Wikipedia pmswiki https://pms.wikipedia.org/wiki/Intrada MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter Media Special Discussion Utent Ciaciarade Wikipedia Discussion ant sla Wikipedia Figura Discussion dla figura MediaWiki Discussion dla MediaWiki Stamp Discussion dlë stamp Agiut Discussion ant sl'agiut Categorìa Discussion ant sla categorìa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 7069 888502 837232 2026-06-11T06:36:38Z Dragonòt 19 888502 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Flag of Yukon.svg|thumb|Drapò dël Teritòri]] [[Figura:Yukon Territory-map.png|right|thumb|Posission dël Teritòri]] Lë '''Yukon''' a l'é un dij tre teritòri federal dël [[Canadà]]. A l'ha na surfassa ëd 482.443 km² (pì o meno com la [[Spagna]]) e na popolassion ëd 45.148 abitant (2024). A l'é la pì cita popolassion dël pais. La capital e l'ùnica sità a l'é [[Whitehorse]] (28.201 abitant), ch'a concentra pì dla metà dla popolassion teritorial. == Geografia == Ël Yukon as treuva ant ël nòrd-òvest dël Canadà. A confin-a a nòrd con l'[[Océan Àrtich]] (Mar ëd Beaufort), a est con ij [[Teritòri dël Nòrd-Òvest]], a sud con la [[Columbia Britànica]] e a òvest con jë [[Stat Unì d'América|Stat Unì]] (lë stat dl'[[Alasca]]). Ël teritòri a l'é traversà dal fium Yukon (ch'a-j dà 'l nòm) e a comprend dle caden-e 'd montagne com le Montagne Yukon (con ël Mont Logan, 5.959 m, la pì àuta sima dël Canadà). Ël clima a l'é subàrtich, con invern longh e frèid (fin-a -40°C) e istà curte e frësche. == Stòria == Ij prim abitant a j'ero ij [[nativ american|nativ]] Athabaskan. Dël 1896, la dëscuverta d'òr ant ël fium Klondike a l'ha provocà la ''Corsa a l'òr dël Klondike'' (1897-1898), ch'a l'ha fàit rivé desen-e 'd milen-e 'd pioné. Dël 1898 a l'é stàit creà 'l Teritòri dël Yukon dal govern canadèis, con capital Dawson City (antlora la pì granda sità dël Canadà ossidental). Dòp l'esauriment ëd l'òr, la popolassion a l'é calà. Dël 1953 la capital a l'é stàita tramudà a Whitehorse. == Economìa == Dël di d'ancheuj, l'economìa a l'é basà an sl'estrassion dij mineraj (piomb, zinch, òr, argent), an sël turism (parch nassionaj, giassé, pësca), e an sle rimësse dël govern federal (ch'a finansia la pì part dij servissi). == Polìtica == Ël Yukon a l'ha n'assemblea legislativa con 19 mèmber, un [[govern]] e un prim ministr (''Premier'') (atual Ranj Pillai, dal 2023). Ël comissari (rappresentant dël govern federal) a l'é Angélique Bernard. {{Fin}} [[Categorìa:Yukon| ]] 6hfhfer3pwtrld0qz9cktm1avzez0ig 0 50942 888498 744519 2026-06-10T15:03:47Z Dragonòt 19 888498 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} '''Thomas Harriot''' (nassù dël 1560 a [[Oxford]], Anghiltèra - mòrt ai 2 ëd luj dël 1621 a [[Londra]]) a l'é stàit un matemàtich, astrònom e etnògraf [[Anghiltèra|anglèis]]. A l'é stàit un dij pì grand siensià dël Rinassiment anglèis, ma a l'é restà pòch conossù përchè a l'ha publicà mach '''n'euvra''' an vita soa. Soe scoperte a son ëvnùite a la lus mach dël sécol ch'a fa XX, cand jë studios a l'han analisà ij sò '''*4.000 feuj ëd man-scrit'''. == Biografìa == Harriot a l'ha studià a ''St Mary Hall'', [[Università d'Oxford]], laureand-se dël 1580. Dòp