Wikipedia pmswiki https://pms.wikipedia.org/wiki/Intrada MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter Media Special Discussion Utent Ciaciarade Wikipedia Discussion ant sla Wikipedia Figura Discussion dla figura MediaWiki Discussion dla MediaWiki Stamp Discussion dlë stamp Agiut Discussion ant sl'agiut Categorìa Discussion ant sla categorìa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 1624 888449 884012 2026-06-05T09:42:37Z Monsù Fume 23391 Gramàtica 888449 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Manda a j'omònim|rason=dj'àutre ròbe con ës nòm-sì ma n'àutr sust|tìtol=[[Turin (omònim)]]}} <br /> {{Comun |nomComun = Turin |Nòm_italian = Torino |stat = ITA |provincia = IT-TO |latitudineGrad = 45 |latitudineMinut = 4 |latitudineSecond = 16.4 |longitudineGrad = 7 |longitudineMinut = 41 |longitudineSecond = 6.3 |autëssa = 240-360 |superficie = 130 |abitant = 890.529 |ann = 2015 |frassion = |comunVisin = [[Baudsé (TO)|Baudsé]], [[Beinasch]], [[Borghi (TO)|Borghi]], [[Colegn]], [[Grujasch]], [[Mapan]], [[Moncalé]], [[Ël Niclin]], [[Orbassan]], [[Ël Pin (TO)|Ël Pin]], [[Psè]], [[Rìvole]], [[San Mò]], [[Ël Seto]], [[La Venerìa]]. |nomeAbitant = turinèis |protetor = San Gioann Batista |festiv = 24 ëd giugn }} '''Turin''' (IPA: [tyˈriŋ], ''Torino'' an [[lenga italian-a|italian]], ''Turin'' an [[lenga fransèisa|fransèis]] e an [[Lenga ossitan-a|ossitan]]) a l'é na metròpoj ant l'[[Italia|ëstat italian]] con 902.137 abitant, capleugh dla [[Sità metropolitan-a 'd Turin|sità metropolitan-a omònima]] e capital ëd [[Piemont]]. A l'é la quarta comun-a italian-a scond j'abitant dòp [[Roma]], [[Milan]] e [[Nàpoli]] ma a l'é la tersa sità da la mira conòmica. Con l'àrea metropolitan-a a së spantia sna surfassa ëd 1.100 km² con 2.200.000 abitant (conforma a l'[[OCSE]]). A l'é un fra ij pì amportant sènter [[università|universitari]], colturaj, torìstich e [[siensa|sientìfich]] dël Pais. A l'é na sità industrial mersì a soe meison viturìstiche. An dzorpì, a l'é sènter dl'edission, dla telecomunicassion, dël cine, dj'areclam, dla cusin-a, dl'[[architetura]], dla progetassion e dlë spòrt. == Geografìa == Turin as treuva ant ël sènter dël Piemont ant la [[Pian-a Padan-a]]. Turin a l’é bagnà da [[Pò]], ch'a lo traversa da Sud a Nòrd, da [[Sangon]], da la [[Stura ëd Lans]] e da la [[Dòira Rivaria]]. Pò a spartiss la sità tra le colin-e a est e la pian-a a Òvest. Quand ch'a fa bel a së s-ciàiro ij brich ch'a sircondo la sità a Òvest, da Nòrd a Sud. [[Figura:Turin and the Alps.jpg|thumb|center|J'Alp dal brich ëd Superga. Ant la pian-a, la Stura ëd Lans anté ch'a intra an Pò.]] == Clima == *Classificassion climàtica: zòna E *Classificassion scond ël sistema climàtich ëd [[W. Köppen]]: clima Cfa. Scond la classificassion dij clima 'd Köppen, Turin a l'é part dla binda Cfa: clima temprà ëd le latitùdin mesan-e, con istà càuda ([[temperadura]] media dël mèis pì càud nen sota 22°), invern frèid e sensa stason sùita. Pì precisaman, Turin a l'ha 'n clima temprà subcontinental, con invern frèid e relativaman sùit e istà càude. Ël pich ëd càud a l'é dl'istà [[2003]], cand la presensa continua ëd masse d'[[atmosfera|aria]] d'adoss subtropical, direte vers l'[[Euròpa]] sènter-continental da n'antissiclon nòrd-african, a l'ha possà 'l [[mercuri (element)|mercuri]] dël [[termòmeter]] a 39,7°C l'11 ost 2003. J'istà, gavà 'l cas ecessional dël 2003, a son scaudasse e j'argistr dj'ann 2000 a mostro ëd temperadure pì àute che la media climàtica stòrica. [[File:Orto botanico torino.jpg|thumb|right|Fiòca a Turin daré 'l [[Castel dël Valentin]]]] Durant la stason invernal l'àrea 'd Turin, parej 'me tut ël Piemont òvest e sud a l'é anteressà da la formassion dël cussin frèid, con ël fluss ëd masse d'aria continentaj, e che, grassie a brich e mont dla pian-a 'd Pò ossidental a arzist an manera fòrta aj vent tëbbi ch'a sofio a autësse medie e àute 'me 'l [[siròch]], favorend soens la [[fiòca]], marlàit bin fòrta. Ste fiòche a son ciamà fiòche dl'andossiment, përché a càpito cand la temperadura a monta progressivaman durant la precipitassion (episòdi arnomà a son coj dij [[gené]] dj'agn [[1985]], 1986, 1987, cand l'ambaronament a l'è stàit ëd 40-60 centim). A venta arcordé 'dcò ij fluss ëd frèid sla sità. Ant lë stòrich [[fërvé]] 1956 ël termòmeter a l'ha marcà ij [[nùmer]] pì bass dla serie climàtica: -22 °C a Turin-Caseli, -25 °C a Turin-Mirafior, -26 °C a [[Lombriasch]], ant la pian-a a Sud ëd Turin. Dël gené 1985 le temperadure a son rivà a -14 °C. Con ël recent fluss ëd gèil dël fërvé 2012 ël mercuri dij termòmeter a l'ha marcà për vàire dì 'd temperadure parèj ëd cole dl'invern 1956: particolarman ël 7 fërvé 2012 a la meteostassion ëd [[Candieul]] a son argistrasse -23,9 °C e an tute le meteostassion dla pian-a turineisa, dzortut a sud dla sità, a son ëstàit argistrà 'd valor sëmijant. Ant ël sènter sità, an coj dì-là, a son ëstàit argistrà -13 °C/-14 °C. As arcòrda 'dcò ël 20 Dzèmber [[2009]], cand a son staje dj'estrem tèrmich (temperadura mìnima e temperadura màssima) ëd -13 °C e 'd -7°, ma con pich ëd -18 °C ant la pian-a dantorn. A la fin, contut sòn, për lòn ch'a rësguarda ël sènter sità, dapòst ch'a manco d'àutri dat sigur, la temperadura pì bassa argistrà a resta cola 'd -19,1 °C, argistrà ël 3 fërvé 1754 da [[Ignassi Sòmis]] an Contrà 'd Pò. Ij perìod pì piovos a son ij tre mèis da avril a giugn e 'l mèis d'otóber; ël mìnim pì aùss e durèivol dle precipitassion a l'é d'invern e sùbit dòp a-i é luj. Le precipitassion dla tarda istà, ch'a smijerio sempe scarse, an efet a son bin variàbij scond l'ann. J'orissi, an media 20 minca ann, dont doi con grela, a càpito ëd sòlit nomach ant ij mèis fra avril e otóber e a càuso dle pieuve men durèivoj ma 'ncor pì satìe: ël 1^m Luj 1987 a son drocà 60 milim ant n'ora. Ai 13 Stèmber [[2008]] la meteostassion ëd [[Caseli]], 14 chilòmeter a nòrd ëd Turin, a l'ha argistrà n'orissi straordinari: 220 milim an ses ore, antensità sensa d'àutri episòdi precedent ant la pian-a turinèisa. La quantità 'd precipitassion anual (833 mm) a l'é guernasse la midema da la mità dl'Eut-sent a ancheuj. == Stòria == Për aprofondì, ch'a varda l'artìcol: [[Stòria ëd Turin]]. [[Figura:Torino-portapalatina01.jpg|left|thumb|La Pòrta Palatin-a]] === Età antica === Ij prim vilage stàbij dla zòna 'd Turin a armonto al III sécol aGC e a j'ero ëd na gent selt-ligurin-a ciamà [[Taurin]], ch'a vivìa 'dcò ant le val ëd [[Valsusa|Susa]] e [[Val ëd Lans|Lans]]. Scond chèiche sorgiss, un dë sti vilage, Taurasia, a l'ha ralentà la marcia d'[[Anìbal]] vers [[Roma]] a travers ëd j'[[Alp]], arzistend-je për tre dì. L'ancamin dla costrussion dla sità 'd Turin a l'é 'l camp militar (''Castrum Taurinorum'') fàit da [[Gajo Giulio Céser|Giulio Céser]] durant le guére contra ij [[Pòpol Gal|Gaj]]. Dël 28 dGC a l'é stàit alvà a colònia con ël nòm ëd Julia Augusta Taurinorum. Da sì a-i riva 'l nòm modern ëd Turin. La grija tìpica [[siviltà roman-a|Roman-a]] dle strà a peul esse arconossùa ant la sità moderna, ma sòn dzortut ant l'àrea ciamà [[Quadrilàter roman]]. Contrà Dòira Gròssa a cor precisa an sël tòch dël decuman dla sità roman-a ch'a ancaminava da la Pòrta Decuman-a. Costa-sì a l'é stàita peui ancorporà al Castel dj'Acaja, trasformà peui an [[Palass Madama]]. La [[Pòrta Palatin-a]], a nòrd dël dëstrèit, a l'é stàita artrovà dla fin dl'Eut-sent an campand giù le costrussion [[età ëd mes|medievaj]] dëdzora e a l'é ancor ancheuj goernà an mes a 'n pra vzin al [[dòm ëd Turin|dòm]]. Turin a l'avìa sinch mila resident al [[temp]], tuti ch'a vivìo andrinta a la sinta dij murajon. Dël 312 la sucession imperial a l'ha causà na [[guèra]], combatùa 'dcò ant la pian-a 'd Turin, anté ch'a son scontrasse [[Massens]] contra [[Costantin]]; Costantin a l'ha vagnà. === Età ëd mes === [[Figura:Spanzotti SanDomenico TO.jpg|thumb|right|Pitura sle muraje dla gesia 'd San Dumini: ëd pòver giutà dal vësco (Sécol ch'a fa XVI)]] Drocà l'[[Imperi Roman]], Turin a l'é stàit controlà da j'[[Ostrogòt]], daj [[Longobard]] e daj [[Franch]] ëd [[Carl Magn|Carl ël Grand]] (773). Dël 940 a l'é stàita fondà la [[Marca ëd Turin]], controlà da la dinastìa Arduìnica che, con ël [[mariage]] fra [[Adelàide ëd Susa]] e [[Odon]], fieul d'[[Umbert Biancaman]] (fondator dla [[Cà 'd Savòja]]), a l'ha gropà Turin con la [[Savòja]]. Mentre la contà a l'era controlà daj [[vësco]] ëd [[diòcesi ëd Turin|Turin]] (1092-1130 e 1136-1191) lor-sì as disìo [[prinsi-vësco]]. Dal 1230 al 1235 la sità a l'é stàita controlà daj marchèis ëd Monfrà, dit Sgnor ëd Turin. A la fin dël Sécol ch'a fa XIII, cand la sità a l'é vnùa ëd fasson definitiva part dël Ducà 'd Savòja, a l'avia già vint mila abitant. Dël secol ch'a fa XV la sità a l'è stàita ridissegnà e a son ëstàit batì tanti palass e giardin. L'[[Università ëd Turin]] a l'é stàita 'dcò fonda an cost perìod. === L'Arnassensa === Dël 1559, dòp la [[pas ëd Cateau-Cambrésis]], pr'ël vorèj d'[[Emanuel Flibert]] stranomà ''Testa 'd fer'' la sità a l'é dventà capital dël [[Ducà ëd Savòja]], che prima a l'avia 'me capital [[Chambéry]]. Con sòn a l'ha otnì dij murajon modern e na [[sitadela ëd Turin|sitadela]] pentagonal. Dël sécol ch'a fa XVII ël ducà a l'é spantiasse a Onija, [[Ast]] e ant ël [[Monfrà]] e Turin a l'é dcò chërsù surtend daj murajon roman. [[Figura:Torino's map (1674).jpg|thumb|left|Carta 'd Turin dël 1674]] ''Piassa Real'', ancheuj ciamà Piassa San Carl, e ''Contrà Neuva'', ancheuj ciamà Contrà ëd Roma, a son ëstàite giontà con ël prim slargament dij mur sitadin, dla prima mità dël sécol ch'a fa XVII. Dël midem temp a l'é stàit ëdcò costruì ël [[Palass Real]]. Dla sconda mità dël sécol ch'a fa XVII a l'é stàit progetà e fàit në scond slargament dij mur ch'a l'avàa mè contrà prinsipal Contrà 'd Pò, na strà stòrta ch'a traversava la ragnà regolar ëd contrà ch'a gionzìa Piassa Castel al pont sël fium Pò. Dël 1706 a-i é staje l'[[Assedi 'd Turin dël 1706|Assedi 'd Turin]] da part ëd le trupe fransèise e spagneule. La sità e ij bajèt piemontèis a l'han arzistù sentedisset dì arpossand l'assedi. As armemòrio ij gest ëd [[Pero Mica]], da cost moment eròe nassional piemontèis. Dël 1713 con ël [[Tratà d'Utrecht]] ij duca ëd Savòja a oten-o ël tìtol ëd rè, prima ëd Sicilia e peui ëd Sardëgna, Turin a ven capital dël Regn. La cort piemontèisa a ven pì amportanta e a Turin a son batì palass e vile për borzoà e nòbij ant lë stil [[baròch]]. L'architet pì famos ëd Turin a l'é l'architet real [[Filippo Juvarra]]. La sità d'ës temp-sì a argionz ij 90 mila abitant. === Età contemporania === Turin, 'me 'l rest dël Piemont, a l'é stàit anetù da l'[[Prim Imperi Fransèis|Imperi Fransèis]] dël 1802. La sità a l'é vnùita parèj sènter dla prefetura dël dipartiment ëd Pò fin-a che [[Napoleon Bon-a-part]] a l'é drocà dël 1814, can ël [[Regn ëd Sardëgna]] a l'é stàit restaurà con Turin 'me soa capital. Donca, la chërsùa [[polìtica]] 'd Turin a riva mersì a la chërsùa dël Regn durant la [[Restaurassion]], cand a vagna l'antrega [[Liguria]], gavà da le carte daj re ch'a podìo nen s-ciairé le [[repùblica|repùbliche]]. Peui con ij regn ëd [[Carl Albert]] e 'd [[Vitòrio Emanuel II]] a jë s-ciòd l'andustria, ch'a ancamin-a daj tessù e da j'arme. Dël 1860 a-i é na crisi conòmica dòp ël fòrt dësvlup, causà 'dcò da le [[guèra|guère]] contra l'[[Àustria]]. Dël [[1861]] ij Savòja a unisso l'[[Italia]] scond le teorìe [[Arsorgiment|arsorgimentaj]]. Turin a ven capital dlë stat italian. Cand quatr agn dòp as decid ëd tramudela a [[Firense|Fiorensa]], dle milen-e 'd turinèis a marcio an sle lèje. La polissìa a spara sla gent: a l'è ël [[prim carnagi ëd Turin]]. [[Figura:Maggi, Giovanni Battista - Torino - Panorama.jpg|thumb|right|Vista 'd Turin daj Capussin con la Mòle dëdnans]] Dël 1871 la [[galarìa feroviaria dël Fréjus|galarìa dël Fréjus]] a l'é stàita duvertà. La sità d'ës temp a l'avia 250 mila abitant. Cheidun fra ij pì important sìmboj sitadin, mè la [[Mòle Antonelian-a]] a son stàit batì dl'Eut-sent. Ël tard Eut-sent a l'é stàit 'cò un temp ëd lesta industrialisassion, dzortut ant ël setor dle [[automòbil|viture]]: dël 1899 a l'é nassùa la [[FIAT|Fiat]], peui dël 1906 la [[Lancia]]. L'[[EXPO 1902|Esposission Universal ëd Turin dël 1902]] a l'é soens considerà ël pich pì àut dl'[[Art Nouveau]]. La sità a l'ha ospità torna l'[[EXPO 1911|esposission dël 1911]]. A l'ancamin dël Neuv-sent Turin a l'avìa 430 mila abitant. La [[Prima guèra mondial]] a l'ha grevà sla gent, an efet dj'agn 1919 e 1920 le lòte sociaj a son vnùite pì dramàtiche (ël bienn ross) e sòn a l'era causà 'dcò dal monté dij pressi. Vàire bòite a son ëstàite ocupà, dont la Fiat con sò stragròss [[Lingòt|impiant dël Lingòt]]. Marlàit j'ovrié a andasìo anans con la produssion da soj. Dël 1922 ël [[fassism]] a l'ha vagnà 'l podèj an marciand a Roma. Ant ës perìod-sì a-i son staje vàire atach squadrista contra j'opositor. Ël 18 Dzèmber 1922 óndes antifassista a son ëstàit massà e la Ciambrea dël Travaj ravagià da na formassion ëd fassista ant un dë sti scontr. As memòria st'episòdi 'me lë [[scond carnagi ëd Turin]]. [[Figura:Bundesarchiv Bild 101III-Pachnike-018-23, Italien, Sturmgeschütz der Waffen-SS.jpg|thumb|left| J'Alman a Turin dlë Stèmber 1943]] Dòp che lë stat italian a l'é intrà an guèra ël 10 giugn 1940, Turin, ansema a [[Génoa]], [[Milan]] e [[Lissandria]] a l'é stàit bombardà torna e torna da j'Alià: ël prim atach a-i é staje l'11 giugn 1940, ij darié dël 1945, ma l'ann pì gram a l'é stàit ël 1943. Dël 1943 da Turin a l'é partìa l'ondà ëd [[siòpero]] dla granda industria ch'a l'ha implicà apopré tut ël Nòrd Italia e a l'ha marcà l'arprèisa dël moviment antifassista. Dòp l'8 dë stèmber 1943 Turin a l'é stàit ocupà daj [[partì Nasista|nasista]] e dai republichin ch'a l'han fàit ëd ravage, massacri, esecussion e deportassion. Contra 'd lor as son alvasse le formassion dij partisan. Ël 25 avril 1945 ël [[Comità 'd Liberassion Nassional]] a l'ha comandà l'arvira general e con cola ij partisan a l'han taparà via ij nasifassista e a l'han pijà 'l contròl dla sità. Dòp chèich dì, ël 3 magg, a son rivà ëdcò ij bajèt alià. [[File:Massia - Documenti inediti e sparsi sulla storia di Torino. Indici, 1931 - 1170844.tif|thumb|Massia, ''Documenti inediti e sparsi sulla storia di Torino'']] Apress lë scond dòp-guèra Turin e l'é stàit ël sìmbol dla chërsùa econòmica italian-a, ancaminà mersì a j'agiut merican dël [[Pian Marshall]]. Lë bzògn ëd grand [[nùmer]] d'ovrié e travajeur a l'ha fàit rivé a Turin senten-e 'd milen-e 'd përson-e dal rest dël Piemont e da d'àutre region ant l'Italia, dzortut dal [[Véneto]] e dal sud. As conto mes milion ëd migrant a Turin dal 1950 al 1971. Dël 1974 la sità a l'é rivà a anviron un milion e dosentmila abitant. Da dòp la guèra a ancheuj, a Turin la lenga pì spantià a l'é passà dal [[lenga piemontèisa|piemontèis]] a l'[[lenga italian-a|italian]]. A fërvé [[2006]] la sità a l'ha ospità ij [[Gieugh