Wikipedia pmswiki https://pms.wikipedia.org/wiki/Intrada MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Media Special Discussion Utent Ciaciarade Wikipedia Discussion ant sla Wikipedia Figura Discussion dla figura MediaWiki Discussion dla MediaWiki Stamp Discussion dlë stamp Agiut Discussion ant sl'agiut Categorìa Discussion ant sla categorìa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 10723 888154 728600 2026-05-20T06:36:03Z Dragonòt 19 888154 wikitext text/x-wiki {{Template:Prinsipi}} {{Airport frame}} {{Airport title |name= Irma Airport}} {{Airport infobox |IATA= N/A |ICAO= CFU8 |type= Privà |run by= Gordon Oracheski |closest town= Irma, Alberta |elevation_ft= 2.230 |elevation_m= 680 |coordinates={{coor dms|52|54|44|N|111|10|26|W|type:airport}} }} {{Runway title}} {{Runway |runway_angle= 10/28 |runway_length_f= 2.509 |runway_length_m= 765 |runway_surface= Giàira tratà |}} {{Airport end frame}} L' '''Irma Airport''' ([[Còdes aeropòrt LID|LID]]: '''CFU8''') a l'é n'[[aeropòrt]] localisà a Irma, [[Alberta]], [[Canadà]]. A l'é 'n cit aeropòrt privà, dont l'acess a l'é limità e a ciama na permission special. A l'é dovrà dzortut da l'aviassion general e da j'aeroclub locaj. == Struture == L'aeropòrt a l'é butà a n'autëssa ëd 680 méter (2.230 pé). A dispon ëd na pista, identificà 10/28, con le caraterìstiche sì-dapress: * '''Longheur''': 945 méter (3.100 pé) * '''Largheur''': 20 méter (66 pé) * '''Surfassa''': tèra batùa (''dirt'') == Pòst == L'aeropòrt as treuva a na coordinà geogràfica ëd 52°54'44"N e 111°10'26"W. A l'é ant la Edmonton FIR (Flight Information Region). == Servissi == Përchè a l'é 'n cit aeropòrt, ij servissi a son limità. A l'ha pa 'na tor ëd contròl e a l'é nen dotà ëd servissi ai passagé regolar. As peul nen dovré për pianificassion ëd vòl sensa verifiché prima lë statù e j'autorisassion necessarie. == Vardé ëdcò == *[[Lista dj'aeropòrt ëd l'Alberta]]. {{Template:Fin}} [[Categorìa:Aeropòrt ant l'Alberta]] rnmgl1hocqhg9p2416ha1qx4pq3g98t 0 109312 888129 878868 2026-05-19T13:42:00Z ~2026-30093-12 31751 888129 wikitext text/x-wiki [[Figura:RestingStateModels.jpg|miniatura|U sistema visuale è u sistema somatosensoriale sò attivi ancu durante a fMRI di statu di riposu]] [[Figura:1212 Sensory Neuron Test Water.jpg|miniatura|Attivazione è risposta in u sistema nervosu sensoriale]] Ël '''sistema sensorial''' a l'é l'ansem dij mecanism ëd base ch'a përmëtto a j'organism viv ëd rilevé e arsponde a jë stimoj ëd l'ambient, tant estern coma intern. A comprend ij sinch sens tradissionaj — vista, udì, tast, taj, e odor — ma ëdcò d'àutri com l'equilibri, la posission dël còrp, e la sensassion ëd dolor. == Organ Sensoriaj == * '''Vista''': Realisà da j'''[[euj]]''', ch'a deuvro la lus për generé figure visive. * '''Udì e Equilibri''': Gestì da j'''[[orija|orije]]''', con la còclea ch'a rileva ij son e ij canal semicircolar ch'a contròlo l'equilibri. * '''Taj''': Rilevà da ij recetor ëd la '''[[pel]]''', sensìbij al contat, pression, temperadura, e dolor. * '''Odor''': Detectà dal '''[[nas]]''' travers ij recetor chìmich. * '''Tast''': Percepì da la '''lenga''' con recetor për savor com dos, salà, aspr, amèr, e umami. == Fonsionament dël Sistema Sensorial == Ij '''recetor sensoriaj''' a trasformo jë stimoj an signal elétrich, mandà al servel travers ij nerv. Ël servel a antërpreta costi signal për creé la përcussion. Esempi: * '''Mechanorecetor''': Rëspond a pression o vibrassion (es.: taj). * '''Termorecetor''': Sensìbij a càud o frèid. * '''Nocicetor''': Rilevo ël dolor. * '''Chimiorecetor''': Utilisà për odor e tast. * '''Fotorecetor''': Present ant j'euj për la vista. == Amportansa dël Sistema Sensorial == A l'é essensial për l'adatament a l'ambient, la sopravivensa (es.: evité perìcoj), e j'atività quotidian-e. Dësrangi ant ël sistema a peulo porté a condission coma la sëcchessa, la surdità, o la neuropatìa periférica. == Patologìe Associà == * '''Vista''': Catarata, degenerassion macolar. * '''Udì''': Tinitus, surdità. * '''Odor/Tast''': Anosmìa (përdita d'odor), ageusìa (përdita dël tast). * '''Taj''': Neuropatìe, ch'a causo dòlor o formicolament. == Ricerca e Inovassion == Ij progress ant la neurologìa e la robotica a l'han portà a: * '''Impiant coclear''': Për arcuperé l'udì. * '''Pròtesi retìniche''': Për artorné na vista parsial. * '''Realtà virtual''': Deuvra stimoj multisensoriaj për esperiense imersive. * '''Tecnologìe àptiche''': Për contròlo pròtesi con ël taj. == Conclusion == Ël sistema sensorial a l'é fondamental për l'interassion con ël mond. La ricerca a continua a slarghé nòstra comprension e a amelioré le tecnologie për traté le dësfunsion. [[Categorìa:Biologìa]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] hnrxhhopfjkr4g81qwq832hdnc5vmh1 888143 888129 2026-05-19T19:24:01Z Dragonòt 19 888143 wikitext text/x-wiki [[Figura:RestingStateModels.jpg|miniatura|Un sistema visual e un sistema somatosensorial a son ativ ëdcò an mentre 'd në stat d'arpòs]] [[Figura:1212 Sensory Neuron Test Water.jpg|miniatura|Ativassion e arspòsta ant un sistema nervos sensorial]] Ël '''sistema sensorial''' a l'é l'ansem dij mecanism ëd base ch'a përmëtto a j'organism viv ëd rilevé e arsponde a jë stimoj ëd l'ambient, tant estern coma intern. A comprend ij sinch sens tradissionaj — vista, udì, tast, taj, e odor — ma ëdcò d'àutri com l'equilibri, la posission dël còrp, e la sensassion ëd dolor. == Organ Sensoriaj == * '''Vista''': Realisà da j'''[[euj]]''', ch'a deuvro la lus për generé figure visive. * '''Udì e Equilibri''': Gestì da j'''[[orija|orije]]''', con la còclea ch'a rileva ij son e ij canal semicircolar ch'a contròlo l'equilibri. * '''Taj''': Rilevà da ij recetor ëd la '''[[pel]]''', sensìbij al contat, pression, temperadura, e dolor. * '''Odor''': Detectà dal '''[[nas]]''' travers ij recetor chìmich. * '''Tast''': Percepì da la '''lenga''' con recetor për savor com dos, salà, aspr, amèr, e umami. == Fonsionament dël Sistema Sensorial == Ij '''recetor sensoriaj''' a trasformo jë stimoj an signal elétrich, mandà al servel travers ij nerv. Ël servel a antërpreta costi signal për creé la përcussion. Esempi: * '''Mechanorecetor''': Rëspond a pression o vibrassion (es.: taj). * '''Termorecetor''': Sensìbij a càud o frèid. * '''Nocicetor''': Rilevo ël dolor. * '''Chimiorecetor''': Utilisà për odor e tast. * '''Fotorecetor''': Present ant j'euj për la vista. == Amportansa dël Sistema Sensorial == A l'é essensial për l'adatament a l'ambient, la sopravivensa (es.: evité perìcoj), e j'atività quotidian-e. Dësrangi ant ël sistema a peulo porté a condission coma la sëcchessa, la surdità, o la neuropatìa periférica. == Patologìe Associà == * '''Vista''': Catarata, degenerassion macolar. * '''Udì''': Tinitus, surdità. * '''Odor/Tast''': Anosmìa (përdita d'odor), ageusìa (përdita dël tast). * '''Taj''': Neuropatìe, ch'a causo dòlor o formicolament. == Ricerca e Inovassion == Ij progress ant la neurologìa e la robotica a l'han portà a: * '''Impiant coclear''': Për arcuperé l'udì. * '''Pròtesi retìniche''': Për artorné na vista parsial. * '''Realtà virtual''': Deuvra stimoj multisensoriaj për esperiense imersive. * '''Tecnologìe àptiche''': Për contròlo pròtesi con ël taj. == Conclusion == Ël sistema sensorial a l'é fondamental për l'interassion con ël mond. La ricerca a continua a slarghé nòstra comprension e a amelioré le tecnologie për traté le dësfunsion. [[Categorìa:Biologìa]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] 9vmambqomyinn440zuwvw381fsbnazs 0 109702 888139 887204 2026-05-19T15:01:03Z ~2026-30093-12 31751 888139 wikitext text/x-wiki [[Figura:Swissbit 2GB PC2-5300U-555.jpg|miniatura|Esempiu di memoria volatile à accessu aleatoriu scrivibile: moduli RAM dinamichi sincroni, principalmente usati cum'è memoria principale in computer persunali, workstation è servitori]] La '''random-access memory''' ([[RAM]]) a l'é na sòrt ëd memòria primaria ant un computer ch'a përmëtt d'acede ai dat an manera direta e temporania. A l'é dovrà për memorisé ij dat e j'istrussion che ël processor a deuv manegé an temp real. Contrariament a la memòria ëd massa (es. [[disch fiss]]), la RAM a perd tuti ij dat quand che ël sistema a l'é smorzà. == Stòria == L'evolussion dla RAM a l'ha marcà l'aument ëd le performanse dij computer: * Agn 1940: Aparission dij prim tipo ëd memòria a tub ëd Williams e memòria a core magnétich. * Agn 1968: Robert Dennard a anventa la DRAM (Dynamic RAM), ch'a dventa lë standard për la memòria dij PC. * Agn 1990: Svilup ëd la SDRAM (Synchronous DRAM), sincronisà con la velocità dël processor. * Sécol XXI: Memòria DDR (Double Data Rate) e soe evolussion (DDR4, DDR5) për velocità sempe pì àute. == Sòrt ëd RAM == A esisto vàire sòrt ëd RAM, classificà për tecnologìa e aplicassion: * DRAM (Dynamic RAM): Memòria dinàmica ch'a deuv avèj ëd refresh regolar për manten-e ij dat. * SRAM (Static RAM): Pì lesta e sensa refresh, ma pì cara e dovrà për le cache. * SDRAM (Synchronous DRAM): Sincronisà con ël clock dël sistema. * DDR SDRAM: Trasferiment dat a dobia frequensa (DDR3, DDR4, DDR5). * LPDDR (Low Power DDR): Për dispositiv mòbij (es. sviciofonin). * GDDR (Graphics DDR): Memòria specialisà për schede video. == Strutura e fonsionament == La RAM a l'é organisà an cele ëd memòria, mincadun-a ch'a peul memorisé un bit. Soa operassion a dipend da: * Memory Controller: Gestiss j'operassion ëd letura e scritura. * Bus ëd dat: Colega la RAM al processor. * Timing: Latensa (es. CL16) ch'a definiss ël temp d'acess. La RAM a travaja an cooperassion con ël sistema operativ për gestì: * Processi ativ: Aplicassion e servissi an esecussion. * File temporani: Dat ëd travaj nen salvà an sla memòria ëd massa. == Aplicassion == La RAM a l'é essensial ant: * Sistemi operativ: Carié e gestì j'istrussion ëd base. * Aplicassion pesante: Montagi video, gieugh, e programa ëd disegn. * Server e sentraj dat: Gestì milen ëd richieste simultanie. * Dispositiv IoT: Memorisé dat ëd sensor an temp real. == Amportansa ant l'anformàtica == Performance: Pi RAM a significa pì dat acessìbij an pressa, riduvend ij “lag”. Multitasking: Përmëtt ëd duverté vàire aplicassion sensa ralenté ël sistema. Volatilità: Sicurëssa përchè ij dat as dësbelo al smorzament. == Sfide e limitassion == Volatilità: Ij dat as perdo sensa energìa. Consum d'energìa: Particolarman amportant ant ij dispositiv mòbij. Lìmit ëd densità: Difìcil miniaturisassion pì spinta. Càud: Dissipassion termica necessaria për evité suriscaudament. == Tecnologìe moderne == DDR5: Pi lesta e efissienta, con capacità fin a 128 GB për módul. HBM (High Bandwidth Memory): Memòria ëd montà vertical për GPU. NVDIMM: RAM persistente ch'a combinà velocità e memorisassion fissa. == Curiosità == Ël prim computer con RAM (UNIVAC) a l'avìa mach 1 KB ëd memòria. Le console ëd gieugh modern-e (es. PlayStation 5) a dòvro GDDR6 për le performance gràfiche. La RAM a l'é dovrà ëdcò ant ij supercomputer për studié fenòmen compless. == Conclusion == La RAM a l'é ël “còfo” ch'a ten vive le operassion dij computer, antant che ij processor a travajo. Con l'espansion dij dat e le esigense ëd performansa, soa evolussion a continua a esse crìtica për ël progress tecnològich. Dai PC a j'[[Inteligensa Artifissial], la RAM a resta un component che as peul pa sostituì. [[Categorìa:Fìsica]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] fzx8c7t169o6gr7q9pk88w6gde3nwxj 888152 888139 2026-05-19T19:36:03Z Dragonòt 19 888152 wikitext text/x-wiki [[Figura:Swissbit 2GB PC2-5300U-555.jpg|miniatura|Esempi 'd memoria volàtil a access aleatòri scrivìbil: mòduj RAM dinàmich