Wikipedia pmswiki https://pms.wikipedia.org/wiki/Intrada MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Media Special Discussion Utent Ciaciarade Wikipedia Discussion ant sla Wikipedia Figura Discussion dla figura MediaWiki Discussion dla MediaWiki Stamp Discussion dlë stamp Agiut Discussion ant sl'agiut Categorìa Discussion ant sla categorìa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 3105 889043 884270 2026-08-02T17:06:53Z InternetArchiveBot 23399 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 889043 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Arrowhead.jpg|right|100px|thumb|[[Ponta ëd flecia]] ën [[Ossidian-a]] ]] L''''età dla pera''' a l'é un perìod motobin longh dla [[preistòria]] quand che j'[[òmo]] a dovravo pì che d'àutr la [[Pera (geologìa)|pera]] për fesse sò utiss. J'[[utiss ëd pera]] as fasìo da vàire sòrt ëd pera diferente. Pr'esempi, le [[selce]] a j'ero [[preistòria, pera sagomà|sagomà a colp]] për dovreje coma utiss da taj e [[arma|arme]], antramentr che cobie ëd [[basalt]] e [[arenaria]] as dovravo për fé dle [[màcine]]. Ëdcò [[bòsch]], [[òss]], [[cochije]], [[còrn]] e àutri materiaj as dovravo motobin soèns. Ant j'ùltime part dël perìod a l'é anandiasse ël dovré dij [[sediment]] (coma la [[tèra crea]]) për fé ëd [[teracheujta]]. Ij perìod che a son avnùit peui ([[età dl'aram]], [[età dël bronz]] e [[età dël fer]]) a resto caraterisà da vàire inovassion ant la [[tecnologìa]] dël travaj dij [[metaj]]. Ës perìod-sì a comprend ël prim dovré spantià dla tecnologìa ant l'[[evolussion dl'òmo]] e lë spantiament dl'òmo midem da 'nt le [[savan-a|savan-e]] dl'[[Àfrica Oriental]] al rest dël [[mond]]. Al finiss con ël dësvlup dl'[[agricultura]], l'[[adomestiament]] ëd certe sòrt ëd bes-ce e la [[fusion]] ëd [[mineraj]] d'[[aram]] për ricavene ël metal. A lo diso ''pre''istòrich përchè l'òmo ant sto perìod-sì a l'ha ancó pa ancaminasse a scrive, lòn che për tradission as consìdera ël prinsipi dla [[stòria]]. L'espression "Età dla Pera" a l'é dovrà da j'[[archeologìa|archeòlogh]] për parlé d'un perìod anans dla [[metalurgìa]], dont a son restane motobin pì utiss ëd pera che nen ëd coj fàit d'àutri materiaj (che a marso pì ampressa). A l'é la prima età dla [[scala ëd temp ëd le tre età|scala dle tre età]] e as divid antra [[Paleolìtich]], [[Mesolìtich]] e [[Neolìtich]], conforma a le denominassion dàite da [[John Lubbock]] ant sò clàssich lìber ''Pre-historic Times'' (temp dla preistòria) ant ël 1865. Sti tre perìod-sì as divido ancó an sotperìod pì curt. == L'età dla pera an archeologìa == [[Figura:Hook for angling, made of bone, from Swedish Stone Age, found in Skåne, Sweden.jpg|thumb|right|100px|[[Lamon da pësca]] an òss, ëd l'età dla pera (Svessia)]] Vàire che a sia longh sto period-sì a l'é na question dont as discut soèns, e dont definission a varia conforma a la region che a së studia. Contut che as peula parlesse ëd n'''età dla pera'' për l'òmo an general, vàire culture a l'han pa mai dësvlupà la tecnologìa dla fusion, e con lòn a son restà ant soa 'età dla pera' fin che a l'han nen avù dle relassion con dle culture pì dësvlupà an sens tecnològich. La sucession dle fase a resta motobin diferenta da 'nt na region (e [[culture archeològiche|cultura archeològica]]) a l'àutra. L'òmo a l'ha tirà anans a spantiesse ëdcò aj temp dle culture dij metaj travajà, e parèj a resta pì giust parlé ëd "vàire" époche dla pera locaj, [[nopà]] che parlé dl'età dla pera coma d'un perìod ëd temp general, definì da un datari comun. An tute le manere, për sòlit con E.d.P. as antend un perìod a anandiesse anviron a 3 [[milion d'agn fa]], a parte dal prim [[Omìnidi|omìnide]] che a l'avèissa na produssion d'utiss an [[Àfrica]]. La pì gran part dj'[[australopiteco]] a l'é malfé pensé che a dovrèissa utiss ëd pera (bele che a smija pro che a sio stàit anventà dal ''[[Paranthropus robustus]]'') ma franch tutun lë studi ëd soe reste a-i intra ant ël camp dj'archeòlogh che a studio l'E.d.P. Për via che da ‘nt l'E.d.P. a son rivane dzortut dij [[Manufat (archeologìa)|manufat]] an pera, e soèns gavà lolì a l'é pa restane d'àutr, l'[[anàlisi lìtica]] a l'é avnùita a esse ël pì gran utiss specialisà për studié ël perìod, e as dòvra për amzuré j'utiss an pera che as treuvo e determinene tipologìa, fonsion e tecnologìa dovrà për feje. Ant ël process soèns a-i intra l'anàlisi dla [[ridussion lìtica]] dla pera crùa, për capì coma che a la sia stàita travajà për fene dj'utiss finì. Sòn a resta ëdcò oget dl'[[archeologìa sperimental]], che as preuva a fene dij neuv ant la midema manera ën butand dij [[mèistr da pera]] a scajé dla selce fin-a a rivé a fene n'[[utiss ëd selce|utiss]] coma coj preistòrich. === Ël dovré modern dla paròla === [[Figura:National park stone tools.jpg|thumb|left|200px|Vàire [[utiss ëd pera]] ]] Un dij problema dl'espression a l'é che as men-a dapress un giudissi ant sël dësvlup dl'òmo (e ant sël temp che a l'é andaje për felo) mach basà ansima a le sòrt ëd materiaj dovrà për fé dj'utiss, e nen, pr'esempi, amsima a l'[[organisassion social]], al mangé e a l'adatesse al [[clima]]. Sòn a l'é na conseguensa dël livel ëd conossensa dël passà lontan ant ël [[sécol che a fa XIX]], quand che a l'é anventasse la [[scala ëd temp ëd le tre età|scala dle tre età]] e ël but prinsipal djë [[sgav archeològich]] a l'era col dë sgaté fòra da sot tèra pì ëd [[Manufat (archeologìa)|manufat]] che as podèissa. Ën essend che la tecnologìa archeològica moderna a l'é anteressà a na varietà d'anformassion motobin pì larga, le division s-ciapà col piolòt coma E.d.P. a son antramentr che ven-o viaman pì fruste. I soma giumaj rendusse cont che ij cambiament dle società dël passà ant ij vàire mila agn dont as parla a son stàit motobin antortojà e che a l'han tocà vàire fator diferent, coma l'adossion dl'[[agricoltura]], la [[colonisassion]] dle tere e la [[religion]]. Donca la tecnologìa dla produssion dj'utiss a l'é mach na marca tan-me n'àutra, marca che però an da pa gnun-a idèja ëd che costume che a l'avèissa la gent e ëd còsa che a pensèissa. N'àutr problema dl'espression E.d.P. a l'é che a l'é stàita anventà për parlé dle [[culture archeològiche]] europenghe, e che a resta motobin malfé dovrela për dle region coma j'[[América|Amériche]] ò pura l'[[Osseania]], andoa ij nativ a l'ha dovrasse sò utiss an pera fin-a a quand a l'é nen anandiasse la [[colonisassion]] europenga. Travajé ij metaj a l'é mai stàit na question fondamental dla vita dla gent, ant cole bande-lì, e donca për studieje a ven motobin pì a taj dovré dle classificassion tut afàit diferente, che nen sté lì a dividne la preistòria an perìod. Le mideme drolerìe a sàuto fòra a dovré l'espression età dël fer an sens mondial, përchè n'América pa gnun a savìa còs a fussa ël fer fin-a al [[1492]] (però a conossìo aram, [[bronz]], [[argent]] e [[òr (metal)|òr]]), nopà che n'Osseania ël fer a l'é nen rivà fin-a al [[sécol che a fa XVII]]. Për sòlit dapress a l'E.d.P. a-i riva n'Età dël Bronz, moment quand la tecnologìa dël [[travaj dël metal]] a l'ha fàit an manera che viaman a së spantièissa ël dovré dj'utiss an bronz (aram e [[stagn]], ò pura dj'àutri metaj). La pì part dla gent dl'[[Àfrica Setentrional]], dl'Asia e dl'Euròpa a l'é surtìa da ‘nt l'E.d.P. antra ël [[6000 aGC]] e ël [[2500 aGC]]. An chèich region, notaman l'[[Àfrica Subsaharian-a]], a l'E.d.P. a l'é avnuje dapress bele sùbit l'età dël fer. As pensa che ant lë [[Vzin Orient]] e ant l'[[Asia Sudoriental]] l'E.d.P. a sia finìa anviron al 6000 aCG. Le società dl'[[Euròpa]] e dël rest ëd l'Asia a l'avrìo passà l'E.d.P. anviron al [[4000 aGC]]. Le [[Perìod culturaj dël Perù|culture pròto-Inca]] dl'[[América Meridional]] a son restà ant l'E.d.P. fin-a anviron al [[2000 aGC]], quand a son rivà òr, aram e argent, e dapress a coj-lì a son peui rivaje j'àutri metaj. L'[[Australia]] a l'é restà a l'E.d.P. fin-a al [[sécol che a fa XVII]]. Al dì d'ancheuj as sa ëdcò che ël passagi antra E.d.P e Età dël Bronz a l'é pa che a sia rivà tut d'un colp, ma pitòst a l'é stàit un dësvlup gradual che a l'ha tocà ël travaj dl'aram e dl'òr an coj che (an sens técnich) a resto pro sempe dij sit dla sòrt [[Neolìtich|neolìtica]]. Costa transission-sì as dis ëdcò ''Età dl'Aram'' ò pura [[Calcolìtich]]. A l'é stàita curta e a l'ha avù un caràter motobin regionalisà, përchè a fé [[Lija (metalurgìa)|lija]] con lë stagn a l'han ancaminasse squasi sùbit daspërtut, gavà coj post andoa che dë stagn a l'era malfé trovene. Pr'esempi, l'[[Òmo dla giassa Ötzi]], na mumia dël [[3300 aGC]] trovà ant ij giassé alpin, a l'avìa dapress un piolet d'aram e un cotel ëd selce. La produssion d'utiss an pera a l'é nen chità, restand motobin viva ëdcò ant le età dij metaj, e a l'é belfé che a l'abia nen ancaminasse a perde colp fin-a ant l'[[Àuta Età ëd Mes]]. N'Euròpa e ant l'América Setentrional le [[pere da mulin]] a son dovrasse bele che fin-a al [[sécol che a fa XX]], e as dòvro ancó al dì d'ancheuj an vàire part dël mond. Se le siviltà antiche a l'han lassane tanti monument sòn as dev ëdcò a lë spantiament dla tecnologìa dël travaj dla pera, che a butava a disposission dle società d'antlora n'oferta ëd travaj specialisà motobin larga e dle técniche ëd travaj e [[tecnologìa dij traspòrt|traspòrt]] dle pere mideme che a j'ero stàite soagnà e afinà fin-a ant ij pì cit detaj për ij vàire mila agn dl'E.d.P. == Ël dësvlup ëd l'òmo ant l'Età dla Pera == L'E.d.P. a coata un perìod ëd temp motobin longh e vàire cambiament ëd clima ëd gròsse proporsion che a l'han condissionà l'evolussion dl'òmo. La gent midema a l'é rivà a soa [[Morfologìa (biologìa|forma morfològica]] corenta mach a la fin dl'E.d.P. {{ëdcò|evolussion ëd l'òmo}} === Paleolìtich === Ël [[Paleolìtich]] a va da anviron a 2 milion d'ani fa a la fin dël [[Pleistocene]], 10.000 ani fa. Për coj pòst andoa che a l'é staje un progress pì svicio anvers a la [[neolitisassion]], ël Paleolìtich a comprend ëdcò l'[[Epipaleolìtich]], e a finiss anviron a 8.000 ani fa. ==== Bass Paleolìtich ==== [[Figura:Biface de St Acheul MHNT.jpg|100px|right|thumb|[[Acheulean]] Piolòt dël Bass Paleolìtich]] {{prinsipal|bass Paleolìtich}} Anvers a la fin dl'[[era geològica]] che i disoma [[Pliocene]] an Àfrica, un prim cé dl'òmo modern, che a diso ''[[Homo habilis]]'', a l'ha dësvlupasse sò prim utiss ën pera. A-i ero mach dj'utiss motobin sempi che j'archeològh a diso [[Pere scajà (archeologìa)|pere scajà]]. L’''Homo habilis'' as chërd che a fussa bon a fesse utiss dla sòrt [[Olduwan]], ën dovrand tant la [[pera scarpìa]] che jë [[Scaja lìtica|scaje]] che a-j restavo da la produssion. St'[[Industria archeològica|industria]] d'utiss an pera a pija sò nòm dal sit dla [[Gòrgia d'Oldupai]] an [[Tanzanìa]]. J'omìnidi d'ës temp-sì a smija che as mangèisso dla can maslà con sti utiss-lì e dle piante sërvaje. Anviron a 1,5 milion d'ani fa a l'é rivaje na sòrt d'òmo pì dësvlupà, l’''[[Homo erectus]]''. L’''H. erectus'' a l'ha amprendù a dovré ël feu e a fesse dle pere da taj motobin pì arfinìe, antramentr che a së spantiava [[Ipòtesi dl'adoss ùnica|fòra dl'Àfrica]] për rivé fin-a an Asia, coma mostrà da sit