la laurea, a l'é stàit angagià da '''[[Walter Raleigh]]''' tanme tutor ëd [[matemàtica]] e consulente për la navigassion. Dal 1585 al 1586 a l'ha pijà part a la spedission ëd Roanoke an [[Virginia]] (ancheuj Carolina dël Nòrd), anté ch'a l'ha studià la lenga dij nativ american (Carolina Algonquian) e a l'ha creà un [[alfabet]] fonétich për trascriv-la. Da costa esperiensa a l'ha publicà dël 1588 sò '''ùnich lìber an vita''': ''A Briefe and True Report of the New Found Land of Virginia''. Tornà an Anghiltèra, dël 1595 a l'é stàit angagià da '''Henry Percy, IX Cont ëd Northumberland''', ch'a l'ha daje na pension e na ca con un laboratòri sientìfich. Ambelessì a l'ha studià [[òtica]], balìstica e [[matemàtica]]. Dël 1605 a l'é stàit arestà përchè sò patron (Percy) a l'era stàit anculpà dle Congiura dle Póver (''Gunpowder Plot'') e chiel a l'era sospetà d'avèj fàit l'oròscop dël rè Giaco I. A l'é stàit lassà lìber an pressa. Ant j'ùltim agn a l'ha patì 'n [[càncher]] al [[nas]] (probàbil për l'usagi ecessiv dël [[tabach]], ch'a l'avìa portà da l'América) e a l'é mòrt dël 1621. == Euvre sientìfiche == === Matemàtica === Harriot a l'é un dij fondador dla scòla anglèisa d'àlgebra. A l'ha: * Anventà ij sìmbol ''<'' (''pi cit ëd'') e ''>'' (''pi grand ëd''). * Studià le rèis negative e complesse dj'[[equassion]]. * Anventà la notassion binaria vàire desen-e anans ëd Leibniz. * Dëscurvù la fòrmola ëd Girard për l'[[àrea]] dël triàngol sférich (''E = R² × Ecess''). === Astronomìa === Harriot a l'é stàit un dij prim a dovré un [[telescòpi]] për l'[[astronomìa]]: * Ai '''5 d'ost dël 1609''' a l'ha fàit ël '''prim disegn dla [[Lun-a]]''' vëddùa con un telescòpi (quatr mèis anans ëd Galileo). * Dël 1610 a l'ha osservà për la prima vira le '''macie solar'''. * A l'ha osservà la cometa 'd Halley dël 1607 e 1618. === Fìsica e Nàutica === * A l'ha dëscurvù la lej ëd Snell dla rifrassion dla lus (20 agn anans ëd Willebrord Snell). * A l'ha studià la manera pì eficienta për staché le balle 'd canon an sla cuverta dle nav (ch'a l'ha portà a la Congetura 'd Kepler). * A l'ha trovà la solussion [[matemàtica]] për la projession ëd Mercator për la navigassion. {{Fin}} [[Categorìa:Matemàtich|Harriot, Thomas]] [[Categorìa:Siensià dël 1500|Harriot, Thomas]] 0zclj02q7ckey6hnliklrub0ogp39jf 888499 888498 2026-06-10T15:05:07Z Dragonòt 19 888499 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:ThomasHarriot.jpg|thumb|Thomas Harriot]] '''Thomas Harriot''' (nassù dël 1560 a [[Oxford]], Anghiltèra - mòrt ai 2 ëd luj dël 1621 a [[Londra]]) a l'é stàit un matemàtich, astrònom e etnògraf [[Anghiltèra|anglèis]]. A l'é stàit un dij pì grand siensià dël Rinassiment anglèis, ma a l'é restà pòch conossù përchè a l'ha publicà mach '''n'euvra''' an vita soa. Soe scoperte a son ëvnùite a la lus mach dël sécol ch'a fa XX, cand jë studios a l'han analisà ij sò '''*4.000 feuj ëd man-scrit'''. == Biografìa == Harriot a l'ha studià a ''St Mary Hall'', [[Università d'Oxford]], laureand-se dël 1580. Dòp la laurea, a l'é stàit angagià da '''[[Walter Raleigh]]''' tanme tutor ëd [[matemàtica]] e consulente për la navigassion. Dal 1585 al 1586 a l'ha pijà part a la spedission ëd