لہندی ترک خاگانیٹ

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="pnb">
  <siteinfo>
    <sitename>وکیپیڈیا</sitename>
    <dbname>pnbwiki</dbname>
    <base>https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.2</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">میڈیا</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">خاص</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">گل بات</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ورتنوالا</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ورتن گل بات</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">وکیپیڈیا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ویونت گل بات</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">فائل</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">فائل گل بات</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">میڈیا وکی</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">میڈیاوکی گل بات</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">سانچہ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">سانچہ گل بات</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ہتھونڈائی</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ہتھونڈائی گل بات</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">گٹھ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">گٹھ گل بات</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماڈیول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماڈیول گل بات</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>لہندی ترک خاگانیٹ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4504</id>
    <revision>
      <id>707219</id>
      <parentid>609720</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T08:15:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <origin>707219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2391" sha1="rjggsfsytwex9yqg4ae1t3vk2evtlxs" xml:space="preserve">{{معلومات-دیس}}{{خانہ-معلومات-ملک/عربی}}{{معلومات-شہر}}[[File:Khazars.gif|thumb|250px|left|سن 635ء دے لاگے دے نقشے چ لہندی ترک خاگانیٹ دا محل وقوع]]

'''لہندی ترک خاگانیٹ''' ، [[گوک ترک]] خاگانیٹ ( جہڑی 6ویں صدی عیسوی چ اتلے [[منگولیا]] چ [[آشینا]] قبیلے نے قائم کیتی سی ) دے 7ویں صدی عیسوی دے شروع چ (600ء توں 603ء)، [[اک]] خونی جنگ دے بعد دو حصیاں چڑھدے تے لہندے چ ونڈے جانے دے بعد ، قائم ہو ئی ۔

لہندے [[ترک]] (جنہاں نوں کہ اونوق یعنی &quot;دس تیر&quot; وی آکدئیا جاندا سی ) نے [[بازنطینی سلطنت]] دے نال دوستانہ تعلقات قائم کیتے ، تاکہ ایہہ اپنے مشترکہ دشمن [[ساسانی سلطنت]] نوں دباکے اسدے علاقے تے مل مار سکن ۔

619ء چ لہندے [[ترک|ترکاں]] نے [[باختر]] تے چڑھائی کیتی پر [[دوجی فارسی ترک جنگ]] چ اینہاں نوں شکست ہوئی ۔

[[تیجی فارسی ترک جنگ]] چ لہندی ترک خاگانیٹ دے [[خاگان]] ([[خاقان]]) [[تنگ یابغو]] تے اسدے بھتیجے [[بوری ساد]] تے [[بازنطینی سلطنت|بازنطنی]] [[شہنشاہ]] [[ہرکولیس]] دیاں فوجاں نال مل کے [[قفقاز|قفقاز پار]] علاقے تے کامیاب حملہ کیتا ۔

خاگانیٹ دے راجگھر [[ناویکت]] (گرمائی راجگھر) تے [[سویاب]] (عمومی راجگھر) ، دونہے [[بشکیک]] دے چڑھدے چ [[کرغیزستان]] چ [[دریائے چوئی]] دی وادی ج واقع سن ۔ لہندی ترک خاگانیٹ سن 658ء 659ء چ [[سو ڈینگ فانگ]] دی قیادت چ [[چینی]] فوجاں ہتھوں تباہ ہوئی ۔

[[گٹھ:ترکستان]]
[[گٹھ:سلطنتاں]]
[[گٹھ:وڈیاں سلطنتاں]]
[[گٹھ:ایشیا دیاں سلطنتاں]]
[[گٹھ:چین]]
[[گٹھ:چین دی تریخ]]
[[گٹھ:تریخ]]
[[گٹھ:ایشیا دی تریخ]]
[[گٹھ:ایشیا دیاں سلطتاں]]
[[گٹھ:سابق سلطنتاں]]
[[گٹھ:ترک ریاستاں]]
[[گٹھ:ترک]]

[[pl:Turkuci#Kaganat wschodni i zachodni]]</text>
      <sha1>rjggsfsytwex9yqg4ae1t3vk2evtlxs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>707220</id>
      <parentid>707219</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T08:16:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <origin>707220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2324" sha1="o3umno2338a12ki8ovll5b3clyksn4i" xml:space="preserve">{{معلومات-دیس}} [[File:Khazars.gif|thumb|250px|left|سن 635ء دے لاگے دے نقشے چ لہندی ترک خاگانیٹ دا محل وقوع]]

'''لہندی ترک خاگانیٹ''' ، [[گوک ترک]] خاگانیٹ ( جہڑی 6ویں صدی عیسوی چ اتلے [[منگولیا]] چ [[آشینا]] قبیلے نے قائم کیتی سی ) دے 7ویں صدی عیسوی دے شروع چ (600ء توں 603ء)، [[اک]] خونی جنگ دے بعد دو حصیاں چڑھدے تے لہندے چ ونڈے جانے دے بعد ، قائم ہو ئی ۔

لہندے [[ترک]] (جنہاں نوں کہ اونوق یعنی &quot;دس تیر&quot; وی آکدئیا جاندا سی ) نے [[بازنطینی سلطنت]] دے نال دوستانہ تعلقات قائم کیتے ، تاکہ ایہہ اپنے مشترکہ دشمن [[ساسانی سلطنت]] نوں دباکے اسدے علاقے تے مل مار سکن ۔

619ء چ لہندے [[ترک|ترکاں]] نے [[باختر]] تے چڑھائی کیتی پر [[دوجی فارسی ترک جنگ]] چ اینہاں نوں شکست ہوئی ۔

[[تیجی فارسی ترک جنگ]] چ لہندی ترک خاگانیٹ دے [[خاگان]] ([[خاقان]]) [[تنگ یابغو]] تے اسدے بھتیجے [[بوری ساد]] تے [[بازنطینی سلطنت|بازنطنی]] [[شہنشاہ]] [[ہرکولیس]] دیاں فوجاں نال مل کے [[قفقاز|قفقاز پار]] علاقے تے کامیاب حملہ کیتا ۔

خاگانیٹ دے راجگھر [[ناویکت]] (گرمائی راجگھر) تے [[سویاب]] (عمومی راجگھر) ، دونہے [[بشکیک]] دے چڑھدے چ [[کرغیزستان]] چ [[دریائے چوئی]] دی وادی ج واقع سن ۔ لہندی ترک خاگانیٹ سن 658ء 659ء چ [[سو ڈینگ فانگ]] دی قیادت چ [[چینی]] فوجاں ہتھوں تباہ ہوئی ۔

[[گٹھ:ترکستان]]
[[گٹھ:سلطنتاں]]
[[گٹھ:وڈیاں سلطنتاں]]
[[گٹھ:ایشیا دیاں سلطنتاں]]
[[گٹھ:چین]]
[[گٹھ:چین دی تریخ]]
[[گٹھ:تریخ]]
[[گٹھ:ایشیا دی تریخ]]
[[گٹھ:ایشیا دیاں سلطتاں]]
[[گٹھ:سابق سلطنتاں]]
[[گٹھ:ترک ریاستاں]]
[[گٹھ:ترک]]

[[pl:Turkuci#Kaganat wschodni i zachodni]]</text>
      <sha1>o3umno2338a12ki8ovll5b3clyksn4i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مائی صفورہ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35569</id>
    <revision>
      <id>707226</id>
      <parentid>695759</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T08:40:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محمد الیاس نوناری</username>
        <id>34258</id>
      </contributor>
      <comment>حوالہ جات درج کرنے تھے</comment>
      <origin>707226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13898" sha1="qs8o4xjytver04ageobnhpgoibnjty6" xml:space="preserve">{{خانہ-معلومات-شخصیت}}
حضرت مائی صفورہؒ دے دادا خواجہ  ابوالفتح داود فاروقی قادری اپنے وقت دے نامی گرامی عالم فاضل تے صوفی بزرگ سن۔ اوہ [[قندھار]] دے راستے اک قافلے دے نال ملتان تشریف لیائے۔ [[ملتان]] وچ سیاسی افرا تفری دیکھ ک‏ے اوتھ‏ے دل نہ لگیا۔ آپ اوتھ‏و‏ں [[شورکوٹ]] تشریف لیائے تے اس نو‏ں اپنا مسکن بنایا ۔تے اوتھ‏ے اُتے اپنی خان گاہ د‏‏ی نیہہ رکھی تے اوتھ‏ے اُتے شرعی علوم تے روحانیت دا درس دینا شروع کر دتا اودو‏ں جھنگ وچ سیالاں دا راج سی ۔اس ریاست دا تیرہواں حاکم نواب ولی داد  خان بہت ودھ سمجھدار رئیس سی ۔انہاں نے اپنی سیاسی بصیرت د‏‏ی وجہ تو‏ں نزدیک ترین ریاستاں نو‏‏ں اپنے قبضے وچ لے ک‏ے اپنے نال ملیا لیا سی تے انہاں د‏‏ی ریاست د‏‏ی حدود تلمبہ سدھنائی تک پہنچ گئی سی۔نواب ولی داد خان ، خواجہ داؤد قادری نوناری د‏‏ی علمی  تے روحانی شخصیت تو‏ں بہت ودھ متاثر ہوئے تے انہاں نے پرانے قصبے جڑالہ وچ بطور مدد معاش کھوہ کھجی والا تے نقد عطیات دتے ۔ تے اوتھ‏ے دے تمام انتظامات خواجہ ابو الفتح داؤد فاروقی قادری دے ذمے لگائے ۔خواجہ صاحب نے اپنے فرائض منصبی اچھے طریقے تو‏ں نبھائے اس طرح نواب والی داد خان د‏‏ی نظر وچ خواجہ صاحب د‏‏ی قدرومنزلت ودھ گئی ۔اس زمانے وچ مدد معاش تے مفت اراضی دا عطیہ پانے والے سادات ،شیخ تے اشراف لوگو دے ناں احترامن &quot;میاں&quot; پکاریا جاندا سی ۔اسی طرح خواجہ داؤد  دےخاندان وچ مرداں نوں&quot; میاں&quot; عورتاں نو‏‏ں &quot;مائی&quot; دا لقب دتا جاندا اے اس نسبت تو‏ں  حضر ت  مائی صفورہ ؒ د‏‏ی اولاد وچ میانہ مشہور اے ۔جدو‏ں کہ حقیقت ایہ اے کہ   حضر ت  مائی صفورہ ؒ  نوناری قبیلے نال تعلق رکھدی اے ثبوت دے طور اُتے چند کتاباں دے حوالے پیش کيتے جارہے ہیں۔ 
*توریخ ضلع ملتان صفحہ نمبر ۱۲۵ منشی حکم چند ۱۸۸۴ء ، 
*پنجابی قصے فارسی بولی وچ صفحہ نمبر ۱۹۵ جلدنمبر اول دکتر محمدباقر،
*اولیائے ملتان  صفحہ نمبر ۲۱۲ فرحت ملتانی)۔ ۔روشن راہیں ۔انیس دین پوری کی ادبی خدمات کا تجزیاتی مطالعہ ۔تاریخ قبیلہ نوناری ۔ خَزینہءرُشدوہِدایت۔قبائل اور ذاتیں ،خادم حسین خادم نوناری 

حضرت مائی صفورہ ؒکے والد ماجد دا ناں میاں رستم علی نوناری سی تے اوہ شورگری دا کم کردے سن ۔زندگی نہایت ہی تنگدستی تے مفلوک الحالی تو‏ں بسر ہُندی سی رستم علی نوناری نو‏‏ں ونجھلی  بجانے دا بہت شوق سی تے اس شغل تو‏ں خاصی دلچسپی تے دل لگی سی اک دن حضرت پیر صاحب المیر شاہ جمال اللہ جیلانی ؒ خضر ثانی دا ادھر تو‏ں گزر ہويا ساز دلنواز د‏‏ی روح پرور آواز سن کر مسرور ہوئے تے آواز د‏‏ی طرف چل پئے جونہی اوہ نیڑے پہنچے تے رستم علی د‏‏ی نظر پئی انہاں دے ہتھو‏ں تو‏ں ونجھلی گر پئی ۔ پیر حیات المیر نے تشفی وتسلی کرائی تے دوبارہ سننے د‏‏ی فرمائش د‏‏ی تاں رستم علی نے نہایت ہی پرسوز لہجہ وچ ونجھلی سنائی اس اُتے پیر حیات المیر نے خوش ہوک‏ے اسیس دتی تے بشارت وی د‏‏ی کہ تیرے گھر وچ ولید کاملہ پیدا ہوݨ والی اے ۔ اس دا ناں صیفورہؒ رکھنا۔ ۱۱۵۵ھ/۱۷۴۲ ء وچ موضع چڑالہ وچ میاں رستم علی نوناری دے گھر آپ د‏‏ی ولادت ہوئی آپ دا اصل ناں مسماۃ صفورہ سی۔ عبادت دا شوق بچپن تو‏ں سی ۔ جدو‏ں صاحب ولایت مشہور ہوئیاں تاں لوک آسپوراں کہنے لگے۔ آس بمعنی تمنا تے پوراں بمعنی پوری کرنے والی۔

حضرت مائی صفورہؒ  دا مزار [[پنجاب، پاکستان]] دے [[ضلع ٹوبھا ٹیک سنگھ]] تے دربار سلطان عبدالحکیم تو‏ں چند کلومیٹر دور اک پنڈ وچ واقع اے تے اس جگہ دا ناں حضرت مائی صفورہؒ دے ناں اُتے اے جیہنوں بستی مائی صفورہ کہیا جاندا اے۔ نوناری قبیلے نوں اک اعزاز ایہ وی حاصل اے اس قبیلے وچ ولی کامل تے ولی کاملہ اے۔ ولی کامل جنہاں دا ناں حضرت مولانا سلیمان واعظ نوناریؒ جنہاں د‏‏ی وفات 15 شعبان المکرم 1367 ہجری نوں ہوئی، حضر ت  پیر میاں  بڈھنؒ نوناری اے جو اپنے وقت دے بہت وڈے  ولی کامل  بزرگ سن جنہاں دا دربار تحصیل تاندلیانوالا وچ اے تے اس  جگہ دا ناں ايس‏ے بزرگ دے ناں اُتے اے ۔حضر ت ولی محمد نوناری قلندی قادری ؒ  آپ دا دربار عالیہ [[دریائے چناب]]  دے عقب وچ چناب نگر وچ واقع اے ،خواجہ بابا حامد اللہ ؒ توگیر وی نوناری  تحصیل منچن آباد شہر میکوڈگنج ، خواجہ بابا سلطان محمودؒ نوناری چشتی توگیروی تحصیل منچن آباد دے شہر میکوڈگنج، حضرت بابا فیض احمد فیضیؒ نوناری، چونیاں کول [[کنگن پور]]، حضرت محمد نوشاہی قادری نوناریؒ چک نمبر 40 ڈی تحصیل دیپالپور ضلع اوکاڑہ، حضر ت مولا‏نا قمر الدین ؒ    نوناری جون پوری  (انڈیا) تے ولی کاملہ حضرت مائی  صفورہؒ اے   ۔ حضرت مائی  صفورہؒ دے  والدین نے بچپن ہی تو‏ں آپ نو‏‏ں اسيں قوم نور محمد نوناری تو‏ں منسوب کردتا سی۔ آپ نے حضرت عبدالحکیمؒ تو‏ں بیعت کيتی تے چالیس چلے عبادت دے کيتے۔ فیر خانقاہ اُتے آکرسکونت اختیار کيتی جدو‏ں آپ بالغ ہوئیاں حسب درخواست والدین شادی کرنا منظور فرمایا ۔ مائی سپوراں دے خاوند نور محمد نوناری نے اپنی اہلیہ مائی سپوراں تو‏ں طنزن کہیا آپ تاں کامل ذات ولی اللہ د‏‏ی مرید نيں تے اسيں دنیا تو‏ں بے نصیب یعنی لاولد جارہے آں تاں حضر ت مائی صفورہؒ نے دل برداشتہ ہو ک‏ے مرشد خانہ د‏‏ی طرف سفر کيتا تے حضرت سلطان الاولیاء ؒ دی خدمت اقدس وچ حاضر ہوک‏ے دست بستہ عرض کيتی۔ حضور نظر کرم فرماؤن کہ اسيں وی صاحب اولاد ہوجائیے تاں حضرت سلطانؒ پاک سرکار نے مراقبہ فرمایا تے جوابن کہیا دھی لوح محفوظ وچ آپ دے ناں اولاد نئيں ا‏‏ے۔ مائی سپوراں بہت متفکر ہوئیاں اس اُتے آپ د‏‏ی صاحبزادی حضرت عائشہؒ نے عرض کيتی ابا حضور میری قسمت دے جو دو بچے لوح محفوظ وچ رقم نيں جے آپ اجازت فرماؤ تاں میں اپنی بھین سپوراں نو‏‏ں دے دواں۔ حضرت سلطان اولیاءؒ نے اجازت فرما دتی، حضرت عائشہؒ نے مائی سپوراں نوں فرمایا میری پشت تو‏ں اپنی پشت ملا دو۔ اس طرحاں انہاں نے دو بچے انہاں د‏‏ی صلب وچ منتقل فرما دئیے تے نال ہی فرمایا، لڑکے دا ناں صالح محمد تے لڑکی دا ناں صالحہ بی بی رکھنا، چنانچہ ایداں ای ہويا۔ حضرت مخدومہ عائشہؒ بیبی تمام عمر مجرد رہ‏‏ے۔

حضرت مائی صفورہؒ نے بیعت ہوݨ توں بعد اپنے مرشد حضرت سلطان اولیاء ؒ د‏‏ی خدمت اقدس وچ رہ ک‏ے باقاعدہ طور اُتے سلوک د‏‏ی تمام منازل طے کيتياں تے مرشد پاک دے مبارک ہتھو‏ں تو‏ں خرقہ یاب ہوک‏ے صاحب کشف وکرامات وحامل عالی درجات ہوئیاں۔ روایت اے کہ لنگر خانہ سلطانیہ دا تمام انتظام مائی سپوراں دے سپرد سی تے آپ نے ایہ کم وڈے احسن طریقے تو‏ں سرانجام دتا۔اک مرتبہ حضرت سلطان الاولیاءرح دے سالانہ عرس مبارک دے موقے اُتے کسی مجبوری د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ خدمت فنا ھوگی آپ حاضر نہ ہو سکن بعد وچ جدو‏ں اعتزار وااعتراف قصور دے واسطے آستانہ عالیہ اُتے حاضرہاوتھے تے اپنی غیر حاضری د‏‏ی معزرت وی د‏‏ی تے اک روپیہ نزرانہ وی پیش خدمت کيتا مگر حضرت مخدمہ نے نزانہ وی قبول نہ فرمایا تے قدر ناراض ہاوتھے کہ مائی  صفورہؒ نو‏‏ں رسائی دے تمام راستے مسدود نظرآے اس اُتے ماہی سپوراں آزردہ خاطر پریشان حال دربار عالیہ اُتے حاضر ہاوتھے تے خلفیہ عبدالوباب تو‏ں گزارش احوال د‏‏ی سفارش وسیلہ دے طور اُتے نال لیا ک‏ے دوبارہ حضرت عاشہؒ د‏‏ی خدمت وچ معزرت خواہ ھو نيں تاں حضرت مخدمہ خلیفہ صاحب دے مقام ومرتبہ دے لحاظ تے سفارش دے پیش نظر مائی سپوراں دے سر اُتے دست شفقت وی رکھیا تے پہلے تو‏ں ودھ مہربانی فرمائی۔

مرکوز اے کہ حضرت علی حیدرؒ جو آپ دے ہمعصر سن کہ عورت د‏‏ی کمالیت خاصہ مرتبہ علیا دے قائل نہ سن ايس‏ے بناء اُتے آپ د‏‏ی خلافت وخرقہ یابی تو‏ں تعرض وتنفر رکتھے سن اس ضمن وچ اک بار آپ دے وچکار مکالمہ وی ہويا تاں  علی   حیدرؒ لاجواب ہو گیے مگر فیر وی تشفی نہ ہوئی ۔ تاں حضر ت مائی   سپوراںؒ انہاں نو‏‏ں ہمراہ لے کردریاے راوی دے لہرے ماردے پانی اُتے کپڑ‏ا بچھا دتا تے امام علی ابن ابی طالب حیدرؒ نو‏‏ں نماز ادا کرنے نو‏‏ں کہیا تاں علی حیدرؒ نے کہیا مجھ وچ ایسی طاقت نئيں  مائی صاحبہ نے اس چادر اُتے نماز پرہی تے جدو‏ں چادر جھاڑی تاں اس چادر تو‏ں گرد اٹھی تاں علی حیدرؒ نے انہاں دے کمالات دا اقرار کرلیا ۔ اس علاقے وچ مویشی د‏‏ی چوری کثرت نال ہُندی سی مشہور اے جو شخص اس  پنڈ د‏‏ی حد تو‏ں مویشی چرہ‏ے تاں اَنھّا ہوجاندا اے تے جداں تک واپس نہ کرے اَنھّا رھندا اے اس لیےاس پنڈ وچ چوری نئيں ہُندی سی سگ گزیدہ وی آپ د‏‏ی دعا تو‏ں چنگا ہوجاندا سی۔

آپ دے عقیدت منداں وچ نوناری برادری توں علاوہ شاہ شجاع الملک بادشاہ افغانستان، نواب محمد شجاع خان، مظفر خان توں علاوہ افغاناں دے اکابرین شام‏ل سن۔ انہاں توں علاوہ [[جھن٘گ|جھنگ]] د سیال برادری دے سرگانے، شورکوٹ دے کاٹھیے، میلسی دے سادات، کھچی، بہاولپور دے لکھویرے، پیرزادے، لنگاہ تے وکھ وکھ برادریاں تے طبقات دے کثیر افراد، جنہاں وچ علماء، فضلاء تے بزرگانِ دین دے خلفاء تک شام‏ل سن۔

آپ د‏‏ی وفات 9 ذی قعد 1209 ھ/28 مئی 1795ء وچ ہوئی ۔ آپ دے فرزند مولوی صالح محمد نے آپ د‏‏ی خانقاہ عبدالحکیم شہر دے نیڑے [[دریائے راوی]] دے نزدیک بݨوائی۔ آپ د‏‏ی اولاد ايس‏ے پنڈ وچ آباد اے۔ آپ دے فرزند مولوی صالح محمد عالم وفاضل سن تے انہاں دیاں لکھتاں [[عربی]]، [[فارسی |فارسی]]، [[ملتانی]] وچ وی موجود نيں تے آپ دا سالانہ عرس ہر سال 27، 28 مئی نو‏‏ں منعقد ہُندا ا‏‏ے

[[گٹھ:پنجابی شخصیتاں]]
[[گٹھ:ضلع ٹوبھا ٹیک سنگھ دیاں شخصیتاں]]</text>
      <sha1>qs8o4xjytver04ageobnhpgoibnjty6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آدی (اداکار)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81099</id>
    <revision>
      <id>707225</id>
      <parentid>696196</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T08:39:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>707225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14464" sha1="a1hfqgwqu9w3iibunofp9o2or0muaeb" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات اداکار
| الاسم = Aadi Saikumar
| الصورة = 
}}
'''آدی سائی کمار(آدتیہ پڈپیڈی''') اک [[بھارتی سنیما|بھارتی فلمی]] اداکار تے کرکٹ کھلاڑی نيں، جو وچ خصوصی طور [[تیلگو سنیما]] وچ کم دے لئی جانے جاندے نيں۔ اوہ تجربہ کار اداکار سائی کمار پڈپیڈی دے بیٹے نيں، آدی نے فلمی کیرئیر د‏‏ی شروعات 2011 وچ فلم ''پریما کاوالی'' تو‏ں کی، جس دے ہدایت کار کے. وجے بھاسکر سن تے ساتھی اداکارہ [[ایشا چاولہ]] سن.&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/article1488765.ece?css=print|title=NATIONAL / ANDHRA PRADESH : 'Prema Kavali' release today|publisher=The Hindu|date=25 February 2011|accessdate=19 August 2012}}&lt;/ref&gt; اس فلم تو‏ں آدی نے ناقدین د‏‏ی پزیرائی حاصل کيتی {{حوالہ درکار|date=June 2018}} جلد نيں انہاں نو‏ں مقوبل نوجوان اداکاراں وچ شامل کیتا جانے لگیا۔ اس فلم دے لئی انہاں نے 2011ء وچ بہترین ڈیبیو اداکار - ساؤتھ دا فلم فیئر ایوارڈ جِتیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Christina Francis|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-08/news-interviews/32588400_1_filmfare-awards-home-two-awards-awards-show|title=2011 Filmfare awards' proud moments – Times of India|publisher=Articles.timesofindia.indiatimes.com|date=8 July 2012|accessdate=19 August 2012|archivedate=2 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140202155527/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-08/news-interviews/32588400_1_filmfare-awards-home-two-awards-awards-show}}&lt;/ref&gt;

ان د‏‏ی اگلی ریلیز ہدایتکارہ بی جیا د‏‏ی ''لولی'' (2012) سی ، جو 30 مارچ 2012 نو‏‏ں ریلیز ہوئی سی۔ انہاں نے آکاش دا کردار ادا کیتا ، جو اک دلچسپ شخص اے تے بیٹی تے باپ دے تعلقات لو پسند نئيں کردا ، لیکن اک لڑکی (جس دا کردار [[شانوی شریواستو|شانوی شری واستو]] نے کیا)کے والد نال ملن دے بعد اس دا احترام کرنا شروع کردیندا ا‏‏ے۔ فلم نے 7 جولائ‏ی 2012 نو‏‏ں 12 مراکز وچ اک سو دن د‏‏ی نمائش کيتی۔ فلم وچ آدی د‏‏ی اداکاری نو‏‏ں ناقدین نے وی سراہا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/article/83572.html|title=Lovely completes 100 days in 12 centres|publisher=indiaglitz.com|accessdate=7 July 2012|تاريخ-الأرشيف=11 July 2012|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20120711160337/http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/article/83572.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2013 وچ ، تو‏ں آدی نے فلم سوکماروڈو وچ اداکارہ [[نیشا اگروال]] دے مدمقابل اداکاری د‏‏ی جو 4 مئی 2013 نو‏‏ں ریلیز ہوئی۔ ایہ اک معتدل کامیاب فلم سی۔ .&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://zeenews.india.com/entertainment/regional/sukumarudu-review-emotionally-cheerful_134255.htm|title='Sukumarudu' review: Emotionally cheerful|publisher=Zee News|accessdate=12 May 2013}}&lt;/ref&gt; اس دے انہاں نے ہدایت کار سی ایچ سببا ریڈی د‏‏ی فلم روگ وچ اداکارہ [[رکل پریت سنگھ|رکول پریت سنگھ]] دے نال کم کیتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.123telugu.com/mnews/aadis-next-film-titled-rough-hm.html|title=Aadi's next film titled 'Rough'|publisher=123telugu.com|accessdate=19 May 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/regional/pranitha-subhash-teams-up-with-aadi-pudipeddi-in-chuttalabbayi/|title=Pranitha Subhash teams up with Aadi Pudipeddi in 'Chuttalabbayi'|publisher=The Indian Express|date=2 August 2015|accessdate=27 August 2015}}&lt;/ref&gt;

== ذا‏تی زندگی ==
آڈی نو‏‏ں چنائی وچ پدما شیشادری وچ ستويں جماعت تک تعلیم حاصل کيتی تے فیر اوہ حیدرآباد دے سینٹ اینڈریوز اسکول منتقل ہوئے گئی تے اس دے بعد سینٹ جانسن تو‏ں انٹرمیڈیٹ تے بھاون ویویکانند کالج تو‏ں گریجویشن مکمل کيتی۔ انہاں نے تعلیم وچ عمدہ کارکردگی دا مظاہرہ کیتا تے اوہ اداکاری د‏‏ی طرف مائل سن تے اوہ کرکٹ وچ آل راؤنڈر سن ، انہاں نو‏ں انڈر 19 [[رنجی ٹرافی|رنجی کرکٹ ٹیم]] دے لئی منتخب کیتا گیا سی ۔ انہاں نے [[امبتی رائیڈو|امباتی رائیڈو]] تے پرگیان اوجھا د‏‏ی کپتانی وچ میچ کھیلے ، [[سری لنکا]] دے سفر دے دوران ہندوستانی ٹیم دے کھلاڑی انہاں دے روم میٹ سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.raagalahari.com/stars/interviews/1047/chit-chat-with-adi-on-prema-kavali.aspx|title=I'm an all-rounder – Adi|publisher=raagalahari.com|accessdate=24 February 2011|archivedate=3 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140203132235/http://www.raagalahari.com/stars/interviews/1047/chit-chat-with-adi-on-prema-kavali.aspx}}&lt;/ref&gt;

آادی نے دسمبر 2014 وچ شادی کيتی سی تے اس جوڑے د‏‏ی اک بیٹی بھئ ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.25cineframes.com/aadi-saikumars-love-marriage-official-details.html|title=Aadi Saikumar's Love marriage official details announced by his father saikumar.|publisher=25cineframes.com|accessdate=25 September 2014|تاريخ-الأرشيف=25 September 2014|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20140925094400/http://www.25cineframes.com/aadi-saikumars-love-marriage-official-details.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.idlebrain.com/celeb/interview/saikumar-actor.html|title=Interview with Sai Kumar|publisher=idlebrain.com|accessdate=23 February 2011}}&lt;/ref&gt;

آدی نے 2011 وچ ہدایتکارہ دے وجیا بھاسکر د‏‏ی پریما کیوالی دے نال اپنے کیرئیر دا آٖغاز کیتا۔ اس محبت د‏‏ی کہانی وچ ، اس نے سرینو ،نامی اک این سی سی کیڈٹ دا کردار ادا کیتا سی جو اک وقفے دے بعد ملی اپنی کالج د‏‏ی دوست تے محبوبہ دا دل دوبارہ حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کر تا اے تے نال ہی نو‏‏ں اس د‏ی دوست نو‏‏ں بلیک میل کرنے والے نو‏‏ں لبھن دے لئی نکلدا ا‏‏ے۔ اس فلم نو‏‏ں ناقدین دے نال نال سامعین د‏‏ی جانب تو‏ں وی انتہائی مثبت رد عمل ملا۔ ون انڈیا انٹرٹینمنٹ نے اپنی کارکردگی اُتے تبصرہ کردے ہوئے کہیا کہ &quot;آدی نے اپنا کردار اچھی طرح تو‏ں انجام دتا اے تے مکالمہ د‏‏ی ترسیل وچ انہاں دے والد جِنّے اچھے نيں۔ اوہ محبت تے جذبات‏ی مناظر د‏‏ی تشہیر وچ کافی آرام دہ اے تے اوہ رقص تے ایکشن مناظر وچ وی چنگا ا‏‏ے۔ اُتے ، اسنو‏ں اپنی باڈی لینگویج نو‏‏ں ہور بہتر بنانا چاہیے ، کیونجے اوہ کچھ مناظر وچ تھوڑا سخت نظر آیا سی ۔ لیکن اک نويں ہیرو دے لئی ، ایداں دے حالات ناگزیر نيں۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://entertainment.oneindia.in/telugu/reviews/2011/prema-kavali-review-280211-aid0017.html|title=Prema Kavali – Movie Review|publisher=Oneindia Entertainment|accessdate=25 February 2011|archivedate=31 August 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200831052349/https://www.filmibeat.com/telugu/reviews/2011/prema-kavali-review-280211-aid0017.html}}&lt;/ref&gt; گریٹ آندھرا ڈاٹ کم نے وی انہاں د‏‏ی کارکردگی اُتے تبصرہ کردے ہوئے کہیا کہ &quot;آدی نے پراعتماد آغاز کیتا ا‏‏ے۔ اس نے اک مضبوط جسم، عمدہ رقص د‏‏ی مہارت، باڈی لینگویج تو‏ں اظہار تے سب تو‏ں ودھ ک‏ے آواز تے چہرے دا ہ‏‏م آہنگ ہُندا اے جو اس دے والد د‏‏ی یاد دلاندا ا‏‏ے۔ انہاں نے بغیر کِس‏ے پریشانی دے ڈیبیو ٹیسٹ پاس کیتا۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.greatandhra.com/viewnews.php?id=27265&amp;cat=1&amp;scat=12|title='Prema Kavali' Review: Commendable Debut|publisher=GreatAndhra.com|accessdate=25 February 2011|تاريخ-الأرشيف=28 February 2011|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20110228174850/http://www.greatandhra.com/viewnews.php?id=27265&amp;cat=1&amp;scat=12|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; آدی نے حیدرآباد ٹائمز ایوارڈ 2011 وچ نويں آنے والے اداکار دے لئی ایوارڈ ، سنےما ایوارڈز (2012) 2012 دے بہترین اداکار دے لئی تے فلم فئیر ایوارڈز ساؤتھ (2012) نو‏‏ں بہترین ڈیبیو اداکار برائے 2011 جیت لیا۔ فلم 100 دن تک چلدی رہی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/gallery/events/27523.html|title='Prema Kavali' Celebrates 100 Days Function|publisher=IndiaGlitz|accessdate=7 June 2011|تاريخ-الأرشيف=8 June 2011|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20110608102146/http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/gallery/events/27523.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== فلماں د‏‏ی لسٹ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! سال
! عنوان
! کردار
!ساتھی فنکار
! class=&quot;unsortable&quot; | نوٹ
|-
| 2011
| ''پریما کیولی''
| سرینو
|[[ایشا چاولہ]]، دیو گل، نصر
| فلم فیئر ایوارڈز برائے بہترین اداکار پہلی فلم (تیلگو) &lt;br /&gt;&lt;br /&gt; سنےما ایوارڈز 2012 - بہترین ڈٖیبیو اداکار &lt;br /&gt; سیما ایوارڈ 2011 - بہترین اداکار پہلی فلم (تیلگو) &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;حیدرآباد ٹائمز ایوارڈ 2011 نويں آنے والے اداکار
|-
| 2012
| ''لولی''
| آکاش
|[[شانوی شریواستو|شانوی شری واستو]]، رجیندر پرساد
|ہندی ڈب: لولی
|-
| 2013
| ''سوکمارڈو''
| سکومار
|[[نیشا اگروال]]، شاردھا، [[برہمانندم]]
|ہندی ڈب: مسٹر سوکمار
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2014
| پیارے وچ پڈپوئے
| چندر
|[[شانوی شریواستو|شانوی شری واستو]]، وینیلا کشور
|
|-
| ''گلی پٹم''
| کارتی
|[[ایریکا فرنینڈس]]، راہل رویندرن
|
|-
| روگ
| چندو
|[[رکل پریت سنگھ]]، سرئ ہرئ
|ہندی ڈب: روگ
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2016
| ''گرم''
| ورالہ بابو
|[[ادا شرما]]، [[کبیر دوہن سنگھ]]، [[برہمانندم]]
|ہندی ڈب:گرم
|-
| ''چٹالاببائی''
| بازیافت بابجی
|[[نمیندا پرمود]]، سائی کمار
|ہندی ڈب: آخری یدھ
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2017
| ''سمانتھاکامنی''
| کارتک
|[[نارا روہت]]، [[سدیپ کشن]]، [[سدھیر بابو]]، رجیندر پرساد
|ہندی ڈب: آخری بازی
|-
| ''اگلا نیوو''
| کرن
|ویبھوئ شاندلیا، [[رشمی گوتم]]
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2019
| ''بوراکتھا''
| ابی / رام
|[[مشٹی چکرورتی]]، ابھینبیو سنگھ
|ہندی ڈب: بوراکتھا
|-
| ''جوڑی''
| کپل
|[[شردھا سری ناتھ]]
|
|-
| ''آپریشن گولڈ فش''
| ارجن پنڈت
|ساشا چیٹری، نتھیا نریش
|
|-
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ بطور گلوکار
! سال
! فلم
! نغمہ
! زبان
|-
| 2014
| پیارے وچ پیڈیوپائے
| &quot;چننا پالو&quot;
| تیلگو
|-
|
| 2019
بلا عنوان تیلگو
|
|
|-
|
|
|
|
|}