coma col ëd [[Zhoukoudian]] an [[Cin-a]]. Rivà a 1 milion d'ani fa as treuvo le prime preuve dla presensa dl'òmo an Euròpa, ansema a dij [[piolòt a man]] ancó pì bin finì. ==== Paleolìtich ëd Mes ==== [[Figura:Neanderthaler.jpg|100px|left|thumb|Ricostrussion ëd n'òmo ëd Neanderthal]] {{prinsipal| Paleolìtich ëd Mes }} Cost period-sì as anandia anviron a 200.000 ani fa e pì che d'àutr a l'é conossù coma ël moment che a-i vivìa l'[[Òmo ëd Neanderthal]] (anv. 120.000-35.000 ani fa). La tecnologìa dël travaj dla pera dij Neandertalian për sòlit as dis ''[[Musterian|musterian-a]]''. Ij Neandertalian a la fin dij fin a son dësparì, e a sò post a son rivaje j'òmo modern, che soe marche pì veje a l'han lassaje an Àfrica Meridional, anviron a 100.000 ani fa. Conbin che soèns la gent a jë chërda squasi dle bes-ce, a-i son vàire preuve che ij Neandertalian as cudivo sò vej e che a l'avìo dij [[ritual|rituaj]] ëd sepoltura, lòn che dimostra l'esistensa ëd na società organisà. La pì veja marca d'ansediament dl'òmo an Australia a fa dàita anviron a [[Stòria dl'Australia anans dël 1901|40.000 ani fa]], quand che dj'òmo giumai dla sòrt moderna a l'han traversasse ël mar da ‘nt l'Asia, navigand da n'ìsola a l'àutra. La gent dël Paleolìtich ëd Mes a l'ha lassane le prime marche ëd lòn che as peul ciamesse ''bela art'' e dj'àutre espression ëd pensé astrat, coma la costuma dë pituresse ël còrp d'[[òcra]]. ==== Àut Paleolìtich ==== {{prinsipal|Aut Paleolìtich}} Da 35.000 a 10.000 ani fa (visadì a la fin dl'ùltima [[era giassal]]) j'òmo modern a së spantio për ël mond ant un perìod che as dis ''Àut Paleolìtich''. Ant ës perìod-sì, na vira che ij prim òmo modern ([[Òmo ëd Cro-Magnon]]) a son rivà n'Euròpa, is trovoma a s-ciairé pitòst ampressa na sucession d'utiss an pera soèns motobin rafinà. Antra j'àutri a venta visesse dij perìod tecnològich dël[[Châtelperonian]], dl'[[Aurignassian]], dël [[Solutrean]], dël [[Gravessian]] e dël [[Magdalenian]]. J'Amériche a son stàite colonisà ën passand për ël [[pont ëd tèra ëd Bering]] che ant col moment-lì a restava fòra dl'[[eva]], për via che le giassassion a tnisìo bass ël livel dël mar. La gent che a l'é passaje dzora as dis [[Paleo Indian|paleoindian-a]], e soe marche pì veje a l'ha lassan-je ant ij sit dla [[Cultura Clovis]], anviron a 13.500 ani fa. An general as tratava sempe ëd [[culture ëd cassador e d'archujidor]], ma ant coj temp-lì a taco a s-ciairesse ëdcò dle marche d'identità regionaj motobin diferensià, për via dla gran varietà d'utiss an pera che a tacavo a dësvlupesse për vàire contest teritoriaj e climàtich diferent. === Epipaleolìtich/Mesolìtich === {{prinsipal|Epipaleolìtich|Mesolìtich}} Ël perìod dla fin ëd l'ùltima glaciassion, da anviron a 10.000 ani fa a 6.000 ani fa, a resta marcà da l'aussesse dël livel dël mar, da lë bzògn d'adatesse a n'[[anvironament]] che a l'era antramentr che a cambiava e da la manca dë trovesse dle neuve sorgiss ëd ròba da mangé. N'arspòsta a sti neuv ëbzògn a l'é stait ël dësvlup dj'utiss [[microliti|microlìtich]]. Ël nòm ''Epipaleolìtich'' a riva da 'nt la question che sti neuv utiss a restavo derivà da coj vej dël Paleolìtich. Comsëssìa, n'Euròpa për sòlit a sò pòst as dòvra Mesolìtich (Età dla Pera 'd Mes), për via che tant j'utiss che le costume ëd vita dla gent d'ambelessì a resto amportà da 'nt l'[[Antich Ëvsin Orient]]. Ambelelà j'utiss microlìtich a l'avìo daje a l'òmo na cassa pì eficenta, antramentr che anviron a la pësca as dësvlupavo dj'ansediament viaman pì struturà, coma a [[Lepenski Vir]]. L'adomesticament dël [[can]] coma agiut a la cassa a l'é belfé che a sia rivà pròpe ant ës moment-lì. === Neolìtich === [[Figura:JomonPottery.JPG|thumb|right|100px|La teracheujta giaponèisa [[Jomon]] a resta la pì antica dël mond.]] {{prinsipal|Neolìtich}} Ël Neolìtich (Età dla pera neuva) a l'é marcà da lë spantiesse dl'agricoltura (cola che a ciamo la [[Rivolussion Neolìtica]]), dël dësvlup dla teracheujta e da djë stansiament sempe pì gross e struturà, coma coj ëd [[Çatal Hüyük]] e ëd [[Gérico]]. Le prime culture neolìtiche as anandio anviron a l'[[8000 aGC]] ant la [[Mesalun-a drùa]]. Antant sia l'agricoltura che la cultura ëmnà da chila as së spantiavo al [[Mediterani]], a la [[Val ëd l'Indo]], a la Cin-a e a l'[[Asia Sudoriental]]. Lë bzògn dë cheuje e dë travajé sempe neuve sòrt ëd vegetaj diferent a spantiava viaman dë pì j'utiss an arenaria e an pera polidà, ansema a vàire utiss sempe pì specialisà për tajé e arfinì ël travaj. As tiravo sù le prime gròsse costrussion, con dle tor-abitassion e dle muraje (pr'esempi, Gérico) e dij sit sirimoniaj (pr'esempi, [[Stonehenge]]). Sòn an mostra che a-i era giumaj basta d'arsorse e ëd coordinament për podej buté dle partìe ëd gent motobin gròsse a travajé ansema an dij proget parèj. An che amzura che sòn a veula dì che a-i fusso ëdcò già dj'elit e dle gerarchìe sociaj a l'é na question dont as fa un gran debat. Le prime marche che an mostro l'esistensa d'un [[comersi]] stabilisà a son pròpe dël Neolìtich, quand la gent dj'ansediament neuv as amportava dle mërcansìe esòtiche da dle distanse ëd vàire sent mija da ca soa. [[Skara Brae]], ant sl'ìsola d'[[Orkney]] (al largh dla [[Scòssia]]) a l'é un dij pì bej esempi europengh ëd vilagi neolìtich. La comun-a a në smon dij let an pera, dle scafaladure, e ëdcò fin-a na còmoda antëcà, colegà a na rosa che a-j passava sota për tenla sempe polida. [[Figura:SkaraBraeJM.jpg|thumb|right|200px|[[Skara Brae]], [[Scòssia]]. Ël vilagi neolìtich europengh pì complet che a sia rivane]] == La vita material ant l'Età dla Pera == === Mangé e bèive === Le [[culture ëd cassador e d'archujidor]] dl'Età dla Pera a [[mangé|mangiavo]] tant ëd bes-ce che ëd vegetaj, che as trovavo ant l'[[anvironament natural]] andoa a vivìo. A sta gent a-j piasìa la carn dj'[[òrgo (anatomìa)|òrgo antern]], donca ëdcò [[fricassà]], [[rognon]] e [[sërvele]]. A mangiavo pa vàire ëd [[derivà dël làit]] e ëd verdura carià ëd [[carboidrà]], coma [[legum]] ò [[granaja]]. Al dì d'ancheuj l'arserca an dis che ij doj tèrs ëd soa [[energìa]] as la pijavo da dij prodòt animaj. <ref>"[https://web.archive.org/web/20070811170652/http://www.annecollins.com/stone-age-diet.htm Dieta e costume dël mangé ant l'Età dla Pera (an anglèis)]," annecollins.com (arlevà a l'11 ëd Giugn dël 2005).</ref> Coma [[grass]] a smija che dal pì al manch a në dovrèisso tan-me nojàutri, ma la proporsion dle sòrt ëd grass che a mangiavo a restavo motobin diferente da le nòstre: antra [[àcid grass Omega-6]] e [[àcid grass Omega-3]] a-i era un rapòrt dël 3 a 1, nopà che ancheuj a l'é dël 12 a 1. Anviron a la fin ëd l'[[Giassassion dël Wisconsin|ùltima era giassal]], antra 15.000 e 9.000 agn fa, an Asia, Euròpa, América Setentrional e Australia a l'é rivaje na burà d'[[estinsion]] dij gròss [[mamìfer]] (la [[Megafàuna]]). Costa-sì a l'é stàita la prima [[estinsion dl'Olocene]]. Sòn a l'é belfé che a l'abia ëmnà la gent ëd coj temp-là a na modìfica forsà ëd soa dieta, e con l'anandiesse dl'agricoltura ël mangé a base vegetal a dev esse avnùit na costuma alimentar fissa. Un rapòrt dle Neuve dël [[National Geographic]] an dis che "la prima [[degustassion ëd vin]] a l'é belfé che a sia rivà quand dla gent dël Neolìtich a l'ha tastà dël giuss d'[[uva]] che a l'era [[fermentassion|fërmentà]] bele daspërchiel. Miraco përchè a lo tnisìo sarà andrinta a dle borace ëd pel ò a dle cite pèile ëd [[bòsch]]".<ref>William Cocke, "[http://news.nationalgeographic.com/news/2004/07/0721_040721_ancientwine.html Ël prim vin? J'archeòlogh an diso che as bèiv fin daj temp dl'Età dla Pera (an anglèis)]", ''National Geographic News'', 21 ëd Luj dël 2004 (arlevà l'11 ëd Giugn dël 2005).</ref> === Ij pòst dël vive dla gent === As pensa che l'''Homo habilis'' a l'abia tirà sù le prime costrussion fàite da l'òmo anviron a 2 milion d'ani fa ant l'[[Àfrica Oriental]]. A restavo peui mach dle pere butà an manera da ten-e blocà dij branch coma che a-j fasìa da manca a lor. N'afé parej, fait a [[sercc]] (e che as chërd che sia ëd 500.000 ani fa) a l'é trovasse ëdcò a [[Terra Amata]], davzin a [[Nissa Marìtima]] ([[Fransa]]). Ëd pòst andoa che a-i ëstava l'òmo ant l'Età dla Pera a son trovassne an vàire bande dël mond, pr'esempi: * Na strutura fàita a tenda andrinta a na caverna davzin a la [[Grotte du Lazaret]], a Nissa (Fransa). * Na strutura con un coèrcc tnisù sù da un bionch, trovà a [[Dolni Vestonice]], ant la [[Repùblica Ceca]], che a fa dàita a anviron al 23.000 aGC. Ij mur a-j avìa fàit con dle pile ëd blòch ëd tèra crèa e pere. [[Figura:800px-Paulnabrone.jpg|thumb|250px|right|Ël dòlmen ëd [[Poulnabrone]] a [[County Clare]], n'[[Irlanda]]]] * Vàire caban-e fàite an òss ëd [[mamot]] a son trovasse ant l'[[Euròpa Oriental]] e ant la [[Siberia]]. A feje a devo esse stàit dla gent specialisà ant la cassa dël mamot. Ëd ròbe parej a son trovassne daspërtut ant la val dël [[Dniepr]] an [[Ucrain-a]] (pr'esempi tacà a [[Chernihiv]]), an [[Moravia]] (ant la Repùblica Ceca) e ant la [[Polònia]] meridional. * Na tenda për stërmesse da le bes-ce che a fa dàita dal 15.000 al 10.000 aGC (ant ël Magdalenian) a l'é stàita trovà a [[Plateau Parain]], an Fransa. * [[Tombe megalìtiche]], fàite ëd vàire stansie, e [[dòlmen]] a na stansia sola, a restavo dle [[Tomba (sepoltura)|tombe]] fàite ën butand-je un lastron ëd pera motobin gròss a feje da coèrcc ansima dj'àutri lastron ëd n'amzura paragonàbil, che as tiravo sù drit a fé da mur. As son trovassne daspërtut për l'Euròpa, e a son stàit tirà sù ant ël Neolìtich. Ant cheidun-a dë ste tombe-sì, però, a son trovasse ëdcò dj'utiss d'aram e ëd bronz, lòn che na vira dë pì an fa vëdde coma a resta malfé definì ij perìod ëstòrich basandse mach ant sla tecnologìa dj'utiss. === Bele Art === L'[[art preistòrica]] as peul studiesse mach da lòn che a l'é rivane a nojàutri. La [[mùsica preistòrica]] is la anmaginoma da ‘nt jë strument che i l'oma trovà, antramentr che la [[decorassion mural]] as treuva ansima ëd ròch ëd tute le sòrt. A në fan part [[petroglif]] e ròch piturà. Costa art-sì për adess as sa nen ëd sigura se a l'avèissa mai avù na chèich funsion religiosa. ==== Petroglif ==== {{prinsipal|Petroglif}} La costuma ëd fé dij petroglif as anandia ant l'Età dla Pera Neuva, pì conossùa coma Neolìtich. Un petroglif a l'é un dissègn astrat ò pura simbòlich gravà ant sla pera, për sòlit da dle gent preistòriche, ën gratandla, batend-je ansima ò pura fasendje n'incision ant chèich àutra manera. A resto la forma pì spantià ëd sìmboj ëd comunicassion dël perìod che a-i ven anans dla [[scritura]]. Ëd petroglif a l'é trovassne an vàire bande dël mond, an Asia ([[Bhimbetka|Bhimbetka, an India]]), n'América Setentrional (Parch Nassional dla [[Comba dla Mòrt]]), n'[[América Meridional]] ([[Cumbe Mayo]], an [[Perù]]), an Euròpa ([[Ròch gravà d'Alta|Finnmark, an Norvegia]]). ==== Ròch piturà ==== [[Figura:Bhimbetka_rock_paintng1.jpg|thumb|left|250px|Un ròch piturà a Bhimbetka, an Ìndia, un dij [[Sit dl'eredità dl'Òmo]]]] {{prinsipal|Pitura dle caverne}} Ij ròch piturà as fasìo travajand con la pitura ant sla pera e a l'avìo dij soget motobin pì naturalìstich che nen ij petroglif. Aj temp dël Paleolìtich, na rapresentassion pitòrica dl'òmo ant la pitura dle caverne a l'era motobin rèira. Dzortut as pituravo dle bes-ce: nen mach cole che as mangiavo, ma ëdcò cole che a podìo dé l'idèja dla fòrsa coma ël [[rinoceront]] ò pura dij gròss [[felin]] (coma ant la [[Caverna ëd Chauvet]]). Dle vire as fasìo ëdcò dij sign coma dij pontin. Cole rèire rapresentassion ëd l'òmo che as fasìo a comprendìo marche lassà da le man e figure mese d'òmo e mese ëd bes-cia. La caverna ëd Chauvet, ant ël [[Dipartiment an Fransa|dipartiment]] dl'[[Ardeche]] (Fransa), a l'ha andrinta le pì fiamenghe piture paleolìtiche che a sio salvasse, fàite anviron al 31.000 aGC. Le piture dla caverna d'[[Altamira (caverna)|Altamira]], an [[Spagna]] a son stàite faite antra ël 14.000 e ël 12.000 aGC e a në smon-o ëdcò fin-a dle figure ëd [[bisont]]. La «Ca dij Tòr» ëd [[Lascaux]], an [[Dordogne]] (Fransa), a l'é un-a dle caverné piturà pì avosà che a-i sio, e a fa dàita antra ël 15.000 e ël 10.000 aGC. Còsa che a volèisso mai dì ste piture as sa nen. An ste caverne a-i ëstava pa gnun, donca a l'é ëdcò possìbil che a fusso dovrà për dij rituaj stagionaj. Ansema a le figure dle bes-ce a-i son ëdcò dij sign, lòn che a podrìa fé avnì an ment un dovré colegà a dle [[mascarìa|mascarìe]]. Ij simboj a flecia ëd Lascaux dle vire a ven-o anterpretà coma dij [[calendari]] ò pura dj'[[armanach]]. Ma për tant che as disa gnun a l'ha dle preuve për rivé an na chèich version finitiva.