawłuszowic, Padwi Narodowej, Baranowa Sandomierskiego, Tarnobrzega, Gorzyc, Radomyśla nad Sanem oraz doliną Sanu. Projekt przewiduje wykorzystanie wałów i dróg przywałowych, a tam, gdzie to niemożliwe, dróg lokalnych. Wskazano różne istniejące nawierzchnie – od asfaltu i kruszywa po grunt i trawę – oraz sześć planowanych miejsc obsługi rowerzystów.

'''Warto zobaczyć:''' Baranów Sandomierski z renesansowym zamkiem, Tarnobrzeg i okolice Jeziora Tarnobrzeskiego, Sandomierz i ujście Sanu do Wisły. Zabytki poza docelowym przebiegiem wymagają dodatkowego dojazdu.

'''Praktycznie:''' trasy wymienione w koncepcji traktuj jako orientację geograficzną. Na wyprawę przygotuj indywidualny plan po istniejących i dozwolonych drogach; nie wyznaczaj drogi przez przejścia wałowe, zamknięte odcinki budowy ani prywatne drogi tylko dlatego, że leżą na planowanym korytarzu.

=== Lubelskie: Annopol – Kazimierz Dolny – Puławy – Dęblin ===
'''Status:''' koncepcja i prace projektowe.

Planowany przebieg WTR po lubelskiej stronie Wisły łączy okolice Janiszowa z gminami Annopol, Józefów nad Wisłą, Łaziska, Wilków, Kazimierz Dolny, Puławy, Dęblin i Stężyca. Wstępna koncepcja zakładała wykorzystanie koron wałów na ponad 80% proponowanego przebiegu. W 2024 r. prowadzono prace nad dokumentacją dla czterech zadań. Do czasu oddania poszczególnych inwestycji wycieczkę należy planować na podstawie istniejących dróg, a nie śladu projektowego.

'''Bazy i atrakcje:''' Kazimierz Dolny (rynek, wzgórza i widoki na Wisłę), okolice ujścia Chodelki, Puławy (zespół pałacowo-parkowy), Dęblin i jego fortyfikacje. Między dużymi miejscowościami odległości do sklepów i noclegów mogą być większe, niż sugerowałaby bliskość zabudowy na mapie.

'''Dojazd:''' najbardziej praktyczne węzły kolejowe w tej części regionu to Puławy i Dęblin. Kazimierz Dolny nie ma stacji kolejowej w centrum – planuj osobny dojazd.

=== Mazowieckie: okolice Dęblina – Warszawa – Płock ===
'''Status:''' brak jednego, ukończonego i jednolicie oznakowanego przebiegu przez całe województwo.

Koncepcyjny korytarz prowadzi wzdłuż Wisły m.in. przez okolice Sieciechowa, Kozienic, Czerwińska nad Wisłą, Wyszogrodu i Płocka. Na przejazd przez Warszawę można wykorzystać istniejącą miejską sieć tras rowerowych, ale nie oznacza to, że cały długi odcinek mazowiecki jest ukończoną WTR. Na północ i południe od Warszawy sprawdzaj lokalne drogi i stan przepraw.

'''Bazy i atrakcje:''' okolice Kozienic, Warszawa, Czerwińsk nad Wisłą, Wyszogród i Płock. Miłośnicy historii i architektury mogą połączyć wycieczkę z wizytą na warszawskim Starym Mieście, w Czerwińsku oraz na płockim Wzgórzu Tumskim.

'''Praktycznie:''' nie łącz linią prostą kolejnych miejscowości po obu stronach rzeki bez sprawdzenia mostów i promów. Na tej części doliny Wisły przeprawa może oznaczać znaczny objazd. Długości etapów ustalaj dopiero po wyborze brzegu i rodzaju dróg.

=== Kujawsko-pomorskie: Włocławek / Dobrzyń – Toruń – Grudziądz / Nowe ===
[[Plik:Międzynarodowa Trasa Rowerowa R-1 i Wiślana Trasa Rowerowa w Grudziądzu.JPG|thumb|WTR i R1 w Grudziądzu]]
[[Plik:WTR-near-Wloclawek.jpg|thumb|Odcinek w pobliżu Włocławka]]
'''Długość oznakowanych wariantów:''' 238 km lewym i 212 km prawym brzegiem Wisły. To dwa różne warianty, których długości nie należy dodawać przy planowaniu jednej wyprawy.

WTR została wytyczona po obu stronach dolnej Wisły. Po drodze można zwiedzać Włocławek, Toruń, Bydgoszcz, Chełmno, Świecie, Grudziądz i okolice Nowego. Charakter tras jest bardziej krajoznawczy niż na długich małopolskich odcinkach wydzielonych: znaczna część przebiegu wykorzystuje asfaltowe drogi lokalne o małym natężeniu ruchu, a miejscami drogi rowerowe, leśne i gruntowe.

'''Wybór brzegu:''' lewobrzeżny i prawobrzeżny wariant oferują inne miejscowości, widoki i możliwości noclegowe. Przed wyjazdem zdecyduj, który z nich chcesz pokonać, albo zaplanuj pętlę z wykorzystaniem konkretnych mostów. Sama bliskość dwóch nitek na mapie nie oznacza możliwości szybkiej zmiany brzegu.

'''Bazy etapowe:''' Włocławek, Toruń, Bydgoszcz, Chełmno/Świecie, Grudziądz. '''Warto zobaczyć:''' stare miasta Torunia, Chełmna i Grudziądza, krajobrazy Doliny Dolnej Wisły, nadwiślańskie spichlerze oraz punkty widokowe na dolinę rzeki. Część atrakcji wymaga krótkiego zjazdu z wybranego wariantu.

'''Praktycznie:''' nawet na trasie oznakowanej mogą zdarzać się krótsze odcinki piaszczyste lub gruntowe. Zabierz mapę offline i sprawdź lokalne utrudnienia. Opis regionalny: [https://kujawsko-pomorskie.travel/pl/content/zapraszamy-na-wislana-trase-rowerowa Kujawsko-Pomorskie.travel].

=== Pomorskie: Kwidzyn / Opalenie – Tczew – Żuławy – Gdańsk ===
[[Plik:Informační panel, Rybaki, gmina Subkowy, okres Tczew.jpg|thumb|Tablica informacyjna w Rybakach]]
[[Plik:Bogatka szlak rowerowy 1.jpg|thumb|Droga rowerowa w rejonie Bogatki]]
'''Status:''' gotowe fragmenty oraz brakujące odcinki w trakcie kolejnych etapów inwestycji. Główna trasa prowadzona jest wspólnie z EuroVelo 9.

WTR w województwie pomorskim ma dwie nitki:
* '''Prawobrzeżną:''' Gdańsk – Świbno – przeprawa w rejonie Mikoszewa – Drewnica – Lichnowy – Biała Góra – Kwidzyn.
* '''Lewobrzeżną:''' Gdańsk – Świbno – Tczew – Gniew – Opalenie.

Nazwy miejscowości określają regionalny korytarz trasy, a nie gwarantują nieprzerwanej gotowej drogi między każdym ich połączeniem. Wybór brzegu szczególnie wpływa na długość wycieczki, noclegi oraz dostępność mostów i promów.

'''Lewy brzeg:''' trasa prowadzi między innymi przez Tczew i okolice Gniewu. Można zwiedzić historyczne centrum Tczewa, nadwiślańskie tereny Kociewia i zamek w Gniewie. W północnej części regionu istnieją fragmenty dróg na wałach wiślanych, ale nie wszystkie południowe odcinki zostały wybudowane w jednolitym standardzie.

'''Prawy brzeg:''' dominują krajobrazy Żuław i Powiśla, sieć kanałów, wały i rozległe widoki na dolinę Wisły. Trasa prowadzi przez okolice Lichnów, Białej Góry i Kwidzyna. Na wybranych odcinkach znajdują się asfaltowe drogi rowerowe; na innych trzeba korzystać z dróg publicznych lub pokonać miejsca o gorszej nawierzchni.

'''Bazy etapowe:''' Gdańsk, Tczew, Gniew, Kwidzyn. '''Warto zobaczyć:''' Żuławy Wiślane, Tczew i zabytkowe mosty wiślane (dostępność konkretnych przepraw sprawdź osobno), zamek w Gniewie, Kwidzyn, śluzy i rozwidlenia rzek w rejonie Białej Góry, Wyspę Sobieszewską oraz ujście Wisły.