Roanoke an [[Virginia]] (ancheuj Carolina dël Nòrd), anté ch'a l'ha studià la lenga dij nativ american (Carolina Algonquian) e a l'ha creà un [[alfabet]] fonétich për trascriv-la. Da costa esperiensa a l'ha publicà dël 1588 sò '''ùnich lìber an vita''': ''A Briefe and True Report of the New Found Land of Virginia''. Tornà an Anghiltèra, dël 1595 a l'é stàit angagià da '''Henry Percy, IX Cont ëd Northumberland''', ch'a l'ha daje na pension e na ca con un laboratòri sientìfich. Ambelessì a l'ha studià [[òtica]], balìstica e [[matemàtica]]. Dël 1605 a l'é stàit arestà përchè sò patron (Percy) a l'era stàit anculpà dle Congiura dle Póver (''Gunpowder Plot'') e chiel a l'era sospetà d'avèj fàit l'oròscop dël rè Giaco I. A l'é stàit lassà lìber an pressa. Ant j'ùltim agn a l'ha patì 'n [[càncher]] al [[nas]] (probàbil për l'usagi ecessiv dël [[tabach]], ch'a l'avìa portà da l'América) e a l'é mòrt dël 1621. == Euvre sientìfiche == === Matemàtica === Harriot a l'é un dij fondador dla scòla anglèisa d'àlgebra. A l'ha: * Anventà ij sìmbol ''<'' (''pi cit ëd'') e ''>'' (''pi grand ëd''). * Studià le rèis negative e complesse dj'[[equassion]]. * Anventà la notassion binaria vàire desen-e anans ëd Leibniz. * Dëscurvù la fòrmola ëd Girard për l'[[àrea]] dël triàngol sférich (''E = R² × Ecess''). === Astronomìa === Harriot a l'é stàit un dij prim a dovré un [[telescòpi]] për l'[[astronomìa]]: * Ai '''5 d'ost dël 1609''' a l'ha fàit ël '''prim disegn dla [[Lun-a]]''' vëddùa con un telescòpi (quatr mèis anans ëd Galileo). * Dël 1610 a l'ha osservà për la prima vira le '''macie solar'''. * A l'ha osservà la cometa 'd Halley dël 1607 e 1618. === Fìsica e Nàutica === * A l'ha dëscurvù la lej ëd Snell dla rifrassion dla lus (20 agn anans ëd Willebrord Snell). * A l'ha studià la manera pì eficienta për staché le balle 'd canon an sla cuverta dle nav (ch'a l'ha portà a la Congetura 'd Kepler). * A l'ha trovà la solussion [[matemàtica]] për la projession ëd Mercator për la navigassion. {{Fin}} [[Categorìa:Matemàtich|Harriot, Thomas]] [[Categorìa:Siensià dël 1500|Harriot, Thomas]] s3ouftfhvlhbpxj97cxylx00cuil50q 0 59415 888500 872595 2026-06-10T15:55:58Z Dragonòt 19 888500 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Enrico Emanuelli scrittore.jpg|miniatura]] '''Enrico Emanuelli''' (nassù a [[Novara]] dël [[1909]], mòrt a [[Milan]] dël 1967) a l'é stàit në [[scritor]] e giornalista italian. A l'ha studià da autodidat e a 15 agn a l'ha scrivù sò prim racont. Dël [[1928]] a l'ha fondà la rivista "La Libra" con [[Mario Soldati]]. Dël 1949 a l'é passà a ''[[La Stampa]]'' e dël 1963 al ''[[Corriere della Sera]]'', anté ch'a l'é stàit editor dla pàgina literaria. A l'é mòrt a Milan d'[[infart]]. Sò amis Indro Montanelli a l'ha dedicaje n'epitafi: “Qui giace / Enrico Emanuelli. / Visse / e non visse. / Scrisse / e non scrisse. / Disse / e non disse. / Ma a nulla gli servì / perché morì”. == Euvre prinsipaj == * ''Memolo, ovvero vita, morte e miracoli di un uomo'' (1928) * ''Radiografia di una notte'' (1932) * ''La congiura dei sentimenti'' (1943) * ''Uno di New York'' (1959) – gagnor dël Premi Bagutta * ''Settimana nera'' (1961) * ''Curriculum