<ref>M. Hoover, "[http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/PALNEO.htm L'art dël Paleolìtich e dël Neolìtich]," da ''Art History Survey 1'', San Antonio College (an anglèis, Luj dël 2001; arlevà l'11 ëd Giugn dël 2005).</ref> L'euvra pì amportanta dl'época mesolìtica a l'é "Ij soldà che a marcio", un ròch piturà ëd Cingle de la Mola, a [[Castellón]] (Spagna), che a fa dàita anviron al 7.000-4.000 aGC. La tècnica dovrà për felo a l'é belfé che a fussa cola dë sofieje ò pura dë spuveje la pitura ansima a la pera. Ël soget a resta pitòst naturalìstich, contut che al sia stilisà. Le figure a son nen tridimensionaj, për tant che dle vire a resto un-a dzora a l'àutra. <ref>"[https://web.archive.org/web/20060629214713/http://www.owlnet.rice.edu/~hart205/Lectures/lecture2.htm Art dël Paleolìtich, dël Mesolìtich e dël Neolìtich]" (an anglèis, conferensa 2, Rice University, Houston, TX, 2 dë Stémber dël 1998; arlevà a l'11 ëd Giugn dël 2005).</ref> == Rituaj e lòn che as chërdìa ant l'Età dla Pera == Da ‘nt jë studi modern e da j'anàlisi viaman pì [[ancreus]]e ëd lòn che as treuva dl'Età dla Pera a së s-ciàira che la gent d'antlora a la fasìa vàire rituaj e a la chërdìa certe ròbe. Al dì d'ancheuj as pensa che l'òmo antlora a l'avèissa giumaj passà la fase ëd mach sërchesse da mangé, dë vestisse e un coèrcc për passé la neuit. A l'avìa dij rituaj precis për la mòrt e për le sepolture, combin che sti rituaj a restèisso diferent antra 'd lor, conforma a che cultura che a së studia. Vàire sit dl'Età dla Pera an mostro la costuma dë [[Bal|balé]], dë balé con djë schierament particolar e dij [[ritual d'inissiassion|rituaj d'inissiassion]]. <ref>[https://web.archive.org/web/20060813143055/http://museums.ncl.ac.uk/flint/archrit.html Sepolture e mìstica ant la preistòria (an anglèis)] (arlevà l'11 ëd Giugn dël 2005).</ref> == Lòn che a-i resta dl'Età dla Pera al dì d'ancheuj == J'antropòlogh a son basasse ansima a vàire tribù për studié e për capì che rassa ëd na vita che a podèissa mai avèj fait la gent dl'Età dla Pera. Tribù parèj as në treuva an [[Papua (Neuva Guinéa)]],ant j' [[ìsole Andamane e Nicobar]] ([[India]]), an Àfrica e ant l'[[América meridional]]. == L'Età dla Pera ant la cultura popolar == Coma [[espression gergal]], "''Età dla Pera''" dle vire a ven dovrà për parlé ëd na siviltà ò pura ëdcò mach ëd na partìa ëd gent che a la viv a la primitiva bele che al dì d'ancheuj. La frase "bombardeje andaré a l'Età dla Pera" a sta për n'atach militar bon a demolì tute j'[[infrastrutura|infrastruture]], ën fasend an manera che la gent dël pòst as treuva obligà a vive da primitiv, se a veul vive. La figura dl'[[Òmo dle caverne]] a resta motobin soèns associà a l'Età dla Pera. Pr'esempi, la serie ëd [[documentari (cine)|documentari]] anglèis ''Walking with Cavemen'' (An virònda con j'òmo dle caverne, [[2003]]) a mostrava l'evolussion ëd l'òmo ant l'Età dla Pera, bele che peui mach l'ùltima pontà a l'abia smonuje al pùblich dla gent che da bon a la vivìa ant le caverne. Për tant che l'idèja che òmo e [[dinosàuro]] a sio vivù ant l'istess temp vàire vire a la sia smonùa da [[fumèt]], [[dissègn animà]] e [[videogieugh]] (pr'esempi ij ''[[Flintstones]]'' e ''[[B.C.]]''), as trata mach ëd n'invension. J'ùnich che a-j dago un sust serio a son ij [[creassionista]]. D'àutre conte ant sla preistòria a-i në son an vàire lìber, e notaman anteressant a l'é ël [[film]] ''[[La guèra dël feu]]'' ëd [[Jean-Jacques Annaud]] che a conta la stòria ëd na partìa ëd gent che a l'ha përdù sò feu. == Nòte == <references /> <!-- Dead note "Venus": Christopher L. C. E. Witcombe, "[http://witcombe.sbc.edu/willendorf/willendorfwomen.html Women in the Stone Age]," ant ël papé "The Venus of Willendorf" (arlevà l'11 ëd Giugn dël 2005). --> == Vardé ëdcò == * [[Evolussion ëd l'òmo|Evolussion ëd l'òm]] * [[Megaliti]] * [[Preistòria, pera sagomà|Preistòria pera sagomà]] * [[Mùsica preistòrica]] * [[Guèra ant la preistòria]] * [[Ël Piemont dl'età dla pera|Piemont dl'età dla pera]] == Arferiment == * {{cité un lìber | last = Scarre | first = Christopher (ed.) | year = 1988 | title = Past Worlds: The Times Atlas of Archaeology | publisher = Times Books | location = London | id = ISBN 0-7230-0306-8}} <!--near-certain the 1993 ed. previously cited is a reprint of the 1988 ed., not a new edition; I have a copy dated 1991 in the same situation--> * {{cité un lìber | last = Schick | first = Kathy D. | coauthors = and Nicholas Toth | title = Making Silent Stones Speak: Human Evolution and the Dawn of Technology | url = https://archive.org/details/makingsilentston0000schi | publisher = Simon & Schuster | location = New York | year=1993 | id = ISBN 0-671-69371-9}} == Anliure esterne == * [https://web.archive.org/web/20070626045040/http://history-world.org/stone_age.htm The Stone Age] * [https://web.archive.org/web/20070204032323/http://www.personal.psu.edu/users/w/x/wxk116/axe/ Stone Age Handaxes] * [https://web.archive.org/web/20050611074915/http://www.personal.psu.edu/users/w/x/wxk116/habitat/ Stone Age Habitats] {{Scala dle tre età}} [[Categorìa:Perìod e età an archeologìa]] [[Categorìa:Preistòria]] [[Categorìa:Età dla pera|*]] {{Fin}} tfjqf9c07nlfzj9d0gi8a2yeok6d5yi 0 5581 889042 884198 2026-08-02T17:06:17Z InternetArchiveBot 23399 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 889042 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Flag of Cuba.svg|thumb|Drapò ëd Cuba]] [[Figura:Coat of arms of Cuba.svg|thumb|Scu ëd Cuba]] '''Cuba''' (an spagneul: ''República de Cuba'') a l'é un pais dij [[América caraìbica|Caràib]] e 'l pì grand ëstat ëd l'[[Arcipelagh ëd Cuba]], ch'a comprend l'ìsola prinsipal ëd Cuba, l'Ìsola dla Gioventù (''Isla de la Juventud'') e vàire àutre ìsole minor. La capital a l'é '''[[L'Avan-a]]''' (''La Habana''). A l'ha na surfassa ëd 100.860 km² e a conta anviron 11.400.000 abitant (2023). A l'é l'ìsola pì popolà dij Caràib. == Geografìa == === Anté ch'as treuva === [[Figura:LocationCuba.png|thumb]] Cuba as treuva ant ël '''Mar dij Caràib''', a l'intrada dël '''Golf dël Méssich'''. A confin-a a òvest con ël '''Canal dël Yucatán''' (Mèssich), a nòrd con lë '''Stret ëd Florida''' (Stat Unì), a est con ël '''Passagi dël Vent» (Haiti) e a sud con ël '''Mar dij Caràib'''. === Teritòri === L'ìsola a l'é longa e s-ciassa, con dle colin-e motobin àute ant la part sud-oriental (la '''Sierra Maestra'''), andova ël '''Pico Turquino''' a riva a 1.974 m. Le coste a son motobin frastajà, con vàire baje e pòrt naturaj. Ël clima a l'é '''tropical''', con na stagion ùmida (magg–otóber) e na stagion sëcca (novèmber–avril). Cuba a l'é sogeta a '''uragan'''. == Stòria == === Colònia spagneula === L'ìsola a l'é stàita dëscoatà da '''[[Cristòfo Colomb]]''' dël '''28 d'otóber 1492''' e a l'é stàita butà sota la dominassion ëspagneula. A l'é dventà un amportant sènter për la produssion ëd '''tabach''' e '''can-a da sùcher''', an dovrand s-ciav african. La lòta për l'indipendensa a l'é ancaminà dël 1868 con la '''Prima guèra d'indipendensa''', peui con la '''Sconda guèra d'indipendensa''' (1895–1898) guidà da '''José Martí''' e '''Antonio Maceo'''. === Protetorà american e Repùblica === Apress la '''[[guèra spagneula-merican-a dël 1898]]''', vagnà da jë [[Stat Unì d'América|Stat Unì]], Cuba a l'é dventà an pràtica un '''protetorà merican''', situassion ch'a l'é durà fin-a a l'ariv ëd [[Fidel Castro]] dël 1959. Jë Stat Unì a l'han goernà l'ìsola fin al 1902, quand Cuba a l'ha otnù na formal indipendensa, ma con l''''Emendament Platt''' ch'a-j dava a jë Stat Unì ël drit d'antërvnì. Ël perìod republican (1902–1959) a l'é stàit marcà da corussion, dëstabilità polìtica e 'l goern autoritari ëd '''Fulgencio Batista'''. === Rivolussion e perìod castrista === Ël '''1m ëd gené 1959''', ël '''Movement 26 ëd luj''' guidà da '''Fidel Castro''', so frel '''Raúl Castro''', ël '''Che Guevara''' e d'àutri a l'han campà fòra Batista. Ël neuv regim a l'ha anstalà un '''goern comunista''' e a l'ha nassionalisà le propietà merican-e. Sòn a l'ha portà a la '''rotura dle relassion con jë Stat Unì''', a l''''embargh econòmich''' (1960) e a la '''Crisi dij mìssij ëd Cuba''' dël 1962, ch'a l'ha portà ël mond an sël bòrd d'una guèra nuclear. Sota Fidel Castro (1959–2008), Cuba a l'é dventà në stat '''ateista''', con un '''partì ùnich''' (Partì Comunista ëd Cuba), un '''sistema sanitari pùblich''' efissient e n'istrussion gratuìa, ma con na limitassion dij drit sivij e 'd penurìe econòmiche. L'Union Soviética a l'ha dàit apògg econòmich fin a soa dissolussion (1991), causand na greva crisi (''Perìodo Special an temp ëd pas''). === Cuba contemporania === Dël 2008, Fidel Castro a l'ha dàit ël podèj a sò frel '''Raúl Castro''', ch'a l'ha ancaminà 'd '''rifòrme econòmiche limità'''. Dël 2018, '''Miguel Díaz-Canel''' a l'é dventà pressident, ël prim nen dël clan Castro dal 1959. Le relassion con jë Stat Unì a son ameliorasse sota l'aministrassion Obama (2014–2016), ma a son tornà an tension sota Trump e Biden. == Organisassion polìtica == Cuba (nòm ofissial: '''República de Cuba''') a l'é na '''[[repùblica]] sossialista''' sota la diression ëd l''''ùnich partì legal''', ël '''Partì Comunista ëd Cuba (PCC)'''. * '''President''': cap dë stat e dël goern. Dal '''2019''': [[Miguel Díaz-Canel]]. * '''Prim Ministr''': cap dl'esecutiv. Dal '''2019''': [[Manuel Marrero Cruz]]. * '''Parlament''': l''''Assemblea Nassionaj dël Podèj Popolar''' (''Asamblea Nacional del Poder Popular'') a l'ha 605 mèmber elegiù për 5 agn. * '''Partì ùnich''': ël PCC a fissa la linia polìtica. == Economìa == L'economìa