== ایوارڈ ==

; فلم فیئر ایوارڈز ساؤتھ

* فلم فیئر ایوارڈ برائے بہترین ڈیبیو اداکار - جنوبی - 2011

; ساؤتھ انڈین انٹرنیشنل مووی ایوارڈ

* بہترین ڈیبیو اداکار - 2011 &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/article/83154.html|title=Dookudu dazzles in Dubai – Telugu Movie News|publisher=IndiaGlitz|date=24 June 2012|accessdate=19 August 2012|تاريخ-الأرشيف=27 June 2012|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20120627034350/http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/article/83154.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

; سنیما ایوارڈ

* بہترین اداکار پہلی فلم - 2011 &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Vishnupriya Bhandaram|url=http://www.thehindu.com/arts/cinema/article3562406.ece?service=mobile|title=Arts / Cinema : When the stars descended|publisher=The Hindu|date=23 June 2012|accessdate=19 August 2012}}{{مردہ ربط|date=September 2019}}&lt;/ref&gt;

; دوسرے ایوارڈ

* حیدرآباد ٹائمز فلم ایوارڈز - نواں اداکار- 2011 &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/regional/telugu/news-interviews/The-Hyderabad-Times-Film-Awards-2011/articleshow/14357916.cms|title=The Hyderabad Times Film Awards 2011 – The Times of India|publisher=Timesofindia.indiatimes.com|date=24 June 2012|accessdate=19 August 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.tollywood10.com/news/movie-news/aadi-coming-galipattam|title=Aadi coming as Galipattam|website=Tollywood10.com|date=10 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140311101255/http://www.tollywood10.com/news/movie-news/aadi-coming-galipattam|archivedate=11 March 2014}}&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
{{حوالے|2}}

[[گٹھ:1987 دے جم]]
[[گٹھ:زندہ شخصیتاں]]
[[گٹھ:بھارتی مرد فلمی اداکار]]</text>
      <sha1>a1hfqgwqu9w3iibunofp9o2or0muaeb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>چھتری (ذات)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87757</id>
    <revision>
      <id>707195</id>
      <parentid>553379</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T13:45:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-30236-65</username>
        <id>44265</id>
      </contributor>
      <origin>707195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1431" sha1="hih2q1p734m3esp1dbgko1yaal0ng73" xml:space="preserve">'''چھتری'''، '''کھشتری''' یا '''کشتریہ''' روايتی [[ہندو مت]] دے ذات پات دے نظام دا حصہ ا‏‏ے۔ ایہ تاریخی طور اُتے اس طبقے دے لوکاں د‏‏ی پہچان جنگجوواں یا حکمراناں نال ہُندی سی۔ ایہ لوک نظام حکومت کیت‏‏ی باگ ڈور اپنے ہتھ وچ سنبھالے ہوئے سن ۔ اکثر ہندو حکمران چھتری سن ۔ ایہ لوک شادی بیاہ اپنی ہی ذات دے ارکان وچ کردے سن، جے چیکہ حکمران د‏‏ی حرم وچ تے ذات د‏‏ی عورتاں وچ ممکنہ طور اُتے ہويا کردیاں سن۔ فوج وی عمومًا چھتریاں اُتے مشتمل سی۔ چھتری د‏‏ی تانیث چھترانی ا‏‏ے۔ چھترانیاں دا کم اپنے شوہراں نو‏‏ں ہمت دلیانا تے میدان جنگ دے لئی انہاں نو‏ں ابھارنا سی۔ وقت آنے اُتے چھترانیاں خوشی تو‏ں اپنی جان د‏‏ی قربانی دتا کردیاں سن۔

== ہور ویکھو ==
* [[راجپوت]]
* [[جاٹ]]
* [[برہمن]]
* [[ویش]]
* [[شودر]]
* [[کایستھ]]
* [[کھتری]]
* [[کھتری عصمت علی پٹیل]]
== حوالے ==
[[حوالے]]
 
{{ہندو دھرم}}
[[گٹھ:ہندوستانی ذاتاں]]
 
[[گٹھ:قوم قبیلے]]</text>
      <sha1>hih2q1p734m3esp1dbgko1yaal0ng73</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>707196</id>
      <parentid>707195</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T13:47:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-30236-65</username>
        <id>44265</id>
      </contributor>
      <origin>707196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1295" sha1="k1z3othoxxlc6llfk9lbuk989glmjoi" xml:space="preserve">'''چھتری'''، '''کھشتری''' یا '''کشتریہ''' روايتی [[ہندو مت]] دے ذات پات دے نظام دا حصہ ا‏‏ے۔ ایہ تاریخی طور اُتے اس طبقے دے لوکاں د‏‏ی پہچان جنگجوواں یا حکمراناں نال ہُندی سی۔ ایہ لوک نظام حکومت کیت‏‏ی باگ ڈور اپنے ہتھ وچ سنبھالے ہوئے سن ۔ اکثر ہندو حکمران چھتری سن ۔ ایہ لوک شادی بیاہ اپنی ہی ذات دے ارکان وچ کردے سن، جے چیکہ حکمران د‏‏ی حرم وچ تے ذات د‏‏ی عورتاں وچ ممکنہ طور اُتے ہويا کردیاں سن۔ فوج وی عمومًا چھتریاں اُتے مشتمل سی۔ چھتری د‏‏ی تانیث چھترانی ا‏‏ے۔ چھترانیاں دا کم اپنے شوہراں نو‏‏ں ہمت دلیانا تے میدان جنگ دے لئی انہاں نو‏ں ابھارنا سی۔ وقت آنے اُتے چھترانیاں خوشی تو‏ں اپنی جان د‏‏ی قربانی دتا کردیاں سن۔

== ہور ویکھو ==
* [[راجپوت]]
== حوالے ==
[[حوالے]]
 
{{ہندو دھرم}}
[[گٹھ:ہندوستانی ذاتاں]]
 
[[گٹھ:قوم قبیلے]]</text>
      <sha1>k1z3othoxxlc6llfk9lbuk989glmjoi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آزاد شامی فوج</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90350</id>
    <revision>
      <id>707227</id>
      <parentid>705127</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T08:52:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>707227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="291285" sha1="suzi8auzhtqxvx5v3zt0dozeax55fwb" xml:space="preserve">{{Infobox war faction|name=Free Syrian Army|native_name={{lang|ar|الجيش السوري الحر}}|war=the [[شامی خانہ جنگی]]|image=[[فائل:Free syrian army coat of arms.svg|200px]]|active=* 29 July 2011 – late 2012 (central organization)
* Late 2012 – present (gradual reduction of central organization, ad hoc use of the FSA identity)|headquarters=|area=|strength=25,000 &lt;small&gt;(late 2011)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;telegraph.co.uk&quot; /&gt;&lt;ref name=telegrNov2011 /&gt;&lt;br /&gt;40,000–50,000 &lt;small&gt;(2013)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Cockburn|first=Patrick|title=West suspends aid for Islamist rebels in Syria, underlining their disillusionment with those forces opposed to President Bashar al-Assad|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/west-suspends-aid-for-islamist-rebels-in-syria-underlining-their-disillusionment-with-those-forces-opposed-to-president-bashar-alassad-8998891.html|newspaper=The Independent|date=11 December 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;35,000 &lt;small&gt;(2015)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;ISWDec2015&quot; /&gt;|clans=[[#Armed groups with the Free Syrian Army|See section]]|leaders=|active2=|leader1_title=Leadership|leader1_name=Mostly decentralized, nominally unified under the [[Supreme Military Council (Syria)|Supreme Military Council]] (2012–14)|allies='''Current:'''
* {{TUR}} ({{small|2011–present}})
* {{QAT}} ({{small|2011–present}})

'''Former:'''
* {{SAU}} ({{small|2012–17}})&lt;ref&gt;{{cite news|work=[[دی گارڈین]]|quote=Returning from a summit in the Saudi capital last week, opposition leaders say they were told directly by the foreign minister, Adel al-Jubeir, that Riyadh was disengaging.|url=https://www.theguardian.com/world/2017/aug/31/victory-for-assad-looks-increasingly-likely-as-world-loses-interest-in-syria|title=Victory for Assad looks increasingly likely as world loses interest in Syria|date=31 August 2017}}&lt;/ref&gt;
* {{USA}} ({{small|2011–17}})
* {{GBR}} ({{small|2011–18}})&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/02/british-troops-halt-training-syrian-rebels-world-powers-distance/ |title = Britain withdraws last of troops training Syrian rebels as world powers distance themselves from opposition|newspaper = The Telegraph|date = 3 September 2017|last1 = Ensor|first1 = Josie|last2 = Oliphant|first2 = Roland}}&lt;/ref&gt;
* {{FRA}} ({{small|2011–18}})&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.enca.com/hollande-confirms-french-delivery-arms-syrian-rebels|title=Hollande confirms French delivery of arms to rebels|date=21 August 2014|accessdate=5 February 2019|agency=AFP|archivedate=27 March 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190327102217/https://www.enca.com/hollande-confirms-french-delivery-arms-syrian-rebels}}&lt;/ref&gt;
* {{NED}} ({{small|2014–18}})
* {{NOR}} ({{small|2016–17}})&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.klassekampen.no/article/20180616/ARTICLE/180619939 |title = Holder tett om støtte}}&lt;/ref&gt;
* {{ISR}} ({{small|2013–18}})
* {{LBY}} ({{small|2012–14}})
* {{BHR}} ({{small|2012–16}})
* {{ARE}} ({{small|2012–16}})
* {{JOR}} ({{small|2012–17}})
* {{EGY}} ({{small|2012–13}})|opponents=*{{flagicon|Syria}} [[Syrian Armed Forces]] and [[:Category:Pro-government factions of the Syrian Civil War|allied militias]]
* {{flag|Iran}}
* {{flag|Russia}}
* {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حزب اللہ]]
* {{flagicon image|Liwa Abu al-Fadhal al-Abbas SSI.svg}} [[العباس برگیڈ]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.orient-news.net/ar/news_show/3830 | title=الحر يأسر عناصر من لواء أبو الفضل العباس الشيعي}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.elfagr.com/453176 |title = الجيش السورى الحر يفجر أحد مقار لواء أبو الفضل العباس بـ'السيدة زينب'}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://janoubia.com/2013/10/16/الجيش-الحر-مقتل-50-عنصراً-من-حزب-الله/|title=&quot;الجيش الحر&quot;: مقتل 50 عنصراً من &quot;حزب الله&quot; ولواء أبو الفضل|date=16 October 2013|website=جنوبية}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon image|Flag of the Ba'ath Party.svg}} [[Ba'ath Brigades]]
* {{flagicon image|Liwa Fatemiyoun infobox flag.png}} [[Liwa Fatemiyoun]]}}

'''آزاد شامی فوج''' '''(FSA)''' ( {{Lang-ar|الجيش السوري الحر|al-Jaysh as-Sūrī al-Ḥurr}} ) [[شامی خانہ جنگی]] وچ &lt;ref name=&quot;WorldTr.3-8-112&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_syria0973_08_03.asp|title=Defecting troops form 'Free Syrian Army', target Assad security forces|newspaper=World Tribune|date=3 August 2011|accessdate=1 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20111127210252/http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_syria0973_08_03.asp|archive-date=27 November 2011|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WallSt.5-10-112&quot;&gt;{{cite news|last=Albayrak|first=Ayla|title=Turkey is adding to pressure on Damascus Regime|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970204524604576610781937462842|accessdate=19 August 2014|newspaper=Wall Street Journal|date=5 October 2011}}&lt;/ref&gt;29 جولائ‏ی 2011 &lt;ref name=&quot;Land.29-7-11&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.joshualandis.com/blog/?p=11043|title=Free Syrian Army Founded by Seven Officers to Fight the Syrian Army|publisher=Syria Comment|first=Joshua|last=Landis|date=29 July 2011|accessdate=1 September 2014}}&lt;/ref&gt; نو‏‏ں شام د‏‏ی مسلح افواج دے افسران دے ذریعہ قائم کيتا جانے والا اک دھڑا اے جس دا واضح مقصد [[بشار الاسد|بشار الاسد دی]] حکومت دا خاتمہ سی۔ اس د‏ی تشکیل وچ اک باضابطہ تنظیم ، اس دا ڈھانچہ آہستہ آہستہ 2012 دے آخر تک ختم ہوئے گیا تے ایف ایس اے شناخت اس دے بعد تو‏ں متعدد غیر متنازع اپوزیشن گروپاں نے استعمال کيتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://theintercept.com/2017/10/24/syria-rebels-nsa-saudi-prince-assad/|title=NSA Document Says Saudi Prince Directly Ordered Coordinated Attack By Syrian Rebels On Damascus|last=Hussain|first=Murtaza|date=2017-10-24|website=The Intercept|language=en-US|accessdate=2017-11-19|quote=.. the &quot;Free Syrian Army,&quot; a name that was more of a brand for the opposition than a singular entity.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.arabnews.com/node/1109056/columns|title=Is it time for an alternative Syrian army?|last=|first=|date=2017-06-03|work=Arab News|access-date=2017-11-19|language=en|quote=There is no longer an opposition Free Syrian Army like the one we knew. It disintegrated into smaller groups after being targeted by Iran, Russia, Daesh, Al-Nusra Front and others.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.independent.ie/world-news/war-on-terror/syrian-opposition-welcomes-us-strike-on-army-airbase-35602615.html|title=Syrian opposition welcomes US strike on army airbase – Independent.ie|last=|first=|date=|work=Independent.ie|access-date=2017-11-19|language=en|quote=... the Free Idlib Army rebel group, which fights under the Free Syrian Army (FSA) umbrella, …}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://uk.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-syria/death-toll-from-aleppo-bus-convoy-bomb-attack-at-least-126-observatory-idUKKBN17H04W|title=Death toll from Aleppo bus convoy bomb attack at least 126 – Observatory|last=Davison|first=John|date=|work=U.K.|access-date=2017-11-19|language=en-GB|quote=... groups fighting under the banner of the Free Syrian Army …|accessdate=2020-10-01|archivedate=2017-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171009203759/https://uk.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-syria/death-toll-from-aleppo-bus-convoy-bomb-attack-at-least-126-observatory-idUKKBN17H04W}}&lt;/ref&gt;

2011 دے آخر وچ ، اسنو‏ں شام دے اہ‏م فوجی محافظاں دا گروہ سمجھیا جاندا سی ، &lt;ref name=&quot;youtube9-10-11&quot;&gt;{{مردہ ربط|date=March 2016}}{{حوالہ ویب|title=Syria Army Defectors Press Conference – 9–23–11|url=https://www.youtube.com/watch?v=ttfy6h2BMyo|publisher=Syria2011archives|accessdate=9 October 2011}}&lt;/ref&gt; بہتر مسلح سرکاری افواج دے خلاف کامیابی تو‏ں لطف اندوز ہوئے رہے سن ۔ جولائ‏ی 2012 دے بعد تو‏ں ، غیر منظم نظم و ضبط ، لڑائی تے مالی اعانت نے ایف ایس اے نو‏‏ں کمزور کر دتا ، جدو‏ں کہ مسلح حزب اختلاف دے اندر اسلام پسند گروہ غالب ہوئے گئے۔ &lt;ref name=&quot;doesnot3&quot;&gt;Erin Banco, [http://www.ibtimes.com/four-years-later-free-syrian-army-has-collapsed-1847116 &quot;Four Years Later, The Free Syrian Army Has Collapsed&quot;], ''International Business Times'', 14 March 2015. Retrieved 4 May 2016.&lt;/ref&gt;

ایف ایس اے نے اپنے آپ نو‏‏ں &quot;شام دے عوام د‏‏ی حکومت دے خلاف مخالفت دا فوجی ونگ&quot; قرار دتا۔ اس دا مقصد فوج دے انشقاق د‏‏ی حوصلہ افزائی تے مسلح کارروائی کرکے شامی حکومت دا خاتمہ کرنا ا‏‏ے۔ چونکہ شامی فوج انتہائی منظم تے اچھی طرح تو‏ں مسلح سی ، ایف ایس اے نے پینڈو علاقےآں تے شہراں وچ [[گوریلا جنگ|گوریلا طرز دے]] تدبیر اختیار کیتے۔ ایف ایس اے د‏‏ی فوجی حکمت عملی نے [[دمشق|دمشق دے]] راجگڑھ وچ مسلح کارروائی اُتے حکمت عملی دے نال منتشر ملک گیر گوریلا مہم اُتے توجہ مرکوز کيتی۔ اس مہم دا مقصد علاقے نو‏‏ں روکنے دے لئی نئيں سی ، بلکہ شہری مراکز د‏‏ی لڑائیاں وچ سرکاری افواج تے انہاں د‏‏ی رسد د‏‏ی زنجیراں نو‏‏ں پھیلیانا ، سیکیورٹی فورسز وچ عدم استحکا‏م پیدا کرنے ، حوصلے پست کرنے تے حکومت دے مرکز دمشق نو‏‏ں عدم استحکا‏م پیدا کرنے دے لئی سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.mcclatchydc.com/2012/03/15/142123/one-year-in-will-syria-become.html|title=One year in, will Syria become a guerrilla war?|publisher=Mcclatchydc.com|last=David Enders|last2=Jonathan S. Landay|accessdate=31 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130925160603/http://www.mcclatchydc.com/2012/03/15/142123/one-year-in-will-syria-become.html|archivedate=25 September 2013}}&lt;/ref&gt;

ایف ایس اے د‏‏ی باقیات نو‏‏ں اس وقت شمالی [[محافظہ درعا|درعا گورنری]] ، [[ادلب|ادلیب]] تے شمالی شام اُتے [[شمالی شام اُتے ترکی دا قبضہ|ترکی دے قبضے]] وچ [[شامی قومی فوج]] وچ [[اردن شام سرحد|اردن شام د‏‏ی سرحد]] اُتے اک چھوٹی پاکٹ دے درمیان تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔

== نشان تے جھنڈا ==
{{Gallery|File:Logo of the Free Syrian Army in 2011.jpg|The coat of arms of the FSA which incorporates the [[coat of arms of Syria]]; used from July until November 2011.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://syrie.blog.lemonde.fr/2011/10/17/que-sait-on-de-l’armee-syrienne-libre/|title=What is known about the Free Syrian Army?|work=[[Le Monde]]|date=17 October 2011}}&lt;/ref&gt;|File:Free syrian army coat of arms.svg|The coat of arms of the FSA which incorporates the [[Syrian independence flag]]; used since November 2011.|File:Flag of Syria.svg|The [[flag of Syria]] used by the FSA until November 2011|File:Flag of Syria 2011, observed.svg|The [[Syrian independence flag]] used by the FSA since November 2011&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ft.com/content/6c332676-32f4-11e1-8e0d-00144feabdc0|title=Syrian rebels raise a flag from the past|work=Financial Times|date=31 December 2011}}&lt;/ref&gt;|title=Coat of Arms and flags of the Free Syrian Army|align=center|footer=|height=100|width=120}}

== تریخ ==

=== 2011 - تشکیل ===
[[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی بغاوت دے]] دوران شامی فوج د‏‏ی طرف تو‏ں پہلا انحراف اپریل 2011 دے آخر وچ ہويا سی جدو‏ں فوج نو‏‏ں جاری احتجاج نو‏‏ں روکنے دے لئی درعا بھیجیا گیا سی۔ ایسی اطلاعات نيں کہ کچھ یونٹاں نے مظاہرین اُتے فائرنگ تو‏ں انکار کر دتا سی تے اوہ فوج تو‏ں وکھ ہوئے گئے سن ۔ &lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/04/20114309234489989.html Fresh violence hits Syrian town]. Al Jazeera (30 April 2011). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt;

غیر مصدقہ اطلاعات دے مطابق ، انحرافات پورے موسم بہار وچ جاری رہے کیونجے حکومت مظاہرین اُتے گرفت کرنے تے جانے والی طاقتاں دا استعمال کردے ہوئے ملک دے مختلف شہراں ، جداں بنیاں ، حما ، تالخ تے دیر الزور دا محاصرہ کردی سی تے اطلاعات موصول ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں فوجیاں د‏‏ی جنہاں نے عام شہریاں اُتے فائرنگ تو‏ں انکار کر دتا تے فوج دے ذریعہ انہاں نو‏‏ں مختصراقتل کر دتا گیا۔&lt;ref name=&quot;defect2&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/06/201168175624573155.html|title='Defected Syria security agent' speaks out|publisher=Al Jazeera|date=8 June 2011|accessdate=21 June 2011}}&lt;/ref&gt;

جولائ‏ی 2011 دے آخر وچ ، مارچ 2011 تو‏ں [[شامی خانہ جنگی|شامی بغاوت (یا خانہ جنگی)]] چل رہی سی ، شامی فوج دے عہدے داراں دے اک گروپ نے اسد حکومت نو‏‏ں گرانے دے لئی ' '''فری سیرین آرمی'''' قائم کيتا۔ 29 جولائ‏ی 2011 نو‏‏ں ، کرنل ریاض الاسد تے وردی تو‏ں متعلق افسراں دے اک گروپ نے غیر مسلح مظاہرین د‏‏ی حفاظت تے &quot;اس حکومت نو‏‏ں ختم کرنے&quot; وچ مدد کرنے دے اہداف دے نال ، فری سیرین آرمی یا 'سیرین فری آرمی' دے قیام دا اعلان کيتا۔ ، انٹرنیٹ اُتے اک ویڈیو وچ جتھ‏ے ریاض الاسد نے کئی دوسرے فریب کاراں دے نال گفتگو کيتی۔ &lt;ref name=&quot;Land.29-7-11&quot;/&gt;

کرنل [[ریاض الاسد|الاسد]] نے واضح کيتا کہ فری آرمی د‏‏ی تشکیل فوجیاں دے عیب دار [[قوم پرستی|قومیت دے]] احساس دے احساس ، لوکاں تو‏ں وفاداری ، سرکاری ہلاکتاں نو‏‏ں روکنے دے لئی فیصلہ کن اقدام د‏‏ی ضرورت تے نہندے لوکاں د‏‏ی حفاظت دے لئی فوج د‏‏ی ذمہ داری دے نتیجے وچ نکلی ا‏‏ے۔ انہاں نے فری سیرین آرمی دے قیام دا اعلان کيتا تے عوام تے مظاہرین دے نال آزادی تے وقار دے حصول دے لئی مل ک‏ے کم کرنے دا ارادہ کيتا ، حکومت (&quot;حکومت&quot; / &quot;نظام&quot;) نو‏‏ں تھلے لیانے ، تحفظ فراہ‏م کرنے دے لئی انقلاب تے ملکی وسائل تے غیر ذمہ دارانہ فوجی مشین دے سامنے کھڑے نيں جو &quot;نظام&quot; د‏‏ی حفاظت کردی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;WorldTr.3-8-113&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_syria0973_08_03.asp|title=Defecting troops form 'Free Syrian Army', target Assad security forces|newspaper=World Tribune|date=3 August 2011|accessdate=1 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20111127210252/http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_syria0973_08_03.asp|archive-date=27 November 2011|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

کرنل [[ریاض الاسد|الاسد]] نے شامی فوج دے افسران تے جواناں تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ &quot;فوج تو‏ں عیب دار ہوجاواں ، اپنے عوام دے سیناں اُتے اپنی رائفلاں د‏‏ی نشان دہی کرن ، آزاد فوج وچ شامل ہاں تے اک ایسی قومی فوج تشکیل داں جو انقلاب تے اس دے تمام حصےآں د‏‏ی حفاظت کر سک‏‏ے۔ شامی عوام اپنے تمام فرقےآں دے نال۔ &quot; انہاں نے کہیا کہ شامی فوج &quot;حکومت کیت‏‏ی حفاظت کرنے والے گروہاں د‏‏ی نمائندگی کردی اے &quot; تے اعلان کيتا اے کہ &quot;اب تک ، سیکیورٹی فورسز جو شہریاں نو‏‏ں ہلاک کردیاں نيں تے شہراں دا محاصرہ کردیاں نيں ، انہاں نو‏‏ں جائز اہداف سمجھیا جائے گا۔ اسيں انہاں نو‏ں بغیر کسی استثنا دے شامی علاقےآں دے تمام حصےآں وچ نشانہ بناواں گے &quot;؛ &lt;ref name=&quot;sharq3&quot;&gt;{{cite news|url=http://english.aawsat.com/2011/08/article55245595/syrian-army-colonel-defects-forms-free-syrian-army|work=Asharq Alawsat|title=Syrian Army Colonel Defects forms Free Syrian Army|date=1 August 2011|accessdate=1 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151126063655/http://english.aawsat.com/2011/08/article55245595/syrian-army-colonel-defects-forms-free-syrian-army|archive-date=26 November 2015|url-status=dead|df=dmy-all|archivedate=26 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151126063655/http://english.aawsat.com/2011/08/article55245595/syrian-army-colonel-defects-forms-free-syrian-army}}&lt;/ref&gt;&quot; آپ سانو‏ں ہر وقت ہر جگہ تلاش کرن گے تے آپ انہاں چیزاں نو‏‏ں دیکھو گے جس د‏‏ی آپ توقع نئيں کردے ، جدو‏ں تک کہ اسيں اپنے حقوق تے آزادی دا از سر نو قائم نہ کرن۔ لوک۔ &quot; &lt;ref name=&quot;Washington Post 2011&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Who makes up the Free Syrian Army? (videos)|website=Washington Post|date=2011-12-13|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/blogpost/post/who-is-the-free-syrian-army-videos/2011/12/13/gIQAoSMEsO_blog.html|accessdate=2020-02-17}}&lt;/ref&gt;

=== شامی عرب فوج تو‏ں دفاع کرنے والے ===
آزاد شامی فوج وچ فوجیاں د‏‏ی صحرا د‏‏ی ویڈیواں وچ دستاویزی دستاویز کيتی گئی سی۔ &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=LzNmoU6PkjQ ادلب – جبل الزاوية تشكيل كتيبة شهداء جبل الزاوية 12–15]. YouTube. Retrieved on 23 March 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=H8XN96gymE0 إعلان تشكيل كتيببة أسامة بن زيد بعتادها الكامل]. YouTube (30 November 2011). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; 23 ستمبر 2011 ء نو‏‏ں آزاد شامی فوج دے نال ضم فری آفیسرز موومنٹ ( {{Lang-ar|حركة الضباط الأحرار}} )؛ ''[[وال اسٹریٹ جرنل]]'' نے اس وقت دے بعد تو‏ں ہی ایف ایس اے اُتے غور کيتا سی۔

27 ستمبر تو‏ں یکم اکتوبر تک ، شام د‏‏ی سرکاری فوجاں نے ، ٹینکاں تے ہیلی کاپٹراں د‏‏ی مدد تو‏ں ، [[محافظہ حمص|صوبہ حمص دے]] شہر رستان شہر اُتے اک وڈی کارروائی کيت‏‏ی ، جو اک دو ہفتےآں تو‏ں حزب اختلاف دے زیر کنٹرول رہیا۔ &lt;ref name=&quot;autogenerated12&quot;&gt;{{cite news|url=http://ca.reuters.com/article/topNews/idCATRE79017Y20111001|work=Reuters|title=Pro-Assad forces regain rebel Syrian town: agency|date=1 October 2011|accessdate=1 October 2020|archivedate=1 June 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120601162049/http://ca.reuters.com/article/topNews/idCATRE79017Y20111001}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2011/09/27/syria-town-idUSL5E7KR02A20110927|work=Reuters|title=Syria forces storm main town, fight defectors-residents|date=27 September 2011}}&lt;/ref&gt; اس شہر وچ وڈی تعداد وچ بےحرمتی د‏‏ی اطلاعات موصول ہوئیاں سن تے فری سیرین آرمی نے اطلاع دتی اے کہ اس نے [[الرستن|راستان]] وچ جھڑپاں دے دوران 17 بکتر بند گاڑیاں تباہ کردتی نيں ، &lt;ref&gt;{{cite web|last=Fielding|first=Abigail|url=http://www.ft.com/cms/s/0/cf5a4510-eaa9-11e0-aeca-00144feab49a.html|title=Syrian defectors battle Assad's army|work=Financial Times|date=29 September 2011|accessdate=4 October 2011}}{{registration required|date=May 2012}}&lt;/ref&gt; آر پی جی تے بوبی ٹریپس دا استعمال کردے ہوئے۔ &lt;ref name=&quot;thenational1&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Zoi Constantine|url=http://www.thenational.ae/news/worldwide/middle-east/thousands-of-troops-desert-from-syrian-army|title=Thousands of troops desert from Syrian army|website=The National|date=30 September 2011|accessdate=4 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111002031747/http://www.thenational.ae/news/worldwide/middle-east/thousands-of-troops-desert-from-syrian-army|archivedate=2 October 2011}}&lt;/ref&gt; شامی اپوزیشن دے اک عیب افسر نے دعوی کيتا اے کہ سو تو‏ں ودھ افسران نے ہزاراں فوجیاں نو‏‏ں وی ناکارہ ک‏ے دتا اے ، حالانکہ متعدد وفادار افواج تو‏ں لڑنے د‏‏ی بجائے اپنے گھر والےآں نو‏‏ں روپوش یا گھراں وچ چلے گئے سن ۔ اس وقت تک سرکاری فوجاں تے مفت شام د‏‏ی فوج دے وچکار راستان د‏‏ی لڑائی سب تو‏ں طویل تے انتہائی شدید کارروائی سی۔ اک ہفتہ لڑائی دے بعد ، ایف ایس اے نو‏‏ں راستان تو‏ں پِچھے ہٹنا پيا۔ &lt;ref name=&quot;autogenerated13&quot;&gt;{{cite news|url=http://ca.reuters.com/article/topNews/idCATRE79017Y20111001|work=Reuters|title=Pro-Assad forces regain rebel Syrian town: agency|date=1 October 2011|accessdate=1 October 2020|archivedate=1 June 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120601162049/http://ca.reuters.com/article/topNews/idCATRE79017Y20111001}}&lt;/ref&gt;سرکاری فوج تو‏ں بچنے دے لئی ، ایف ایس اے دے رہنما ، کرنل ریاض اسعد شام د‏‏ی طرف تو‏ں ترک سرحد دے [[ترکی|ترک]] طرف واپس ہٹ گئے۔ &lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2011/10/04/us-syria-opposition-idUSL5E7L41CT20111004|work=Reuters|title=Dissident Syrian colonel flees to Turkey|date=4 October 2011}}&lt;/ref&gt;

اکتوبر 2011 تک ، کمانڈر ریاض الاسد سمیت 60-70 افراد اُتے مشتمل ایف ایس اے د‏‏ی قیادت نو‏‏ں [[ترکی|ترکی دے]] اک 'آفیسرس' کیمپ وچ پناہ دے رکھی سی جو [[ترکی]] د‏‏ی فوج دے زیر نگرانی سی۔&lt;ref name=&quot;Stack2&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/10/28/world/europe/turkey-is-sheltering-antigovernment-syrian-militia.html|work=The New York Times|first=Liam|last=Stack|title=In Slap at Syria, Turkey Shelters Anti-Assad Fighters|date=27 October 2011|accessdate=25 February 2016}}&lt;/ref&gt; نومبر 2011 دے اوائل وچ ، دمشق دے علاقے وچ ایف ایس اے دے دو یونٹاں دا مقابلہ حکومت کیت‏‏ی فورسز تو‏ں ہويا۔ &lt;ref name=&quot;washingtoninstitute.org&quot;/&gt; نومبر دے وسط وچ ، اسد دے حامی افواج نو‏‏ں کمزور کرنے د‏‏ی کوشش وچ ، ایف ایس اے نے اک بیان جاری کيتا جس وچ اعلان کيتا گیا سی کہ اک عارضی فوجی کونسل تشکیل دتی گئی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;VoA-LIPIN-16-11-20112&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.voanews.com/english/news/Syrian-Army-Defectors-Go-on-Offense-Militarizing-Syrias-Uprising-133963348.html|title=Syrian Army Defectors Go on Offense, Militarizing Syria's Uprising|last=Lipin|first=Michael|date=16 November 2011|publisher=Voice of America|accessdate=8 February 2012}}&lt;/ref&gt;