sìncron, principalment dovrà com memòria prinsipal an computer personaj, workstation e servent]] La '''random-access memory''' ([[RAM]]) a l'é na sòrt ëd memòria primaria ant un computer ch'a përmëtt d'acede ai dat an manera direta e temporania. A l'é dovrà për memorisé ij dat e j'istrussion che ël processor a deuv manegé an temp real. Contrariament a la memòria ëd massa (es. [[disch fiss]]), la RAM a perd tuti ij dat quand che ël sistema a l'é smorzà. == Stòria == L'evolussion dla RAM a l'ha marcà l'aument ëd le performanse dij computer: * Agn 1940: Aparission dij prim tipo ëd memòria a tub ëd Williams e memòria a core magnétich. * Agn 1968: Robert Dennard a anventa la DRAM (Dynamic RAM), ch'a dventa lë standard për la memòria dij PC. * Agn 1990: Svilup ëd la SDRAM (Synchronous DRAM), sincronisà con la velocità dël processor. * Sécol XXI: Memòria DDR (Double Data Rate) e soe evolussion (DDR4, DDR5) për velocità sempe pì àute. == Sòrt ëd RAM == A esisto vàire sòrt ëd RAM, classificà për tecnologìa e aplicassion: * DRAM (Dynamic RAM): Memòria dinàmica ch'a deuv avèj ëd refresh regolar për manten-e ij dat. * SRAM (Static RAM): Pì lesta e sensa refresh, ma pì cara e dovrà për le cache. * SDRAM (Synchronous DRAM): Sincronisà con ël clock dël sistema. * DDR SDRAM: Trasferiment dat a dobia frequensa (DDR3, DDR4, DDR5). * LPDDR (Low Power DDR): Për dispositiv mòbij (es. sviciofonin). * GDDR (Graphics DDR): Memòria specialisà për schede video. == Strutura e fonsionament == La RAM a l'é organisà an cele ëd memòria, mincadun-a ch'a peul memorisé un bit. Soa operassion a dipend da: * Memory Controller: Gestiss j'operassion ëd letura e scritura. * Bus ëd dat: Colega la RAM al processor. * Timing: Latensa (es. CL16) ch'a definiss ël temp d'acess. La RAM a travaja an cooperassion con ël sistema operativ për gestì: * Processi ativ: Aplicassion e servissi an esecussion. * File temporani: Dat ëd travaj nen salvà an sla memòria ëd massa. == Aplicassion == La RAM a l'é essensial ant: * Sistemi operativ: Carié e gestì j'istrussion ëd base. * Aplicassion pesante: Montagi video, gieugh, e programa ëd disegn. * Server e sentraj dat: Gestì milen ëd richieste simultanie. * Dispositiv IoT: Memorisé dat ëd sensor an temp real. == Amportansa ant l'anformàtica == Performance: Pi RAM a significa pì dat acessìbij an pressa, riduvend ij “lag”. Multitasking: Përmëtt ëd duverté vàire aplicassion sensa ralenté ël sistema. Volatilità: Sicurëssa përchè ij dat as dësbelo al smorzament. == Sfide e limitassion == Volatilità: Ij dat as perdo sensa energìa. Consum d'energìa: Particolarman amportant ant ij dispositiv mòbij. Lìmit ëd densità: Difìcil miniaturisassion pì spinta. Càud: Dissipassion termica necessaria për evité suriscaudament. == Tecnologìe moderne == DDR5: Pi lesta e efissienta, con capacità fin a 128 GB për módul. HBM (High Bandwidth Memory): Memòria ëd montà vertical për GPU. NVDIMM: RAM persistente ch'a combinà velocità e memorisassion fissa. == Curiosità == Ël prim computer con RAM (UNIVAC) a l'avìa mach 1 KB ëd memòria. Le console ëd gieugh modern-e (es. PlayStation 5) a dòvro GDDR6 për le performance gràfiche. La RAM a l'é dovrà ëdcò ant ij supercomputer për studié fenòmen compless. == Conclusion == La RAM a l'é ël “còfo” ch'a ten vive le operassion dij computer, antant che ij processor a travajo. Con l'espansion dij dat e le esigense ëd performansa, soa evolussion a continua a esse crìtica për ël progress tecnològich. Dai PC a j'[[Inteligensa Artifissial], la RAM a resta un component che as peul pa sostituì. [[Categorìa:Fìsica]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] rso7re37irr3yinp9gg1ykzea0yxedt 0 109923 888127 880558 2026-05-19T13:12:08Z ~2026-30093-12 31751 888127 wikitext text/x-wiki [[Figura:Universum TV Multispiel 2006.jpg|thumb|Cunsola Pong di prima generazione à u Computerspielemuseum di Berlinu]] Ij '''videogieugh''' a son d'aplicassion interative ch'a consento a j'utent ëd controlé n'ambient virtual o na narassion për mojen ëd n'antërfacia (come joystick, tastadura, o screen tàtil). A son ësvilupà për piasì, educassion, o competission, e a peulo esse giugà an sël computer, console, smartphone, o àutri dispositiv. == Stòria dij videogieugh == Ij prim videogieugh a nasso ant j'agn '50 e '60, con esperiment com Tennis for Two (1958) e Pong (1972). Ant j'agn '80, l'arcade e le console com Atari 2600 a porto ël fenomen ant le ca. Nintendo e Sega a dòmino j'agn '90 con franchise com Super Mario e Sonic. Con l'avent dël 3D (PlayStation, 1994) e d'Internet, ij videogieugh a dvento pì compless e sociaj. Anviron dël 2000, ij gieugh an linia (MMORPG com World of Warcraft) e ij smartphone a spantio l'acess a un pùblich global. Ancheuj, l'andustria a l'é valutà miliard ëd dòlar, con event com l'E3 e ij torneo d'eSports. == Sòrt ëd videogieugh == Acess: Gieugh basà su arfless e coordinassion (esempi: Call of Duty, Fortnite). Aventura: Stòria e esplorassion (esempi: The Legend of Zelda, Uncharted). RPG (Role-Playing Game): Creassion d'un personage e evolussion (esempi: Final Fantasy, The Witcher). Strategìa: Pianificassion e gestion ëd risorse (esempi: Civilization, StarCraft). Simulassion: Imitassion ëd vita real (esempi: The Sims, Microsoft Flight Simulator). Sport: Gieugh ispirà a dissiplin-e sportive (esempi: FIFA, NBA 2K). Educativ: Gieugh ch'a motro matemàtica, lenghe, o skill creativ. == Aplicassion == Oltra a l'intrateniment, ij videogieugh a son dovrà për: * Formassion: Simulassion për pilot, médich, o militar. * Terapìa: Giuté contra l'ansietà o për arforgé la coordinassion. * Art e narassion: Esempi com Journey o Gris a son considerà euvre artistìche. * eSports: Competission professionàl ant ij gieugh com League of Legends o Counter-Strike. == Impat sossial e crìtiche == Ij videogieugh a son ëstàit acusà ëd promeuve violensa o dipendensa, ma dë studi a mostro che a peulo mejoré l'atension e le capacità sossiaj. La comunità dij giugador a l'é vibrant, con live streaming (Twitch, YouTube) e fandom ch'a creo contnù amprendìbij. L'andustria a deuv fé front a chestion com ël loot box (microtransassion) e la protession dij minoren. == Futur dij videogieugh == Le tendense a comprendo: * Realtà virtual e aumentà: Gieugh imergent com Half-Life: Alyx. * Cloud gaming: Servissi com Xbox Cloud për giughé sensa hardware potent. * [[Inteligensa Artifissial]]: Personage pì realist e stòrie dinàmiche. * Acessibilità: Strument për giugador con disabilità. [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Educassion]] [[Categorìa:Cultura]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] il9stekblhp8yvr5ftjlvpzs0zttl6s 888141 888127 2026-05-19T19:19:51Z Dragonòt 19 888141 wikitext text/x-wiki [[Figura:Universum TV Multispiel 2006.jpg|thumb|Console Pong ëd prima generassion al Computerspielemuseum ëd Berlin]] Ij '''videogieugh''' a son d'aplicassion interative ch'a consento a j'utent ëd controlé n'ambient virtual o na narassion për mojen ëd n'antërfacia (come joystick, tastadura, o screen tàtil). A son ësvilupà për piasì, educassion, o competission, e a peulo esse giugà an sël computer, console, smartphone, o àutri dispositiv. == Stòria dij videogieugh == Ij prim videogieugh a nasso ant j'agn '50 e '60, con esperiment com Tennis for Two (1958) e Pong (1972). Ant j'agn '80, l'arcade e le console com Atari 2600 a porto ël fenomen ant le ca. Nintendo e Sega a dòmino j'agn '90 con franchise com Super Mario e Sonic. Con l'avent dël 3D (PlayStation, 1994) e d'Internet, ij videogieugh a dvento pì compless e sociaj. Anviron dël 2000, ij gieugh an linia (MMORPG com World of Warcraft) e ij smartphone a spantio l'acess a un pùblich global. Ancheuj, l'andustria a l'é valutà miliard ëd dòlar, con event com l'E3 e ij torneo d'eSports. == Sòrt ëd videogieugh == Acess: Gieugh basà su arfless e coordinassion (esempi: Call of Duty, Fortnite). Aventura: Stòria e esplorassion (esempi: The Legend of Zelda, Uncharted). RPG (Role-Playing Game): Creassion d'un personage e evolussion (esempi: Final Fantasy, The Witcher). Strategìa: Pianificassion e gestion ëd risorse (esempi: Civilization, StarCraft). Simulassion: Imitassion ëd vita real (esempi: The Sims, Microsoft Flight Simulator). Sport: Gieugh ispirà a dissiplin-e sportive (esempi: FIFA, NBA 2K). Educativ: Gieugh ch'a motro matemàtica, lenghe, o skill creativ. == Aplicassion == Oltra a l'intrateniment, ij videogieugh a son dovrà për: * Formassion: Simulassion për pilot, médich, o militar. * Terapìa: Giuté contra l'ansietà o për arforgé la coordinassion. * Art e narassion: Esempi com Journey o Gris a son considerà euvre artistìche. * eSports: Competission professionàl ant ij gieugh com League of Legends o Counter-Strike. == Impat sossial e crìtiche == Ij videogieugh a son ëstàit acusà ëd promeuve violensa o dipendensa, ma dë studi a mostro che a peulo mejoré l'atension e le capacità sossiaj. La comunità dij giugador a l'é vibrant, con live streaming (Twitch, YouTube) e fandom ch'a creo contnù amprendìbij. L'andustria a deuv fé front a chestion com ël loot box (microtransassion) e la protession dij minoren. == Futur dij videogieugh == Le tendense a comprendo: * Realtà virtual e aumentà: Gieugh imergent com Half-Life: Alyx. * Cloud gaming: Servissi com Xbox Cloud për giughé sensa hardware potent. * [[Inteligensa Artifissial]]: Personage pì realist e stòrie dinàmiche. * Acessibilità: Strument për giugador con disabilità. [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Educassion]] [[Categorìa:Cultura]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] j1594lquzgo870ar4cgqkkfhfc3r5pc 0 109990 888137 880714 2026-05-19T14:03:06Z ~2026-30093-12 31751 888137 wikitext text/x-wiki [[Figura:Xbox 360E Winchester Top View.png|miniatura|A scheda madre di una cunsola Microsoft Xbox 360 E]] La '''Scheda mare''' (da l'anglèis ''motherboard'') a l'é ël circuit stampà prinsipal ëd un computer, ch'a colega e a coordina tùit ij component eletrònich, coma ël [[CPU|processor]] (CPU), la [[RAM|memòria RAM]], jë [[schede ëd espansion]], e ij dispositiv ëd memorisassion. A fa da "colòna vertebral" eletrònica, përmetend la comunicassion antra le part ëd la màchina e garantendne ël bon funsionament. == Còsa a l'é na Scheda Mare == Na scheda mare a l'é progetà për: * '''Ospité ël processor''': An sël ''socket'' dedicà, che a varia a seconda dël tipo ëd CPU. * '''Gestì la memòria''': Con jë slot për le RAM, ch'a definisso la quantità e la velocità ëd dat tratà. * '''Coleghé jë schede d'espansion''': PCI Express (PCIe) për schede vìdeo, schede son, o rete. * '''Contròl dij dispositiv ëd memorisassion''': Con conector SATA o M.2 për SSD e hard disk. * '''Gestì l'input/output''': Përtus USB, HDMI, Ethernet, e àutri për ij dispositiv estern. * '''Alimentassion''': Colegament a la [[font d'alimentassion]] për distribuì l'energìa a tùit ij component. == Stòria == Le prime schede mare a son ëstàite dësvlupà ant j'agn '80, quand che ij computer a son passà da sistema con vàire schede separà (backplane) a n'architetura integrà. L'[[IBM Personal Computer|IBM PC]] dël 1981 a l'ha popularisà l'usagi ëd na scheda mare unificà. Ant j'agn '90, l'antrodussion dë standard com [[ATX]] da part ëd [[Intel]] a l'ha standardisà le dimension e ij colegament, semplificand la produssion e ël montagi. == Component Prinsipaj == * '''Chipset''': Ël "servel" ch'a gestiss ël fluss dij dat antra CPU, RAM, e àutri component. * '''BIOS/UEFI''': Firmware ch'a contròla l'inissialisassion dël sistema e ël cariament dël sistema operativ. * '''Slot ëd memorisassion''': DDR4 o DDR5 për le RAM. * '''Socket CPU''': Variabil a seconda