cuban-a a l'é pianificà da lë stat. J'atività prinsipaj a son: * '''Agricoltura''': cana da sùcher, tabach, café, fruta. * '''Minadure''': nìchel, cobalto. * '''Turism''': un dij setor pì amportant. * '''Servissi sanitari''': esportassion ëd medzin-e e d'infërmé. * '''Biotecnologìa''' e produssion ëd vacin. Cuba a l'ha un sistema sanitari e educativ gratuit e a livel àut, ma lë stat a contròla la libertà 'd paròla, d'associassion e 'd moviment. == Coltura == La coltura cuban-a a l'é na mës-cia afro-crèola con anfluense spagneule: * '''Mùsica''': son cuban, mambo, cha-cha-cha, salsa. Mùsich famos: Benny Moré, Compay Segundo (Buena Vista Social Club). * '''Literatura''': José Martí, Alejo Carpentier, Guillermo Cabrera Infante. * '''Dansa''': balet cuban, dansa popolar (rumba, son). * '''Cinema''': Instituto Cubano del Arte e Industria Cinematográficos (ICAIC). * '''Religion''': sincretism antra catolicésim e santerìa (religion afro-cuban-a). == Demografìa == La popolassion a l'é 'd '''11,3 milion''' d'abitant (2023). La composission ètnica a l'é stimà: * 64% bianch (d'orìgin spagneula) * 27% mulat (mës-cia) * 9% nèir La lenga ofissial a l'é lë '''spagneul'''. La religion pì difusa a l'é 'l '''catolicésim''', ma a-i é 'dcò na presensa fòrta dla '''santerìa'''. == Sfide atuaj == * '''Embargh merican''': ch'a blòca l'achit ëd prodòt e la sircolassion 'd capital. * '''Scarsità 'd prodòt essensiaj''' (mangé, misin-e, combustìbil). * '''Esili e migrassion''': milion ëd cuban a l'han chità l'ìsola. * '''Cambiament generassionaj''' ant la diression polìtica. * '''Efet dël cambiament climàtich''' an sël livel dël mar. == Vëdde 'dcò == * [[L'Avan-a]] * [[Fidel Castro]] * [[Che Guevara]] * [[Crisi dij mìssij ëd Cuba]] * [[Moviment 26 ëd luj]] == Arferiment bibliogràfich == * {{Cité un lìber|author=Richard Gott|title=Cuba: A New History|url=https://archive.org/details/cubanewhistory0000gott_o0q3|year=2004|publisher=Yale University Press}} * {{Cité un lìber|author=Julia E. Sweig|title=Inside the Cuban Revolution|url=https://archive.org/details/insidecubanrevol00juli|year=2002|publisher=Harvard University Press}} == Ligam estern == * [http://www.cubagob.cu/ Sit dël Govèrn ëd Cuba] (an spagneul) * [https://www.periodico26.cu/ Granma – Giornal ofissial dël Partì Comunista ëd Cuba] {{Fin}} [[Categorìa:Cuba| ]] 0t3yyhtl3kyhn9lxh46sfi1lvnd31yt 0 5708 889041 884599 2026-08-02T17:05:18Z InternetArchiveBot 23399 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 889041 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Flag of Namibia.svg|thumb|Drapò dla Namibia]] [[Figura:Coat of arms of Namibia.svg|thumb|Stèmma dla Namibia]] La '''Namibia''' (an anglèis: ''Republic of Namibia''; an alman: ''Republik Namibia''; an afrikaans: ''Republiek van Namibië'') a l'é un pais dl'[[Àfrica]] meridional. A confin-a con [[Sudàfrica]], [[Botswana]], [[Angòla]] e [[Zambia]] e a l'é bagnà da l'[[Océan Atlàntich]]. La capital a l'é [[Windhoek]]. A l'ha na surfassa ëd 824.292 km² e a conta anviron 3 milion d'abitant (2023). A l'é un dij pais pì sech e meno popolà dël mond. == Geografìa == === Anté ch'as treuva === [[Figura:LocationNamibia.svg|thumb]] === Region fìsiche === Ël pais a peul esse dividù an tre region prinsipaj: 1. '''Ël Desèrt dël Namib''': na strèita banda costera motobin sëcca, ch'a fà da 100 a 200 km ëd larghëssa. A l'ha le dun-e 'd saba pì àute dël mond (Sossusvlei). 2. '''L'Àutopian Central''': andova a-i é la pì part dla popolassion e dl'atività agrìcola. 3. '''Ël Desèrt dël Kalahari''': a l'òvest, na vasta arzerva natural con na vegetassion ëd savan-a. Àutri element amportant: * '''Fium Orange''' (sud): confin natural con ël Sudàfrica. * '''Fium Okavango''' (nòrd): ch'a seurt ant ël delta dl'Okavango an Botswana. * '''Ël Caprivi Strip''': na strèita banda 'd tera a l'est, ch'a dà a la Namibia l'acess al fium Zambesi e a colega la region a Zambia e Botswana. === Clima === Ël clima a l'é motobin '''àrid''' e '''semidesèrtich'''. La costa a l'é frèida e sëcca për via dla corent frèida dël Benguela. Le pieuve a son motobin ràire e iregolar. Le temperadure a peulo esse motobin àute ant l'intern (fin a 40 °C) e frèide ant la neuit. == Flora e fauna == La Namibia a l'é arnomà për soa '''biodiversità''' e soe '''politiche 'd conservassion''' avansà. A l'ha 'l 15% 'd soa superfisse destinà a parch nassionaj e arzerve: * '''Etosha National Park''': un-a dle pì gròsse arzerve d'Africa, famosa për la salin-a d'Etosha. * '''Namib-Naukluft National Park''': ch'a comprend ël desèrt dël Namib. * '''Skeleton Coast''': na costa pericolosa ch'a l'ha vëddù 'd naufragi. La fauna a comprend leon, elefant, rinoceront, girafe, e vàire specie d'antìlop. == Stòria moderna == Le tère sùite dla Namibia a son ëstàite abità a parte daj temp pì vej dla [[Gent dël Boscon]] (San), dij [[Damara (gent)|Damara]] e dij [[Namaqua]]. A parte dal [[sécol ch'a fa XIV]] a l'é anandiasse n'imigrassion ëd [[Bantu]], aj temp dlë [[slarghesse dij Bantu]]. Sta region a l'é nen ch'a sia stàita motobin esplorà da j'[[Euròpa|europengh]] anans dël [[sécol ch'a fa XIX]], quand che la tèra a l'é passà a la [[Gërmania]] col nòm d'''Àfrica Tedësca dël Sud-Òvest'' (''Deutsch-Südwestafrika''<ref>[[:de:Namibien]]</ref>), gavà mach la [[Baja 'd Walvis]], ch'a restava sota contròl [[Regn Unì|britànich]]. === Colònia alman-a e genocidi === Sota l'aministrassion alman-a (1884–1915), a l'é capitaje 'l '''genocidi dj'Herero e Nama''' (1904–1908), anté che dle dzèine 'd mila përson-e a son ëstàite massà dal general Lothar von Trota. Costa tragedia a l'é stàita arconossùa 'me 'l prim genocidi dël sécol ch'a fa XX. === Mandà sudafrican e lòta për l'indipendensa === La colònia a l'é stàita ocupà dal Sudàfrica dij temp dla [[Prima guèra mondial]] e aministrà an [[mandà (teritòri)|mandà]] dla [[Società dle Nassion]] fin a la fin dla [[Sconda guèra mondial]], quand che a l'é peui anetussla sensa gnun arconossiment antërnassional. Dël 1966 l'[[Organisassion Popolar dl'Àfrica dël Sud-Òvest]] (SWAPO) a l'ha anandià na [[guerija]] col but ëd rivé a l'andipendensa, ma a l'é mach dël 1988 che 'l Sud Àfrica a l'ha peui decidù ëd finì soa aministrassion dla Namibia, conforma a 'n pian ëd passificassion dla region prontà da le [[Organisassion dle Nassion Unìe|Nassion Unìe]]. L'andipendensa a l'é rivà dël '''21 ëd mars 1990''' e la Baja 'd Walvis a l'é stàita unìa a la Namibia dël 1994. == Organisassion polìtica == La Namibia (nòm ofissial: '''Republic of Namibia''') a l'é na [[repùblica]] semipresidensial unitaria. * '''President''': cap dë stat e dël goern. Dal 2025: [[Netumbo Nandi-Ndaitwah]] (SWAPO). * '''Prim Ministr''': cap dl'esecutiv. Dal 2025: [[Elijah Ngurare]] (SWAPO). * '''Parlament''': bicameral – Assemblea Nassionaj (National Assembly, 104 mèmber) e Consèj Nassionaj (National Council, 42 mèmber). Ël '''SWAPO''' a l'é 'l partì dominant dal 1990. == Economìa == L'economìa dla Namibia a l'é basà dzortut an sle '''materie prime''': * '''Mineraj''': diamant, urani, òr, arsénich, piomb, zinch. * '''Pësca''': sardine, ancioe, mërluss. * '''Agricoltura''': bestiam (bovin e crave), coltivassion limità për la mancansa d'eva. * '''Turism''': natura, safari, aventura. A l'ha un '''PIL pro-capite''' relativament àut për la region, ma con '''disugualiansa motobin àuta''' (un dij coeficient ëd Gini pì elevà dël mond). La disocupassion a l'é àuta, dzortut tra ij giovo. == Demografìa == La popolassion a l'é 'd 2,7 milion (2023). La densità a l'é motobin bassa: 3,2 për km². * '''Grup etnich''': ** Ovambo (50%) ** Kavango (9%) ** Herero (7%) ** Damara (7%) ** Nama (5%) ** Caprivian (4%) ** San (3%) ** Baster (2%) ** Tswana (0,5%) ** Bianch (6%, dzortut d'orìgin alman-a, afrikaans, anglèisa e portughèisa). * '''Chërsiment demogràfich''': 1,8% (stimà 2023). == Lenghe == Dapress a l'andipendensa (1990), l'ùnica lenga ofissial a l'é l'[[lenga anglèisa|anglèis]]. Anans ëd l'andipendensa a-i ero l'[[lenga Afrikaans|afrikaans]] e l'[[lenga tedesca|alman]]. Comsëssìa, la prima lenga dël 50% dla popolassion a l'é l'[[lenga Oshiwambo|Oshiwambo]]; la sconda lenga a l'é l'afrikaans. Ël 32% dla popolassion europenga a parla l'alman, dëmentrè che l'anglèis a lo parla mach ël 7%. An total, a-i son '''13 lenghe nassionaj''' arconossùe (anglèis esclus). == Educassion e salute == * '''Alfabetisassion''': 81% (2018). * '''Speransa 'd vita''': 64 agn (2023). * '''Sfide''': àut tass d'HIV/AIDS (apopré 12% dj'adult), mancansa 'd medzin-a ant le zòne ruraj. == Cultura == La coltura namibian-a a l'é na mës-cia 'd tradission african-e e anfluense alman-e e afrikaans. * '''Mùsica''': popolar african, gospel, e 'd band alman-e. * '''Artisanà''': perle 'd veuid, scultor 'd bòsch, tapissarìe. * '''Festività''': Dì dl'Indipendensa (21 mars), Dì dle Cassià (10 dë dzèmber). * '''Spòrt''': fótbal (la selession nassionaj a l'é "Brave Warriors"), rugby, crícket. == Vëdde 'dcò == * [[Windhoek]] * [[Desert dël Namib]] * [[Etosha National Park]] * [[Genocidi dj'Herero e Nama]] == Arferiment bibliogràfich == <references /> * {{Cité un lìber|author=John T. Friedman|title=Imagining the Post-Apartheid State: An Ethnographic Account of Namibia|url=https://archive.org/details/imaginingpostapa0000frie|year=2011|publisher=Berghahn Books}} * {{Cité un lìber|author=David Soggot|title=Namibia: The Violent Heritage|url=https://archive.org/details/namibiaviolenthe00sogg|year=1986|publsher=St. Martin's Press}} == Ligam estern == * [https://web.archive.org/web/20230320113809/https://www.gov.na/ Govèrn dla Namibia – Sit ofissial] * [https://web.archive.org/web/20251007032833/http://www.namibiatourism.com.na/ Namibia Tourism Board] {{Fin}} [[Categorìa:Namibia| ]] 9se38lsb3u0y30ql3o2cr3vy8yj774u 0 7418 889049 884172 2026-08-02T17:09:42Z InternetArchiveBot 23399 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 889049 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Flag of the Republic of China.svg|thumb|right|160px]] '''Taiwan''' (an cinèis: 臺灣 / 台湾, ''Táiwān''; an portugèis: ''Formosa'') a l'é n''''ìsola''' e na '''entità polìtica''' situà ant l'Asia oriental, an sël [[Tròpich dël Càncher]], apopré 180 km a est dla costa dla Cin-a continental. A l'é formà da l'omònima ìsola (dita ëdcò ''Formòsa'') e da àutre ìsole pi cite ant l'[[Océan Passìfich]], dnans a la còsta cinèis-a. La capital a l'é [[Taipei]]. L'ìsola prinsipal a l'ha na surfassa 'd 35.808 km² e a l'é separà dal continent dal '''Stret ëd Taiwan'''. A l'é popolà da 'n pòch men che 24 milion d'abitant e a l'é un dij teritòri pì densament popolà dël mond. == Anté ch'as treuva == [[Figura:LocationROC.png|thumb]] == Nòm == Ël nòm "Taiwan" a ven da na paròla dla tribù '''Siraya''', ch'a vorìa dì "gent dë strangé". J'europengh a l'han ciamala "Ilha Formosa" ("Bela ìsola") dël sécol ch'a fa XVI. An cinèis a l'é conossùa 'dcò com "Repùblica ëd Cin-a" (中華民國, ''Zhōnghuá Mínguó''), ch'a l'é 'l nòm ufissial dël goern ch'a l'ha 'l contròl dël teritòri. == Stòria == === Popolassion indìgena === Taiwan a l'é stàita popolà da 'd gent austronesian-e già 6.000 agn fa. Coste tribù (aborìgen) a l'han creà na coltura