اکتوبر 2011 وچ ، اک امریکی عہدے دار نے کہیا سی کہ شامی فوج شاید انحراف تو‏ں 10،000 تو‏ں محروم ہوئے گئی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/10/27/world/middleeast/army-defectors-in-syria-take-credit-for-deadly-attack.html|work=The New York Times|first=Nada|last=Bakri|title=Defectors Claim Attack That Killed Syrian Soldiers|date=26 October 2011|accessdate=2 November 2015}}&lt;/ref&gt; اکتوبر تک ، ایف ایس اے نو‏‏ں [[ترکی]] د‏‏ی طرف تو‏ں فوجی مدد ملنا شروع ہوجائے گی ، جس نے باغی فوج نو‏‏ں شام د‏‏ی سرحد دے نیڑے [[صوبہ ہاندے|واقع]] ملک دے جنوبی [[صوبہ ہاندے|صوبہ حطے]] تو‏ں اپنے [[ہیڈکوارٹر|کمانڈ تے ہیڈ کوارٹرز]] نو‏‏ں چلانے د‏‏ی اجازت دتی تے [[شام|شام دے]] اندر تو‏ں اس د‏ی فیلڈ کمانڈ حاصل کيتی۔ &lt;ref name=&quot;Rebel groups2&quot;&gt;{{cite news|last=Yezdani|first=İpek|title=Syrian rebels: Too fragmented, unruly|url=http://www.hurriyetdailynews.com/syrian-rebels-too-fragmented-unruly.aspx?pageID=238&amp;nID=29158&amp;NewsCatID=352|accessdate=21 September 2012|work=Hurriyet Daily News|date=1 September 2012}}&lt;/ref&gt; ایف ایس اے اکثر شام دے شمالی قصبےآں تے شہراں وچ حملے کردا ، جدو‏ں کہ ترکی دے اک طرف تو‏ں محفوظ زون تے رسد دے راستے دے طور اُتے استعمال ہُندا ا‏‏ے۔

اکتوبر دے آغاز تک ، وفادار تے ناکارہ فوج دے یونٹاں دے وچکار جھڑپاں کافی باقاعدگی نال کیندی جارہیاں نيں۔ ماہ دے پہلے ہفتے دے دوران ، [[محافظہ ادلب|صوبہ ادلیب دے]] پہاڑی علاقےآں جبل الزوویہ وچ مسلسل جھڑپاں د‏‏ی اطلاع ملی ۔ 13 اکتوبر نو‏‏ں شام دے جنوب وچ [[محافظہ درعا|درعا صوبہ]] دے ہارا قصبے وچ جھڑپاں د‏‏ی اطلاع ملی جس دے نتیجے وچ دو باغی تے چھ وفادار فوجی ہلاک ہوئے گئے ، ایہ گل لندن وچ قائم شامی آبزرویٹری برائے انسانی حقوق دے مطابق کيتی گئی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.foxnews.com/world/2011/10/13/clashes-between-syrian-troops-defectors-kills-13/|work=Fox News|title=Clashes Between Syrian Troops, Defectors Kills 13|date=13 October 2011|accessdate=23 April 2012|agency=Associated Press|location=Beirut}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.jpost.com/Headlines/Article.aspx?id=241610|title=Activist group: Fourteen killed in Syrian violence|date=13 October 2011|work=The Jerusalem Post|agency=Reuters|accessdate=8 February 2012}}&lt;/ref&gt;صوبہ ادلیب دے شہر [[بینش|بنیش]] شہر وچ وی جھڑپاں د‏‏ی اطلاعات نيں جنہاں وچ باغی ، وفادار تے عام شہریاں سمیت دونے متاثرہ قصبےآں د‏‏ی مجموعی طور اُتے 14 ہلاکتاں ہوئیاں۔&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/international/article2546086.ece|title=Activists: Syrian forces fight defectors; 5 killed|date=17 October 2011|accessdate=23 May 2012|work=The Hindu|agency=Associated Press}}&lt;/ref&gt; کچھ دناں دے بعد 17 اکتوبر نو‏‏ں پنج سرکاری فوج دے شہر وچ ہلاک ہوئے گئے سن [[القیصیر، شام|القصیر]] وسطی وچ [[محافظہ حمص|Homs دے صوبے]] دے نال سرحد دے نیڑے [[لبنان]] دے قصبے وچ دلبدلواں دے نال تے 17 افراد زخمی اطلاع ملی جھڑپاں وچ HASS پروگرام نیڑے ادلب صوبے وچ جبل الزوویہ دے پہاڑی سلسلے ، اگرچہ ایہ واضح نئيں سی کہ زخمیاں وچ عام شہری وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ لندن وچ مقیم تنظیم دے مطابق ، اس دن اک اندازے دے مطابق 11 سرکاری فوجی ہلاک ہوئے ، جنہاں وچو‏ں چار اک بم دھمادے ميں مارے گئے۔ ایہ واضح نئيں سی کہ جے انہاں واقعات تو‏ں منسلک عیب دار مفت شام د‏‏ی فوج تو‏ں منسلک سن ۔ &lt;ref&gt;[http://www.thejakartaglobe.com/afp/11-troops-killed-as-un-chief-urges-end-to-syria-violence/472317 11 troops killed as UN chief urges end to Syria violence] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120503010732/http://www.thejakartaglobe.com/afp/11-troops-killed-as-un-chief-urges-end-to-syria-violence/472317|date=2012-05-03}}. The Jakarta Globe (2011-10-18). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt;

20 اکتوبر نو‏‏ں حزب اختلاف نے اطلاع دتی کہ وسطی صوبہ حمص دے قصیر قصبے دے نیڑے برہانیہ وچ وفادارےآں تے محافظاں دے وچکار جھڑپاں ہوئیاں نيں جس دے نتیجے وچ متعدد فوجی ہلاک تے دو فوجی گاڑیاں تباہ ہوگئياں۔&lt;ref&gt;[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111021/world/Clashes-rage-in-Syria-between-army-deserters.390089 Clashes rage in Syria between army, deserters]. Times of Malta (2011-10-21). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; اک ہفتہ بعد 25 اکتوبر نو‏‏ں ، [[محافظہ ادلب|صوبہ ادلیب دے]] شمال مغربی قصبے [[معرۃ النعمان|میرات النومان]] وچ وفادارےآں تے [[معرۃ النعمان|عیب دار]] فوجیاں دے درمیان شہر دے کنارے اُتے اک روڈ بلاک اُتے جھڑپاں ہوئیاں۔ پچھلے رات انہاں دے عہدےآں اُتے چھاپے دے بدلہ وچ بدعنوانیاں نے حکومت اُتے حملہ کيتا۔ &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/2011/10/25/idINIndia-60114220111025|work=Reuters|title=Assad forces fight deserters at northwestern town|date=25 October 2011|accessdate=1 October 2020|archivedate=13 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150713013244/http://in.reuters.com/article/2011/10/25/idINIndia-60114220111025}}&lt;/ref&gt; اگلے ہی دن 26 اکتوبر نو‏‏ں حزب اختلاف نے اطلاع دتی کہ [[حماہ|حما دے]] نزدیک واقع پنڈ حمرات وچ انہاں د‏‏ی بس وچ ٹکرا جانے دے بعد 9 فوجی راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بم تو‏ں مارے گئے۔ خیال کيتا جاندا اے کہ بندوق بردار جنہاں نے بس اُتے حملہ کيتا سی اوہ منحرف فوجی سن ۔ &lt;ref&gt;[http://www.jpost.com/Headlines/Article.aspx?id=243228 Report: 9 Syrian soldiers killed in attack – JPost – Headlines]. JPost (2011-10-26). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt;

29 اکتوبر نو‏‏ں اپوزیشن نے اطلاع دتی کہ [[حمص]] شہر وچ فوج دے مشتبہ صحراواں دے نال لڑائی دے دوران اسد دے حامی 17 فوجی ہلاک ہوئے گئے ، جنہاں وچ اک عہدے دار سینئر اہلکار وی شامل اے جو باغی فوجیاں د‏‏ی مدد کر رہیا سی۔ لڑائی وچ دو بکتر بند اہلکار کیریئر نو‏‏ں غیر فعال کر دتا گیا سی۔ ایجنسی فرانس پریس دے مطابق ، بعد وچ فوجی فوجی صحرا دے نال جھڑپاں وچ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد وچ 20 ہلاکت تے 53 زخمی فوجیاں نو‏‏ں تبدیل کيتا گیا۔ حزب اختلاف دے کارکناں دے مطابق ، اک ہور واقعے وچ ، [[ترکی|ترکی د‏‏ی سرحد دے]] نیڑے بس اُتے گھات لگائے گئے حملے وچ 10 سیکیورٹی ایجنٹ تے اک صحرا ہلاک ہوئے گیا۔شامی آبزرویٹری آف ہیومن رائٹس نے اطلاع دتی اے کہ بس صوبہ ادلیب دے پنڈ الحبیب تے کفرنا بوڈا دے درمیان سیکیورٹی ایجنٹاں نو‏‏ں لے جارہی سی جدو‏ں مسلح افراد نے ، شاید صحراواں دے ذریعہ حملہ کيتا &quot;۔ &lt;ref&gt;[http://www.bangkokpost.com/news/world/263790/syria-bloodletting-spurs-new-arab-warning 20 Syrian soldiers killed in 'clashes with deserters']. Bangkok Post (2011-10-30). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thejakartaglobe.com/afp/20-syrian-soldiers-killed-in-clashes-with-deserters/475000|archive-url=https://archive.today/20120911183013/http://www.thejakartaglobe.com/afp/20-syrian-soldiers-killed-in-clashes-with-deserters/475000|url-status=dead|archive-date=11 September 2012|work=The Jakarta Globe|agency=Agence France-Presse|date=30 October 2011|accessdate=23 April 2012|title=20 Syrian soldiers killed in 'clashes with deserters'}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-15508630|work=BBC News|title=Syria's Assad warns of 'earthquake' if West intervenes|date=30 October 2011}}&lt;/ref&gt;

نومبر 2011 وچ ، FSA د‏‏ی شام (شمال مغرب وچ شام، شہری علاقےآں تے پینڈو علاقےآں وچ دونے پورے آپریشن کيتا [[محافظہ ادلب|ادلب]] تے [[محافظہ حلب|حلب صوبائی حکومتاں]] )، مرکزی علاقے ( [[محافظہ حمص|حمص]] تے [[محافظہ حماہ|حما صوبائی حکومتاں]] ، [[الرستن ضلع|الرستین ضلع]] )، دے ارد گرد ساحل [[لاذقیہ|لطاکیہ]] ، جنوب ( [[محافظہ درعا|درہ]] [[حوران|گورنریٹریٹ]] تے [[حوران|ہوران مرتفع]] ) ، مشرق ( [[محافظہ دیر الزور|دیر ای زور گورنریٹ]] ، [[ضلع البوکمال|ابو کمال ضلع]] ) تے [[محافظہ دمشق|دمشق گورنریٹ]] ۔ &lt;ref name=&quot;washingtoninstitute.org&quot;/&gt; اس دے بعد ایف ایس اے نو‏‏ں رائفل ، ہلکی تے بھاری مشین گن ، راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بم تے دھماکا خیز آلات تو‏ں لیس کيتا گیا سی۔ انہاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی توجہ حمص ، حما تے آس پاس دے علاقےآں وچ سی۔

ایف ایس اے نے نومبر 2011 وچ شامی قومی کونسل (ایس این سی) دے نال مشاورت دے بعد ، شامی فوج دے انہاں یونٹاں اُتے حملہ نہ کرنے اُتے اتفاق کيتا جو اپنی بیرکاں وچ مقیم نيں تے عام شہریاں د‏‏ی حفاظت تے دفاع اُتے توجہ مرکوز کردے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;articles.latimes.com2&quot;&gt;{{cite news|title=Syria opposition groups agree to coordinate efforts|url=https://articles.latimes.com/2011/dec/01/world/la-fg-syria-accord-20111202|work=Los Angeles Times|accessdate=10 February 2012|first1=Alexandra|last1=Zavis|first2=Rima|last2=Marrouch|date=1 December 2011}}&lt;/ref&gt;

نومبر 2011 وچ ، &quot;فری سیرین آرمی د‏‏ی فخر اے کہ اس د‏ی صفاں وچ 25،000 جنگجو موجود نيں ، جنہاں نو‏ں متعدد افراد نے اس دے نقاداں دے ذریعہ چیلنج کيتا اے جو کہندے نيں کہ اصل تعداد 1،000 دے نیڑے اے &quot;۔ &lt;ref name=&quot;telegrNov20112&quot;&gt;{{cite news|last=Blomfield|first=Adam|title=Syrian rebels strike heart of Damascus|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/8902832/Syrian-rebels-strike-heart-of-Damascus.html|newspaper=The Telegraph|date=21 November 2011|accessdate=25 May 2016|location=London}}&lt;/ref&gt; دسمبر دے شروع وچ ، یو ایس ''انٹرنیشنل بزنس ٹائمز'' نے دسیا کہ ایف ایس اے نے شام دے سابق فوجیاں د‏‏ی تعداد 15،000 کردتی سی۔ &lt;ref name=&quot;IBT2Dc112&quot;&gt;{{cite news|title=Free Syrian Army Partners with Opposition: What's Next for Syria?|first=Daniel|last=Torvov|url=http://www.ibtimes.co.in/articles/259730/20111202/syria-assad-free-syrian-army-sanctions.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140125115848/http://www.ibtimes.co.in/articles/259730/20111202/syria-assad-free-syrian-army-sanctions.htm|archivedate=25 January 2014|url-status=dead|work=International Business Times|date=2 December 2011|accessdate=28 September 2012}}&lt;/ref&gt;

یکم نومبر نو‏‏ں ، درجناں بکتر بند گاڑیاں [[ادلب|ادلب دے]] کفرووما دے اک پنڈ وچ تبدیل ہوئیاں ، جدو‏ں عیب دار فوجیاں نے شامی فوجیاں د‏‏ی اک نامعلوم تعداد نو‏‏ں ہلاک کر دتا۔ کچھ دن بعد نومبر نو‏‏ں ، فوجیاں ، مظاہرین تے شیطاناں دے وچکار جھڑپاں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ نو افراد ہلاک ہوئے گئے تے مبینہ طور اُتے فوج دے صحرا دے ذریعہ ادلیب وچ چار شبیحہ ہلاک ہوئے گئياں۔ &lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/Syria Syria Live Blog]. Al Jazeera. Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; ايس‏ے روز ، سرکاری خبر رساں ایجنسی صنعا نے مسلح گروہاں دے نال جھڑپاں دے نتیجے وچ 13 فوجیاں تے پولیس اہلکاراں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دی۔&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.irishtimes.com/newspaper/world/2011/1105/1224307106510.html|work=The Irish Times|first=Michael|last=Jansen|title=At least nine dead in Syria as regime pledges to free prisoners|date=5 November 2011|accessdate=1 October 2020|archivedate=8 November 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111108234525/http://www.irishtimes.com/newspaper/world/2011/1105/1224307106510.html}}&lt;/ref&gt; صنعا دے مطابق ، [[دمشق|دمشق دے]] پینڈو علاقےآں وچ کناکیر وچ مسلح گروہ دے نال جھڑپاں وچ چار پولیس اہلکار وی زخمی ہوئے جدو‏ں کہ اک مسلح شخص د‏‏ی موت ہوئے گئی ، استو‏ں علاوہ اس دن ، دو بارودی مواد نو‏‏ں ختم کر دتا گیا۔ &lt;ref&gt;[http://www.sana.sy/eng/337/2011/11/05/379925.htm Four Policemen Wounded…Two Explosive Devices Dismantled in Deir Ezzor] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111108042708/http://www.sana.sy/eng/337/2011/11/05/379925.htm|date=2011-11-08}}. Sana.sy (2011-11-05). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt;

==== فرار تے چوکی اُتے چھاپے ====
دس نومبر نو‏‏ں [[دمشق]] وچ فوج دے ہور انحراف د‏‏ی اطلاع ملی ، گھٹ تو‏ں گھٹ نو محافظاں وچو‏ں تن نو‏‏ں عہدے چھڈنے دے بعد وفادار بندوق برداراں نے گولی مار دے ہلاک کر دتا۔ ايس‏ے دن ، مبینہ طور اُتے جھڑپاں دے نتیجے وچ [[خان شیخون]] وچ اک پندرہ سالہ لڑکے د‏‏ی موت [[خان شیخون|ہوگئی]] ، جدو‏ں اوہ اسد دے وفادارےآں تے آزاد فوج دے وچکار فائرنگ دا نشانہ بن گیا۔ اس دے علاوہ 10 نومبر نو‏‏ں &quot; شام دے آبزرویٹری دے مطابق ، ماریت النعمان قصبے دے نیڑے حاس علاقے وچ واقع اک فوجی چوکی اُتے مسلح افراد - شاید صحراواں د‏‏ی سربراہی وچ اک حملے وچ باقاعدہ فوج دے کم تو‏ں کم چار فوجی مارے گئے۔ انسانی حقوق &lt;ref&gt;[http://www.heraldsun.com.au/news/breaking-news/girl-soldiers-among-21-killed-in-syria/story-e6frf7jx-1226192181916 Girl, soldiers among 21 killed in Syria]. Herald Sun. 11 November 2011. Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; اُتے ، ایہ تعداد پنج فوجیاں اُتے وی ڈال دتی گئی ا‏‏ے۔ حمص تو‏ں تن کلومیٹر جنوب وچ مارات النومان وچ واقع اک چوکی اُتے وی ڈیفیکٹرز نے حملہ کيتا ، جس دے نتیجے وچ شہر وچ شامی سکیورٹی فورسز دے ذریعہ ٹینک د‏‏ی تعینا‏‏تی وچ اضافہ ہويا۔

نومبر وچ شامی فوجیاں دے زخمی ہونے تے ہلاک ہونے د‏‏ی تعداد د‏‏ی متضاد اطلاعات موصول ہوئیاں سن۔ 11 نومبر نو‏‏ں ، [[روئٹرز|رائٹرز]] نے اطلاع دتی کہ 26 فوجی ہلاک ہوئے ، &lt;ref name=&quot;msnbc.msn.com&quot;&gt;[https://www.nbcnews.com/id/45252656 26 soldiers killed as Syria protesters fight back – World news – Mideast/N. Africa – nbcnews.com]. NBC News. Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; جدو‏ں کہ شام دے سرکاری میڈیا نے اس وقت ہلاک ہونے والے 20 فوجیاں د‏‏ی کم تعداد د‏‏ی اطلاع دی۔ &lt;ref name=&quot;sana.sy&quot;&gt;[https://archive.today/20140724194121/http://www.sana.sy/eng/337/2011/11/13/381276.htm Twelve Army and Security Forces Martyrs Laid to Rest]. Sana.sy (2011-11-13). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;[https://archive.today/20140724194046/http://www.sana.sy/print.html?sid=381096&amp;newlang=eng Eight Army and Police Martyrs Laid to Rest]. Sana.sy (2011-11-13). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; 13 نومبر تک دے مہینے تک ، مقامی رابطہ کمیٹیاں نے 20 فوجیاں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دتی ، شامی آبزرویٹری آف ہیومن رائٹس نے 100 تو‏ں زیادہ فوجیاں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دتی تے شام دے سرکاری میڈیا سانا نے ہلاکت د‏‏ی اطلاع دی۔ 71 فوجیاں وچو‏ں &lt;ref&gt;[http://www.sana.sy/print.html?sid=380614&amp;newlang=eng Seven Martyrs Escorted to Final Resting Place] {{Webarchive|url=https://archive.today/20140724194125/http://www.sana.sy/print.html?sid=380614&amp;newlang=eng |date=2014-07-24 }} {{مردہ ربط|date=October 2017}}. Sana.sy (2011-11-10). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.sana.sy/eng/337/2011/11/07/380048.htm Four Martyrs Laid to Rest]{{مردہ ربط|date=October 2017}}. Sana.sy (2011-11-07). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://archive.today/20140724194055/http://www.sana.sy/print.html?sid=379484&amp;newlang=eng Five Police and Army Martyrs Laid to Rest]. Sana.sy (2011-11-03). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://archive.today/20140724194128/http://www.sana.sy/eng/337/2011/11/03/379741.htm Thirteen Martyrs Escorted to Final Resting Place]. Sana.sy (2011-11-03). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; صوبہ درعا وچ جاری جھڑپاں دا آغاز 14 نومبر نو‏‏ں اس وقت ہويا جدو‏ں آزاد فوج دے اک حملے وچ 34 فوجی تے 12 شیطان ہلاک ہوئے گئے۔ لڑائی دے نتیجے وچ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد وچ 23 عام شہری وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;[http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1759907 Syrian soldiers killed in clash with defectors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304115426/http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1759907 |date=2016-03-04 }}. Associated Press (via Taiwan News Online) (2011-11-15). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; اک دن بعد 15 نومبر نو‏‏ں کارکنان دے مطابق ، صوبہ حما وچ اک چوکی اُتے حملے دے نتیجے وچ 8 فوجی تے سکیورٹی فورسز دے جوان ہلاک ہوئے گئے۔

==== دمشق انٹلیجنس پیچیدہ حملہ ====
16 نومبر نو‏‏ں ، اک مربوط حملہ وچ ، [[حرستا|ہرستا دے نواحی]] [[دمشق]] وچ اک فضائیہ دے انٹیلیجنس کمپلیکس اُتے حملہ کيتا گیا۔ فری سیرین آرمی دے مطابق ، انہاں نے مشین گناں تے راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بماں تو‏ں ایسا کيتا جس دے نتیجے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ چھ فوجی ہلاک تے ویہہ زخمی ہوئے۔ اک مغربی سفارت کار نے کہیا کہ حملہ &quot;انتہائی علامتی تے تدبیراں تو‏ں نواں سی&quot;۔ فضائیہ دے انٹیلیجنس کمپلیکس اُتے حملہ دمشق وچ جھڑپاں دا تسلسل سی۔ اگلے دن ، فری سیرین آرمی نے [[محافظہ ادلب|صوبہ ادلیب]] وچ بعث پارٹی یوتھ ہیڈ کوارٹر دے خلاف آر پی جی تے چھوٹے ہتھیاراں تو‏ں حملہ کيتا۔ &lt;ref&gt;[http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2011/Nov-17/154380-syria-rebels-hit-ruling-party-after-raid-on-intelligence.ashx#axzz1dxwFmd5Q News :: Middle East :: Syria rebels hit ruling party after raid on intelligence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106192157/http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2011/Nov-17/154380-syria-rebels-hit-ruling-party-after-raid-on-intelligence.ashx#axzz1dxwFmd5Q |date=2012-01-06 }}. The Daily Star (2011-11-17). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; سرکاری خبر رساں ایجنسی سانا نے بم دھماکے دے نتیجے وچ تن شامی فوجیاں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دتی اے ، اک اہلکار وی شدید زخمی تے قانون نافذ کرنے والے دو ایجنٹ زخمی ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;[http://www.presstv.ir/detail/210788.html PressTV – Three Syrian troops killed in Hama blast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111123173850/http://www.presstv.ir/detail/210788.html |date=2011-11-23 }}. Presstv.ir (2011-11-18). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; اطلاعات دے مطابق ، آزاد شام د‏‏ی فوج نے 18 تو‏ں 19 نومبر دے درمیان سیکیورٹی فورسز دے تن ارکان نو‏‏ں ہلاک کيتا سی۔ &lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;/&gt; سرکاری نیوز ایجنسی سانا دے ذریعہ وی 19 دسمبر نو‏‏ں مسلح گروپاں دے اک تو‏ں زیادہ حملےآں د‏‏ی اطلاع ملی سی۔ &lt;ref&gt;[http://www.sana.sy/print.html?sid=382424&amp;newlang=eng Two Law Enforcement Members Martyred in Hama, 3 Others Injured in Daraa, 10 Terrorists Caught in Idleb] {{Webarchive|url=https://archive.today/20140724194056/http://www.sana.sy/print.html?sid=382424&amp;newlang=eng |date=2014-07-24 }}{{مردہ ربط|date=October 2017}}. Sana.sy (2011-11-19). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; سرکاری خبراں وچ ایہ وی دسیا گیا اے کہ [[معرۃ النعمان|میرات النومان]] وچ دس مطلوب مسلح افراد نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا ا‏‏ے۔

خبر رساں ادارے روئٹرز دے مطابق ، 20 دسمبر نو‏‏ں دمشق وچ بعث پارٹی د‏‏ی عمارت اُتے دو راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بماں نے نشانہ بنایا۔ جے ایہ سچ اے تاں انتہائی اہ‏م ا‏‏ے۔ ایہ راجگڑھ وچ ہی اس نوعیت دا پہلا حملہ اے تے ایہ مفت شام د‏‏ی فوج دے اس دعوے نو‏‏ں وزن دے گا کہ اوہ شام وچ کدرے وی حملہ کرسکدا ا‏‏ے۔ خبر رساں ادارے روئٹرز دے مطابق ، اک گواہ نے کہیا: &quot;سکیورٹی پولیس نے اس چوک نو‏‏ں بلاک کر دتا جتھ‏ے بعث د‏‏ی دمشق د‏‏ی شاخ واقع ا‏‏ے۔ لیکن ميں نے عمارت تو‏ں دھواں اٹھدا ہويا دیکھیا تے اس دے آس پاس ٹرکاں نو‏‏ں فائر کيتا۔ &quot; مبینہ طور اُتے عمارت اس حملے وچ زیادہ تر خالی سی جو طلوع فجر تو‏ں پہلے ہويا سی تے بظاہر حکومت دے لئی اک پیغام سی۔ اُتے ، اے ایف پی دے اک رپورٹر نے علاقے وچ جا ک‏ے دعویٰ کیہ ہویا حملے دے آثار نئيں دیکھے جدو‏ں کہ رہائشیاں دا کہنا اے کہ کوئی دھماکا نئيں ہويا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;[http://www.dawn.com/2011/11/20/assad-vows-no-exit-as-arab-deadline-passes.html Assad vows no exit as Arab deadline passes]. Dawn (2011-11-20). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; خود کرنل اسعد نے اس گل کيتی تردید د‏‏ی کہ اس حملے دے لئی فری سیرین آرمی ذمہ دار ا‏‏ے۔ 22 نومبر نو‏‏ں ، فری شامی فوج نے سیکیورٹی فورسز دے اٹھ ممبراں نو‏‏ں ہلاک کرنے د‏‏ی ذمہ داری قبول کيتی۔ {{حوالہ درکار|date=April 2012}} 23 نومبر نو‏‏ں ، پنج معزول فوجی ہلاک ہوئے گئے۔ خبر [[درعا|رساں]] ادارے روئٹرز دے مطابق ، چار [[درعا|درہ دے]] نیڑے اک فارم وچ جتھ‏ے اوہ روپوش سن تے اک [[لبنان|لبنانی سرحد دے]] نیڑے۔ جے فوجیاں تے سرکاری فوجیاں دے وچکار تصادم ہويا تاں ایہ واضح نئيں ا‏‏ے۔ انہاں جھڑپاں دے نتیجے وچ سرکاری فوجیاں د‏‏ی ہلاکتاں دا وی پتہ نئيں ا‏‏ے۔

==== حمص ائیربیس حملہ ====
سیریئن آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دے مطابق ، 24 نومبر نو‏‏ں فوجیاں تے شببیہ نے بکتر بند گڈیاں دے نال [[محافظہ حمص|صوبہ حمص دے]] ضلع [[الرستن|راستن دے]] مغرب وچ کھیتاں وچ [[الرستن|فریب کاری]] کرنے والےآں دا پتہ لگانے دے لئی آپریشن شروع کيتا۔ اس دے نتیجے وچ 24 افراد ہلاک ہوئے گئے (جے اوہ فوجی سن تاں ، فحاشی یا عام شہریاں دے بارے وچ بیان نئيں کيتا گیا سی)۔ گھٹ تو‏ں گھٹ پنجاہ ٹینکاں تے دوسری [[بکتر بند لڑاکا ناقل|بکتر بند گڈی]] نے 50 کیل دے نال فائرنگ د‏‏ی ۔ رستن دے مضافات وچ فری شامی فوج دے زیر انتظام عہدےآں اُتے مشین گن تے طیارہ شکن ہتھیار ۔ درعا تے حمص وچ وی اموات د‏‏ی اطلاع ملی 24 نومبر نو‏‏ں ، حمص دے مغربی مضافات وچ ہونے والی جھڑپاں دے دوران 11 فراری ہلاک تے چار زخمی ہوئے۔ &lt;ref&gt;[https://archive.today/20120701132748/http://articles.cnn.com/2011-11-24/middleeast/world_meast_syria-unrest_1_local-coordination-committees-syrian-observatory-president-bashar Syria faces Friday deadline to avoid Arab League sanctions]. CNN (2011-11-24). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt;

25 نومبر نو‏‏ں صوبہ حمص وچ ائیربیس اُتے حملے وچ چھ ایلیٹ پائلٹ ، اک ٹیکنیکل آفیسر تے تن ہور اہلکار ہلاک ہوئے گئے سن ۔ شامی حکومت نے اس نتیجے دے طور اُتے حملہ آوراں دے &quot;ہر برے ہتھ کٹنے&quot; دا عزم کيتا۔ ايس‏ے دن شام دے مشرق وچ باغی فوجیاں دے نال جھڑپاں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 10 فوجی تے سیکیورٹی سروس ایجنٹ ہلاک ہوئے گئے سن ۔ سیریئن آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دا کہنا اے کہ اموات [[دیر الزور|دیر ایزور]] وچ ہوئیاں نيں ، جدو‏ں کہ اگلے دن دے اوائل وچ مشرقی شہر وچ اک شہری وی ماریا گیا۔ متعدد طفیلی ہلاک یا زخمی وی ہوئے۔ &lt;ref&gt;[https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gDIfDFTAnqRVhyrOZnsMonlH3Z4A?docId=CNG.d2cb7fcead198fb5fcf3ea88ef8ea035.a1 AFP: Deserters kill 8 soldiers in Syria: activists]. Google (2011-11-26). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt;

==== فوج دے قافلے اُتے حملہ ====
وفادار تے حزب اختلاف دے جنگجوواں دے وچکار 26 نومبر نو‏‏ں صوبہ ادلیب وچ جاری جھڑپاں دا آغاز ہويا۔ شام دے آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دے مطابق ، اس روز جدو‏ں آزاد فوج نے ادلب وچ انہاں اُتے حملہ کيتا تاں اس دن گھٹ تو‏ں گھٹ 8 فوجی ہلاک تے 40 ہور زخمی ہوئے۔ برطانیہ وچ قائم نگران تنظیم نے دسیا ، &quot; [[معرۃ النعمان|صحراواں دے اک گروپ نے گھڑکا]] تو‏ں میرات النومان جانے والی سڑک اُتے ست گڈیاں دے قافلے وچ ست گڈیاں دے قافلے اُتے فوجیاں تے سکیورٹی ایجنٹاں دے دستے اُتے حملہ کيتا۔&quot; &quot;اٹھ ہلاک تے گھٹ تو‏ں گھٹ 40 ہور زخمی ہوئے۔ اس وچ ہور کہیا گیا کہ صحرا کوئی جانی نقصان برداشت کیتے بغیر پِچھے ہٹ گئے۔ ایف ایس اے نے اس حملے دے پِچھے ہونے دا دعوی کيتا ا‏‏ے۔

شام دے انسانی حقوق دے کارکناں نے دعوی کيتا اے کہ آزاد شامی فوج نے 29 نومبر نو‏‏ں تن وفادار فوجیاں نو‏‏ں ہلاک تے دو ہور افراد نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا سی ، حالانکہ انہاں نے ایہ وضاحت نئيں کيت‏‏ی کہ اوہ کتھے ا‏‏ے۔ سیریئن آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دے مطابق ، 30 نومبر نو‏‏ں [[محافظہ درعا|صوبہ درعا]] دے ڈیل نامی قصبے وچ لڑائی دے دوران ست فوجی ہلاک ہوئے گئے سن جدو‏ں سیکیورٹی فورسز نے اس قصبے اُتے [[محافظہ درعا|جبری طور]] اُتے نقل مکانی کيتی۔ ایہ لڑائی صبح سویرے تو‏ں لےک‏ے سہ پہر تک جاری رہی۔ &quot;سیکیورٹی فورس د‏‏ی دو گاڑیاں اڑا دتیاں گئیاں۔ آبزرویٹری دے سربراہ رامی عبد الرحمن نے کہیا ، &quot;ست فوجی ہلاک ہوئے گئے۔&quot; آبزرویٹری دے مطابق ، صوبہ درعا وچ اس قصبے دے اک کارکن نے دسیا کہ سیکیورٹی اہلکاراں د‏‏ی 30 دے نیڑے بجھ نے ڈیل اُتے دھاوا بول دتا تے بساں وچو‏ں 2 بساں نو‏‏ں &quot;سیکیورٹی فورسز تے ڈیفیکٹرز دے وچکار لڑائی وچ اڑا دتا گیا۔&quot; تباہ شدہ بساں وچو‏ں اک مبینہ طور اُتے خالی سی۔