'''Połączenia:''' w rejonie ujścia Wisły i Gdańska WTR / EV9 łączy się z nadmorskimi trasami EuroVelo 10 i 13. Łączniki oznaczone R9 ułatwiają dotarcie do stacji Kwidzyn, Leszkowych, Błotnika i Steblewa; przed wyjazdem sprawdź aktualny przebieg konkretnego łącznika. Na Pomorzu nie należy mylić oznaczenia R9 (łączniki WTR) z R10 (łączniki nadmorskich EV10/13).

'''Praktycznie:''' sprawdź dostępność promów i aktualny stan wody. Nie opieraj przejazdu z rowerem na promie bez potwierdzenia dnia i godzin kursowania. Aktualne ślady obu brzegów i łączników oraz schematy kilometrażu udostępnia [https://dts.pomorskie.eu/dzialania-strategiczne/pomorskie-trasy-rowerowe/przebieg-trasy-i-gpx/ Departament Turystyki i Sportu województwa pomorskiego].

== Połączenia z innymi szlakami ==
WTR można wykorzystywać jako oś dłuższej wyprawy i dołączać do niej trasy odchodzące w doliny dopływów Wisły oraz międzynarodowe szlaki EuroVelo. Poniższe zestawienie dotyczy istniejących regionalnych powiązań i projektowanych korytarzy. Przed wyjazdem sprawdź przebieg konkretnego skrzyżowania: samo przecięcie linii na mapie nie gwarantuje gotowego, oznakowanego łącznika.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Rejon !! Trasa !! Możliwość kontynuacji !! Uwagi
|-
| Ustroń i okolice || Szlaki rowerowe Śląska Cieszyńskiego || krótkie pętle po Ustroniu, Skoczowie i pogórzu; dodatkowe wycieczki w kierunku Cieszyna || miejscowe szlaki różnią się nawierzchnią i oznakowaniem
|-
| Zachodnia Małopolska – okolice Oświęcimia || VeloMetropolis / EuroVelo 4 || przejazd w osi wschód–zachód przez Małopolskę || częściowo wspólny ślad z WTR
|-
| Rejon Łączan / Podolsza || VeloSkawa || wycieczki w dolinę Skawy, w kierunku Wadowic || sprawdź stan konkretnych odcinków
|-
| Rejon Krakowa i wschodniej Małopolski || VeloRaba || wyjazd w dolinę Raby || regionalna sieć VeloMałopolska
|-
| Rejon ujścia Dunajca – Wietrzychowice || VeloDunajec || długodystansowa podróż na południe, w kierunku Sądecczyzny, Pienin i Podhala || skrzyżowanie oznakowanych tras VeloMałopolska
|-
| Małopolska || VeloNatura / EuroVelo 11 || możliwość połączenia podróży wiślanej z trasą północ–południe || weryfikuj aktualny przebieg i ukończenie odcinków
|-
| Sandomierz i rejon ujścia Sanu || regionalne trasy i korytarz „Blue Valley” || wycieczki wokół Sandomierza i doliny Sanu || nie traktuj projektu jako gotowej WTR
|-
| Kujawsko-pomorskie, m.in. Grudziądz || Międzynarodowa Trasa Rowerowa R1 || kontynuacja podróży na zachód lub wschód po innym korytarzu || oznakowanie R1 i WTR widoczne m.in. w Grudziądzu
|-
| Żuławy i okolice Gdańska || EuroVelo 9 || dalsza podróż międzynarodowym korytarzem północ–południe || na Pomorzu szlak główny oznaczany wspólnie EV9/WTR
|-
| Świbno – Mikoszewo, okolice ujścia Wisły || EuroVelo 10 i EuroVelo 13 || przejazd wzdłuż południowego wybrzeża Bałtyku || uwzględnij dostępność przepraw i bieżące przebiegi tras
|-
| Żuławy – Błotnik, Steblewo, Kwidzyn || Łączniki R9 || dojazdy do stacji, atrakcji i fragmentów głównej EV9/WTR || pobierz osobny plik GPX łącznika
|-
| Pomorze, powiązania z EV10/13 || Łączniki R10 || wycieczki m.in. na Mierzeję Wiślaną, Półwysep Helski i do Pruszcza Gdańskiego || łączniki sieci nadmorskiej, nie główna WTR
|}

=== Propozycje dłuższych połączeń ===
* '''Wisła – Kraków – dolina Dunajca:''' połączenie śląskiego i małopolskiego odcinka WTR z VeloDunajec. Dobry wariant na wyprawę łączącą doliny dużych rzek z krajobrazami Beskidów i Pienin.
* '''Oświęcim – Kraków – wschodnia Małopolska:''' wspólny przebieg WTR i EuroVelo 4 / VeloMetropolis umożliwia zaplanowanie przejazdu ze wschodu na zachód regionu.
* '''Toruń – Grudziądz – Tczew:''' podróż doliną dolnej Wisły, łącząca kujawsko-pomorski wariant z pomorskim; przed wyruszeniem ustal wybrany brzeg i sposób przejścia między odcinkami.
* '''Gdańsk – Wyspa Sobieszewska – Mierzeja Wiślana:''' połączenie WTR z nadmorską siecią EuroVelo 10/13; przed planowaniem uwzględnij przeprawy przez Wisłę i pozostałe rzeki Żuław.

== Noclegi, zaopatrzenie i serwis ==
=== Noclegi ===
Najłatwiej znaleźć nocleg w miejscowościach turystycznych i większych miastach: Wiśle, Ustroniu, Oświęcimiu, Krakowie, Sandomierzu, Kazimierzu Dolnym, Warszawie, Płocku, Włocławku, Toruniu, Bydgoszczy, Grudziądzu, Tczewie i Gdańsku. W małych miejscowościach na obszarach rolniczych wybór może być znacznie mniejszy. Przed długim etapem sprawdź odległość noclegu od faktycznego przebiegu wybranego brzegu Wisły: obiekt znajdujący się „po drugiej stronie rzeki” może wymagać dużego objazdu.

=== Sklepy i woda ===
Na odcinkach miejskich zwykle łatwo uzupełnić zapasy. Na wałach, Żuławach oraz przy odległych od zabudowy fragmentach doliny Wisły sklepy mogą znajdować się kilka kilometrów od trasy. Zaplanuj zakupy w ostatniej większej miejscowości przed długim przejazdem. Wodę pobieraj ze sprawdzonych punktów, nie bezpośrednio z rzeki.

=== Serwis rowerowy ===
Pełnego serwisu najłatwiej szukać w dużych miastach na przebiegu lub blisko niego: Ustroniu, Oświęcimiu, Krakowie, Warszawie, Płocku, Włocławku, Toruniu, Bydgoszczy, Grudziądzu, Tczewie i Gdańsku. Nie zakładaj, że każda miejscowość nad Wisłą ma warsztat lub sklep z częściami. Na odleglejsze etapy zabierz zapasową dętkę, łatki, pompkę, podstawowe narzędzia i elementy dopasowane do własnego roweru.

== Bezpieczeństwo ==
* '''Wysoka woda i roboty na wałach:''' zamknięcia dróg wałowych, przejazdów i odcinków budowy mogą uniemożliwić jazdę wcześniej przejezdnym fragmentem. Nie omijaj zakazów wjazdu i barier na czynnych robotach.
* '''Przeprawy:''' dostępność promów zależy od sezonu, pogody i poziomu wody. Sprawdź działanie przeprawy w dniu przejazdu, a w razie jej zamknięcia wyznacz alternatywę przez czynny most.
* '''Silny wiatr:''' na odkrytych wałach i Żuławach boczny lub przeciwny wiatr może znacznie obniżać tempo, zwłaszcza z sakwami i przyczepką.
* '''Drogi lokalne:''' nie każda część WTR jest wydzielona z ruchu samochodowego. Na odcinkach poza miastami używaj odpowiedniego oświetlenia i zadbaj o widoczność.
* '''Słońce i upał:''' na długich wałach bywa niewiele cienia. Zabierz zapas wody i ochronę przeciwsłoneczną.
* '''Obszary chronione:''' poruszaj się po udostępnionych drogach i szlakach, respektuj ograniczenia rezerwatów i nie zjeżdżaj na nieudostępnione tereny międzywala.