distinta prima dël contat con ij cinèis o j'europengh. === Ariv dij cinèis e dj'europengh === Dël sécol ch'a fa XVII, j''''olandèis''' e jë '''spagneuj''' a l'han fondà dj'avanpòst an sla costa ossidental. Contempòraneament, vàire migrassion ëd cinèis Han da le provinse ëd Fujian e Guangdong a son ancaminà a stabilisse. Dël 1662, ël lealista ming '''Koxinga''' a l'ha campà fòra j'olandèis e a l'ha stabilì un regn basà a Taiwan. === Dominassion Qing === Dël 1683, l''''Imperi Qing''' a l'ha ancorporà Taiwan ant sò teritòri, ma a l'ha aministrala mach da leugn. Durant costa época, la migrassion cinèisa a l'é chërsùa motobin. === Perìod giaponèis (1895–1945) === Dòp la '''Prima guèra cinèis-giaponèisa''', Taiwan a l'é stàita cedùa al Giapon col '''Tratà ëd Shimonoseki'''. Ël Giapon a l'ha modernisà l'infrastrutura, ma a l'ha 'dcò aplicà 'd polìtiche 'd giaponisassion forsosa. A la fin dla Sconda Guèra Mondial, Taiwan a l'é stàita butà sota l'aministrassion dla Repùblica ëd Cin-a (ROC). === Goern dla ROC e marcial law === Dël 1949, quand ij [[comunism|comunista]] ëd [[Mao Zedong]] a l'han ocupà tuta la Cin-a e a l'han fondà la [[Cin-a|Rèpublica Popolar Cinèis-a]], ël govern nassionalista dël [[Kuomintang]] ëd [[Chiang Kai-shek]] a l'é scapà a Taiwan. Grassie a la protession militar e econòmica djë [[Stat Unì d'América|Stat Unì]], ël govern ëd Chiang Kai-shek a l'ha dzorvivù e, fin al 1971, a l'ha fàit part del Consèj ëd Sicurëssa dj'[[Organisassion dle Nassion Unìe|Nassion Unìe]] come ùnich rapresentant ëd tuta la Cin-a. Ancheuj Taiwan (ò, come lor a veulo esse ciamà, la "Repùblica ëd Cin-a") a l'é arconossù mach da 24 govern e da gnun djë stat pi important. === Democratisassion e identità taiwanèisa === A parte da j'agn '80, Taiwan a l'ha ancaminà na transission democràtica. Ël '''Partì Democràtich Progressista (DPP)''', ch'a sosten l'identità separà 'd Taiwan, a l'é dventà na fòrsa polìtica amportanta. Dël 1996, Taiwan a l'ha tnù soe prime elession pressidensiaj direte. == Statù polìtich internassional == La '''Questión ëd Taiwan''' a resta un dij pì delicà tema geopolìtich: * La '''Repùblica Popolar Cinèisa (RPC)''' a pretend che Taiwan a sia na provinsa sota soa sovranità e a menassa l'usagi dla fòrsa s'a proclama l'indipendensa. * Ël '''goern ëd Taiwan''' (ROC) a gestiss ël teritòri dal 1949 e as considera na nassion sovran-a, bele che la pì part dij pais a arconòsso mach la RPC. * La pì part dle nassion a manten-o 'd relassion nen ofissiaj con Taiwan për evité d'anrabié la Cin-a. Taiwan a partìssipa a vàire organisassion antërnassionaj sota 'l nòm "'''Chinese Taipei'''", coma al Comità Olìmpich Internassional o a l'Organisassion Mondial dël Comersi. == Organisassion polìtica == Taiwan (nòm ofissial: '''中華民國''' = ''Repùblica ëd Cin-a'') a l'é na [[repùblica]].<br /> Ël president a l'é [[Tsai Ing-wen]] (dal [[2016]]).<br /> Ël prim ministr a l'é [[Su Tseng-chang]] (dal 2019). == Geografìa == L'ìsola a l'é motobin montagnosa, con la '''caden-a sentral''' ch'a traversa da nòrd a sud. Ël mont pì àut a l'é ël '''Mont Jade''' (3.952 m). A l'ha 'd foreste tropicaj e subtropicaj riche 'd biodiversità. Le pianure a son limità a la banda ossidental, andoa as treuvo le sità pì grande. Taiwan a l'ha 'dcò vàire ìsole minor, dont le '''Ìsole Penghu''', '''Kinmen''', e '''Matsu'''. == Economìa == Taiwan a l'ha n'economìa motobin avansà e a l'é un dle '''Quatr tigr asiàtiche''': * '''Tecnologìa d'avangarda''': Taiwan a l'é 'l produtor mondial pì amportant ëd '''semiconductor''' (con la '''TSMC'''). * '''Produssion eletrònica'''. * '''Siderurgìa e petrochìmica'''. * '''Agricoltura''': fruta tropical, té, ris. A l'ha un '''PIL pro-capite''' àut (apopré USD 36.000) e a fa part ëd l'''APEC''' e dël '''WTO'''. == Coltura == La coltura taiwanèisa a l'é na mës-cia 'd tradission cinèise Han (dzortut dël sud-est), anfluense giaponèise, e element aborìgen. A l'é famosa për: * '''Cine taiwanèis''': director coma '''Hou Hsiao-hsien''' e '''Ang Lee'''. * '''Mùsica pop mandarin''': artista coma '''Jay Chou'''. * '''Cusin-a''': an tra le pì arnomà dël mond (beef noodle soup, bubble tea, chicken cutlet). * '''Religion''': na mës-cia ëd budism, taoism, e cult locaj. == Sfide atuaj == * '''Tension con la Cin-a''': pression militar e diplomàtica. * '''Anvejament dla popolassion''': tass 'd natalità motobin bass. * '''Dipendensa econòmica da la Cin-a''': malgré le tension polìtiche. * '''Sicurëssa energética''': manca 'd risorse naturaj. == Vëdde 'dcò == * [[Repùblica ëd Cin-a]] * [[Repùblica Popolar Cinèisa]] * [[Strèit ëd Taiwan]] * [[Kuomintang]] == Arferiment == * {{Cité un lìber|author=Denny Roy|title=Taiwan: A Political History|url=https://archive.org/details/taiwanpoliticalh0000unse|year=2003|editor=Cornell University Press}} * {{Cité un lìber|author=John F. Copper|title=The A to Z of Taiwan (Republic of China)|year=2010|editor=Scarecrow Press}} == Ligam estern == * [https://www.taiwan.gov.tw/ Portal ofissial dël goern (ROC)] * [https://www.taiwannews.com.tw/ Taiwan News (an anglèis)] {{Fin}} [[Categorìa:Taiwan| ]] qd2l6oglwr5ud6xmq3eko1maz90zmfd 0 21100 889050 874937 2026-08-02T17:10:27Z InternetArchiveBot 23399 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 889050 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:PaulusDiaconus Plut.65.35.jpg|miniatura|[[Paol Diàcon]], ël cronista longobard pì avosà]] [[Figura:Lombard (Kingdom of) Italy.png|miniatura|mapa de el regn]] Ël [[Règn dij Longobard]] an Italia a l'é basà ansima a na confederassion pitòst flùida ëd '''Ducà'''.<br> La figura dël Duca longobard a l'é na sòrt ëd calch ëd cola roman-a dël [[Dux (Dioclessian)|Dux]], un fonsionari militar creà con j'arforme ëd [[Dioclessian]] dla fin dël [[III sécol dGC|III sécol]], dont ij duca a pijo sò nòm. A diferensa dai ''Duces'' roman, però, ij Duca longobard a l'han ëdcò giurisdission sivil, e a son già dle figure [[feodalésim|feodaj]]. Comsëssìa, ës trata dle prime aparission dël feodalésim, e për vàire mire la tribù dij [[Longobard]] a tira drit a comportesse coma ai temp pì antich (d'àutra part dl'istess temp midem a fan ij Franch, dadlà dj'[[Alp]]). Ël concet ëd [[Règn]] sot ai Longobard a l'é sempe col [[Rè germànich|clàssich germànich]], e pì che 'd në stat as trata anco' sempe ëd na tribù. Donca a venta nen pijé la figura dël Duca coma cola d'un funsionari statal dël dì d'ancheuj, ò bele mach che dij temp dl'[[Imperi Roman Sacrà]], as trata mach ëd na figura tribal ëd gran arlevansa. [[Nopà]] che esse na fòrsa, a la fin dle fin ij duca a vniran a esse la debolëssa prima dla tribù longobarda, dzortut quand as butran l'un contra l'àutr ant la guèra sivil antra [[religion catòlica|catòlich]] e [[religion arian-a|arian]], com as ës-ciàira da 'nt le conte ansima a la [[fàida]] antra [[Pertarit (Milan)|Pertarit]] e Grimoald. == Bibliografìa == *{{Cité un lìber| first=Warren | last=Treadgold | title=A concise history of Byzantium | url=https://archive.org/details/concisehistoryof00warr | publisher=Palgrave | location=New York | year=2001 }} {{Fin}} [[Categorìa:Longobard]] igbbpjgtgx1cdxbneg34h9as5m1p9we 0 21114 889048 832741 2026-08-02T17:08:59Z InternetArchiveBot 23399 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 889048 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} __TOC__ Ël '''rossaso''' (che al dì d'ancheuj an vàire a ciamo con l'[[italianism]] ''morbilo'') a l'é na [[maladìa]] [[virus|viral]]. As taca antravers a la respirassion (visadì col contat con ij [[fluid]] dla boca e dël nas d'un malavi, ò për difusion an [[aerossòl]]). A taca motobin ampressa, ël 90% dla gent sensa [[sistema imunitari|imunità]] ch'a-j ëstaga ansema a 'n malavi as lo ciapa. L'[[ancubassion]] a dura për sòlit da 4 a 12 dì (e a smon gnun [[sìntom]]). Ij malavi a resto contagios da quand a-i ven ël prim sìntom fin a 3&ndash;5 dì dapress ch'a son sortu-ie jë [[sfògh]]. ==Stòria dle epidemìe== ===Tèrs sécol=== [[Figura:Measles rash PHIL 4497 lores.jpg|thumb|right|Na masnà malavia 'd rossaso. Al dì d'ancheuj ës [[vìrus]]-sì a massa bele pì gnun, almanch an [[Euròpa]], ma antlora a l'ha avù na pì gran mortalità]] Ël rossaso a l'é rivà ant ël Mediterani la prima vira, ch'as sapia, dël 251. Për n'[[imperi roman]] già motobin sagrinà da j'efet demogràfich e fiscaj dj'[[Vair%C3%B2le#Scond_s.C3.A9col|epidemìe ëd vairòle]] dlë [[II sécol dGC|II sécol]] a l'é stàit un colp mortal, dzortut an ossident. Al dì d'ancheuj ëd rossaso a-i meur bele pì gnun, ma antlora nen essend-je 'd meizin-e e 'd condission igéniche paragonàbij a cole d'ancheuj, lë spantiesse dla maladìa a l'é stàit n'ondà 'd proporsion tremende. Coma për le [[vairòle]] dël sécol anans la question a l'é vnùita anco' pess përchè dadnans a na maladìa neuva la gent a l'avìa anco' pa podù dësvlupé gnun-a [[difèisa imunitaria]]. Ën rivand ant n'imperi già spopolà, sensa sòld e antrames a mila crisi polìtiche sòn a l'ha finì për lassé ij confin scoatà, ën anandiand na gran sequela ëd cole che ancheuj i ciamoma ''anvasion'', ma che 'l pì dle vire a l'han pijait l'andi pì che d'àutr coma në slarghesse anvers a dle tere mese deserte e pì nen vardà da gnun. Coma për le vairòle, a patì 'l rossaso a son ëstàite dzortut le sità e ij pòst tocà da jë stra 'd comersi. == Bibliografìa == *{{Cité un lìber| first=Warren | last=Treadgold | title=A concise history of Byzantium | url=https://archive.org/details/concisehistoryof00warr | publisher=Palgrave | location=New York | year=2001 }} {{Fin}} [[Categorìa:Maladìe]] jsp4tvj3ucwiz615omz43zat1is67e3 0 22455 889039 885008 2026-08-02T17:03:57Z InternetArchiveBot 23399 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 889039 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} __TOC__ [[Figura:smallpox_virus.jpg|right|200px|thumb|Ël vìrus dlë vairòle]] Le '''vairòle''' a son un [[vìrus]].<br /> A son ëstàite dësreisà dël 1977, ma ant jë [[Stat Unì d'América|Stat Unì]] e an [[Russia]] a l'han goernane d'arserve.