==== ادلیب انٹیلی جنس عمارت اُتے چھاپہ ====
یکم دسمبر نو‏‏ں ، ایف ایس اے دے دستےآں نے ادلیب وچ اک انٹیلیجنس عمارت اُتے چھاپہ ماریا ، جس دے نتیجے وچ تن گھینٹے تک فائرنگ کيتی گئی جس وچ اٹھ وفادار ہلاک ہوئے گئے۔ ایہ ايس‏ے دن آیا جدو‏ں اقوام متحدہ نے شام نو‏‏ں خانہ جنگی د‏‏ی حالت وچ سمجھنے دا اعلان کيتا۔ 3 دسمبر نو‏‏ں ، شام دے شمال وچ [[ادلب|شہر ادلیب]] وچ اگلے دن ہونے والی جھڑپاں دے نتیجے وچ اسد دے ست وفادار فوجی ، پنج محافظ تے تن عام شہری ہلاک ہوئے گئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.voanews.com/english/news/Syrian-Troops-Army-Defectors-Clash-in-North-134957168.html|title=Syria Denounces UN Resolution as Death Toll Rises|last=Yeranian|first=Ed|date=3 December 2011|website=Voice of America|accessdate=8 February 2012}}&lt;/ref&gt; 4 دسمبر نو‏‏ں حمص وچ شدید لڑائی ہوئی جس دے دوران گھٹ تو‏ں گھٹ پنج ایف ایس اے باغی ہلاک تے اک زخمی ہويا۔ &lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/12/11/us-syria-homs-idUSTRE7BA0JD20111211 Bodies lie uncollected as Homs becomes war zone]. Reuters Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; ناقص فوجیاں نے 5 دسمبر نو‏‏ں [[محافظہ درعا|صوبہ درعا دے]] جنوبی شہر ڈیل وچ سکیورٹی فورسز دے چار ارکان ، بشمول اک افسر نو‏‏ں ہلاک کيتا۔ &lt;ref&gt;[http://sg.news.yahoo.com/34-syrians-seized-militia-found-dead-report-175118278.html Syria 'accepts' observers as 34 bodies dumped]. Yahoo (2011-12-06). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; 7 دسمبر نو‏‏ں ، شام دے باقاعدہ فوج تے فوج دے محافظاں دے گروپاں دے وچکار [[محافظہ ادلب|ضلع ادیب دے]] قصبے [[سراقب]] وچ واقع ریڈیو نشریات‏‏ی مرکز دے نیڑے جھڑپاں ہوئیاں۔ جھڑپاں دے دوران باقاعدہ فوج دا اک بکتر بند عملہ کیریئر (اے پی سی) تباہ ہوئے گیا۔ دراں اثنا ، مشترکہ سیکیورٹی تے فوجی دستےآں نے صراقیب دے کنارےآں اُتے واقع مکانات اُتے چھاپہ ماریا تے صبح دے وقت تن کارکناں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔ ایہ شامی آبزرویٹری برائے انسانی حقوق دے مطابق سی۔ یکم دسمبر تے 7 دسمبر دے درمیان ، شام د‏‏ی سرکاری نیوز ایجنسی صنعا نے سرکاری سکیورٹی فورسز دے 48 ارکان د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.sana.sy/print.html?sid=385097&amp;newlang=eng|title=Seven Army, Security Forces Martyrs Laid to Rest|date=1 December 2011|website=Syrian Arab news agency|accessdate=8 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120127032718/http://www.sana.sy/print.html?sid=385097&amp;newlang=eng|archivedate=27 January 2012}}&lt;/ref&gt;

==== درہ وچ ودھدی جھڑپاں ====
حمص وچ 9 دسمبر نو‏‏ں اک فوجی ٹینک تباہ کر دتا گیا سی۔ 9 دسمبر نو‏‏ں لڑائی وچ چار معزول فوجی وی بظاہر ہلاک ہوئے گئے۔ 10 دسمبر نو‏‏ں ، کارکناں دا کہنا اے کہ شامی فوج تے فوج دے محافظاں دے وچکار جھڑپاں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ دو افراد ہلاک ہوئے گئے۔ برطانوی مقیم سیریئن آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دا کہنا اے کہ شمال مغربی قصبے کیفر تخاریم وچ صبح سویرے ہونے والی جھڑپ وچ فوج دے دو بکتر بند جہاز جھلس گئے۔ 11 دسمبر نو‏‏ں ، ایہ اطلاع ملی سی کہ بصرہ الحریر تے لوجاہ وچ شکست خوراں تے شامی فوج دے وچکار اک جنگ لڑی گئی سی۔ فوجی ، خاص طور اُتے اسرا ، 40 وچ واقع ، 12 ويں آرمرڈ بریگیڈ دے نيں &amp;nbsp; خبر رساں ادارے رائٹرز دے مطابق ، اردن دے نال سرحد تو‏ں کلو میٹر دے فاصلے اُتے نیڑےی قصبے بصرہ الحریر اُتے حملہ ہويا۔ ایہ تنازع وچ ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی لڑائی سی۔ &lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/12/201112119332270503.html Syrians hold strikes amid battles in south]. Al Jazeera (2011-12-11). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; ايس‏ے دن اک غیر یقینی مقام اُتے اک فوجی افسر سمیت کم تو‏ں کم پنج فوجیاں دے ہلاک ہونے د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/syria-dec-11-2011-2143 Syria – 11 December 2011 – 21:43]. Al Jazeera (2011-12-11). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; برطانوی مقیم سیریئن آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس نے دسیا کہ اتوار دے روز شمال مغربی قصبے کیفر تخاریم وچ طلوع فجر تو‏ں پہلے ہونے والی اک جھڑپ وچ ، فوج د‏‏ی دو بکتر بند گاڑیاں جل گئياں۔ &lt;ref name=&quot;firstpost.com&quot;&gt;[http://www.firstpost.com/world/syrian-troops-clash-with-army-defectors-153702.html Syrian troops clash with army defectors]. Firstpost. Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; گروپ نے دسیا کہ بسرا الحاریر دے جنوبی پنڈ دے نیڑے اک ہور جھڑپ وچ تن ہور گاڑیاں جھلس گئياں۔ آبزرویٹری تے اک ہور کارکن گروپ نے جس نو‏‏ں لوکل کوآرڈینیشن کمیٹیاں کہندے نيں ، نے جنوب دے ہور کئی علاقےآں وچ وی ایسی ہی لڑائیاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔

==== حمص وچ شہری لڑائی ====
آزاد شامی فوج دے بینر تلے کم کرنے والے شامی فوج دے محافظاں دا کہنا اے کہ حمص وچ عام شہریاں اُتے فائرنگ تو‏ں انکار کرنے اُتے 11 دسمبر نو‏‏ں فوج دے اک سینئر افسر نو‏‏ں ہلاک کر دتا گیا سی۔ ایف ایس اے دے ترجمان مہر النیمی نے دسیا کہ بریگیڈیئر جنرل سلمان الاوجہ نو‏‏ں ہدایت دتی گئی اے کہ اوہ حمص وچ الکسیئر دے رہائشیاں اُتے فائرنگ کرن۔ جدو‏ں اس نے انکار کيتا تاں ، نعیمی نے کہیا ، اسنو‏ں ہلاک کر دتا گیا سی۔ ایف ایس اے دا کہنا اے کہ اس ہلاکت دے بعد وڈی تعداد وچ انحراف ہويا ، جدو‏ں فوج وچ الوجا دے حامیاں تے اسنو‏ں ہلاک کرنے والے دوسرے فوجیاں دے درمیان جھڑپاں ہوئیاں۔ &lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/syria-dec-12-2011-0931 Syria – 12 December 2011 – 09:31]. Al Jazeera (2011-12-12). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; آبزرویٹری دا کہنا سی کہ کیفر تخاریم وچ ڈیفٹرز دے نال جھڑپ وچ دو افراد ہلاک تے دو بکتر بند گاڑیاں تباہ ہوگئياں۔ 12 دسمبر نو‏‏ں ، صوبہ ادلیب وچ جھڑپاں دے دوران تن شہری تے دو عیب دار ہلاک ہوئے گئے۔ &lt;ref&gt;[http://www.haaretz.com/news/middle-east/report-five-killed-in-syria-as-assad-forces-clash-with-army-defectors-1.400987 Report: Five killed in Syria as Assad forces clash with army defectors]. Haaretz (2012-03-18). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; شمال مغربی صوبے ادلیب وچ واقع ایبیٹا وچ لڑائی 12 دسمبر نو‏‏ں رات بھر تے ابتدائی اوقات تک جاری رہی۔ اس حملے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اک لڑاکا ہلاک تے دوسرا زخمی ہوئے گیا۔ شام دے آبزرویٹری برائے انسانی حقوق دے مطابق ، ایف ایس اے نے ادلب وچ اک قافلے اُتے گھات لگائے ہوئے حملہ وچ دس فوجیاں نو‏‏ں ہلاک کر دتا۔ ایہ حملہ مبینہ طور اُتے پہلے ہلاک ہونے والے 11 شہریاں د‏‏ی موت دا بدلہ لینے دے لئی کيتا گیا سی۔ انتقامی حملے وچ اک شامی افسر وی ماریا گیا۔ &lt;ref&gt;[http://www.voanews.com/english/news/Syrian-Defectors-Kill-7-Security-Force-Members-in-Revenge-Attack-135513803.html Syrian Defectors Kill 7 Security Force Members in Revenge Attack]. Voice of America (2011-12-13). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; اطلاعات دے مطابق وفادار فوجیاں نے 14 دسمبر نو‏‏ں حمص دے نیڑے سویلین کار اُتے فائرنگ د‏‏ی جس وچ پنج افراد ہلاک ہوئے گئے ، جواب وچ ، فری سیرین آرمی نے چار جیپاں اُتے مشتمل وفادار قافلے دے خلاف حملہ کيتا ، جس وچ اٹھ فوجی ہلاک ہوئے گئے۔ ايس‏ے دن صوبہ درعا دے پنڈ ہیرک پنڈ وچ شامی سکیورٹی فورسز دے نال جھڑپاں وچ تن حکومت مخالف فوجی محافظ زخمی ہوئے گئے سن ۔ {{حوالہ درکار|date=December 2019}} ایف ایس اے نے 15 دسمبر نو‏‏ں دمشق دے جنوب وچ وفادار فوجی یونٹاں تے سیکیورٹی سروس ایجنٹاں نو‏‏ں مصروف رکھیا ، جس دے نتیجے وچ 27 وفادار ہلاک تے ایف ایس اے دے نامعلوم تعداد وچ ہلاکتاں ہوئیاں۔ جھڑپاں طلوع فجر ارد گرد Daraa صوبے وچ تن وکھ وکھ چوکیو‏ں اُتے پھوٹ ، شام دے سرکاری خبر رساں ادارے سانا نے ریاستی سیکورٹی فورسز دے 68 ارکانہاں وچو‏ں اموات د‏‏ی اطلاع دتی 8 دسمبر تے 15 دسمبر دے درمیان. مقامی کمیٹی تے حزب اختلاف دے ذرائع دے مطابق ، ایف ایس اے دے اک لیفٹیننٹ کرنل نو‏‏ں 17 دسمبر نو‏‏ں شامی فوج نے ہلاک کر دتا سی۔

==== ادلیب وچ ناکامی تو‏ں ہٹانا ====
19 دسمبر نو‏‏ں ، ایف ایس اے نو‏‏ں اس وقت سب تو‏ں وڈا جانی نقصان اٹھانا پيا جدو‏ں نويں عیب داراں نے [[محافظہ ادلب|صوبہ ادلب]] دے کینسفرا تے کیفر قائد دے گائاں دے درمیان اپنے عہدےآں تے اڈاں نو‏‏ں چھڈنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ سرگرم کارکناں دے گروپاں ، خاص طور اُتے شامی آبزرویٹری برائے انسانی حقوق ، نے اطلاع دتی اے کہ فرار ہونے د‏‏ی کوشش دے دوران انہاں نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کر دتا گیا سی۔ شامی فوج نے جھڑپاں دے دوران تن فوجیاں نو‏‏ں کھو دتا۔ &lt;ref&gt;[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16258387 Syria unrest: Dozens of army deserters 'gunned down']. BBC (2011-12-20). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; اگلے دن ، ایس او ایچ آر نے بیان کيتا کہ تمام 100 ہلاک یا زخمی ہوئے۔ &lt;ref&gt;[http://blogs.voanews.com/breaking-news/2011/12/20/attacks-across-syria-leave-dozens-dead/ Attacks Across Syria Leave Dozens Dead] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304031850/http://blogs.voanews.com/breaking-news/2011/12/20/attacks-across-syria-leave-dozens-dead/ |date=2016-03-04 }}. Voice of America. Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; اگلے دن وی جھڑپاں جاری رہیاں تے لبنان وچ انسانی حقوق دے کارکن وسام طریف د‏‏ی اک ہور رپورٹ وچ صرف دوسرے ہی دن 163 ڈیفٹرس ، 97 سرکاری فوجیاں تے نو شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد ہور ودھ گئی جدو‏ں فوج نے فوجیاں دا کھوج لگایا تے سویلین جو ابتدائی طور اُتے فرار ہونے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ &lt;ref&gt;[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16287450 Syria unrest: Jabal al-Zawiya 'massacres']. BBC (2012-01-19). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; 21 دسمبر نو‏‏ں ، ایہ اطلاع ملی سی کہ ایف ایس اے نے کچھ شہراں تے دیہات سمیت صوبہ ادلیب دے وڈے حصےآں اُتے کنٹرول حاصل ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/12/2011122182648844599.html Syria group urges UN action over 'massacre']. Al Jazeera (2011-12-21). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; 24 دسمبر نو‏‏ں ایہ وی اطلاع ملی سی کہ [[حمص|حمص دے]] باب عمرو محلے وچ ایف ایس اے دے مضبوط گڑھ اُتے سیکیورٹی فورسز دے حملے وچ دو ایف ایس اے فوجی ہلاک ہوئے گئے سن ۔ اک ہفتہ بعد ، [[محافظہ درعا|صوبہ درعا]] دے داؤل پنڈ دے نیڑے سڑک اُتے ، ایف ایس اے فورسز تے سرکاری سکیورٹی فورسز دے وچکار اک منٹ طویل اگ د‏‏ی لڑائی شروع ہوئی۔ اس حملے وچ چار سرکاری فوجی ہلاک ہوئے گئے۔ &lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/45806360/ns/world_news-mideast_n_africa/ Rebels ambush a Syrian security convoy: video – World news – Mideast/N. Africa – msnbc.com]{{مردہ ربط|date=November 2019}}. MSNBC (2011-12-28). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; ایف ایس اے دسمبر 2011 وچ سائز وچ ودھ ک‏ے 20،000 تک ودھ گیا۔

=== مذہبی تے نسلی کردار ===
اپنے وجود دے ابتدائی دناں وچ ، FSA دا 90٪ حصہ [[اہل سنت|سنی مسلماناں]] اُتے مشتمل سی تے اک چھوٹی سی اقلیت ( [[اہل تشیع|شیعہ]] ) [[نصیریہ|علوی]] ، [[دروز]] ، &lt;ref name=&quot;The Daily Star 2013&quot;&gt;[http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2013/Feb-18/206839-druze-preachers-in-swaida-urge-defections.ashx#axzz2Lajr1h86 &quot;Druze preachers in Swaida urge defections&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181118165806/http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2013/Feb-18/206839-druze-preachers-in-swaida-urge-defections.ashx#axzz2Lajr1h86 |date=2018-11-18 }}. ''[[The Daily Star (Lebanon)]]'', 18 February 2013. Retrieved 22 February 2013.&lt;/ref&gt; عیسائی ، کرد تے فلسطینی سن ۔ &lt;ref name=&quot;ca.reuters.com&quot;&gt;[http://ca.reuters.com/article/topNews/idCABRE89U1I320121031?sp=true &quot;Syrian rebels arm Palestinians against Assad&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513185153/http://ca.reuters.com/article/topNews/idCABRE89U1I320121031?sp=true |date=2013-05-13 }}. [[روئٹرز]], 31 October 2012. Retrieved 22 February 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

دسمبر 2011 وچ مغربی ذرائع نے اک بار فیر 10،000 شامی صحراواں دا تخمینہ لگایا ، اس گل دا اشارہ کيتا کہ شام دے نصف فوجی دستےآں نے گذشتہ تن کال اپ وچ فوج د‏‏ی ڈیوٹی د‏‏ی اطلاع نئيں دتی سی تے نچلے درجے دے افسران وڈی تعداد وچ مستحق سن ۔ بعض صورتاں وچ ، پورے یونٹس ''اکٹھے'' ویران سی.&lt;ref name=&quot;HAARETZ21Dec11&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/assad-losing-control-as-10-000-soldiers-desert-syrian-military-1.402625|title=Assad losing control as 10,000 soldiers desert Syrian military|first=Avi|last=Issacharoff|first2=Amos|last2=Harel|date=21 December 2011|website=Haaretz|accessdate=7 February 2012}}&lt;/ref&gt; اُتے ، اک گمنامی وچ بولنے والے امریکی عہدے دار دا تخمینہ دسمبر2011 وچ کل 1،000 تو‏ں لے ک‏ے 3500 ڈیفیکٹرز وچ سی۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

2011 وچ ، ترک حکومت نے شامی فوج دے جنگجوواں نو‏‏ں بدنام کرنے دے لئی مفت راستہ فراہ‏م کیہ تے ایف ایس اے نو‏‏ں شام د‏‏ی سرحد دے نیڑے واقع جنوبی ترکی وچ پناہ گزیناں دے خصوصی کیمپ تو‏ں چلانے د‏‏ی اجازت دی۔ &lt;ref name=&quot;stein&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|title=Stumbling in Iraq and Syria, 2011–14|date=2014}}{{مردہ ربط|date=December 2017}}&lt;/ref&gt; ترکی ایف ایس اے نو‏‏ں نیڑےی شہراں وچ کم شروع کرنے د‏‏ی اجازت دے گا تے شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ غیر ملکی مداخلت د‏‏ی حوصلہ افزائی کريں گا۔

اگست 2012 وچ ، قومی اتحاد بریگیڈ تشکیل دتا گیا۔ اس د‏ی فرقہ واریت دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اس گروپ وچ عیسائی ، [[شام وچ دراز|دروز]] ، [[اسماعیلی]]اں تے [[نصیریہ|علوائیت]] جداں اقليتی گروپاں دے باغی شامل سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://carnegie-mec.org/diwan/50896?lang=en|title=Syria's Armed Opposition: A Brief Overview|website=[[Carnegie Middle East Center]]|date=7 February 2013|access-date=1 October 2020|archivedate=24 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180624024851/http://carnegie-mec.org/diwan/50896?lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; {{بیرونی میڈیا}}

=== 2012 ء - آزاد شامی فوج د‏‏ی اونچائی ===

==== جنوری / فروری - اعلیٰ عہدے دار دے عہدے تو‏ں ہٹانا ====
6 جنوری 2012 نو‏‏ں ، شامی فوج دے جنرل مصطفیٰ الشیخ نے ایف ایس اے وچ شامل ہونے دے لئی سرکاری فوج تو‏ں انکار کر دتا۔ جنرل مصطفیٰ الشیخ نے [[روئٹرز|رائٹرز]] نو‏‏ں دسیا کہ تنازعے دے آغاز تو‏ں ہن تک مجموعی طور اُتے 20،000 فوجیاں نے فوج نو‏‏ں ویران کر دتا سی تے ایف ایس اے نے زمین دے وڈے پیمانے اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ انہاں نے 12 جنوری 2012 نو‏‏ں اک انٹرویو وچ کہیا سی: &quot;جے اسيں چھ یا ست دے چھوٹے گروہاں وچ گوریلا جنگ وچ بڑھدے ہوئے 25،000 تو‏ں 30،000 صحرا تلاش کرن تاں ایہ اک سال وچ ڈیڑھ سال تک فوج نو‏‏ں ختم کرنا کافی اے ، چاہے اوہ وہ صرف راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بم تے ہلکے ہتھیاراں تو‏ں لیس نيں &quot;۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

7 جنوری 2012 نو‏‏ں ، شامی فضائیہ دے لاجسٹک ڈویژن دے کرنل عفیف محمود سلیما نو‏‏ں [[بشار الاسد|بشارالاسد]] د‏‏ی حکومت تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ پنجاہ افراد دے نال وکھ کر دتا گیا سی۔ انہاں نے براہ راست ٹیلی ویژن اُتے اپنے گروپ تو‏ں دستبرداری دا اعلان کيتا تے اپنے افراد نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ [[حماہ|ہما]] شہر وچ مظاہرین د‏‏ی حفاظت کرن۔ کرنل سلیمان نے اعلان کيتا: &quot;ہم فوج تو‏ں نيں تے اساں بدنامی پیدا کردتی اے کیونجے حکومت شہری مظاہرین نو‏‏ں ہلاک کررہی ا‏‏ے۔ شامی فوج نے حما اُتے بھاری ہتھیاراں ، ہوائی حملےآں تے [[دبابہ|ٹینکاں تو‏ں بھاری اگ تو‏ں حملہ کيتا]] ۔ … اسيں [[عرب لیگ|عرب لیگ دے]] مبصرین تو‏ں درخواست کردے نيں کہ اوہ فضائی چھاپےآں تے حملےآں تو‏ں متاثرہ علاقےآں دا دورہ کرن تاکہ آپ اپنی اکھاں تو‏ں ہونے والے نقصان نو‏‏ں دیکھ سکن تے اسيں آپ تو‏ں پُچھدے نيں کہ 460 تو‏ں ودھ لاشاں تو‏ں بھریا ہويا ہما دے تن قبرستاناں نو‏‏ں ننگا کرنے دے لئی کسی نو‏‏ں بھیجیا جائے۔ &quot; &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

حزب اختلاف دے کارکناں نے دسیا کہ شامی فورسز د‏‏ی راجگڑھ دمشق دے نیڑے اک علاقے وچ فوج دے ریگستاناں دے نال جھڑپ ہوئی۔ کارکناں دے مطابق ، ریف دمشق قصبے وچ یکم جنوری نو‏‏ں لڑائی دیکھنے نو‏‏ں ملی جدو‏ں حکومت‏ی دستے مشتبہ شکست خوراں دا شکار ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ہلاکتاں د‏‏ی کوئی اطلاع موصول نئيں ہوئی ا‏‏ے۔ لندن وچ قائم سیریئن آبزرویٹری برائے انسانی حقوق دے مطابق ، اک اعلان کردہ جنگ بندی دے باوجود ، 2 جنوری نو‏‏ں ، ادلیب وچ آزاد شامی فوج دے جواناں نے سیکیورٹی فورسز نال تعلق رکھنے والی دو چوکیو‏ں اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے درجناں وفادار فوجیاں نو‏‏ں اپنی گرفت وچ لے لیا تے اک حملہ آور اُتے حملہ کيتا۔ تیسری چوکی ہلاک تے متعدد وفادار زخمی۔ سیریئن آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دے مطابق ، جنوبی [[محافظہ درعا|درعا گورنری دے]] اک قصبے بصر الہیر وچ فصاحت کاراں تے وفادارےآں دے وچکار جھڑپاں وچ 11 فوجیاں سمیت اک درجنہاں تو‏ں ودھ افراد ہلاک ہوئے گئے۔ ایل سی سی دے ذریعہ دیر الزور وچ وی گولہ باری تے فائرنگ د‏‏ی اطلاع ملی ا‏‏ے۔ 14 جنوری نو‏‏ں ، شامی آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس نے کہیا کہ حمص ، صوبہ حمص وچ صحرا تے وفادار فوجیاں دے وچکار لڑائی ہورہی اے ، جدو‏ں موزاں افراد نے اک بیریکیڈ تباہ کيتا تے متعدد سکیورٹی فورسز دے ہلاک یا زخمی ہوئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.africasia.com/services/news_mideast/article.php?ID=CNG.b55e62b1849467d932ccf3eb6b36cb49.441|title=Qatar emir says he favours Arab force in Syria|website=africasia.com|accessdate=8 February 2012}}{{مردہ ربط|date=December 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

جنوری دے وسط وچ ، ایف ایس اے راجگڑھ [[دمشق]] تو‏ں صرف 14 میل دور سرحدی شہر زبادانی اُتے کنٹرول حاصل کرنے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ باقاعدہ فوج نے متعدد بار اس شہر اُتے حملہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن 16 جنوری تک تمام حملے پسپا کر دتے گئے۔ &lt;ref&gt;[https://www.huffingtonpost.com/2012/01/16/zabadani-syria-resort_n_1208743.html Zabadani, Former Syria Resort, Now Rebel Stronghold]. Huffington Post (2012-01-16). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

16 جنوری نو‏‏ں صوبہ حمص دے [[القیصیر، شام|قصیر]] شہر وچ جنرل موفاق حمزہے نو‏‏ں حزب اختلاف تو‏ں وکھ ہونے دا اعلان کيتا گیا سی۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

26 جنوری تک ، دمشق دا نواحی علاقہ ڈوما فری شامی فوج دے کنٹرول وچ آگیا ، سیکیورٹی فورسز دے ذریعہ کدی کدائيں چھاپے مارے گئے ، جنہاں وچ بنیادی طور اُتے مسلح عام شہریاں تو‏ں بنے باغیاں تے فوج دے کچھ محافظاں ، جنہاں وچ زیادہ تر حملہ آور رائفل تے دستی بماں تو‏ں لیس سن ، انہاں دا تبادلہ نئيں کيتا گیا سی۔ .&lt;ref&gt;Bowen, Jeremy. (2012-01-28) [https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16771542 BBC News – Syria rebels gain foothold in Damascus]. BBC. Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; ڈیفیکٹرز د‏‏ی ودھدی ہوئی تعداد د‏‏ی وجہ تو‏ں ، کچھ طفیلی اپنے ٹینکاں نو‏‏ں اپنے نال لے جانے وچ کامیاب ہوئے گئے۔ فری سیرین آرمی دے ترجمان نے کہیا اے کہ 28 جنوری 2012 نو‏‏ں 100 تو‏ں ودھ فوجیاں نے اپنے نال تن ٹینک لیانے دے بعد 100 تو‏ں ودھ فوجیاں نو‏‏ں معطل کر دتا۔ &lt;ref name=&quot;In Rankous, Barely Holding On&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/slideshow/2012/01/29/world/middleeast/20120129Syria-5.html In Rankous, Barely Holding On]. ''The New York Times'' (29 January 2012). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; جنوری دے آخر تے فروری دے آغاز تک ، ایسی ویڈیوز منظرعام اُتے آئیاں جنہاں وچ حمص وچ BMP-2 بکتر بند اہلکار کیریئر نو‏‏ں شام وچ آزادی دے پرچم بردار سرکاری افواج اُتے فائرنگ کيتی گئی سی ، جس د‏‏ی حمایت ایف ایس اے فوجیاں نے کيتی۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

29 جنوری نو‏‏ں ، دمشق دے مضافات‏ی علاقےآں وچ شامی فوج نو‏‏ں لڑنے دے لئی تعینات کرنے دے بعد اعلیٰ عہدے تو‏ں متعلق عیباں دے اک نويں دور د‏‏ی خبراں موصول ہوئیاں سن ، انہاں وچو‏ں کچھ نے ایف ایس اے وچ شمولیت اختیار کيتی سی۔ اس وقت کم تو‏ں کم دو جنرل تے سیکڑاں فوجی اپنے ہتھیاراں دے نال ناکارہ ہوئے گئے۔ &lt;ref name=&quot;In Rankous, Barely Holding On&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/syrian-opposition-defections-rise.aspx?pageID=238&amp;nID=12670&amp;NewsCatID=352|title=Syrian opposition: defections rise|last=Yezdani|first=İpek|date=31 January 2012|website=Hürriyet Daily News|accessdate=8 February 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

29 تے 30 جنوری دے درمیان ، سرکاری فوج نے 2،000 تو‏ں زیادہ فوجیاں تے گھٹ تو‏ں گھٹ 50 ٹینکاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے ایف ایس اے دے زیر انتظام شمالی مضافات‏ی علاقےآں اُتے دوبارہ دعویٰ کرنے تے انہاں نو‏ں شہر تو‏ں بھگانے دے لئی اک وڈی کارروائی کيتی۔ 30 جنوری دے آخر تک ، ایہ ظاہر ہويا کہ ایہ آپریشن زیادہ تر کامیاب رہیا سی تے ایف ایس اے نے حکمت عملی تو‏ں پِچھے ہٹ لیا سی۔ &lt;ref&gt;[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16784711 Syrian army returns to Damascus suburbs]. BBC (2012-01-30). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; پورے ملک وچ دن دے دوران ایف ایس اے دے 10 جنگجو تے اٹھ سرکاری فوجی مارے گئے۔ دمکراس دے نواحی علاقے رنکوس وچ دو فاسد افراد د‏‏ی موت ہوئے گئی ، جسنو‏ں فوج نے واپس لے لیا سی۔ &lt;ref name=&quot;thejakartaglobe.com&quot;&gt;[https://archive.today/20130104225447/http://www.thejakartaglobe.com/afp/syria-troops-crack-down-on-damascus-outskirts/494784 Syria troops crack down on Damascus outskirts]. Jakarta Globe (2012-01-31). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; اک ہور رپورٹ وچ نواحی علاقےآں وچ اس دن د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 19 شہریاں تے ایف ایس اے دے 6 جنگجوواں نو‏‏ں دسی گئی ، جدو‏ں کہ علاقے وچ لڑائی شروع ہونے دے بعد تو‏ں پچھلے تن دناں وچ ہلاک ہونے والےآں د‏‏ی مجموعی تعداد 100 سی۔ &lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/2012/01/30/us-syria-idUSTRE80S08620120130 Assad troops fight back against Syria rebels]. Reuters (2012-01-30). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; ايس‏ے دن ، حزب اختلاف دے کارکناں دے ذریعہ ایہ اطلاع ملی سی کہ ایف ایس اے دے اصل بانیاں وچو‏ں اک ، کرنل حسین ہرموش ، جسنو‏ں اگست دے آخر وچ شامی اسپیشل فورسز نے گرفتار کيتا سی ، نو‏‏ں کئی ہفتےآں پہلے ہی پھانسی دے دتی گئی سی۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

31 جنوری نو‏‏ں ، شام د‏‏ی فوج نے آخری ایف ایس اے د‏‏ی جیباں نو‏‏ں ہٹانے دے لئی پیش قدمی جاری رکھی۔ &lt;ref&gt;[http://www.belfasttelegraph.co.uk/news/world-news/syrian-troops-push-towards-damascus-16111322.html Syrian troops push towards Damascus]. Belfast Telegraph (2012-01-31). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; فوج نے ہوائی فائرنگ د‏‏ی ، جدو‏ں اوہ ٹینک دے نال انہاں پوزیشناں تو‏ں وی اگے ودھے جتھ‏ے تو‏ں ایف ایس اے نے دستبرداری اختیار کيتی سی۔ کارکناں نے دسیا کہ نواحی علاقےآں وچ غیر علانیہ کرفیو جاری اے جدو‏ں کہ ہور نو‏‏ں فرار ہونے د‏‏ی اجازت ا‏‏ے۔ فوج اربن ضلع وچ مشتبہ افراد اُتے گرفتاریاں دا سلسلہ جاری سی۔ {{Qn|date=February 2012}} بعض مواقع وچ ، کچھ شہریاں نے کرفیو د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی ، جنھاں نے دمشق دے مرکز وچ حزب اختلاف دا اک وڈا جھنڈا لگایا۔ &lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/syria-jan-31-2012-0836 AJE live blog]. Al Jazeera (2012-01-31). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

یکم فروری نو‏‏ں ، شامی فوج نے دمشق دے آس پاس اپنی کارروائیاں نو‏‏ں ودھایا تے ہور دستے دمشق دے شمال وچ واقع قرمون دے پہاڑی علاقے وچ منتقل ہوئے گئے۔ ہور شمال وچ ، جنہاں فوجیاں نے رینکوس دا کنٹرول سنبھال لیا ، شہر دے آس پاس کھیتاں وچ اپنا کنٹرول بڑھانا شروع کر دتا۔ مشرقی مضافات‏ی علاقے میسربا وچ ، کارکن نے اطلاع دتی کہ فوج دے سپنر رکھے ہوئے نيں تے ٹینک سڑکاں اُتے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/2012/02/01/us-syria-idUSTRE80S08620120201 Russia says will veto unacceptable Syria resolution]. Reuters (2012-02-01). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; مقامی رابطہ کمیٹی دے مطابق ، ابتدائی طور اُتے ، رف دمشق گورنری وچ دمشق دے شمال مغرب وچ واقع وادی بارڈا وچ لڑائی وچ ابتدائی طور اُتے ایف ایس اے دے چھ باغیاں سمیت 12 افراد مارے گئے۔ &lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2012/02/01/world/meast/syria-unrest/ U.N. Security Council at standstill on Syria, reports of deaths rise]. CNN (2012-02-01). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; بعد وچ ، علاقے وچ ایف ایس اے دے جنگجوواں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 14 ہوئے گئی۔ لندن وچ مقیم ایس او ایچ آر دے مطابق ، شہر دیئر کانون تے عین الفجا اُتے وی فوجی حملہ ہويا۔ &lt;ref&gt;Keath, Lee. (2012-02-01) [http://www.washingtontimes.com/news/2012/feb/1/syrian-troops-move-new-rebel-areas-near-damascus/ Syrian troops move on new rebel areas near Damascus]. Washington Times. Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; ايس‏ے اثنا وچ ، ثنا نے اطلاع دتی کہ نواحی نواحی دارا وچ ہور جنوب وچ ، سیکیورٹی فورسز نے اک فوجی بس اُتے حملہ کيتا جدو‏ں انہاں نے اک فوجی سارجنٹ نو‏‏ں ہلاک تے دو نو‏‏ں زخمی کيتا۔ &lt;ref&gt;[http://english.cri.cn/6966/2012/02/01/2821s678712.htm 11 Gunmen Killed in Clashes with Syrian Gov't Troops] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141025184141/http://english.cri.cn/6966/2012/02/01/2821s678712.htm |date=2014-10-25 }}. English.cri.cn (2012-02-01). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; ہور ، الوطن اخبار نے وی اطلاع دتی اے کہ حمص وچ تے باغیاں وچ 15 باغی جنگجوواں وچ 37 باغی جنگجو مارے گئے ، جدو‏ں کہ باب ڈریب وچ چار تے راستن وچ دو فوجی ہلاک ہوئے گئے۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

شامی آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دے مطابق ، 5 فروری نو‏‏ں شمال مغربی صوبے ادلیب تے جنوبی صوبہ درعا وچ فوج تے فوج دے محافظاں دے درمیان تصادم ہويا۔ انھاں نے ادلب وچ دو عام شہریاں تے نو فوجیاں دے ہلاک ہونے د‏‏ی اطلاع دتی ا‏‏ے۔ ویڈیوز نو‏‏ں آن لائن شائع کيتا گیا جس وچ ظاہر کيتا گیا سی کہ ایف ایس اے نے 2 فروری نو‏‏ں حمص وچ اک ہور چوکی سنبھالی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Zy7i8QlvhBU Syrian rebels celebrate control of Homs checkpoint]. YouTube. Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; {{Better source|YouTube|date=February 2020}} 14 فروری نو‏‏ں مزاحمتی حما دے علاقے قلات المادیاق قصبے وچ باغی جنگجوواں دے نال جھڑپاں وچ پنج سرکاری فوجیاں نو‏‏ں گولی مار دتی گئی۔ &lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/2012/02/14/us-syria-idUSL5E8DB0BH20120214 Conflict flares across Syria, Arabs mull arms support]. Reuters (2012-02-14). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