ëd la generassion ëd processador (es. LGA 1700 për Intel, AM5 për AMD). * '''Conetor d'alimentassion''': ATX 24-pin e EPS për la CPU. * '''Porte SATA/M.2''': Për coleghé SSD, hard disk, o unità òtiche. == Sòrt ëd Scheda Mare == * '''ATX''': Formà pì comun për desktop, con vàire slot d'espansion. * '''Micro-ATX''': Pì cit, ma con men possibilità d'espansion. * '''Mini-ITX''': Compat për sistema pcit, ma limità an prestassion. * '''E-ATX''': Për workstation o server, con pì spassi për component potent. * '''Schede mare specialisà''': Për gaming (RGB, overclock), server, o industria. == Sfide e Prospetive == * '''Compatibilità''': Manten-e ël sostegn për component vej an tra le generassion. * '''Disponibilità dij material''': Crisi dij semicondutor e dël silissi. * '''Efissiensa energética''': Riduve ël consum sensa limité le prestassion. Ant ël futur: * '''Integrassion d'AI''': Component ch'a otimiso ël fluss dij dat an temp real. * '''PCIe 5.0 e DDR5''': Aumenté la velocità ëd trasferiment dij dat. * '''Sostenibilità''': Utilisé material riciclàbil e riduve l'usagi ëd sostanse tòssiche. == Vardé ëdcò == * [[CPU|Processor]] * [[RAM|Memòria RAM]] * [[BIOS]] [[Categorìa:Informàtica]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] b289zk2ta3a621jq1mm8o17d684f0h8 888150 888137 2026-05-19T19:32:54Z Dragonòt 19 888150 wikitext text/x-wiki [[Figura:Xbox 360E Winchester Top View.png|miniatura|Na scheda mare 'd na console Microsoft Xbox 360 E]] La '''Scheda mare''' (da l'anglèis ''motherboard'') a l'é ël circuit stampà prinsipal ëd un computer, ch'a colega e a coordina tùit ij component eletrònich, coma ël [[CPU|processor]] (CPU), la [[RAM|memòria RAM]], jë [[schede ëd espansion]], e ij dispositiv ëd memorisassion. A fa da "colòna vertebral" eletrònica, përmetend la comunicassion antra le part ëd la màchina e garantendne ël bon funsionament. == Còsa a l'é na Scheda Mare == Na scheda mare a l'é progetà për: * '''Ospité ël processor''': An sël ''socket'' dedicà, che a varia a seconda dël tipo ëd CPU. * '''Gestì la memòria''': Con jë slot për le RAM, ch'a definisso la quantità e la velocità ëd dat tratà. * '''Coleghé jë schede d'espansion''': PCI Express (PCIe) për schede vìdeo, schede son, o rete. * '''Contròl dij dispositiv ëd memorisassion''': Con conector SATA o M.2 për SSD e hard disk. * '''Gestì l'input/output''': Përtus USB, HDMI, Ethernet, e àutri për ij dispositiv estern. * '''Alimentassion''': Colegament a la [[font d'alimentassion]] për distribuì l'energìa a tùit ij component. == Stòria == Le prime schede mare a son ëstàite dësvlupà ant j'agn '80, quand che ij computer a son passà da sistema con vàire schede separà (backplane) a n'architetura integrà. L'[[IBM Personal Computer|IBM PC]] dël 1981 a l'ha popularisà l'usagi ëd na scheda mare unificà. Ant j'agn '90, l'antrodussion dë standard com [[ATX]] da part ëd [[Intel]] a l'ha standardisà le dimension e ij colegament, semplificand la produssion e ël montagi. == Component Prinsipaj == * '''Chipset''': Ël "servel" ch'a gestiss ël fluss dij dat antra CPU, RAM, e àutri component. * '''BIOS/UEFI''': Firmware ch'a contròla l'inissialisassion dël sistema e ël cariament dël sistema operativ. * '''Slot ëd memorisassion''': DDR4 o DDR5 për le RAM. * '''Socket CPU''': Variabil a seconda ëd la generassion ëd processador (es. LGA 1700 për Intel, AM5 për AMD). * '''Conetor d'alimentassion''': ATX 24-pin e EPS për la CPU. * '''Porte SATA/M.2''': Për coleghé SSD, hard disk, o unità òtiche. == Sòrt ëd Scheda Mare == * '''ATX''': Formà pì comun për desktop, con vàire slot d'espansion. * '''Micro-ATX''': Pì cit, ma con men possibilità d'espansion. * '''Mini-ITX''': Compat për sistema pcit, ma limità an prestassion. * '''E-ATX''': Për workstation o server, con pì spassi për component potent. * '''Schede mare specialisà''': Për gaming (RGB, overclock), server, o industria. == Sfide e Prospetive == * '''Compatibilità''': Manten-e ël sostegn për component vej an tra le generassion. * '''Disponibilità dij material''': Crisi dij semicondutor e dël silissi. * '''Efissiensa energética''': Riduve ël consum sensa limité le prestassion. Ant ël futur: * '''Integrassion d'AI''': Component ch'a otimiso ël fluss dij dat an temp real. * '''PCIe 5.0 e DDR5''': Aumenté la velocità ëd trasferiment dij dat. * '''Sostenibilità''': Utilisé material riciclàbil e riduve l'usagi ëd sostanse tòssiche. == Vardé ëdcò == * [[CPU|Processor]] * [[RAM|Memòria RAM]] * [[BIOS]] [[Categorìa:Informàtica]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] p99sthdptyfv20pg3y6w7ywg5d9dxn7 0 109993 888128 880718 2026-05-19T13:39:26Z ~2026-30093-12 31751 888128 wikitext text/x-wiki [[Figura:Wireless computer keyboard with mouse an USB receiver.jpg|miniatura|Una tastiera è un mouse di computer, un tipu cumunu di periferica di computer]] Le '''Perifériche''' a son dij dispositiv estern ch'as colego a un computer o a n'àutr dispositiv sentral për espand-ne le funsion. A peulo servì për anserì dat (input), smon-e arzultà (output), memorisé anformassion, o facilité la comunicassion con d'àutri sistema. Le perifériche a son essensiaj për trasformé un sistema ëd elaborassion ant n'utiss complet e versàtil. == Còsa a son le Perifériche == Le perifériche as peulo classifiché an categorìe prinsipaj: * '''Perifériche d'input''': Mandé dat al computer (es. tastadura, mouse, scanner). * '''Perifériche d'output''': Mostré o stampé arzultà (es. monitor, stampant, casch audio). * '''Perifériche ëd memorisassion''': Archivié dat (es. hard disk estern, unità SSD, schede SD). * '''Perifériche ëd comunicassion''': Coleghé ël computer a rej o àutri dispositiv (es. router, modem, schede Wi-Fi). A esisto ëdcò perifériche «input/output» ch'a combin-o le doe funsion (es. touchscreen, unità multifunsion). == Stòria == Le prime perifériche a son ëstàite dësvlupà ant j'agn '40-'50 con ij prim computer, coma le schede perforà për l'input e le stampante linia për l'output. Ant j'agn '60, l'introdussion ëd la tastadura e dël monitor CRT a l'ha rivolussionà l'anterassion uman-computer. Ant j'agn '80, ij dischet (floppy disk) a son dventà ël standard për la memorisassion portàbil, mentre che j'agn '90 a l'han vëddù l'ariv dël mouse òtich e dle stampante a get d'inciòstr. Ant ël sécol XXI, le perifériche sensa fil (Bluetooth, Wi-Fi) e cole ch'a deuvro l'USB-C o Thunderbolt a l'han semplificà la conession e aumentà la velocità. == Tècniche e Process == * '''Conession''': Përtus COM, USB, HDMI, Ethernet, o sensa fil (Bluetooth, Wi-Fi Direct). * '''Driver''': Software ch'a përmet al sistema operativ ëd gestì la periférica. * '''Energìa''': Cheice perifériche a deuvro l'alimentassion dal computer (es. USB), d'àutri a l'han sorgiss indipendente. * '''Protocoj''': Standard com [[Plug and Play]] për l'instalassion automàtica. == Aplicassion == * '''Ufissi''': Stampant, scanner, e proietor për riunion. * '''Gaming''': Joystick, wheel ëd guida, e visor VR. * '''Creatività''': Tàulëtte gràfiche, dron, e càmere professionaj. * '''Salute''': Dispositiv ëd monitoragi médich colegà a computer. == Sfide e Prospetive == Le sfide prinsipaj a son: * '''Compatibilità''': Problema antra perifériche veje e sistema neuv. * '''Sicurëssa''': Dispositiv vulneràbij a j'atach hacker (es. stampant ant la rej). * '''Cost''': Tecnologìe avansà (es. visor 8K) a son ancora motobin care. Ant ël futur: * '''Integrassion IoT''': Perifériche inteligente ch'a comùnico ant la ca o ant l'industria. * '''Realtà aumentà''': Dispositiv ch'a mës-cio realtà fìsica e digital. * '''Sostenibilità''': Produssion ëd perifériche con material riciclàbil. == Vardé ëdcò == * [[USB]] * [[Sistema Operativ]] [[Categorìa:Informàtica]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] msy9vfkbryy109xfe1y4t4mbq824edq 888142 888128 2026-05-19T19:21:14Z Dragonòt 19 888142 wikitext text/x-wiki [[Figura:Wireless computer keyboard with mouse an USB receiver.jpg|miniatura|Na tastera e un mouse 'd computer, un tipo cumun ëd periférica 'd computer]] Le '''Perifériche''' a son dij dispositiv estern ch'as colego a un computer o a n'àutr dispositiv sentral për espand-ne le funsion. A peulo servì për anserì dat (input), smon-e arzultà (output), memorisé anformassion, o facilité la comunicassion con d'àutri sistema. Le perifériche a son essensiaj për trasformé un sistema ëd elaborassion ant n'utiss complet e versàtil. == Còsa a son le Perifériche == Le perifériche as peulo classifiché an categorìe prinsipaj: * '''Perifériche d'input''': Mandé dat al computer (es. tastadura, mouse, scanner). * '''Perifériche d'output''': Mostré o stampé arzultà (es. monitor, stampant, casch audio). * '''Perifériche ëd memorisassion''': Archivié dat (es. hard disk estern, unità SSD, schede SD). * '''Perifériche ëd comunicassion''': Coleghé ël computer a rej o àutri dispositiv (es. router, modem, schede Wi-Fi). A esisto ëdcò perifériche «input/output» ch'a combin-o le doe funsion (es. touchscreen, unità multifunsion). == Stòria == Le prime perifériche a son ëstàite dësvlupà ant j'agn '40-'50 con ij prim computer, coma le schede perforà për l'input e le stampante linia për l'output. Ant j'agn '60, l'introdussion ëd la tastadura e dël monitor CRT a l'ha rivolussionà l'anterassion uman-computer. Ant j'agn '80, ij dischet (floppy disk) a son dventà ël standard për la memorisassion portàbil, mentre che j'agn '90 a l'han vëddù l'ariv dël mouse òtich e dle stampante a get d'inciòstr. Ant ël sécol XXI, le perifériche sensa fil (Bluetooth, Wi-Fi) e cole ch'a deuvro l'USB-C o Thunderbolt a l'han semplificà la conession e aumentà la velocità. == Tècniche e Process == * '''Conession''': Përtus COM, USB, HDMI, Ethernet, o sensa fil (Bluetooth, Wi-Fi Direct). * '''Driver''': Software ch'a përmet al sistema operativ ëd gestì la periférica. * '''Energìa''': Cheice perifériche a deuvro l'alimentassion dal computer (es. USB), d'àutri a l'han sorgiss indipendente. * '''Protocoj''': Standard com [[Plug and Play]] për l'instalassion automàtica. == Aplicassion == * '''Ufissi''': Stampant, scanner, e proietor për riunion. * '''Gaming''': Joystick, wheel ëd guida, e visor VR. * '''Creatività''': Tàulëtte gràfiche, dron, e càmere professionaj. * '''Salute''': Dispositiv ëd monitoragi médich colegà a computer. == Sfide e Prospetive == Le sfide prinsipaj a son: * '''Compatibilità''': Problema antra perifériche veje e sistema neuv. * '''Sicurëssa''': Dispositiv vulneràbij a j'atach hacker (es. stampant ant la rej). * '''Cost''': Tecnologìe avansà (es. visor 8K) a son ancora motobin care. Ant ël futur: * '''Integrassion IoT''': Perifériche inteligente ch'a comùnico ant la ca o ant l'industria. * '''Realtà aumentà''': Dispositiv ch'a mës-cio realtà fìsica e digital. * '''Sostenibilità''': Produssion ëd perifériche con material riciclàbil. == Vardé ëdcò == * [[USB]] * [[Sistema Operativ]] [[Categorìa:Informàtica]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] 2xgq6jp38kkv7nu5dgf4857k2jrh1wh 0 109995 888126 888034 2026-05-19T13:08:46Z ~2026-30093-12 31751 888126 wikitext text/x-wiki [[Figura:Typing example.ogv|thumb|Scrivendu nantu à una tastiera di laptop]] La '''tastera dël calcolator''' (an anglèis '''Computer keyboard''') a l'é un dispositiv d'intrada (input) dovrà për scrive test, comandé ël sistema operativ, o controlé aplicassion. A l'é formà da na serie ëd tast organisà an schema sovens ësmijant a col dle màchine da scrive, ma con dij tast adissionaj për funsion specìfiche dij computer. A l'é un dij mojen prinsipaj për comuniché con la màchina. ==Stòria== L'orìgin ëd la tastera moderna a rintra ant l'evolussion dle màchine