mortis'' (1968, pòstum) == Anliure == * [[Mario Soldati]] * [[La Stampa]] {{Fin}} [[Categorìa:Scritor|Emanuelli, Enrico]] qa5ayfgafo3ierur0uszfdz97w5xxln 0 64396 888501 374329 2026-06-11T06:15:17Z Dragonòt 19 888501 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} '''Mont Triona''' (an italian: ''Monte Triona'') a l'é na montagna ëd [[Sicilia]] àuta 1.215 méter. As treuva ant ij Mont Sican, ant la Sità metropolitan-a ëd Palerm, davzin al comun ëd [[Bisacquino]]. == Geologìa == Ël Mont Triona a l'é formà da ròce sedimentarie dël [[Triàssich]] superior (anviron 200 milion d'agn fà), un-a dle pì antiche dla Sicilia. An sima a-i é 'd calcar bianch con fòssij ëd bivalv dël géner ''Halobia'', ch'a mostro n'ambient ëd [[mar]] duvert e ancreus. La montagna a l'é la pì àuta d'un autipian triangolar ch'a comprend ël davzin '''Piano dle Giumente'''. == Ambient == La montagna a l'é comprèisa ant ël Parch dle Montagne Sican-e e ant la Zòna Special ëd Conservassion (ZSC) '''ITA020036 Monte Triona e Monte Colomba'''. La sima a l'é quatà da [[bòsch]] ëd [[rol]] e [[Quercus ilex]], con prà e pasture ant le part pì àute. Ant la zòna a-i é dë specie ràire d'osej rapinant, com l'àquila reale e 'l farchèt pelegrin. == Acess e Turism == Ël Mont Triona a l'é na meta për escursionista. Da la sima, ant ij di ciàir, as peulo vëdd-se l'[[Etna]], la [[Ròca Busambra]] e la Val dël Bélice. Ai pé dla montagna as treuva ël santuari dla '''Madonna dël Balzo''' (fin dël 600). A val dël mont, an località Cervi, a-i é n'area atressà për picnic e trekking. A son d'anteresse j'antiche neviere, dle trincere dovrà për conservé la fiòca d'invern e dovrela d'istà për fé dle beivande. {{Fin}} [[Categorìa:Montagne|Monttriona]] [[Categorìa:Sicilia|Monttriona]] dx6qz4vq5ycj85cu5uyqj13hlwye0t1 0 76363 888503 765824 2026-06-11T10:19:17Z Dragonòt 19 888503 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} La '''dinàmica''' a l'é la part dla [[mecànica]] ch'a studia la relassion antra ël moviment dij còrp e soe càuse, valadì le fòrse. A l'é l'arzulta dël [[travaj]] d'[[Isaac Newton]], ch'a l'ha formalisà ij prinsipi fondamentaj ant sò test ''Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica'' (1687). A l'é un dij setor pì amportant ëd la [[fìsica]]. Ij tre prinsipi (o '''lej ëd Newton''') a son: * '''Prima lej''': ''Prinsipi d'inersia''. N'[oget a manten sò [[stat]] d' arpòs o moviment retilini uniform, a men che na [[fòrsa]] esterior a lo [[fòrsa|cambia]]. * '''Sconda lej''': ''Lej fondamental dla dinàmica''. La [[fòrsa]] arzultanta (F) aplicà a un còrp a l'é diretament proporsional a soa [[acelerassion]] (a) e a l'ha l'istessa diression (''F = m·a''), anté che ''m'' a l'é la [[massa]]. * '''Tersa lej''': ''Prinsipi d'assion e reassion''. Për minca [[assion]] (fòrsa) a-i é n'[[assion]] ugual e contraria (a l'é la reassion). == Sot-setor dla dinàmica == La dinàmica as divid an: * '''Cinética''': a studia ël moviment an relassion a le fòrse e a la [[massa]] (es. machina sempia, proiétil, mòto armònich). * '''[[Stàtica]]''': a studia j'echilibri dle fòrse (quand che la soma dle fòrse a l'é zero, e ël còrp a l'é an arpòs o a l'ha moviment retilini uniform). * '''Dinàmica dël còrp