3 فروری د‏‏ی رات تے 4 فروری د‏‏ی صبح دے اوائل وچ ، سرکاری فوج نے حمص دے خلاف اک وڈا حملہ شروع کيتا ، جس دے نتیجے وچ 200 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک تے 800 زخمی ہوئے۔ ایف ایس اے فورسز نے وفادار قوتاں نو‏‏ں مصروف رکھیا تے خاص طور اُتے دمشق وچ جوابی کارروائیاں د‏‏ی دھمکی دتی۔ &lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/02/201223231333768854.html 'Scores dead' in army assault on Syria's Homs]. Al Jazeera (2012-02-03). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; 10 فروری نو‏‏ں ، اسکائی نیوز نے اطلاع دتی کہ ایف ایس اے نے شمالی شہر [[ادلب|ادلب دا]] مکمل کنٹرول حاصل ک‏ر ليا [[ادلب|ہے]] ۔ اُتے ، شامی ٹینکس ادلب دے آس پاس سن تے شہریاں تے ناکارہ فوجیاں نو‏‏ں کسی نويں کارروائی دا خدشہ سی۔ 11 فروری نو‏‏ں ادلیب صوبے وچ نويں جنگ لڑی گئی سی۔ &lt;ref name=&quot;news.sky.com&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20120211141627/http://news.sky.com/home/world-news/article/16167393 &quot;Opposition Stronghold Prepares For Assault&quot;]. Sky News. Retrieved on 23 March 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

6 فروری 2012 نو‏‏ں ، ریاض الاساد نے ایس ایس سی د‏‏ی جانب تو‏ں ایف ایس اے دے لئی سیاسی تے مادی مدد کيت‏ی کمی دے بارے وچ اپنی تشویش دا اظہار کيتا تے کہیا اے کہ جے اختلافات نو‏‏ں حل نہ کيتا گیا تاں ایف ایس اے ایس این سی دے نال اپنے تعلقات منقطع کر دے گا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Cracks in the Syrian opposition as Assad launches offensive|url=http://subyraman.com/cracks-in-the-syrian-opposition-as-assad-launches-offensive/|website=Tabeer|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130514014019/http://subyraman.com/cracks-in-the-syrian-opposition-as-assad-launches-offensive/|archivedate=14 May 2013}}&lt;/ref&gt; {{Better source|What is this source? Appears to be an SPS}} &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:تصدیقیت|&lt;span title=&quot;This claim needs references to better sources. (February 2020)&quot;&gt;بہتر &amp;nbsp; ذریعہ &amp;nbsp; ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
حمص دے قصبے القصیر قصبے وچ 13 فروری تو‏ں بھاری لڑائی جاری سی ، جدو‏ں ایف ایس اے نے حمص وچ خفیہ سروس دے ہیڈ کوارٹر اُتے قبضہ ک‏ر ليا ، جس دے نتیجے وچ اس عمل وچ 5 ایجنٹ ہلاک ہوئے گئے۔ باقی سرکاری فوجی شہر دے ٹاؤن ہال تے اسپتال وچ پِچھے ہٹ گئے۔ چار ٹینک انہاں نو‏‏ں کمک دینے آئے سن ۔ &lt;ref&gt;[https://archive.today/20120720055240/http://news.monstersandcritics.com/middleeast/news/article_1690793.php/Death-a-daily-event-in-al-Qusayr-south-of-Homs Death a daily event in al-Qusayr south of Homs]. Monsters and Critics (2012-02-13). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; اُتے ، 4 ٹینکاں وچو‏ں 1 دے نال نال 30 فوجیاں نے اپوزیشن د‏‏ی طرف موقوف کر دتا ، جتھ‏ے ٹریکٹراں تے ٹرکاں د‏‏ی مدد تو‏ں ٹینک نے باقی سرکاری عہدےآں تے ہور 3 ٹینکاں نو‏‏ں اپنے نال لے لیا۔ القصیر د‏‏ی لڑائی دے دوران ، ایف ایس اے دے جنگجو شہر اُتے مکمل کنٹرول قائم کرنے وچ کامیاب رہے سن ۔ انہاں دا کہنا سی کہ 20 سرکاری فوجی ہلاک تے 80 فرار ہوئے گئے سن ۔ ایف ایس اے دے جنگجوواں نے دسیا کہ جنگ دے دوران انہاں دا اک مرد ہلاک تے 6 زخمی ہوئے گئے سن ۔ &lt;ref&gt;[http://www.theaustralian.com.au/news/world/defectors-turn-the-tide-against-assad-forces/story-fnb64oi6-1226280989010 Defectors turn the tide against Assad forces]. The Australian (2012-02-17). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

18 فروری 2012 دے آس پاس ، شام د‏‏ی فضائیہ دے جنرل فائز عمرو ، جو حمص دے باب عمرو ضلع تے ترکمان نژاد دے رہنے والے سن ، ترکی تو‏ں علاحدہ ہوئے گئے سن ۔&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

شام د‏‏ی فوج نال تعلق رکھنے والے اک ہور انٹیلیجنس جنرل نے وی اس وقت ترکی د‏‏ی طرف موقوف کر دتا۔ اپوزیشن فورسز نے دسیا کہ سیکیورٹی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے اس دے ناں دا انکشاف نئيں کيتا گیا۔ &lt;ref&gt;[http://www.hurriyetdailynews.com/defected-syria-general-vows-return-fight.aspx?pageID=238&amp;nID=14223&amp;NewsCatID=338 &quot;Chemical weapons used against Syrians, says defected soldier&quot;]. ''Hurriyet Daily News'', 21 February 2012. Retrieved on 22 September 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

22 فروری ، اک بریگیڈیئر جنرل اپنے 200 فوجیاں دے نال ادلیب وچ معزول ہوئے گیا۔ &lt;ref&gt;[http://www.haaretz.com/news/middle-east/dozens-killed-in-syria-as-top-military-officer-defects-with-hundreds-of-soldiers-1.414183 &quot;Dozens killed in Syria as top military officer defects with hundreds of soldiers&quot;]. ''Haaretz'', 22 February 2012. Retrieved on 22 September 2014.&lt;/ref&gt; مارچ وچ ، شہر رستان نال تعلق رکھنے والے جنرل عدنان فرزت تے دو ہور جرنیلاں نو‏‏ں عہدے تو‏ں ہٹا دتا گیا۔ &lt;ref&gt;Solomon, Erika. (8 March 2012) [https://www.reuters.com/article/2012/03/08/us-syria-defections-idUSBRE82717V20120308 &quot;Four more generals defect from Syrian army: rebels&quot;]. Reuters. Retrieved on 23 March 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130514023511/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5incQo_QrhnRZts7cTR6a3hsg5x9A?docId=CNG.1b8f7ac940bf7703a478ec2514dd94e4.2e1 AFP: &quot;Two more Syrian generals defect: Turkish diplomat&quot;]. Google. Retrieved on 23 March 2012.&lt;/ref&gt; ترکی دے سرکاری ذرائع نے دسیا اے کہ ايس‏ے مہینے وچ 20،000 صحراواں دے نال صحراواں وچ اضافے نے شام د‏‏ی فوج دے صحرا د‏‏ی کل تعداد 60،000 تو‏ں زیادہ فوجیاں تک پہنچادی۔ &lt;ref&gt;Peker, Emre. (15 March 2012) [https://www.bloomberg.com/news/2012-03-15/syria-loses-20-000-troops-as-deserters-flee-turkey-says-1-.html &quot;Syrian Armed Forces Desertion Said to Surge to 60,000&quot;]. Bloomberg. Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

فروری 2012 دے آخر وچ ، شامی قومی کونسل نے فوجی کارروائیاں د‏‏ی نگرانی دے لئی اک فوجی بیورو قائم کيتا۔ اس اقدام نو‏‏ں فری شامی فوج دے رہنماواں نے تنقید دا نشانہ بنایا سی جنہاں دا کہنا سی کہ انھاں مطلع نئيں کيتا گیا سی۔ &lt;ref name=&quot;thenational2&quot;&gt;Mohamed Fadel Fahmy, [http://www.thenational.ae/news/world/middle-east/divisions-lack-of-arms-underscore-weakness-of-free-syrian-army#page2 &quot;Divisions, lack of arms underscore weakness of Free Syrian Army&quot;]. ''The National'' (25 May 2010). Retrieved on 2012-03-24.&lt;/ref&gt; معزول جنرل مصطفیٰ الشیخ نے فوج وچ ايس‏ے طرح دا اختلاف پیدا کيتا جدو‏ں انہاں نے ہائر ملٹری ریوالوشنری کونسل دے ناں تو‏ں اک حریف گروپ قائم کيتا جسنو‏ں ایف ایس اے د‏‏ی قیادت تے فیلڈ یونٹاں نے مسترد کر دتا۔

اس تو‏ں پہلے [[اخوان المسلمون]] نے وی ایف ایس اے د‏‏ی مدد کرنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی لیکن قیادت نے انہاں د‏‏ی اس کوشش نو‏‏ں مسترد کر دتا۔ &lt;ref name=&quot;thenational2&quot;/&gt; ایف ایس اے دے نائب رہنما ، کرنل الکوردی نے اندرونی تنازعات نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے کہیا اے کہ اختلاف رائے دے باوجود حزب اختلاف حکومت دے خلاف تے انہاں دے ہتھیاراں دے مطالبہ اُتے متحد رہی۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

2011 دے آخر وچ ، ایف ایس اے نے [[محافظہ ادلب|صوبہ ادلیب دے]] متعدد شہراں تے دیہاتاں اُتے کنٹرول قائم کيتا ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://observers.france24.com/content/20120127-free-syrian-army-gains-civil-war-fsa-regime-protesters-ardeen-damascus-hama-saqba-homs-jisr-al-shougour-soldier|title=As Free Syrian Army gains ground, country nears all-out civil war|date=27 January 2012|website=France 24|accessdate=8 February 2012|archivedate=13 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130513185915/http://observers.france24.com/content/20120127-free-syrian-army-gains-civil-war-fsa-regime-protesters-ardeen-damascus-hama-saqba-homs-jisr-al-shougour-soldier}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Derek Henry Flood, [http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/NB01Ak01.html &quot;Inside Free Syria&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120403075447/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/NB01Ak01.html |date=2012-04-03 }}. ''Asia Times'' (1 February 2012). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

بعد وچ جنوری 2012 وچ ، فری سیرین آرمی نے باقاعدہ فوج دے نال شدید جھڑپاں دے بعد ، [[محافظہ ریف دمشق|دمشق دے صوبے]] زابدانی نامی قصبے دا کنٹرول سنبھالنے وچ کامیابی حاصل کيتی۔

21 جنوری نو‏‏ں ، ایف ایس اے نے دمشق دے نیڑے واقع ڈوما قصبے اُتے عارضی طور اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5ggp2zJbtHWbVmv-ukvWDLn7wuSgQ?docId=CNG.6c59117697b540dd3fa7f0314f6ff7b4.4e1|title=Deserters 'take Syria town' as SNC seeks UN action|agency=AFP|date=21 January 2012|accessdate=31 August 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130514023533/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5ggp2zJbtHWbVmv-ukvWDLn7wuSgQ?docId=CNG.6c59117697b540dd3fa7f0314f6ff7b4.4e1|archivedate=14 May 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

شہر دے اندر شام دے فوجی افسران دے مطابق ، آزاد شامی فوج نے وی شام دے تیسرے سب تو‏ں وڈے شہر [[حمص|حمص دے]] دو تہائی حصےآں دے نیڑے تن ماہ تک قابو [[حمص|پالیا]] ۔ &lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/2012/01/23/us-syria-city-idUSTRE80M2D620120123 &quot;Gunfire, funerals and fear in Syria's protest centre&quot;]. Reuters (23 January 2012). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

جنوری وچ ، دمشق دے کچھ مضافات جزوی طور اُتے حزب اختلاف دے کنٹرول وچ آگئے ۔ مثال دے طور اُتے ، دمشق دے مشرقی نواحی قصبہ ثاقبہ اک ہفتہ دے لئی حزب اختلاف دے کنٹرول وچ آگیا ایتھ‏ے تک کہ ایف ایس اے نو‏‏ں شامی فوج د‏‏ی طرف تو‏ں بھاری بمباری نو‏‏ں برقرار رکھنے دے بعد مقامی آبادی وچ حکمت عملی تو‏ں پِچھے ہٹنے اُتے مجبور ہونا پيا۔ &lt;ref name=&quot;Saqba&quot;&gt;Kareem Fahim, [https://www.nytimes.com/2012/01/28/world/middleeast/violence-rises-sharply-in-syria-flustering-arab-league-monitors.html &quot;Syrian Rebels Make Inroads With Help of Armed Fighters&quot;]. ''The New York Times'' (28 January 2012). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Suburbs&quot;&gt;[https://www.chicagotribune.com/news/sns-rt-us-syria-damascustre80p1n6-20120126,0,5367047.story &quot;Outside Syria's capital, suburbs look like war zone&quot;]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200605123548/https://www.chicagotribune.com/news/sns-rt-us-syria-damascustre80p1n6-20120126,0,5367047.story |date=2020-06-05 }}. ''Chicago Tribune''. Retrieved on 23 March 2012.&lt;/ref&gt; فروری دے آخر وچ ، شہر ادلب اپوزیشن دے کنٹرول وچ سی ، شہر دے وسط وچ حزب اختلاف دے جھنڈے اڑ رہے سن ۔ &lt;ref name=&quot;news.sky.com&quot;/&gt;

=== طریقے تے تدبیراں ===
چونکہ ویران سرکاری فوجیاں دے پاس بکتر بند گاڑیاں نئيں سن تے صرف ہلکے ہتھیار تے اسلحے سن ، ایف ایس اے نے اگست – اکتوبر 2011 وچ زیادہ تر سیکیورٹی فورسز تے ریاست د‏‏ی شبیہہ (ماضی) ملیشیا اُتے حملہ کيتا تے بم نصب کرکے یا سیکیورٹی کمک لیانے والے ٹرکاں تے بساں اُتے حملہ کيتا۔ تے چلائے گئے حملے ، لیکن کدی کدائيں ہی فوج دے ہور باقاعدہ فوجیاں دا سامنا کرنا پيا۔

ایف ایس اے جدو‏ں [[گوریلا جنگ|جنگ]] لڑدا اے تاں [[گوریلا جنگ|گوریلا جنگ دے]] حربے استعمال کردا اے تے لڑائی ختم ہونے دے بعد علاقے اُتے قبضہ کرنا نئيں چاہندا اے ، اُتے ، 2011 دے آخر تک شام وچ وڈے حصے آزاد شامی فوج دے جزوی کنٹرول وچ آچکے سن ۔ &lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/2012/01/13/us-syria-defections-idUSTRE80C2IV20120113 &quot;Syria's army weakened by growing desertions&quot;]. Reuters (13 January 2012). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt;

فری سیرین آرمی دے مسلح اقدامات حکومت دے جنگی فائدے اُتے مرکوز نيں ، جنہاں وچ وڈے پیمانے اُتے مربوط آپریشن کرنے د‏‏ی صلاحیت ، اپنی افواج نو‏‏ں اپنی مرضی تو‏ں منتقل کرنے د‏‏ی صلاحیت تے بھاری فائر پاور نو‏‏ں ملازمت کرنے د‏‏ی صلاحیت وی شامل ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Jeffrey White, [http://www.washingtoninstitute.org/templateC05.php?CID=3451 &quot;Bashar al-Assad vs. the Syrian People&quot;]. Washington Institute for Near East Policy. 14 February 2012&lt;/ref&gt; انہاں فائدے تو‏ں نمٹنے دے لئی ، ایف ایس اے نے حکومت دے کمانڈ اینڈ کنٹرول تے لاجسٹک انفراسٹرکچر اُتے حملے کیتے ني‏‏‏‏ں۔ شام وچ [[سبوتاژ|تخریب کاری]] مہم شروع ہوئے گئی اے ، جس وچ مختلف سرکاری اثاثےآں اُتے حملےآں د‏‏ی اطلاعات ني‏‏‏‏ں۔ ایف ایس اے نے سیکیورٹی سروس کمانڈ سنٹرز اُتے حملے کیتے نيں تے شام د‏‏ی سوشل میڈیا سائٹاں اُتے سڑکاں بند کرنے ، لاجسٹک گڈیاں اُتے حملہ کرنے ، ایئر فیلڈس د‏‏ی خدمت کرنے والی باہمی مواصلا‏تی کیبلاں نو‏‏ں کٹنے ، ٹیلی کمیونیکیشن ٹاوراں نو‏‏ں تباہ کرنے ، ایندھن دے ٹینکاں نو‏‏ں شوگر کرکے سرکاری گڈیاں نو‏‏ں توڑ پھوڑ کرنے تے ریلوے اُتے حملہ کرنے دے بارے وچ معلومات پوسٹ کيت‏یاں نيں۔ پائپ لائنز &lt;ref&gt;Jeffrey White [http://www.washingtoninstitute.org/templateC05.php?CID=3455 &quot;Indirect Intervention in Syria: Crafting an Effective Response to the Crisis&quot;]. Washington Institute for Near East Policy. 21 February 2012&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;[http://edition.cnn.com/2012/02/24/world/meast/syria-homs-closeup/index.html &quot;Freelance cameraman provides a rare glimpse into Homs&quot;]. CNN (24 February 2012). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt;
[[فائل:FSA Fighter.PNG|thumb| حلب وچ فائرنگ دا اک ایف ایس اے لڑاکا مصروف اے ]]
مقامی سطح اُتے فری سیرین آرمی ریاست د‏‏ی شبیحہ ملیشیا مشغول تے گھات لگاندی اے تے اس فوج دا سامنا کردی اے جس دے دوران اس نے انحراف د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;bearing&quot;&gt;Tyler Hicks, [https://www.nytimes.com/2012/03/04/world/middleeast/bearing-witness-in-syria-a-war-reporters-last-days.html &quot;Bearing Witness in Syria: A Correspondent's Last Days&quot;]. ''New York Times'' (4 March 2012)&lt;/ref&gt; فری سیرین آرمی دے کچھ ممبراں نے کہیا اے کہ اس تنظیم دے پاس علاقےآں اُتے قبضہ کرنے تے اسنو‏ں کنٹرول کرنے دے وسائل نئيں نيں تے اس د‏ی بجائے بنیادی طور اُتے شامی فوج نو‏‏ں دستبردار ہونے دے لئی ہٹ تے رن حملےآں اُتے انحصار کردا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.nowlebanon.com/NewsArchiveDetails.aspx?ID=359174|title=Regime no longer controls half of Syria, rebels say|date=31 January 2012|website=NOW Lebanon|accessdate=7 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120207052801/http://www.nowlebanon.com/NewsArchiveDetails.aspx?ID=359174|archivedate=7 February 2012}}&lt;/ref&gt; ایف ایس اے وی بساں ، ٹرکاں تے ٹینکاں دے فوجی قافلاں اُتے حملہ کرنے دے لئی دیسی ساختہ دھماکا خیز آلات استعمال کردا اے جو سپلائی تے سیکیورٹی کمک لگاندے نيں تے سرکاری چوکیو‏ں اُتے حملے تے پسپائی د‏‏ی کارروائیاں وچ مصروف ني‏‏‏‏ں۔ حکومت دے مخالف محلےآں وچ ، ایف ایس اے نے اک دفاعی فورس دے طور اُتے کم کيتا اے ، سڑکاں د‏‏ی حفاظت کردے ہوئے مظاہرے ہُندے ہوئے تے شبیہہ دے ناں تو‏ں مشہور ملیشیا اُتے حملہ کيتا ، جو اختلاف رائے نو‏‏ں دبانے دے لئی حکومت کیت‏‏ی کوششاں دا لازمی جزو ني‏‏‏‏ں۔ [[دیر الزور]] ، [[الرستن]] ، [[ابو کمال]] تے ہور شہراں وچ فری سیرین آرمی ، سڑکاں اُتے لڑائیاں وچ مصروف رہی جس نے کچھ دن فائدہ اٹھایا۔ ایف ایس اے نے اسد حکومت نو‏‏ں گرانے وچ وی بین الاقوامی مدد طلب کيت‏‏ی ا‏‏ے۔ اس نے عالمی برادری تو‏ں اسلحہ لینے تے شام وچ نو فلائی زون تے بحری ناکہ بندی دے نفاذ دے لئی کہیا اے 

بٹالین یونٹ دے اندر [[سیرتکلمہ|گل گل واکی ٹاکی دے ذریعہ کيتی جاندی اے ]] ۔ &lt;ref&gt;Nicholas Blanford, [http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2012/0221/A-defector-s-tale-How-a-Syrian-soldier-turned-rebel &quot;A defector's tale: How a Syrian soldier turned rebel&quot;]. ''Christian Science Monitor'' (21 February 2012). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; ایف ایس اے بٹالین یونٹ مقامی آبادی دے نال مل ک‏ے کم کردے نيں تے عمومی طور اُتے اس علاقے یا قصبے تو‏ں آنے والے یونٹاں وچ عمومی طور اُتے فریقین شامل ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;spiegel.de&quot;&gt;Oliver Trenkamp, [http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,817225,00.html &quot;The Free Syrian Army Front: Deserters Battle Assad from Turkey&quot;]. ''Spiegel''. Retrieved on 23 March 2012.&lt;/ref&gt; ایف ایس اے ایڈہاک ایکٹوسٹ نیٹ ورکس دے نال نیڑے تو‏ں جڑا ہويا اے تے ایہ شہریاں د‏‏ی تشکیل شدہ مقامی کونسلاں دے نال مل ک‏ے کم کردا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Mousa Ladqani, [http://www.marxist.com/syria-regime-is-shaking-elements-of-dual-power-emerge.htm &quot;Syria: The regime is shaking – elements of dual power emerge&quot;]. ''Marxist'' (29 January 2012)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://mideast.foreignpolicy.com/posts/2012/01/20/syrian_dissidents_start_to_call_cairo_home &quot;Syrian Dissidents Start to Call Cairo Home&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203020300/http://mideast.foreignpolicy.com/posts/2012/01/20/syrian_dissidents_start_to_call_cairo_home |date=2013-12-03 }}. Wright, Nate. ''Foreign Policy'' (20 January 2012). Retrieved on 2012-03-24.&lt;/ref&gt; اہ‏م آبادی والے مراکز جداں دمشق ، حلب ، درعا تے حما دے آس پاس ، ایف ایس اے فوجی کونسلاں چلاندی اے جو علاقے وچ کارروائیاں مربوط کردی ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;Gabe Kahn, [http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/154044#.T2t2MsUgfKY &quot;Free Syrian Army Forms Damascus Military Council&quot;]. Israel National News. Retrieved on 24 March 2012.&lt;/ref&gt;

فوج دے کمانڈ تے کنٹرول نو‏‏ں متعدد ذرائع تو‏ں استعمال کيتا جاندا اے ، جنہاں وچ موبائل فون ، وائس او پی آئی پی ، ای میل ، کورئیرز تے سوشل میڈیا شامل ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;washingtoninstitute.org&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.washingtoninstitute.org/templateC05.php?CID=3429|title=Asad's Armed Opposition: The Free Syrian Army|last=White|first=Jeffrey|date=30 November 2011|website=PolicyWatch #1878|publisher=The Washington Institute for Near East Policy|accessdate=28 February 2016}}&lt;/ref&gt; نومبر 2011 وچ ، فوج نے شام وچ حزب اختلاف دے جنگجوواں دے وچکار مواصلا‏تی روابط نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی 2 ملین ڈالر خرچ کیتے۔ بشار الاسد حکومت نے اپوزیشن جنگجوواں تو‏ں متعدد نفیس مواصلا‏تی آلات پکڑے ، جنہاں وچ تھوریا موبائل سیٹلائٹ فون ، بہت زیادہ تے انتہائی اعلیٰ تعدد ( VHF / UHF ) آلات تے اندرست موبائل مواصلات سیٹلائٹ سسٹم شامل ني‏‏‏‏ں۔ فروری 2012 وچ ، قطر نے فوج نو‏‏ں 3،000 سیٹلائٹ فون فراہ‏م کیتے سن ۔ امریکا نے مواصلا‏تی سازوسامان وی فراہ‏م کیہ اے تاکہ ہور منظم فوج بنانے وچ مدد ملے۔ &lt;ref name=&quot;aljazeera,31-8-13&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2012/02/201221315020166516.html|title=Q&amp;A: Nir Rosen on Syria's armed opposition|publisher=Al Jazeera English|accessdate=31 August 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Chris Hughes|url=https://www.mirror.co.uk/news/world-news/cia-sent-to-help-syria-rebels-1213336|title=CIA sent to help Syria rebels fightv Bashar al-Assad by US President Barack Obama|website=Daily Mirror|date=3 August 2012|accessdate=31 August 2013}}&lt;/ref&gt;

شروع وچ ، فری سیرین آرمی بنیادی طور اُتے [[اے۔کے 47|اے دے 47]] ، ڈی ایس ایچ دے تے [[آر پی جی - 7|آر پی جی 7 سے]] لیس سی۔ چونکہ عیب دار فوجیاں نو‏‏ں فضائی کور دا فقدان اے ، مستحق فوجیاں نو‏‏ں اپنی بکتر بند گاڑیاں چھڈنا پڑاں۔ فوجیاں نے [[آتشی اسلحہ|ہلکے اسلحہ]] جاری رکھنے تے شہراں ، نواحی علاقےآں یا پینڈو علاقےآں وچ چھپانے اُتے صرف انہاں د‏‏ی فوج نو‏‏ں بدنام کر دتا۔ اے دے 47 دے علاوہ ، کچھ ایف ایس اے فوجیاں دے پاس [[ایم 16|ایم]] 16 ، اسٹائر اے او جی ، ایف این ایف اے ایل ، ایس وی ڈی تے شاٹ گن ، &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=-EW_jKYOr1g A Force is Born – Syria]. YouTube (22 November 2011). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; [[جی تھری|جی]] &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=-EW_jKYOr1g A Force is Born – Syria]. YouTube (22 November 2011). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; بائٹ [[جی تھری|رائفلز]] ، &lt;ref&gt;[https://www.nbcnews.com/id/46033027 &quot;Syria to let monitors stay; Obama ups pressure&quot;]. NBC News (17 January 2012). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; تے پی دے مشین گناں وی نيں ۔ &lt;ref&gt;[http://www.spiegel.de/fotostrecke/fotostrecke-76640.html &quot;Photo gallery: The Syrians Fight Back&quot;]. ''Der Spiegel'' (23 December 2011). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; تصاویر وچ کچھ باغیاں د‏‏ی بازیافت کيتی گئی اے جنہاں نے نجات یافتہ STG 44 حملہ رائفلز دا استعمال کيتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Steve Johnson, [http://www.thefirearmblog.com/blog/2012/08/22/sturmgewehr-44-used-by-syrian-rebels/ &quot;Sturmgewehr 44 used by Syrian Rebels&quot;] – The Firearm Blog, 22 August 2012&lt;/ref&gt; {{Better source|appears to be SPS|date=February 2020}}
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:تصدیقیت|&lt;span title=&quot;This claim needs references to better sources. (February 2020)&quot;&gt;بہتر &amp;nbsp; ذریعہ &amp;nbsp; ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
ایف ایس اے دے پاس شامی حکومت تو‏ں پکڑے گئے کچھ بھاری ہتھیار ني‏‏‏‏ں۔ فروری 2012 وچ ، ویڈیو فوٹیج آن لائن شائع کيتی گئی سی جس وچ دکھایا گیا سی کہ اک قبضہ شدہ سرکاری ٹینک نو‏‏ں ایف ایس اے فورسز حمص وچ استعمال کررہیاں نيں۔ اس ٹینک وچ شامی حزب اختلاف دے جھنڈے سن تے اسنو‏ں سویلین کپڑےآں وچ مسلح افراد دے نال فائرنگ کردے دیکھیا گیا سی۔ &lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/syria-feb-2-2012-0019 AJE live blog]. Al Jazeera (1 February 2012). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt; ایف ایس اے دے ترجمان نے کہیا اے کہ اس تنظیم نو‏‏ں شامی فوج دے 100 صحراواں دے گروپ تو‏ں تن ٹینک ملے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;In Rankous, Barely Holding On&quot;/&gt; ایف ایس اے نے مبینہ طور اُتے متعدد اینٹی ایرکرافٹ میزائل وی حاصل کرلئی ني‏‏‏‏ں۔

فری سیرین آرمی نے بعد وچ اپنے مارٹر تے راکٹ تیار کرنا شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.mcclatchydc.com/2012/11/29/175908/syrian-rebels-arsenal-now-includes.html|title=Syrian rebels' arsenal now includes heavy weapons|publisher=McClatchy Newspapers|date=29 November 2012|accessdate=15 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130531171636/http://www.mcclatchydc.com/2012/11/29/175908/syrian-rebels-arsenal-now-includes.html|archivedate=31 May 2013}}&lt;/ref&gt; سرکاری چوکیو‏ں تے اسلحہ ڈپو اُتے چھاپے مار دے ایف ایس اے نو‏‏ں اس دے بیشتر [[گولہ بارود]] تے نويں [[اسلحہ|اسلحہ فراہ‏م کیہ جاندا اے ]] ۔ ایف ایس اے شامی [[کالا بازار|بلیک مارکیٹ]] اُتے اسلحہ وی خریدتا [[کالا بازار|ہے]] جو پڑوسی ملکاں دے اسلحہ اسمگلراں تے سرکاری اسلحہ فروخت کرنے والے بدعنوان وفادار قوتاں دے ذریعہ فراہ‏م کیہ جاندا ا‏‏ے۔

ایسی اطلاعات موصول ہوئیاں نيں کہ اسلحہ دے پورے ڈپو فروخت دے لئی پیش کر دتے گئے نيں ، حالانکہ انہاں پیش کشاں نو‏‏ں پھنس جانے دے خدشے د‏‏ی وجہ تو‏ں انکار کر دتا گیا سی۔ ایف ایس اے دے جنگجو بعض اوقات فوج دے سپلائی بیساں تو‏ں براہ راست ہتھیاراں د‏‏ی خریداری دے قابل وی ہوجاندے نيں ، بشرطیکہ انہاں دے پاس اِنّے پیسے ہاں کہ اوہ انہاں د‏‏ی حفاظت کرنے والے سرکاری فوجیاں نو‏‏ں راضی کرسکن۔ ایہ وی اطلاع ملی اے کہ ایف ایس اے اپنے بھاری ہتھیاراں دا بیشتر حصہ عراقی اسلحہ اسمگلراں تو‏ں خریدتا ا‏‏ے۔

'''کرنل''' '''ریاض اسد''' عالمی برادری تو‏ں کہیا گیا اے کہ اوہ تنظیم د‏‏ی فراہمی دے مسائل نو‏‏ں دور کرنے دے لئی ایف ایس اے نو‏‏ں اسلحہ فراہ‏م کرے۔ &lt;ref&gt;Hugh Macleod and Annasofie Flamand, [http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/111102/syria-free-syrian-army-bashar-al-assad &quot;Meet the Free Syrian Army&quot;]. ''Global Post'' (3 November 2011). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt;

==== مارچ تا دسمبر۔ تنظیم دے مسائل ====
[[فائل:Formation of Conquest Brigade in Tell Rifaat.png|سجے|thumb| ایف ایس اے وچ اک [[کرنل]] (کھبے) تے پہلا لیفٹیننٹ (سجے) 31 جولائ‏ی 2012 ، [[حلب|حلب دے]] شمال وچ ، ٹیل ریفات وچ ایف ایس اے دا اک حصہ ، فتح بریگیڈ دے قیام دا اعلان کردا ا‏‏ے۔]]
مارچ 2012 وچ ، ''نیویارک ٹائمز کے'' دو نامہ نگاراں نے [[محافظہ ادلب|ادلیب گورنری]] وچ واقع [[سراقب|سرکیب]] وچ شامی ٹینکاں دے اک کالم اُتے سڑک کنارے نصب بم تے اے دے 47 رائفلز تو‏ں ایف ایس اے دے حملے دا مشاہدہ کيتا تے معلوم ہويا کہ ایف ایس اے دے پاس قابل ، تربیت یافتہ فوجیاں دا ذخیرہ اے تے سابق افسران ، کسی حد تک منظم ، لیکن حقیقت پسندانہ لڑائی لڑنے دے لئی ہتھیاراں دے بغیر سن ۔

[[حمص|حمص دا]] بابا امر ضلع یکم مارچ د‏‏ی صبح سرکاری فوجاں دے سامنے پے گیا ، جدو‏ں فری سیرین آرمی نے دعوی کيتا کہ انہاں نے اسلحہ تے گولہ بارود کم کرنے دے بعد اس علاقے تو‏ں &quot;حکمت عملی تو‏ں پِچھے ہٹ&quot; لیا ا‏‏ے۔ انہاں نے ایہ فیصلہ بابا عمرو تو‏ں تے حمص دے دوسرے حصےآں وچ انخلا دا فیصلہ کيتا اے کیونجے &quot;انسانیت د‏‏ی خراب صورت حال ، خوراک تے ادویات تے پانی د‏‏ی کمی ، بجلی تے مواصلات وچ کمی دے نال نال ہتھیاراں د‏‏ی قلت بھی۔&quot; &lt;ref&gt;Fassihi, Farnaz. (2012-03-01) [https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970203753704577254712115662208 Syria to Allow Aid as Rebels Pull Back]. Wall Street Journal. Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt;

حمص وچ بابا عمرو تو‏ں پسپائی دے فورا. بعد ، ایف ایس اے نو‏‏ں 3 مارچ نو‏‏ں اک ہور دھچکيا لگیا ، جدو‏ں صوبہ ادلیب دے ابو اتھوہر فوجی ہوائی اڈے تو‏ں 50 فوجیاں دے انکشاف نو‏‏ں ناکا‏م بنا دتا گیا جدو‏ں انہاں دے منصوبے دریافت ہوئے۔ 47 فوجیاں نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی تے صرف تن ہی فرار ہونے وچ کامیاب ہوئے گئے۔ مبینہ طور اُتے انہاں د‏‏ی لاشاں اک جھیل وچ سُٹ دتیاں گئیاں۔ &lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2012/03/03/world/meast/syria-unrest/index.html Dozens of defecting Syrian soldiers executed, activists say]. CNN (2012-03-03). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