da scrive, anventà dël sécol XIX. Ël prim model pràtich, con lë schema QWERTY, a l'é stàit progetà da Christopher Sholes dël 1873. Con l'avent dij computer ant j'agn '60 e '70, le tastere a son ëstàite adatà për deje n'antërfacia a l'utent. Ant j'agn '80, le tastere a son ëvnùe standard con ij conetor PS/2 e peui USB ant j'agn '90. Le tastere sensa fil (Bluetooth o radio) a son ëspantiasse dapress al 2000. ==Strutura e Component== Na tastera tìpica a comprend: * Tast alfanumérich: litre, nùmer, e sìmboj (për esempi, QWERTY). * Tast ëd funsion (F1-F12): comand ràpid për aplicassion. * Tast ëd contròl: Shift, Ctrl, Alt, Esc, e Windows/Meta. * Tast numérich: separà për facilité j'anseriment dij nùmer. * Tast speciaj: Invio (Enter), dëscancelé (Backspace), e frece ëd moviment. * Circuit integrà: a gestiss ij segnaj dij tast premù. ==Tipologìe== A esisto vàire sòrt ëd tastere: * Tastere mecàniche: tast individuaj con switch mecànich (për esempi, Cherry MX), dovrà për gaming o scritura professionaj. * Tastere a membran-a: meno costose, con na membran-a ëd gomma sota ij tast. * Tastere ergonòmiche: progetà për riduve lë stress ai pols. * Tastere virtuaj: visualisà su scren (për esempi, su smartphone). * Tastere për gaming: con tast programàbij e iluminassion RGB. ==Usagi Pràtich== Oltra a j'usgi tradissionaj, le tastere a servo për: * Controlé dij programa ëd produtività (për esempi, Excel). * Gestì dij gieugh videolùdich. * Navighé ant j'ambient operativ (për esempi, shortcut Ctrl+C për copié). * Acess a caràter speciaj (për esempi, via Alt Codes). ==Avantagi e Lìmit== * Avantagi: Precision ant l'anseriment, compatibilità universal, disponibilità ëd schema divers (për esempi, AZERTY, QWERTZ). * Lìmit: Possìbil causa ëd lesion da arpetission (RSI), temp ëd amprendiment për schema nen tradissionaj, dipendensa dal lengagi (për esempi, posission dle vocaj). ==Evolussion Tecnològica== Ant j'ùltim agn, le tastere a son ëvnùe pì: * Sensìbij a la lus: con LED për ëscriture an ambient ëscur. * Personalisàbij: tast rimovìbij o configuràbij via software. * Integrà con àutr dispositiv: touchpad, letor ëd còdes a barre. * Colegà con AI: predission dël test (për esempi, smartphone). ==Vardé ëdcò== * [[Mouse]] ==Arferiment== ''Smith, D. (2001). The History of Computing Devices. TechPress.'' ''Martin, L. (2015). Keyboard Technology: From Typewriters to Touch. Elsevier.'' [[Categorìa:Informàtica]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] aonntq329d3q9eb1qk2pfw3vo8dfm1j 888132 888126 2026-05-19T13:44:14Z ~2026-30093-12 31751 888132 wikitext text/x-wiki [[Figura:Typing example.ogv|miniatura|Scrivendu nantu à una tastiera di laptop]] La '''tastera dël calcolator''' (an anglèis '''Computer keyboard''') a l'é un dispositiv d'intrada (input) dovrà për scrive test, comandé ël sistema operativ, o controlé aplicassion. A l'é formà da na serie ëd tast organisà an schema sovens ësmijant a col dle màchine da scrive, ma con dij tast adissionaj për funsion specìfiche dij computer. A l'é un dij mojen prinsipaj për comuniché con la màchina. ==Stòria== L'orìgin ëd la tastera moderna a rintra ant l'evolussion dle màchine da scrive, anventà dël sécol XIX. Ël prim model pràtich, con lë schema QWERTY, a l'é stàit progetà da Christopher Sholes dël 1873. Con l'avent dij computer ant j'agn '60 e '70, le tastere a son ëstàite adatà për deje n'antërfacia a l'utent. Ant j'agn '80, le tastere a son ëvnùe standard con ij conetor PS/2 e peui USB ant j'agn '90. Le tastere sensa fil (Bluetooth o radio) a son ëspantiasse dapress al 2000. ==Strutura e Component== Na tastera tìpica a comprend: * Tast alfanumérich: litre, nùmer, e sìmboj (për esempi, QWERTY). * Tast ëd funsion (F1-F12): comand ràpid për aplicassion. * Tast ëd contròl: Shift, Ctrl, Alt, Esc, e Windows/Meta. * Tast numérich: separà për facilité j'anseriment dij nùmer. * Tast speciaj: Invio (Enter), dëscancelé (Backspace), e frece ëd moviment. * Circuit integrà: a gestiss ij segnaj dij tast premù. ==Tipologìe== A esisto vàire sòrt ëd tastere: * Tastere mecàniche: tast individuaj con switch mecànich (për esempi, Cherry MX), dovrà për gaming o scritura professionaj. * Tastere a membran-a: meno costose, con na membran-a ëd gomma sota ij tast. * Tastere ergonòmiche: progetà për riduve lë stress ai pols. * Tastere virtuaj: visualisà su scren (për esempi, su smartphone). * Tastere për gaming: con tast programàbij e iluminassion RGB. ==Usagi Pràtich== Oltra a j'usgi tradissionaj, le tastere a servo për: * Controlé dij programa ëd produtività (për esempi, Excel). * Gestì dij gieugh videolùdich. * Navighé ant j'ambient operativ (për esempi, shortcut Ctrl+C për copié). * Acess a caràter speciaj (për esempi, via Alt Codes). ==Avantagi e Lìmit== * Avantagi: Precision ant l'anseriment, compatibilità universal, disponibilità ëd schema divers (për esempi, AZERTY, QWERTZ). * Lìmit: Possìbil causa ëd lesion da arpetission (RSI), temp ëd amprendiment për schema nen tradissionaj, dipendensa dal lengagi (për esempi, posission dle vocaj). ==Evolussion Tecnològica== Ant j'ùltim agn, le tastere a son ëvnùe pì: * Sensìbij a la lus: con LED për ëscriture an ambient ëscur. * Personalisàbij: tast rimovìbij o configuràbij via software. * Integrà con àutr dispositiv: touchpad, letor ëd còdes a barre. * Colegà con AI: predission dël test (për esempi, smartphone). ==Vardé ëdcò== * [[Mouse]] ==Arferiment== ''Smith, D. (2001). The History of Computing Devices. TechPress.'' ''Martin, L. (2015). Keyboard Technology: From Typewriters to Touch. Elsevier.'' [[Categorìa:Informàtica]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] 71pj6j3ipi8r2wv4trhhfvwftdk57e2 888145 888132 2026-05-19T19:26:44Z Dragonòt 19 888145 wikitext text/x-wiki [[Figura:Typing example.ogv|miniatura|Scrivend dzor na tastera 'd laptop]] La '''tastera dël calcolator''' (an anglèis '''Computer keyboard''') a l'é un dispositiv d'intrada (input) dovrà për scrive test, comandé ël sistema operativ, o controlé aplicassion. A l'é formà da na serie ëd tast organisà an schema sovens ësmijant a col dle màchine da scrive, ma con dij tast adissionaj për funsion specìfiche dij computer. A l'é un dij mojen prinsipaj për comuniché con la màchina. ==Stòria== L'orìgin ëd la tastera moderna a rintra ant l'evolussion dle màchine da scrive, anventà dël sécol XIX. Ël prim model pràtich, con lë schema QWERTY, a l'é stàit progetà da Christopher Sholes dël 1873. Con l'avent dij computer ant j'agn '60 e '70, le tastere a son ëstàite adatà për deje n'antërfacia a l'utent. Ant j'agn '80, le tastere a son ëvnùe standard con ij conetor PS/2 e peui USB ant j'agn '90. Le tastere sensa fil (Bluetooth o radio) a son ëspantiasse dapress al 2000. ==Strutura e Component== Na tastera tìpica a comprend: * Tast alfanumérich: litre, nùmer, e sìmboj (për esempi, QWERTY). * Tast ëd funsion (F1-F12): comand ràpid për aplicassion. * Tast ëd contròl: Shift, Ctrl, Alt, Esc, e Windows/Meta. * Tast numérich: separà për facilité j'anseriment dij nùmer. * Tast speciaj: Invio (Enter), dëscancelé (Backspace), e frece ëd moviment. * Circuit integrà: a gestiss ij segnaj dij tast premù. ==Tipologìe== A esisto vàire sòrt ëd tastere: * Tastere mecàniche: tast individuaj con switch mecànich (për esempi, Cherry MX), dovrà për gaming o scritura professionaj. * Tastere a membran-a: meno costose, con na membran-a ëd gomma sota ij tast. * Tastere ergonòmiche: progetà për riduve lë stress ai pols. * Tastere virtuaj: visualisà su scren (për esempi, su smartphone). * Tastere për gaming: con tast programàbij e iluminassion RGB. ==Usagi Pràtich== Oltra a j'usgi tradissionaj, le tastere a servo për: * Controlé dij programa ëd produtività (për esempi, Excel). * Gestì dij gieugh videolùdich. * Navighé ant j'ambient operativ (për esempi, shortcut Ctrl+C për copié). * Acess a caràter speciaj (për esempi, via Alt Codes). ==Avantagi e Lìmit== * Avantagi: Precision ant l'anseriment, compatibilità universal, disponibilità ëd schema divers (për esempi, AZERTY, QWERTZ). * Lìmit: Possìbil causa ëd lesion da arpetission (RSI), temp ëd amprendiment për schema nen tradissionaj, dipendensa dal lengagi (për esempi, posission dle vocaj). ==Evolussion Tecnològica== Ant j'ùltim agn, le tastere a son ëvnùe pì: * Sensìbij a la lus: con LED për ëscriture an ambient ëscur. * Personalisàbij: tast rimovìbij o configuràbij via software. * Integrà con àutr dispositiv: touchpad, letor ëd còdes a barre. * Colegà con AI: predission dël test (për esempi, smartphone). ==Vardé ëdcò== * [[Mouse]] ==Arferiment== ''Smith, D. (2001). The History of Computing Devices. TechPress.'' ''Martin, L. (2015). Keyboard Technology: From Typewriters to Touch. Elsevier.'' [[Categorìa:Informàtica]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] k7e2d3u1mr866ey3gwtpzuhw6fcidpl 0 109996 888134 885924 2026-05-19T13:48:20Z ~2026-30093-12 31751 888134 wikitext text/x-wiki [[Figura:MonitorLCDlcd.svg|miniatura|Un monitor di computer à schermu pianu (FPD)]] Ël '''vìdeo dël calcolator''' (an anglèis '''Computer Display''' o Video Output) a l'é ël sistema ch'a përmet ëd visualisé an forma gràfica o testual j'anformassion processà dal computer. A comprend ël dispositiv ëd visualisassion (monitor), la scheda gràfica (GPU), ij driver e jë standard ëd trasmission dij dat. A l'é essensial për l'antërasion con l'utent e për l'esecussion ëd aplicassion multimojen. [[Figura:Apple AudioVision 14 Display.png|miniatura|Un monitor di computer à tubu à raggi catodici (CRT)]] ==Stòria== La visualisassion dij dat dij computer a l'ha avù soa orìgin ant j'agn '50 con ij prim sistema a lus (tub a ragg catòdich, CRT) limità a test sempi. Ant j'agn '70, con l'avent dij microprocessor, a son ëspantiasse le prime schede gràfiche për visualisé figure ëd bassa risolussion. Ant j'agn '80, l'introdussion dë schede com l'[[IBM]] CGA e VGA a l'ha marcà n'evolussion vers risolussion pì àute e color. Ant j'agn 2000, le tecnologie LCD e LED a l'han sostituì ij CRT, riduvend ël consum e mejorand la qualità dël vìdeo. ==Strutura e Component== Ël sistema ëd vìdeo dël calcolator a l'é formà da: * Unità ëd processament gràfich (GPU): Circuit dedicà a generé e gestì j'imàgine. * Monitor: Dispositiv d'esposission (CRT, LCD, LED, OLED) con caraterìstiche com risolussion, rinfresch, e contrast. * Memòria video (VRAM): Memòria specialisà për archivié dat gràfich. * Conetor: HDMI, DisplayPort, VGA, DVI për coleghé ël monitor a la GPU. * Driver e Software: Program për gestì j'arserche gràfiche e j'efet visual. ==Tipologìe ëd Visualisassion== Analògica: Dovrà ant ij vej monitor CRT con conession VGA. Digital: Standard modern com HDMI e DisplayPort për signal nen comprèis. Integrà: Scherm tàtij unì al sistema (notebook, tablet). 