rèid''': a studia ël moviment dij còrp ch'a peulo nen deformesse (es. [[roa]], [[biela]]). == Grandësse dinàmiche == Le grandësse pì amportante a son: * '''[[Fòrsa]]''' (N, [[Newton]]): l'assion ch'a modìfica lë stat ëd moviment. * '''[[Massa]]''' (kg, chilo): la mzura dl'inersia dël còrp. * '''[[Quantità ëd moviment]]''' o '''moment''' (kg·m/s): ''p = m·v''. * '''[[Travaj]]''' (J, [[joule]]): ''W = F·s''. * '''[[Potensa]]''' (W, [[watt]]): ''P = W/t''. * '''[[Energìa cinética]]''' (J): ''K = 1/2·m·v²''. * '''[[Energìa potensial]]''' (J): l'energìa associà a la posission (es. gravitassional ''U = m·g·h''). == Anliure == * [[Mecànica]] * [[Isaac Newton]] * [[Fòrsa]] * [[Massa]] * [[Acelerassion]] {{Fin}} [[Categorìa:Fìsica]] 9k8w886ocse5hm44uk36iw57jxkqujn 888504 888503 2026-06-11T10:20:35Z Dragonòt 19 888504 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:SteamEngine_Boulton&Watt_1784.png|thumb|Moviment spiegà da la dinàmica]] La '''dinàmica''' a l'é la part dla [[mecànica]] ch'a studia la relassion antra ël moviment dij còrp e soe càuse, valadì le fòrse. A l'é l'arzulta dël [[travaj]] d'[[Isaac Newton]], ch'a l'ha formalisà ij prinsipi fondamentaj ant sò test ''Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica'' (1687). A l'é un dij setor pì amportant ëd la [[fìsica]]. Ij tre prinsipi (o '''lej ëd Newton''') a son: * '''Prima lej''': ''Prinsipi d'inersia''. N'[oget a manten sò [[stat]] d' arpòs o moviment retilini uniform, a men che na [[fòrsa]] esterior a lo [[fòrsa|cambia]]. * '''Sconda lej''': ''Lej fondamental dla dinàmica''. La [[fòrsa]] arzultanta (F) aplicà a un còrp a l'é diretament proporsional a soa [[acelerassion]] (a) e a l'ha l'istessa diression (''F = m·a''), anté che ''m'' a l'é la [[massa]]. * '''Tersa lej''': ''Prinsipi d'assion e reassion''. Për minca [[assion]] (fòrsa) a-i é n'[[assion]] ugual e contraria (a l'é la reassion). == Sot-setor dla dinàmica == La dinàmica as divid an: * '''Cinética''': a studia ël moviment an relassion a le fòrse e a la [[massa]] (es. machina sempia, proiétil, mòto armònich). * '''[[Stàtica]]''': a studia j'echilibri dle fòrse (quand che la soma dle fòrse a l'é zero, e ël còrp a l'é an arpòs o a l'ha moviment retilini uniform). * '''Dinàmica dël còrp rèid''': a studia ël moviment dij còrp ch'a peulo nen deformesse (es. [[roa]], [[biela]]). == Grandësse dinàmiche == Le grandësse pì amportante a son: * '''[[Fòrsa]]''' (N, [[Newton]]): l'assion ch'a modìfica lë stat ëd moviment. * '''[[Massa]]''' (kg, chilo): la mzura dl'inersia dël còrp. * '''[[Quantità ëd moviment]]''' o '''moment''' (kg·m/s): ''p = m·v''. * '''[[Travaj]]''' (J, [[joule]]): ''W = F·s''. * '''[[Potensa]]''' (W, [[watt]]): ''P = W/t''. * '''[[Energìa cinética]]''' (J): ''K = 1/2·m·v²''. * '''[[Energìa potensial]]''' (J): l'energìa associà a la posission (es. gravitassional ''U = m·g·h''). == Anliure == * [[Mecànica]] * [[Isaac Newton]] * [[Fòrsa]] * [[Massa]] * [[Acelerassion]] {{Fin}} [[Categorìa:Fìsica]] hkdv2ueupkudi26bmcwe397aqgc7jqe 0 87165 888496 774318 2026-06-10T14:13:18Z Dragonòt 19 888496 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} '''Sinistra Ecologia Libertà''' ('''SEL''') a l'é stàit un [[partì polìtich]] [[Italia]]n dë snistra, fondà dël [[2009]] da [[Nichi Vendola]] e da d'àutri esponent ëd la snistra italian-a. A l'é stàit presentà ufissialment ai 24 d'otóber dël [[2010]]. SEL a l'é nassù da la dissidensa dël Partì dla Rifondassion Comunista (PRC) e dal Moviment për la Snistra (MpS). == Stòria == Ai 25 d'otóber dël [[2009]], Vendola a l'ha fondà l'associassion "SEL – Sinistra Ecologia Libertà". Dël [[2010]], SEL a l'ha aderì a la Federassion dle Snistre, n'aleansa con PRC, Federassion dle Gioventù (FGS) e Snistra Democratica (SD). Dël 2012, SEL a l'ha lassà la Federassion për presentesse da sol a j'elession. == Ideologìa == SEL as definìa "ecosocialista" e a butava ansema [[ecologìa]], giustissia social e solidarietà. Ij sò programa a comprendìo la difèisa dël teritòri, la lòta contra le mafie, ij drit LGBT e 'l sostnì le font renovàbij. == Arzultà eletoraj == A j'elession dël 2013, SEL a l'ha pijà '''3,2%''' dij vot e 7 deputà e 3 senator. Dël 2016, Vendola a l'ha sarà 'l partì e a l'ha aderì a Snistra Italiana (SI). == Anliure == * [[Nichi Vendola]] {{Fin}} [[Categorìa:Partì polìtich]] j8kfk1f29pudgzk1gfqp81byuuwwjyi 888497 888496 2026-06-10T14:15:48Z Dragonòt 19 888497 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Sinistra_e_Libertà_(a_Roma).jpg|thumb|Lògo]] '''Sinistra Ecologia Libertà''' ('''SEL''') a l'é stàit un [[partì polìtich]] [[Italia]]n dë snistra, fondà dël [[2009]] da [[Nichi Vendola]] e da d'àutri esponent ëd la snistra italian-a. A l'é stàit presentà ufissialment ai 24 d'otóber dël [[2010]]. SEL a l'é nassù da la dissidensa dël Partì dla Rifondassion Comunista (PRC) e dal Moviment për la Snistra (MpS). == Stòria == Ai 25 d'otóber dël [[2009]], Vendola a l'ha fondà l'associassion "SEL – Sinistra Ecologia Libertà". Dël [[2010]], SEL a l'ha aderì a la Federassion dle Snistre, n'aleansa con PRC, Federassion dle Gioventù (FGS) e Snistra Democratica (SD). Dël 2012, SEL a l'ha lassà la Federassion për presentesse da sol a j'elession. == Ideologìa == SEL as definìa "ecosocialista" e a butava ansema [[ecologìa]], giustissia social e solidarietà. Ij sò programa a comprendìo la difèisa dël teritòri, la lòta contra le mafie, ij drit LGBT e 'l sostnì le font renovàbij. == Arzultà eletoraj == A j'elession dël 2013, SEL a l'ha pijà '''3,2%''' dij vot e 7 deputà e 3 senator. Dël 2016, Vendola a l'ha sarà 'l partì e a l'ha aderì a Snistra Italiana (SI). == Anliure == * [[Nichi Vendola]] {{Fin}} [[Categorìa:Partì polìtich]] 9gcuw8610qe5f1v1dds4ujocilkhsks 0 109728 888494 883730 2026-06-10T13:56:34Z ~2026-34200-77 31921 888494 wikitext text/x-wiki [[Figura:Police préparant l'arrivée d'une manifestation.JPG|miniatura|A Pulizzia Naziunale Francese usa parechji modi di trasportu, ognunu cù i so vantaghji è svantaghji distinti]] Ël '''traspòrt''' a l'é l'insem d'atività e técniche ch'a përmëtto ëd movimenté gent, bin e anformassion da un leu a n'àutr. A l'é essensial për l'organisassion social, l'economìa e la globalisassion, an consentend ël comersi, la comunicassion e la mobilità përsonal. An [[Piemont]], la geografìa varià (da le Alp a le pianure) a l'ha influensà ël dësvlup d'un sistema ëd traspòrt multiform. == Stòria == Ij prim traspòrt a armonto a la preistòria, con l'usagi ëd la fòrsa uman-a e d'animaj. L'invension ëd la roa (anviron 3500 a.C.) a l'ha revolussionà ël moviment dle còse. Ant l'época roman-a, le vie roman-e (es. la Via Fulvia ch'a traversava ël Piemont) a l'han colegà le sità. Ant ël Medi Ev, ij pass alpin (come col dël Moncenis) a j'ero dovrà për ël comersi. Con la rivolussion andustrial dël sécol XIX, a son rivà ij tren e le ferovìe, coma la Turin-Ginevra (1854). Ël sécol ch'a fa XX a l'ha vëddù l'esplosion dël traspòrt motorisà, grassie a la [[FIAT]] (fondà a [[Turin]] dël 1899), e l'espansion dël traspòrt avion con j'aeropòrt com ël Caselle ëd Turin. == Sòrt ëd traspòrt == Traspòrt terestr: * Automòbij e mòto: Dovrà për la mobilità përsonal. * Tren e tram: An Piemont, la Rete Ferroviaria Italiana a colega Turin a Milan, Génoa, e la [[Fransa]]. * Biciclëtte e mobilità sostenìbil: Pì spantià ant le sità (es. bike-sharing a Turin). Traspòrt fluvial e marìtim: * Ël Po a l'é stàit storicament dovrà për ël comersi, bele che meno ancheuj. * Pòrt ëd Tòrno an sël Lagh Magior për ël turism. Traspòrt avion: * Aeropòrt ëd Turin-Caselle: Colega ël Piemont a l'Europa. * Eliport për servissi d'urgenza. Traspòrt pùblich: * Autobus urban e anterurban (es. GTT a Turin). * Metrò (la linia ëd Turin a l'é stàita duvertà dël 2006). == Anfrastrutura == Ël Piemont a l'ha na rej ëd autostrà (A4 Turin-Milan, A5 Turin-Mont Bianch) e strà stataj (SS11, SS24). Le ferovìe a son gestì da RFI, con linie ad auta velocità an dësvlup (es. Turin-Lion). J'autostassion e ij sènter logìstich (es. ël Interport ëd Rivalta) a son ciav për ël comersi. == Ampat econòmich e sociaj == Economìa: L'andustria automobilìstica (FIAT, Iveco) a dà travaj a mila piemontèis. Ël turism (es. stassion dë schi) a dipend dal traspòrt. Società: La mobilità a consent ël viagi quotidian për ël travaj e l'acess a servissi. Globalisassion: Pòrt e aeropòrt a colego ël Piemont al mond. == Sfide ambientaj == Ël traspòrt a l'é un dij prinsipaj responsabij dle emission ëd CO₂ e dl'inquinament dij sènter urban. An Piemont, as serco d'alternative: * Potensié ël traspòrt pùblich e ël car-sharing. * Promove veìcoj elétrich (con colonin-e ëd ricàrica). * Sosten-e ël traspòrt ciclìstich (pista ciclàbij a Turin e provincial). == Traspòrt e cultura piemontèisa == Musé: Ël Musé Nassional dl'Automòbil ëd Turin a conta la stòria dl'andustria local. Manifestassion: La Fera dël Véicol Stòrich a Susa a célebra j'automòbij d'época. == Avnì dël traspòrt an Piemont == A son an cors proget për: * L'ampliament dël metrò ëd Turin. * La linia TAV Turin-Lion për ridùe ij temp ëd viagi. * L'adatament a le neuve norme europenghe ant l'emission. [[Categorìa:Traspòrt]] [[Categorìa:Stòria]] [[Categorìa:Società]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] 1yxx2xjh6a34bmlufohtdkefti53r5k 888495 888494 2026-06-10T14:05:15Z Dragonòt 19 888495 wikitext text/x-wiki [[Figura:Police préparant l'arrivée d'une manifestation.JPG|miniatura|La Polissìa Nassional Fransèisa a dòvra vàire mojen ëd trasport, mincadun con ij sò vantagi e svantagi distint]] Ël '''traspòrt''' a l'é l'insem d'atività e técniche ch'a përmëtto