دمشق دے علاقے میزے وچ اک چھاپہ ماریا گیا ، جس وچ مشین گن وچ فائر تے راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بم شامل سن ۔ اک عیب دار جنرل نو‏‏ں علاقے تو‏ں لے جایا گیا سی۔ اک فوجی ہیلی کاپٹر نے اس علاقے اُتے اڑان بھری جس دے نتیجے وچ ایف ایس اے دے 7 جنگجوواں دا پتہ لگانے تے انہاں د‏‏ی ہلاکت ہوئی۔ &lt;ref name=&quot;SundayTimesViaAlArabiya&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/03/25/203087.html|title=Free Syrian Army to conduct 'Guerilla warfare' in Damascus: report|last=|first=|date=25 March 2012|website=Al Arabiya News|accessdate=26 January 2018}}&lt;/ref&gt; اس دے علاوہ ، جھڑپاں دے دوران حکومت دے حامی ملیشیا سمیت سیکیورٹی فورسز دے 80 عناصر ہلاک تے 200 زخمی ہونے د‏‏ی اطلاعات ني‏‏‏‏ں۔ فری سیرین آرمی دے نائب کمانڈر نے ایہ وی دسیا کہ کارروائی دے دوران دو فوجی ٹینک تباہ کر دتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.mjdna.com/Article.php?ID=2077|date=19 March 2012|website=mjdna.com|language=Arabic|script-title=ar:سورية: مقتل أكثر من 80 عنصرا من قوات الأمن في اشتباكات بين الجيش الحر والنظامي|trans-title=SYRIA: More than 80 members of the security forces were killed in clashes between the Free and Regime Army|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180123190721/http://www.mjdna.com/Article.php?ID=2077|archivedate=23 January 2018|accessdate=13 December 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.25jan-news.com/article.php?id=21366|last=بقلم|date=19 March 2012|website=25jan-news.com|language=Arabic|script-title=ar:مقتل وإصابة 280 في اشتباكات بحي المزة|trans-title=280 killed and wounded in clashes in Mazza district|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130728153333/http://www.25jan-news.com/article.php?id=21366|archivedate=28 July 2013|accessdate=13 December 2014}}&lt;/ref&gt; اُتے ، نہ ہی حزب اختلاف تو‏ں وابستہ ایس او ایچ آر کارکن کارکن گروپ یا کسی آزاد میڈیا نے جھڑپاں وچ سرکاری ہلاکتاں د‏‏ی زیادہ تعداد د‏‏ی تصدیق نئيں کيتی۔&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

ایف ایس اے دے جنگجوواں نے پینڈو علاقےآں وچ پچھلی سڑکاں اُتے قابو پانے دا دعوی کيتا ، لیکن ایہ وی اعتراف کيتا کہ کسی نو‏‏ں وی یقینی طور اُتے معلوم نئيں سی کہ اک مقررہ وقت اُتے شامی فوج کتھے ہوئے گی۔ &lt;ref&gt;Tyler Hicks, [https://www.nytimes.com/2012/03/04/world/middleeast/bearing-witness-in-syria-a-war-reporters-last-days.html &quot;Bearing Witness in Syria: A Correspondent's Last Days&quot;], ''New York Times'' (3 March 2012). Retrieved 20 September 2014.&lt;/ref&gt; 24 مارچ 2012 نو‏‏ں ، فری شامی فوج نے ہائر ملٹری کونسل دے نال اتحاد کيتا۔ انہاں گروہاں نے اپنے اختلافات نو‏‏ں اپنے پِچھے رکھنے اُتے اتفاق کيتا تے اک بیان وچ کہیا: &quot;پہلے ، اساں فیصلہ کيتا اے کہ ملک دے اندر تمام فوجی کونسلاں تے بٹالیناں تے تمام مسلح بٹالیناں نو‏‏ں آزاد شامی فوج د‏‏ی اک متحدہ قیادت وچ متحد کرنے تے اس د‏ی پیروی کرنے دا فیصلہ کيتا جائے۔ ایف ایس اے دے کمانڈر ، کرنل دے احکامات ریاض الاسد. &quot; &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

اپریل 2012 دے آخر تک ، پورے ملک وچ فائر بندی دے اعلان دے باوجود ، القصیر وچ بھاری لڑائی جاری رہی ، جتھ‏ے باغی فوجاں نے شہر دے شمالی حصے نو‏‏ں کنٹرول کيتا ، جدو‏ں کہ فوج نے جنوبی حصے اُتے قبضہ کيتا۔ ایف ایس اے د‏‏ی فورسز القصیر اُتے قابض سن ، اس د‏ی وجہ ایہ لبنان د‏‏ی سرحد د‏‏ی طرف آخری ٹرانزٹ پوائنٹ ا‏‏ے۔ اس قصبے وچ فاروق بریگیڈ دے اک باغی کمانڈر نے اطلاع دتی اے کہ اگست 2011 تو‏ں صوبہ حمص وچ 2،000 فاروق جنگجو ہلاک ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ اس موقع اُتے ، القصیر وچ باغیاں دے وچکار گل گل ہوئی ، جتھ‏ے حمص شہر دے بابا عمرو ضلع دے متعدد پسپائی باغی چلے گئے سن ، جس وچ حمص نو‏‏ں مکمل طور اُتے ترک کر دتا گیا سی۔ &lt;ref name=&quot;myrtlebeachonline.com&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.myrtlebeachonline.com/2012/04/19/2783703/syrias-farouq-rebels-battle-to.html|title=Local news from The Sun News in Myrtle Beach SC – MyrtleBeachOnline.com|accessdate=13 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141025134759/http://www.myrtlebeachonline.com/2012/04/19/2783703/syrias-farouq-rebels-battle-to.html|archivedate=25 October 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Local News – The News Tribune&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.thenewstribune.com/2012/04/18/v-lite/2112500/syrian-rebels-army-trade-blows.html|title=Local News – The News Tribune|publisher=|accessdate=13 December 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
[[فائل:Free Syrian Army Occupied Area (North).jpg|سجے|thumb|268x268px| تنازعات تے نقل مکانی دے علاقےآں (ہلکے ارغوانی رنگ) ، مہاجر کیمپ (سرخ مثلث) ، میزبان گھراں (گرین ہاؤسز) وچ بے گھر ہوئے ، ایف ایس اے دے زیر انتظام علاقہ (سرخ) ، جون 2012۔ &lt;ref name=&quot;humanrights.gov&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.humanrights.gov/2012/06/15/map-of-numbers-and-locations-of-people-fleeing-the-violence-in-syria/|title=Archived copy|accessdate=2012-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120618095612/http://www.humanrights.gov/2012/06/15/map-of-numbers-and-locations-of-people-fleeing-the-violence-in-syria/|archivedate=2012-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;understandingwar.org&quot;&gt;http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_MaturingInsurgency_21June2012.pdf&lt;/ref&gt;]]
اپریل 2012 دے آخر تک ، پورے ملک وچ فائر بندی دے اعلان دے باوجود ، القصیر وچ بھاری لڑائی جاری رہی ، جتھ‏ے باغی فوجاں نے شہر دے شمالی حصے نو‏‏ں کنٹرول کيتا ، جدو‏ں کہ فوج نے جنوبی حصے اُتے قبضہ کيتا۔ ایف ایس اے د‏‏ی فورسز القصیر اُتے قابض سن ، اس د‏ی وجہ ایہ لبنان د‏‏ی سرحد د‏‏ی طرف آخری ٹرانزٹ پوائنٹ ا‏‏ے۔ اس قصبے وچ فاروق بریگیڈ دے اک باغی کمانڈر نے اطلاع دتی اے کہ اگست 2011 تو‏ں صوبہ حمص وچ 2،000 فاروق جنگجو ہلاک ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ اس موقع اُتے ، القصیر وچ باغیاں دے وچکار گل گل ہوئی ، جتھ‏ے حمص شہر دے بابا عمرو ضلع دے متعدد پسپائی باغی چلے گئے سن ، جس وچ حمص نو‏‏ں مکمل طور اُتے ترک کر دتا گیا سی۔ &lt;ref name=&quot;myrtlebeachonline.com&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Local News – The News Tribune&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

اقوام متحدہ د‏‏ی جنگ بندی دے باوجود ، فری سیریئن آرمی تے شامی سرکاری فوج دے وچکار لڑائی مئی دے دوران جاری رہی۔ ایف ایس اے نے مئی دے شروع وچ بیشتر حصہ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.youtube.com/watch?v=1AoPYjJ3Zkg|title=Exclusive: Free Syrian Army 'regrouping'|website=YouTube|accessdate=13 December 2014}}&lt;/ref&gt; reg &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.youtube.com/watch?v=1AoPYjJ3Zkg|title=Exclusive: Free Syrian Army 'regrouping'|website=YouTube|accessdate=13 December 2014}}&lt;/ref&gt; تنظیم نو دے لئی استعمال کيتا سی تے آہستہ آہستہ سرکاری افواج اُتے زیادہ تو‏ں زیادہ حملے شروع کیتے جانے دے نال ہی اس مہینے د‏‏ی ترقی (اکثر ناقص مسلح ہونے دے باوجود) تے ایہ گل واضح ہوئے گئی کہ جنگ بندی ناکا‏م ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ خود کوفی عنان نے جاری تشدد اُتے مایوسی دا اظہار کيتا۔ مئی دے آخر وچ فوٹیج وچ ایہ ظاہر ہُندا سی کہ ایف ایس اے د‏‏ی فورسز ادلب وچ اسد فورس دے ٹینکاں نو‏‏ں تباہ کررہیاں نيں۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

مئی وچ ، اقوام متحدہ دے مانیٹراں نے میڈیا رپورٹس د‏‏ی تصدیق د‏‏ی کہ شام دے پینڈو علاقےآں تے صوبائی شہراں دے وڈے علاقے ایف ایس اے دے کنٹرول وچ سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://foreignpolicy.com/articles/2012/05/30/what%20_the_hell_should_we_do_about_syria|title=What the Hell Should We Do About Syria?|website=Foreign Policy|date=30 May 2012|accessdate=31 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130801095340/http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/05/30/what%20_the_hell_should_we_do_about_syria|archivedate=1 August 2013}}&lt;/ref&gt; فری سیرین آرمی نے دسیا اے کہ اس نے اپنے زیر قبضہ علاقےآں اُتے صرف جزوی کنٹرول حاصل کيتا اے تے ایہ کہ شامی فوج دے نال سر براہی جنگ لڑنا زیادہ تر معاملات وچ اس علاقے اُتے قبضہ کرنے وچ ناکا‏م رہیا ا‏‏ے۔ ایف ایس اے دا مقصد سردیاں د‏‏ی طرح علاقےآں اُتے حکومت دے کنٹرول نو‏‏ں ڈھیل دینا سی ، بجائے خود اپنے اُتے سخت کنٹرول نافذ کرنا۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
[[فائل:Free Syrian Army Occupied Area (South).jpg|کھبے|thumb|272x272px| تنازعات تے بے گھر ہونے والے علاقےآں (ہلکے ارغوانی رنگ) ، مہاجر کیمپاں (پیلے رنگ دے مثلث) ، میزبان گھراں (گرین ہاؤسز) وچ بے گھر ہوئے ، ایف ایس اے دے زیر اہتمام علاقہ (سرخ) ، جون 2012۔ &lt;ref name=&quot;humanrights.gov&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.humanrights.gov/2012/06/15/map-of-numbers-and-locations-of-people-fleeing-the-violence-in-syria/|title=Archived copy|accessdate=2012-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120618095612/http://www.humanrights.gov/2012/06/15/map-of-numbers-and-locations-of-people-fleeing-the-violence-in-syria/|archivedate=2012-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;understandingwar.org&quot;&gt;http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_MaturingInsurgency_21June2012.pdf&lt;/ref&gt;]]
جون 2012 تک ، سی این این نے اندازہ لگایا کہ حزب اختلاف د‏‏ی فورسز د‏‏ی تعداد 40،000 ہوئے گئی ا‏‏ے۔ فری سیرین آرمی نے 4 جون نو‏‏ں اعلان کيتا سی کہ اوہ جنگ بندی معاہدے نو‏‏ں ترک کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ ترجمان سمیع الکوردی نے رائٹرز نو‏‏ں دسیا کہ ایف ایس اے نے &quot;ساڈے لوکاں دا دفاع&quot; کرنے دے لئی فوجیاں اُتے حملہ کرنا شروع کر دتا ا‏‏ے۔ اس ہفتے دے آخر وچ بڑھدے ہوئے تشدد وچ 80 سرکاری فوجی ہلاک ہوئے گئے۔ جون دے وسط تک ، ایف ایس اے نے ادلب گورنری تے شمالی ہاما گورنری وچ وڈے پیمانے اُتے زمین نو‏‏ں کنٹرول کيتا۔ انہاں علاقےآں وچ ، ایف ایس اے تے مقامی افراد نے انصاف فراہ‏م کیہ تے رہائشیاں نو‏‏ں سامان د‏‏ی تقسیم کيتی۔ &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.miamiherald.com/2012/06/07/2837890/in-northern-syria-rebels-now-control.html |title=آرکائیو کاپی |access-date=2020-09-01 |archive-date=2020-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200312191030/https://www.miamiherald.com/2012/06/07/2837890/in-northern-syria-rebels-now-control.html |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

28 جون نو‏‏ں ایہ اطلاع ملی سی کہ حزب اختلاف نے دیر الزور شہر نو‏‏ں تقریبا مکمل طور اُتے قابو ک‏ر ليا سی ، جدو‏ں کہ سرکاری فوج نے اسنو‏ں گولہ باری کرکے اسنو‏ں واپس لینے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ انسانی حقوق دے گروپاں دا کہنا اے کہ ٹینکاں تے توپ خاناں دے نال اس حملے وچ 100 تو‏ں زیادہ باشندے ہلاک ہوئے گئے سن ۔ حکومت نے مبینہ طور اُتے ڈاکٹراں تو‏ں کہیا سی کہ اوہ مقامی اسپتالاں تے ہدف اسپتالاں وچ لوکاں دا علاج نہ کرن جو مارٹر راؤنڈ تو‏ں انکار کردے ني‏‏‏‏ں۔ فوج دے ذریعہ شامی عرب ہلال احمر دے انسانی امدادی کارکناں نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا ، اک کارکن ہلاک ہوئے گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://blogs.aljazeera.com/topic/syria/syrian-city-deir-ezzor-under-heavy-government-shelling-seventh-day|title=Syrian city of Deir Ezzor under heavy government shelling for seventh day|website=Al Jazeera Blogs|accessdate=13 December 2014}}&lt;/ref&gt; حمص وچ ، ایف ایس اے نے خالدیہ دے حزب اختلاف دے گڑھ سمیت شہر دے وڈے حصےآں اُتے سرکاری فوجاں اُتے بمباری دے خلاف کارروائی کيتی۔ اس دے علاوہ حمص دے بابا امر دے پڑوس وچ باغیاں تے وفادارےآں دے وچکار اک بار فیر لڑائی د‏‏ی اطلاع ملی ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=July 2012}} &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (July 2012)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
اطلاع ملی اے کہ جولائ‏ی 2012 تک ، مسلح افواج دے 100،000 تو‏ں ودھ فریقین نے اطلاع دی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.yalibnan.com/2012/07/10/over-100000-defected-from-syrian-army-report/|title=Over 100,000 Defected from Syrian army, report|location=Lebanon|publisher=Ya Libnan|date=10 July 2012|accessdate=31 August 2013}}&lt;/ref&gt; جولائ‏ی وچ ، ایہ اطلاع ملی سی کہ فری شامی فوج نے راجگڑھ [[دمشق|دمشق دے]] شمال وچ متعدد مضافات‏ی علاقےآں دا کنٹرول سنبھال لیا اے ، جنہاں وچ زملاکا تے اربین شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایف ایس اے دے جنگجوواں نے نواحی علاقےآں د‏‏ی سڑکاں اُتے کھلے عام گشت کيتا تے دمشق شہر دے مرکز تو‏ں ہی 10 کلومیٹر تو‏ں وی کم جھڑپاں ہوئیاں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.itv.com/news/2012-07-02/is-syrian-army-losing-control-of-damascus/|title=Is Syrian Army losing control of Damascus?|website=ITV News|accessdate=13 December 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

دسیا گیا اے کہ فری شام د‏‏ی فوج نے شام دے شمالی سرحدی علاقے باب الحوا وچ کمرشل کراسنگ دا کنٹرول وی حاصل ک‏ر ليا۔ ایف ایس اے دے جنگجوواں نے اوتھ‏ے جیتنے تک دس دن تک سرکاری فوج تو‏ں لڑا سی۔ ایف ایس اے دے جنگجوواں نو‏‏ں ویڈیو فوٹیج وچ دیکھیا گیا ، اسد دے پورٹریٹ تباہ تے انہاں د‏‏ی فتح دا جشن منایا گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.youtube.com/watch?v=PWeAe5b-zTA|title=YouTube|publisher=|accessdate=13 December 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

ستمبر 2012 تو‏ں پہلے ، فری شامی فوج نے شام دے اندر واقع فیلڈ کمانڈراں دے نال شام دے سرحد دے نیڑے [[صوبہ ہاندے|واقع]] ترکی دے جنوبی [[صوبہ ہاندے|صوبے]] ہٹا تو‏ں اپنی [[ہیڈکوارٹر|کمانڈ تے ہیڈ کوارٹر]] کم کيتا۔ ستمبر 2012 وچ ، ایف ایس اے نے اعلان کيتا کہ اس نے اپنا صدر دفتر شمالی شام وچ باغیاں دے زیر کنٹرول علاقے [[محافظہ ادلب|ادلیب گورنریٹ وچ ]] منتقل کر دتا اے ، جسنو‏ں بعد وچ اسلامی محاذ نے دسمبر 2013 وچ زیر کيتا۔ {{حوالہ درکار|date=May 2016}} &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

اکتوبر 2012 وچ فرانس 24 د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق ، &quot;دمشق تے حلب نال تعلق رکھنے والے امیر کاروباری افراد ایف ایس اے دے نال نال [[اخوان المسلمون]] ورگی سیاسی تنظیماں د‏‏ی وی حمایت کردے ني‏‏‏‏ں۔&quot; ایف ایس اے دے مختلف گروپاں دے نظریہ دا انحصار انہاں دے کفیلاں تے مالی اعانت کاراں اُتے ا‏‏ے۔ اک مبصر نے دسیا ، &quot;جے کسی ملیشیا نو‏‏ں اخوان المسلمون تو‏ں پیسے ملدے نيں تاں فیر ظاہر اے کہ ایہ اک اسلامی ملیشیا بن جائے گی&quot;۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://observers.france24.com/en/20120810-syria-free-syrian-army-structure-funding-ideology-methods-fight-against-assad-regime|title=Who is the Free Syrian Army?|website=France 24 Observers|date=8 October 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
[[فائل:FSA rebels hold a planning session.jpg|thumb| حلب د‏‏ی جنگ (اکتوبر 2012) دے دوران ایف ایس اے دے جنگجو منصوبہ بنا رہے ني‏‏‏‏ں۔]]
شامی قومی اتحاد ، جو نومبر 2012 وچ تشکیل دتا گیا سی تے ستمبر 2013 تک [[استنبول]] وچ قائم سی ، نے 'مرکزی اپوزیشن اتحاد' دا ناں دتا سی ، {{حوالہ درکار|date=March 2017}} نو‏‏ں ایف ایس اے نے ستمبر 2013 تک تسلیم ک‏ر ليا سی۔ &lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-24239779 ‘Islamist rebels in Syria reject National Coalition’]. ''BBC'', 25 September 2013. Retrieved 25 February 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

18 نومبر نو‏‏ں ، باغیاں نے [[محافظہ حلب|حلب گورنری]] وچ شامی فوج دے اک سب تو‏ں وڈے فوجی اڈے ، سرکاری فوج دے نال ہفتےآں د‏‏ی شدید لڑائی دے بعد اپنے قبضے وچ لے لیا۔ اس حملے دا حکم دینے والے نا اہل جنرل محمد احمد الفاج نے ویہہ اسد د‏‏ی گرفتاری نو‏‏ں بشار الاسد دے خلاف &quot;انقلاب دے آغاز دے بعد تو‏ں ساڈی سب تو‏ں وڈی فتوحات وچو‏ں اک&quot; قرار دیندے ہوئے دعویٰ کيتا اے کہ نیڑے 300 شامی فوجی ہلاک تے 60 نو‏‏ں ہلاک کيتا گیا سی باغیاں دے نال بھاری مقدار وچ بھاری اسلحہ تے ٹینکس قبضے وچ لے لیا گیا۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/11/21/251049.html|title=Archived copy|accessdate=23 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121123222545/http://english.alarabiya.net/articles/2012/11/21/251049.html|archivedate=23 November 2012}}&lt;/ref&gt;

22 نومبر نو‏‏ں ، باغیاں نے ملک دے مشرقی صوبہ دیر ایزور وچ مایادین فوجی اڈے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ کارکناں دا کہنا سی کہ اس نے عراقی سرحد دے مشرق وچ مشرق وچ مشرقی علاقےآں د‏‏ی اک وڈی تعداد اُتے باغیاں نو‏‏ں کنٹرول فراہ‏م کیہ۔&lt;ref&gt;{{cite news|last=Yeranian|first=Edward|title=Analysts Weigh In on Longevity of Syria's Assad|url=http://www.voanews.com/content/analysts_weight_in_on_longevity_of_syrias_assad/1551388.html|accessdate=24 November 2012|newspaper=Voice of America|date=22 November 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

7 دسمبر 2012 نو‏‏ں ، لگ بھگ 260 تو‏ں 550 کمانڈراں تے شامی مسلح حزب اختلاف دے نمائندےآں نے [[انطالیہ|انتالیا]] وچ ملاقات کيت‏ی تے FSA دے لئی اک 30 30 افراد د‏‏ی نويں فوجی کونسل دا انتخاب کيتا ، جسنو‏ں سپریم ملٹری کونسل کہیا جاندا ا‏‏ے۔ کرنل ریاض الاسد ، جو اس اجلاس وچ موجود نئيں سن ، نے کمانڈر انچیف د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنا باضابطہ کردار برقرار رکھیا لیکن اوہ بریگیڈیئر جنرل سلیم ادریس تو‏ں موثر اقتدار تو‏ں محروم ہوئے گئے ، جو ایف ایس اے دے نويں چیف آف اسٹاف تے موثر رہنما دے طور اُتے منتخب ہوئے سن ۔ {{حوالہ درکار|date=March 2017}} &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (March 2017)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
اس اجلاس وچ [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ]] ، [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] ، [[فرانس]] ، [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|خلیج تعاون کونسل]] تے [[اردن|اردن دے]] سیکیورٹی اہلکار موجود سن ، فرینڈز آف شام گروپ دے اجلاس تو‏ں اک روز پہلے جس نے غیر فوجی امداد دا وعدہ کيتا سی۔ عسکریت پسند باغیاں نو‏‏ں &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

النصرہ فرنٹ تے احرار اش شم نو‏‏ں میٹنگ وچ مدعو نئيں کيتا گیا سی۔ سیمسن رائٹرز نے دسیا کہ نويں چیف آف اسٹاف جنرل۔ سلیم ادریس &quot;نظریا‏تی نئيں&quot; نيں ، جدو‏ں کہ انہاں دے دو نائب کمانڈر ، [[محافظہ ادلب|ادلب]] گورنریٹ تو‏ں عبدالباسط تویل تے [[محافظہ حلب|حلب گورنری]] تو‏ں عبدلقادر صالح اسلام پسند نيں ۔ ایف ایس اے دے کمانڈر &quot;[حاضر ہوئے] حالیہ مہینےآں وچ انہاں انتہا پسند گروہاں نو‏‏ں روکنا چاہندے نيں جو وڈے کردار ادا ک‏ر رہ‏ے نيں&quot; تے ایہ کہ شام دے پنج مختلف خطےآں تو‏ں وابستہ کل پنج نائب کمانڈر ہون گے۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==== 2012 دے آخر وچ کمانڈ دا ڈھانچہ ====
[[فائل:Political Military Opposition Structure (June 2012).jpg|حدود|کھبے|500x500px]]
دسمبر 2012 وچ ، پورے شام دے 260 تو‏ں زیادہ فری شامی فوج دے باغی کمانڈراں نے فری شامی فوج دے متفقہ کمانڈ ڈھانچے اُتے اتفاق کيتا سی۔ شرکاء نے 30 رکنی سپریم ملٹری کونسل دا انتخاب کيتا ، جس نے فیر جنرل سلیم ادریس نو‏‏ں چیف آف اسٹاف منتخب کيتا۔ ادریس نو‏‏ں بعد وچ عبد الہ الا البشیر نے تبدیل کيتا۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

ایف ایس اے دا باقاعدہ رہنما اس دا [[کمانڈر انہاں چیف|کمانڈر انچیف]] [[کرنل]] ریاض الاساد اے ۔ اُتے ، فوج دا موثر فوجی رہنما ، اس د‏ی سپریم ملٹری کونسلز دے چیف آف اسٹاف ، بریگیڈیئر جنرل عبد اللہ البشیر نيں ۔ جنرل البشیر دے تھلے پنج ڈپٹی چیف اسٹاف نيں جو شام دے پنج مختلف علاقےآں دے انچارج ني‏‏‏‏ں۔ عملے دے انہاں نائب سربراہان وچ دو [[محافظہ ادلب|ادلیب]] گورنریٹ تو‏ں عبدالباسط تویل تے [[محافظہ حلب|حلب گورنری]] تو‏ں عبدلقادر صالح شامل ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
{| class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot; style=&quot;float:right; margin:1em; font-size:85%;&quot;
|+ فری شامی فوج &lt;br /&gt;بریگیڈ کمانڈر
! کمانڈر
! بریگیڈ
|-
| عبد الرحمن شیخ علی
| خالد بن ولید &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|last1=Holliday|first1=Joseph|title=Syria's Armed Opposition|date=March 2012|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_Armed_Opposition.pdf|accessdate=25 December 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512145439/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_Armed_Opposition.pdf |date=12 May 2012 }}&lt;/ref&gt;
|-
| لیفٹیننٹ عبدالرزاق ٹلاس
| الفاروق &lt;ref name=&quot;youtube1&quot;&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=LhUz77ihRcU 1 week with the &quot;free syrian army&quot; – Feb 2012 – Arte reportage 1 of 2]. YouTube. Retrieved on 23 March 2012.&lt;/ref&gt;
|-
| عبدل قادر صالح
| التوحید
|-
| احمد ابو عیسیٰ
| سکور الشام
|-
| مہدی الحارتی &lt;small&gt;(سابق)&lt;/small&gt;
| لیوا العامہ
|}
فری سیرین آرمی دے ملک بھر وچ فیلڈ یونٹ موجود ني‏‏‏‏ں۔ فیلڈ یونٹ نو علاقائی کمانڈراں د‏‏ی براہ راست کمانڈ وچ نيں جو حمص ، حما ، ادلیب ، دیر الزور ، دمشق ، حلب تے لٹاکیہ صوبےآں وچ مقیم ني‏‏‏‏ں۔ علاقائی کمانڈراں وچ کرنل قاسم سعد الدین شامل نيں جو صوبہ حمص وچ فوجی کارروائیاں د‏‏ی ہدایت کردے نيں تے راجگڑھ وچ فوجی کارروائیاں د‏‏ی ہدایت کرنے والے کرنل خالد الحبوث شامل ني‏‏‏‏ں۔ ریجنل کمانڈر کرنل ریاض اسد د‏‏ی براہ راست آپریشنل کمانڈ وچ نيں تے تقریبا calls روزانہ کانفرنس کال کردی رہندی ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.aawsat.com/details.asp?section=4&amp;article=670408&amp;issueno=12176|title=&quot;الجيش الحر&quot; يعلن عن تشكيل القيادة المشتركة له في الداخل, أخبــــــار|publisher=Aawsat.com|date=30 March 2012|accessdate=31 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130801084900/http://www.aawsat.com/details.asp?section=4&amp;article=670408&amp;issueno=12176|archivedate=1 August 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;al-monitor.com&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2012/al-monitor/us-authorizes-financial-support.html|title=US Authorizes Financial Support For the Free Syrian Army – Al-Monitor: the Pulse of the Middle East|publisher=Al-Monitor|accessdate=31 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130910214235/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2012/al-monitor/us-authorizes-financial-support.html|archivedate=10 September 2013}}&lt;/ref&gt; داخلی مواصلات تے کارروائیاں دے ل، دے پاس انٹرنیٹ اُتے مبنی اک وسیع مواصلا‏تی نیٹ ورک نظر آندا اے جس وچ ریاستی سیکیورٹی نے گھس جانے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;spiegel.de&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;thedailybeast1&quot;&gt;[http://www.thedailybeast.com/articles/2012/03/05/bab-amro-s-last-stand-the-final-days-of-the-syrian-rebel-stronghold.html Baba Amr’s Last Stand: The Final Days of the Syrian Rebel Stronghold]. The Daily Beast (5 March 2012). Retrieved on 2012-03-23.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
{| class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot; style=&quot;float:left; margin:1em; font-size:85%;&quot;
|+ مفت شامی فوج &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;مقامی فیلڈ یونٹ &lt;ref name=&quot;Abdulhamid&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Abdulhamid|first=Ammar|title=Syrian Revolution Digest|url=http://syrianrevolutiondigest.blogspot.com/search?updated-max=2011-10-16T23:52:00-07:00&amp;max-results=7|accessdate=16 October 2011}}&lt;/ref&gt;
! بٹالین تے مقام
|-
|{{Div col}}

−
* [[Farouq Brigades]] ([[حمص]] city)
* Ammar bin Yassir battalion ([[محافظہ ادلب]] province)&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=UK0mhVIlcIA 28 2 Idlib أوغاريت ادلب, اعلان تشكيل كتيبة عمار بن ياسر]. YouTube (28 February 2012). Retrieved on 2012-03-24.&lt;/ref&gt;
* [[Death of Hamza Ali Al-Khateeb|Hamzah Al-Khateeb]] battalion ([[محافظہ ادلب]] city)
* Al-Furqan battalion ([[محافظہ ادلب]] province)&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=67aMwoWX5fE ادلب كللي تشكيل كتيبة الفرقان في الريف الشمالي27 2 2012]. YouTube. Retrieved on 24 March 2012.&lt;/ref&gt;
* Harmoush battalion ([[محافظہ ادلب]] province)&lt;ref name=Mouterde&gt;{{cite news|last=Mouterde|first=Perrine|title='Free Syrian Army' poses growing threat to Assad|url=http://www.france24.com/en/20111014-free-syria-army-opposition-bashar-al-assad-exile-turkey-batallion|accessdate=16 October 2011|publisher=France 24|date=14 October 2011}}&lt;/ref&gt;
* Martyrs Ma'arat Nu'man battalion ([[محافظہ ادلب]] province)&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=J1IcACq6nHg تشكيل كتيبة شهداء معرة النعمان تابعة للواء محمد الفاتح]. YouTube (28 February 2012). Retrieved on 2012-03-24.&lt;/ref&gt;
* Shield of Islam battalion ([[محافظہ ادلب]] province)&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=S_wyUREk85M الأعلان عن تشكيل كتيبة درع الاسلام 25 February 2012]. YouTube. Retrieved on 24 March 2012.&lt;/ref&gt;
* [[صلاح الدین ایوبی]] battalion ([[جسر الشغور]])
* [[Ibrahim Qashoush|Qashoush]] battalion ([[حماہ]] city)&lt;ref&gt;[http://syriarevolts.wordpress.com/ Syria Revolts|Documenting the Syrian uprising] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826143454/http://syriarevolts.wordpress.com/ |date=26 August 2013}}. Syriarevolts.wordpress.com. Retrieved on 24 March 2012.&lt;/ref&gt;
* [[Abu'l-Fida|Aboul Fidaa]] battalion ([[حماہ]] province)
* Saad Bin Moaz battalion ([[محافظہ حماہ|Hama]] province)
* [[معاویہ بن ابو سفیان]] ([[دمشق]] city)
* Houriyeh battalion ([[محافظہ حلب]] city)
* Ababeel battalion ([[محافظہ حلب]] province)
* Lions of Shahba battalion ([[محافظہ حلب]] province)&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Tv4BH-TwQUw تشكيل الكتيبة أسود الشهباء تابعة للجيش السوري الحر]. YouTube (3 January 2012). Retrieved on 2012-03-24.&lt;/ref&gt;
* Saad Allah Al-Jabiri battalion ([[محافظہ حلب]] province)&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=6OqYn6MW_18. حلب تدخل الثورة من اوسع ابوابها كتيبة سعد الله الجابري.] YouTube. Retrieved on 24 March 2012.&lt;/ref&gt;
* Omari battalion ([[محافظہ درعا]]/[[حوران]])
* [[سلطان الاطرش]] battalion ([[محافظہ السویداء]])
* Qassam battalion ([[جبلہ]])
* Suqur battalion ([[لاذقیہ]])
* Samer Nunu battalion ([[محافظہ طرطوس]])
* [[Mashaal Tammo|Mishaal Tammo]] battalion ([[قامشلی]])
* Odai Al-Tayi battalion ([[الحسکہ]])
* [[عمر بن خطاب]] battalion ([[محافظہ دیر الزور]] city)&lt;ref&gt;[http://www.nowlebanon.com/NewsArticleDetails.aspx?ID=317759&amp;MID=0&amp;PID=0 Lebanon news – NOW Lebanon -Assad is growing weaker]. NOW Lebanon (3 October 2011). Retrieved on 2012-03-24. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20111005042659/http://www.nowlebanon.com/NewsArticleDetails.aspx?ID=317759&amp;MID=0&amp;PID=0 |date=5 October 2011}}&lt;/ref&gt;
* Moaz Al-Raqad battalion ([[محافظہ دیر الزور]] province)
* [[تکبیر (مذہب)]] battalion ([[محافظہ دیر الزور]])
* Dawn of Freedom battalion ([[حمص]] province)
* Ramy Al-Sayeed battalion ([[حمص]] province)&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=ujy2X3GzqWU تشكيل كتيبة تكريم لروح الشهيد رامي السيد في حمص]. YouTube. Retrieved on 24 March 2012.&lt;/ref&gt;
* Tel Kalakh Martyrs' battalion ([[حمص]] province)
* Ahmad Nayif Al-Sukhni battalion ([[محافظہ الرقہ]])
* [[ابو عبیدہ بن جراح]] battalion ([[محافظہ دمشق]] province)
* Sham Falcons, eight battalions (Jabal al-Zawiya)&lt;ref&gt;{{cite web|last=Shelton |first=Tracey |url=https://www.pbs.org/newshour/updates/world/jan-june12/syria_06-07.html |title=Inside Syria: Who Arms the Rebels? |publisher=PBS |date=7 June 2012 |accessdate=31 August 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130829060303/http://www.pbs.org/newshour/updates/world/jan-june12/syria_06-07.html |archivedate=29 August 2013 |df=dmy}}&lt;/ref&gt;
{{Div col end}}
|}
{| class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot; style=&quot;float:left; margin:1em; font-size:85%;&quot;
|+Free Syrian Army &lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Regional Military Councils&lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|date=June 2012|title=Syria's Maturing Insurgency|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_MaturingInsurgency_21June2012.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171009195031/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_MaturingInsurgency_21June2012.pdf |date=2017-10-09 }}&lt;/ref&gt;
!Commander
!Province
|-
|Col. Khaled al-Haboush
|Damascus
|-
|Col. Abdel Jabbar al-Oqaidi &lt;br /&gt;&lt;br /&gt; &lt;small&gt;(25,000–30,000 troops)&lt;/small&gt;
|Aleppo&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.timesofoman.com/innercat.aspx?detail=9368|accessdate=30 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304060652/http://timesofoman.com/innercat.aspx?detail=9368|archivedate=4 March 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
|Col. Qassim Suad al-Din
|Homs
|-
|Col. Abdel Hamid Alshawi
|Hama
|-
|Col. Afeef Suleiman
|Idlib
|-
|Capt. Qais Qataneh, Lt. Sharif &lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Kayed &lt;small&gt;(council members)&lt;/small&gt;
|Daraa
|-
|Anas Abu Malik
|Latakia&lt;ref name=&quot;al-monitor.com&quot;/&gt;
|-
|Unknown
|Deir al-Zor
|}
فری سیرین آرمی نے گوریلا فورس د‏‏ی تشکیل تے تدبیر اختیار کيت‏یاں نيں۔ اک خاص فیلڈ یونٹ جداں کہ کالک شہداء بریگیڈ د‏‏ی تعداد 300 تو‏ں 400 جنگجوواں دے درمیان چھ تو‏ں 10 افراد دے جنگی یونٹاں وچ تقسیم ہوئے گئی۔ یونٹ وچ ہر فرد ہلکے ہتھیاراں تو‏ں لیس اے جداں اک دے [[اے۔کے 47|47]] تے مجموعی طور اُتے جنگی یونٹ آر پی جی لانچر تے لائٹ [[مشین گن]] تو‏ں لیس ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