== Mapy i aktualne informacje ==
Najlepiej korzystać z oficjalnych regionalnych plików GPX, ponieważ nie ma jednego krajowego śladu obejmującego wyłącznie wszystkie gotowe odcinki WTR w jednakowym standardzie.
* [https://www.slaskie.travel/route/1011370/wislana-trasa-rowerowa Śląskie.travel – śląska WTR, GPX, KML i profil wysokościowy].
* [https://narowery.visitmalopolska.pl/wislana-trasa-rowerowa VeloMałopolska – WTR, opis odcinków i objazdów].
* [https://narowery.visitmalopolska.pl/web/velo-malopolska/mapy-on-line Mapy VeloMałopolska – GPX i geoportal].
* [https://kujawsko-pomorskie.travel/pl/content/zapraszamy-na-wislana-trase-rowerowa Kujawsko-Pomorskie.travel – opisy wariantów WTR].
* [https://dts.pomorskie.eu/dzialania-strategiczne/pomorskie-trasy-rowerowe/przebieg-trasy-i-gpx/ Pomorskie Trasy Rowerowe – aktualne ślady GPX prawego i lewego brzegu i łączników R9].
* [https://dts.pomorskie.eu/dzialania-strategiczne/pomorskie-trasy-rowerowe/ Pomorskie Trasy Rowerowe – informacje o inwestycjach i utrudnieniach].
* [https://portalpasazera.pl/ Portal Pasażera – dojazd koleją i aktualne rozkłady].

== Gdzie dalej ==
* Z Wisły i Ustronia można kontynuować wycieczki szlakami Śląska Cieszyńskiego i Beskidu Śląskiego.
* Z Małopolski można przejść na VeloDunajec, VeloSkawa, VeloRaba, VeloMetropolis / EuroVelo 4 oraz VeloNatura / EuroVelo 11.
* Z Torunia i Grudziądza można poznawać szlaki Kujaw, ziemi chełmińskiej i Kociewia; odcinek R1 daje możliwość zmiany kierunku podróży.
* Z Gdańska można pojechać wzdłuż Bałtyku trasami EuroVelo 10 i EuroVelo 13 albo zaplanować wyprawę po Mierzei Wiślanej i Półwyspie Helskim, korzystając z właściwych łączników.

[[Kategoria:Szlaki turystyczne]]
[[Kategoria:Polska]]</text>
      <sha1>lvt7vbf0ahjov1fcopuk2jodm1xbb5d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>159016</id>
      <parentid>159010</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T17:46:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrzysztofPoplawski</username>
        <id>4279</id>
      </contributor>
      <origin>159016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38401" sha1="dkfpq7eis04foy41e1ynrojmlheql8o" xml:space="preserve">'''Wiślana Trasa Rowerowa''' ('''WTR''') to rozwijana długodystansowa trasa rowerowa wzdłuż [[Wisła|Wisły]], planowana od [[Wisła (miasto)|Wisły]] w Beskidzie Śląskim po ujście rzeki do Morza Bałtyckiego w rejonie [[Gdańsk|Gdańska]]. Docelowy korytarz ma mieć około 1200 km. Nie jest to jednak jeden gotowy, nieprzerwanie oznakowany szlak: w poszczególnych województwach stopień realizacji, nawierzchnia, oznakowanie i przebieg są różne. Najłatwiej zaplanować wyjazd po istniejących odcinkach śląskim, małopolskim, kujawsko-pomorskim i pomorskim; środkowa część kraju wymaga osobnego wytyczenia przejazdu.

[[Plik:Wiślana Trasa Rowerowa tabliczka.JPG|thumb|Oznakowanie Wiślanej Trasy Rowerowej]]

WTR pozwala połączyć wycieczki po dolinie Wisły z poznawaniem Beskidów, Śląska Cieszyńskiego, Krakowa, małopolskich dolin rzecznych, miast historycznych Kujaw i Pomorza, Żuław oraz wybrzeża Bałtyku. Wbrew nazwie trasa nie zawsze biegnie nad samą rzeką. Wykorzystuje korony wałów przeciwpowodziowych, wydzielone drogi rowerowe, drogi lokalne, a miejscami nawierzchnie szutrowe i gruntowe. W województwie kujawsko-pomorskim i pomorskim występują odrębne warianty po obu brzegach Wisły.

== Informacje ==
=== Najważniejsze dane ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Cecha !! Informacja
|-
| Początek || [[Wisła (miasto)|Wisła]], stacja [[Wisła Uzdrowisko]]
|-
| Planowany koniec || [[Gdańsk]] i okolice ujścia Wisły, w tym [[Wyspa Sobieszewska]]
|-
| Planowana długość || około 1200 km; rzeczywisty kilometraż zależy od wariantu, objazdów i wyboru brzegu Wisły
|-
| Województwa || śląskie, małopolskie, świętokrzyskie, podkarpackie, lubelskie, mazowieckie, kujawsko-pomorskie i pomorskie
|-
| Status || odcinki gotowe i oznakowane, budowane oraz planowane; brak jednolitego przejazdu po gotowej infrastrukturze na całej długości
|-
| Charakter || turystyka długodystansowa, wycieczki weekendowe i jednodniowe; w niektórych regionach odpowiednia także dla rodzin
|-
| Nawierzchnia || asfalt, drogi rowerowe na wałach, lokalne drogi publiczne, szuter i grunt
|-
| Rower || trekkingowy, crossowy, gravel lub wyprawowy; rower szosowy nie sprawdzi się na wszystkich odcinkach
|-
| Oznakowanie || zależnie od regionu, m.in. pomarańczowe znaki R-4 z logo WTR oraz EV9/WTR na Pomorzu
|-
| Przydatna pora roku || od wiosny do jesieni; na wałach i terenach zalewowych dostępność zależy od stanu wody, pogody i robót
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Orientacja w stanie realizacji
! Województwo !! Charakter i stopień przygotowania !! Gdzie sprawdzić trasę
|-
| Śląskie || Oznakowany odcinek od Wisły do rejonu Dankowic, około 79–80 km. || [https://www.slaskie.travel/route/1011370/wislana-trasa-rowerowa Śląskie – oficjalny opis i GPX]
|-
| Małopolskie || Najdłuższy spójny odcinek o wysokim udziale dróg wydzielonych; wciąż mogą występować braki i objazdy. Plan około 232 km. || [https://narowery.visitmalopolska.pl/wislana-trasa-rowerowa VeloMałopolska – WTR]
|-
| Świętokrzyskie i podkarpackie || Przede wszystkim odcinki koncepcyjne i projekt „Blue Valley – Wiślanym Szlakiem”; nie zakładaj gotowego, ciągłego oznakowania. || Dokumenty poszczególnych gmin i województw; własna nawigacja
|-
| Lubelskie || Prace projektowe nad trasą wzdłuż Wisły, w tym po wałach; wymaga indywidualnego planowania. || Komunikaty Zarządu Dróg Wojewódzkich w Lublinie
|-
| Mazowieckie || Brak jednolitego ciągłego oznakowania WTR na całym odcinku. || Mapy istniejących tras lokalnych i dróg publicznych
|-
| Kujawsko-pomorskie || Oznakowane warianty po obu brzegach Wisły: prawobrzeżny 212 km, lewobrzeżny 238 km. || [https://kujawsko-pomorskie.travel/pl/content/zapraszamy-na-wislana-trase-rowerowa Kujawsko-Pomorskie.travel]
|-
| Pomorskie || Trasa EV9/WTR po dwóch stronach rzeki; fragmenty gotowe, inne w budowie lub planowane. || [https://dts.pomorskie.eu/dzialania-strategiczne/pomorskie-trasy-rowerowe/przebieg-trasy-i-gpx/ Oficjalne GPX obu brzegów]
|}

Długości z różnych serwisów mogą się różnić: część źródeł podaje długość planowanej infrastruktury, część gotowego fragmentu, a część śladu GPX z objazdami. Przykładowo w kujawsko-pomorskim liczba 450 km oznacza ''sumę'' dwóch nitek, a nie długość jednej wycieczki od granicy do granicy województwa.

=== Oznakowanie i orientacja ===
[[Plik:Tablice tras rowerowych w Wiśle-Głębce.JPG|thumb|Tablice szlaków rowerowych w Wiśle-Głębcach]]
Na Śląsku WTR prowadzą pomarańczowe znaki z rodziny R-4 z logo trasy. Występują też drogowskazy informujące o odległościach i skrzyżowaniach z innymi szlakami. Na Pomorzu główne nitki oznaczane są wspólnie jako '''EuroVelo 9 / WTR''', a łączniki do dworców i atrakcji m.in. jako '''R9'''. Oznakowania z jednego województwa nie należy automatycznie oczekiwać w następnym.