<br /> Ël [[DNA]] dle vàirole a l'é formà da 180.000 cobie ëd [[base (chìmica)|base]]. == Stòria dle epidemìe == === Scond sécol === [[Figura:Child_with_Smallpox_Bangladesh.jpg|thumb|right|Na cita malavia ëd [[vairòle]] an forma acuta. A l'han dë esse stàit antra vàire milion ij sitadin roman mòrt an ste condission-sì, dij temp dla prima epidemìa]] La prima neuva dla presensa dle [[vairòle]] ant ël mediterani a l'é dël 165, sot a l'imperator [[March Aureli]]. Al dì d'ancheuj a son vàire jë stòrich ch'a penso ch'a sia stàita costa-sì un-a dle càuse prime (se nen la prima) dla fin dl'[[Imperi Roman]] an ossident. Për tant ch'i l'abio nen dij nùmer precis, i soma che l'epidemìa a l'ha avù n'efet disastros dzortut ansima a le sità, ch'a j'ero la base dl'imperi. A fé monté la mortalità a son ëstàite tant la question che ij servissi igiénich e la [[meizin-a]] d'antlora a j'ero lòn ch'a j'ero, che la question che la popolassion, nen avend mai ancontrà prima 's mal-lì, a l'avìa nen podù dësvlupé gnun-a [[difèisa imunitaria]]. La conseguensa prima dl'epidemìa a l'é stàita 'l droché dla base fiscal dl'imperi, ch'a l'era tuta basà ansima a le sità, e 'l deurb-se d'un moment ëd debolëssa militar ëmnà tant da 'nt l'avej pì nen j'arsorse për paghé ij soldà che da la mòrt ëd vàire 'd coj ch'a-i ero. La depression econòmica e demogràfica ch'as anandia ant la part ossidental dl'imperi dapress a l'epidemìa a finirà pì nen, e a la fin dle fin a la mnerà a droché n'imperi che giumaj a l'ha pì nen assé nì 'd gent, nì 'd sòld për controlesse soe tere. == Bibliografìa == * {{Cité un lìber| first=Warren | last=Treadgold | title=A concise history of Byzantium | url=https://archive.org/details/concisehistoryof00warr | publisher=Palgrave | location=New York | year=2001 }} {{Fin}} [[Categorìa:Maladìe‎]] prcsndejffvaie543sclb0pd3bczcpd 0 46004 889047 884173 2026-08-02T17:08:29Z InternetArchiveBot 23399 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 889047 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Stamp:Comun |nomComun = Shanghai |stat = CHN |latitudineGrad = 31 |latitudineMinut = 13 |latitudineSecond = 43 |latitudinNS = N |longitudineGrad = 121 |longitudineMinut = 28 |longitudineSecond = 29 |longitudinEO = E |autëssa = 4 |superficie = 6.341 |abitant = 24.281.400 |ann = 2019 }} [[File:Shanghai - Skyline Sunset 0057.jpg|thumb|Shanghai, con ël distret finanziari ëd Pudong]] '''Shanghai''' (an cinèis: 上海, ''Shànghǎi'') a l'é na sità e 'n munissipi sota l'amministrassion direta dël goern sentral ëd la [[Cin-a]], con na popolassion urban-a 'd 19 milion d'abitant (2023) e na popolassion metropolitan-a ch'a riva a 28 milion. A l'é la pì granda sità dla Cin-a e un dij sènter finansiari, comersiaj, andustriaj e colturaj pì amportant dël mond. == Geografìa e clima == Shanghai as treuva an sla costa sentral dla Cin-a, ant la part inferior dël '''delta dël fium Yangtze''' (Chang Jiang). A l'é traversà dal '''fium Huangpu''', ch'a seurt ant lë '''Yangtze''' pòch prima che cost as sboca ant ël '''Mar Cinèis Oriental'''. Ël munissipi a comprend 'dcò vàire ìsole, coma Chongming (l'ìsola fluvial pì granda dla Cin-a). Ël clima a l'é '''subtropical ùmid''' (Cfa sota la classificassion Köppen), con d'istà caude e ùmide e d'invern frèid e ùmid. La prima a l'é piovosa e l'otonn a l'é la stagion pì agreàbil. == Stòria == === Orìgin === Shanghai a l'ha soe orìgin ant na sità 'd pëscador fondà dël 746 d.C.. Dël sécol ch'a fa XI, dël temp dla dinastìa Song, a l'ha ancaminà a dventé un pòrt amportant. Sota la dinastìa Ming (1368–1644) a l'é dventà na sità murada e 'n sènter për la produssion dël coton e 'd tessù. === Le concession strangere === Apress la '''Prima Guèra dl'Opio''' (1839–1842), Shanghai a l'é dventà un pòrt duvert ai foresté conforma al '''Tratà ëd Nankin'''. Diferente potense (Regn Unì, Fransa, Stat Unì, Giapon) a l'han stabilì 'd '''concession extrateritoriaj''' andoa a aplicavo soe lege. Costa presensa a l'ha trasformà Shanghai ant un crosiera ëd comersi, coltura e decadensa, ciamà "la Paris dël Levant" o "la Puta dël Levant". === Guèra e rivolussion === Durant la '''Sconda guèra cinèis-giaponèisa''', Shanghai a l'é stàita ocupà dai giaponèis dël 1937. A la fin dla guèra, le concession a son ëstàite abolìe. Dël 1949, l'esèrcit comùnista a l'ha pijà 'l contròl dla sità, ch'a l'ha patì na repression polìtica e un declin econòmich durant ij prim agn dla Repùblica Popolar. === La rinassita moderna === Dòp le '''riforme econòmiche''' dël 1978, Shanghai a l'é torna dventà 'l motor ëd la chërsita cinèisa. Ant j'agn '90, ël goern a l'ha ancaminà lë '''svilup ëd Pudong''', na zòna rural ch'a l'é dventà 'l neuv sènter finansiari con soe tor. Al di d'ancheuj, Shanghai a l'é na vedrin-a dla potensa econòmica cinèisa. == Economìa == Shanghai a l'é 'l pì amportant sènter econòmich, finansiari e comersial dla Cin-a: * '''Rèdit medi për përson-a''': ël pì àut dël pais (apopré 25.000 USD nominal dël 2023). * '''Pòrt ëd Shanghai''': ël pòrt pì grand dël mond për tonelagi dëspiassà dal 2010. * '''Borsa ëd Shanghai''': un-a dle pì gròsse borse asiàtiche. * '''Sede 'd vàire multinassionaj''' e dle compagnìe cinèise d'àuta tecnologìa. * '''Produssion andustrial''': dzortut ant l'automòbil (Volkswagen, General Motors), siderurgìa, eletrònica, e biotecnologìa. A l'é 'l pòrt pì afolà dël mond e a l'ha 'l pì longh sistema 'd metro al mond (apopré 830 km). == Architetura e paisagi urban == Shanghai a l'é conossùa për sò '''skyline futurìstich''' ëd Pudong, ch'a comprend: * '''Shanghai Tower''' (632 m) – l'edifissi pì àut dla Cin-a. * '''Shanghai World Financial Center''' (492 m). * '''Jin Mao Tower''' (421 m). * '''Tor oriental ëd la Përzon''' (''Oriental Pearl Tower'', 468 m). Ël '''Bund''' (Waitan) an sla riva dël Huangpu a l'é la fassada stòrica dla sità, con dj'edifissi dë stil euròpeo (neoclàssich, art déco) dël sécol ch'a fa XIX e XX. Le '''Shikumen''' (ca tradissionaj con cort interior) e ij '''lòngtáng''' a formo 'l tessù stòrich dla sità, an perìcol për lë sfriament. == Coltura == Shanghai a l'ha na cultura ùnica, na mës-cia 'd tradission cinèisa e anfluense ossidentaj: * '''Lenga''': la pì part a parla 'l '''dialet Shanghainèis''', na varietà dël Wu cinèis. L''''mandarin''' a l'é dovrà ufissialment. * '''Cusin-a''': la '''cusin-a Shanghainèisa''' (Benbang) a l'é arnomà për sò gust '''doss e grass''' (për es. ''xiaolongbao'', ''hongshao rou''). * '''Art e teatro''': l''''Opera Shanghainèisa''' (Huju) e 'l '''teatro dialetal'''. * '''Festival''': la '''Fera 'd j'Esposission Internassionaj 2010''' a l'ha marcà la sità. * '''Museo''': ël '''Museo 'd Shanghai''', ël '''Museo d'Art Moderna''', e ël '''Power Station of Art'''. == Educassion == Shanghai a l'é un sènter educativ d'eccelensa: * '''Università ëd Fudan''' * '''Università ëd Jiao Tong ëd Shanghai''' * '''Università ëd Tongji''' * '''Università Normaj dl'Est''' * A l'é arnomà për j''''arzultà ecelent''' djë student a le preuve internassionaj PISA. == Traspòrt == * '''Metropolitana 'd Shanghai''': 20 linie, 831 km (2023), ël sistema pì longh dël mond. * '''Aeropòrt''': Shanghai Pudong International Airport (PVG, internassional) e Shanghai Hongqiao International Airport (SHA, domèstich). * '''Tren a àuta velocità''': Stassion ëd Shanghai Hongqiao, un dij pì gròss crosiament feroviari dl'Asia. * '''Autostrade e pont''': ël '''Pònt Lupu''' e 'l '''Pònt ëd Yangpu''' a son ëd ciadeuvre 'd inzegnerìa. == Sfide == Shanghai a fa front a vàire problema: * '''Inquinament dl'aria e dl'eva'''. * '''Presson demogràfica e cost àut ëd la vita'''. * '''Chërsùa djë sbilansi sossiaj'''. * '''Coesion ëd le isole 'd calor urban-e'''. * '''Sfondament dël teren''' për l'arseurze d'eva sota-teren. == Vëdde 'dcò == * [[Cin-a]] * [[Yangtze]] * [[Pudong]] * [[Borsa ëd Shanghai]] == Arferiment bibliogràfich == * {{Cité un lìber|author=Harriet Sergeant|title=Shanghai: Collision Point of Cultures, 1918–1939|year=1990|url=https://archive.org/details/shanghaicollisio0000serg|ann=1990|editor=Crown}} * {{Cité un lìber|author=Pan Lynn|title=Shanghai Saga: The Rise and Fall of the City that Shook the World|ann=2008|editor=John Wiley & Sons}} == Ligam estern == * [http://www.shanghai.gov.cn/ Sit ofissial dël Govèrn ëd Shanghai] * [https://www.meet-in-shanghai.net/ Shanghai Tourism Ofissial] {{Fin}} [[Categorìa:Sità cinèise]] iqayluz5m7xliqiuzzf5hffjyjo0aq1 0 70907 889046 884197 2026-08-02T17:08:14Z InternetArchiveBot 23399 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 889046 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} {{Stamp:Comun |nomComun = Boston |stat = USA |latitudineGrad = 42 |latitudineMinut = 21 |latitudineSecond = 29 |latitudinNS = N |longitudineGrad = 71 |longitudineMinut = 3 |longitudineSecond = 49 |longitudinEO = O |autëssa = 6,10 |superficie = 232,167 |abitant = 694.583 |ann = 2018 }} [[Figura:USA 09562 Boston Luca Galuzzi 2007.jpg|thumb|right|300px|Boston vista da l'àut]] '''Boston''' a l’é na sità djë [[Stat Unì d'América]] capital dlë Stat ëd [[Massachusetts]] e dla '''contea ëd Suffolk'''. A l'é la sità pì granda dël Massachusetts e la vintiquatrésima sità pì popolà djë Stat Unì, con na popolassion stimà 'd 654.776 abitant (2023). L'àrea metropolitan-a ëd Boston (''Greater Boston'') a l'ha apopré '''4,9 milion''' d'abitant, fasendne l''''11-m área metropolitan-a pì granda dël pais'''. A l'é un dij pì vej sènter colturaj, econòmich e educativ djë Stat Unì, ciamà "La capital dl'América për l'istrussion" për soa concentrassion ëd colegi e università. A l'é stàita fondamental ant la '''Stòria djë Stat Unì''', con un ròl sentral ant la [[Rivolussion American-a]]. == Stòria == === Fondassion e perìod colonial === Boston a l'é stàita fondà dël '''17 dë stèmber 1630''' da 'd colòni puritan anglèis guidà da '''John Winthrop'''. A l'ha pijà 'l nòm da la sità 'd Boston an Lincolnshire, Anghiltèra. A l'é dventà 'n pòrt amportant e 'n sènter 'd comersi e 'd coltura ant l'América colonial britànica. === Rivolussion American-a === Boston a l'é stàita ël sènter dle contestassion contra le tassassion britàniche: * '''Massacr 'd Boston''' (1770): soldà britànich a l'han massà 5 sitadin. * '''Boston Tea Party''' (1773): ij colon a l'han campà 'd cassie 'd té ant ël pòrt për protesté. * '''Assedi ëd Boston''' (1775-1776): l'esèrcit american a l'ha ciapà la sità, obligand ij britànich a andess-ne. === Dësvlup andustrial e imigrant === Ant ël sécol ch'a fa XIX, Boston a l'é dventà un sènter andustrial (tessil, caussature) e a l'ha arseivù 'd gran ondà d'imigrant: prima da '''Irlanda''' (dòp la carestìa dël 1840), peui da '''Italia''', '''Portogal''', e '''Canada francèis'''. A l'é stàita na sità 'd gran tension ètniche ma 'dcò 'd mobilità sossial. === Boston modern === Ant ël sécol ch'a fa XX, Boston a l'ha diversificà soa economìa vers ij '''servissi finansiari''', la '''sanità''', e la '''tecnologìa'''. A l'ha subì un process ëd rigenerassion urban-a (''Big Dig''), che a l'ha sotrà l'autostrada elevà e a l'ha ameliorà la qualità dla vita. Ancheuj, a l'é na sità global për la ricerca e l'inovassion. == Geografìa e clima == Boston a l'é situà an sla '''baja 'd Massachusetts''', an sla costa dl'Océan Atlàntich. Ël teritòri a comprend 34,3 km² 'd tèra e 79,6 km² d'eva. A l'ha vàire quarté distintiv: '''Back Bay''', '''Beacon Hill''', '''North End''', '''South End''', e '''Dorchester'''. Ël clima a l'é '''continental ùmid''', con '''istà caude''' e '''invern frèid e piovos'''. A l'ha fama për soe tempeste ëd fiòca (''Nor'easters''). == Economìa == Boston a l'ha n'economìa motobin diversificà: * '''Educassion e ricerca''': con '''Harvard''', '''MIT''', '''Boston University''', '''Northeastern University''' e d'àutre. * '''Salute''': ospidaj 'd prim órdin (Massachusetts General Hospital, Brigham and Women's Hospital). * '''Finansa e assicurassion'''. * '''Tecnologìa e biotecnologìa''': dzortut vzin a la Route 128 e an Cambridge. * '''Turism''': grassie a sò patrimòni stòrich e a soa oferta cultural. == Cultura == * '''Mùsica''': l'Orchestra Sinfònica 'd Boston, ël '''Boston Pops''', e la scena rock (Aerosmith, Boston). * '''Sport''': le franchise prinsipaj a son ij '''Boston Red Sox''' (MLB), '''Boston Celtics''' (NBA), '''New England Patriots''' (NFL), '''Boston