ëd movimenté gent, bin e anformassion da un leu a n'àutr. A l'é essensial për l'organisassion social, l'economìa e la globalisassion, an consentend ël comersi, la comunicassion e la mobilità përsonal. An [[Piemont]], la geografìa varià (da le Alp a le pianure) a l'ha influensà ël dësvlup d'un sistema ëd traspòrt multiform. == Stòria == Ij prim traspòrt a armonto a la preistòria, con l'usagi ëd la fòrsa uman-a e d'animaj. L'invension ëd la roa (anviron 3500 a.C.) a l'ha revolussionà ël moviment dle còse. Ant l'época roman-a, le vie roman-e (es. la Via Fulvia ch'a traversava ël Piemont) a l'han colegà le sità. Ant ël Medi Ev, ij pass alpin (come col dël Moncenis) a j'ero dovrà për ël comersi. Con la rivolussion andustrial dël sécol XIX, a son rivà ij tren e le ferovìe, coma la Turin-Ginevra (1854). Ël sécol ch'a fa XX a l'ha vëddù l'esplosion dël traspòrt motorisà, grassie a la [[FIAT]] (fondà a [[Turin]] dël 1899), e l'espansion dël traspòrt avion con j'aeropòrt com ël Caselle ëd Turin. == Sòrt ëd traspòrt == Traspòrt terestr: * Automòbij e mòto: Dovrà për la mobilità përsonal. * Tren e tram: An Piemont, la Rete Ferroviaria Italiana a colega Turin a Milan, Génoa, e la [[Fransa]]. * Biciclëtte e mobilità sostenìbil: Pì spantià ant le sità (es. bike-sharing a Turin). Traspòrt fluvial e marìtim: * Ël Po a l'é stàit storicament dovrà për ël comersi, bele che meno ancheuj. * Pòrt ëd Tòrno an sël Lagh Magior për ël turism. Traspòrt avion: * Aeropòrt ëd Turin-Caselle: Colega ël Piemont a l'Europa. * Eliport për servissi d'urgenza. Traspòrt pùblich: * Autobus urban e anterurban (es. GTT a Turin). * Metrò (la linia ëd Turin a l'é stàita duvertà dël 2006). == Anfrastrutura == Ël Piemont a l'ha na rej ëd autostrà (A4 Turin-Milan, A5 Turin-Mont Bianch) e strà stataj (SS11, SS24). Le ferovìe a son gestì da RFI, con linie ad auta velocità an dësvlup (es. Turin-Lion). J'autostassion e ij sènter logìstich (es. ël Interport ëd Rivalta) a son ciav për ël comersi. == Ampat econòmich e sociaj == Economìa: L'andustria automobilìstica (FIAT, Iveco) a dà travaj a mila piemontèis. Ël turism (es. stassion dë schi) a dipend dal traspòrt. Società: La mobilità a consent ël viagi quotidian për ël travaj e l'acess a servissi. Globalisassion: Pòrt e aeropòrt a colego ël Piemont al mond. == Sfide ambientaj == Ël traspòrt a l'é un dij prinsipaj responsabij dle emission ëd CO₂ e dl'inquinament dij sènter urban. An Piemont, as serco d'alternative: * Potensié ël traspòrt pùblich e ël car-sharing. * Promove veìcoj elétrich (con colonin-e ëd ricàrica). * Sosten-e ël traspòrt ciclìstich (pista ciclàbij a Turin e provincial). == Traspòrt e cultura piemontèisa == Musé: Ël Musé Nassional dl'Automòbil ëd Turin a conta la stòria dl'andustria local. Manifestassion: La Fera dël Véicol Stòrich a Susa a célebra j'automòbij d'época. == Avnì dël traspòrt an Piemont == A son an cors proget për: * L'ampliament dël metrò ëd Turin. * La linia TAV Turin-Lion për ridùe ij temp ëd viagi. * L'adatament a le neuve norme europenghe ant l'emission. [[Categorìa:Traspòrt]] [[Categorìa:Stòria]] [[Categorìa:Società]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] d6r7s4bisrmugyu7lvr876aja38o8xb