Przed wyjazdem pobierz ślad GPX konkretnego regionu. Szczególnie ważne jest to tam, gdzie trasa dopiero powstaje, a także w miejscach, gdzie istnieją stare znaki, nowy projekt przebiegu i tymczasowy objazd. Nie kieruj się wyłącznie śladem rzeki widocznym na mapie: przez Wisłę lub jej dopływy nie zawsze można przedostać się w dogodnym miejscu.

=== Nawierzchnia i poziom trudności ===
Większość długich odcinków doliny Wisły jest stosunkowo płaska, ale poziom trudności zależy bardziej od nawierzchni, wiatru, dostępności przepraw oraz ciągłości infrastruktury niż od przewyższeń. Na śląskim odcinku według regionalnego portalu turystycznego drogi rowerowe stanowią około 31%, asfaltowe drogi publiczne 53%, a drogi terenowe 16%. Małopolska oferuje dużo asfaltowych dróg na wałach, lecz między Jankowicami a Okleśną i na objazdach pojawiają się odcinki szutrowo-gruntowe. Na Pomorzu także występują odcinki prowadzone po drogach publicznych i nieutwardzonych.

Na wyprawę bez szczegółowego sprawdzania każdego dnia najbardziej uniwersalny będzie rower trekkingowy, crossowy lub gravel na dość szerokich oponach. Rower szosowy nadaje się na wybrane asfaltowe fragmenty, nie zaś na całą trasę. Wyprawa z przyczepką dziecięcą wymaga sprawdzenia szerokości przejazdów, nawierzchni, objazdów i przejazdów przez drogi publiczne.

=== Planowanie wyprawy ===
* '''Na 1 dzień:''' Wisła – Skoczów; wybrany odcinek między Oświęcimiem a Krakowem; Kraków – Niepołomice; okolice Torunia lub Tczewa.
* '''Na weekend:''' większość odcinka śląskiego albo fragment małopolski z powrotem pociągiem; w kujawsko-pomorskim wybierz jeden brzeg i zaplanuj stacje początkową i końcową.
* '''Na kilka dni:''' małopolski odcinek Jawiszowice – Szczucin, jeden z wariantów kujawsko-pomorskich lub częściowo gotowe odcinki pomorskie.
* '''Na wyprawę przez całą Polskę:''' przygotuj osobny ślad między gotowymi częściami. Nie nazywaj objazdów po dowolnych drogach wyznaczoną WTR; wybierz drogi zgodne z własnym doświadczeniem i aktualnymi warunkami.

Warto planować przejazd etapami kończącymi się w miejscowościach z koleją albo pewnym noclegiem. Na odcinkach wzdłuż wałów sklepy i źródła wody bywają oddalone od głównego śladu. Podczas upałów lub przy silnym przeciwnym wietrze nawet płaski etap może być męczący.

== Dojazd ==
Początek WTR w Wiśle jest dostępny koleją. Nie trzeba jednak rozpoczynać całej wyprawy w Beskidach: trasę można wygodnie dzielić na fragmenty, dobierając początek i koniec w większych miastach.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Stacja lub węzeł !! Zastosowanie
|-
| [[Wisła (miasto)|Wisła Uzdrowisko]] || początek śląskiego odcinka i wyprawy od gór
|-
| [[Ustroń]], [[Skoczów]], [[Chybie]], [[Czechowice-Dziedzice]] || wejście i zejście ze śląskiego szlaku; dogodny dojazd na krótkie wycieczki
|-
| [[Oświęcim]] || punkt rozpoczęcia lub zakończenia zachodniej części małopolskiej
|-
| [[Kraków]] || najważniejszy węzeł kolejowy na małopolskiej części; łatwe dzielenie trasy na krótsze wyjazdy
|-
| [[Tarnów]] || kolejowa baza do wycieczek po wschodniej Małopolsce, ale do samej WTR potrzebny jest dodatkowy dojazd
|-
| [[Dęblin]], [[Puławy]] || bazy do samodzielnie planowanych wycieczek na lubelskim odcinku doliny Wisły
|-
| [[Warszawa]] || duży węzeł kolejowy; przebieg przyszłej WTR nie jest wszędzie jednoznacznie wytyczony
|-
| [[Płock]], [[Włocławek]] || możliwe punkty rozpoczęcia tras w środkowym i dolnym biegu Wisły; sprawdź lokalną ofertę kolejową
|-
| [[Toruń]], [[Bydgoszcz]], [[Grudziądz]] || wygodne bazy dla wariantów kujawsko-pomorskich, z dojazdami do właściwej nitki WTR
|-
| [[Tczew]], [[Kwidzyn]] || dostęp do pomorskich odcinków lewo- i prawobrzeżnych
|-
| [[Gdańsk]] || baza na przejazd przez Żuławy i Wyspę Sobieszewską oraz zakończenie wyprawy nad Bałtykiem
|}

Przewóz roweru zależy od przewoźnika i konkretnego pociągu. Przed podróżą sprawdź dostępność miejsc rowerowych oraz ewentualną zastępczą komunikację autobusową. Rozkład i połączenia: [https://portalpasazera.pl/ Portal Pasażera], [https://kolejeslaskie.com/ Koleje Śląskie], [https://polregio.pl/ POLREGIO] i serwisy pozostałych przewoźników.

== Trasa ==
Poniższy podział służy planowaniu podróży, a nie stanowi listy gotowych dziennych etapów. W szczególności opis regionów projektowanych nie jest zaleceniem przejazdu po niezweryfikowanych wałach ani dowodem ich udostępnienia rowerzystom.

=== Śląskie: Wisła – Ustroń – Skoczów – Czechowice-Dziedzice – Dankowice ===
[[Plik:Wiślana Trasa Rowerowa in Silesian Voivodeship.svg|thumb|Przebieg śląskiego odcinka WTR]]
[[Plik:Malowania tras rowerowych w Ustroniu-Nierodzimiu.JPG|thumb|WTR w Ustroniu-Nierodzimiu]]
'''Orientacyjna długość:''' 79–80 km.

'''Przebieg:''' Wisła Uzdrowisko – Ustroń – Skoczów – Ochaby – Drogomyśl – Zabłocie – Zarzecze – Chybie – Zabrzeg – okolice Jeziora Goczałkowickiego – Czechowice-Dziedzice – Kaniów – Dankowice.

Jest to dobry odcinek na rozpoczęcie przygody z WTR. Po wyjeździe z Wisły droga prowadzi przez dolinę rzeki w kierunku Ustronia i Skoczowa. Dalej krajobraz staje się coraz bardziej równinny i rolniczy. Pierwsza część do Ochab przebiega głównie blisko rzeki, częściowo po drogach rowerowych i drogach o ograniczonym ruchu. Za Drogomyślem rośnie udział lokalnych dróg publicznych. W okolicach Jeziora Goczałkowickiego można zaplanować dodatkowy postój krajobrazowy, pamiętając, że szlak nie musi biec bezpośrednio po brzegu jeziora.

'''Bazy etapowe:''' Wisła, Ustroń, Skoczów, Czechowice-Dziedzice. '''Warto zobaczyć:''' centrum Wisły, Ustroń, Skoczów, okolice stawów i terenów przyrodniczych w Ochabach oraz rejon Jeziora Goczałkowickiego.

'''Praktycznie:''' regionalny portal turystyczny udostępnia GPX, KML i profil wysokościowy. Wskazuje też, że roboty kolejowe w Drogomyślu i Chybiu mogą utrudniać przejazd przez tory. Przed wyruszeniem sprawdź aktualną informację na [https://www.slaskie.travel/route/1011370/wislana-trasa-rowerowa Śląskie.travel].

'''Połączenia:''' śląskie szlaki regionalne, m.in. szlak nr 24 Euroregionu Śląsk Cieszyński, nr 13 Rybnik – Ustroń, nr 12 Jaworze – Ustroń, nr 11 Landek – Cieszyn, Via Ducalis i lokalna „Dolina Wisły”.