Bruins''' (NHL). * '''Art e teatro''': Museum of Fine Arts, Institute of Contemporary Art, teatr stòrich. * '''Festival''': Boston Marathon (la pì veja maraton-a anual dël mond), Boston Harborfest, First Night. == Monument e leu d'anteresse == * '''Freedom Trail''': un përcors ëd 4 km ch'a colega 16 sit stòrich, dal Boston Common a Bunker Hill. * '''Faneuil Hall''': ciamà "la ca dl'arnom", stòrich sènter 'd discussion. * '''Quarté italian (North End)''': con soe cese antiche e soa cusin-a. * '''Boston Common e Public Garden''': ij pì vej parch urban d'América. * '''Museum of Science e New England Aquarium'''. * '''Fenway Park''' (1912): ël pì vej stadi 'd baseball dla MLB anco' an servissi. == Educassion == Boston a l'é un sènter educativ sensa paragon, con pì 'd 350.000 student universitàri ant la region. Le prinsipaj istitussion a son: * '''Harvard University''' (Cambridge) * '''Massachusetts Institute of Technology (MIT)''' (Cambridge) * '''Boston University''' * '''Northeastern University''' * '''Tufts University''' (Medford) * '''Boston College''' (Chestnut Hill) == Traspòrt == * '''Aeropòrt''': '''Logan International Airport (BOS)''', un dij pì grand djë Stat Unì. * '''Metropolitana (MBTA)''': ciamà "the T", la prima metropolitan-a sot-teren dël pais (1897). * '''Ferovìa''': tren suburban e conession a New York, Washington D.C. * '''Strà''': l''''Interstate 93''' e l''''Interstate 90''' (Massachusetts Turnpike) a traverso la sità. == Sità binele == Boston a l'é binelà con: * {{FRA}} [[Strasbourg]] (Fransa) == Aministrassion == Ël sìndich a l'é '''Michelle Wu''' ([[democràtich]], dal 2021), la prima fomna e la prima përson-a 'd color a esse sìndich ëd Boston. == Vëdde 'dcò == * [[Massachusetts]] * [[Rivolussion American-a]] * [[Harvard University]] * [[Boston Tea Party]] == Arferiment bibliogràfich == * {{Cité un lìber|author=Walter Muir Whitehill|title=Boston: A Topographical History|url=https://archive.org/details/boston00walt|year=1968|publisher=Harvard University Press}} * {{Cité un lìber|author=Robert J. Allison|title=A Short History of Boston|url=https://archive.org/details/shorthistoryofbo00alli|year=2004|publisher=Commonwealth Editions}} == Ligam estern == * [https://www.boston.gov/ Sit ofissial dla Sità 'd Boston] * [https://www.bostonusa.com/ Boston Tourism Ofissial] {{Fin}} [[Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América]] [[Categorìa:Massachusetts]] a3ims4pwhrbfenue6gg9bj0l71bn897 0 87213 889044 884171 2026-08-02T17:07:04Z InternetArchiveBot 23399 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 889044 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[File:Listermillsbradford.jpg|thumb|Lister's Mill]] [[File:Bradford_-_53132987188.jpg|thumb|Skyline]] '''Bradford''' a l'é na sità metropolìtan-a e un borgh dë scasi 300.000 abitant dël [[Yorkshire]], ant ël nòrd dël [[Regn Unì]]. A fa part dla contea serimonial dël '''Yorkshire ëd l'Ovest''' (''West Yorkshire'') e a l'é stàita storicament un dij sènter pì amportant për l'andiura dël tèssil al mond, arconossù dzortut për soa produssion ëd '''lan-a'''. == Stòria == === Orìgin === Le prime testimonianse 'd n'insediament a Bradford a armonto a l'Età dël Fèr. Ël nòm a ven dal vej anglèis "Broad Ford", visadì "guad largh", arferiment a un passagi d'eva travers ël fium Bradford Beck. === L'età d'òr dla lan-a === Ant ël sécol ch'a fa XIV, Bradford a l'ha ancaminà a specialisesse ant la produssion ëd lan-a. La situassion ëd j'eve e 'l teren adat a l'anlevament dle feje a l'han favorì l'andiura. Ma a l'é stàit con la '''Revolussion Andustrial''' ch'a l'ha vivù sò apogé: dël 1800, Bradford a l'era dventà "la capital mondial dla lan-a", con senten-e 'd fàbriche e 'd mulin. L'ariv dël canal (1774) e dla ferovìa (1846) a l'ha giutà a esporté ij prodòt dësvlupà. Durant l'andiura vitorian-a, la popolassion a l'é passà da 6.000 a 100.000 abitant, atirand imigrant da tut ël Regn Unì e da l'Euròpa (dzortut Alman e Italian). === Declin andustrial e rinassita === Dòp la Sconda Guèra Mondial, l'andiura dla lan-a a l'ha ancaminà a calé motobin an pressa për la concorensa dj'asiende éstere e dij materiaj sintétich. La sità a l'ha patì dësocupassion e decadensa. Ant j'agn '80 e '90, Bradford a l'ha ancaminà na trasformassion vers un'economìa basà an sij '''servissi''', la '''cultura''' e l'''educassion'''. D'edifissi andustriaj a son ëstàit convertì an ufissi, apartament e spassi cultural. == Geografìa e clima == Bradford as treuva ant na comba an sle '''Co Pennine''', a n'autëssa 'd 100–200 méter. A l'é traversà dal fium '''Bradford Beck''' e da vàire sò afluent. Ël clima a l'é tipicament marìtim, con istà frësche e invern ùmid, ma pì frèid che an vàire part dl'Anghiltèra për via dl'autëssa. == Demografìa == Dël 2021, la popolassion dël borgh metropolitan (''City of Bradford Metropolitan District'') a l'era 'd '''546.000''' abitant. La sità pròpia a contava anviron 300.000 resident. Bradford a l'é un-a dle sità pì multiculturaj dël Regn Unì: * '''65%''' bianch (con na part significativa d'orìgin irlandèisa) * '''27%''' asiàtich britànich (dzortut d'orìgin pakistan-a, con na comunità motobin granda) * '''2%''' nèir * '''3%''' mistà o d'àutre etnie La comunità pakistan-a a l'é un-a dle pì grandë fòra dël Pakistan, donand a Bradford ël nòm ëd "Little Pakistan". == Economìa == L'economìa moderna 'd Bradford a l'é diversificà: * '''Servissi finansiari e assicurativ''': vàire companìe a l'han ufissi amportant. * '''Commersi al detaj''': ël '''Bradford Broadway''' a l'é un dij pì gròss sènter comerciaj dël Regn Unì. * '''Salute''': l''''NHS Bradford Teaching Hospitals''' a dà travaj a milen-e 'd përson-e. * '''Educassion''': l'Università 'd Bradford e ij colegi. * '''Tecnologìa e arserca''': dzortut an sl'ambient e j'energìe renovàbij. * '''Turism''': grassie a sò patrimòni stòrich e a 'd musé. == Cultura e patrimòni == === Musé e atrassion === * '''National Science and Media Museum''': part dël Science Museum Group, dedicà a la fotografìa, la cinematografìa e la television. * '''Bradford Industrial Museum''': ant na veja fàbrica 'd lan-a, a conta la stòria andustrial. * '''Saltaire''': na sità andustrial patrimòni UNESCO, costruìa dël sécol ch'a fa XIX dal filantrop '''Sir Titus Salt''' për ij sò ovrié. * '''Cartwright Hall''': galerìa d'art ant ël bel parch Lister. === Event === * '''Bradford Literature Festival''': un dij festival literari pì amportant dël Regn Unì. * '''Bradford International Film Festival'''. * '''Mela Festival''': festa multicultural ch'a sélebra la diversità dla sità. === Architetura === Bradford a l'ha 'd bej esempi d'architetura vitorian-a: * '''Bradford City Hall''' (neogòtich). * '''Wool Exchange''': magnìfica strutura dël 1867, adess librarìa. * '''St George's Hall''': sala da concert dël 1853. == Educassion == * '''Università 'd Bradford''': fondà dël 1966, conossùa për jë studi an salùt pùblica, inzegnerìa e gestion. * '''Bradford College''': për l'educassion superior e professional. == Traspòrt == * '''Ferovìa''': Stassion ëd Bradford (Interchange e Forster Square), con colegament a Leeds, Manchester e London. * '''Strà''': autostrà M606 (che as gionta a l'M62). * '''Aeropòrt''': Leeds Bradford Airport (LBA), a 10 km. == Sità binele == Bradford a l'é binelà con: * {{FRA}} [[Roubaix]] (Fransa) == Përson-e famose 'd Bradford == * '''David Hockney''' – artista, un dij pì grand pitor vivent. * '''J. B. Priestley''' – scritor e dramaturgh. * '''Zayn Malik''' – cantant, mèmber dël grup One Direction. * '''Katherine Kelly''' – atris. * '''Darren Gough''' – giugador ëd cricket. * '''The Bronte sisters''' (Charlotte, Emily, Anne) – a vivìo a Haworth, davzin a Bradford. == Sfide atuaj == Bradford a fa front a 'd problema 'd '''disugualiansa econòmica''', d''''integrassion social''' e 'd '''degradament ëd chèiche àree'''. Contut, d'inissiative 'd rigenerassion urban-a e 'd promossion dla gioventù a son an cors për amelioré la qualità dla vita. == Vëdde 'dcò == * [[Yorkshire]] * [[Revolussion Andustrial]] * [[Saltaire]] * [[National Science and Media Museum]] == Arferiment bibliogràfich == * {{Cité un lìber|author=Jack Reynolds|title=The Great Paternalist: Titus Salt and the Growth of Nineteenth-Century Bradford|year=1983|url=https://archive.org/details/greatpaternalist0000jack|anno=1983|editor=University of Hawaii Press}} * {{Cité un lìber|author=John James|title=The History of Bradford|anno=1841|editor=Longmans}} == Ligam estern == * [https://www.bradford.gov.uk/ Sit ofissial dël Consèj ëd Bradford] * [https://www.visitbradford.com/ Visit Bradford - Turism] {{Fin}} [[Categorìa:Sità anglèise]] 4lx951u8vl2oug4oirh6zs939db7nk8 3 92332 889036 889029 2026-08-02T14:26:37Z Pathoschild 206 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 889036 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__<div class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[File:Revi logo (pink).png|thumb|center|<span style="color:red">PLEASE DO NOT LEAVE MESSAGE HERE!</span>]] '''<span style="color:red"> BEFORE YOU BLOCK MY ACCOUNT: IF MY EDIT SUMMARY INCLUDE PREFIX </span>''(Script)''<span style="color:red">, DON'T BLOCK ME, JUST TELL ME TO SLOW DOWN AT COMMONS' TALK PAGE. IT IS AN AUTOMATED SCRIPT BEING USED ON COMMONS TO MOVE FILES.</span>''' Instead, please leave your message following site: <br /> [[File:Wikidata-logo-en.svg|45px|link=d:User talk:Revi C.]] [[d:User talk:Revi C.]] for Wikidata (Interwiki links) stuff <!--(I am {{int:Group-sysop}} there)--> <br /> [[File:Commons-logo.svg|45px|link=commons:User talk:Revi C.]] [[commons:User talk:Revi C.]] for renaming stuff or [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] action (I am {{int:Group-sysop}} there) <br /> [[File:Wikimedia Community Logo optimized.svg|45px|link=m:User talk:Revi C.]] [[meta:User talk:Revi C.]] for other stuff (User right notification, revert message, etc...) Messages left on this page may be reverted or moved without any response.</div> 5b8qtz4dnjnrhc9ts3mku14m3gujbq8 0 101827 889051 889020 2026-08-03T11:06:19Z ABC·!