3D e VR: Visualisassion an tre dimension o realtà virtual. ==Usagi Pràtich== Oltra a visualisé test e figure, ël vìdeo dël calcolator a serv për: * Gieugh videolùdich con gràfich avansà. * Edission ëd filmà e animassion. * Simulassion sientìfiche o architetòniche. * Conferense an live streaming. ==Avantagi e Svantagi== Avantagi: Qualità visual sempe pì àuta, realism ant ij gràfich, sopòrt a aplicassion complesse. Svantagi: Cost àut dle schede gràfiche avansà, consum ëd energìa, calor generà, e necessità ëd agiornament costant. ==Evolussion Tecnològica== Ani '90: Introdussion ëd schede 3D com NVIDIA GeForce. Ani 2000: Passagi a LCD e resolussion Full HD. Ani 2010: Schede con ray tracing (es. NVIDIA RTX) e monitor 4K. Al di d'ancheuj: Scherm OLED flessìbij, risolussion 8K, e conession sensa fil (Wi-Fi Direct, Miracast). ==Arferiment== ''Johnson, M. (2005). The Evolution of Computer Graphics. TechHistory Ed.'' ''Rossi, P. (2020). Display Technologies: From CRT to Quantum Dot. IEEE Press.'' [[Categorìa:Informàtica]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] rrhq79uvju6cvyan2cntvmi7riu9iuc 888147 888134 2026-05-19T19:29:42Z Dragonòt 19 888147 wikitext text/x-wiki [[Figura:MonitorLCDlcd.svg|miniatura|Un monitor ëd computer a scherm pian (FPD)]] Ël '''vìdeo dël calcolator''' (an anglèis '''Computer Display''' o Video Output) a l'é ël sistema ch'a përmet ëd visualisé an forma gràfica o testual j'anformassion processà dal computer. A comprend ël dispositiv ëd visualisassion (monitor), la scheda gràfica (GPU), ij driver e jë standard ëd trasmission dij dat. A l'é essensial për l'antërasion con l'utent e për l'esecussion ëd aplicassion multimojen. [[Figura:Apple AudioVision 14 Display.png|miniatura|Un monitor ëd computer a tub a ragg catòdich (CRT)]] ==Stòria== La visualisassion dij dat dij computer a l'ha avù soa orìgin ant j'agn '50 con ij prim sistema a lus (tub a ragg catòdich, CRT) limità a test sempi. Ant j'agn '70, con l'avent dij microprocessor, a son ëspantiasse le prime schede gràfiche për visualisé figure ëd bassa risolussion. Ant j'agn '80, l'introdussion dë schede com l'[[IBM]] CGA e VGA a l'ha marcà n'evolussion vers risolussion pì àute e color. Ant j'agn 2000, le tecnologie LCD e LED a l'han sostituì ij CRT, riduvend ël consum e mejorand la qualità dël vìdeo. ==Strutura e Component== Ël sistema ëd vìdeo dël calcolator a l'é formà da: * Unità ëd processament gràfich (GPU): Circuit dedicà a generé e gestì j'imàgine. * Monitor: Dispositiv d'esposission (CRT, LCD, LED, OLED) con caraterìstiche com risolussion, rinfresch, e contrast. * Memòria video (VRAM): Memòria specialisà për archivié dat gràfich. * Conetor: HDMI, DisplayPort, VGA, DVI për coleghé ël monitor a la GPU. * Driver e Software: Program për gestì j'arserche gràfiche e j'efet visual. ==Tipologìe ëd Visualisassion== Analògica: Dovrà ant ij vej monitor CRT con conession VGA. Digital: Standard modern com HDMI e DisplayPort për signal nen comprèis. Integrà: Scherm tàtij unì al sistema (notebook, tablet). 3D e VR: Visualisassion an tre dimension o realtà virtual. ==Usagi Pràtich== Oltra a visualisé test e figure, ël vìdeo dël calcolator a serv për: * Gieugh videolùdich con gràfich avansà. * Edission ëd filmà e animassion. * Simulassion sientìfiche o architetòniche. * Conferense an live streaming. ==Avantagi e Svantagi== Avantagi: Qualità visual sempe pì àuta, realism ant ij gràfich, sopòrt a aplicassion complesse. Svantagi: Cost àut dle schede gràfiche avansà, consum ëd energìa, calor generà, e necessità ëd agiornament costant. ==Evolussion Tecnològica== Ani '90: Introdussion ëd schede 3D com NVIDIA GeForce. Ani 2000: Passagi a LCD e resolussion Full HD. Ani 2010: Schede con ray tracing (es. NVIDIA RTX) e monitor 4K. Al di d'ancheuj: Scherm OLED flessìbij, risolussion 8K, e conession sensa fil (Wi-Fi Direct, Miracast). ==Arferiment== ''Johnson, M. (2005). The Evolution of Computer Graphics. TechHistory Ed.'' ''Rossi, P. (2020). Display Technologies: From CRT to Quantum Dot. IEEE Press.'' [[Categorìa:Informàtica]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] qez0vw0ogukjedm3r1r8f4h17rlh16r 0 110000 888135 880805 2026-05-19T13:49:24Z ~2026-30093-12 31751 888135 wikitext text/x-wiki [[Figura:Wiktionnaire sur IPhone (1).JPG|miniatura|Un display à cristalli liquidi (LCD) in un primu smartphone]] Ij '''display a cristaj lìquid''' (an anglèis '''Liquid Crystal Display''', '''LCD''') a son na tecnologìa ëd visualisassion dovrà ant ij monitor, televisor, smartphone, e àutri dispositiv eletrònich. A sfruto le proprietà dij cristaj lìquid, sostanse ch'a combin-o caraterìstiche dij lìquid e dij cristaj, për modulé la lus transitanta e creé d'imàgin. A l'han sostituì ij vej display CRT për via ëd sò formà sùtil, consum energétich pì bass, e qualità d'imàgin superior. ==Stòria== La bas sientìfica dij cristaj lìquid a l'é stàita studià dël 1888 dal botànich austrìach Friedrich Reinitzer. La prima aplicassion pràtica a l'é rivà ant j'agn '60, con j'anterfacie ëd George H. Heilmeier a la RCA (Radio Corporation of America). Ant j'agn '70, a son ëspantiasse ij prim LCD monocromàtich për calcolatris e orològi. Ant j'agn '90, le tecnologìe a l'han permëttù ëd realisé display a color e ëd grand dimension, popolarisà da marche com Sony e Samsung. ==Strutura e Funsionament== Un LCD a l'é componù da: * Doi strà polarisà: con filtr orientà a 90° un rispet a l'àutr. * Cristaj lìquid: butà antra jë strà polarisà; a cambia orientassion sota n'ampuls elétrica. * Font ëd lus (backlight): LED o lampade CCFL për iluminé ël display. * Filtr ëd color: për generé ij color RGB (ross, verd, bleu). * [[Transistor]] a film fin (TFT): a contròla minca pixel individual. Quand che na tension elétrica a l'é aplicà ai cristaj lìquid, costi as organiso për blocé o lassé passé la lus, creand parèj le figure. ==Tipologìe== LCD TN (Twisted Nematic): Econòmich, ma con àngoj ëd vision limità e color pòch precis. LCD IPS (In-Plane Switching): Color fedel e àngoj ëd vision largh, dovrà për aplicassion professionaj. LCD VA (Vertical Alignment): Contrast àut, ma temp ëd rispòsta pì lent. LCD monocromàtich: Sensa color, dovrà ant le màchine industriaj. Display tàtil LCD: Combinà con na surfassa tàtil për l'antërassion direta. ==Usagi== Ij LCD a son dovrà ant: * Televisor e monitor për cìnema e gaming. * Dispositiv mòbij (smartphone, tablet). * Strument médich e panel ëd contròl ant j'automòbij. * Semafor e segnalética pùblica. ==Avantagi e Svantagi== Avantagi: Formà sùtil, pèis leger, consum ëd energìa ridot, assensa ëd sfarfalament (flicker). Svantagi: Temp ëd rispòsta pì àut che j'OLED, àngoj ëd vision limità (sopratut ant ij TN), degradassion dël backlight. ==Evolussion Tecnològica== Ani 2000: Introdussion dij LED come backlight (LED-LCD), meliorand l'eficensa. Ani 2010: Display QLED (Quantum Dot) për color pì viv. Al di d'ancheuj: Mini-LED e Micro-LED për contròl localisà dla lus. ==Arferiment== ''Kawamoto, H. (2012). The History of Liquid Crystal Displays. Proceedings of the IEEE.'' ''Castellano, J. (2005). Liquid Gold: The Story of Liquid Crystal Displays. World Scientific.'' [[Categorìa:Informàtica]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] sny2plx5s8eff799uqvb3h4wb4mlppc 888148 888135 2026-05-19T19:30:27Z Dragonòt 19 888148 wikitext text/x-wiki [[Figura:Wiktionnaire sur IPhone (1).JPG|miniatura|Un display a cristaj lìquid (LCD) ant un prim smartphone]] Ij '''display a cristaj lìquid''' (an anglèis '''Liquid Crystal Display''', '''LCD''') a son na tecnologìa ëd visualisassion dovrà ant ij monitor, televisor, smartphone, e àutri dispositiv eletrònich. A sfruto le proprietà dij cristaj lìquid, sostanse ch'a combin-o caraterìstiche dij lìquid e dij cristaj, për modulé la lus transitanta e creé d'imàgin. A l'han sostituì ij vej display CRT për via ëd sò formà sùtil, consum energétich pì bass, e qualità d'imàgin superior. ==Stòria== La bas sientìfica dij cristaj lìquid a l'é stàita studià dël 1888 dal botànich austrìach Friedrich Reinitzer. La prima aplicassion pràtica a l'é rivà ant j'agn '60, con j'anterfacie ëd George H. Heilmeier a la RCA (Radio Corporation of America). Ant j'agn '70, a son ëspantiasse ij prim LCD monocromàtich për calcolatris e orològi. Ant j'agn '90, le tecnologìe a l'han permëttù ëd realisé display a color e ëd grand dimension, popolarisà da marche com Sony e Samsung. ==Strutura e Funsionament== Un LCD a l'é componù da: * Doi strà polarisà: con filtr orientà a 90° un rispet a l'àutr. * Cristaj lìquid: butà antra jë strà polarisà; a cambia orientassion sota n'ampuls elétrica. * Font ëd lus (backlight): LED o lampade CCFL për iluminé ël display. * Filtr ëd color: për generé ij color RGB (ross, verd, bleu). * [[Transistor]] a film fin (TFT): a contròla minca pixel individual. Quand che na tension elétrica a l'é aplicà ai cristaj lìquid, costi as organiso për blocé o lassé passé la lus, creand parèj le figure. ==Tipologìe== LCD TN (Twisted Nematic): Econòmich, ma con àngoj ëd vision limità e color pòch precis. LCD IPS (In-Plane Switching): Color fedel e àngoj ëd vision largh, dovrà për aplicassion professionaj. LCD VA (Vertical Alignment): Contrast àut, ma temp ëd rispòsta pì lent. LCD monocromàtich: Sensa color, dovrà ant le màchine industriaj. Display tàtil LCD: Combinà con na surfassa tàtil për l'antërassion direta. ==Usagi== Ij LCD a son dovrà ant: * Televisor e monitor për cìnema e gaming. * Dispositiv mòbij (smartphone, tablet). * Strument médich e panel ëd contròl ant j'automòbij. * Semafor e segnalética pùblica. ==Avantagi e Svantagi== Avantagi: Formà sùtil, pèis leger, consum ëd energìa ridot, assensa ëd sfarfalament (flicker). Svantagi: Temp ëd rispòsta pì àut che j'OLED, àngoj ëd vision limità (sopratut ant ij TN), degradassion dël backlight. ==Evolussion Tecnològica== Ani 2000: Introdussion dij LED come backlight (LED-LCD), meliorand l'eficensa. Ani 2010: Display QLED (Quantum Dot) për color pì viv. Al di d'ancheuj: Mini-LED e Micro-LED për contròl localisà dla lus. ==Arferiment== ''Kawamoto, H. (2012). The History of Liquid Crystal Displays. Proceedings of the IEEE.'' ''Castellano, J. (2005). Liquid Gold: The Story of Liquid Crystal Displays. World Scientific.'' [[Categorìa:Informàtica]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] hrly7p5rb0ufnx3xtz3up9wzdrizh47 0 110001 888130 886408 2026-05-19T13:43:01Z ~2026-30093-12 31751 888130 wikitext text/x-wiki [[Figura:Hear Music touchscreen.jpg|miniatura|Un utilizatore chì opera un touchscreen]] [[Figura:Ecobee4 on the wall from an angle showing home screen.jpg|miniatura|Termostatu intelligente cù touchscreen]] Ël touchscreen (an anglèis, literal "scherm tàtil") a l'é na tecnologìa d'antërassion ch'a përmet a l'utent ëd controlé un dispositiv eletrònich an tocand diretament la surfassa dlë scherm. A l'é dovrà ant jë smartphone, tablet, bancomat, màchine industriaj, e àutri sistema automatisà. A elìmina la necessità ëd mouse o tastera, rendend l'antërassion pì intuitiva e direta. ==Stòria== Ij prim esperiment ëd touchscreen a armonto a j'agn '60, con ël sistema PLATO IV (1972) dovrà për l'educassion. Ant j'agn '80, ël HP-150 a l'ha portà ij touchscreen a jë scherm CRT con sensor a ragg infraross. La rivolussion a l'é rivà ant j'agn 2000 con l'iPhone d'Apple (2007) e soa amplementassion ëd touchscreen capacitiv multi-touch. Da antlora, la tecnologìa a l'é ëspantiasse an tuti ij setor, dai gieugh ai dispositiv médich. ==Strutura e Funsionament== Un touchscreen a l'é componù da: * Në scherm (LCD, OLED, o àutr) ch'a visualisa j'anformassion. * Na part sensìbil ai toch, con: ** Sensor resistiv: Doi strat condutor separà. Quand as toca, jë strat as colego e a rilevo la posission. ** Sensor capacitiv: A deuvra la càrica elétrica dël còrp uman për identifiché ël toch. * Un controller ch'a traduv ij signaj dij sensor an coordinà. * [[Software]] ch'a gestiss j'input e j'assion (es. deurbe n'app). ==Tipologìe== Resistiv: Econòmich, compatìbil con qualsëssìa ogèt (stil, guant), ma men precis. Capacitiv: Precis e sopòrt multi-touch, ma a deuvra mach dij toch con càrica elétrica (dij o stil dedicà). A onde acùstiche (SAW): A rileva ij toch con onde ëd son, dovrà ant j'ambient pùblich. Infraross: Rej ëd ragg IR ch'a rilevo l'ostrussion. Ideal për scren ëd grand dimension. ==Usagi Pràtich== Ij touchscreen a son dovrà ant: * Dispositiv mobij: Smartphone, tablet, e e-reader. * Commersi e servissi: Bancomat, màchine dël parchegi automàtich, [[Ordinator|ordinator]] ëd