=== Małopolskie: Jawiszowice – Oświęcim – Kraków – Szczucin ===
[[Plik:Skrzyżowanie Velo Dunajec i Wiślanej Trasy Rowerowej.jpg|thumb|Skrzyżowanie WTR i VeloDunajec]]
[[Plik:Wiślana Trasa Rowerowa w Krakowie przed zachodem słońca, 20200825 1909 1441.jpg|thumb|Małopolski odcinek WTR w Krakowie]]
'''Planowana długość:''' około 232 km. Część oficjalnych śladów turystycznych obejmujących objazdy ma inny kilometraż.

'''Przebieg:''' Jawiszowice – Brzeszcze – Harmęże – Oświęcim – Broszkowice – Mętków – Jankowice – Okleśna – Kamień – Łączany – Skawina – Tyniec – Kraków – okolice Niepołomic – Uście Solne – Wietrzychowice – Ujście Jezuickie – Szczucin.

Małopolska część WTR należy do sieci VeloMałopolska. Dużą zaletą są długie asfaltowe drogi rowerowe prowadzące po wałach. Pozwalają zwiedzać dolinę Wisły z dala od intensywnego ruchu samochodowego. Są też wyjątki: pojedyncze odcinki po drogach lokalnych, fragmenty szutrowe między Jankowicami a Okleśną, krótki stromy podjazd w Kamieniu oraz objazdy budowanych lub niedostępnych fragmentów, m.in. w rejonie Tyńca. Nie opieraj wyprawy na założeniu, że każdy metr brzegu Wisły jest już przejezdny.

'''Przydatne podziały:''' Jawiszowice – Oświęcim; Oświęcim – Łączany; Łączany – Kraków; Kraków – Niepołomice; Niepołomice – Ujście Jezuickie; Ujście Jezuickie – Szczucin. Długości etapów ustalaj z aktualnego śladu, a nie ze starszych opisów projektu.

'''Warto zobaczyć:'''
* '''Brzeszcze i Harmęże:''' stawy, tereny przyrodnicze oraz Centrum św. Maksymiliana.
* '''Oświęcim:''' starówka, zamek i Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau (zwiedzanie muzeum wymaga osobnego zaplanowania czasu i uwzględnienia zasad wstępu).
* '''Tyniec:''' opactwo benedyktynów i widoki na przełom Wisły.
* '''Kraków:''' Stare Miasto, Wawel, Kazimierz i bulwary wiślane; duży wybór noclegów, sklepów i serwisów.
* '''Niepołomice i okolice:''' Puszcza Niepołomicka, rezerwat Koło i tereny starorzeczy.
* '''Szczucin:''' Muzeum Historii Drogownictwa.

'''Dojazd i zaopatrzenie:''' najwygodniejszym dużym węzłem kolejowym jest Kraków. W zachodniej części przydatny jest również Oświęcim. Pomiędzy miejscowościami na długich odcinkach wałów dostęp do sklepu i wody może wymagać zjazdu ze szlaku.

'''Połączenia:''' VeloMetropolis / EuroVelo 4 (wspólny przebieg na znacznej części zachodniej Małopolski), VeloSkawa, VeloRaba, VeloDunajec i miejscami VeloNatura / EuroVelo 11. [https://narowery.visitmalopolska.pl/wislana-trasa-rowerowa Oficjalny opis WTR] zawiera odcinki gotowe i objazdy; [https://narowery.visitmalopolska.pl/web/velo-malopolska/mapy-on-line mapy i pliki GPX] umożliwiają pobranie całości oraz wybranych fragmentów.

=== Świętokrzyskie: okolice Szczucina – Połaniec – Sandomierz ===
'''Status:''' projektowanie i przygotowanie wybranych odcinków; nie jest to ciągły, ukończony szlak o standardzie małopolskim.

Planowany odcinek wiąże rejon Szczucina z Połańcem i Sandomierzem. W projekcie „Blue Valley – Wiślanym Szlakiem” wskazywano fragment Szczucin – Połaniec (około 32,5 km, w tym około 22 km po wałach) i fragment Ciszyca – Sandomierz (około 18 km, w tym około 14,5 km po wałach). Są to ''długości projektowe'', a nie gotowy kilometraż dla turysty.

'''Bazy i atrakcje:''' Połaniec, Sandomierz, dolina Wisły oraz krajobrazy ujścia Sanu. Sandomierz jest dobrym miejscem na co najmniej jeden dłuższy postój – warto zobaczyć Stare Miasto i panoramy doliny Wisły.

'''Praktycznie:''' nie zakładaj, że każdy wał z planu projektu jest już otwartą drogą rowerową. Przed przejazdem ustal dostępność konkretnej drogi i ewentualnego mostu, a odcinek dobieraj do oficjalnie udostępnionych dróg.

=== Podkarpackie: dolina Wisły i dolnego Sanu ===
'''Status:''' korytarz koncepcyjny projektu „Blue Valley – Wiślanym Szlakiem”.

W dokumentacji opisano odcinki Połaniec – Sandomierz oraz Sandomierz – Zawichost, łącznie około 84,5 km w przyjętej koncepcji. Przewidziano przebieg m.in. przez okolice Gawłuszowic, Padwi Narodowej, Baranowa Sandomierskiego, Tarnobrzega, Gorzyc, Radomyśla nad Sanem oraz doliną Sanu. Projekt przewiduje wykorzystanie wałów i dróg przywałowych, a tam, gdzie to niemożliwe, dróg lokalnych. Wskazano różne istniejące nawierzchnie – od asfaltu i kruszywa po grunt i trawę – oraz sześć planowanych miejsc obsługi rowerzystów.

'''Warto zobaczyć:''' Baranów Sandomierski z renesansowym zamkiem, Tarnobrzeg i okolice Jeziora Tarnobrzeskiego, Sandomierz i ujście Sanu do Wisły. Zabytki poza docelowym przebiegiem wymagają dodatkowego dojazdu.

'''Praktycznie:''' trasy wymienione w koncepcji traktuj jako orientację geograficzną. Na wyprawę przygotuj indywidualny plan po istniejących i dozwolonych drogach; nie wyznaczaj drogi przez przejścia wałowe, zamknięte odcinki budowy ani prywatne drogi tylko dlatego, że leżą na planowanym korytarzu.

=== Lubelskie: Annopol – Kazimierz Dolny – Puławy – Dęblin ===
'''Status:''' koncepcja i prace projektowe.

Planowany przebieg WTR po lubelskiej stronie Wisły łączy okolice Janiszowa z gminami Annopol, Józefów nad Wisłą, Łaziska, Wilków, Kazimierz Dolny, Puławy, Dęblin i Stężyca. Wstępna koncepcja zakładała wykorzystanie koron wałów na ponad 80% proponowanego przebiegu. W 2024 r. prowadzono prace nad dokumentacją dla czterech zadań. Do czasu oddania poszczególnych inwestycji wycieczkę należy planować na podstawie istniejących dróg, a nie śladu projektowego.

'''Bazy i atrakcje:''' Kazimierz Dolny (rynek, wzgórza i widoki na Wisłę), okolice ujścia Chodelki, Puławy (zespół pałacowo-parkowy), Dęblin i jego fortyfikacje. Między dużymi miejscowościami odległości do sklepów i noclegów mogą być większe, niż sugerowałaby bliskość zabudowy na mapie.

'''Dojazd:''' najbardziej praktyczne węzły kolejowe w tej części regionu to Puławy i Dęblin. Kazimierz Dolny nie ma stacji kolejowej w centrum – planuj osobny dojazd.

=== Mazowieckie: okolice Dęblina – Warszawa – Płock ===
'''Status:''' brak jednego, ukończonego i jednolicie oznakowanego przebiegu przez całe województwo.

Koncepcyjny korytarz prowadzi wzdłuż Wisły m.in. przez okolice Sieciechowa, Kozienic, Czerwińska nad Wisłą, Wyszogrodu i Płocka. Na przejazd przez Warszawę można wykorzystać istniejącą miejską sieć tras rowerowych, ale nie oznacza to, że cały długi odcinek mazowiecki jest ukończoną WTR. Na północ i południe od Warszawy sprawdzaj lokalne drogi i stan przepraw.

'''Bazy i atrakcje:''' okolice Kozienic, Warszawa, Czerwińsk nad Wisłą, Wyszogród i Płock. Miłośnicy historii i architektury mogą połączyć wycieczkę z wizytą na warszawskim Starym Mieście, w Czerwińsku oraz na płockim Wzgórzu Tumskim.