Olìmpich Invernaj nùmer XX]] e a Mars 2006 ij [[Gieugh Paralìmpich Invernaj nùmer IX]]. Për l'ocasion a l'é stàita duvertà la prima linia dël [[metropolitan-a ëd Turin|metrò 'd Turin]], oltra a 'd neuv stadi e struture. == Leu d'anteresse == [[Figura:Mole Antonelliana in Turin.jpg|thumb|right|150px|La [[Mòle Antonelian-a]]]] [[Figura:Mole Antonelliana 17 marzo.jpg|thumb|right|150px|La Mòle Antonelian-a, 17-03-2011]] Antra ij vàire monument e musé turinèis ij pì avosà a son: * La [[Pòrta Palatin-a]] * La [[Mòle Antonelian-a]] * Ël [[Musé dël Cine]] * Ël [[Musé Egissi]] * Le [[residense dij Savòja]] * La [[Galarìa Sabàuda]] * La [[Galarìa d'Art Moderna]] * Ël [[Musé dla vitura ëd Turin|Musé dla vitura]] * Ël [[Musé dla Marionëtta]] * La [[Dòm ëd Turin|catedral ëd San Gioann Batista]] * La [[basìlica ëd Superga]] * La [[Cesa ëd San Carl ëd Turin|cesa ëd San Carl]] * La [[Cesa ëd Santa Cristin-a ëd Turin|cesa ëd Santa Cristin-a]] == Parch e giardin == [[Figura:Torino-Parco del Valentino-Borgo medioevale.jpg|thumb|right|200px|Ël [[parch dël Valentin]]]] Turin a l'é na sità rica d'àree vërde e a conta na sinquanten-a 'd parch urban, an colin-a e arlongh dij fium. Tra ij pì amportant a-i son: * Ël [[parch dël Valentin]] * Ël [[parch dla Pelerin-a]] * Ël [[parch Michelotti]] * Ël [[parch Ruffini]] * Ël [[parch dla Panoràmica]] == Conomìa == La sità 'd Turin a l'é 'l ters pòlo econòmich d'Italia dòp Roma e Milan. A Turin a son dësvlupasse divers setor industriaj: dzortut col mecànich. A l'han ardà la sità arnomà ant ël setor mecànich, le asiende turineise: [[FIAT]] con ël rispetiv grup, [[Lancia]], [[IVECO]], Bertone e Viberti. Ant ël setor dël mangé, a son gropà a Turin le asiende [[Venchi]], Talmone, Chiavacci (giassèt), [[Pipino & Fino]] (panaté pi antich d'[[Italia]]), Cirio, Lavazza e Caffarel. Ant àutr setor a venta arcordése [[Kappa]] e [[Superga]] (vestiari), [[La Stampa]], Einaudi e Seat Pagine Gialle (editorìa). Italgas, [[RAI]] e SIP a son nassùe a Turin. == Aministrassion == [[Figura:Turin distrèit sircoscrission.png|miniatura|300px|Quarté e sircoscrission ëd Turin]] La sità ëd Turin a l'è spartìa an 10 Circoscrission antè ch'a rintro ij vej quarté: * Circoscrission 1 (80.316 ab. e 7 km²): [[Sènter (Turin)|Sènter]] - [[San Scond (Turin)|San Scond]] - [[Crosëtta (Turin)|Crosëtta]] * Circoscrission 2 (104.485 ab. e 7 km²): [[Santa Rita (Turin)|Santa Rita]] - [[Mirafior Nòrd]] * Circoscrission 3 (130.788 ab. e 9 km²): [[San Pàul (Turin)|San Pàul]] - [[Cenisia]] - [[Podëstrà]] - [[Cit Turin]] - [[Lesna]] - [[Gerb]] * Circoscrission 4 (96.271 ab. e 9 km²): [[San Donà (Turin)|San Donà]] - [[Campideuj (Turin)|Campideuj]] - [[Parela (Turin)|Parela]] * Circoscrission 5 (123.624 ab. e 16 km²): [[Borgh Vitòria]] - [[Madòna 'd Campagna]] - [[Lusent]] - [[Valëtte]] * Circoscrission 6 (105.421 ab. e 25 km²): [[Bariera 'd Milan]] - [[Regi Parch]] - [[Barca (Turin)|Barca]] - [[Bërtòla (Turin)|Bërtòla]] - [[Farchera]] - [[Rebaudengh (Turin)|Rebaudengh]] - [[Vilaret]] * Circoscrission 7 (87.853 ab. e 23 km²): [[Auròra (Turin)|Auròra]] - [[Vanchija]] - [[Vanchijëtta (Turin)|Vanchijëtta]] - [[Madòna dël Pilon (Turin)|Madòna dël Pilon]] - [[Borgh Sass]] * Circoscrission 8 (58.289 ab. e 16 km²): [[San Salvari]] - [[Cavorèt]] - [[Borgh Pò]] * Circoscrission 9 (76.268 ab. e 7 km²): [[Nissa Milafont]] - [[Lingòt (Turin)|Lingòt]] - [[Filadelfia (Turin)|Filadelfia]] * Circoscrission 10 (39.279 ab. e 11 km²): [[Mirafior Sud]] Ël sìndich a l'é [[Stefano Lo Russo]] (Partito Democratico). Për savèjne ëd pi, ch'a varda la [[Lista dij sìndich ëd Turin]]. == Traspòrt == [[Figura:Metro Turin Italy Tunnel.JPG|thumb|right|200px|La [[metropolitan-a ëd Turin]]]] Ij traspòrt pùblich ([[pólman]], [[coriera]], [[metropolitan-a ëd Turin|metropolitan-a]], [[tranvaj]]) a son gestì da la socetà ëd traspòrt turinèisa [[GTT]]. === Stòria === La stòria dij traspòrt urban ëd Turin a ancamin-a dël 1846, cand a l'han duvertà doe linie d'òmnibus tirà da [[cavaj]] (sensa rotaje): un-a a andasìa dal borgh neuv a Pòrta d'Italia, l'àutra da [[Pòrta Susa]] a Pòrta 'd Pò. Le doe linie as ancrosiavo an piassa Castel.<br /> Ij prim tranvaj a caval, su rotaja, a son comparì ai 15 ëd gené 1872 e a colegavo piassa Castel a la Bariera ëd Nissa. Dël [[1874]] a l'han giontà d'àutre doe linie, che da piassa Castel a rivavo un-a an Bariera dël Casal, l'àutra an Bariera 'd Piacensa. Dël 1890 la grija tranviaria 'd Turin a l'era longa 58 chilòmeter. Dël 1897, su ampulsion ëd la comun-a, a l'é ancaminà l'eletrificassion. Dël [[1928]] la grija dij tranvaj a rivava a 144 chilòmeter, e dël 1940 a 192 chilòmeter. === Reopòrt === [[Figura:NeuvTòchReopòrtCaseli.jpg|thumb|right|Neuv tòch dël reopòrt Turin-Caseli]] Al dì d'ancheuj la sità 'd Turin a l'ha doi reopòrt internassionaj: ël reopòrt ëd Turin-Caseli e ël Reopòrt ëd Coni-Laudis. * Turin-Caseli ([[còdes aeropòrt IATA|Còdes IATA]]: TRN - [[còdes aeropòrt ICAO|Còdes ICAO]]: LIMF) - Turin a l'ha sò reopòrt a [[Caseli]], lijà ëd fasson direta a la sità con la ferovìa Turin-Céres e con ël Grop Autostradal 10 ch'as taca a la Tangensial Nòrd ëd Turin e a Lea ëd Grosset, un-a dle pì grande vie 'd tràfich anterior. Ël reopòrt a l'é stait durbì dël 1953 për sostituì col [[Aeritalia]] e a l'ha avù ant j'agn doe arcostrussion dël terminal e në slargament për ij [[Gieugh Olìmpich Invernaj nùmer XX|Gieugh Olìmpich dël 2006]]. Ël reopòrt ëd Turin-Caseli a l'ha vagnà për doi agn ëd fila, dël [[2007]] e dël [[2008]], ël premi ACI Europe Best Airport Award ant la categorìa 1-5 milion ëd passegé. Dël 2011 ël reopòrt a l'ha argistrà ël moviment ëd pì che 3 milion e 700 mila passegé. * Turin-Coni Laudis - Vzin a [[Coni]], a l'é lë scond reopòrt sitadin, anté ch'a travajo dzortut le companìe a bass-cost. A l'é lijà a Turin mersì a 'd coriere, a la ferovìa Turin-Fossan-Savon-a e a l'[[autostrà]] A6 Turin-Savon-a. * Reopòrt ëd Turin - Colegn - Duvertà dël 1916 (Còdes ICAO: LIMA). An Lea Marche, a fonsion-a ancora ancheuj, ma a l'é dovrà pòch për l'aviassion general e torìstica. A-i é na scòla 'd vòl për [[avion|reoplan]] e elicòter e da sì a parto ij reoplan d'emergensa dla Protession Sivila. ==== Reopòrt sarà ==== * Reopòrt ëd Turin - Mirafior - Turin Mirafior - ël prim reopòrt dla sità a l'é stàit col a [[Mirafior]], costruì për dij but militar dël 1910 e vnù ant j'agn apress ël pì important d'Italia. Dòp d'esse stàit sarà, a sò pòst a l'é fasse 'n parch pùblich, ël [[Parch Colonnetti]]. * Reopòrt ëd Turin - Piossasch - (Còdes ICAO:LILT). === Liure Autostradaj === A Turin as gropo ses autostrà (dont a l'é amportanta dzortut cola vers la [[Fransa]]) e 'n grop autostral: *[[autostrà A4|A4 Turin - Milan - Bressia - Veron-a - Venessia - Triest]] *A5 Turin - Ivrèja - Osta *A6 Turin - Fossan - Savon-a *A21 Turin - Lissandria - Piasensa - Bressia *A32 Turin - Susa - Bardonecia - Përtus dël Fréjus - Modane (Fransa) *A55 Turin - Pinareul *GA10 Turin - Caseli === Sirconvalassion === Le bariere nòrd, òvest e sud a son sircondà da 'n sistema tangensial ëd 57,5 km totaj ciamà A55: * La Sirconvalassion Nòrd longa 20,24 km, ch'a part dal grop con la A4 vzin [[ël Seto]], a passa arlongh la Farchera e për le bariere 'd [[Colegn]] e Autsan dla Venerìa e a riva a l'A32 dòp [[Rìvole]]. A rintra ant la Sirconvalassion Nòrd ël grop con Lea Argin-a Margrita, longh 0,83 km. * La Sirconvalassion Sud longa 25,86 km a passa për Rìvole-Cassin-e Vica e a va a Sud ëd Turin passand për [[Grujasch]], [[Beinasch]], [[ël Niclin]] e [[Moncalé]] finend a [[Santna]] e gropandse a l'A21. A rintro ant la Sirconvalassion Sud ij grop con Lea ëd Triest a Moncalé (6,18 km) e col con cors Orbassan a Turin (1,33 km). A rintro fra le tangensiaj ël grop con l'A4 e col con la Strà Statal 11 (3,13 km). ===Ferovìe=== Turin a l'é 'l ters grop feroviari ant l'Italia. La ragnà feroviaria a l'é gestìa da la [[RFI]] ma a-i é 'dcò 'd treno gestì dal GTT. Ël tòch sitadin guernà da la GTT a part da la [[Dòira Rivaria|Dòira]] e a riva al confin con [[la Venerìa]] an bariera nòrd për argionze [[Caseli]] anté ch'a-i é 'l reopòrt. Le linie 'd treno ch'a parto da Turin a son cole ch'a van [[Ferovìa Turin-Génoa|a Génoa]] passand për [[Ast]] e [[Lissandria]], a [[Milan]] passand për [[Noara]] e [[Vërsèj]], a [[Chambéry]] passand për [[Valsusa]], Fréjus e [[Morian-a]] e a [[Nissa Marìtima]] passand për [[Coni]] e [[Tenda]]. Le linie pì cite a men-o a Osta passand për Ivrèja, a [[Savon-a]] passand për [[ël Mondvì]], [[Ferovìa Turin-Pinareul|a Pinareul]], a [[Cher]] për [[Trofarel]], a [[Céres]] për [[Siriè]] e [[Lans]] e a [[Pont Canavèis|Pont]] passand për [[Rivareul]] e [[Corgnè]]. Ël [[passant feroviario ëd Turin]] passa sota la sità e a va da la [[stassion ëd Lingòt (Turin)|stassion ëd Lingòt]] a la [[stassion ëd Stura (Turin)|chila ëd Stura]]. A Turin a-i son ses stassion feroviarie, da cand a l'han campà giù cola ch'a fasìa set, la [[Stassion ëd Madòna 'd Campagna (Turin)|Turin Madòna 'd Campagna]]: <gallery> Figura:Porta Nuova Piazza Carlo Felice Torino.JPG|[[Stassion ëd Pòrta Neuva (Turin)|Turin Pòrta Neuva]] Figura:Arriere-gare-torino-porta-susa.jpg|[[Stassion ëd Pòrta Susa (Turin)|Turin Pòrta Susa]] Figura:Torino Stazione Lingotto001.JPG|[[Stassion ëd Lingòt (Turin)|Turin Lingòt]] Figura:Stazione Torino Stura 02.jpg|[[Stassion ëd Stura (Turin)|Turin Stura]] Figura:Stazione Torino Rebaudengo Fossata 03.jpg|[[Stassion ëd Rebaudengh (Turin)|Turin Rebaudengh]] Figura:Nuova Stazione Grosseto.jpg|[[Stassion ëd Grosset (Turin)|Turin Grosset]] </gallery> Oltrapì n'autra stassion a sarà costruì fra pòchi ani: la [[stassion ëd Zappata (Turin)|stassion ëd Turin Zappata]]. == Servissi == === Fornidura elétrica === L'eletricità consumà a Turin a riva prinsipalman da la Fransa, dal sènter dë spartiment ëd [[Piossasch]] da 380 Kilowatt a parto ij soastr fòra 'd tèra ch'a rivo 'cò a Turin. Na part a riva da le sentraj idroéletriche alpin-e dle val ëvzin-e. N'àutra part ëd l'[[energìa]] elétrica a riva da j'impiant privà, arnovàbij e nen. Ël [[Politécnich ëd Turin]] a l'ha sò pròpi impiant elétrich. L'impiant elétrich privà pì potent ëd Turin a l'é ëd sigura col dla [[FIAT Mirafior]] ch'a forniss energìa a la fàbrica. Ëd recent con ël calé ëd la produssion a l'é calà 'cò soa utilisassion. === Fornidura ìdrica === La fornidura d'[[eva]] beivìbil e l'archeujta dl'eva dovrà (grisa) e dl'eva anflà (nèira) a l'é gestì da la Sossietà Metropolitan-a Eva Turin [[SMAT]] ch'a l'ha 'l dovèj 'd servì 'dcò d'àutre comun-e dantorn a la metròpoj. L'eva dla sità a ven dzortut da le [[idropompe]] ch'a tiro fòra l'eva da le fàude dla pian-a turinèisa, dai pais dla [[Provincia ëd Turin|provinsa]] ëdcò bin leugn da la sità. L'eva a l'é peui mnà aj turinèis për longhe tubadure. Ël purificator d'eva ëd Turin, ch'a polida j'eve grise e nèire produvùe daj consum dla sità a l'é al Seto. Le fontan-e pùbliche a Turin a son bin comun-e ant ij parch e ant ij giardin ma 'dcò ant le piasse e sle bordure dle lee: a son avosà për la tìpica forma 'd biòca 'd tòr (tribut al blason sitadin) e për sta rason sò stranòm a l'é ''Toret''. == Coltura == [[Figura:Politecnico Torino.JPG|thumb|right|200px|Ël Politécnich ëd Turin]] A Turin a-i son doe università amportante, ël [[Politécnich ëd Turin|Politécnich]] e l’[[Università djë Studi ëd Turin|Università djë Studi]] (ch'a l’ha fàit 600 ani dë stòria ant ël [[2004]]).<br /> A-i é ëdcò l'[[Academia dle Siense ëd Turin|Academia dle Siense]] e l'[[Academia Albertin-a|Academia Albertin-a 'd bele art]]. A Turin a-i é vàire editor famos: [[UTET]], [[Giulio Einaudi Editore|Einaudi]], [[Bollati Boringhieri]], [[Viglongo]]. == Event == * Dël [[2006]] Turin a l’ha ospità ij [[Gieugh Olìmpich Invernaj nùmer XX]] * Del [[2007]] Turin a l’ha ospità j'[[Universìad Invernaj nùmer XXIII]] * Dal 23 d'avril dël 2006 al 22 d'avril dël 2007 Turin a l'é stàit la ''Capital mondial dël lìber'' * Dël 2008 Turin a l'é stàit la ''Capital mondial dël "design"'' == Spòrt == === Fótbal === [[Figura:Velodromo Umberto I.PNG|miniatura|sinistra|Velòdrom Umbert I]] A Turin a l'é stàita fondà 'l 15 mars 1898 la [[Federassion Italian-a Fótbal]] (''Federazione Italiana Giuoco Calcio'', FIGC) e ambelessì a l'é dësrolasse 'l prim campionà ofissial, l'8 magg 1898 al Velòdrom Umbert I. Antra le quatr squadre partissipante, tre a j'ero turinèise: [[Internassional Turin]], [[Real Ginàstica]] e [[Football Club Turinèis|Turinèis F.C.]]; peui a-i era ël [[Génoa (fótbal)|Génoa F.C.]] An total le squadre turinèise a l'han vagnà 35 ëscudet, un an men che le sossietà milanèise, 14 Cope Italia e 4 Supercope Italia. Sòn a fa 'd Turin la sconda sità pì premià d'Italia dòp Milan. An sità al di d'ancheuj a-i son doe sossietà professionaj: la [[Juventus]] e 'l [[Turin (fótbal)|Turin F.C.]] Tute e doe a gieugo ant ël campionà 'd serie A. La Juventus, fondà dël 1897 a l'é la sossietà ëd [[fótbal]] pì premià d'Italia e un-a fra l'é pì prestigiose dël mond. A l'é na squadra con un grand nùmer ëd tifos, nen mach an Italia. A l'é quinta pì premia dël mond e la quarta d'Euròpa, considerand nomach ij premi arconossù da la [[FIFA]]. A l'é la sola sossietà dël mond ch'a l'ha vagnà tùit ij premi internassionaj almanch na vira. Ël Turin F.C. a l'é nassù da la fusion dël Turinèis F.C. con chèich sòcio dëstacasse da la Juventus. Dòp d'agn pien ëd sagrin conòmich e tre agn passà giugand ant la Serie B, a l'é passà ëd recent ant la Serie A. A gieuga con la "Veja Madama" ël derby dla Mòle. La stòria dël fótbal a Turin a l'é marcà da doi fàit tràgich, ancor ancheuj sentù daj tifos: *Ël 4 magg 1949 l'antrega squadra d[[Ël Gran Turin|ël Grand Turin]], antlora la pì forta d'Italia, a l'é mòrta an manera tràgica ant n'assident s'un reoplan drocà s'ël darè dla [[Basìlica ëd Superga]] antramentre ch'a tornavo da na partìa da amis giugà a [[Lisbon-a]]. La [[Tragedia 'd Superga|tragedia]] a l'ha amplicà 'cò [[Valentino Mazzola]], un dij pì grand fotbaleur dla stòria. *Dël 29 magg 1985, prima dla final ëd Copa dij Campion a lë stadi Heysel ëd [[Brussel]], anté ch'a dovìo giughé Juventus F.C. e [[Liverpool FC]], dòp dle provocassion dij tifos anglèis e l'é drocà un tòch dle tribun-e, e a son mòrt 38 tifos, dont 32 juventin. J'àutre squadre sitadin-e a son: ël [[Cenisia Fótbal]], tersa squadra dla sità ch'a l'ha avù sò sucess ant ël campionà d Serie C2 e adess a gieuga ant ël Giron B për la promossion, l'[[Atlétich Turin]] ch'a gieuga ant ël Giron D për la promossion e 'l [[Rapid Turin]] ch'a gieuga ant ël Giron I dë sconda categorìa. Ant ël [[fótbal a sinch]] a-i é 'l [[Turin Fótbal an Sinch]].