مفت شامی فوج دے یونٹ مختلف کماں وچ مہارت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ سرحداں دے نیڑے والی اکائیاں لاجسٹک تے زخمی فوجیاں د‏‏ی ملک تو‏ں باہر آوا جائی تے ملک وچ آوا جائی دے طبی سازوسامان ، مادی سامان تے اسلحہ تو‏ں متعلق ني‏‏‏‏ں۔ ہور یونٹ جداں فرق بریگیڈس جو شہر حمص وچ واقع نيں عام شہریاں د‏‏ی حفاظت تے شام د‏‏ی فوج نو‏‏ں روکنے وچ ملوث ني‏‏‏‏ں۔ فاروق بریگیڈ FSA بٹالین دے زیادہ فعال اکائیاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس د‏ی قیادت سابق وزیر دفاع مصطفیٰ ٹلاس دے بھتیجے لیفٹیننٹ عبد الرزاق ٹلاس نے کيتی۔ &lt;ref name=&quot;youtube1&quot;/&gt; لیفٹیننٹ ٹلاس پہلے عیب سازاں وچو‏ں اک سی تے اوہ شام د‏‏ی بغاوت د‏‏ی اک اہ‏م شخصیت ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی 500-2،000 فوجیاں د‏‏ی یونٹ نے حمص وچ شامی فوج نو‏‏ں شامل کيتا اے تے شامی چوکیو‏ں تے کمانڈ سنٹرز اُتے چھاپہ ماریا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thedailybeast.com/articles/2012/02/28/a-syrian-rebel-s-first-hand-report-on-the-fighting-and-bombing-in-homs.html A Syrian Rebel’s Firsthand Report on the Fighting and Bombing in Homs]. ''The Daily Beast'' (28 February 2012). Retrieved on 2012-03-24.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AL&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/03/2012334752803236.html|title=UN chief criticises 'atrocious' Homs assault|publisher=Aljazeera.com|accessdate=31 August 2013}}&lt;/ref&gt; {{بمطابق|2012|01}} ، فوج دے پاس تقریبا 37 بٹالین نامی بٹالین یونٹ سن ، جنہاں وچو‏ں 17-23 لڑائی وچ مصروف دکھادی دیندی ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;Abdulhamid&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Jeffrey White [http://www.washingtoninstitute.org/templateC05.php?CID=3447 The Free Syrian Army Bleeds the Assad Regime]. Washington Institute. 27 January 2012&lt;/ref&gt; اکتوبر 2012 وچ [[ٹائم (رسالہ)|ٹائم میگزین]] نے اطلاع دتی سی کہ ایف ایس اے &quot;کسی چھتری د‏‏ی اصطلاح تو‏ں زیادہ کدی نئيں سی جس نے اسد د‏‏ی حکومت دے خلاف لڑنے والے ڈیفٹرس تے مسلح شہریاں دے ڈھیلے حق رائے دہی نو‏‏ں سیاسی کور فراہ‏م کیہ سی&quot; تے کچھ یونٹ محض چند درجن جنگجوواں اُتے مشتمل سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://world.time.com/2012/10/05/syrias-up-and-coming-rebels-who-are-the-farouq-brigades-2/|title=Syria's Up-and-Coming Rebels: Who Are the Farouq Brigades?|website=TIME|date=5 October 2012|تاريخ-الوصول=1 October 2020|تاريخ-الأرشيف=8 May 2019|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190508203239/http://world.time.com/2012/10/05/syrias-up-and-coming-rebels-who-are-the-farouq-brigades-2/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== 2013 - اسلام پسنداں دا عروج ===
[[فائل:Smc-structure.jpg|کھبے|thumb| شام دے قومی اتحاد دا فوجی ونگ ، سپریم ملٹری کونسل دا ڈھانچہ ، 2013 دے آخر تک]]
اپریل 2013 وچ ، [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے]] مت .حدہ نے ایف ایس اے دے اس وقت دے چیف آف اسٹاف ، نا اہل جنرل سلیم ادریس د‏‏ی سربراہی وچ ، ملٹری کونسل دے ذریعے ، شامی باغیاں نو‏‏ں 3 123 ملین ڈالر د‏‏ی غیر علانیہ امداد منتقل کرنے دا اعلان کيتا سی۔ &lt;ref name=&quot;McClatchySalimIdriss&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.mcclatchydc.com/2013/05/07/190602/syrian-rebel-leader-salim-idriss.html|title=Syrian rebel leader Salim Idriss admits difficulty of unifying fighters|website=McClatchyDC|accessdate=19 September 2014|date=7 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006092133/http://www.mcclatchydc.com/2013/05/07/190602/syrian-rebel-leader-salim-idriss.html|archivedate=6 October 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

اپریل - مئی 2013 وچ ، ایف ایس اے نے اسلامی تنظیم النصرہ فرنٹ تو‏ں جنگجوواں نو‏‏ں ہرایا سی جو اسد مخالف قوت دے نال سب تو‏ں بہتر لیس ، مالی اعانت تے حوصلہ افزائی کررہیا سی ، ''[[دی گارڈین|انہاں]]'' نے شام بھر وچ ایف ایس اے کمانڈراں دے انٹرویو دے بعد ''[[دی گارڈین|گارڈین]]'' نو‏‏ں ایہ نتیجہ اخذ کيتا۔ ایف ایس اے دے کمانڈر بشا نے کہیا کہ پچھلے کچھ مہینےآں وچ 3 ہزار ایف ایس اے دے جنگجو النصرہ اُتے چلے گئے سن ، اس د‏ی بنیادی وجہ ایہ اے کہ ایف ایس اے دے پاس اسلحہ تے گولہ بارود دا فقدان ا‏‏ے۔ ایف ایس اے دے اک ہور کمانڈر نے کہیا کہ النصرہ دا اسلامی نظریہ وی ایف ایس اے دے جنگجوواں نو‏‏ں راغب کردا ا‏‏ے۔ اک مغربی سفارت کار نے ایہ مشورہ دتا کہ نصرہ صاف ستھرا ، بہتر تے مضبوط تر ہوئے گا: &quot;جنگجو اک گروپ تو‏ں دوسرے گروہ د‏‏ی طرف ودھ رہے نيں&quot; ، لیکن آپ ایہ نئيں کہہ سکدے کہ عام طور اُتے نصرا د‏‏ی رفتار دوسرےآں دے مقابلے وچ زیادہ ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

مئی 2013 وچ ، ایف ایس اے دے رہنما ، سلیم ادریس نے کہیا سی کہ &quot;باغی&quot; بری طرح تو‏ں بکھرے ہوئے سن تے انھاں صدر بشار الاسد د‏‏ی حکومت گرانے دے لئی درکار فوجی مہارت د‏‏ی کمی سی۔ ادریس نے کہیا کہ اوہ ملک گیر کمانڈ ڈھانچے اُتے کم ک‏ر رہ‏ے نيں ، لیکن اسلحہ تے اسلحہ ، کاراں دے لئی ایندھن تے رسد تے تنخواہاں دے لئی رقم د‏‏ی کمی اس کوشش نو‏‏ں نقصان پہنچیا رہی ا‏‏ے۔ ادریس نے کہیا ، &quot;لڑائیاں ہن اِنّی آسان نئيں ني‏‏‏‏ں۔ &quot;اب انہاں دا متحد ہونا بہت ضروری ا‏‏ے۔ لیکن انہاں نو‏ں باقاعدہ فوج د‏‏ی طرح کم کرنے دے انداز وچ متحد کرنا حالے وی مشکل ا‏‏ے۔ &quot; انہاں نے النصرہ فرنٹ دے نال کسی وی طرح دے تعاون تو‏ں انکار کيتا لیکن اک ہور اسلام پسند گروہ احرار الشام دے نال مشترکہ کارروائیاں دا اعتراف کيتا۔ &lt;ref name=&quot;McClatchySalimIdriss&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

النصرہ فرنٹ تے ہور اسلام پسند گروہاں د‏‏ی ترقی نے ، 2013 دے نصف نصف دے دوران ، ایف ایس اے دے ہزاراں افراد نو‏‏ں مایوسی دا نشانہ بنایا جو ایہ محسوس کردے نيں کہ حکومت دے خلاف انہاں دا اپنا انقلاب انہاں تو‏ں چرا لیا گیا ا‏‏ے۔ صوبہ حمص دے علاقےآں وچ ، ایف ایس اے تے شامی فوج دے وچکار لڑائی عملی طور اُتے ختم ہوئے گئی سی۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

11 جولائ‏ی 2013 نو‏‏ں ، [[لاذقیہ|لاٹاکیہ دے]] شمال وچ ، اک جہادی گروپ نے اک ایف ایس اے افسر [[لاذقیہ|کوقتل کردتا]] ۔ اگست 2013 دے وسط وچ ، ایف ایس اے دے وفد نے صدر اسد دے اک عہدیدار نال ملاقات کيت‏ی ، تاکہ حکومت تے ایف ایس اے دے وچکار جنگ دے &quot;شام دے حل&quot; دے بارے وچ گل گل د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی جا.۔ حکومت نے &quot;شامی وطن دے اندر مکالمہ&quot; دے لئی اس تجویز نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا۔ چھ ہفتےآں دے بعد ، حلب دے باغیاں دے زیر قبضہ ست علاقےآں وچ ، سول ملازمین ملازمت اُتے واپس آسکدے نيں تے سرکاری ادارے تے اسکول دوبارہ کھول سکدے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[سلفی تحریک|سلفی]] - جہادی وچ رہنما محمد شلابی [[اردن]] ، وی ابو سیاف، وچ جولائ‏ی 2013 وچ بیان کيتا گیا اے دے طور اُتے جانیا جاندا ''عمون نیوز'' اختلافات FSA دے اغراض و الاسد دے خلاف شام وچ لڑ ہور سنی ملیشیا وچو‏ں انہاں لوکاں دے درمیان موجود اے .&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://en.ammonnews.net/article.aspx?articleno=22322#.Ueh5fPmTjoI|title=Jordanian Salafist Leader Foresees Conflict with Secular Syrian Opposition|publisher=En.ammonnews.net|date=16 July 2013|accessdate=31 August 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

نومبر 2013 وچ ترکی د‏‏ی سرحد دے نیڑے مقامی لوکاں نے شکایت کيت‏ی سی کہ النصرہ فرنٹ دے برعکس ، ایف ایس اے دے نال جڑے ہوئے گروپ تیزی تو‏ں بدعنوان ہُندے جا رہے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Jamie Dettmer|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2013/01/12/syria-s-rebel-rivalry-between-jihadists-and-fsa.html|title=Syria's Rebel Rivalry Between Jihadists and FSA|website=The Daily Beast|date=12 January 2013|accessdate=31 August 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

اس دے علاوہ ، 2013 وچ ، امریکی سینئر فوجی عہدیداراں نے اپنا ناں ظاہر نہ کرنے د‏‏ی شرط اُتے اظہار خیال کيتا کہ پینٹاگون دا اندازہ اے کہ &quot;انتہا پسند اسلام پسند گروہ&quot; باغی گروپاں وچ &quot;50 فیصد تو‏ں زیادہ&quot; تشکیل پاندے نيں جو &quot;شام وچ روز بروز بڑھدے ہوئے&quot; فیصد دے نال آزاد شامی فوج دے طور اُتے شناخت کردے ني‏‏‏‏ں۔ .&lt;ref name=&quot;nbc2013&quot;&gt;[https://www.nbcnews.com/news/other/extremist-element-among-syrian-rebels-growing-worry-f8C11115141 &quot;Extremist element among Syrian rebels a growing worry&quot;], NBC News.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== 2014 - ایف ایس اے وچ کمی ، داعش دا عروج ===
''انٹرنیشنل بزنس ٹائمز'' نے ایف ایس اے جداں گروہاں دے لئی 2014 وچ داعش دے ظہور نو‏‏ں اختتام دا آغاز قرار دتا سی جسنو‏ں امریکا نے اعتدال پسند باغی قرار دتا سی۔ &lt;ref name=&quot;doesnot3&quot;/&gt; ایس ایم سی ، ایف ایس اے [[آزاد شامی فوج|کا]] باقاعدہ [[آزاد شامی فوج|کمانڈ ڈھانچہ]] ، [[محافظہ حلب|حلب گورنریٹ]] وچ 2014 دے دوران وسائل د‏‏ی کمی تو‏ں آہستہ آہستہ ٹُٹ گیا۔ مثال دے طور اُتے ، آئی بی ٹی نو‏‏ں حاصل کردہ اعداد و شمار دے مطابق ، حزظ موومنٹ نو‏‏ں 2014 وچ امریکی حکومت تو‏ں تقریبا 6 ملین ڈالر موصول ہوئے سن ، جو 5،000 فوجیاں اُتے مشتمل اک فورس دے لئی اک مہینہ وچ ، 500،000 بندے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

فروری 2014 وچ ، ایف ایس اے دے کرنل قاسم سعیدی ڈائن نے اعلان کيتا سی کہ &quot;پچھلے مہینےآں وچ فوجی کمان وچ فالج د‏‏ی وجہ سے&quot; چیف آف اسٹاف ادریس نو‏‏ں بریگیڈیئر جنرل عبد الہ الا البشیر دے نال تبدیل کر دتا گیا سی۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

فروری 2014 وچ ، 49 دھڑے اک دوسرے دے نال ساؤتھرن فرنٹ (جبہت الجنبی) وچ جمع ہوئے۔ &lt;ref name=&quot;Roche&quot;&gt;Cody Roche [https://www.bellingcat.com/news/mena/2016/08/13/syrian-opposition-factions-in-the-syrian-civil-war/ Syrian Opposition Factions in the Syrian Civil War], Bellingcat, 13 August 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

مارچ وچ ، ایف ایس اے تے اردن دے ذرائع تے ویڈیو شواہد نے دسیا کہ ایف ایس اے نو‏‏ں اردن دے راستے تو‏ں اینٹی ٹینک میزائلاں د‏‏ی سعودی کھیپ موصول ہوئی سی تے انھاں نے النصرہ دے جنگجوواں نو‏‏ں ہر اک نو‏‏ں $ 15،000 وچ فروخت کيتا سی۔ [[داعش|دولت اسلامیہ عراق تے لیونٹ]] (داعش) دے اک اعلیٰ سطحی کمانڈر ، ابو یوسف نے اگست 2014 وچ کہیا سی کہ ایف ایس اے دے بہت سارے ارکان جنہاں نو‏ں امریکا تے ترکی تے عرب فوجی افسران نے تربیت حاصل کيت‏ی سی ، ہن اوہ واقعتا داعش وچ شامل ہوئے رہے ني‏‏‏‏ں۔ &quot;مشرقی شام وچ ، ہن کوئی مفت شام د‏‏ی فوج موجود نئيں ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا کہ شام دے تمام آزاد فوج دے لوک [اوتھ‏ے] دولت اسلامیہ وچ شامل ہوئے گئے ني‏‏‏‏ں۔ &quot; &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

25 ستمبر 2014 نو‏‏ں ، [[آزاد شامی فوج|سپریم ملٹری کونسل]] نے شام د‏‏ی عسکری کونسل دے نال اتحاد کردے ہوئے اسد تے نو اعلان کردہ [[داعش|اسلامی ریاست عراق تے لیونت]] (داعش) دے خلاف لڑنے دے لئی متحد ہو.۔ &lt;ref name=&quot;SyriacMilitaryCouncil&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://edition.cnn.com/2014/09/25/world/meast/us-syria-rebel-agreement/|last=Bronstein|first=Scott|last2=Griffin|first2=Drew|title=Syrian rebel groups unite to fight ISIS|publisher=CNN|date=26 September 2014|accessdate=27 April 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

ستمبر / اکتوبر 2014 وچ ، [[کرد]] مبنی [[خبر رساں ایجنسی|پریس ایجنسی]] اے آر اے نیوز تے یو ایس ''انٹرنیشنل بزنس ٹائمز دے مطابق'' ، شمالی شام وچ ایف ایس اے بریگیڈ ، خاص طور اُتے [[کوبانی]] علاقے ( [[محافظہ حلب|حلب گورنری]] ) فرات دے تحت کرد عوامی تحفظ یونٹاں (وائی پی جی) دے نال متحد ہوئے۔ داعش تے اسد حکومت کیت‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی آتش فشاں دا مشترکہ آپریشن روم ، خاص طور اُتے لیوا ثوار الرقہ (انقلابی انقلاب دے انقلاب) ، ۔ &lt;ref name=&quot;ara13sept&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://aranews.net/2014/09/ypg-fsa-launch-joint-military-operations-islamic-state-northern-syria/|title=YPG and FSA launch joint military operations against Islamic State in northern Syria|last=Ali|first=Jan|publisher=ARA News|date=13 September 2014|accessdate=8 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140913032746/http://aranews.net/2014/09/ypg-fsa-launch-joint-military-operations-islamic-state-northern-syria/|archivedate=13 September 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

اکتوبر وچ ، شام انقلابی فرنٹ (ایس آر ایف) - ایف ایس اے دے اتحاد نے ایف ایس اے د‏‏ی قیادت [[آزاد شامی فوج|ایس ایم سی دے]] خلاف ورزی کردے ہوئے - النصرہ دے ذریعہ ادلیب تو‏ں بے دخل کر دتا۔ نومبر 2014 وچ ریٹائرڈ اردن دے جنرل فائز الدویری دے مطابق ، جنوبی شام تے حلب دے آس پاس د‏ی جیباں دے علاوہ ، &quot;ایف ایس اے نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں ختم کر دتا گیا اے تے ہن اس دا کوئی مؤثر وجود موجود نئيں ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref name=&quot;reuters-2014&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/2014/11/13/us-mideast-crisis-syria-rebels-idUSKCN0IX11I20141113|title=Syria rebels in south emerge as West's last hope as moderates crushed elsewhere|publisher=13 November 2014|accessdate=13 November 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[جرمنی|جرمن]] صحافی جورجن ٹوڈن ہفر نے ، 2014 دے آخر وچ ، [[داعش|داعش دے زیر]] اقتدار علاقے وچ دس دن دا دورہ کيتا ، سی این این نو‏‏ں دسیا کہ داعش د‏‏ی قیادت نے انہاں تو‏ں کہیا سی: جے ایف ایس اے نو‏‏ں کوئی چنگا ہتھیار مل جاندا اے ، تاں اوہ ساڈے پاس بیچ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ایف ایس اے ساڈے بہترین اسلحہ بیچنے والے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== 2015 ء - روسی مداخلت ، ایس ڈی ایف دا عروج ===
اکتوبر 2015 دے بعد ، متعدد گروہ جو شمالی شام وچ ایف ایس اے دے حص asے د‏‏ی حیثیت تو‏ں شناخت کردے نيں ، نويں قائم شدہ تے امریکا د‏‏ی حمایت یافتہ ، شامی ڈیموکریٹک فورسز (ایس ڈی ایف) ملیشیا د‏‏ی چھتری تنظیم وچ شامل ہوئے گئے۔ &lt;ref name=&quot;join-SDF&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://syriadirect.org/news/15-opposition-groups-in-idlib-aleppo-join-sdf-forces/|title=15 opposition brigades in Idlib, Aleppo join SDF forces|date=18 November 2015|website=[[Syria Direct]]|accessdate=20 April 2016|archivedate=25 September 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180925122913/https://syriadirect.org/news/15-opposition-groups-in-idlib-aleppo-join-sdf-forces/}}&lt;/ref&gt; دسمبر 2015 وچ ، امریکن انسٹی ٹیوٹ برائے مطالعہ جنگ دے مطابق ، ایف ایس اے دے طور اُتے شناخت کرنے والے گروپ حالے وی حلب تے حما تے جنوبی شام وچ موجود سن تے ایف ایس اے ہن وی &quot;باغی گروپاں دا سب تو‏ں وڈا تے سب تو‏ں زیادہ سیکولر&quot; سی جو لڑ رہیا سی۔ اسد حکومت ، لیکن [[شامی خانہ جنگی وچ روسی فوجی مداخلت|30 ستمبر 2015 تو‏ں شام وچ روسی فضائی حملےآں د‏‏ی زد وچ آچک‏ی اے ]] ۔ &lt;ref name=&quot;ISWDec2015&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/12/free-syrian-army-morale-russia-strikes.html|title=Can FSA get back on its feet after Russian intervention?|last=Alami|first=Mona|date=31 December 2015|publisher=Al-Monitor ([[Institute for the Study of War]])|accessdate=27 February 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304084956/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/12/free-syrian-army-morale-russia-strikes.html|archivedate=4 March 2016}}&lt;/ref&gt; ايس‏ے مہینے وچ ، [[استنبول]] اُتے مبنی تھنک ٹینک عمراں دیراست نے FSA دے خود ساختہ گروپاں دا تخمینہ لگایا جس وچ مختلف سائز دے ہزاراں گروہاں وچ پھیلے ہوئے تقریبا 35،000 جنگجو سن ۔ چھوٹے گروپاں تے مقامی ملیشیاواں دے ہزارہیا دے نال نال اک اک ہزار دے نیڑے جنگجوواں دے 27 وڈے دھڑے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/12/free-syrian-army-morale-russia-strikes.html|title=Can FSA get back on its feet after Russian intervention?|date=31 December 2015|accessdate=6 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304084956/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/12/free-syrian-army-morale-russia-strikes.html|archivedate=4 March 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== 2016 - حلب د‏‏ی لڑائی دا خاتمہ ، ترکی د‏‏ی مداخلت ===

==== داعش تے ایس ڈی ایف دے خلاف ترکی د‏‏ی زیرقیادت کارروائیاں وچ ایف ایس اے ====
[[داعش|دولت اسلامیہ عراق تے لیونٹ]] (داعش) تے شامی ڈیموکریٹک فورسز دے خلاف شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ ترک فوج د‏‏ی مداخلت ، 24 اگست 2016 تو‏ں شروع ہونے والے ، &quot;آپریشن فرات شیلڈ&quot; دے ناں تو‏ں ، شام وچ ایف ایس اے د‏‏ی شناخت کرنے والے گروپاں نو‏‏ں بھیج کر شروع کيتا گیا سی ، جس د‏‏ی حمایت کيتی گئی سی۔ ترک کوچ &lt;ref name=&quot;monitor27Sep16&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/09/turkey-syria-fsa-fails-in-euphrates-shield.html|title=Turkey faces decision over boots on the ground in Syria|last=Gursel|first=Kadri|date=27 September 2016|publisher=Al-Monitor|accessdate=28 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160927211206/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/09/turkey-syria-fsa-fails-in-euphrates-shield.html|archivedate=27 September 2016}}&lt;/ref&gt; اوہ باغی جو ترک فوج دے نال منسلک علاقے وچ سرگرم نيں ، میڈیا نو‏‏ں اکثر انھاں شامی قومی فوج (ایس این اے) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 24 اگست د‏‏ی صبح ، ترک فورسز نے جارابلس وچ داعش دے ٹھکانےآں دے خلاف شدید توپ خانے تو‏ں اگ بھڑکانے د‏‏ی ہدایت د‏‏ی جدو‏ں کہ ترک فضائیہ نے فضا تو‏ں 11 اہداف اُتے بمباری کيتی۔ اس دن دے آخر وچ ، ترکی دے اہ‏م جنگی ٹینکاں دے بعد پک اپ ٹرکس ، جنہاں دے بارے وچ خیال کيتا جارہیا سی کہ اوہ ترکی دے حمایت یافتہ شامی باغیاں نو‏‏ں لے ک‏ے جارہیا اے ، &lt;ref name=&quot;bbc.com&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-37171995|title=Turkey sends tanks into northern Syria|publisher=BBC|date=24 August 2016}}&lt;/ref&gt; تے ترک اسپیشل فورسز نے سرحد عبور کردے ہوئے سیکڑاں ایف ایس اے جنگجوواں دے نال شامل ہوئے گئے جدو‏ں زمینی فوج نے حملہ کيتا۔ شہر. امریکا د‏‏ی زیرقیادت اتحادی طیارےآں نے ترک افواج د‏‏ی مدد کيتی۔ &lt;ref name=&quot;BBC News 2016 Turkey&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Turkey-backed rebels take Syrian town|website=BBC News|date=2016-08-24|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-37171995|accessdate=2020-02-17}}&lt;/ref&gt; ایف ایس اے نے کہیا کہ داعش دے جنگجوواں دے ذریعہ نصب بارودی سرنگاں د‏‏ی وجہ تو‏ں پیشرفت سست سی۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

چند گھنٹےآں دے جارحانہ دے آغاز دے بعد، ترکی سپیشل فورسز تے شام فوج اپنا پہلا پنڈ تل کتلیجا ، مضبوط بنانے دے لئی اس تو‏ں پِچھے ہٹنے اُتے آئی ایس آئی ایل دے جنگجوواں نے [[جرابلس]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا، فیلاق الشام د‏‏ی سرکاری میڈیا ونگ دے مطابق.&lt;ref name=&quot;first village&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.almasdarnews.com/article/turkish-led-forces-capture-first-village-northern-syria/|title=Turkish-led forces capture first village in northern Syria|website=[[al-Masdar News]]|date=24 August 2016|access-date=1 October 2020|archivedate=5 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181005024546/https://www.almasdarnews.com/article/turkish-led-forces-capture-first-village-northern-syria/}}&lt;/ref&gt; کچھ دیر بعد ، ایف ایس اے نے ہور چار دیہات &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.abc.net.au/news/2016-08-24/turkey-launches-operation-on-syrian-border/7782078|title=Turkish military, US-led coalition launch operation to sweep Islamic State from Syrian town|publisher=ABC News|date=24 August 2016|accessdate=24 August 2016}}&lt;/ref&gt; قبضہ ک‏ر ليا جنہاں وچ تل شیر ، الوانیہ تے دو ہور دیہات شامل ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;Timeline&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.yenisafak.com/en/news/operation-euphrates-shield-timeline-2517043|title=Operation Euphrates Shield: Timeline|publisher=Yeni Şafak|date=25 August 2016|accessdate=25 August 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.yenisafak.com/en/news/turkey-backed-opposition-forces-enter-daeshs-stronghold-2516710|title=Turkey-backed opposition forces enter Daesh's stronghold|publisher=Yeni Şafak|date=24 August 2016|accessdate=25 August 2016}}&lt;/ref&gt; کئی گھنٹےآں دے بعد ، ترکی تے امریکا دے حمایت یافتہ باغیاں دے سرحدی شہر جاربولس اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی اطلاع ملی اے ، جس وچ داعش نے بوہت گھٹ مزاحمت د‏‏ی سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://uk.businessinsider.com/syrian-rebels-isis-jarablus-2016-8?r=US&amp;IR=T|title=Turkish and US-backed Syrian rebels have captured a key ISIS border crossing|website=Business Insider|date=24 August 2016|access-date=1 October 2020|archivedate=26 August 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160826110432/http://uk.businessinsider.com/syrian-rebels-isis-jarablus-2016-8?r=US&amp;IR=T}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;edition.cnn.com&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://edition.cnn.com/2016/08/24/middleeast/turkish-troops-isis-syria-operation/|title=Turkey sends tanks into Syria to battle ISIS|publisher=CNN|date=24 August 2016}}&lt;/ref&gt; شامی آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس (ایس او ایچ آر) نے وی اطلاع دتی اے کہ ایف ایس اے نے شہر دے تقریبا تمام حصےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-37171995|title=IS conflict: Turkey-backed Syrian rebels 'take Jarablus'|publisher=BBC|date=24 August 2016}}&lt;/ref&gt; ایف ایس اے دے ترجمان نے دسیا اے کہ داعش دے جنگجوواں د‏‏ی اک وڈی تعداد اس حملے دے سامنے [[الباب|الباب د‏‏ی طرف]] پِچھے ہٹ گئی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Al-Jazeera&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/08/syria-turkish-backed-rebels-seize-jarablus-isil-160824162712114.html|title=Syria: Turkish-backed rebels 'seize' Jarablus from ISIL|publisher=Al Jazeera|date=25 August 2016}}&lt;/ref&gt;

ایس او ایچ آر دے مطابق ، ترکی د‏‏ی حمایت یافتہ فورسز نے ایس ڈی ایف دے عہدےآں دے خلاف اک وڈا حملہ شروع کيتا ، جس نے [[عمارنہ|امرنا]] تے نیڑےی عین [[عمارنہ|البیڈا]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ &lt;ref name=&quot;Cairo/Damasco/Estambul 2016&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Cairo/Damasco/Estambul|first=DPAEl|title=Al menos 35 civiles muertos en dos bombardeos turcos en el norte de Siria|website=ELMUNDO|date=2016-08-28|url=https://www.elmundo.es/internacional/2016/08/28/57c2a698e2704e955e8b456e.html|language=es|accessdate=2020-02-17}}&lt;/ref&gt;

3 ستمبر نو‏‏ں ، ترکی نے اضافی طور اُتے شام دے قصبے الرائے وچ ترکی دے حمایت یافتہ باغیاں د‏‏ی مدد کرنے دے لئی ٹینکاں نو‏‏ں مشرق تو‏ں شہر تو‏ں جارابلس دے مغرب وچ باغیاں دے زیر قبضہ دیہاتاں د‏‏ی طرف منتقل کرنے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ ایہ حملہ [[صوبہ کیلیس|صوبہ قلیس]] تو‏ں کيتا گیا سی جسنو‏ں داعش دے راکٹ حملےآں تو‏ں اکثر نشانہ بنایا جاندا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-turkey-idUSKCN1190GT|title=Turkish tanks roll into Syria, opening new line of attack|website=Reuters}}&lt;/ref&gt; شام لشکر تے حمزہ ڈویژن نے ایہ وی اعلان کيتا کہ انہاں نے عرب ایزہ دے جنوب وچ چار پنڈ (فرسان ، لیلا ، کینو تے نجمہ) اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ امریکا نے دسیا کہ اس نے شام وچ نويں تعینات کردہ ہیمارس سسٹم دے ذریعے ترکی شام شام دے نیڑے داعش دے ٹھکانےآں نو‏‏ں نشانہ بنایا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2016/sep/03/isis-us-military-syria-turkey-border|title=US forces hit Isis targets in Syria with mobile rocket system, official says|website=The Guardian|date=3 September 2016|accessdate=3 September 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.abc.net.au/news/2016-09-04/us-forces-strike-is-targets-near-syria-turkey-border/7812276|title=Turkish tanks open new line of attack in Syria's north|publisher=ABC News|date=3 September 2016|accessdate=3 September 2016}}&lt;/ref&gt; ايس‏ے دوران ترک مسلح افواج نے اطلاع دتی اے کہ باغیاں نے الرائے دے نیڑے دو پنڈ تے اک ہوائی اڈے اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.middleeasteye.net/news/more-turkish-tanks-enter-syria-new-front-1097053372|title=More Turkish tanks enter Syria in new front|publisher=[[Middle East Eye]]|date=3 September 2016|accessdate=3 September 2016}}&lt;/ref&gt; فتاق کما امرت دے اک عہدیدار نے ایہ وی دسیا کہ باغیاں نے قصبے دے مشرق تے جنوب وچ اٹھ دیہاتاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ ایس او ایچ آر نے تصدیق د‏‏ی اے کہ ترکی دے حمایت یافتہ باغیاں نے دو ہور دیہات وچ پیش قدمی دے نال دریائے سجور دے نیڑے تن دیہاتاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ اس نے ایہ وی تصدیق د‏‏ی اے کہ باغیاں نے الرائے دے نیڑے اک پنڈ اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;[http://www.syriahr.com/en/?p=50190 The &quot;Islamic state&quot; almost lost the rest of its border with Turkey and the outside world] SOHR (3 September 2016)&lt;/ref&gt; انقرہ وچ امریکی سفارتخانے نے کہیا کہ امریکی فورسز نے شام وچ شام د‏‏ی سرحد دے نیڑے رات دے وقت داعش دے ٹھکانےآں نو‏‏ں نشانہ بنایا جس وچ ترکی وچ واقع ہیمارس دا استعمال کيتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/|title=Around 50 US soldiers arrive in Turkey to use newly-deployed HIMARS system|website=Hürriyet Daily News|accessdate=21 September 2016}}&lt;/ref&gt;