vol. * Educassion e travaj: Lavagne interative, tablet gràfich. * Salute: Strument ëd diagnòstica, schede médiche digitaj. * Automobilìstica: Sistema ëd navigassion e control clima. ==Avantagi e Svantagi== Avantagi: * Antuitiv e sempi da dovré. * Risparmia spassi (pa dë strument separà). * Possibilità ëd multi-touch (es. zoom, rotassion). Svantagi: * Sfòrs visual (ël dil a peul coaté part dlë scherm). * Durabilità limità (le surfasse a peulo s-ciapesse). * Problema ëd precision con dij sensor ëd bassa qualità. ==Evolussion Tecnològica== Ani 2000: Passagi dai sensor resistiv a coj capacitiv multi-touch. Ani 2010: Integrassion ëd scherm flessìbij e sensìbij a la pression (3D Touch). Al di d'ancheuj: * Touchscreen sota-lus (under-display): Sensor ëstërmà sota lë schem OLED për disegn sensa bordure. * Retroassion: Vibrassion ch'a smijo la sensassion ëd toché un boton real. * Touchscreen për ambient ùmid o con guant (tecnologìe capacitive avansà). ==Arferiment== ''Buxton, W. (2007). Touchscreen Technology: From Theory to Practice. MIT Press.'' ''Holman, D. (2015). The Evolution of Touch Interfaces. Journal of Interaction Science.'' [[Categorìa:Informàtica]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] aaw6nndvbobtumzbdy4qyb8bdb7x5hv 888131 888130 2026-05-19T13:43:13Z ~2026-30093-12 31751 888131 wikitext text/x-wiki [[Figura:Hear Music touchscreen.jpg|miniatura|Un utilizatore chì opera un touchscreen]] [[Figura:Ecobee4 on the wall from an angle showing home screen.jpg|miniatura|Termostatu intelligente cù touchscreen]] Ël '''touchscreen''' (an anglèis, literal "scherm tàtil") a l'é na tecnologìa d'antërassion ch'a përmet a l'utent ëd controlé un dispositiv eletrònich an tocand diretament la surfassa dlë scherm. A l'é dovrà ant jë smartphone, tablet, bancomat, màchine industriaj, e àutri sistema automatisà. A elìmina la necessità ëd mouse o tastera, rendend l'antërassion pì intuitiva e direta. ==Stòria== Ij prim esperiment ëd touchscreen a armonto a j'agn '60, con ël sistema PLATO IV (1972) dovrà për l'educassion. Ant j'agn '80, ël HP-150 a l'ha portà ij touchscreen a jë scherm CRT con sensor a ragg infraross. La rivolussion a l'é rivà ant j'agn 2000 con l'iPhone d'Apple (2007) e soa amplementassion ëd touchscreen capacitiv multi-touch. Da antlora, la tecnologìa a l'é ëspantiasse an tuti ij setor, dai gieugh ai dispositiv médich. ==Strutura e Funsionament== Un touchscreen a l'é componù da: * Në scherm (LCD, OLED, o àutr) ch'a visualisa j'anformassion. * Na part sensìbil ai toch, con: ** Sensor resistiv: Doi strat condutor separà. Quand as toca, jë strat as colego e a rilevo la posission. ** Sensor capacitiv: A deuvra la càrica elétrica dël còrp uman për identifiché ël toch. * Un controller ch'a traduv ij signaj dij sensor an coordinà. * [[Software]] ch'a gestiss j'input e j'assion (es. deurbe n'app). ==Tipologìe== Resistiv: Econòmich, compatìbil con qualsëssìa ogèt (stil, guant), ma men precis. Capacitiv: Precis e sopòrt multi-touch, ma a deuvra mach dij toch con càrica elétrica (dij o stil dedicà). A onde acùstiche (SAW): A rileva ij toch con onde ëd son, dovrà ant j'ambient pùblich. Infraross: Rej ëd ragg IR ch'a rilevo l'ostrussion. Ideal për scren ëd grand dimension. ==Usagi Pràtich== Ij touchscreen a son dovrà ant: * Dispositiv mobij: Smartphone, tablet, e e-reader. * Commersi e servissi: Bancomat, màchine dël parchegi automàtich, [[Ordinator|ordinator]] ëd vol. * Educassion e travaj: Lavagne interative, tablet gràfich. * Salute: Strument ëd diagnòstica, schede médiche digitaj. * Automobilìstica: Sistema ëd navigassion e control clima. ==Avantagi e Svantagi== Avantagi: * Antuitiv e sempi da dovré. * Risparmia spassi (pa dë strument separà). * Possibilità ëd multi-touch (es. zoom, rotassion). Svantagi: * Sfòrs visual (ël dil a peul coaté part dlë scherm). * Durabilità limità (le surfasse a peulo s-ciapesse). * Problema ëd precision con dij sensor ëd bassa qualità. ==Evolussion Tecnològica== Ani 2000: Passagi dai sensor resistiv a coj capacitiv multi-touch. Ani 2010: Integrassion ëd scherm flessìbij e sensìbij a la pression (3D Touch). Al di d'ancheuj: * Touchscreen sota-lus (under-display): Sensor ëstërmà sota lë schem OLED për disegn sensa bordure. * Retroassion: Vibrassion ch'a smijo la sensassion ëd toché un boton real. * Touchscreen për ambient ùmid o con guant (tecnologìe capacitive avansà). ==Arferiment== ''Buxton, W. (2007). Touchscreen Technology: From Theory to Practice. MIT Press.'' ''Holman, D. (2015). The Evolution of Touch Interfaces. Journal of Interaction Science.'' [[Categorìa:Informàtica]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] e1ewtf4dcbfdv9vv5try5n5mdhjqpl7 888144 888131 2026-05-19T19:25:30Z Dragonòt 19 888144 wikitext text/x-wiki [[Figura:Hear Music touchscreen.jpg|miniatura|N'utilisador ch'a dòvra un touchscreen]] [[Figura:Ecobee4 on the wall from an angle showing home screen.jpg|miniatura|Termòstat inteligent con touchscreen]] Ël '''touchscreen''' (an anglèis, literal "scherm tàtil") a l'é na tecnologìa d'antërassion ch'a përmet a l'utent ëd controlé un dispositiv eletrònich an tocand diretament la surfassa dlë scherm. A l'é dovrà ant jë smartphone, tablet, bancomat, màchine industriaj, e àutri sistema automatisà. A elìmina la necessità ëd mouse o tastera, rendend l'antërassion pì intuitiva e direta. ==Stòria== Ij prim esperiment ëd touchscreen a armonto a j'agn '60, con ël sistema PLATO IV (1972) dovrà për l'educassion. Ant j'agn '80, ël HP-150 a l'ha portà ij touchscreen a jë scherm CRT con sensor a ragg infraross. La rivolussion a l'é rivà ant j'agn 2000 con l'iPhone d'Apple (2007) e soa amplementassion ëd touchscreen capacitiv multi-touch. Da antlora, la tecnologìa a l'é ëspantiasse an tuti ij setor, dai gieugh ai dispositiv médich. ==Strutura e Funsionament== Un touchscreen a l'é componù da: * Në scherm (LCD, OLED, o àutr) ch'a visualisa j'anformassion. * Na part sensìbil ai toch, con: ** Sensor resistiv: Doi strat condutor separà. Quand as toca, jë strat as colego e a rilevo la posission. ** Sensor capacitiv: A deuvra la càrica elétrica dël còrp uman për identifiché ël toch. * Un controller ch'a traduv ij signaj dij sensor an coordinà. * [[Software]] ch'a gestiss j'input e j'assion (es. deurbe n'app). ==Tipologìe== Resistiv: Econòmich, compatìbil con qualsëssìa ogèt (stil, guant), ma men precis. Capacitiv: Precis e sopòrt multi-touch, ma a deuvra mach dij toch con càrica elétrica (dij o stil dedicà). A onde acùstiche (SAW): A rileva ij toch con onde ëd son, dovrà ant j'ambient pùblich. Infraross: Rej ëd ragg IR ch'a rilevo l'ostrussion. Ideal për scren ëd grand dimension. ==Usagi Pràtich== Ij touchscreen a son dovrà ant: * Dispositiv mobij: Smartphone, tablet, e e-reader. * Commersi e servissi: Bancomat, màchine dël parchegi automàtich, [[Ordinator|ordinator]] ëd vol. * Educassion e travaj: Lavagne interative, tablet gràfich. * Salute: Strument ëd diagnòstica, schede médiche digitaj. * Automobilìstica: Sistema ëd navigassion e control clima. ==Avantagi e Svantagi== Avantagi: * Antuitiv e sempi da dovré. * Risparmia spassi (pa dë strument separà). * Possibilità ëd multi-touch (es. zoom, rotassion). Svantagi: * Sfòrs visual (ël dil a peul coaté part dlë scherm). * Durabilità limità (le surfasse a peulo s-ciapesse). * Problema ëd precision con dij sensor ëd bassa qualità. ==Evolussion Tecnològica== Ani 2000: Passagi dai sensor resistiv a coj capacitiv multi-touch. Ani 2010: Integrassion ëd scherm flessìbij e sensìbij a la pression (3D Touch). Al di d'ancheuj: * Touchscreen sota-lus (under-display): Sensor ëstërmà sota lë schem OLED për disegn sensa bordure. * Retroassion: Vibrassion ch'a smijo la sensassion ëd toché un boton real. * Touchscreen për ambient ùmid o con guant (tecnologìe capacitive avansà). ==Arferiment== ''Buxton, W. (2007). Touchscreen Technology: From Theory to Practice. MIT Press.'' ''Holman, D. (2015). The Evolution of Touch Interfaces. Journal of Interaction Science.'' [[Categorìa:Informàtica]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] pqfswrx5evr22byhcuwyalt44tonbe9 0 110008 888133 880747 2026-05-19T13:46:44Z ~2026-30093-12 31751 888133 wikitext text/x-wiki [[Figura:Example of a GUI.png|miniatura|Una interfaccia grafica d'utilizatore (GUI) chì mostra diversi elementi: buttoni radio, caselle di cuntrollu è altri elementi. L'imagine mostrata usa l'ambiente desktop KDE]] N''''interfacia utent gràfica''' (an anglèis ''Graphical User Interface'', '''GUI''') a l'é un sistema d'antërassion ch'a përmet a j'utent ëd comuniché con na màchina an dovrand d'element visiv com fnestre, ìcone, menù, e pontador. A sostituiss j'antërfacie testuaj (CLI) an rendend l'usagi pì intuitiv, dzortut për utent nen técnich. Le GUI a son dovrà ant ij sistema operativ, aplicassion, e dispositiv mobij. == '''Stòria''' == * '''Ani 1960''': Concet ëd GUI a nasso ant ij laboratòri ëd '''Xerox PARC''', con ël proget '''Xerox Alto''' (1973). * '''Ani 1980''': '''Apple''' a comercialisa '''Lisa''' (1983) e '''Macintosh''' (1984), prim sistema con GUI për ël pùblich. * '''Ani 1990''': '''Microsoft Windows''' e '''Linux X Window System''' a populariso la GUI ant ij PC. * '''Ani 2000''': Nàssita dle GUI tàtij për smartphone (iOS, Android). * '''Al di d'ancheuj''': GUI an realtà aumentà (AR) e vocaj (es. Siri, Alexa). == '''Strutura e Component''' == Na GUI tìpica a comprend: * '''Fnestre''': Àree visual për organisé contnù. * '''Ìcone''': Figure cite ch'a rapresento programa o archivi. * '''Menù''': Liste d'opsion për selessioné comand. * '''Pontador (cursor)''': Contròl ëd la posission an scherm (es. mouse, dil). * '''Widget''': Element d'antërassion (boton, casele ëd test). == '''Tipologìe''' == # '''Desktop GUI''': Sistema tradissional con fnestre e menù (es. Windows, macOS). # '''Mobile GUI''': Otimisà për scherm cit (es. iOS, Android). # '''Web GUI''': Antërfacia basà su navigator (es. Gmail, Facebook). # '''Touch GUI''': Sensìbil al toch (es. ATM, tablet). # '''3D GUI''': Ambient virtual (es. videogieugh, strument ëd progetassion). == '''Usagi Pràtich''' == Le GUI a servo për: * Gestì sistema operativ e programa. * Navighé ant Internet. * Creé document con editor testuaj o gràfich. * Controlé robòtica o sistema industriaj. * Antëragì con aplicassion multimojen. == '''Avantagi e Svantagi''' == * '''Avantagi''': ** '''Intuitività''': Amprendiment pì rapid për utent neuv. ** '''Acessibilità''': Compatìbil con tecnologie d'agiut (es. scren leger). ** '''Multitasking''': Mùltiple fnestre duvertà an paralel. * '''Svantagi''': ** '''Risòrse''': Consuma pì memòria e potensa ëd càlcol che CLI. ** '''Limitassion técniche''': Difìcil automatisassion ëd process compless. == '''Evolussion Tecnològica''' == * '''Ani 2000''': GUI animà (es. effet ëd trasparensa ant macOS). * '''Ani 2010''': '''Flat design''' (stil minimalista) e '''responsive design''' (adatassion a scren). * '''Al di d'ancheuj''': ** '''GUI sensìbij al contest''': Cambi d'opsion basà an sl'utent. ** '''Interfacia gestual''': Contròl con moviment dël còrp (es. Microsoft Kinect). ** '''Integrassion AI''': Assistent virtuaj ch'a preven-o le necessità. == '''Vardé ëdcò''' == * [[Sistema Operativ]] * [[Touchscreen]] == '''Arferiment''' == # Johnson, J. (1997). *GUI Bloopers: Don'ts and Do's for Software Developers and Web Designers*. Morgan Kaufmann. # Norman, D. (2013). *The Design of Everyday Things*. Basic Books. == '''Ligam esterne''' == * [https://www.computerhistory.org/gui/ Stòria dla GUI (Xerox PARC)] [[Categorìa:Informàtica]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] 