<br /> Ant ël fótbal fomnin a-i é 'l [[Turin Fótbal Fomnin]] e la [[Juventus Fomnin-a]]. === Bala-colp === La bala-colp a l’é stàita inventà al Seto dël 1986. Për sòn a-i é na chërsenta tradission a Turin, anté ch’a l’é mostrà an tùit j’anstitù scolàstich. === Bala a vòl === Ant j'agn passà a son stàite motobin amportante le squadre ‘d [[bala a vòl]] dël Sènter Universitari Sportiv ([[CUS Turin]]) ch’a l’han vagnà quatr campionà italian e la Copa dij Campion 1980. Ancheuj la squadra a gieuga an Serie B2. === Bala a sësta === Na vira a-i era n’echip ch’a l’ha fàit soa bela figura, l'[[Auxilium Pallacanestro Torino]]. Dòp ëd temp sans sucess turinèis, ëd recent as fa armarché la [[PMS Turin]]. === Bala d'eva === Ant j'agn 1980 Turin a l’ha avù na fàrta echip ëd [[bala d'eva]] ch’a l’é peui smortasse 'me j’echip ëd bala a vòl e bala a sësta. Sòn fin-a al 2007, cand la squadra [[Turin-81]], anlenà da Bruno Bodrone, a l’é passà an Serie A2. An costa categorìa la sossietà turinèisa a l’ha giugà bin ël Campionà 2007-2008. === Lòte orientaj === Ant la sità a-i é n’ufissi ëd la [[FIJLKAM]] (an italian ''Federazione italiana judo lotta karate arti marziali'', Federassion italian-a judo combatiment karatè art marsiaj). Ël Comità regional piemontèis ëd [[judo]] a resta an Contrà Giordano Bruno 191. A Turin a-i son 21 sossietà 'd judo. === Ciclism === A Mars a Turin as fa la stòrica corsa ciclìstica [[Milan-Turin]], la pì veja gara ciclìstica italian-a, dont la prima edission a l'é stàita dël 1876. Ancheuj la corsa a l'é gestìa da la [[Gazzetta dello Sport|Gasëtta dlë Spòrt]]. Soens ël [[Gir d'Italia]] a passa për Turin, pr'esempi dël 2005, 2009 e 2011. A Turin a-i sarìa ël mòto-velòdrom "Fausto Coppi", duvertà dël 1920 an Lea 'd Casal ma ancheuj a l'é nen dovrà për dle rason tècniche e përché a [[San Francesch al Camp]] a l'é stàit duvertà n'impiant motobin pì modern. Vzin a la veja strutura a-i é na statua 'd [[bronz]] dël campion con dantorn ëd ròch daj leu anté che 'l Campionìssim a l'ha vagnà 'd corse. La statua a l'é stàita vorsùa da [[Nino Defilippis]]. === Canotage === Dël 1888 a Turin a l'é stàita 'cò fondà la [[Sossietà Italian-a ëd Canotage]] con ël nòm ëd ''Rowing Club Italiano'' e dël 1892 sempe an riva a Pò a l’é stàita fondà la [[Federassion Internassional dle Sossietà 'd Canotage]] (FISA). Ancheuj a son vàire le sossietà ‘d canotage, dont la pì veja: la [[Canottieri Cerea|Real Sossietà ëd canotage Cerea]]. A-i son 'cò la [[Sossietà ëd Canotage Esperie-Turin]], la [[Sossietà ëd Canotage Armida]] e la [[Canotage Caprera]]. === Baseball === A-i son doe sossietà: la [[Grizzlies-Torino-48]] ch'a gieuga ël campionà ëd serie C1 e la [[Juve-98-BC]] ch'a gieuga ël camionà 'd serie B. La prima a gieuga soe partìe antëcà ant lë Stadi Passo Buole, ant l'omònima contrà, con 200 pòst setà. === Hockey === L’hockey su pra a l’é giugà dal CUS Torino Hockey, l’hochey su giassa dal Real Torino Hockey Club (ch'a gieuga an Serie A2 dla Lega Italian-a Hockey su Giassa) e da l’Ice Hockey Club Draghi Torino (mach për giovo). A giughé a hochey su giassa a-i ero 'cò l’Hockey Club Torino (sossietà nassùa dël 1949 e sarà dël 2006) e l’Hockey Club All Stars Piemonte (dont la squadra masculin-a a l’ha sarà dël 2008 e cola fomnin-a dël 2009). L’hockey an linia a l’é giugà ëdcò chiel da le socetà H.C. Draghi Torino e Real Torino Hockey Club. === Bala-man === A Turin a-i son doe squadre ‘d Bala-man, aversarie stòriche: La Sità Giardin Bala-man Turin, ch’a gieuga an Serie B e la G.P.B. Regi Parch Turin ch’a l’è rivà a giughè ël torneo nassional fra le squadre ch’a l’han vagnà an soa region. === Rugby === La prima partìa ‘d [[Rugby]] an Italia a l’é fasse a Turin dël 1910 fra ‘l Racing Club ëd [[Paris]] e ‘l Servette ëd [[Gëneva]]. L’echip Ginàstica Turin a l’ha vagna ‘l premi italian dël 1947 e ‘l CUS Turin Rugby a l’é stàit vice-campion italian dël 1957. Al dì d’ancheuj ij sìrcoj turinèis ëd rugby a son prinsipalman doi: ël CUS Turin, ch’a l’é restaje tùit costi agn, a l’ha sò camp a [[Grujasch]], e ‘l Seto Rugby Turin ch’a l’é l’atual nòm dla veja Ginàstica Turin. An efet costa squadra a l’ha cangià vàire vire sò nòm, ant j’agn 1970 a l’é stàita Ambrosetti Rugby Turin e mersì aj finansiament dlë sponsor Ambrosetti a l’ha torna podù a gieughe chèich campionà ‘d Serie A. Peui sò nòm a l’é vnù Going Rugby Turin e peui dòp ël nòm d’ancheuj. Sò camp a l’é al [[Seto]]. === Ping-pong === A-i son vàire sossietà ‘d [[ping-pong]] a Turin, dont ël CUS Turin ping-pong, ch’a l’ha vagnà dël 2011 ‘l premi Campion d’Italia, con la vitòria ant la Serie A1. L’ann prima a l’era rivà ters dòp na dërota an semi-final. Ël CUS as pija cò l’angage ‘d publicisè lë spòrt ant l’università e ant le scòle. N’àutra sossietà amportanta a Turin a l’é ‘l TT Turin, ch’a organisa vàire ancontr e torneo sitadin e regionaj. === D’àutri spòrt === A Turin a-i son ëd fòrte tradission për jë spòrt minor 'me l’arch, ël gieugh dle [[bòce]] e ‘l gieugh dël [[balon]]. A-i son 'cò vàire sìrcoj sportiv dlë scherma, dont cheidun a l’é fra ij pì prestigios d’Euròpa. A Turin a-i son doe echip ëd [[fótbal merican]] (Giaguari Torino e Blacks Rivoli), n’echip ëd [[lacrosse]] (Torino Lacrosse), doe echip ëd [[korfbal]] (Gruppo Sportivo Mondo Sport e Korfbal Club Aurora 2003) e d’ës dariè spòrt, dont j'orìgin a son olandèise, a Turin a l’é 'cò stàita fondà la Federassion Nassional Italian-a Korfbal dël 2002. === Manifestassion Sportive === A Turin e soa provinsa a son fasse ij [[Gieugh Olìmpich Invernaj nùmer XX]] dal 10 al 26 Fërvé 2006. A Mars a son fasse ij Gieugh Paralìmpich Invernaj Nùmer IX. Dël gené 2007 Turin a l’ha acujì ij Gieugh Universitari Invernaj. Ant j’ann recent a son stàite organisà 'cò d’àutre amportante manifestassion a Turin: ël Sentenari dël Turin F.C. 1906-2006, Torino Ice 2005, n’’’event ëd preuva’’ për mzurè j’impiant e l'aparà organisativ prima dij Gieugh Olìmpich dl’ann apress, Ij Campionà Europengh e Mediterani d’arch Turin 2008, ij Campionà Europengh nùmer XXIV ëd Ginàstica Rìtmica Eurìtmica Turin 2008, ij World Air Games Turin 2009 (dal 6 al 13 Giugn), ij Campionà Mondiaj ëd Patinage figurativ (dal 21 al 28 Mars al Palavela e ij Mondiaj ‘d Bala a vòl mascolin-a (ël Palaspòrt Olìmpich a l’é stàit un-a dle sede ëd gieugh). == Tradission == Ël sant patron a l'é [[Gioann Batista (sant)|San Gioann Batista]], dont la [[festa ëd san Gioann|festa]] a dròca ël [[24 ëd Giugn|24 ëd giugn]]. Famosa a l’é la produssion ëd [[cicolata]] (ël [[giandojòt]], che a pija sò nòm da la [[mostacia]] turinèisa [[Giandoja]]). == A pòrtò sò nòm == * [[Camisin-a 'd Turin]] * Ij [[ses ëd Turin]] * [[Onda Turin]] * [[Neuv Turin]], cita sità an [[Argentin-a]] == Përsonalità == Për savèjne ëd pi, ch'a varda la: [[:Categorìa:Përsonalità turinèise]]. == Sità binele == Turin a l’é binelà con: * [[Figura:Flag_of_France.svg|border|20px]] [[Chambéry]], [[Fransa]] * [[Figura:Flag_of_Germany.svg|20px]] [[Colònia]], [[Gërmania|Almagna]] * [[Figura:Flag_of_Russia.svg|border|20px]] [[Volgograd]], [[Russia|Federassion Russa]] * [[Figura:Flag_of_Luxembourg.svg|20px]] [[Esch-sur-Alzette]], [[Lussemborgh]] * [[Figura:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|20px]] [[Glasgow]], [[Regn Unì]] * [[Figura:Flag_of_Belgium.svg|20px]] [[Liège]], [[Belgi]] * [[Figura:Flag_of_France.svg|border|20px]] [[Lille]], [[Fransa]] * [[Figura:Flag_of_the_Netherlands.svg|20px]] [[Rotterdam]], [[Pais Bass]] * [[Figura:Flag_of_Brazil.svg|20px]] [[Campo Grande]], [[Brasil]] * [[Figura:Flag_of_Argentina.svg|border|20px]] [[Còrdoba (Argentin-a)|Còrdoba]], [[Argentin-a]] * [[Figura:Flag_of_the_United_States.svg|20px]] [[Detroit]], [[Stat Unì d'América]] * [[Figura:Flag_of_Palestine.svg|20px]] [[Gaza]], [[Palestin-a]] * [[Figura:Flag_of_Israel.svg|border|20px]] [[Haifa]], [[Israel]] * [[Figura:Flag_of_Japan.svg|border|20px]] [[Nagoya]], [[Giapon]] * [[Figura:Flag_of_Guatemala.svg|20px]] [[Quetzaltenango]], [[Guatemala]] * [[Figura:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|20px]] [[Shenyang]], [[Cin-a]] == Arferiment == {{listadlereferense}} == Anliure esterne == {{Interprogetto}} {{Fin}} [[Categorìa:Turin| ]] 936s6zsf3uawes9prvksnwf1ybrs0d2 0 4418 888446 824443 2026-06-05T07:49:20Z Dragonòt 19 888446 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Flag of Croatia.svg|thumb|160px|]] La '''Croassia''' (''Hrvatska'' an [[lenga croata|croat]]) a l'é un pais dl'[[Euròpa]] sud-oriental, ant la penìsola balcànica. A confin-a a nòrd con la [[Slovenia]], a nòrd-est con l'[[Ungherìa]], a est con la [[Serbia]] e a sud con la [[Bòsnia e Erzegòvina]] e 'l [[Montnèigr]]. A l'é bagnà a òvest dal [[mar Adriàtich]]. La capital a l'é [[Zagabria]]. A l'ha na surfassa ëd 56.542 km² e a conta apopré 3.850.000 abitant (2023). A l'é mèmber ëd l'[[Union Europenga]] dal 1m ëd luj dël 2013 e dl'[[Euro]] dal 1m ëd gené dël 2023. == Anté ch'as treuva == [[Figura:Europe_location_CRO.png|300px|center]] Ël pais a l'ha na forma caraterìstica a ''meh'' (''fer ëd caval''), con na còsta motobin frastajà ch'a comprend pì che 1.200 ìsole. Le region prinsipaj a son la Dalmassia, l'Ìstria, la Croassia sentral e la Slavònia. == Stòria == La Croassia a l'ha diciarà soa indipendensa ai 19 ëd maj dël 1991, dòp un referendum andoa la pì part dla popolassion a l'ha votà për la separassion da la [[Jugoslavia]]. Sòn a l'ha portà a na [[guèra]] (1991-1995) con j'armà jugoslave e ij Serb locaj, ch'a l'ha causà milen-e 'd mòrt e andàit a finì con l'Operassion Tempesta. Da cola dàita a l'ha dij contrast con la Slovenia a propòsit dle frontere marìtime (arzòlte con [[arbitragi antërnassional]] dël 2017). A la fin dël [[2005]], la Croassia a l'ha duvertà ëd negossiassion për l'adesion a l'Union Europenga e dal 1m ëd luj dël 2013 a l'é dventà mèmber. == Conomìa == Ël salari medi mensil a l'é d'apopré 1.200 [[euro]] për (2024). Ël prodot antern lord (PIL) a l'é d'apopré 75 miliard d'euro (2023) . La disocupassion a l'é dël 6,1% (2024) . L'economìa a l'é basà dzortut an sël turism (ch'a contribuiss a pì dël 20% dël PIL), l'[[agricoltura]] (uve, uliva), la pësca e l'andustria (costrussion ëd navi, chìmica). == Organisassion polìtica == Ël president a l'é Zoran Milanović (dal 2020). Ël Prim Ministr a l'é Andrej Plenković (dal 2016). Ël Parlament (''Sabor'') a l'é monocameral con 151 deputà. Le lenghe ufissiaj a son ël croat e, ant le region con minoranse, l'[[italian]] (Ìstria). == Anliure == * [[Zagabria]] * [[Mar Adriàtich]] [[Figura:Un-croatia.svg|thumb|center|300px|Croassia]] {{Fin}} [[Categorìa:Croassia]] cpwdhqj4ftot5g72fo4kzox9ohskyhq 0 6554 888390 883993 2026-06-04T14:51:40Z Phyrexian 1665 categorìa 888390 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi|Tìtol=Musé dël Louvre}} [[Figura:Facade of the Pavillon Sully in 2007.jpg|thumb|right|La fassada dël musé]] Ël '''Louvre''' l'é ël pì important musé dla [[Fransa]] e un dij pì grand dël mònd. As treuva a [[Paris]] davzin la [[Sen-a]] e ai [[Giardin dle Tuileries]]. A l'é stàit ël palass dij re ëd Fransa an sità (l'àutr a l'era [[Versailles]], an campagna), fin a la [[Rivolussion fransèisa]] ch'a l'ha tramudalo an musé nassional. L'euvra pì conossùa ch'a goerna a l'é 'd sigura la ''Gioconda'' ëd [[Leonard da Vinci]]. Dël 2011 a l'é stàit visità da 8,8 milion ëd përson-e. {{Fin}} [[Categorìa:Musé ëd Paris|Louvre]] 7xrg5eqgvuaa3s1itlsh0ldknr3jeow 0 6743 888407 878309 2026-06-04T15:03:04Z Phyrexian 1665 categorìa 888407 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Félix_Nadar_1820-1910_portraits_Eugène_Delacroix.jpg|thumb|right|200px|Eugène Delacroix (1858)]] [[File:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|right|250px|thumb|''La libertà ch'a men-a ël pòpol'']] Pitor [[Fransa|fransèis]].<br /> '''Ferdinand Victor Eugène Delacroix''' a l'era nassù a [[Charenton-Saint-Maurice]] ël 26 d'avril dël 1798 e a l'é mòrt a [[Paris]] ël 13 d'aost dël 1863. Delacroix a l'é 'l pitor che pì che tuti j'àutri a l'ha antërpretà ël [[romanticism]] an Fransa, an creand euvre ëd gran potensa espressiva, caraterisà da 'd color satì e avisch.<br /> Sò magìster a l'era stàit [[Jean Louis Théodore Géricault]]: an efet, dël 1818 Delacroix a l'avìa fàit da model për na figura dël ''Barchin dla Medusa'' e a l'era restane fòrt anfluensà.<br /> Tra soe ciadeuvre, a-i son ël ''Ravagi ëd Scio'' e la ''Mòrt ëd Sardanapal''. Avosà a l'é 'dcò ël quàder ëd gran dimension ''La libertà ch'a men-a ël pòpol'', ch'a arcòrda la [[rivolussion dël luj 1830]]. Ël quàder a l'é stàit esponù dël 1831 an ëvnisend bin apressià.<br /> Rival ëd Delacroix a l'era [[Jean-Auguste-Dominique Ingres]], protagonista dël [[neo-classicism]] fransèis. {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis|Delacroix, Eugène]] 0ywzhujsrxfijljja8vq5957nubtu4v 0 7803 888437 726876 2026-06-04T20:12:12Z Dragonòt 19 888437 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} La '''geopolìtica''' (da nen confondse con la geografìa polìtica e con la polìtica antërnassional) a l'é na dissiplin-a d'anàlisi ch'a studia le relassion antra la [[geografìa]] (fìsica e uman-a) e l'assion polìtica. Sò but prinsipal a l'é col ëd descrive e comprende la complessità dlë stat dël mond, an analisand l'anfluensa che ij fator geogràfich (posission, teritòri, risorse, clima) a l'han an sj'interesse nassionaj e an sle strategìe djë stat e dj'àutri ator polìtich . A manca ancora na definission unìvoca e condivisa dla dissiplin-a . A diferensa dla geografìa polìtica, ch'a studia dij fenòmen finì, la geopolìtica as concentra an sle situassion e ij fenòmen an [[evolussion]], anté as anvertojo diferent soget (stat, organisassion antërnassional, moviment separatista, etc.) ch'as contendo 'l contròl d'un teritòri . L'arzultà final ëd n'anàlisi geopòlitica a l'é nen ëd prevede 'l futur, ma dë elaboré dë scenari possìbij . Ël tèrmo a l'é stàit conià dël 1904 dal polìtich svedèis [[Rudolf Kjellén]] . Dël XX sécol, dzortut për euvra dël general Karl Haushofer, a l'é stàita dovrà për giustifiché l'espansionism dla Gërmania nasista (Lebensraum), an otnend parèj na conotassion [[determinism|determinìstica]] e na cativa arputassion ch'a l'ha mnà a sò ostracism dòp la [[Sconda guèra mondial]] . A l'é tornà d'atualità a parte dal 1978 . Tra ij sò prinsipaj teòrich modern i arcordoma Yves Lacoste, ch'a la definiss tanme l'anàlisi dle situassion anté che doi o pì ator as contendo un teritòri , e Lucio Caracciolo, ch'a la considera n'arzulta dle contèise për podèj an dë spassi e [[temp]] determinà. {{Fin}} [[Categorìa:Polìtica]] rplhj2a4h2orhywr1histpdc8n1zd3h 888438 888437 2026-06-04T20:13:49Z Dragonòt 19 888438 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Хартленд_и_Римленд.jpg|thumb|Na mapa geopolìtica]] La '''geopolìtica''' (da nen confondse con la geografìa polìtica e con la polìtica antërnassional) a l'é na dissiplin-a d'anàlisi ch'a studia le relassion antra la [[geografìa]] (fìsica e uman-a) e l'assion polìtica. Sò but prinsipal a l'é col ëd descrive e comprende la complessità dlë stat dël mond, an analisand l'anfluensa che ij fator geogràfich (posission, teritòri, risorse, clima) a l'han an sj'interesse nassionaj e an sle strategìe djë stat e dj'àutri ator polìtich . A manca ancora na definission unìvoca e condivisa dla dissiplin-a . A diferensa dla geografìa polìtica, ch'a studia dij fenòmen finì, la geopolìtica as concentra an sle situassion e ij fenòmen an [[evolussion]], anté as anvertojo diferent soget (stat, organisassion antërnassional, moviment separatista, etc.) ch'as contendo 'l contròl d'un teritòri . L'arzultà final ëd n'anàlisi geopòlitica a l'é nen ëd prevede 'l futur, ma dë elaboré dë scenari possìbij . Ël tèrmo a l'é stàit conià dël 1904 dal polìtich svedèis [[Rudolf Kjellén]] . Dël XX sécol, dzortut për euvra dël general Karl Haushofer, a l'é stàita dovrà për giustifiché l'espansionism dla Gërmania nasista (Lebensraum), an otnend parèj na conotassion [[determinism|determinìstica]] e na cativa arputassion ch'a l'ha mnà a sò ostracism dòp la [[Sconda guèra mondial]] . A l'é tornà d'atualità a parte dal 1978 . Tra ij sò prinsipaj teòrich modern i arcordoma Yves Lacoste, ch'a la definiss tanme l'anàlisi dle situassion anté che doi o pì ator as contendo un teritòri , e Lucio Caracciolo, ch'a la considera n'arzulta dle contèise për podèj an dë spassi e [[temp]] determinà. {{Fin}} [[Categorìa:Polìtica]] 9x2krckv23tfrcf28ii7gi49knv2sir 14 13912 888387 38670 2026-06-04T14:49:45Z Phyrexian 1665 categorìa 888387 wikitext text/x-wiki [[Categorìa:Fransa]] [[Categorìa:Òm polìtich]] se03x5banx1edukis3m7dbolukjc2ev 0 18844 888429 776406 2026-06-04T15:21:06Z Phyrexian 1665 categorìa 888429 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} Pitor e graveur. Nassù dël 1840 e mòrt dël 1916. Dël 1880 a l'era mariasse con Camille Falte, na fija originaria dl'ìsola dla [[Réunion]]. Redon a l'é stàit an relassion con ël mërcant [[Ambroise Vollard]] e con ij crìtich [[Marius-Ary Leblond]] (ch'a l'era në stranòm ch'a gionzìa doe përson-e: [[Georges Athénas]] e [[Aimé Merlo]]).