'''Praktycznie:''' nie łącz linią prostą kolejnych miejscowości po obu stronach rzeki bez sprawdzenia mostów i promów. Na tej części doliny Wisły przeprawa może oznaczać znaczny objazd. Długości etapów ustalaj dopiero po wyborze brzegu i rodzaju dróg.

=== Kujawsko-pomorskie: Włocławek / Dobrzyń – Toruń – Grudziądz / Nowe ===
[[Plik:Międzynarodowa Trasa Rowerowa R-1 i Wiślana Trasa Rowerowa w Grudziądzu.JPG|thumb|WTR i R1 w Grudziądzu]]
[[Plik:WTR-near-Wloclawek.jpg|thumb|Odcinek w pobliżu Włocławka]]
'''Długość oznakowanych wariantów:''' 238 km lewym i 212 km prawym brzegiem Wisły. To dwa różne warianty, których długości nie należy dodawać przy planowaniu jednej wyprawy.

WTR została wytyczona po obu stronach dolnej Wisły. Po drodze można zwiedzać Włocławek, Toruń, Bydgoszcz, Chełmno, Świecie, Grudziądz i okolice Nowego. Charakter tras jest bardziej krajoznawczy niż na długich małopolskich odcinkach wydzielonych: znaczna część przebiegu wykorzystuje asfaltowe drogi lokalne o małym natężeniu ruchu, a miejscami drogi rowerowe, leśne i gruntowe.

'''Wybór brzegu:''' lewobrzeżny i prawobrzeżny wariant oferują inne miejscowości, widoki i możliwości noclegowe. Przed wyjazdem zdecyduj, który z nich chcesz pokonać, albo zaplanuj pętlę z wykorzystaniem konkretnych mostów. Sama bliskość dwóch nitek na mapie nie oznacza możliwości szybkiej zmiany brzegu.

'''Bazy etapowe:''' Włocławek, Toruń, Bydgoszcz, Chełmno/Świecie, Grudziądz. '''Warto zobaczyć:''' stare miasta Torunia, Chełmna i Grudziądza, krajobrazy Doliny Dolnej Wisły, nadwiślańskie spichlerze oraz punkty widokowe na dolinę rzeki. Część atrakcji wymaga krótkiego zjazdu z wybranego wariantu.

'''Praktycznie:''' nawet na trasie oznakowanej mogą zdarzać się krótsze odcinki piaszczyste lub gruntowe. Zabierz mapę offline i sprawdź lokalne utrudnienia. Opis regionalny: [https://kujawsko-pomorskie.travel/pl/content/zapraszamy-na-wislana-trase-rowerowa Kujawsko-Pomorskie.travel].

=== Pomorskie: Kwidzyn / Opalenie – Tczew – Żuławy – Gdańsk ===
[[Plik:Informační panel, Rybaki, gmina Subkowy, okres Tczew.jpg|thumb|Tablica informacyjna w Rybakach]]
[[Plik:Bogatka szlak rowerowy 1.jpg|thumb|Droga rowerowa w rejonie Bogatki]]
'''Status:''' gotowe fragmenty oraz brakujące odcinki w trakcie kolejnych etapów inwestycji. Główna trasa prowadzona jest wspólnie z EuroVelo 9.

WTR w województwie pomorskim ma dwie nitki:
* '''Prawobrzeżną:''' Gdańsk – Świbno – przeprawa w rejonie Mikoszewa – Drewnica – Lichnowy – Biała Góra – Kwidzyn.
* '''Lewobrzeżną:''' Gdańsk – Świbno – Tczew – Gniew – Opalenie.

Nazwy miejscowości określają regionalny korytarz trasy, a nie gwarantują nieprzerwanej gotowej drogi między każdym ich połączeniem. Wybór brzegu szczególnie wpływa na długość wycieczki, noclegi oraz dostępność mostów i promów.

'''Lewy brzeg:''' trasa prowadzi między innymi przez Tczew i okolice Gniewu. Można zwiedzić historyczne centrum Tczewa, nadwiślańskie tereny Kociewia i zamek w Gniewie. W północnej części regionu istnieją fragmenty dróg na wałach wiślanych, ale nie wszystkie południowe odcinki zostały wybudowane w jednolitym standardzie.

'''Prawy brzeg:''' dominują krajobrazy Żuław i Powiśla, sieć kanałów, wały i rozległe widoki na dolinę Wisły. Trasa prowadzi przez okolice Lichnów, Białej Góry i Kwidzyna. Na wybranych odcinkach znajdują się asfaltowe drogi rowerowe; na innych trzeba korzystać z dróg publicznych lub pokonać miejsca o gorszej nawierzchni.

'''Bazy etapowe:''' Gdańsk, Tczew, Gniew, Kwidzyn. '''Warto zobaczyć:''' Żuławy Wiślane, Tczew i zabytkowe mosty wiślane (dostępność konkretnych przepraw sprawdź osobno), zamek w Gniewie, Kwidzyn, śluzy i rozwidlenia rzek w rejonie Białej Góry, Wyspę Sobieszewską oraz ujście Wisły.

'''Połączenia:''' w rejonie ujścia Wisły i Gdańska WTR / EV9 łączy się z nadmorskimi trasami EuroVelo 10 i 13. Łączniki oznaczone R9 ułatwiają dotarcie do stacji Kwidzyn, Leszkowych, Błotnika i Steblewa; przed wyjazdem sprawdź aktualny przebieg konkretnego łącznika. Na Pomorzu nie należy mylić oznaczenia R9 (łączniki WTR) z R10 (łączniki nadmorskich EV10/13).

'''Praktycznie:''' sprawdź dostępność promów i aktualny stan wody. Nie opieraj przejazdu z rowerem na promie bez potwierdzenia dnia i godzin kursowania. Aktualne ślady obu brzegów i łączników oraz schematy kilometrażu udostępnia [https://dts.pomorskie.eu/dzialania-strategiczne/pomorskie-trasy-rowerowe/przebieg-trasy-i-gpx/ Departament Turystyki i Sportu województwa pomorskiego].

== Mosty i przeprawy promowe ==

Wisła i jej dopływy są jedną z głównych przeszkód w planowaniu wielodniowej wycieczki WTR. W Małopolsce na oznakowanym odcinku konieczna jest przeprawa przez Dunajec, natomiast w kujawsko-pomorskim i pomorskim mosty oraz promy umożliwiają przejście między odrębnymi wariantami WTR na dwóch brzegach Wisły. Most położony blisko trasy nie musi jednak mieć wydzielonej drogi rowerowej; przed zmianą brzegu sprawdź dojazdy, organizację ruchu i dodatkowy dystans.

=== Przeprawy istotne dla przebiegu trasy ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Rejon i przeprawa !! Rzeka !! Znaczenie dla rowerzystów !! Dostępność i uwagi
|-
| '''Wietrzychowice – Siedliszowice (prom)''' || [[Dunajec]] || Przeprawa na znakowanym małopolskim odcinku WTR, przed dalszą jazdą w kierunku Ujścia Jezuickiego i Szczucina. || Według informacji VeloMałopolska w sezonie letnim prom zazwyczaj kursuje od 6:00 do 20:00. Zależnie od poziomu wody i robót drogowych kursy mogą być zawieszane. Alternatywa oznacza dłuższy objazd przez przeprawy w rejonie Żabna lub Pasieki Otfinowskiej. [https://dobczyce.visitmalopolska.pl/web/visitmalopolska/trasa/-/poi/wislana-trasa-rowerowa-z-objazdami-brakujacych-odcinkow- Opis WTR w VisitMalopolska]; [https://samorzad.gov.pl/web/gmina-wietrzychowice/informacja-zamkniecie-drogi-powiatowej-nr-1305k-w-m-siedliszowice-wraz-z-przeprawa-promowa przykład komunikatu o zamknięciu przeprawy].
|-
| '''Nieszawa – prawy brzeg Wisły (prom)''' || [[Wisła]] || Umożliwia zmianę między lewo- i prawobrzeżnym wariantem WTR i ułożenie pętli w rejonie Ciechocinka i Torunia. Nie jest konieczny do przejechania całego jednego wariantu. || Przeprawa sezonowa, uzależniona od poziomu wody. '''W 2026 r. zakończyła kursowanie 31 sierpnia''' z powodu rekordowo niskiego stanu Wisły, mimo pierwotnie dłuższego sezonu. Przed wyjazdem sprawdź komunikat zarządcy; tel. do obsługi: '''793 012 483'''. W cenniku na 2026 r. opłata za rowerzystę wynosiła 3 zł. [https://zdpodolion.rbip.mojregion.info/54/przeprawa-promowa-w-nieszawie.html Zarząd Dróg Powiatowych – bieżące komunikaty].
|-
| '''Świbno – Mikoszewo (prom)''' || Przekop [[Wisła|Wisły]] || Najkrótsze sezonowe połączenie między Wyspą Sobieszewską a prawobrzeżną WTR/EuroVelo 9; przydatne także przy łączeniu z EuroVelo 10/13. || W sezonie 2026 przewoźnik podaje kursy od 1 maja do 30 września, w godz. 7:00–21:00, zasadniczo co 30 minut. Przepłynięcie zajmuje poniżej 5 minut. Bilet dla rowerzysty z rowerem kosztuje 10 zł. Poza sezonem konieczny jest objazd przez mosty w górę rzeki. [https://swibnoprom.pl/ Strona operatora i aktualny rozkład].
|}