8vsfbzsxf5r7lstllw1s3vba2v4jfzz 888146 888133 2026-05-19T19:28:31Z Dragonòt 19 888146 wikitext text/x-wiki [[Figura:Example of a GUI.png|miniatura|Na interfacia gràfica d'utilisador (GUI) ch'a mostra divers element: buton radio, casele 'd contròl e àutri element. L'imàgine mostrà a dòvra l'ambient desktop KDE]] N''''interfacia utent gràfica''' (an anglèis ''Graphical User Interface'', '''GUI''') a l'é un sistema d'antërassion ch'a përmet a j'utent ëd comuniché con na màchina an dovrand d'element visiv com fnestre, ìcone, menù, e pontador. A sostituiss j'antërfacie testuaj (CLI) an rendend l'usagi pì intuitiv, dzortut për utent nen técnich. Le GUI a son dovrà ant ij sistema operativ, aplicassion, e dispositiv mobij. == '''Stòria''' == * '''Ani 1960''': Concet ëd GUI a nasso ant ij laboratòri ëd '''Xerox PARC''', con ël proget '''Xerox Alto''' (1973). * '''Ani 1980''': '''Apple''' a comercialisa '''Lisa''' (1983) e '''Macintosh''' (1984), prim sistema con GUI për ël pùblich. * '''Ani 1990''': '''Microsoft Windows''' e '''Linux X Window System''' a populariso la GUI ant ij PC. * '''Ani 2000''': Nàssita dle GUI tàtij për smartphone (iOS, Android). * '''Al di d'ancheuj''': GUI an realtà aumentà (AR) e vocaj (es. Siri, Alexa). == '''Strutura e Component''' == Na GUI tìpica a comprend: * '''Fnestre''': Àree visual për organisé contnù. * '''Ìcone''': Figure cite ch'a rapresento programa o archivi. * '''Menù''': Liste d'opsion për selessioné comand. * '''Pontador (cursor)''': Contròl ëd la posission an scherm (es. mouse, dil). * '''Widget''': Element d'antërassion (boton, casele ëd test). == '''Tipologìe''' == # '''Desktop GUI''': Sistema tradissional con fnestre e menù (es. Windows, macOS). # '''Mobile GUI''': Otimisà për scherm cit (es. iOS, Android). # '''Web GUI''': Antërfacia basà su navigator (es. Gmail, Facebook). # '''Touch GUI''': Sensìbil al toch (es. ATM, tablet). # '''3D GUI''': Ambient virtual (es. videogieugh, strument ëd progetassion). == '''Usagi Pràtich''' == Le GUI a servo për: * Gestì sistema operativ e programa. * Navighé ant Internet. * Creé document con editor testuaj o gràfich. * Controlé robòtica o sistema industriaj. * Antëragì con aplicassion multimojen. == '''Avantagi e Svantagi''' == * '''Avantagi''': ** '''Intuitività''': Amprendiment pì rapid për utent neuv. ** '''Acessibilità''': Compatìbil con tecnologie d'agiut (es. scren leger). ** '''Multitasking''': Mùltiple fnestre duvertà an paralel. * '''Svantagi''': ** '''Risòrse''': Consuma pì memòria e potensa ëd càlcol che CLI. ** '''Limitassion técniche''': Difìcil automatisassion ëd process compless. == '''Evolussion Tecnològica''' == * '''Ani 2000''': GUI animà (es. effet ëd trasparensa ant macOS). * '''Ani 2010''': '''Flat design''' (stil minimalista) e '''responsive design''' (adatassion a scren). * '''Al di d'ancheuj''': ** '''GUI sensìbij al contest''': Cambi d'opsion basà an sl'utent. ** '''Interfacia gestual''': Contròl con moviment dël còrp (es. Microsoft Kinect). ** '''Integrassion AI''': Assistent virtuaj ch'a preven-o le necessità. == '''Vardé ëdcò''' == * [[Sistema Operativ]] * [[Touchscreen]] == '''Arferiment''' == # Johnson, J. (1997). *GUI Bloopers: Don'ts and Do's for Software Developers and Web Designers*. Morgan Kaufmann. # Norman, D. (2013). *The Design of Everyday Things*. Basic Books. == '''Ligam esterne''' == * [https://www.computerhistory.org/gui/ Stòria dla GUI (Xerox PARC)] [[Categorìa:Informàtica]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] f7t1yz5fy473iblxfvhhdpz6bddmnyi 0 110224 888140 881123 2026-05-19T15:26:01Z ~2026-30093-12 31751 888140 wikitext text/x-wiki [[Figura:RBG-LED.jpg|miniatura|LED blu, verdi è rossi in involucri diffusi di 5 mm. Ci sò parechje varianti diverse di LED]] Ël '''dìod a emission luminosa''' (LED, da l'anglèis '''Light Emitting Diode''') a l'é un component semicondutor ch'a produv lus quand a l'é alimentà da n'energìa elétrica. A l'é dovrà për iluminassion, display, e indicador an manera pì efissient che le làmpade tradissionaj. Soa longa durà e bass consum a l'han fane na tecnologìa creativa ant ël sécol XXI. == Stòria == L'efet ëd l'eletroluminessensa ant ij semiconductor a l'é stàit osservà për la prima vira dal siensià [[Henry Joseph Round]] ant ël 1907. Ant ël 1962, l'[[Nick Holonyak|engigné american Nick Holonyak]] a l'ha creà ël prim LED visìbil (ress), dovrà ant j'indicador. Ant j'agn Novanta, [[Shuji Nakamura]] a l'ha dësvlupà ël LED bleu, ch'a l'ha duvertà la stra a LED bianch e a display a color pien. Për sòn, Nakamura e d'àutri a l'han vagnà ël Premi Nobel për la Fìsica ant ël 2014. == Classificassion == Ij LED as peulo classifiché për tipo ëd costrussion o aplicassion: === Për color === * '''LED monocromàtich''': Ross, verd, bleu, giàun (dovrà ant ij semàfor e ij segnaj). * '''LED bianch''': Generà con fòsfor o combinassion RGB, për iluminassion. === Për formà === * '''LED standard''': Con càpsula ëd plàstica, për circuit stampà. * '''LED SMD''' ('''Surface-Mount Device'''): Cit e piat, për display e làmpade moderne. * '''OLED''' ('''Organic LED'''): Fàit ëd material orgànich, për scherm flessìbij. === Për potensa === * '''Low-power''': Për indicador o decorassion. * '''High-power''': Për projetor, far ëd viture, o iluminassion stradal. {| class="wikitable" |+ '''Tàula dij tipo ëd LED''' ! Tipo ! Descrission ! Aplicassion |+ | LED ross | Emission an spettr ross | Semàfor, indicador |+ | LED SMD | Montà diretament ansima al circuit | Televisor, smartphone |+ | OLED | Material orgànich emissiv | Scherm curv, dispositiv mòbij |} == Aplicassion == Ij LED a son dovrà ant: * '''Iluminassion''': Làmpade, far ëd viture, iluminassion pùblica. * '''Display''': Televisor LED/OLED, monitor, cartej luminos. * '''Eletrònica''': Indicador ëd stat, giugajin luminos. * '''Medzin-a''': Strument për terapìa con lus (fototerapìa). * '''Agricoltura''': Lus artifissial për la coltivassion an andar. == Amportansa == Ij LED a consumo fin al 90% men d'energìa che le làmpade a incandessensa e a duro des vire ëd pì. A contribuisso a ridùve j'emissson ëd CO₂ e ij cost ëd manteniment. Soa flessibilità a l'ha abilità neuve aplicassion, com ij display ultraflessìbij e l'iluminassion inteligenent. == Arferiment == * Nakamura, S. (2015). ''The Blue Laser Diode: The Complete Story''. Springer. * Schubert, E. F. (2006). ''Light-Emitting Diodes''. Cambridge University Press. * Premi Nobel për la Fìsica (2014). ''[https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2014/summary/ Anonsi ufissial]''. == Vos corelà == * [[Semicondutor]] * [[Eletroluminessensa]] * [[OLED]] * [[Cèlula fotovoltaica]] [[Categorìa:Eletrònica]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] gd5tki68lz8kx30ymxxcx8jaw6j5ett 888153 888140 2026-05-19T19:37:16Z Dragonòt 19 888153 wikitext text/x-wiki [[Figura:RBG-LED.jpg|miniatura|LED bleu, verd e ross. A-i son vàire variant diverse 'd LED]] Ël '''dìod a emission luminosa''' (LED, da l'anglèis '''Light Emitting Diode''') a l'é un component semicondutor ch'a produv lus quand a l'é alimentà da n'energìa elétrica. A l'é dovrà për iluminassion, display, e indicador an manera pì efissient che le làmpade tradissionaj. Soa longa durà e bass consum a l'han fane na tecnologìa creativa ant ël sécol XXI. == Stòria == L'efet ëd l'eletroluminessensa ant ij semiconductor a l'é stàit osservà për la prima vira dal siensià [[Henry Joseph Round]] ant ël 1907. Ant ël 1962, l'[[Nick Holonyak|engigné american Nick Holonyak]] a l'ha creà ël prim LED visìbil (ress), dovrà ant j'indicador. Ant j'agn Novanta, [[Shuji Nakamura]] a l'ha dësvlupà ël LED bleu, ch'a l'ha duvertà la stra a LED bianch e a display a color pien. Për sòn, Nakamura e d'àutri a l'han vagnà ël Premi Nobel për la Fìsica ant ël 2014. == Classificassion == Ij LED as peulo classifiché për tipo ëd costrussion o aplicassion: === Për color === * '''LED monocromàtich''': Ross, verd, bleu, giàun (dovrà ant ij semàfor e ij segnaj). * '''LED bianch''': Generà con fòsfor o combinassion RGB, për iluminassion. === Për formà === * '''LED standard''': Con càpsula ëd plàstica, për circuit stampà. * '''LED SMD''' ('''Surface-Mount Device'''): Cit e piat, për display e làmpade moderne. * '''OLED''' ('''Organic LED'''): Fàit ëd material orgànich, për scherm flessìbij. === Për potensa === * '''Low-power''': Për indicador o decorassion. * '''High-power''': Për projetor, far ëd viture, o iluminassion stradal. {| class="wikitable" |+ '''Tàula dij tipo ëd LED''' ! Tipo ! Descrission ! Aplicassion |+ | LED ross | Emission an spettr ross | Semàfor, indicador |+ | LED SMD | Montà diretament ansima al circuit | Televisor, smartphone |+ | OLED | Material orgànich emissiv | Scherm curv, dispositiv mòbij |} == Aplicassion == Ij LED a son dovrà ant: * '''Iluminassion''': Làmpade, far ëd viture, iluminassion pùblica. * '''Display''': Televisor LED/OLED, monitor, cartej luminos. * '''Eletrònica''': Indicador ëd stat, giugajin luminos. * '''Medzin-a''': Strument për terapìa con lus (fototerapìa). * '''Agricoltura''': Lus artifissial për la coltivassion an andar. == Amportansa == Ij LED a consumo fin al 90% men d'energìa che le làmpade a incandessensa e a duro des vire ëd pì. A contribuisso a ridùve j'emissson ëd CO₂ e ij cost ëd manteniment. Soa flessibilità a l'ha abilità neuve aplicassion, com ij display ultraflessìbij e l'iluminassion inteligenent. == Arferiment == * Nakamura, S. (2015). ''The Blue Laser Diode: The Complete Story''. Springer. * Schubert, E. F. (2006). ''Light-Emitting Diodes''. Cambridge University Press. * Premi Nobel për la Fìsica (2014). ''[https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2014/summary/ Anonsi ufissial]''. == Vos corelà == * [[Semicondutor]] * [[Eletroluminessensa]] * [[OLED]] * [[Cèlula fotovoltaica]] [[Categorìa:Eletrònica]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] 4d6vn1l2vubumpvtlzsttd2f9jf693v 0 110244 888136 883726 2026-05-19T13:50:58Z ~2026-30093-12 31751 888136 wikitext text/x-wiki [[Figura:Cathode ray tube diagram-en.svg|miniatura|Diagramma di a sezione trasversale di u tubu à raggi catodici (micca à scala) cù u so fasciu d'elettroni focalizatu è deviatu (in verde)]] Ël '''tub a ragg catòdich''' (TRC o CRT, da l'anglèis '''Cathode Ray Tube''') a l'é stàit ël component prinsipal ëd televisor, monitor, e ossiloscòpi për la pi part dël sécol XX. A l'ha dominà la tecnologìa ëd visualisassion fin a l'ariv dij display a scherm piat (LCD, LED, OLED) ant j'agn 2000. Sò prinsipi ëd fonsionament a l'é basà su në scherm ëd fòsfor colpì da un fas d'eletron, generà da un canon eletrònich. == Stòria == Ij prim esperiment an sij tub catòdich a armonto a [[Heinrich Geissler]] e [[Julius Plücker]] ant ël mid-sécol XIX. Ant ël 1897, [[Karl Ferdinand Braun]] a l'ha anventà ël prim CRT, dovrà ant j'ossiloscòpi. Ant j'agn 1920, [[Vladimir Zworykin]] e [[Philo Farnsworth]] a l'han dësvlupà version për la television, ch'a l'han portà a la produssion ëd massa dòp la Sconda Guèra Mondial. Durant j'agn 1950-1990, ij CRT a j'ero lë standard për televisor a color e monitor ëd computer. La decadensa a l'é ancaminà ant j'agn 2000 con l'afermesse dij display LCD e al plasma. == Com a l'é fàit == Ël CRT a comprend: * Un '''canon d'eletron''': Génera un fas d'eletron acelerà. * '''Coni ëd deflession''': A contròla la diression dël fas con camp eletromagnétich. * Në '''scherm ëd fòsfor''': A emet lus quand a l'é colpì da j'eletron. * Un '''tub ëd véder''': Evita l'interferensa dl'aria e a manten un veuid parsial. Ij CRT a color a deuvro tre canon separà (ross, verd, bleu) e na mascra metàlica për