<br> L'artistà a l'ha acetà ëd fé part dël comità d'onor dël [[musé Léon-Dierx]], creà pr'inissiativa dij Leblond e inaugurà dël 1912. A l'ha ëdcò daje an cadò al musé ël ritrat ëd soa cugnà, ch'a l'era considerà tanme n'eroin-a për soa assion d'arzistensa durant la [[guèra franch-prussian-a]] dël 1870. ==Euvre prinsipaj== *''Papillons et fleurs'' ([[aquarela]], anviron 1910-1914). {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis|Redon, Odilon]] 4zkae7f0n3qadqm038mhisk6m08rojf 0 19724 888411 885060 2026-06-04T15:06:31Z Phyrexian 1665 categorìa 888411 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[File:Le Corbusier (1964).jpg|thumb|right|Le Corbusier (1964)]] Architet e pitor.<br /> '''Charles-Édouard Jeanneret-Gris''', conossù con sò stranòm '''Le Corbusier''' a l'é nassù a [[Le Chaux-de-Fonds]], an [[Svìssera]], ai 6 Otóber 1887 e a l'é mòrt a [[Roquebrune-Cap-Martin]] an [[Fransa]] ël 27 Aost 1965. A l'é considerà un dij fondator dl'[[architetura modernista]]. Bele ch'a l'é nà an Svìssera a l'ha pijà la sitadinansa fransèisa dël 1930. Soa cariera a l'é durà sinquant'agn, e a l'ha batì 'd palass an tuta [[Euròpa]], an [[India]] e an [[América]]. Për dé na mej qualità dla [[vita]] për j'abitant ëd le sità tròp satìe, Le Corbusier a l'é stàit anfluent ant l'[[urbanìstica]] e a l'é stàit un mèmber fondator dël [[Congrès International d'Architecture Moderne]] (CIAM). ==Vita== ===Gioventura (1887-1914)=== Soa sità 'd nàssita, La-Chaux-de-Fonds a l'era na cita sità ant ël [[canton ëd Neuchâtel]] ant ël nòrd-òvest ëd la Svìssera, fra ij mont dël [[Mont Jura|Jura]], pen-a sinch kilòmeter dal confin con la [[Fransa]]. A l'é andàit a na scòla materna anté ch'as mostrava a la mòda ëd [[Friedrich Fröbel]]. Da giovo Jeanneret a l'era ablì da j'art visuaj e a l'ha studià a la Scòla d'art ëd La-Chaux-de-Fonds con magìster [[Charles L'Eplattenier]], ch'a l'avìa studià a [[Budapest]] e [[Paris]]. Sò ansegnant d'[[architetura]] ant la Scòla d'Art a l'era l'architet [[René Chapallaz]] ch'a l'ha avù na granda anfluensa sij prim proget ëd ca ëd Le Corbusier. Ël giovo a l'é fasse armarché për la prima vira dël 1902, an vagnand a l'Esposission d'art figurative a [[Turin]] ël prim prémit për la realisassion ëd na mostra siola. Le Corbusier a l'ha sèmper vorsù scapé da l'atmosfera provinsal ëd soa sità 'd nàssita an viagiand për l'Euròpa.<br /> Dël 1906 a l'ha fàit sò prim tor fòra dla Svìssera, andasend an [[Italia]]. Anviron dël 1907 a l'ha viagià a Paris, doa a l'ha trovà travaj ant l'ufissi d'[[Auguste Perret]], ël pionié fransèis dël [[ciman armà]]. Sia soa gita an Italia, sia sò angagg da Perret a l'han faje formé soe prime idèje sl'architetura. Dël 1908 a l'ha studià architetura a [[Vien-a]] con [[Joseph Hoffmann]]. Fra Otóber 1910 e Mars 1911 a l'ha travajà vzin a [[Berlin]] për l'avosà architet [[Peter Behrens]], anté ch'a l'avrìa 'dcò rancontrà [[Ludwig Mies van der Rohe]] e [[Walter Gropius]]. A l'é vnù bon a parlé alman. Pì che tut ant ës perìod soa vìsita a la [[Certosa ëd Fiorensa]] a l'ha anfluensà 'd fasson ancreusa soa teorìa architetural për ël rest ëd soa vita. A chërdìa che tute le [[òm|përson-e]] a l'avrìo dovù avèj l'oportunità 'd vive bin e an [[pas]] tanme ij [[monio]] che chiel a l'avìa s-ciairà ant ël santuari a la Certosa. Pì tard dël 1911 a l'ha viagià ant ij [[Balcan]] e a l'ha visità [[Bulgarìa]], [[Grecia]] e [[Turchìa]], ampiniend squasi otanta libret ëd nòte con jë sbòss ëd lòn ch'a vëddìa, dont vàire sbòss dël [[Partenon]], dont le forme a saran peui elogià ant soa euvra ''Vers une architecture'' (1923). ===Prinsipi 'd cariera: le vile (1914-1920)=== Le Corbusier a l'ha mostrà an soa veja scòla a La-Chaux-de-Fonds durant la [[prima guèra mondial]], sensa torné a Paris quand che la [[guèra]] a l'era finìa. Durant si quatr agn an Svìssera, a l'ha travajà sla teorìa architetural an dovrand ëd técniche moderne. Ant la Ca Domino (1914-1915) a propon un pian teren duvert fàit con pian ëd ciman suportà da 'n pcit nùmer ëd fin-e colòne 'd ciman armà tut aranda le bande, con un còrp ëd rampe ch'a përmëttìa 'd rivé a tùit ij livej da na còta dël pian teren. Ës proget a l'é dventà la partensa për la pipart ëd soa architetura dij des agn apress. Prest a l'ha anandià sò pròpi studi d'architetura con ël cusin [[Pierre Jeanneret]] (1896-1967), na società ch'a durërà fin-a a j'agn 1950 con n'antërussion durant la [[sconda guèra mondial]], dovùa a l'opinion nen sclinta ëd Le Corbusier an sël [[regim ëd Vichy]]. Dël 1918 Le Corbusier a l'ha ancontrà 'l pitor cubista [[Amédée Ozenfant]], ch'a l'ha arconossù 'me në spìrit compatìbil. Ozenfant a l'ha ancoragialo a pituré, e ij doi a l'ha tacà 'n perìod ëd colaborassion. Arfudand ël cubism com irassional e "romàntich", la cobia a l'ha publicà ansema sò manifest, ''Après le cubisme'', e a l'han stabilì 'n neuv moviment artìstich, ël [[Purism]]. Ozenfant e Le Corbusier a l'han fondà l'arvista purista [[L'Esprit nouveau]]. A l'é 'dcò vnù bon amis con l'artista cubista [[Fernand Léger]]. === Con sò stranòm === Ant la prima surtìa dl'arvista, dël 1920, Charles-Edouard Jeanneret a l'ha adotà lë stranòm Le Corbusier, na forma alterà dël cognòm ëd sò pare grand ëd mare, Lecorbésier, arfletend soa chërdensa che mincadun a peul anventesse torna. Pijé 'n nòm sol për na përson-a a l'era na mòda fra j'artista ant col temp-là, dzortut a Paris. Fra 'l 1918 e 'l 1922, Le Corbusier a l'ha batì gnente, an consentrand sòj sfòrs an sla teorìa pitural purista. Dël 1922 chiel e sò cusin Pierre Jeanneret a l'han duvertà në studi a Paris al 35 ëd ''rue de Sèvres''. Sòj studi teòrich a son prest smonusse an vàire modej ëd ca unifamiliar. Fra sti-sì a-i é la ''Maison Citrohan'', un gieugh ëd mòt con la meison viturìstica fransèisa Citroën, përchè Le Corbusier a mirava a antroduve ant l'edilissia ëd meud e 'd materiaj industriaj modern. Ant ës cas-sì Le Corbusier a propon na strutura 'd tre pian, con un salòt a dobia autëssa, dë stansie da let a lë scond pian e la cusin-a al ters pian. Ël coercc a sarìa stàit ocupà da na trassa al sol. A l'esterior Le Corbusier a l'ha anstalá 'n còrp dë scale. Com an vàire d'àutri proget ëd cost perìod, a progeta 'dcò 'd fassade ch'a comprendo 'd filonghere dë fnestre nen antërompùe. La ca a dovrava na pianta retangolar, con ëdco ëd muraje esteriore sensa fnestre, ma dont la surfassa a l'era lassà bianca con la rissadura. Fra 'l 1922 e 'l 1927 Le Corbusier e Pierre Jeanneret a l'han disegnà tante ca privà pr'ëd client dj'anviron ëd Paris. A Boulogne-sur-Seine e ant l'arrondissement XVI ëd Paris, ij doi a l'han progetà e batì Vila Lipschitz, Ca Cook, [[Vila Planeix]], e la Ca La Roche/Albert Jeanneret andoa ancheuj a resta la Fondassion Le Corbusier. ===Urbanism=== Për vàire agn, ij dirigent fransèis a l'ha nen riussì a gestì ël chërse dla miseria ant le bariere ëd [[Paris]], e Le Corbusier a l'avìa sërcà le manere pì eficente për ospité 'n grand nùmer ëd përson-e, për rësponde a la crisi dj'abitassion an sità. A chërdìa che soe neuve forme architeturaj moderne a l'avrìo fornì na solussion organisativa ch'a l'avrìa përmëttù 'l monté dla qualità dla vita dle classe pì basse. Soe ''Immeubles Villas'' (1922) a j'ero 'n proget ëd costa sòrt, fàit da 'd grand blòch d'alògg për un-a përson-a, butà un an sl'àutr, con dij proget ch'a ancludo salòt, stansia da let e cusin-a, e 'dcò na trassa-giardin. Nen conten ëd disegné mach dij condomini, Le Corbusier a l'é prest passà a studié le sità antreghe. Dël 1922 a l'ha presentà sò schema për la “Sità Contemporania” për tre milion d'abitant (''Ville Contemporaine''). La part prinsipal ëd sò pian a l'era 'l grup ëd gratacej d'ufissi da sessanta pian con pianta a cros e strutura d'assel, bindà da “ridò ëd muraje” fàit ëd véder. Sti gratacej a j'ero butà an mes a 'd gran spassi retangolar, mantnù coma dij parch. Al sènter a jë sta n'enòrma via 'd traspòrt, costruìa an tanti livej, con carzà për coriere e torpedon e ferovìe për ël treno, e j'antërsession fra tut sòn e l'autostrà. Ansima a tut a-i é 'l reopòrt. Le Corbusier a l'avìa la fantasiosa convinsion che ij reoplan comersiaj a l'avrìo aterà fra j'enòrm gratacej. Chiel a l'ha d'autut spartì la sircolassion dij pedon da le carzà e a l'ha dedicà a la vitura ël ròl ëd prim mojen ëd traspòrt. Quand che un as bogia da la zòna dij gratacej sentraj vers le bariere, a treuva dë pcit palass, ëd condomini con pianta a zigh-zagh, batì ant ël mes dle zòne vërde assè lontan da le strà: belessì a vivo j'abitant. Le Corbusier a sperava che j'antrapreneur anluminà ëd Fransa a l'avrìo aplicà ël model taylorista e col fordista, arpijà da l'industria american-a, për organisé la neuva sossietà. Com a l'ha butà scrit Norma Evenson, “la sità proponùa a queidun a l'ha smijà na coragiosa e convinta vision d'un neuv mond, a queidun d'àutr a l'ha smijà na frèida negassion dl'ambient urban familiar a la scala dla megalomanìa.” Ëdcò con ël but dë spantié sto neuv spìrit industrial, Le Corbusier a l'ha montà su sò giornal ciamà ''L'Esprit Nouveau'' ch'a possava për taché dlongh a dovré le moderne técniche e organisassion industriaj për traformé la sossietà an n'ambient pì vajant con un livel ëd vita pì àut sia da na mira sossial che conòmica. A l'ha armarcà con fòrsa che sta trasformassion a ventava prontela për evité le rivolussion che dësnò a l'avrìo ëd sigura socrolà 'l mond. Sò dit “Architetura o Arvira”, dësvlupà ant sòj artìcoj an cost giornal, a l'é dventà sò mòt ant l'euvra ''Vers une architecture'' (“Vers n'architetura”), ch'a cheuj d'artìcoj selessionà che chiel a l'avìa scrivù për ''L'Esprit Nouvau'' dal 1920 al 1923. Ant ës lìber Le Corbusier a va dapress a l'anfluensa ëd [[Walter Gropius]] e a-i anseriss vàire fòto dle cassin-e american-e e dij [[grané mecànich]] american. Dë schema urban teòrich a l'han ocupà ancor Le Corbusier. A l'ha esibì so ''Plan Voisin'', sponsorisà da na meison viturìstica, dël 1925. An sto schema chiel a propon ëd dësblé la pipart dël sènter ëd Paris a nòrd ëd la Sena e rampiasselo con soe tor d'ufissi ëd sessanta pian da la Sita Contemporania, piassà arlongh na grija dë strà ortogonaj e spassi mantnù da parch fra 'j gratacej. Sò schema a l'ha arseivù crìtiche e dëspresi da j'òm polìtich e industriaj fransèis, combin che lor a j'ero favorèivoj a j'idèje dël taylorism e dël fordism ch'a j'ero a l'orìgin ëd col proget. Tutun sta publicassion a l'ha cissà la discussion sla manera për traté le condission malsan-e ëd gròss tòch dla sità. Ant j'agn 1930 Le Corbusier l'ha spantià e soagnà soe idèje sl'urbanism, publicandje an ''La Ville radieuse'' (La sità radiosa) dël 1935. Miraco la diferensa pì gròssa fra la Sità Contemporania e la Sità Radiosa a l'é che la sconda a bandon-a la stratificassion basà sle class, an assegnand le cà conforma a la dimension dla famija, e nen conforma a la posission conòmica. Vàire comentator a l'han notà d'afros ecess dij ton an sta publicassion. Pr'esempi Le Corbusier a spiega dë sciairé nen Stocòlma 'me “'n samblagi ëd palass incredibilment maravijos”, ma mach “un trigo tremend e na trista monotonìa.” A sognava ëd “nëttié e mondé” la sità, con n'“architetura calma e potenta” (as arferiva a l'architetura d'assel, lastre 'd véder e ciman armà). Combin che ij proget ëd Le Corbusier për Stocòlma a son stàit arfudà, d'architet posterior a l'han arpijà soe idèje e bolversà dle part dla capital svedèisa. ''La Ville radieuse'' a marca 'dcò soa disilusion chërsenta pr'ël capitalism e sò passage al sindicalism ëd drita d'[[Hubert Lagardelle]]. Durant ël regim ëd Vichy, Le Corbusier a 'ha arseivù 'n pòst ant ël comità urbanìstich e a l'ha prontà ij disegn për [[Algeri]] e d'àutre sità. Ël goern sentral a la fin a l'ha arfudà sòj proget e apress l'ann 1942 Le Corbusier a l'ha chità l'atività polìtica. Dòp la [[sconda guèra mondial]] Le Corbusier a l'ha tentà 'd realisé sò schema urbanìstich ant na scala cita, an batiend na serie d'”unités” (ij blòch ëd senten-e d'alògg dla Sità Radiosa) an Fransa. La pì avosà 'd coste a l'é cola ëd [[Marsèja]] (1946-1952). Ant j'agn 1950 n'oportunità ùnica për costruì la Sità Radiosa an granda scala a l'é presentsse con la comission për la sità ëd Chandigarh, la neuva capital për lë Stat indian dël Punjab e dl'Haryana e la prima sità pianificà dl'[[India]]. Le Corbusier a l'ha progetà vàire edifissi aministrativ, dont ël tribunal, ël parlament e l'università. A l'ha 'dcò disegnà 'l pian general dla sità, an spartiendla ant vàire setor. Le Corbusier a l'ha peui aplicà ant ij detaj le solussion dl'urbanista [[Albert Meyer]]. ===Soa mòrt=== Contra ij consèj dij dotor, ël 27 Aost 1965, Le Corbusier a l'é andàit a noé ant ël Mediterani a [[Roquebrun-Cap-Martin]], ant ël Pais Nissard. So còrp a l'é stàit trovà daj bagnant e a l'é stàit diciarà mòrt a óndes ore la matin. A l'é capisse che a l'é mòrt d'atach ëd cheur. So funeral a l'é staie ant la cort dël palass dël [[Louvre]] l'1 Stémber 1965, con la diression dlë scritor e filòsof [[André Malraux]], che a col temp-là a l'era 'l Minìster dla Coltura fransèis. A l'é stàit sotrà dacant soa fomna ant la tomba che chiel a l'avìa progetà a