=== Mosty i dodatkowe możliwości zmiany brzegu ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Rejon !! Przeprawa !! Zastosowanie i ograniczenia
|-
| [[Kraków]] || Mosty miejskie na Wiśle, w tym Most Grunwaldzki || Umożliwiają zmianę brzegu na miejskim odcinku WTR i dojazd do zabytków na obu brzegach. Na dojazdach do niektórych mostów i przejazdach pod nimi mogą występować odcinki gruntowe, schody lub utrudnienia; przebieg trasy i dojazdy sprawdź na aktualnym śladzie GPX. [https://dobczyce.visitmalopolska.pl/web/visitmalopolska/trasa/-/poi/wislana-trasa-rowerowa-z-objazdami-brakujacych-odcinkow- VisitMalopolska – przebieg i utrudnienia].
|-
| [[Sandomierz]] || Most w ciągu DK77 || Przeprawa przez Wisłę przy planowaniu przejazdu między brzegami w rejonie Sandomierza. GDDKiA wskazywała ciąg pieszo-rowerowy na nowszym moście; przy drugim obiekcie trwały prace rozbiórkowe i przebudowa. Przed podróżą zweryfikuj aktualną organizację ruchu. [https://www.gov.pl/web/gddkia-kielce/rozbudowa-mostu-w-sandomierzu---zmiany-dla-pieszych-i-rowerzystow GDDKiA – organizacja ruchu pieszych i rowerzystów].
|-
| [[Toruń]] i okolice || Mosty drogowe przez Wisłę; sezonowe przewozy łodziami || Mosty służą do zmiany między wariantami WTR. Regionalny portal rowerowy wspomina także o przeprawach łodziami w Toruniu oraz w relacji Ciechocinek – Osiek nad Wisłą; nie należy zakładać, że przewozy te kursują codziennie lub przez cały sezon. [https://kujawsko-pomorskienarowery.pl/466-kujawskopomorskienarowery-wislana-trasa-rowerowa-czesc-prawobrzezna Kujawsko-pomorskie na rowery – wariant prawobrzeżny].
|-
| [[Kwidzyn]] – [[Opalenie]] || Most przez Wisłę w ciągu DK90 || Połączenie między lewo- i prawobrzeżnym wariantem WTR w południowej części Pomorza. Przed przejazdem sprawdź infrastrukturę dostępną dla rowerzystów na moście i dojazdach; nie zakładaj istnienia wydzielonej drogi rowerowej na całej przeprawie.
|-
| [[Tczew]] – rejon [[Knybawa|Knybawy]] || Most Knybawski w ciągu DK22 || Według oficjalnego przewodnika pomorskiego to połączenie umożliwiające przejazd z Tczewa na prawobrzeżną nitkę EV9/WTR. Na dojeździe występuje ruch samochodowy; trasa nie ma jednolicie wydzielonej infrastruktury rowerowej. [https://pomorskie.travel/eurovelo/trasy/ev9-wtr-etap-1-prawy-brzeg-wisly/ Pomorskie.travel – prawy brzeg, etap 1].
|-
| [[Tczew]] || Mosty Tczewskie || Zabytkowe mosty są atrakcją na lewobrzeżnym odcinku EV9/WTR, ale nie należy planować po nich przejazdu na drugi brzeg bez aktualnego potwierdzenia dostępności. W materiałach turystycznych opisywano remont historycznego mostu drogowego. [https://pomorskie.travel/punkty-poi/mosty-tczewskie/ Pomorskie.travel – Mosty Tczewskie].
|-
| [[Kiezmark]] || Most w ciągu S7 || Przeprawa drogowa przez Wisłę, pomocna orientacyjnie przy planowaniu dłuższych połączeń między brzegami Żuław, '''nie jest jednak trasą do przejazdu rowerem''' ze względu na status drogi ekspresowej. Do zmiany brzegu wybierz dopuszczoną dla rowerzystów przeprawę, np. Most Knybawski lub w sezonie prom Świbno – Mikoszewo. [https://pomorskie.travel/eurovelo/trasy/ev9-wtr-etap-1-prawy-brzeg-wisly/ Pomorskie.travel – przeprawy na północnym odcinku WTR].
|}

=== Jak planować przeprawy ===

* '''Nie zakładaj, że prom kursuje przez cały sezon.''' Przy wysokiej lub niskiej wodzie, silnym wietrze, awarii i pracach drogowych przeprawy bywają wstrzymywane. Przykładem jest wcześniejsze zakończenie sezonu w Nieszawie w sierpniu 2026 r.
* '''Na małopolskim odcinku zaplanuj Dunajec z wyprzedzeniem.''' Prom Wietrzychowice – Siedliszowice leży na trasie zasadniczej; utrata ostatniego kursu oznacza objazd.
* '''W kujawsko-pomorskim i pomorskim wybierz brzeg przed rozpoczęciem etapu.''' Przeprawy bywają znacznie oddalone od siebie, a dojazd do mostu może wymagać jazdy drogą z samochodami.
* '''Nie traktuj wszystkich mostów drogowych jako przepraw rowerowych.''' Mosty autostradowe i w ciągu dróg ekspresowych nie są dopuszczone do zwykłego ruchu rowerowego; sprawdź ewentualny osobny ciąg rowerowy poza jezdnią główną.
* '''Przed wyjazdem sprawdź ślad GPX oraz aktualne komunikaty.''' Szczególnie ważne są mapy [https://narowery.visitmalopolska.pl/wislana-trasa-rowerowa VeloMałopolska], [https://dts.pomorskie.eu/dzialania-strategiczne/pomorskie-trasy-rowerowe/przebieg-trasy-i-gpx/ Pomorskich Tras Rowerowych] i strony operatorów promów.

''Zestawienie obejmuje przeprawy ważne dla organizacji przejazdu WTR oraz wybrane możliwości zmiany brzegu. Nie jest wykazem wszystkich mostów na Wiśle; na odcinkach planowanych w środkowej Polsce nie wyznacza jednego obowiązującego sposobu przekraczania rzeki.''