·XYZ 32158 889051 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} Ij '''Delta V''' a son na formassion pop rock, rock e ambient [[Italia|italian-a]] formasse dël 1995 e ancora adess ativa. La banda a l'é formà da Carlo Bertotti e da Flavio Ferri. Durant soa carriera a la banda a s'son giontaje vaire cantante dont: Francesca Touré, Lu Heredia, Gi Kalweit e, del 2017, Marti (Martina Albertini). ==Discografìa== ===Àlbom=== * 1998 – ''[[Spazio (album)|Spazio]]'' * 1999 – ''[[Psychobeat]]'' * 2001 – ''[[Monaco '74]]'' * 2004 – ''[[Le cose cambiano (Delta V)|Le cose cambiano]]'' * 2006 – ''[[Pioggia.Rosso.Acciaio]]'' * 2019 – ''[[Heimat (albun)|Heimat]]'' * 2025 – ''In fatti ostili'' * 2026 – ''In fatti ostili RMX'' {{Fin}} [[Categorìa:Mùsica legera]] 9yq75s0sx4lrbm4xciara7ans7k79gq 3 108728 889038 877282 2026-08-02T15:39:37Z Pathoschild 206 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 889038 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[User talk:Revi C.]] o9z79lcc9a9pfmqmrod5w3eyk4q9i0o 2 108729 889037 877283 2026-08-02T15:03:26Z Pathoschild 206 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 889037 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[User:Revi C.]] 88g0cv17whfgb1wkeh281mptujwtlut 0 111011 889045 884181 2026-08-02T17:07:43Z InternetArchiveBot 23399 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 889045 wikitext text/x-wiki [[Figura:VL_85-022_container_train.jpg|thumb|La transiberian-a an sël Lagh Bajkal]] La '''Ferovìa Transiberian-a''' (an russ: Транссибирская магистраль, ''Transsibirskaja magistral''' ò Транссиб, ''Transsib'') a l'é la '''pì longa linia feroviaria dël mond''', ch'a colega la part europenga dla Russia a soe region orientaj ant l'Asia, fin-a a l'Océan Passìfich. A l'é na ciadeuvra d'angignerìa monumental ch'a l'ha trasformà la geografìa econòmica e demogràfica dla Russia. == Descrission general == La linia prinsipal a colega '''Mosca''' (Stassion ëd Yaroslavl) a '''Vladivostok''', na distansa d'apopré '''9.289 km'''. A traversa 8 fus orari e 11 region e provinse russe. Ël viagi complet a dura anviron 7 di. A traversa 'd paesagi motobin varià: da le foreste boreaj d'Euròpa a la tundra siberian-a, da le stëppe a le montagne dl'Ural, da le rive dël Lagh Bajkal a le coste dl'Océan Passìfich. == Stòria == === Proget e costrussion === L'idèja 'd coleghé la Russia con l'Estrem Orient con na ferovìa a l'é stàita discutùa già dël sécol ch'a fa XIX, ma a l'é stàit ël '''tsar Alexandre III''' a deje 'l via lìbera ufissial dël 1891. Ël prim colp ëd pala a l'ha dalo ël futur '''tsar Nicolò II''' a Vladivostok. La costrussion a l'ha ciamà 25 agn (1891–1916) e a l'é stàita na fatiga imensa: milen-e d'ovrié (tra ij quaj dë s-ciav penaj e soldà) a l'han travajà an condission estreme, traversand fium largh, zone paludose e region motobin frèide. A l'han duvrà 'd técniche sempie (bòsch për ij pont, man d'euvra a bonpat) e a-i son stàite 'd pèrdite uman-e motobin àute. Ël prim tren a rivé a Vladivostok a l'é partì dël 1904, ma la linia completa con ël pont finì dël fium Amur a l'é stàita inaugurà dël 1916. Antratant, la linia a l'ha giutà motobin ant la '''Guèra Russa-Giaponèisa''' (1904–1905) për ël traspòrt ëd trupe. === Perìod soviétich === Ij Soviet a l'han eletrificà vàire trat e a l'han costruì 'd branche alternative. La linia a l'é dventà 'n sìmbol ëd l'unità nassional e 'd progress sossialista. A l'é stàita dovrà për la '''colonisassion dla Siberia''' e për ël traspòrt ëd mineraj e 'd risorse vers ël sènter. === Al di d'ancheuj === La Transiberian-a a l'é ancora l'arteria vital për la Russia, fondamental për l'economìa (traspòrt ëd petròli, carbon, bòsch, gran) e për la mobilità 'd milion ëd përson-e. A l'ha subì dj'amodernament, ma vàire trat a resto a binari sempi e nen eletrifià. == Percors prinsipal == Le tappe prinsipaj da Mosca a Vladivostok a comprendo: * '''Mosca''' – capital. * '''Nizhny Novgorod''' – sità stòrica. * '''Perm''' – ai pé dj'Ural. * '''Ekaterinburg''' – ant l'Ural, andova a son stàit massà ij Romanov. * '''Omsk''' – ant la Siberia ossidental. * '''Novosibirsk''' – la pì granda sità dla Siberia. * '''Krasnoyarsk''' – an sël fium Yenisei. * '''Irkutsk''' – la pòrta dël Lago Bajkal. * '''Ulan-Ude''' – capital dla Repùblica 'd Buryatia. * '''Chita''' – ant la region ëd Transbajkal. * '''Khabarovsk''' – an sël fium Amur. * '''Vladivostok''' – pòrt final ant l'Océan Passìfich. == Ramificassion amportante == * '''Ferovìa Trans-Manciurian-a''': a lassa la linia prinsipal a Chita e a passa an Manciuria (Cin-a) për rivé a Beijing. * '''Ferovìa Trans-Mongolian-a''': a lassa Ulan-Ude e a traversa la Mongolia për rivé a Beijing. A l'é la ròta pì popolar për ij turista. * '''Branca Bajkal-Amur (BAM)''': na linia setentrional paralela, costruìa ant l'época soviética për ësfruté le risorse minerarie. == Viagi 'd longa përcorensa == Ij tren pì famos ch'a përcoro la Transiberian-a a son: * '''Rossiya''' (N° 1/2): ël tren pì amportant, ch'a fa Mosca–Vladivostok an 6 di e 4 ore. * Treno con '''vagon let''' (''platskartny'' e ''kupe'') për tute le possibilità. * '''Tren turìstich''' privà, con servissi pì sgnor. Ij viagiator a peulo fermesse an vàire sità con un bijet special ch'a përmëtt d'arpijé 'l viagi dòp 'd chèich di. == Ampat econòmich e sossial == La Transiberian-a a l'ha: * '''Duvertà la Siberia''' a la colonisassion e a lë sfrutament ëd soe risorse. * '''Creà 'd sità''' an sle stassion (Novosibirsk a l'é nàita an sle rive dla ferovìa). * '''Dàit na vita a le comunità locaj''' an creand 'd travaj. * '''Fornì un mojen ëd trasport a cost bass''' për la popolassion. * '''Fàit da pont për ël comersi antra Euròpa e Asia''' (via ël coridor terestr). == Sfide e futur == La linia a fa front a: * '''Anvejament dle anfrastruture'''. * '''Competission dle ròte maritime''' për ël comersi Euro-Asiàtich. * '''Lògica militar-stratégica''': la Russia a veul diversifiché soe ròte për evité ëd dipendensa. * '''Pression climàtica''': la Siberia a s'anvërna e as dësgela, danegiand ij binari. Ij pian për ël futur a comprendo l''''ameliorament dij pont''' e l''''aument ëd la capacità''', e 'l proget ëd coleghela a la rèj feroviaria corean-a. == Curiosità == * La distansa pì curta an linia drita antra Mosca e Vladivostok a l'é 'd 6.400 km, ma la ferovìa a l'é pì longa për evité d'ostàcoj. * Ël '''pont dël fium Amur''' a Khabarovsk a l'é un dij pì longh dla Russia. * An sle rive dël '''Lagh Bajkal''', la linia a cor an su na muraja 'd pera ch'a l'é stàita costruìa a man për evité dë sghijé. == Vëdde 'dcò == * [[Siberia]] * [[Lagh Bajkal]] * [[Ferovìa Bajkal-Amur (BAM)]] * [[Rossiya (tren)]] * [[Rota dla Seta]] == Arferiment == * {{Cité un lìber|author=Harmon Tupper|title=To the Great Ocean: Siberia and the Trans-Siberian Railway|url=https://archive.org/details/togreatoceansibe00tupp|year=1965|edition=Little, Brown and Company}} * {{Cité un lìber|author=Christian Wolmar|title=To the Edge of the World: The Story of the Trans-Siberian Railway|url=https://archive.org/details/toedgeofworldsto00wolm|year=2013|edition=Atlantic Books}} == Ligam estern == * [https://web.archive.org/web/20210901230858/https://www.rzd.ru/ Russian Railways – Sit ofissial] * [https://www.trans-siberian.com/ Trans-Siberian Railway – Giuda turìstica] [[Categorìa:Traspòrt]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Russia]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] 6xgg3dqjlc9fnymixwm6rfc679yz79r 0 111016 889040 884194 2026-08-02T17:04:40Z InternetArchiveBot 23399 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260802)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 889040 wikitext text/x-wiki {{Prinsipi}} [[Figura:Calcutta_rickshaw.jpg|thumb|!Rissiò a Calcuta]] Un '''rissiò''' (da l'anglèis ''rickshaw'', ch'a ven dal giaponèis ''jinrikisha'' 人力車, "veicol a fòrsa uman-a") a l'é un '''veicol a doi o tre roe tirà a man o a biciclëtta''', dovrà për ël traspòrt ëd passegé. A l'é nassù an Asia e a l'é dventà 'n sìmbol dël traspòrt urban a cost bass ant vàire sità dël mond, dzortut ant ij pais an via dë svilup. == Stòria == Ël rissiò a l'é stàit anventà an '''Giapon''' dël 1869 da l'american '''Jonathan Scobie''' (o, second d'àutri, dal giaponèis Izumi Yosuke). A l'era na version modernisà dle portantin-e, pensà për trasporté ij foresté për le sità giaponèise. Ël sucess a l'é stàit imedià e a l'é spantiasse an pressa an Cin-a, India, e an tuta l'Asia sud-oriental. Ant la prima mità dël sécol ch'a fa XX, ij rissiò tirà a man a son ëstàit gradualment sostituì dai '''rissiò a biciclëtta''' (''cycle rickshaw'', ''pedicab'', ''becak''), pì efissient e men faticos. Ancheuj, an vàire part, a son comparì 'dcò ij '''rissiò elétrich''' (''e-rickshaw''), alimentà a baterìe. == Sòrt 'd rissiò == === Rissiò a man (''hand-pulled rickshaw'') === Tirà diretament da na përson-a ch'a cor. A l'é motobin faticos e a l'é peui stàit bandì an vàire sità për motiv umanitari. As vëdd ancora an quàich leu stòrich o turìstich. === Rissiò a biciclëtta (''cycle rickshaw'', ''pedicab'') === Con na biciclëtta modificà: ël condutor a pEdala e a tira na cabin-a për ij passegé. A l'é 'l tipo pì comun ant l'Asia e an vàire part dël mond. A esisto 'd version a tre roe (doe daré) o doe roe. === Rissiò motorisà (''auto rickshaw'', ''tuk-tuk'') === Un mojen a tre roe con motor a combustion (sovens a doi temp). A l'é motobin difus an India (''autorickshaw''), Thailandia (''tuk-tuk''), e an àutri pais asiàtich. === Rissiò eletrich (''e-rickshaw'') === Version moderna alimentà a eletricità, sempe pì comun përché a l'é pì silensios e a produv nen d'emission locaj. == Utilisassion ant ël mond == * '''India''': ij rissiò a biciclëtta a son motobin comun, ma a son ëstàit bandì an vàire sità grande për ël problema dël tràfich. J'auto rickshaw a son ël mojen pì dovrà për ij curt viagi urban. * '''Bangladesh''': Dhaka a l'é la sità con ël pì grand nùmer ëd rissiò a biciclëtta dël mond (apopré 400.000). * '''Thailandia''': ij ''tuk-tuk'' a son n'atrassion turìstica e un mojen 'd traspòrt comun. * '''Cin-a''': ij rissiò a man a son pà pì dovrà, ma a-i son vàire rissiò a biciclëtta e elétrich ant le sità cite. * '''Euròpa e Amèrica dël Nòrd''': ij "pedicab" a son dovrà dzortut për ël turism, an sità com New York, Londra, e Paris. == Impat sossial e econòmich == Ël rissiò a l'ha 'n rol dobi: * '''Font 'd travaj''': a dà 'd travaj a milion ëd përson-e pòvre ch'a l'han gnun-e àutre competense. * '''Sfrutament''': ij condutor (''rickshaw wallah'') a vivo an condission motobin dure, con dij salari motobin bass e orari faticos. An vàire pais, a son an cors djë sfòrs për amelioré le condission ëd travaj e modernisé la flòta con dij veicoj elétrich. == Controversie == An vàire sità, ij rissiò a biciclëtta a son contestà përchè: * A ralento 'l tràfich. * A càuso d'incident. * A son considerà 'n sìmbol ëd povertà e 'd retrocession. * A l'han un efet negativ an sla salute dij condutor. Parèj, vàire aministrassion locaj a l'han limità o proibì soa sircolassion ant le zòne sentraj. == Rissiò e coltura == Ël rissiò a l'é present ant la literatura, ël cine e l'art coma sìmbol: * Dël '''colonialism''' e dle relassion ëd podèj. * Dla '''povertà''' e dla lòta për la sopravivensa. * Dël '''cangiament sossial''' ant le sità asiàtiche. A l'é 'dcò un element caraterìstich dël paisagi urban ëd vàire sità asiàtiche. == Vëdde 'dcò == * [[Tuk-tuk]] * [[Pedicab]] * [[Traspòrt urban]] * [[Veicol a propulsion uman-a]] == Arferiment == * {{Cité un lìber|author=David V. Herlihy|title=Bicycle: The History|url=https://archive.org/details/bicyclehistory0000herl_n1m2|year=2004|publisher=Yale University Press}} * {{Cité un lìber|author=M. R. A. Baqui|title=The Cycle Rickshaw: A Study of Its Role in the Economy of Bangladesh|year=2008|publisher=University Press Limited}} == Ligure esterne == * [https://www.itdp.org/publication/cycle-rickshaws-in-urban-india/ Institute for Transportation & Development Policy – Cycle Rickshaws in Urban India] {{Fin}} [[Categorìa:Traspòrt]] [[Categorìa:Asia]] [[Categorìa:Tecnologìa]] [[Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI]] rd0hhl58hiiwrpbtfoua4z54fzxer5r