Roquebrune. La mòrt ëd Le Corbusier a l'ha avù 'n fòrt ampat sël mond coltural e polìtich. Ëd tribut a son rivà da tut ël mond, fin-a da chi ch'a l'avìa fàje 'd brusche crìtiche artìstiche. Ël pitor [[Salvador Dalí]] a l'ha arconossù soa amportansa e a l'ha spedì dle fior. Ël pressident djë Stat Unì [[Lyndon B. Johnson]] a l'ha dit: " Soa anfluensa a l'é stàita universal e soe euvre a l'han na qualità përmanenta, che 'd parèj a n'han dabon pòchi artista ant nòsta stòria." L'[[Union Soviética]] a l'ha giontà: "L'architetura moderna a l'ha perdù so grand mèistr." Mentre ch'as selebrava sò funeral a Paris, ij canaj televisiv giaponèis a trasmëttìo dal [[Musé Nassional d'Art Ossidental]] ëd Tokyo, con n'omagi mediàtich d'autut special a col época. Soa tomba a l'é ant ël simiteri dzora Roquebrune-Cap-Martin, tra Menton e Mònaco ant ël Pais Nissard, an Fransa. Al dì d'ancheuj la Fondassion Le Corbusier a managia la gestion ëd sòj drit d'autor. ==Idèje== ===Sinch pont dl'architetura=== {{prinsipal|Sinch Pont dl'Architetura Moderna}} [[Figura:VillaSavoye.jpg|miniatura|[[Vila Savoye]]]] A l'é stàita 'd sigura [[Vila Savoye]] (1929-31) che a l'ha somà méj ij sinch pont dl'architetura 'd Le Corbusier che chiel a l'avìa dëspiegà an ''L'Esprit Nouveau'' e ant ël lìber ''[[Vers une architecture]]'', che a l'ha dësvlupà arlongh j'agn 1920. Për prima còsa Le Corbusié a alva su dal seul la massa dla costrussion, an suportandla con dle pilie ciamà ''[[piloti|pilotis]]'', che a son peui dij passon ëd ciman armà. Sti ''pilotis'', an fornend ël supòrt strutural për la ca, a-i përmëttìo 'd dëspieghé sòj vnient doi pont: na [[fassada lìbera]], ch'a veul dì che le muraje, nen-portante, a podìo esse progetà com a preferìa l'architet, e 'n [[pian lìber]], ch'a veul dì che lë spassi dël paviment a podìa esse configurà an dë stansie sensa 'l sagrin dij trames portant. Lë scond pian ëd Vila Savoye a l'ha peui 'd longh trat dë fnestre a binda ch'a përmëtto 'd vëddùe nen-grevà dël largh giardin dantorn, e sòn a l'é 'l quart pont ëd sò sistema. Ël pont nùmer sinch a l'é 'l [[coercc-giardin]] për compensé 'l seul consumà da la costrussion, an rendendlo torna ansima la ca. Na rampa, ch'a part dal pian përtèra e a monta fin-a la trassa dël coercc al pian trè, a përmett na spassgià architetural travers la costrussion. La balustra bianca tubolar a arciama l'estética industrial dij transatlàntich che Le Corbusé a mirava tant. Për fé na vòta pi fin l'omagi a l'industria moderna ëd Le Corbusier, la carzù dantorn ël pian përtèra, con sò përcors semi-sircolar, a mzura l'esat raj ëd na vitura [[Citroën]] dël 1927. ===Modulor=== {{prinsipal|Modulor}} Le Corbusier a deuvra esplìcit ël [[nùmer d'òr]] ant sò sistema [[Modulo]] për scalé la [[proporsion architetural]]. Chiel a l'ha considerà 'd seguité la longa tradission ëd [[Vitruv]], ëd [[Leonardo da Vinci]] quand a l'ha studià sò [[Òm Vitruvian]], ëd [[Leon Battista Alberti]] e d'àutri che ant la stòria a l'ha dovrà la proporsion dël còrp uman pr'amelioré l'aspet e le fonsion dl'architetura. Oltra 'l [[nùmer d'òr]], Le Corbusier a l'ha fondà sò sistema ansima l'[[antropometrìa]], la [[Sequensa ëd Fibonacci]] e 'd rindobie d'unità. A l'ha portà a l'estrem la sugestion ëd Leonardo për ël nùmer d'òr ant le proporsion uman-e: conforma 'l nùmer d'òr a l'ha spartì l'autëssa uman-a an doe part al livel dl'amburì, peui semper conforma 'l nùmer d'òr a l'ha dividù ste session ai gënoj e a la gola; a l'ha dovrà ste proporsion ant sò sistema Modulor. La Vila Stein dël 1927, a [[Garches]], a l'é n'esempi aplicà dël sistema modulor. Ël pian përtera retangolar dla vila, l'autëssa e la strutura interiora a apròssimo motobin dij retàngoj d'òr. ==Euvre prinsipaj== * Vila Planeix a Paris ([[1928]]) *Capela Notre-Dame-du-Haut a [[Ronchamp]] (1955) ==Scrit== *1918: ''Après le cubisme'' ("Apress ël Cubism"), con [[Amédée Ozenfant]] *1923: ''[[Vers une architecture]]'' ("Vers n'Architetura") *1925: ''Urbanisme'' ("Urbanism") *1925: ''La Peinture moderne'' ("La Pitura Moderna"), con Amédée Ozenfant *1925: ''L'Art décoratif d'aujourd'hui'' ("L'Art Decorativa dël dì d'Ancheuj") *1931: ''Premier clavier de couleurs'' ("Prima Claviera dij Color") *1935: ''Aircraft'' ("Reoplan") *1935: ''La ville radieuse'' ("La Sità Radiosa") *1942: ''Charte d'Athènes'' ("[[Carta d'Atene]]") *1943: ''Entretien avec les étudiants des écoles d'architecture'' ("Conversassion con jë student dle Scòle d'Architetura") *1945: ''Les Trois établissements Humains'' ("Ij Trè Setament Uman") *1948: Le Modulor ("Ël ''Modulor''") *1953: Le Poeme de l'Angle Droit ([[Ël Poema dl'Àngol Drit]]) *1955: Le Modulor 2 ("Ël ''Modolor'' 2") *1959: Deuxième clavier de couleurs ("Sconda Claviera dij Color") *1966: Le Voyage d'Orient ("Ël Viage an Orient") {{Fin}} [[Categorìa:Architet]] [[Categorìa:Pitor fransèis|Lecorbusier]] 1qr7oj929gvkqg43e2n2jwia7to902t 0 21136 888402 841653 2026-06-04T14:59:58Z Phyrexian 1665 categorìa 888402 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[File:Paolo Monti - Serie fotografica (Italia, 1960) - BEIC 6363665 dettaglio.jpg|thumb|Jean Dubuffet, 1960]] Pitor [[Fransa|fransèis]].<br /> '''Jean Dubuffet''' a l'era nassù al [[Le Havre|Havre]] ai 31 ëd luj dël 1901 e a l'é mòrt a [[Paris]] ai 12 ëd magg dël 1985. == Euvre prinsipaj == * ''Personnage au teint bleu'' (piuma e crajon colorà ansima a [[carta]], 32,5x25 centim, 1974). {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis|Dubuffet, Jean]] c1awozj3431ti7drsi7ww0rsm1q5nrm 0 22960 888428 875445 2026-06-04T15:19:57Z Phyrexian 1665 categorìa 888428 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Nicolas Poussin 078.jpg|thumb|right|200px|Nicolas Poussin, àuto-ritrat (1650)]] Pitor.<br /> '''Nicolas Poussin''' a l'era nassù a [[Andelys]] ai 15 ëd giugn dël 1594 e a l'é mòrt a [[Roma]] ai 19 ëd novèmber dël 1665. == Euvre prinsipaj == * ''Les Israélites recueillant la manne dans le désert'' (1637, [[euli]] su tèila, 149x200 centim) * ''L'enlèvement des Sabines'' (euli su tèila, 1637-1638, 159x206 centim) * ''La fuite an Égypte'' (133x97 centim). Realisà dël 1657 su comission dël mërcandin ëd [[seda (tëssù)|seda]] Jacques Sérisier. * ''Autoportrait'' {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis|Poussin, Nicolas]] 55k3q96f5aiukhsl4n41669znillv2f 0 31298 888444 888370 2026-06-05T06:35:18Z Dragonòt 19 Gavà via le modìfiche ëd [[Special:Contributions/Kwamikagami|Kwamikagami]] ([[User talk:Kwamikagami|ciaciarade]]), ël contnù a l'é stàit tirà andaré a l'ùltima version dl'utent [[User:Addbot|Addbot]] 736332 wikitext text/x-wiki <!---'''Lenga sikiana'''--> {{Prinsipi}} == Pais an dova a l'é parlà == La '''lenga sikiana''' o '''Sikiana''' a fa part ëd le [[lenghe carib]] e a l'é parlà dzortut an [[Brasil]]. == Classìfica == Në schema ëd classìfica dël '''Sikiana''' a peul esse: * lenghe carib ** lenghe carib setentrionaj *** lenghe guiana est-òvest **** lenghe waiwai ***** lenghe sikiana ****** '''lenga sikiana''' == Còdes ISO == * Còdes ISO 639-3: '''sik''' == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=sik {{Fin}} [[Categorìa:Lenghe sikiana]] [[Categorìa:Lenghe dël Brasil]] 5y1jsyvrk171y4j77ajq5n3r7l0dj6x 0 31315 888443 888371 2026-06-05T06:35:02Z Dragonòt 19 Gavà via le modìfiche ëd [[Special:Contributions/Kwamikagami|Kwamikagami]] ([[User talk:Kwamikagami|ciaciarade]]), ël contnù a l'é stàit tirà andaré a l'ùltima version dl'utent [[User:EmausBot|EmausBot]] 539850 wikitext text/x-wiki <!---'''Lenga kaxuiâna'''--> {{Prinsipi}} == Pais an dova a l'é parlà == La '''lenga kaxuiâna''' o '''Kaxuiâna''' a fa part ëd le [[lenghe carib]] e a l'é parlà dzortut an [[Brasil]]. == Classìfica == Në schema ëd classìfica dël '''Kaxuiâna''' a peul esse: * lenghe carib ** lenghe carib meridionaj *** lenghe guiana meridional **** '''lenga kaxuiâna''' == Còdes ISO == * Còdes ISO 639-3: '''kbb''' == Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse == http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=kbb {{Fin}} [[Categorìa:Lenghe guiana meridional]] [[Categorìa:Lenghe dël Brasil]] [[en:Kaxuiâna language]] tbw9o85orcvga7suhys110dtwveacdi 0 36502 888417 875432 2026-06-04T15:11:05Z Phyrexian 1665 categorìa 888417 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Portrait of Henri Matisse 1933 May 20.jpg|thumb|Na fòto d'Henri Matisse (1933)]] '''Henri Matisse''', nassù ël 31 dë dzèmber dël 1869 e mòrt ël 3 ëd novèmber dël 1954, a l'era un pitor e në scultor. A l'é stàit a la testa dël [[fauvism]].<br /> Dal [[1921]] al [[1928]] a l'ha vivù al palass Caïs de Pierla ëd [[Nissa Marìtima]], prima al ters, peui al quart pian. A dovrava motobin ëd [[color]] e a l'ha fàit dij disegn, dle sculture e dle piture. Matisse a l'é considerà un dij pì grand artista dël sécol che a fà XX. A l'é sotrà ant ël campossanto ëd Cimiez. == Euvre prinsipaj == === Piture === *''Luxe, calme et volupté'' (1904, goernà al [[musé d'Orsay]] a [[Paris]]) *''Odalisque au coffret rouge'' (1926, goernà al [[Musé Matisse]] a Nissa Marìtima) *''Fenêtre à Tahiti'' (1935, goernà al Musé Matisse a Nissa Marìtima) *''Nu renversé au grand feuillage'' (1936, goernà al Musé Matisse a Nissa Marìtima) *''Nu dans un fauteuil'' (1937, goernà al Musé Matisse a Nissa Marìtima) *''Figure endormie'' (1941, goernà al musé Matisse a Nissa Marìtima) *''Lectrice à la table jaune'' (1944, goernà al Musé Matisse a Nissa Marìtima) *''Nature morte aux grenades'' (1947, goernà al Musé Matisse a Nissa Marìtima) *''Océanie la mer'' ([[serigrafìa]], 1947, goernà al Musé Matisse a Nissa Marìtima) *''Océanie le ciel'' (serigrafìa, 1949, goernà al Musé Matisse a Nissa Marìtima) *''Baigneuse dans les roseaux'' (1952, goernà al Musé Matisse a Nissa Marìtima) *''Portrait de Laurette'' (goernà al Musé Matisse a Nissa Marìtima) *''Nu bleu IV'' (goernà al Musé Matisse a Nissa Marìtima) *''Polynésie'' (goernà al Musé Matisse a Nissa Marìtima) *''Mme Matisse en kimono'' *''Vue de Saint-Tropez'' *''Place des Lices'' *''La gitane'' (goernà al [[Musé dla Nonsià]] a [[Saint-Tropez]]) === Scolture === *''Le serf'' ([[bronz]], 1900 anviron, goernà al Musé Matisse a Nissa Marìtima) *''Serpentine'' (bronz, [[1909]], goernà al Musé Matisse a Nissa Marìtima) == A pòrto sò nòm == *[[Musé Matisse]] {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis|Matisse, Henry]] [[Categorìa:Scultor|Matisse, Henri]] eotuk375ok6tmt0j3bhgay6tdeqm0oj 0 36609 888391 860003 2026-06-04T14:53:43Z Phyrexian 1665 categorìa 888391 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} Pitor, architet e decorator.<br> '''Félix Aublet''' a l'era nà a [[Tùnis]] ai 25 ëd fërvé dël 1903 e a l'é mòrt a [[Aix-en-Provence]] dël 1978. An soa atività a l'ha realisà oget da decorassion, proget d'architetura, machëtte ëd viture për j'areclam, piture e dissègn. {{Fin}} [[Categorìa:Architet|Aublet, Félix]] [[Categorìa:Pitor fransèis|Aublet, Félix]] obtefbzrf1gjt34ms5l7sq2ca6cq32t 0 39955 888424 184159 2026-06-04T15:16:40Z Phyrexian 1665 categorìa 888424 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Horace Vernet-Barricade rue Soufflot.jpg|thumb|right|Soa euvra ''Baricà ëd contrà Soufflot'']] '''Émile Jean Horace Vernet''' ([[Paris]], 30 giugn 1789 - Paris, 17 gené 1863) a l'é stàit un pitor fransèis (a piturava dzortut bataje) e a l'é stàit ëdcò sportiv e orientalista. == Vita == Vernet a l'era fieul ëd [[Carle Vernet]], n'àutr famos pitor, che a l'era fieul ëd [[Claude Joseph Vernet]]. A l'é nassù ant ël [[musé dël Louvre]] a Paris quandi sò pare e soa mare a son arfugiasse bele-lì ant ij di pì pericolos ëd la [[Rivolussion fransèisa]]. Ancora giovo a l'ha tacà a pituré sene 'd bataja e a l'ha rapresentà l'idealisassion dël soldà fransèis. Dël 1819 a l'ha ancaminà a rapresenté sene 'd bataja ëd dimension sempre pì grande. A l'ha rapresentà le bataje 'd [[Napoleon Bon-a-part|Napoleon]], dzortut cola dël pont d'[[Arcole]] (an [[Véneto]]) andoa as peul ës-ciairesse Napoleon con ël drapò fransèis, la bataja piemontèisa 'd [[Marengh]] e la conquista 'd [[Roma]]. Vernet a l'ha piturà vàire quàder an pì dzora le guère 'd Napoleon, coma për esempi la [[bataja 'd Jena]]. An pì, antramentre a fasìa soe piture, a l'ha compagnà l'armada fransèisa ant la [[guèra 'd Crimea]]. Vernet a l'é mòrt a Paris ant ël gené dël 1863. Ant un-a dle stòrie scrivùe da [[Arthur Conan Doyle]] dzora Sherlock Holmes, l'''Antèrpret grech'', Sherlock a dis che Horace Vernet a l'é stàit un dij sò grand. {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis|Vernet, Horace]] mblrqmc6ias5q83rsulv828i23qhnf1 0 40097 888441 832769 2026-06-04T20:58:29Z Dragonòt 19 888441 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} N''''arteria''' a l'é un vas sanghign (o canal) ch'a men-a ël [[sangh]] ossigenà dal [[cheur]] a la periferìa dël còrp. A l'é part dël sistema cardiovascolar e a l'ha la fonsion ëd distribuì l'ossìgen e ij nutriment a tuti ij tissù. == Strutura == L'arteria a l'ha 'd muraje elàstiche e muscolar , ch'a resisto a la [[pression]] dël sangh. A son ëd sòlit pi ancreuse dle ven-e e a l'han na larghëssa pi cita. La parete dj'arterie a l'é dividùa an tre strat: * '''Tùnica intima''' (strà pì andrinta, fàit d'endoteli). * '''Tùnica media''' (strà mesan, fàit 'd muscol liss e fibre elàstiche). * '''Tùnica adventissia''' (strà pì fòra, fàit 'd tissù conetiv). == Sòrt d'arteria == A esist tre sòrt prinsipaj: * '''Arterie elàstiche''' (es. aorta): a son j'arterie pi gròsse, ch'a së stiro e a as archeujo për manten-e la pression dël sangh. * '''Arterie muscolar''' (es. arteria femoral): a régolo ël fluss dël sangh con la contrassion e dilatassion. * '''Arteriòle''' (cite arterie): a régolo la [[pression]] e a contròlo l'[[intrada]] dël sangh ant ij capilar. == Diferensa antra arterie e ven-e == A venta nen confonde j'arterie con le ven-e]: * J'arterie a pòrto ël sangh '''dal''' cheur a la periferìa; le ven-e a pòrto ël sangh '''vers''' ël cheur. * J'arterie a l'han 'd muraje pi spesse e pi elàstiche dle ven-e. * An sj'arterie, ël sangh a bat (''pols'') për via dël bate dël cheur; ant le ven-e, ël fluss a l'é pi regolar. * La pì part dj'arterie a pòrto sangh ossigenà (gavà j'arterie polmonar). == Anliure == * [[Cheur]] * [[Sangh]] {{Fin}} [[Categorìa:Notomìa‎]] kdw8ol1puksoei6k2n74svszl467c6n 888442 888441 2026-06-04T20:59:27Z Dragonòt 19 888442 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Arterial_System_en.svg|thumb|Sistema arterios]] N''''arteria''' a l'é un vas sanghign (o canal) ch'a men-a ël [[sangh]] ossigenà dal [[cheur]] a la periferìa dël còrp. A l'é part dël sistema cardiovascolar e a l'ha la fonsion ëd distribuì l'ossìgen e ij nutriment a tuti ij tissù. == Strutura == L'arteria a l'ha 'd muraje elàstiche e muscolar , ch'a resisto a la [[pression]] dël sangh. A son ëd sòlit pi ancreuse dle ven-e e a l'han na larghëssa pi cita. La parete dj'arterie a l'é dividùa an tre strat: * '''Tùnica intima''' (strà pì andrinta, fàit