== Połączenia z innymi szlakami ==
WTR można wykorzystywać jako oś dłuższej wyprawy i dołączać do niej trasy odchodzące w doliny dopływów Wisły oraz międzynarodowe szlaki EuroVelo. Poniższe zestawienie dotyczy istniejących regionalnych powiązań i projektowanych korytarzy. Przed wyjazdem sprawdź przebieg konkretnego skrzyżowania: samo przecięcie linii na mapie nie gwarantuje gotowego, oznakowanego łącznika.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Rejon !! Trasa !! Możliwość kontynuacji !! Uwagi
|-
| Ustroń i okolice || Szlaki rowerowe Śląska Cieszyńskiego || krótkie pętle po Ustroniu, Skoczowie i pogórzu; dodatkowe wycieczki w kierunku Cieszyna || miejscowe szlaki różnią się nawierzchnią i oznakowaniem
|-
| Zachodnia Małopolska – okolice Oświęcimia || VeloMetropolis / EuroVelo 4 || przejazd w osi wschód–zachód przez Małopolskę || częściowo wspólny ślad z WTR
|-
| Rejon Łączan / Podolsza || VeloSkawa || wycieczki w dolinę Skawy, w kierunku Wadowic || sprawdź stan konkretnych odcinków
|-
| Rejon Krakowa i wschodniej Małopolski || VeloRaba || wyjazd w dolinę Raby || regionalna sieć VeloMałopolska
|-
| Rejon ujścia Dunajca – Wietrzychowice || VeloDunajec || długodystansowa podróż na południe, w kierunku Sądecczyzny, Pienin i Podhala || skrzyżowanie oznakowanych tras VeloMałopolska
|-
| Małopolska || VeloNatura / EuroVelo 11 || możliwość połączenia podróży wiślanej z trasą północ–południe || weryfikuj aktualny przebieg i ukończenie odcinków
|-
| Sandomierz i rejon ujścia Sanu || regionalne trasy i korytarz „Blue Valley” || wycieczki wokół Sandomierza i doliny Sanu || nie traktuj projektu jako gotowej WTR
|-
| Kujawsko-pomorskie, m.in. Grudziądz || Międzynarodowa Trasa Rowerowa R1 || kontynuacja podróży na zachód lub wschód po innym korytarzu || oznakowanie R1 i WTR widoczne m.in. w Grudziądzu
|-
| Żuławy i okolice Gdańska || EuroVelo 9 || dalsza podróż międzynarodowym korytarzem północ–południe || na Pomorzu szlak główny oznaczany wspólnie EV9/WTR
|-
| Świbno – Mikoszewo, okolice ujścia Wisły || EuroVelo 10 i EuroVelo 13 || przejazd wzdłuż południowego wybrzeża Bałtyku || uwzględnij dostępność przepraw i bieżące przebiegi tras
|-
| Żuławy – Błotnik, Steblewo, Kwidzyn || Łączniki R9 || dojazdy do stacji, atrakcji i fragmentów głównej EV9/WTR || pobierz osobny plik GPX łącznika
|-
| Pomorze, powiązania z EV10/13 || Łączniki R10 || wycieczki m.in. na Mierzeję Wiślaną, Półwysep Helski i do Pruszcza Gdańskiego || łączniki sieci nadmorskiej, nie główna WTR
|}

=== Propozycje dłuższych połączeń ===
* '''Wisła – Kraków – dolina Dunajca:''' połączenie śląskiego i małopolskiego odcinka WTR z VeloDunajec. Dobry wariant na wyprawę łączącą doliny dużych rzek z krajobrazami Beskidów i Pienin.
* '''Oświęcim – Kraków – wschodnia Małopolska:''' wspólny przebieg WTR i EuroVelo 4 / VeloMetropolis umożliwia zaplanowanie przejazdu ze wschodu na zachód regionu.
* '''Toruń – Grudziądz – Tczew:''' podróż doliną dolnej Wisły, łącząca kujawsko-pomorski wariant z pomorskim; przed wyruszeniem ustal wybrany brzeg i sposób przejścia między odcinkami.
* '''Gdańsk – Wyspa Sobieszewska – Mierzeja Wiślana:''' połączenie WTR z nadmorską siecią EuroVelo 10/13; przed planowaniem uwzględnij przeprawy przez Wisłę i pozostałe rzeki Żuław.

== Noclegi, zaopatrzenie i serwis ==
=== Noclegi ===
Najłatwiej znaleźć nocleg w miejscowościach turystycznych i większych miastach: Wiśle, Ustroniu, Oświęcimiu, Krakowie, Sandomierzu, Kazimierzu Dolnym, Warszawie, Płocku, Włocławku, Toruniu, Bydgoszczy, Grudziądzu, Tczewie i Gdańsku. W małych miejscowościach na obszarach rolniczych wybór może być znacznie mniejszy. Przed długim etapem sprawdź odległość noclegu od faktycznego przebiegu wybranego brzegu Wisły: obiekt znajdujący się „po drugiej stronie rzeki” może wymagać dużego objazdu.

=== Sklepy i woda ===
Na odcinkach miejskich zwykle łatwo uzupełnić zapasy. Na wałach, Żuławach oraz przy odległych od zabudowy fragmentach doliny Wisły sklepy mogą znajdować się kilka kilometrów od trasy. Zaplanuj zakupy w ostatniej większej miejscowości przed długim przejazdem. Wodę pobieraj ze sprawdzonych punktów, nie bezpośrednio z rzeki.

=== Serwis rowerowy ===
Pełnego serwisu najłatwiej szukać w dużych miastach na przebiegu lub blisko niego: Ustroniu, Oświęcimiu, Krakowie, Warszawie, Płocku, Włocławku, Toruniu, Bydgoszczy, Grudziądzu, Tczewie i Gdańsku. Nie zakładaj, że każda miejscowość nad Wisłą ma warsztat lub sklep z częściami. Na odleglejsze etapy zabierz zapasową dętkę, łatki, pompkę, podstawowe narzędzia i elementy dopasowane do własnego roweru.

== Bezpieczeństwo ==
* '''Wysoka woda i roboty na wałach:''' zamknięcia dróg wałowych, przejazdów i odcinków budowy mogą uniemożliwić jazdę wcześniej przejezdnym fragmentem. Nie omijaj zakazów wjazdu i barier na czynnych robotach.
* '''Przeprawy:''' dostępność promów zależy od sezonu, pogody i poziomu wody. Sprawdź działanie przeprawy w dniu przejazdu, a w razie jej zamknięcia wyznacz alternatywę przez czynny most.
* '''Silny wiatr:''' na odkrytych wałach i Żuławach boczny lub przeciwny wiatr może znacznie obniżać tempo, zwłaszcza z sakwami i przyczepką.
* '''Drogi lokalne:''' nie każda część WTR jest wydzielona z ruchu samochodowego. Na odcinkach poza miastami używaj odpowiedniego oświetlenia i zadbaj o widoczność.
* '''Słońce i upał:''' na długich wałach bywa niewiele cienia. Zabierz zapas wody i ochronę przeciwsłoneczną.
* '''Obszary chronione:''' poruszaj się po udostępnionych drogach i szlakach, respektuj ograniczenia rezerwatów i nie zjeżdżaj na nieudostępnione tereny międzywala.

== Mapy i aktualne informacje ==
Najlepiej korzystać z oficjalnych regionalnych plików GPX, ponieważ nie ma jednego krajowego śladu obejmującego wyłącznie wszystkie gotowe odcinki WTR w jednakowym standardzie.
* [https://www.slaskie.travel/route/1011370/wislana-trasa-rowerowa Śląskie.travel – śląska WTR, GPX, KML i profil wysokościowy].
* [https://narowery.visitmalopolska.pl/wislana-trasa-rowerowa VeloMałopolska – WTR, opis odcinków i objazdów].
* [https://narowery.visitmalopolska.pl/web/velo-malopolska/mapy-on-line Mapy VeloMałopolska – GPX i geoportal].
* [https://kujawsko-pomorskie.travel/pl/content/zapraszamy-na-wislana-trase-rowerowa Kujawsko-Pomorskie.travel – opisy wariantów WTR].
* [https://dts.pomorskie.eu/dzialania-strategiczne/pomorskie-trasy-rowerowe/przebieg-trasy-i-gpx/ Pomorskie Trasy Rowerowe – aktualne ślady GPX prawego i lewego brzegu i łączników R9].
* [https://dts.pomorskie.eu/dzialania-strategiczne/pomorskie-trasy-rowerowe/ Pomorskie Trasy Rowerowe – informacje o inwestycjach i utrudnieniach].
* [https://portalpasazera.pl/ Portal Pasażera – dojazd koleją i aktualne rozkłady].

== Gdzie dalej ==
* Z Wisły i Ustronia można kontynuować wycieczki szlakami Śląska Cieszyńskiego i Beskidu Śląskiego.
* Z Małopolski można przejść na VeloDunajec, VeloSkawa, VeloRaba, VeloMetropolis / EuroVelo 4 oraz VeloNatura / EuroVelo 11.
* Z Torunia i Grudziądza można poznawać szlaki Kujaw, ziemi chełmińskiej i Kociewia; odcinek R1 daje możliwość zmiany kierunku podróży.
* Z Gdańska można pojechać wzdłuż Bałtyku trasami EuroVelo 10 i EuroVelo 13 albo zaplanować wyprawę po Mierzei Wiślanej i Półwyspie Helskim, korzystając z właściwych łączników.

[[Kategoria:Szlaki turystyczne]]
[[Kategoria:Polska]]</text>
      <sha1>dkfpq7eis04foy41e1ynrojmlheql8o</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>