combiné ij color. == Classificassion == Ij CRT as peulo classifiché për: === Aplicassion === * '''Televisor e monitor''': A smon-o figure animà për spetacoj e travaj. * '''Ossiloscòpi''': A visualiso signal eletrònich an temp real. * '''Radar''': A mostra dat ëd posission ëd bersaj. * '''Giugajin arcade''': Dovrà ant le màchine dij gieugh ant j'agn 1980-1990. === Tecnologìa === * '''Monocromàtich''': Scherm ëd un sol color (verd o bianch), për monitor técnich. * '''A color''': Con tre strà ëd fòsfor ross, verd, e bleu. {| class="wikitable" |+ '''Tàula dij tipo ëd CRT''' ! Tipo ! Descrission ! Aplicassion |+ | CRT a color | Tre canon e mascra d'ombra | Televisor, monitor da PC |+ | CRT monocromàtich | Un sol canon e fòsfor unicolor | Terminal bancari, strument médich |+ | CRT për radar | Àuta precision ëd refresh | Control dël tràfich avion |} == Aplicassion == * '''Spetacoj e anformassion''': Trasmission ëd program TV e filmà. * '''Siensa e ingegnerìa''': Misura ëd signal ant j'ossiloscòpi. * '''Militar''': Sistema ëd guida e sorveliansa. * '''Medzin-a''': Prim aparà për l'ecografìa. == Amportansa == Ij CRT a l'han abilità l'era dla comunicassion visual, an rendend possìbij la television e l'anformàtica moderna. A l'avìo d'avantagi com un contrast àut, temp ëd rispòsta lest, e àngol ëd vision largh. Tutun, a j'ero pesant, ocupavo tant ëd spassi, e a consumo motobin d'energìa. Soa produssion a l'era ëdcò rischiosa për l'ambient për via dël fòsfor e dël véder al piomb. == Arferiment == * Shiers, G. (1997). ''The History of Television, 1942-2000''. McFarland. * Webb, R. C. (2005). ''Cathode Ray Tube: A Manual for Engineers''. Wiley-IEEE. * [[EPA]] (2003). ''[https://www.epa.gov/recycle/electronics-donation-and-recycling#crt Gestì ël riciclagi dij CRT]''. == Vos corelà == * [[Scren a cristaj lìquid (LCD)]] * [[Oscilloscòpi]] * [[Fòsfor]] * [[Ragg catòdich]] [[Categorìa:Eletrònica]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] gxxpmyvkzpgw29wr3m2ieu8y03xfgjq 888149 888136 2026-05-19T19:32:10Z Dragonòt 19 888149 wikitext text/x-wiki [[Figura:Cathode ray tube diagram-en.svg|miniatura|Diagrama 'd na session trasversal d'un tub a ragg catòdich (nen an scala) con un sò fass d'eletron focalisà e devià (an verd)]] Ël '''tub a ragg catòdich''' (TRC o CRT, da l'anglèis '''Cathode Ray Tube''') a l'é stàit ël component prinsipal ëd televisor, monitor, e ossiloscòpi për la pi part dël sécol XX. A l'ha dominà la tecnologìa ëd visualisassion fin a l'ariv dij display a scherm piat (LCD, LED, OLED) ant j'agn 2000. Sò prinsipi ëd fonsionament a l'é basà su në scherm ëd fòsfor colpì da un fas d'eletron, generà da un canon eletrònich. == Stòria == Ij prim esperiment an sij tub catòdich a armonto a [[Heinrich Geissler]] e [[Julius Plücker]] ant ël mid-sécol XIX. Ant ël 1897, [[Karl Ferdinand Braun]] a l'ha anventà ël prim CRT, dovrà ant j'ossiloscòpi. Ant j'agn 1920, [[Vladimir Zworykin]] e [[Philo Farnsworth]] a l'han dësvlupà version për la television, ch'a l'han portà a la produssion ëd massa dòp la Sconda Guèra Mondial. Durant j'agn 1950-1990, ij CRT a j'ero lë standard për televisor a color e monitor ëd computer. La decadensa a l'é ancaminà ant j'agn 2000 con l'afermesse dij display LCD e al plasma. == Com a l'é fàit == Ël CRT a comprend: * Un '''canon d'eletron''': Génera un fas d'eletron acelerà. * '''Coni ëd deflession''': A contròla la diression dël fas con camp eletromagnétich. * Në '''scherm ëd fòsfor''': A emet lus quand a l'é colpì da j'eletron. * Un '''tub ëd véder''': Evita l'interferensa dl'aria e a manten un veuid parsial. Ij CRT a color a deuvro tre canon separà (ross, verd, bleu) e na mascra metàlica për combiné ij color. == Classificassion == Ij CRT as peulo classifiché për: === Aplicassion === * '''Televisor e monitor''': A smon-o figure animà për spetacoj e travaj. * '''Ossiloscòpi''': A visualiso signal eletrònich an temp real. * '''Radar''': A mostra dat ëd posission ëd bersaj. * '''Giugajin arcade''': Dovrà ant le màchine dij gieugh ant j'agn 1980-1990. === Tecnologìa === * '''Monocromàtich''': Scherm ëd un sol color (verd o bianch), për monitor técnich. * '''A color''': Con tre strà ëd fòsfor ross, verd, e bleu. {| class="wikitable" |+ '''Tàula dij tipo ëd CRT''' ! Tipo ! Descrission ! Aplicassion |+ | CRT a color | Tre canon e mascra d'ombra | Televisor, monitor da PC |+ | CRT monocromàtich | Un sol canon e fòsfor unicolor | Terminal bancari, strument médich |+ | CRT për radar | Àuta precision ëd refresh | Control dël tràfich avion |} == Aplicassion == * '''Spetacoj e anformassion''': Trasmission ëd program TV e filmà. * '''Siensa e ingegnerìa''': Misura ëd signal ant j'ossiloscòpi. * '''Militar''': Sistema ëd guida e sorveliansa. * '''Medzin-a''': Prim aparà për l'ecografìa. == Amportansa == Ij CRT a l'han abilità l'era dla comunicassion visual, an rendend possìbij la television e l'anformàtica moderna. A l'avìo d'avantagi com un contrast àut, temp ëd rispòsta lest, e àngol ëd vision largh. Tutun, a j'ero pesant, ocupavo tant ëd spassi, e a consumo motobin d'energìa. Soa produssion a l'era ëdcò rischiosa për l'ambient për via dël fòsfor e dël véder al piomb. == Arferiment == * Shiers, G. (1997). ''The History of Television, 1942-2000''. McFarland. * Webb, R. C. (2005). ''Cathode Ray Tube: A Manual for Engineers''. Wiley-IEEE. * [[EPA]] (2003). ''[https://www.epa.gov/recycle/electronics-donation-and-recycling#crt Gestì ël riciclagi dij CRT]''. == Vos corelà == * [[Scren a cristaj lìquid (LCD)]] * [[Oscilloscòpi]] * [[Fòsfor]] * [[Ragg catòdich]] [[Categorìa:Eletrònica]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] ks9vq1dt1p7519r1wju0tzaegsedhr0 0 110255 888138 881224 2026-05-19T14:07:45Z ~2026-30093-12 31751 888138 wikitext text/x-wiki [[Figura:ConnectorSymbols.svg|miniatura|Simbuli schematichi per i cunnettori maschili è femine]] Un '''conetor elétrich''' a l'é un component ch'a serv për unì doi o pì fij o circuit, garantend un colegament sicur e reversìbil. A son dovrà ant j'aparà doméstich, ij dispositiv eletrònich, le viture, e j'andustrie. Soa qualità a l'ha n'efet diret an sl'afidabilità dël sistema. == Stòria == Ij prim conetor a son ëstàit sempe ëd fij tajà o anvlupà a man, ma con l'espansion dl'eletricità ant ël sécol XIX, a l'é nassù ël besògn dë standardisé. Ant ël 1903, [[Harvey Hubbell]] a l'ha anventà ël prim conetor a spin-e rotativ (twist-lock). Ant j'agn 1930, ij conetor "banan-a" a son ëstàit dovrà për j'utiss ëd laboratòri. Ant ël sécol XX, con l'ariv dj'eletrònich, a son ëvnùite essensiaj le version miniaturisà (es. USB, HDMI) e ij sistema ëd blòch contra le dësconession. == Classificassion == Ij conetor as peulo classifiché për: === Géner === * '''Mas-cc''' (plug): Part ch'a intra. * '''Fumela''' (socket): Part ch'a arsèiv. === Tipo ëd signal === * '''Potensa''': Për corent àute (es. spin-e ëd ca). * '''Dat''': Për signal digitaj o analògich (es. USB, Ethernet). * '''RF''': Për frequense radio (es. conetor BNC). === Forma e standard === * '''USB''': Universal për dat e caria. * '''HDMI''': Për trasmission video/audio. * '''Jack audio''': 3.5 mm për casch o micròfon. * '''D-Sub''': Për pòrte seriaj (es. VGA, RS-232). {| class="wikitable" |+ '''Tàula dij conetor prinsipaj''' ! Nòm ! Descrission ! Aplicassion |+ | USB-C | Conetor reversìbil, àuta velocità | Smartphone, laptop |+ | IEC 60320 | Spin-e për alimentassion | Computer, eletròdomestich |+ | RJ45 | 8 pin për ret ëd dat | Router, switch |} == Aplicassion == * '''Ca''' (utiss): Spin-e, interutor, luminarie. * '''Eletrònica''': PCB, schede d'espansion. * '''Telecomunicassion''': Anten-e, fij ëd ret. * '''Automobilìstica''': Sensor, iluminassion, ECU. * '''Medzin-a''': Strument ëd monitoragi. == Amportansa == Ij conetor a abìlito la modularità, përmëttend ëd cangé component sensa danegé ij circuit. A l'han standardisà l'antërconession tra marche diferente (es. USB), ridovend ij cost. Tutun, la compatibilità e la durà a dipendo da la qualità dij materiaj (ram dorà, plàstica resistenta al calor). J'arzigh a son la coron-a, l'ossidassion, e j'eror ëd montagi. == Arferiment == * Mroczkowski, R. S. (1998). ''Electrical Connector Handbook''. McGraw-Hill. * Whitley, J. H. (2005). ''High-Speed Digital Design: A Handbook of Black Magic''. Prentice Hall. * [[IEC]] (2020). ''[https://www.iec.ch/standards Standard IEC 60603 për conetor ëd dat]''. == Vos corelà == * [[Fil elétrich]] * [[Circuit stampà]] * [[USB]] * [[Standard industriaj]] [[Categorìa:Eletrònica]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Engignerìa]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] 8biam1sten1so3d3rwyok4dio3pp76h 888151 888138 2026-05-19T19:34:08Z Dragonòt 19 888151 wikitext text/x-wiki [[Figura:ConnectorSymbols.svg|miniatura|Sìmboj schemàtich per ij conetor mas-cc e fumela]] Un '''conetor elétrich''' a l'é un component ch'a serv për unì doi o pì fij o circuit, garantend un colegament sicur e reversìbil. A son dovrà ant j'aparà doméstich, ij dispositiv eletrònich, le viture, e j'andustrie. Soa qualità a l'ha n'efet diret an sl'afidabilità dël sistema. == Stòria == Ij prim conetor a son ëstàit sempe ëd fij tajà o anvlupà a man, ma con l'espansion dl'eletricità ant ël sécol XIX, a l'é nassù ël besògn dë standardisé. Ant ël 1903, [[Harvey Hubbell]] a l'ha anventà ël prim conetor a spin-e rotativ (twist-lock). Ant j'agn 1930, ij conetor "banan-a" a son ëstàit dovrà për j'utiss ëd laboratòri. Ant ël sécol XX, con l'ariv dj'eletrònich, a son ëvnùite essensiaj le version miniaturisà (es. USB, HDMI) e ij sistema ëd blòch contra le dësconession. == Classificassion == Ij conetor as peulo classifiché për: === Géner === * '''Mas-cc''' (plug): Part ch'a intra. * '''Fumela''' (socket): Part ch'a arsèiv. === Tipo ëd signal === * '''Potensa''': Për corent àute (es. spin-e ëd ca). * '''Dat''': Për signal digitaj o analògich (es. USB, Ethernet). * '''RF''': Për frequense radio (es. conetor BNC). === Forma e standard === * '''USB''': Universal për dat e caria. * '''HDMI''': Për trasmission video/audio. * '''Jack audio''': 3.5 mm për casch o micròfon. * '''D-Sub''': Për pòrte seriaj (es. VGA, RS-232). {| class="wikitable" |+ '''Tàula dij conetor prinsipaj''' ! Nòm ! Descrission ! Aplicassion |+ | USB-C | Conetor reversìbil, àuta velocità | Smartphone, laptop |+ | IEC 60320 | Spin-e për alimentassion | Computer, eletròdomestich |+ | RJ45 | 8 pin për ret ëd dat | Router, switch |} == Aplicassion == * '''Ca''' (utiss): Spin-e, interutor, luminarie. * '''Eletrònica''': PCB, schede d'espansion. * '''Telecomunicassion''': Anten-e, fij ëd ret. * '''Automobilìstica''': Sensor, iluminassion, ECU. * '''Medzin-a''': Strument ëd monitoragi. == Amportansa == Ij conetor a abìlito la modularità, përmëttend ëd cangé component sensa danegé ij circuit. A l'han standardisà l'antërconession tra marche diferente (es. USB), ridovend ij cost. Tutun, la compatibilità e la durà a dipendo da la qualità dij materiaj (ram dorà, plàstica resistenta al calor). J'arzigh a son la coron-a, l'ossidassion, e j'eror ëd montagi. == Arferiment == * Mroczkowski, R. S. (1998). ''Electrical Connector Handbook''. McGraw-Hill. * Whitley, J. H. (2005). ''High-Speed Digital Design: A Handbook of Black Magic''. Prentice Hall. * [[IEC]] (2020). ''[https://www.iec.ch/standards Standard IEC 60603 për conetor ëd dat]''. == Vos corelà == * [[Fil elétrich]] * [[Circuit stampà]] * [[USB]] * [[Standard industriaj]] [[Categorìa:Eletrònica]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Engignerìa]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] eivw3t12qzjqbq6cmhtsjnvcu6l2hvt