d'endoteli). * '''Tùnica media''' (strà mesan, fàit 'd muscol liss e fibre elàstiche). * '''Tùnica adventissia''' (strà pì fòra, fàit 'd tissù conetiv). == Sòrt d'arteria == A esist tre sòrt prinsipaj: * '''Arterie elàstiche''' (es. aorta): a son j'arterie pi gròsse, ch'a së stiro e a as archeujo për manten-e la pression dël sangh. * '''Arterie muscolar''' (es. arteria femoral): a régolo ël fluss dël sangh con la contrassion e dilatassion. * '''Arteriòle''' (cite arterie): a régolo la [[pression]] e a contròlo l'[[intrada]] dël sangh ant ij capilar. == Diferensa antra arterie e ven-e == A venta nen confonde j'arterie con le ven-e]: * J'arterie a pòrto ël sangh '''dal''' cheur a la periferìa; le ven-e a pòrto ël sangh '''vers''' ël cheur. * J'arterie a l'han 'd muraje pi spesse e pi elàstiche dle ven-e. * An sj'arterie, ël sangh a bat (''pols'') për via dël bate dël cheur; ant le ven-e, ël fluss a l'é pi regolar. * La pì part dj'arterie a pòrto sangh ossigenà (gavà j'arterie polmonar). == Anliure == * [[Cheur]] * [[Sangh]] {{Fin}} [[Categorìa:Notomìa‎]] lhx5ixlp9ehkwvrb4o499gyq360pxap 0 49357 888439 743537 2026-06-04T20:37:01Z Dragonòt 19 888439 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} '''Kaspar Wessel''' (nòm complet Caspar Wessel, nassù a Vestby, [[Norvegia]], l'8 ëd giugn dël 1745, mòrt a [[Copenàghen]] ël 25 ëd mars dël 1818) a l'é stàit un matemàtich e cartògraf [[Danimarca|danèis]]-[[Norvegia|norvegèis]]. A l'é avosà dzortut për esse stàit ël prim a smon-e na interpretassion geométrica dij [[nùmer compless]] com [[pont]] ant ël pian compless e com [[vetor]]. == Biografìa == Wessel a l'era fieul dël pastor Jonas Wessel e a l'é chërsù ant na famija con 14 fieuj. Dël 1763, dòp la scòla superior, a l'é andàit a studié drit a l'Università ëd Copenaghen (përchè an Norvegia a-i era gnun-a università). Për motiv finansiari a l'ha chità jë studi e dël 1764 a l'é dventà assistent ëd sò frel Ole Christopher, topògraf, për la Real Academia Danèisa dle Siense. A l'ha travajà com topògraf për tuta la vita, an partessipand al rilevament topogràfich dla Danimarca, dël [[Schleswig-Holstein]] e dël Ducà d'Oldenburg. Dël 1778 a l'ha finì sò dotorà an drit. Dël 1815 a l'é stàit nominà Cavajé dl'Órdin dël Dannebrog. == Euvre matemàtiche == Sò '''ùnich''' travaj matemàtich, l'artìcol "'''Om directionens analytiske betegning'''" (''Sla rapresentassion analìtica dla diression''), a l'é stàit presentà dël 1797 e publicà dël [[1799]]. Ambelelà, an partend da la topografìa, a smon la rafigurassion dij nùmer compless com pont dël pian (con ''x'' e ''y'') e a definiss për la prima vira j' [[operassion]] ëd soma e prodòt an manera geométrica. L'arzulta a l'é stàita scurìa përchè publicà an [[lenga danèisa|danèis]] e a l'é stàita dëscoatà mach a la fin dël sécol ch'a fa XIX. La midema idèja a l'é stàita dëscoatà da [[Jean-Robert Argand]] dël 1806 e da [[Carl Friedrich Gauss]] dël 1831. == Anliure == * [[Nùmer compless]] * [[Vetor]] {{Fin}} [[Categorìa:Matemàtich|Wessel, Kaspar]] [[Categorìa:Siensià dël 1700|Wessel, Kaspar]] 6aona725r2zgjxhm2u0rcm9qekvqyir 888440 888439 2026-06-04T20:38:02Z Dragonòt 19 888440 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Wesselstua.jpg|thumb|Ca natal]] '''Kaspar Wessel''' (nòm complet Caspar Wessel, nassù a Vestby, [[Norvegia]], l'8 ëd giugn dël 1745, mòrt a [[Copenàghen]] ël 25 ëd mars dël 1818) a l'é stàit un matemàtich e cartògraf [[Danimarca|danèis]]-[[Norvegia|norvegèis]]. A l'é avosà dzortut për esse stàit ël prim a smon-e na interpretassion geométrica dij [[nùmer compless]] com [[pont]] ant ël pian compless e com [[vetor]]. == Biografìa == Wessel a l'era fieul dël pastor Jonas Wessel e a l'é chërsù ant na famija con 14 fieuj. Dël 1763, dòp la scòla superior, a l'é andàit a studié drit a l'Università ëd Copenaghen (përchè an Norvegia a-i era gnun-a università). Për motiv finansiari a l'ha chità jë studi e dël 1764 a l'é dventà assistent ëd sò frel Ole Christopher, topògraf, për la Real Academia Danèisa dle Siense. A l'ha travajà com topògraf për tuta la vita, an partessipand al rilevament topogràfich dla Danimarca, dël [[Schleswig-Holstein]] e dël Ducà d'Oldenburg. Dël 1778 a l'ha finì sò dotorà an drit. Dël 1815 a l'é stàit nominà Cavajé dl'Órdin dël Dannebrog. == Euvre matemàtiche == Sò '''ùnich''' travaj matemàtich, l'artìcol "'''Om directionens analytiske betegning'''" (''Sla rapresentassion analìtica dla diression''), a l'é stàit presentà dël 1797 e publicà dël [[1799]]. Ambelelà, an partend da la topografìa, a smon la rafigurassion dij nùmer compless com pont dël pian (con ''x'' e ''y'') e a definiss për la prima vira j' [[operassion]] ëd soma e prodòt an manera geométrica. L'arzulta a l'é stàita scurìa përchè publicà an [[lenga danèisa|danèis]] e a l'é stàita dëscoatà mach a la fin dël sécol ch'a fa XIX. La midema idèja a l'é stàita dëscoatà da [[Jean-Robert Argand]] dël 1806 e da [[Carl Friedrich Gauss]] dël 1831. == Anliure == * [[Nùmer compless]] * [[Vetor]] {{Fin}} [[Categorìa:Matemàtich|Wessel, Kaspar]] [[Categorìa:Siensià dël 1700|Wessel, Kaspar]] 9umns7ko9udh1v444dlogvsp9rgflar 0 49771 888447 803068 2026-06-05T07:54:04Z Dragonòt 19 888447 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} '''Algajola''' (''Algaghjola'' an [[lenga còrsa|còrs]]) a l'é na comun-a franseisa d'apopré 300 abitant ant ël [[dipartiment fransèis|dipartiment]] ëd l'[[Àuta Còrsica]], ant la [[region fransèise|region]] ëd la [[Còrsica]]. Soa popolassion a l'é 374 abitant (2021). A l'é situà ant la [[Còrsica]] ossidental, an sla còsta dël [[Mar Lìgur]], a 12 km a nord-òvest ëd [[Calvi]] e 18 km a sud-est ëd L'Île-Rousse. A l'é na località turìstica e balnear, avosà për sò castel genovèis e për soa spiagia sabiosa. == Stòria == Ël sènter abità a l'é stàit fondà ai pé dël castel, costruì dël XVII sécol dai [[Genoa|genovèis]] për controlé la còsta e protegg-se dai pirata barbaresch. Dël [[1730]], durant l'arvolussion còrsa, la comun-a a l'é stàita ocupà dai patriòta. Dël 1768 a l'é passà a la Fransa. == Leu d'anteresse == * '''Castel genovèis''' (XVII sécol), ristruturà e dovrà da la comun-a. * '''Cesa ëd Saint-Thomas''' (XIX sécol). * '''Tor d'[[Algajola]]''' (''Torra d'Algaghjola''), un dij sìmbol dla còsta. * '''Spiagia''' 'd sabia fin-a (''Plage d'Algajola''). == Anliure == * [[Còrsica]] * [[Àuta Còrsica]] {{Fin}} [[Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Àuta Còrsica]] 3hrp2l9nkju2gxnrq6xt3ds7s1tcstd 888448 888447 2026-06-05T07:54:55Z Dragonòt 19 888448 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Algajola-Village.jpg|thumb|Algajola, panorama]] '''Algajola''' (''Algaghjola'' an [[lenga còrsa|còrs]]) a l'é na comun-a franseisa d'apopré 300 abitant ant ël [[dipartiment fransèis|dipartiment]] ëd l'[[Àuta Còrsica]], ant la [[region fransèise|region]] ëd la [[Còrsica]]. Soa popolassion a l'é 374 abitant (2021). A l'é situà ant la [[Còrsica]] ossidental, an sla còsta dël [[Mar Lìgur]], a 12 km a nord-òvest ëd [[Calvi]] e 18 km a sud-est ëd L'Île-Rousse. A l'é na località turìstica e balnear, avosà për sò castel genovèis e për soa spiagia sabiosa. == Stòria == Ël sènter abità a l'é stàit fondà ai pé dël castel, costruì dël XVII sécol dai [[Genoa|genovèis]] për controlé la còsta e protegg-se dai pirata barbaresch. Dël [[1730]], durant l'arvolussion còrsa, la comun-a a l'é stàita ocupà dai patriòta. Dël 1768 a l'é passà a la Fransa. == Leu d'anteresse == * '''Castel genovèis''' (XVII sécol), ristruturà e dovrà da la comun-a. * '''Cesa ëd Saint-Thomas''' (XIX sécol). * '''Tor d'[[Algajola]]''' (''Torra d'Algaghjola''), un dij sìmbol dla còsta. * '''Spiagia''' 'd sabia fin-a (''Plage d'Algajola''). == Anliure == * [[Còrsica]] * [[Àuta Còrsica]] {{Fin}} [[Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Àuta Còrsica]] 3t7hp076vb9ytdzdksp1g790cirzqxf 0 66211 888401 875975 2026-06-04T14:58:29Z Phyrexian 1665 categorìa 888401 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Ingres, Self-portrait.jpg|thumb|Jean-Auguste-Dominique Ingres (1806)]] [[Figura:Jean-Paul_Flandrin_-_Odalisque_with_Slave_-_Walters_37887.jpg|left|thumb|200px|]] Pitor.<br /> '''Jean Auguste Dominique Ingres''' a l'era nassù a [[Montauban]] ([[Fransa]]) dël 1780 e a l'é mòrt a [[Paris]] dël 1867. A l'era fieul ëd ean-Marie-Joseph Ingres (1755–1814) e ëd Anne Moulet (1758–1817). == Euvre prinsipaj == * ''L'Aretin e l'anvià ëd Carl Quint'' {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis|Ingres, Jean Auguste Dominique]] 6fw5kwivzur4ki0m50fligbai8ezbi9 0 66690 888435 864409 2026-06-04T17:09:42Z Dragonòt 19 888435 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} Ël '''castel dël Castellet''' (an [[lenga catalan-a|catalan]]: ''Castell de Castellet'') a l'é na [[fortëssa]] ch'as treuva ant ël comun ëd Castellet i la Gornal, ant la comarca dl'Alt Penedès], an [[Catalògna]] ([[Spagna]]). A l'é stàit edificà dël 977 sota ël regn dël cont Borrell II ansima a rest ëd fortificassion pi antiche, ch'a armonto a pi che 2.500 agn fà. Ant soe part pi veje, a armonta al sécol ch'a fa XI, con na [[tor]] ëd vardia e cite muraje. == Stòria == Durant ël sécol ch'a fa XIII, ël castel a l'é passà sota la giurisdission dla famija Castellet. Dòp un perìod ëd decadensa e 'd cambiament ëd proprietà, dël [[1928]] a l'é stàit catà da l'archivista José de Peray March, ch'a l'ha fàit ëd restaur. Sò fieul, Josep Anton de Peray Batlle, a l'ha peui lassalo an ardità dël [[1984]] a l'Ospidal dij Cit ëd Barcelon-a. Dël [[1999]] a l'é stàit acquistà da ACESA e a l'é stàit restaurà ant lë stat atual. == Funsion e architetura == Ël castel a l'avìa la fonsion ëd controlé le vie 'd comunicassion e ël fium Foix. Al dì d'ancheuj, a l'é 'd proprietà dla Fondassion Abertis e a ospita l'UNESCO International Centre for Mediterranean Biosphere Reserves. A l'é protegiù tanme Bin d'Antëresse Coltural Nassional (BCIN). == Visite == Le visite a la fortëssa a son gràtis e as ten-o na vira al mèis, con prenotassion obligatòria. {{Fin}} [[Categorìa:Castej dla Fransa|Casteldelcastellet]] 05fy8g4om4tb6t8e18jm75zmzwdjkqr 888436 888435 2026-06-04T17:11:33Z Dragonòt 19 888436 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Castell_Castellmeià_IMG_2487.JPG|thumb]] Ël '''castel dël Castellet''' (an [[lenga catalan-a|catalan]]: ''Castell de Castellet'') a l'é na [[fortëssa]] ch'as treuva ant ël comun ëd Castellet i la Gornal, ant la comarca dl'Alt Penedès], an [[Catalògna]] ([[Spagna]]). A l'é stàit edificà dël 977 sota ël regn dël cont Borrell II ansima a rest ëd fortificassion pi antiche, ch'a armonto a pi che 2.500 agn fà. Ant soe part pi veje, a armonta al sécol ch'a fa XI, con na [[tor]] ëd vardia e cite muraje. == Stòria == Durant ël sécol ch'a fa XIII, ël castel a l'é passà sota la giurisdission dla famija Castellet. Dòp un perìod ëd decadensa e 'd cambiament ëd proprietà, dël [[1928]] a l'é stàit catà da l'archivista José de Peray March, ch'a l'ha fàit ëd restaur. Sò fieul, Josep Anton de Peray Batlle, a l'ha peui lassalo an ardità dël [[1984]] a l'Ospidal dij Cit ëd Barcelon-a. Dël [[1999]] a l'é stàit acquistà da ACESA e a l'é stàit restaurà ant lë stat atual. == Funsion e architetura == Ël castel a l'avìa la fonsion ëd controlé le vie 'd comunicassion e ël fium Foix. Al dì d'ancheuj, a l'é 'd proprietà dla Fondassion Abertis e a ospita l'UNESCO International Centre for Mediterranean Biosphere Reserves. A l'é protegiù tanme Bin d'Antëresse Coltural Nassional (BCIN). == Visite == Le visite a la fortëssa a son gràtis e as ten-o na vira al mèis, con prenotassion obligatòria. {{Fin}} [[Categorìa:Castej dla Fransa|Casteldelcastellet]] n9ie8t8h1ydu5pg4h8jzdcd8tutc1s8 0 66760 888413 757920 2026-06-04T15:06:43Z Phyrexian 1665 categorìa 888413 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} Pitor.<br /> '''Fernand Léger''' a l'era nà dël 1881. A l'avìa na formassion da architet. Apress dj'inissi [[ampressionista]] (''Portrait de l'oncle''; ''Le jardin de ma mère''), [[Cézanne]] a lo anfluensa ëd fasson determinanta (''Étude pour la femme en bleu'', 1912; ''14 juilliet'') Antra le doe guère a soagna le costrussion [[geometrìa|geométriche]] (''Le grand remorqueur'', 1923). Dòp dël 1945 ij soget ëd soe euvre a smon-o soe preocupassion sossiaj: a pitura la guèra, la siviltà andustrial, la sità, la modernità, la [[vita]]. L'euvra pì significativa d'ës perìod a resta ''Les constructeurs'', dël 1950. Léger a l'ha abità a [[Callian]]. A l'é mòrt dël 1955.<br /> Dël 1969 soa fomna Nadia a l'ha lassà a lë stat vàire euvre dël pitor. == Euvre prinsipaj == *''Portrait de l'oncle'' *''Le jardin de ma mère'' *''Étude pour la femme en bleu'' (1912) *''14 juilliet'' *''Le grand remorqueur'' (1923) *''Joconde aux clefs'' (1930) *''Étude pour Adam et Ève'' (1934 anviron) *''Plongeurs polychromes'' *''Campeur'' *''Grande parade sur fond rouge'' *''Les constructeurs'' (1950) *''Oiseaux sur fond jaune'' == A pòrto sò nòm == *[[Musé nassional Fernand-Léger]] {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis|Leger, Fernand]] pdgn6ifk1i35z1byyryzzdpcfzryo16 0 66790 888405 887412 2026-06-04T15:02:20Z Phyrexian 1665 categorìa 888405 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Cazin_mist_on_river.jpg|thumb|"Mist on the river" (1889)]] '''Jean-Charles Cazin''' (nòm complet '''Stanislas Henri Jean-Charles Cazin''', nassù a Samer (Pass ëd Calais) ël 25 ëd magg dël 1841, mòrt a Le Lavandou (Var) ël 26 ëd mars dël [[1901]]) a l'é stàit un pitor, incisor e ceramista [[Fransa|fransèis]] . A l'é considerà un dij pì important paisagista dla Côte d'Opale e a l'é avosà për soe rapresentassion ëd le nebie, le pieuve e ij crepùscoj. == Biografìa == A l'era fieul d'un médich e a l'ha studià a l'École Impériale de Dessin ëd Paris sota Horace Lecoq de Boisbaudran, ch'a ansegnava a dissegné 'd memòria . Dël 1868 a l'é mariasse con Marie Cazin (nàita Guillet), ch'a l'é dventà na scultora e ceramista avosà . Dël 1871, dòp la guèra franco-prussian-a, a l'é esiliasse an [[Anghiltèra]] con la famija, andoa a l'ha travajà la ceràmica për la Fulham Pottery për manten-e ij sò . Ambelessì a l'ha studià ij Prerafaelita. Tornà an Fransa dël 1875, a l'é stabilisse a Boulogne-sur-Mer . == Euvre == Cazin a l'ha esponù al Salon ëd Paris dël 1876 con ''Le Chantier'' (Ël Canté) . Dël 1880 a l'ha vagnà na medaja d'òr al Salon për ''Agar et Ismaël'' . Dël 1882 a l'é stàit nominà Cavajé dla Legion d'Onor e dël 1889 Ufissial dla Legion d'Onor. A l'ha vagnà la medaja d'òr a l'Esposission Universal dël 1889 e 'l Grand Prix a cola dël 1900. Dël 1898 a l'ha completà ij fresch ëd Puvis de Chavannes al Pantheon ëd Paris. Soe euvre a son conservà al [[Musé d'Orsay]], al [[Louvre]], al Petit Palais e ant vàire musé american (Cleveland, Chicago) . {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis|Cazin, Jeancharles]] gdzt3iwycp3nn1tv2y5n0lsd90btbmn 0 67164 888430 810713 2026-06-04T15:21:37Z Phyrexian 1665 categorìa 888430 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} Pitor.<br /> '''Pierre-Auguste Renoir''' a l'era nà a [[Limoges]] dël 1841. Dël 1875, sërcand n'atelié davzin al mulin ëd la Galette, a l'ha tramudà an contrà Cortot 12, a [[Paris]]. A l'é ambelessì ch'a l'ha piturà ''La Sbilàucia'', ''Un giardin a Montmartre'', ''La Surtìa dal conservatòri'', ''Ël bust d'Anna'' e l'arnomà ''Mulin ëd la Galette''. Për sërché 'd soagné dij [[reumatism]] articolar, dël 1900 a tramuda ant ël Mesdì dla [[Fransa]], con soa fomna e sò fieul [[Jean]] (ël futur regista ëd cine). Dël 1913, giutà da [[Richard Guino]], n'anlev ëd [[Maillol]], as buta a fé dla scoltura. A l'é mòrt dël 1919. == A pòrto sò nòm == *[[Musé Renoir]] {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis|Renoir, Pierreauguste]] 9adt2ii2ddbtowmu217dqjlw3ifbps2 0 68063 888394 843473 2026-06-04T14:55:20Z Phyrexian 1665 categorìa 888394 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Portrait of Jean Cocteau.jpg|200px|thumb]] [[Scritor]] e poeta an [[lenga fransèisa]], pitor e regista, nà ël 5 ëd luj 1889 a [[Maisons-Laffitte]] e mòrt a j'11 d'otóber 1963 a [[Milly-la-Forêt]]. == Euvre prinsipaj == === Romanz === *''Le Potomak'', 1919. *''Le Grand écart'', 1923. *''Thomas l'imposteur'', 1923. *''Le livre blanc'', 1928. *''Les Enfants terribles'', 1929. *''La Fin du Potomak'', 1940. *''Les deux travestis'', 1947. === Piture === Dël 1957 a l'ha decorà la capela ëd San Pé a [[Villefranche-sur-Mer]]. {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis|Cocteau, Jean]] [[Categorìa:Poeta|Cocteau, Jean]] [[Categorìa:Regista ëd teatro|Cocteau, Jean]] [[Categorìa:Regista ëd cine fransèis|Cocteau, Jean]] [[Categorìa:Scritor an lenga fransèisa|Cocteau, Jean]] [[Categorìa:Scritor an pròsa|Cocteau, Jean]] m7a7adx1ubohddaq9v6r4zi9bx3hsai 0 69122 888404 888365 2026-06-04T15:02:16Z Phyrexian 1665 categorìa 888404 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} '''Honoré Camos''' (nòm complet Honoré Théodore Camos, nassù dël 1906 o 1905, mòrt dël 1991) a l'é stàit un pitor e ceramista fransèis, avosà për ij sò dipint ëd natura mòrta e d'osej esòtich, e për soa atività artìstica an [[Provensa]]. == Vita e cariera == A l'é stàit ativ dzortut ant la sità ëd [[Vallauris]], ant j'[[Alp Marìtime]]. Soa art a l'ha marcà la stòria artìstica dla sità, e chiel a l'é mòrt a Vallauris. A l'é stàit pare 'd Jean Camos, nassù dël 1936. Sò nòm a l'é stàit associà a la galarìa e al musé ch'a pòrta sò nòm a Bargemon, ant l'antica capela ''Saint-Etienne'' (costruìa dël sécol ch'a fa XI e peui restaurà), andoa a son esponùe soe euvre. Dël 1988, sò bust an sira a l'é stàit esponù al Musée Grévin. == Euvre == Soe euvre a son motobin colorà e a comprendo : * '''Piture d'osej''' (es. ''Songbirds'', ''Greater Bird of Paradise'', ''Two Tucans'', ''Blue Ara''). * '''Natura mòrta''' (es. ''Im Hühnerstall'', ''Intérieur de grange'', ''Still Life with lilacs''). * '''Sogèt provensaj e paisage'''. * '''Euvre an ceràmica''' (es. carreau de faïence, pied de lampe). Camos a l'ha firmà soe euvre tant 'me "''H. Camos''", "''Honore Camos''", "''T. Camos''" o "''Camos''". Soa tècnica a l'é stàita dzortut l'euli su tèila o su panel. == Musé e esposission == * Musée Camos (o Musée-Galerie Honoré Camos), a Bargemon (Fransa), dedicà a soa vita e a soa euvra. * Soe euvre a son trovasse an vàire aste 'd vëndita an Euròpa e ant jë Stat Unì (es. Christie's, Roland Auctions, Litchfield Auctions). == A pòrto sò nòm == *[[Musé galarìa Honoré-Camos]] == Anliure == * [[Pitura]] {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis|Camos, Honoré]] fwu2t5p1yj31vmqfw8h5up7nddqud27 0 71866 888393 838173 2026-06-04T14:55:09Z Phyrexian 1665 categorìa 888393 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} '''Marc Chagall''' (nòm ver: ''Moishe Segal'') a l'é stàit un pitor [[Fransa|franseis]] d'orìgin [[Bielorussia|bielorussa]]. A l'era nassù a [[Vitebsk]], dël 7 ëd giugn 1887 e mòrt a [[Saint-Paul-de-Vence]], dël 28 ëd mars [[1985]]. A l'ha travajà ëdcò la [[siràmica]]. == A pòrto sò nòm == *[[Musé Marc Chagall]] {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis|Chagall, Marc]] 9p9dk37ngzrkquolzypbmebxndmeu7p 0 71867 888410 887874 2026-06-04T15:04:35Z Phyrexian 1665 categorìa 888410 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Yves_Klein_in_front_of_one_of_his_canvases_(1962)_(cropped).jpg|thumb|Yves Klein (1962]] '''Yves Klein''' (nassù a [[Nissa]] ël 28 d'avril dël [[1928]], mòrt a [[Paris]] ël 6 ëd giugn dël 1962) a l'é stàit n'artista fransèis, un dij protagonista pì anfluent dël Neuv Realism e dl'art concetual. A l'é avosà dzortut për l'invension dël bleu internassional Klein (IKB) e për soe antropometrìe. == Biografìa == Klein a l'era fieul ëd doi pitor dla Scòla 'd Paris: Fred Klein e Marie Raymond. A l'ha studià a la Scòla Nassional dla Marin-a Mercantil e a l'ha amprendù la [[lenga giaponèisa]], an dventand judoka e professor. A l'ha viagià an [[Anghiltèra]], a [[Berlin]], an [[Italia]] e an [[Giapon]] (1952). A l'ha fàit sò debut ant l'art dël 1954 con la publicassion dël libret "Yves Klein, peintures". A l'é stàit fondador (ansema a Pierre Restany) dël grup dël Neuv Realism (1960). Soa cariera a l'é durà squasi des agn prima 'd meuire d'[[infart]]. A l'é sotrà al Simiteri dël Lou Castel. == Euvre e técnica == === Ël monocrom === Dël 1955, Klein a l'ha presentà al Salon d'Oto na tèila monòcroma, arfudà. Dël 1957 a l'ha esponù 11 tele monòcrome bleu a la Galarìa Apollinaire ëd Milan, ch'a l'ha marcà la nàssita dël Bleu IKB. === L'Antropometrìa === Dël 1960, a l'ha dovrà dle fomne vive coma "pé" për "ampressioné" la tela: j'antropometrìa (o ''piture dël viv''). A l'ha presentà sòn a la Galarìa Internassional d'Arserca. === Ël veuid === Dël 1958, a la galarìa Iris Clert a Paris, a l'ha esponù n'ambient [[veuid]]. St'operassion a l'ha avù 'l nòm ''Specialisassion dla sensibilisassion an condission ëd povronisassion aerostàtica primària''. A l'ha 'dcò vendù dle zòne d'aria (''Zòne 'd sensibilisassion pitura inmaterial'') contra d'[[òr]]. == Arconossiment e Ardità == Klein a l'é mòrt giovo, ma soa euvra a l'ha anfluensà generassion d'artista, dzortut an sla performance e l'art concetual. Dël 2012, la Tate Modern a l'ha dedicaje na retrospetiva. Sò nòm a l'é stàit giontà a neuv tìtol ant l'arzulta dij nòm dj'aste. {{Fin}} [[Categorìa:Artista|Klein, Yves]] [[Categorìa:Pitor fransèis|Klein, Yves]] 9fzubq6pdnt9ry275ld2yjyk1gfocsm 0 73164 888398 859554 2026-06-04T14:57:18Z Phyrexian 1665 categorìa 888398 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Bertrand-Anse du Pradon.JPG|thumb|Anse du Pradon]] Pitor e scultor franseis. Nassù dël 4 fërvè 1852 a [[Tolon]] e mòrt dël 27 mars 1940 a [[La Garde]]. {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis|Bertrand, Paulin]] 3zgzof3zfnwwksv2pet9ykks1qdm7v8 0 76995 888416 765936 2026-06-04T15:09:59Z Phyrexian 1665 categorìa 888416 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} Pitor, esponent ëd l'[[astrassion lìrica]].<br /> '''Georges Mathieu''' a l'era nà a [[Boulogne-sur-Mer]], ant ël [[Pass ëd Calais]], ai 27 ëd [[gené]] dël [[1921]]. Mathieu a l'ha ancaminà a pituré dël 1942. Dël 1947, con ël crìtich [[Jean-José Marchans]] a l'ha organisà na prima esposission coletiva a la galarìa dël Lussemborgh. Dël 1948 a n'organisa n'àutra, a la galarìa ëd Colette Allendy, antitolà ''HWPSMTB'', j'inissiaj dij partissipant: [[Hartung]], [[Wols]], [[Picabia]], [[Stahly]], Mathieu, [[Tapié]], [[Bryen]]. Dël 1951 a l'ha organisà da Nina Dausset l'esposission ''Veemense confrontà'', con la partissipassion ëd [[Jackson Pollock]]. Antra j'àutre euvre, Mathieu a l'ha realisà la moneda da 10 franch fransèis dël 1974, n'antestassion për ël formolari dla diciairassion ëd le taje e ij sertificà dël tesòr smonù dal ministé dle finanse dël [[1975]] e 1976, dij [[francobol|francoboj]], dij [[fresch]] dont col dla ca dla comun-a ëd [[Boulogne-Billancourt]], ant j'[[Àut ëd Sen-a]].<br /> Dël 1975 a l'é stàit arseivù ant l'Academia dle bele art. Georges Mathieu a l'é mòrt a Boulogne-Billancourt ai 10 ëd giugn 2012. {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis|Mathieu, Georges]] b1rr43fq18dn6ohkscagrap64a8jtfh 0 82676 888392 770536 2026-06-04T14:53:59Z Phyrexian 1665 categorìa 888392 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} Pitor.<br /> '''Jean Baptiste Jacques Augustin''' a l'era nà a [[Saint-Dié-des-Vosges]], dël 1759. Dël 1781 a l'é rivà a [[Paris]]. Apress n'achit dur, dël 1791 a l'ha esponù a Paris.<br /> Vnù arnomà, a l'ha avù vàire anlev e a l'han decoralo con la [[Legion d'onor]] dël 1824 e ël tìtol ëd prim pitor ëd [[miniadure]] a la cort dël re. A l'ha fàit ij ritrat an miniadura dle pì amportante përsonalità ëd l'época. Jean Baptiste Jacques Augustin a l'é mòrt a Paris dël 1832. {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis|Augustin, Jean Baptiste Jacques]] 1qs8bfuo4kb392i32k4a7k63v32ua4i 0 85875 888412 773329 2026-06-04T15:06:35Z Phyrexian 1665 categorìa 888412 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} Pitor.<br /> '''Charles Le Brun''' a l'era nà dël 1619. A l'é stàit ël pitor përsonal dël [[Luis XIV ëd Fransa|Re Sol]]. A l'é mòrt dël 1690. {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis|Lebrun, Charles]] i3ieiqo5a1ih8y6o27rmmndn50s1l5v 0 89810 888395 786441 2026-06-04T14:55:26Z Phyrexian 1665 categorìa 888395 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} Pitris. Nassùa dël 1875, mòrta dël 1925. Anlevà an n'ambient cultivà e asià, da giovo a l'ha ancaminà a vëdde dj'esposission artìstiche, ch'a comentava pr'ëscrit an dle litre adressà a sò pare. Butasse da àuto-didata a la pitura, arcomandà da col ch'a dventrà sò òm a l'é përfessionasse, a smija a parte dal 1897, sota [[Paul Signac]], un dj'arpresentant pi avosà dël [[neo-ampressionism]] e prim teòrich d'ës moviment artìstich. '''Lucie Cousturier''' a dventrà soa cara amìa, a colessionrà soe euvre, a-j consacrërà djë scrit a parte dal 1912 e a na farà sò esecutor testamentari.<br /> Educà ëd fasson lìbera, l'artista a l'era anti-militarista e a l'é tòst ëvnùita anti-colonialista, anàrchica e libertaria. A l'é ëdcò dasse a la crìtica e a j'ansagg, dont un motobin amportant dël 1922 su [[Georges Seurat|Seurat]]. {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis|Cousturier, Lucie]] nbuv3a5b299w38kdks7jkyogjcsisl0 0 89924 888434 786542 2026-06-04T15:26:37Z Phyrexian 1665 categorìa 888434 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} Pitor.<br /> '''Paul Signac''' a l'era nà dël 1863. A l'é stàit un dj'arpresentant pi avosà dël [[neo-ampressionism]] e ël prim teòrich d'ës moviment artìstich. A l'é mòrt dël 1935. == Euvre prinsipaj == === Lìber === * ''D'Eugène Delacroix au néo-impressionisme'' (1899) {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis|Signac, Paul]] n59ie62ovunxv4id45ghdhylkzp7yyg 0 89927 888433 786539 2026-06-04T15:26:27Z Phyrexian 1665 categorìa 888433 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} Pitor. Nassù dël 1859, mòrt dël 1891. == Euvre prinsipaj == * ''Une baignade à Asnières'' * ''Un dimanche après-midi à la Grande Jatte'' (1884-1885, 207x308cm) {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis|Seurat, Georges]] lcytayzlfwex701ic6bqdz4ddocejef 0 90158 888445 803318 2026-06-05T06:39:48Z Kontributor 2K 26961 scu @svg 888445 wikitext text/x-wiki <!--'''Saint-Benoist-sur-Mer'''--> {{Prinsipi}} {{Info/Comun-a dla Fransa| |nòm = Saint-Benoist-sur-Mer |region = Paìs dla Lòira |dipartiment = Vendée |aira = 15.53 |autitudin = |latP = N| latG = 46| latM = 25|latS = 28 |lonP = W| lonG = 1| lonM = 21|lonS = 11 |popolassion = 319 |densità = auto |censiment = 1999 |insee = 85201 |codpostal = 85540 |mapa = |mapaX = |mapaY = |scu = Blason ville fr Saint-Benoist-sur-Mer (Vendée).svg |bandiera = |figura = |legenda = |gentilissi = |website = |nòte = }} '''Saint-Benoist-sur-Mer''' a l'é na comun-a fransèisa ant la [[Region fransèise|region aministrativa]] dël [[Paìs dla Lòira]], ant ël [[dipartiment fransèis|dipartiment]] ëd [[Vendée]]. As dëstend për na surfassa ëd 15,53 [[Kilòmetr quàder|km²]], con 319 abitant, scond ël [[censiment]] dël [[1999]], con na [[densità ëd popolassion|densità]] ëd 20 ab/km². [[Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Vandea]] {{Fin}} facvvgwxlrldmv827ely17b52vg9b78 0 91289 888422 792513 2026-06-04T15:15:37Z Phyrexian 1665 categorìa 888422 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} Poetëssa e pitris. Fija e novoda ëd pastor [[protestant]], '''Marie Weyrich''' a l'era nà dël 1878. A l'é [[mariage|mariasse]] ai 21 ëd magg 1904 e a l'é mòrta dël 1925. A l'era amìa dël pitor e poeta [[Francis Picabia]]. {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis|Weyrich, Marie]] [[Categorìa:Poeta|Weyrich, Marie]] nj80fxbvf45fzr2k53ru3jdkc9xx2zm 0 91290 888426 839733 2026-06-04T15:19:30Z Phyrexian 1665 categorìa 888426 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[File:Francis Picabia.jpg|thumb|right|200px|Francis Picabia]] Pitor e poeta [[dadaista]] [[Fransa|franseis]]. '''Francis Picabia''' a l'é nassù a [[Paris]] dël 22 géné 1879 e a l'é mòrt amblessì ai 30 novémber 1953. {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis|Picabia, Francis]] [[Categorìa:Poeta|Picabia, Francis]] 3yfrjkfv7iphd6rg4kx4gkt0quhjzn4 0 91878 888450 811535 2026-06-05T11:51:20Z Dragonòt 19 888450 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} '''Wilhelm Hallwachs''' (nòm complet '''Wilhelm Ludwig Franz Hallwachs''', nassù a Darmstadt ël 9 ëd luj dël 1859, mòrt a Dresda ël 20 ëd giugn dël 1922) a l'é stàit un fìsich [[Gërmania|alman]]. A l'é avosà dzortut për la dëscuverta e lë studi dl' '''[[efet fotoelétrich]]''' (ciamà ëdcò ''Hallwachs-Effekt''), ch'a l'ha posà le fondamenta për lo dësvlup dla célula fotoeletrica e dla fotoeletricità. == Biografìa == A l'era fieul ëd Ludwig Hallwachs, àut ufissial dlë [[stat]]. A l'ha studià fìsica a l'Università dë Strasborgh e a l'Università ëd Berlin. Dël 1883 a l'ha otnù sò dotorà sota la guida d'August Kundt. Dël 1884 a l'é dventà assistent ëd Friedrich Kohlrausch a l'Università ëd Würzburg, peui a l'é stàit assistent ëd Gustav Wiedemann a Leipzig (1886-1888). Dël 1893 a l'é stàit nominà professor d'angignarìa elétrica a la Università Técnica ëd Dresda (TH Dresden), andoa dël 1900 a l'ha pijà la càtedra 'd fìsica. Dël [[1921]]-1922 a l'é stàit relator dl'ateneo. == Euvre sientìfiche == Hallwachs a l'é conossù për l'anàlisi dl'[[efet fotoelétrich]]. Dël 1888 a l'ha dimostrà che na piastra ëd [[metal]] carià negativament, cand a l'é rajà con [[lus]] ultraviolet, a perd soa [[caria]] përchè a emëtt dj'[[eletron]]. Sò travaj, an colaborassion con [[Heinrich Hertz]], a l'ha dimostrà che l'intensità dla caria emëttùa a dipend da la [[frequensa]] dla lus. L'arzulta a l'ha portà a la creassion ëd la célula fotoelétrica e a l'ha anfluensà [[Albert Einstein]] për la formulassion (1905) dla teorìa dij quant ëd lus. A l'ha 'dcò anventà dj'utiss precis tanme l'eléter a quadrant e un refratòmeter. == Anliure == * [[Heinrich Hertz]] * [[Albert Einstein]] * [[Efet fotoelétrich]] {{Fin}} [[Categorìa:Fìsich|Hallwachs, Wilhelm]] [[Categorìa:Siensià dël 1800|Hallwachs, Wilhelm]] d4i1gfx6d5l81f11m8gt40by602i02u 888451 888450 2026-06-05T11:52:33Z Dragonòt 19 888451 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Robert_Sterl_-_Wilhelm_Hallwachs_1907.jpg|thumb|Wilhelm Hallwachs]] '''Wilhelm Hallwachs''' (nòm complet '''Wilhelm Ludwig Franz Hallwachs''', nassù a Darmstadt ël 9 ëd luj dël 1859, mòrt a Dresda ël 20 ëd giugn dël 1922) a l'é stàit un fìsich [[Gërmania|alman]]. A l'é avosà dzortut për la dëscuverta e lë studi dl' '''[[efet fotoelétrich]]''' (ciamà ëdcò ''Hallwachs-Effekt''), ch'a l'ha posà le fondamenta për lo dësvlup dla célula fotoeletrica e dla fotoeletricità. == Biografìa == A l'era fieul ëd Ludwig Hallwachs, àut ufissial dlë [[stat]]. A l'ha studià fìsica a l'Università dë Strasborgh e a l'Università ëd Berlin. Dël 1883 a l'ha otnù sò dotorà sota la guida d'August Kundt. Dël 1884 a l'é dventà assistent ëd Friedrich Kohlrausch a l'Università ëd Würzburg, peui a l'é stàit assistent ëd Gustav Wiedemann a Leipzig (1886-1888). Dël 1893 a l'é stàit nominà professor d'angignarìa elétrica a la Università Técnica ëd Dresda (TH Dresden), andoa dël 1900 a l'ha pijà la càtedra 'd fìsica. Dël [[1921]]-1922 a l'é stàit relator dl'ateneo. == Euvre sientìfiche == Hallwachs a l'é conossù për l'anàlisi dl'[[efet fotoelétrich]]. Dël 1888 a l'ha dimostrà che na piastra ëd [[metal]] carià negativament, cand a l'é rajà con [[lus]] ultraviolet, a perd soa [[caria]] përchè a emëtt dj'[[eletron]]. Sò travaj, an colaborassion con [[Heinrich Hertz]], a l'ha dimostrà che l'intensità dla caria emëttùa a dipend da la [[frequensa]] dla lus. L'arzulta a l'ha portà a la creassion ëd la célula fotoelétrica e a l'ha anfluensà [[Albert Einstein]] për la formulassion (1905) dla teorìa dij quant ëd lus. A l'ha 'dcò anventà dj'utiss precis tanme l'eletrométer a quadrant e un refratòmeter. == Anliure == * [[Heinrich Hertz]] * [[Albert Einstein]] * [[Efet fotoelétrich]] {{Fin}} [[Categorìa:Fìsich|Hallwachs, Wilhelm]] [[Categorìa:Siensià dël 1800|Hallwachs, Wilhelm]] ewhu0d8cmd353qupea8w1fkmb8mozux 0 100838 888418 887303 2026-06-04T15:11:11Z Phyrexian 1665 categorìa 888418 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[File:Claude Monet 1899 Nadar.jpg|thumb|right|200px|Monet dël 1899]] '''Oscar-Claude Monet''' ([[Paris]], 14 november 1840 - [[Giverny]], 6 dzémber 1926) a l'é stàit un pitor [[fransa|franseis]]. A l'é considerà ël pare dl'[[impressionism]]. {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis|Monet, Claude]] g1io26jmautd1swx9w88tf2qnbmd4zp 0 100839 888396 841578 2026-06-04T14:55:30Z Phyrexian 1665 categorìa 888396 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[File:Paul cezanne 1861.jpg|thumb|right|200px|Cézanne dël 1861]] '''Paul Cézanne''' ([[Aix-en-Provence]], 19 géné 1839 - [[Aix-en-Provence]], 22 otòber 1906) a l'é stàit un pitor [[fransa|franseis]] d'achijt piemonteis. {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis|Cézanne, Paul]] d7umy2xxf9heeyd6hel38co3x0sksdy 0 100850 888415 883948 2026-06-04T15:09:53Z Phyrexian 1665 categorìa 888415 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[File:Édouard Manet - Self-Portrait with Palette.jpg|thumb|right|200px|Manet dël 1879]] '''Édouard Manet''' ([[Paris]], 23 géné 1832 - [[Paris]], 30 avril 1883) a l'é stàit un pitor [[fransa|franseis]]. {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis|Manet, Édouard]] hnd79z65f13hs57rajsfx6tfwbgwhmn 0 100867 888406 841584 2026-06-04T15:02:26Z Phyrexian 1665 categorìa 888406 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} '''Hilaire German Edgar Degas''' ([[Paris]], 19 luj 1834 - [[Paris]], 27 stémber 1917) a l'é stàit un pitor [[fransa|franseis]]. {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis|Degas, Edgar]] 64fm7mbmmukbhcinpdn8wm8vo55yv4h 0 100953 888427 887321 2026-06-04T15:19:35Z Phyrexian 1665 categorìa 888427 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[File:Camille Pissarro 039.jpg|thumb|Camille Pissarro (1898)]] '''Camille Pissarro''' (nòm complet : Jacob Abraham Camille Pissarro) ([[Charlotte Amalie]], 10 luj 1830 - [[Paris]], 13 november 1903) a l'é stàit un pitor [[fransa|franseis]] esponent dì'[[Impressionism]]. == Biografìa == A l'era fieul ëd Frederick Pissarro e ëd Rachel Manzano Pomier Petit. {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis|Pissarro, Camille]] q9g97o7fk3cpg72g7x6cvhhz05pblbu 0 101260 888408 841580 2026-06-04T15:04:15Z Phyrexian 1665 categorìa 888408 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[File:Armand Guillaumin, selfportrait, 1878.jpg|thumb|right|200px|Guillaumin dël 1878]] '''Jean-Baptiste Armand Guillaumin''' ([[Paris]], 16 fërvé 1841 - [[Orly]], 26 giugn 1927) a l'é stàit un pitor [[fransa|franseis]]. {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis|Guillaumin, Armand]] 8waacqq2zd5ej6381k4uopohmc1dwug 0 101261 888403 887305 2026-06-04T15:00:03Z Phyrexian 1665 categorìa 888403 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[File:Gauguin portrait 1889.JPG|thumb|right|200px|Gauguin dël 1889]] '''Eugène Henri Paul Gauguin''' ([[Paris]], 7 giugn 1848 - [[Hiva Oa]], 8 magg 1903) a l'é stàit un pitor [[fransa|franseis]] considerà un dij prinsipaj esponent dël [[post-impressionism]]. == Biografìa == Paul Gauguin a l'era fieul ëd Clovis Gauguin (1814-1849) e ëd Aline Marie Chazal (1831-1867). Dël 1873 a maria la danèisa Mette Gad, dont a l'ha cinc fieuj, Émile (1874), Aline (1877-1897), Clovis (1879-1900), Jean-René (1881) e Paul, ciamà ëdcò Pola (1883-1961). Gauguin a ven colessionista ëd euvre dij pitor [[impressionism|impressionist]] fransèis dont [[Paul Cézanne|Cézanne]], [[Camille Pissarro|Pissarro]], [[Alfred Sisley|Sisley]] e [[Claude Monet|Monet]] e ancamina a dipinge. {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis|Gauguin, Paul]] ewq8x3k7xair3qu0vdbnytt7kjm1c5i 0 101262 888400 839595 2026-06-04T14:58:23Z Phyrexian 1665 categorìa 888400 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[File:Fragonard, Inspiration.jpg|thumb|right|200px]] '''Jean-Honoré Fragonard''' ([[Grasse]], 5 avril 1732 - [[Paris]], 22 òst 1806) a l'é stàit un pitor [[fransa|franseis]] esponent dël perìod [[Rococo]]. {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis]] b46rlw0pbka751qx9g8f9a04gn2n37d 0 101263 888419 839598 2026-06-04T15:12:45Z Phyrexian 1665 categorìa 888419 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[File:Autoportrait de La Tour.jpg|thumb|right|200px|de La Tour dël 1751]] '''Maurice-Quentin de La Tour''' ([[Saint-Quentin]], 5 stémber 1704 - [[Saint-Quentin]], 17 fërvé 1788) a l'é stàit un pitor [[fransa|franseis]] esponent dël perìod classic specialisà an la técnica dël ritrat. {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis]] 6owd9m3pbwuxa9y0pw5vyj520vsh8v5 0 101266 888421 880493 2026-06-04T15:15:31Z Phyrexian 1665 categorìa 888421 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[File:(Treviso) The painter Antoine Watteau by Rosalba Carriera - Museo civico di Santa Caterina.jpg|thumb|right|200px|Antoine Watteau]] '''Jean Antoine Watteau''' ([[Valenciennes]], 10 otober 1684 - [[Nogent-sur-Marne]], 18 ëd luj 1721) a l'é stàit un pitor [[fransa|franseis]] esponent dël perìod Rococo. {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis|Watteau, Antoine]] h24ebsapyxqbdn38i6o1jkxs4wmck2r 0 101267 888397 841585 2026-06-04T14:57:12Z Phyrexian 1665 categorìa 888397 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[File:Georges_Braque,_1908,_photograph_published_in_Gelett_Burgess,_The_Wild_Men_of_Paris,_Architectural_Record,_May_1910.jpg|thumb|right|200px|Georges Braque dël 1908]] '''Georges Braque''' ([[Argenteuil]], 13 magg 1882 - [[Paris]], 13 ëd ost 1963) a l'é stàit un pitor [[fransa|franseis]]. Ansema a [[Pablo Picasso]] a l'é considerà un dij pi important esponent dël [[Cubism]]. {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis|Braque, Georges]] qg0xxtaplgiwat4ttnpsye83v4yqdbc 0 101378 888399 875423 2026-06-04T14:57:37Z Phyrexian 1665 categorìa 888399 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[File:Frédéric Bazille 004.jpg|thumb|right|200px|Bazille dël 1865]] '''Jean-Frédéric Bazille''' ([[Montpellier]], 6 dzémber 1841 - [[Beaune-la-Rolande]], 28 november 1870) a l'é stàit un pitor [[fransa|fransèis]]. Frédéric Bazille a l'é mòrt durant la [[Guèra franco prussian-a]]. {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis|Bazille, Jean-Frédéric]] 6koxjn2ojqulqrqemzcxu48uqp3lu4g 0 101379 888409 875515 2026-06-04T15:04:20Z Phyrexian 1665 categorìa 888409 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[File:Caillebotteautoportrait.jpg|thumb|right|200px|Caillebotte dël 1894]] '''Gustave Caillebotte''' ([[Paris]], 18 d'ost 1848 - [[Gennevilliers]], 21 ëd fërvé 1894) a l'é stàit un pitor [[Fransa|fransèis]] esponent dl'[[Impressionism]]. A l'era fieul dna famija rica, so pare, Martial Caillebotte (1799-1874) a l'era un antrepreneur tessil e un giùdes ant ël tribunal ëd comerci dël dipartiment dla [[Sen-a]], so mare a l'era Céleste Daufresne. {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis]] 9ofhhdps5ci9esvfmvqame6flrugia8 0 101494 888431 887308 2026-06-04T15:23:11Z Phyrexian 1665 categorìa 888431 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[File:Photolautrec.jpg|thumb|right|200px|Toulouse-Lautrec (1894)]] '''Henri-Marie-Raymond de Toulouse-Lautrec-Monfa''' ([[Albi (Tarn)|Albi]], 24 ëd november 1864 - [[Saint-André-du-Bois]], 9 ëd stémber 1901) a l'é stàit un dij pi important pitor [[fransa|franseis]] dla fin dël secol ch'a fa 19. == Biografìa == A l'era ël fieul dël cont Alphonse-Charles-Marie de Toulouse-Lautrec-Montfa (1838-1913) e dla contëssa Adèle-Zoë-Marie-Marquette Tapié de Céleyran (1841-1930). {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis|Toulouse-Lautrec, Henri]] k14uvg5y2wtqhzyjroc0olimzyxjq50 0 101975 888386 844634 2026-06-04T12:36:46Z Phyrexian 1665 categorìa 888386 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Stamp:Comun |nomComun = Piotrowice |linkScu = |stat = POL |latitudineGrad = 52 |latitudineMinut = 0 |latitudineSecond = 13 |latitudinNS = N |longitudineGrad = 21 |longitudineMinut = 16 |longitudineSecond = 31 |longitudinEO = E |autëssa = 94 |superficie = 8 |abitant = 352 |ann = 2013 |comunVisin = }} '''Piotrovìcë''' a l’é 'n vilage dla [[Polònia]] ant la comun-a rural ëd [[Karczew]]. [[Figura:Znak Piotrowice i krzyż.jpg|280px|thumb|left|Signal stradal col nòm dël pais]] {{Fin}} [[Categorìa:Geografìa dla Polònia]] blw9r8dddw1wh4fu3tz5ihde3ney8cd 0 102077 888425 845420 2026-06-04T15:16:44Z Phyrexian 1665 categorìa 888425 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[File:Lebrun, Self-portrait.jpg|thumb|right|200px|Élisabeth Vigée Le Brun]] '''Élisabeth Vigée Le Brun''', nàita '''Louise-Élisabeth Vigée''', [[Paris]], 16 avril 1755 - [[Louveciennes]], 30 ëd mars 1842) a l'é stàita una importanta pitriss [[Fransa|franseisa]] dij secoj ch'a fan 18 e 19. == Biografìa == A l'era la fieula ëd Louis Vigée e ëd Jeanne Maissin. Dël 1776, a l'ha conossù e marià un mercant d'art, Jean-Baptiste-Pierre Lebrun (1748–1813). {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis|Vigée Le Brun, Élisabeth]] hpy8iezghf1nceghul71tlgrq5mx5v5 0 102436 888414 856644 2026-06-04T15:07:14Z Phyrexian 1665 categorìa 888414 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[File:Josse Lieferinxe — St. Michael Killing the Dragon — 1493-1505.jpg|thumb|right|250px|Euvra ëd Josse Lieferinxe a Avignon (1500)]] '''Josse Lieferinxe''' (documentà antra 'l 1493 e j'agn 1503-1508), conossù ëdcò 'me ''Meistr ëd San Sebastian'', a l'é stàit un pitor fransèis dël tàrd perìod [[gòtich]] e dël prim [[Arnassiment]] che a l'ha travajà an [[Fransa]], dzortut an [[Provensa]]. Lieferinxe a l'era nassù an [[Fiandra]] davzin a [[Cambrai]], anviron ant la sconda mità dël sécol ch'a fa quìndes e a l'é mòrt an [[Provensa]] apress dël 1508. Un document ch'as treuva a [[Aix-en-Provence]] a parla ëd n'acòrdi antra a doi pitor, Josse Lieferinxe e ël [[Hans Clemer|''Mestre Ans'']] (lijà da parentela) e ël monasté ëd Sant Antòni ëd Padoa, per la realisassion ëd n'euvra representanta ël sant. {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis|Lieferinxe, Josse]] dwu2g9ba1fyvj186unzhuqelt24y96d 0 104533 888432 857687 2026-06-04T15:26:10Z Phyrexian 1665 categorìa 888432 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} '''Jean-Joseph Sanfourche''' a l'é stàit un pitor e scultor [[Fransa|franseis]]. A l'era nassù a [[Bordeaux]], dël 25 ëd giugn [[1929]] e a l'é mòrt a [[Saint-Léonard-de-Noblat]], dël 13 ëd mars [[2010]]. {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis|Sanfourche, Jean-Joseph]] kkw9uc5ksyzax26dsbnqs1faeiklrc2 0 111495 888423 887310 2026-06-04T15:16:35Z Phyrexian 1665 categorìa 888423 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[File:Pierre-Auguste Renoir - Suzanne Valadon - La Natte - Girl Braiding Her Hair.jpg|thumb|right|200px|[[Pierre-Auguste Renoir]], ritrat ëd Suzanne Valadon]] '''Suzanne Valadon''' dont ël nòm ver a l'era '''Marie-Clémentine Valadon''', ([[Bessines-sur-Gartempe]], 23 ëd november 1865 - [[Paris]], 7 avril 1938) a l'é stàita 'na pitriss e avosà modèla [[fransa|franseisa]] dla fin dël secol ch'a fa 19 e dl'inissi dël secol ch'a fa 20. == Biografìa == A l'era ël fieula ëd Madeleine Valadon e d'un pare nen conossù. A l'é staita mare ëd [[Maurice Utrillo]]. {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis|Valadon, Suzanne]] ikmliuslhi1nyao1xqvh7irey05lfoh 0 111496 888420 887312 2026-06-04T15:12:49Z Phyrexian 1665 categorìa 888420 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[File:Maurice Utrillo, par Suzanne Valadon.jpg|thumb|right|200px|Maurice Utrillo dël 1921 ritrat da so mare Suzanne Valadon]] '''Maurice Utrillo i Morlius''', nàit '''Maurice Valadon''' ([[Paris]], 26 dzèmber 1883 – [[Dax]], 5 novèmber 1955) a l'é stàit un pitor [[fransa|franseis]]. A l'era fieul ëd la pitriss [[Suzanne Valadon]]. {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis|Utrillo, Maurice]] 50xlnp5g5fqsrtad3qxi6mmemelsqy5 0 111889 888389 888382 2026-06-04T14:50:46Z Phyrexian 1665 categorìa 888389 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} '''Raphaël Lonné''' ([[Montfort-en-Chalosse]], 4 maj 1910 - [[Paris]], 12 novèmber 1989) a l'é stàit në pitor [[Fransa|fransèis]].<br /> {{Fin}} [[Categorìa:Pitor fransèis|Lonné, Raphaël]] nunhmz3jq7k5rwplbx3421pjv8pfbp7 14 111890 888388 2026-06-04T14:50:03Z Phyrexian 1665 categorìa 888388 wikitext text/x-wiki [[Categorìa:Pitor për pais|Fransa]] [[Categorìa:Cultura fransèisa]] 28jjlzld9iu8gf727o5qdr6dbiu8kxr