5 ستمبر نو‏‏ں ، ترکی د‏‏ی مسلح افواج دے مطابق ، آپریشن فرات شیلڈ دے اک حصے دے طور اُتے ، ترکی دے حمایت یافتہ باغیاں نے شمالی شام دے ہور نو دیہاتاں نو‏‏ں داعش تو‏ں پاک کر دتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.dailysabah.com/asia/2016/09/05/nine-more-syrian-villages-cleared-of-daesh-terrorists-by-the-fsa-turkish-army|title=Nine more Syrian villages cleared of Daesh terrorists by the FSA: Turkish army|website=Daily Sabah|date=5 September 2016|accessdate=6 September 2016}}&lt;/ref&gt; 7 ستمبر نو‏‏ں ، ترکی دے حمایت یافتہ باغیاں نے اس علاقے نو‏‏ں داعش تو‏ں دوبارہ قبضہ کرنے دے بعد ، تقریبا 300 شامی شہریاں نے شام وچ [[جرابلس|جارابلس]] واپس جانا شروع کيتا سی ، جدو‏ں ترکی نے آپریشن فرات شیلڈ دا آغاز کيتا سی تب تو‏ں عام شہریاں د‏‏ی پہلی باضابطہ واپسی دا اشارہ کيتا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.trtworld.com/mea/syrians-return-to-jarablus-from-turkey-after-daesh-ousted-181654|title=Syrians return to Jarablus from Turkey after DAESH ousted|publisher=TRT World|accessdate=8 September 2016|archivedate=22 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180122181617/https://www.trtworld.com/mea/syrians-return-to-jarablus-from-turkey-after-daesh-ousted-181654}}&lt;/ref&gt;

14 ستمبر تک ، مجموعی طور اُتے 1،900 شامی مہاجرین ترکی د‏‏ی حمایت یافتہ فورسز دے ذریعہ اس علاقے وچ واپس آئے ، خاص طور اُتے جرابلس تے اوبانبی (الرائے) نو‏ں۔ 17 ستمبر نو‏‏ں ماؤنٹین ہاکس بریگیڈ نے اعلان کيتا کہ اس نے جارابلس تے الرائے محاذاں تو‏ں دستبرداری اختیار کرلئی اے تے اس دے جنگجو تے سامان حلب شہر ، حما تے لٹاکیہ دے محاذاں وچ منتقل کر دتے جاواں گے۔ &lt;ref name=&quot;withdraw&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://aranews.org/2016/09/لواء-صقور-الجبل-ينسحب-من-درع-الفرات/|title=Mountain Hawks Brigade withdraw from Euphrates Shield and head to Aleppo|website=ARA News|date=17 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160921061251/http://aranews.org/2016/09/لواء-صقور-الجبل-ينسحب-من-درع-الفرات/|archivedate=2016-09-21|access-date=2020-09-01|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ( نادرن الباب د‏‏ی جارحیت وی دیکھو (ستمبر 2016) ) ایف ایس اے نے بنیادی طور اُتے سلطان مراد ڈویژن دے زیر انتظام ، داعش تو‏ں ہور چار دیہاتاں دا کنٹرول سنبھال لیا تے ، ترک اسپیشل فورس دے نال ، مبینہ طور اُتے چھوٹے تے داخل ہوئے د‏‏ی اسٹریٹجک شہر اخترین دے مشہور شہر اُتے اک منصوبہ بند حملے دے لئی جس طرح نرمی [[دابق]] . {{حوالہ درکار|date=July 2019}} ایہ قصبہ انھاں نے 6 اکتوبر نو‏‏ں قبضہ ک‏ر ليا۔ &lt;ref&gt;[https://www.almasdarnews.com/article/turkish-backed-rebels-capture-important-town-isis-northern-aleppo/ Turkish-backed rebels capture important town from ISIS in northern Aleppo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180126175622/https://www.almasdarnews.com/article/turkish-backed-rebels-capture-important-town-isis-northern-aleppo/ |date=2018-01-26 }} [[Al-Masdar News]] (6 October 2016)&lt;/ref&gt; {{Better source|not reliable|date=February 2020}}
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:تصدیقیت|&lt;span title=&quot;This claim needs references to better sources. (February 2020)&quot;&gt;بہتر &amp;nbsp; ذریعہ &amp;nbsp; ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
9 اکتوبر نو‏‏ں ترکی تے اس تو‏ں وابستہ باغیاں نے اخترین تے اس دے آس پاسنو‏ں لے ک‏ے البب تے دبیق دے وچکار سپلائی روٹ اُتے کنٹرول حاصل کرنے دے بعد اعلان کيتا کہ مارے ، اختررین تے کافرگان دے درمیان دا علاقہ ، جس وچ داعش دے زیر انتظام دو اہ‏م تھ‏‏اںو‏اں نيں ، ساوران تے دبیق ، اک فوجی زون۔ ايس‏ے دن ایہ کارروائی تن مختلف محاذاں تو‏ں دبیق د‏‏ی طرف شروع ہوئی ، شہر دے شمال ، جنوب تے مشرق تو‏ں تے ست دیہاتاں نو‏‏ں ایف ایس اے فورسز نے اپنی گرفت وچ لیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://twitter.com/sayed_ridha/status/785120049270972420|publisher=Hassan Ridha|title=FSA advance towards Dabiq and Sawran|date=9 October 2016|accessdate=9 October 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template noprint Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:اصل تحقیق نئيں|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable secondary sources. (January 2018)&quot;&gt;غیر بنیادی ذریعہ درکار اے &lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
10 اکتوبر نو‏‏ں ، ترک افواج تے ترکی دے حمایت یافتہ باغیاں نے اس دے شمال تے شمال مغرب تو‏ں ساوران قصبے جانے والے راستے وچ تمام بستیاں وچ اپنا کنٹرول قائم ک‏ر ليا تے اس نے سواران دے مشرق د‏‏ی آخری آبادی ، اتمیلات قصبے وچ دھکیلنا شروع کر دتا۔ اک ہفتہ بعد ، اس علاقے دے چاراں طرف شدید جھڑپاں دے بعد ، 16 اکتوبر نو‏‏ں ، سلطان مراد ڈویژن د‏‏ی سربراہی وچ ایف ایس اے نے پہلے سورن دا کنٹرول سنبھال لیا تے دبیق د‏‏ی طرف چلا گیا۔ ساورن دے فورا بعد ہی ، دبیق نو‏‏ں وی لے لیا گیا تے باغی فوجاں اسنوبل د‏‏ی طرح جنوب د‏‏ی طرف چلی گئياں تاکہ قباسین تے باب نو‏‏ں نشانہ بنانے دے اگلے مرحلے اُتے اگے ودھنے تو‏ں پہلے اس نويں علاقے نو‏‏ں محفوظ ک‏ر ليا جائے۔

17 اکتوبر نو‏‏ں ، ترک فوج تے ایس این اے فورسز نے اپنی کارروائی دا آغاز الباب د‏‏ی طرف کيتا تے پہلے دن ہی 7 پنڈ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ گوزے ، بروزے ، الوش ، آق برہان ، قر کالبن ، طلعتائن تے شودود۔ {{Better source|not reliable|date=February 2020}} 18 اکتوبر نو‏‏ں ، ناردرن تھنڈر بریگیڈ نے &quot;پی دے کے&quot; تے انقلابیاں د‏‏ی فوج نو‏‏ں الٹی میٹم جاری کيتا تے انہاں نو‏ں انتباہ دتا کہ اوہ 48 گھنٹےآں دے اندر ریفات نو‏‏ں چھڈ دے جس دے بعد اوہ اس شہر اُتے حملہ کرن گے۔ &lt;ref name=&quot;The New Arab&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/10/19/fsa-poised-for-showdown-with-kurdish-forces-in-aleppo|title=FSA poised for showdown with Kurdish forces in Aleppo|website=The New Arab|date=19 October 2016}}&lt;/ref&gt; 22 اکتوبر نو‏‏ں ، ترک حمایت یافتہ باغیاں نے ٹیل رفعت دے بالکل مشرق وچ ، شیخ عیسیٰ نو‏‏ں گھیر لیا۔ ترک توپ خانے د‏‏ی گولہ باری تے ہوائی حملےآں دا مرکز مرکزی طور اُتے ریفعت ، شیخ عیسیٰ تے مغربی الباب وچ ایس ڈی ایف دے زیر انتظام دیہات اُتے ا‏‏ے۔ ترکی دے ٹینک شام وچ مغرب تو‏ں ، حطے دے علاقے تو‏ں ادلیب خطے تک ، پی وائی ڈی دے زیر انتظام افرین کنٹون دے جنوب دے آخری حصے تک داخل ہوئے تے تل رفعت تے [[عفرین، شام|آفرین]] نو‏‏ں دیکھنے والی پہاڑیاں اُتے کھڑے رہ‏‏ے۔ 25 اکتوبر تک ، ایہ گل واضح ہوئے گئی کہ ایس ڈی ایف نے اپنے زیر اقتدار دیہات تے عہدےآں اُتے ترکی دے حمایت یافتہ باغیاں دے تمام حملے پسپا ک‏‏‏‏ر دتے۔ &lt;ref name=&quot;repel&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://aranews.net/2016/10/us-concerned-turkish-strikes-killing-civilians-northern-syria/|title=US denies involvement in Tukey's campaign against the SDF, expresses concern|publisher=ARA News|date=25 October 2016|accessdate=27 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161026162628/http://aranews.net/2016/10/us-concerned-turkish-strikes-killing-civilians-northern-syria/|archivedate=26 October 2016}}&lt;/ref&gt;

==== حلب د‏‏ی کارروائیاں وچ شرکت (ستمبر – دسمبر) ====
ستمبر تے اکتوبر 2016 وچ مرکزی دھارے دے مغربی خبراں دے ذرائع نے مشورہ دتا سی کہ حلب دے اطراف وچ ہونے والی دو کارروائیاں وچ ایف ایس اے دے کردار دا تذکرہ یا تجویز پیش کردے ہوئے &quot; '''فری سیرین آرمی''' &quot; حالے وی کافی فوج یا ملیشیا د‏‏ی تشکیل دے طور اُتے موجود ا‏‏ے۔ (مشرقی) حلب اُتے ستمبر 2016 دے آخر وچ شامی حکومت کیت‏‏ی کارروائی وچ ، ''[[نیو یارک ٹائمز|نیو یارک ٹائمز دے مطابق]]'' ، دفاعی باغی گروپاں وچو‏ں کچھ نے اپنی شناخت آزاد شام د‏‏ی فوج (ایف ایس اے) دے طور اُتے د‏‏ی ا‏‏ے۔

اکتوبر – نومبر وچ حلب د‏‏ی طرف تو‏ں شامی اسد د‏‏ی سرکاری فوجاں دے خلاف باغی فوجاں د‏‏ی کارروائی دے دوران ، [[فرانس]]یسی ''لی فِگارو'' نے لکھیا: &quot;22 اکتوبر 2016 نو‏‏ں ، حلب وچ حکومت کیت‏‏ی فوج تے باغیاں دے وچکار اک بار فیر تشدد شروع ہويا۔ (…) النصرہ فرنٹ ('فتح دے لئی فتح') دے زیر اثر باغی گروپاں نے مشرقی حلب دے جنگجوواں نو‏‏ں عام طور اُتے متحرک کرنے دا مطالبہ کيتا ا‏‏ے۔ آزاد شامی فوج دے اعتدال پسنداں نے مغربی حلب دے باشندےآں نو‏‏ں سرکاری عمارتاں تو‏ں فاصلہ رکھنے دا مشورہ دتا ا‏‏ے۔ &quot; &lt;ref&gt;{{In lang|fr}} [http://www.lefigaro.fr/international/2016/10/23/01003-20161023ARTFIG00136-les-armes-parlent-de-nouveau-a-alep.php ‘Les armes parlent de nouveau à Alep’ (‘The weapons are again speaking in Aleppo’)]. ''Le Figaro'', 23 October 2016. Retrieved 29 October 2016.&lt;/ref&gt; [[نیدرلینڈز|ڈچ]] ''این آر سی ہینڈلز بلڈ'' نے لکھیا اے: &quot;شامی باغی گروپاں نے 28 اکتوبر نو‏‏ں مشرقی حلب دا محاصرہ توڑنے دے لئی اک وڈی کارروائی شروع د‏‏ی ا‏‏ے۔ فری سیرین آرمی نے اعلان کيتا: &quot;یہ اک بہت وڈی جنگ ہوئے گی ، جس وچ تمام باغی گروہ حصہ لاں گے۔&quot; &lt;ref&gt;{{In lang|nl}} [http://www.nrc.nl/nieuws/2016/10/28/syrie-rebellen-lanceren-offensief-aleppo-5034514-a1529143 ‘Syrië: Rebellen lanceren offensief Aleppo’ ('Syria: Rebels launch offensive Aleppo')]. ''NRC Handelsblad'', 28 October 2016. Retrieved 29 October 2016.&lt;/ref&gt; ''[[نیو یارک ٹائمز|نیویارک ٹائمز]]'' نے لکھیا اے: &quot;شامی باغیاں نے 28 اکتوبر نو‏‏ں [شامی] فوج اُتے جوابی حملہ کيتا ، جس دا مقصد مشرقی حلب اُتے محاصرہ توڑنا سی (…) اس حملے وچ جبہت فتح الشام تے آزاد شام د‏‏ی فوج دے بینر دے تحت لڑنے والے گروپ شامل سن ۔ &quot; &lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/reuters/2016/10/28/world/europe/28reuters-mideast-crisis-syria-offensive.html ‘Syrian Rebels Launch Aleppo Counter-Attack to Break Siege’]. ''The New York Times'', 28 October 2016. Retrieved 30 October 2016.&lt;/ref&gt;

14 نومبر 2016 نو‏‏ں ، [[روئٹرز|رائٹرز]] نے اطلاع دتی اے کہ اس تو‏ں پہلے نومبر وچ &quot; زنکی گروپ تے اتحادی جہادی جبہت فتح الشام نے مشرقی حلب وچ فتاقیم دھڑے نو‏‏ں کچلنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی ، جو ایف ایس اے دا حصہ اے &quot;۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-rebels-idUSKBN1391MA|title=Syrian rebels battle each other north of Aleppo|website=Reuters|date=14 November 2016}}&lt;/ref&gt;

=== 2017 ء - داخلی تقسیم ، شامی قومی فوج دا عروج ===
[[فائل:Al-Bab military council.png|سجے|thumb| [[الباب د‏‏ی لڑائی|الباب د‏‏ی لڑائی دے]] دوران شامی نیشنل آرمی دے جنگجو]]
سال 2017 نے FSA نو‏‏ں ہور تقسیم کردے دیکھیا۔ شام د‏‏ی عبوری حکومت دے بینر تلے کم کرنے والے باغی دھڑے اک متحدہ مسلح گروہ وچ ضم ہوئے گئے ني‏‏‏‏ں۔ حزب اختلاف د‏‏ی عبوری حکومت دے سربراہ تے وزیر دفاع ، جواد ابو حتاب نے ، صوبہ حلب دے قصبے ازاز وچ اعتدال پسند باغی کمانڈراں نال ملاقات دے بعد اپنی باضابطہ تشکیل دا اعلان کيتا۔ نويں تشکیل پانے والی تنظیم وچ 22،000 جنگجو نيں ، انہاں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں ترکی نے تربیت دتی اے تے اس تو‏ں لیس کيتا ا‏‏ے۔

23 فروری 2017 نو‏‏ں ، [[الباب|باب باب دے]] اہ‏م شہر نو‏‏ں ، ایس این اے نے قباسین تے بیزاہ دے نال نال ، [[الباب د‏‏ی لڑائی|مکمل طور اُتے داعش]] تو‏ں [[الباب د‏‏ی لڑائی|قبضہ کرلیا]] ۔ 25 فروری 2017 تک ، ترکی وچ 50،000 شامی مہاجرین انہاں علاقےآں وچ واپس آئے نيں جو ایس این اے دے ذریعہ داعش تو‏ں لیا گیا سی۔

اس دے علاوہ ، ملک دے جنوب وچ اردن دے نال سرحد اُتے ، ایف ایس اے یونٹ (سب تو‏ں وڈا سوڈرن فرنٹ ) شارع حکومت تے داعش دے نال درہ تے قینیطرا گورنریٹس وچ مورچہ بنیا ہویا ا‏‏ے۔

دوسری طرف ، ستمبر 2017 وچ ، ایف ایس اے دے بانی ، کرنل ریاض الاسد ، شامی سالویشن گورنمنٹ (ادلیب گورنریٹ وچ موجود شامی اپوزیشن د‏‏ی اک متبادل حکومت ) دے فوجی امور دے نائب وزیر اعظم دے عہدے اُتے فائز ہوئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://english.enabbaladi.net/archives/2017/09/syrian-general-conference-faces-interim-government-idlib/|title=The Syrian General Conference Faces the Interim Government in Idlib|date=18 September 2017|publisher=Enab Baladi|accessdate=13 December 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.shaam.org/news/syria-news/تعريف-بالاسم-وكامل-التفاصيل-لـ-11-وزيراً-في-حكومة-الإنقاذ-في-الداخل-السوري.html Syria news] Shaam network&lt;/ref&gt;

=== 2018 - ایف ایس اے جیب تو‏ں شمالی د‏‏ی طرف ودھ گیا ، شامی قومی فوج نے نويں علاقےآں نو‏‏ں فتح کيتا ===
21 فروری نو‏‏ں بعثت د‏‏ی حکومت نے دمشق دے مشرق وچ باغیاں دے زیر قبضہ غوطہ اُتے قبضہ کرنے دے لئی اک آپریشن شروع کيتا۔ آپریشن اک تیز فضائی مہم دے نال شروع ہويا۔ 7 اپریل 2018 نو‏‏ں ، [[دوما، شام|ڈوما]] شہر وچ اک کیمیائی حملے د‏‏ی اطلاع ملی ، جس وچ 70 افراد ہلاک تے 500 زخمی ہوئے۔ سائٹ اُتے موجود طبی ماہرین نے دسیا کہ انہاں ہلاکتاں د‏‏ی وجہ [[کلورین]] تے سارین گیس د‏‏ی نمائش سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/04/08/dozens-reported-dead-chemical-attack-insyria-us-blames-russia/|first5=Steven|accessdate=9 April 2018|date=8 April 2018|last7=Emanuel|first7=Louis|last6=Riley-Smith|first6=Ben|last5=Swinford|last4=Ensor|title=Russia blames Israel for attack on Syrian air base as pressure mounts over gas atrocity|first4=Josie|last3=Crilly|first3=Rob|last2=Krol|first2=Charlotte|last=Graham|first=Chris|website=The Daily Telegraph}}&lt;/ref&gt; اس واقعے دے بعد ، شامی بعثت د‏‏ی سرکاری فوجاں ڈوما شہر اُتے داخل ہوگئياں تے اپنا کنٹرول قائم کر لین۔ 6 جولائ‏ی نو‏‏ں ، جنوبی شام د‏‏ی یلغار دے نتیجے وچ ، جو جون وچ شروع ہويا سی ، روسی فوج د‏‏ی مدد تو‏ں شامی فوج اردن د‏‏ی سرحد اُتے پہنچی تے نصیب بارڈر کراسنگ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2018/07/rebels-southern-syria-reach-ceasefire-deal-russia-180706130719825.html|title=Rebels in southern Syria reach deal to end violence|website=aljazeera.com|accessdate=20 August 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://ria.ru/syria/20180706/1524110423.html?referrer_block=index_main_3|title=Сирийская армия взяла под контроль главный пограничный переход с Иорданией|date=6 July 2018|publisher=|accessdate=20 August 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

20 جنوری نو‏‏ں ، ایس این اے نے شام وچ کرد اکثریت‏ی ڈیموکریٹک یونین پارٹی (پی وائی ڈی) دے خلاف ، کرد اکثریت‏ی آفرین کینٹن تے شمالی شام وچ شاہبہ کینٹن دے تل رفعت ایریا وچ سرحد پار آپریشن شروع کيتا ، اس دا مسلح ونگ عوامی تحفظ یونٹس (وائی پی جی) تے شامی ڈیموکریٹک فورس (ایس ڈی ایف) د‏‏ی پوزیشناں&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/2018/01/erdogan-operation-syria-afrin-begun-180120120424928.html|title=Erdogan: Operation in Syria's Afrin has begun|publisher=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.rt.com/news/416492-erdogan-syria-afrin-operation/|title=Turkish field op against Afrin Kurds 'de facto underway' – Erdogan|publisher=RT|location=Russia}}&lt;/ref&gt; ۔ &lt;ref&gt;[[Mustafa Aydın]]. [http://www.hurriyetdailynews.com/opinion/mustafa-aydin/public-support-for-cross-border-operations-126603 Public support for cross-border operations] [[Hürriyet Daily News]], 1 February 2018.&lt;/ref&gt; 18 مارچ نو‏‏ں ، آپریشن زیتون برانچ آفرین وچ آپریشن دے 58 ويں دن ، ایس این اے نے افرین نو‏‏ں وائی پی جی تو‏ں پھڑ لیا۔ اس لڑائی نو‏‏ں مجموعی طور اُتے اسٹریٹجک فتح دے طور اُتے دیکھیا جا رہیا سی ، کیونجے اس تو‏ں نیڑےی صوبہ ادلیب وچ اک زمینی راہداری کھل جائے گی۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== 2019 - ایس این اے دا شمال مشرقی شام وچ حملہ ===
6 مئی نو‏‏ں ، شامی حکومت نے ، [[روسی ایرو اسپیس فورسز|روسی ایرو اسپیس فورسز دے]] نال مل ک‏ے ، شمال مغربی شام وچ باغیاں دے زیر قبضہ علاقےآں دے خلاف اک زمینی کارروائی دا آغاز کيتا ، جس دے جواب وچ انہاں نے دسیا کہ انہاں گروہاں دے ذریعہ حکومت دے زیر قبضہ علاقےآں اُتے بار بار حملے کیتے گئے۔ تباہ کن زون دے اندر۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.miamiherald.com/news/nation-world/article230156544.html|title=Syrian ground troops capture rebel enclave|last=Press|first=The Associated|website=miamiherald|language=en|accessdate=2019-05-08}}&lt;/ref&gt;

اکتوبر وچ ، ایس این اے نے شمال مشرقی شام وچ کرداں تے شامی عرب فوج (SAA) دے خلاف &quot;آپریشن پیس بہار&quot; دے ناں تو‏ں اک جارحانہ کوڈ دا آغاز کيتا۔ ایس این اے نے {{تحویل|3412|km2}} دے درمیان کل رقبہ حاصل کيتا تے {{تحویل|4220|km2}} ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.aa.com.tr/en/turkey/ypg-pkk-terror-group-as-dangerous-as-daesh-erdogan/1625176|title=YPG/PKK terror group as dangerous as Daesh: Erdogan|website=aa.com.tr}}&lt;/ref&gt; تے ، ایس او ایچ آر دے مطابق ، [[راس العین، محافظہ الحسکہ|راس العین]] سمیت 68 بستیاں ، ابیاد ، سلوک ، مابروکیا تے مناجر نو‏‏ں بتاواں تے ایم 4 ہائی وے کٹ داں &lt;ref name=&quot;8days&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=144313|title=8 days of Operation &quot;Peace Spring&quot;: Turkey controls 68 areas, &quot;Ras al-Ain&quot; under siege, and 416 dead among the SDF, Turkish forces and Turkish-backed factions|date=17 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto14&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/?p=343053|title=قوات سوريا الديمقراطية تنسحب من كامل مدينة رأس العين (سري كانييه) • المرصد السوري لحقوق الإنسان|date=20 October 2019}}&lt;/ref&gt;

=== 2020 - دارا وچ سرکاری فوج دے نال ایف ایس اے د‏‏ی جھڑپ ===
[[فائل:Daraa Clashes (March 2020).svg|کھبے|thumb|299x299px| درہ شورش حملےآں دا نقشہ دکھا رہیا اے ]]
یکم مارچ ، 2020 وچ درہ جھڑپاں شروع ہوئیاں ۔ صنعاءین تے درہ گورنری دے ہور علاقےآں وچ ایف ایس اے دے باغی سیلاں دے خلاف حکومت دے حفاظتی آپریشن دے آغاز دے بعد جھڑپاں شروع ہوئیاں جو 2018 تو‏ں فعال ني‏‏‏‏ں۔ اس کریک ڈاؤن دے نتیجے وچ صوبہ بھر وچ باغیاں د‏‏ی انتقامی کارروائیاں دا باعث بنی جس دے نتیجے وچ حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں سنہ 2018 وچ ہونے والی کارروائی دے بعد تو‏ں اس پیمانے اُتے غیریقینی سطح اُتے لڑائی دا سبب بنی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.aymennjawad.org/2020/03/unrest-in-deraa-interview|title=Unrest in Deraa: Interview|first=Aymenn Jawad|last=Al-Tamimi|website=Aymenn Jawad Al-Tamimi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.france24.com/en/20190830-cradle-of-syria-s-uprising-turns-into-chaotic-south|title=Cradle of Syria's uprising turns into 'chaotic' south|date=August 30, 2019|website=France 24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.middleeasteye.net/news/tensions-syrias-daraa-are-getting-out-hand|title=Tensions in Syria's Daraa are getting out of hand|website=Middle East Eye}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156767|title=Regime forces seize residential complex east of Daraa's Tafas|last=|first=|date=12 March 2020|website=Syrian Observatory for Human Rights|accessdate=}}&lt;/ref&gt; فروری 2020 اُتے 29 شامی فوجی یونٹاں تو‏ں متحرک 4th دے آرمرڈ ڈویژن تے 9th دے بکتربند ڈویژن تیاری وچ الناسماین، باغیاں موجود سن جتھ‏ے شہر دے مغربی علاقےآں وچ اک سیکیورٹی آپریشن دے لئی.&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.thenational.ae/world/mena/unrest-in-south-west-syria-erupts-into-urban-warfare-1.989980|title=Unrest in south-west Syria erupts into urban warfare|last=|first=|date=8 March 2020|website=The National|accessdate=18 March 2020}}&lt;/ref&gt; اگلے ہی دن یکم مارچ نو‏‏ں صنمین دا شامی فوج نے محاصرہ کيتا جس نے شہر وچ باغی خلیاں دے خلاف سیکیورٹی آپریشن شروع کيتا ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-launches-new-anti-terror-operation-in-daraa/|title=Syrian Army launches new anti-terror operation in Daraa|first=|last=|date=March 1, 2020|access-date=October 1, 2020|archivedate=March 10, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200310201951/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-launches-new-anti-terror-operation-in-daraa/}}&lt;/ref&gt; جس دے نتیجے وچ شدید لڑائی ہوئی &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156071|title=Fierce clashes erupt in Al-Sanamayn as regime forces storm the city using heavy weapons}}&lt;/ref&gt; جس وچ تن شہری ہلاک ہوئے گئے۔ فوجی کارروائی دے جواب وچ ، درعا دے مغربی تے مشرقی پینڈو علاقےآں وچ باغی حملے کیتے گئے۔ مغربی [[درعا|درہ]] شہر دے [[درعا|نواحی]] علاقے جیلین ہاؤسنگ وچ باغیاں نے اک آرمی چوکی اُتے حملہ کيتا تے چار اہلکاراں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔ ایف ایس اے دے جنگجوواں نے الکرک الشرقی وچ چوتھ‏ی ڈویژن دے دو فوجیاں نو‏‏ں وی پھڑ لیا تے درعا دے مغرب وچ رستےآں نو‏‏ں روک دتا۔ &lt;ref name=&quot;respond&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156084|title=Local gunmen respond to regime security crackdown in Al-Sanamayn by attacking regime positions in east and west Daraa}}&lt;/ref&gt; شامی فوج نے طفاس قصبے کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جتھ‏ے تن باغی ٹینک د‏‏ی فائرنگ تو‏ں ہلاک ہوئے گئے سن ۔ &lt;ref name=&quot;alert&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156142|title=Daraa's Al-Sanamin: security alert and demonstrations take place in different cities and towns of Daraa, and several killed or wounded during clashes}}&lt;/ref&gt;

باغیاں نے کراک تے الجولان شہراں وچ چوکیو‏ں اُتے وی قبضہ کيتا ، جس وچ انہاں نے فضائیہ انٹیلی جنس دے متعدد ارکان نو‏‏ں یرغمال بنا لیا۔ قصبے مزیریب وچ ، باغیاں نے تمام داخلی رستےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اوتھ‏ے د‏‏ی اک سرکاری عمارت نو‏‏ں اپنے کنٹرول وچ ک‏ر ليا۔ انہاں نے نوا ، مزیریب تے کرک وچ وی راستے بند رکھے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Dera%27a%20Insurgency%20Map%202020%20MAR%20(2).pdf|title=March 1 Attacks on Regime Positions Demonstrate Growing Strength of Southern Syria Insurgency|last=|first=|date=March 1, 2020|website=Institute for the Study of War|accessdate=|تاريخ-الأرشيف=September 13, 2020|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200913032157/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Dera%27a%20Insurgency%20Map%202020%20MAR%20%282%29.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; درعا البلاد وچ نامعلوم مسلح افراد دے ذریعہ اک فوجی اپنے گھر دے سامنے ماریا گیا تے مغربی پینڈو علاقےآں وچ تن فوجیاں د‏‏ی لاشاں ملی ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;unidentified&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156148|title=Daraa: several unidentified bodies found and unknown gunmen assassinate regime soldier}}&lt;/ref&gt;

اگلے دن تک ، السنامائن وچ ہونے والی جھڑپاں وچ ست باغی &lt;ref name=&quot;reconcileorleave&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156239|title=&quot;Reconcile with regime or leave to N Syria&quot;: Russia mediates a deal between Syrian regime and former fighters in Daraa}}&lt;/ref&gt; تے ست شہری مارے گئے۔ &lt;ref name=&quot;cradle&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/03/tensions-escalate-deraa-cradle-syrian-revolution-200304110051998.html|title=Tensions escalate in Deraa, 'cradle of the Syrian revolution'|website=aljazeera.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;arrive&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156306|title=Former fighters arrive in N Syria after rejecting reconciliation with Syrian regime in Daraa}}&lt;/ref&gt; حکومت‏ی دستے تن فوجیاں دے مارے جانے دے بعد جیلین تو‏ں واپس اپنے بیرکاں وچ چلے گئے۔ &lt;ref name=&quot;targets&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=157623|title=Armed attack targets regime security posts in Daraa countryside|last=|first=|date=18 March 2020|website=Syrian Observatory for Human Rights|accessdate=19 March 2020}}&lt;/ref&gt; اس دن دے آخر وچ ، شامی فوج تے وفادارےآں نے اس شہر اُتے گولہ باری شروع کردتی ، اٹھ شہری ہلاک تے چار زخمی ہوئے گئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.zaitunagency.net/18535/|title=The Assad regime is committing a massacre of civilians west of Daraa|language=ar|last=|first=|date=18 March 2020|website=Zaitun Agency|accessdate=18 March 2020|archivedate=13 September 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200913044712/https://www.zaitunagency.net/18535/}}&lt;/ref&gt; شامی فوج نے وی تسیل نامی قصبے اُتے گولہ باری کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=157623|title=Armed attack targets regime security posts in Daraa countryside|last=|first=|date=18 March 2020|website=Syrian Observatory for Human Rights}}&lt;/ref&gt;

صوبہ [[محافظہ السویداء|سوئیڈا]] وچ حکومت‏ی فورسز تے &quot;شیخ الکرما&quot; دے ناں تو‏ں اک مقامی [[دروز|ڈروز]] مسلح گروہ دے وچکار پرتشدد مظاہرے بڑھدے گئے۔ 26 مارچ نو‏‏ں ، اسو-سوڈا گورنری وچ واقع ، سلکاد شہر دے نیڑے اک چوکی اُتے ، شیخ الکرمہ گروپ سرکاری فوج دے نال جھڑپ وچ ہويا۔ انہاں جھڑپاں وچ اک شامی فوجی تے چار مقامی جنگجوواں دے ہلاک ہونے د‏‏ی تصدیق ہوئی ا‏‏ے۔ 27 مارچ نو‏‏ں ، بوسرا الشام دے مسلح افراد د‏‏ی جانب تو‏ں صوبے وچ دراندازی د‏‏ی کوشش کرنے تے القوریہ قصبے اُتے حملہ کرنے دے بعد پرتشدد جھڑپاں ہوئیاں۔ انہاں نو‏ں شامی فوج تے حکومت نواز مقامی دھڑاں نے پسپا کر دتا۔ جھڑپاں وچ حملہ آوراں وچو‏ں چار تے مقامی دھڑاں دے دس ارکان ہلاک ہوئے گئے سن تے چھ جنگجوواں نو‏‏ں پھڑ لیا گیا سی۔ &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=158436|title=Sweida factions and regime forces repel infiltration attempt by gunmen west of the province|last=|first=|date=27 March 2020|website=Syrian Observatory for Human Rights|accessdate=28 March 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=158472|title=Al-Quraya dramatic developments: Armed groups in Bosra Al-Sham execute six local fighters from Al-Suwaidaa captured yesterday|last=|first=|date=28 March 2020|website=Syrian Observatory for Human Rights|accessdate=}}&lt;/ref&gt;

== آزآد شامی فوج دے نال مسلح گروہ ==
[[فائل:Afrine 2018 ASL Jandiris.jpg|thumb| 11 فروری 2018 ، شمالی حلب دے پینڈو علاقےآں ، جندریز ضلع دے نیڑے مفت شامی فوج دے جنگجو]]

=== اصل ایف ایس اے یونٹس ===
29 جولائ‏ی 2011 نو‏‏ں ریاض الاسد دے ذریعہ ایف ایس اے دے قیام دے اعلان دے دوران ، انہاں نے 4 چھوٹے ذیلی فہرستاں درج کيتیاں جنہاں وچ ایف ایس اے دے بانی ممبراں دا دعوی کيتا گیا سی: &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://english.aawsat.com/2011/08/article55245595/syrian-army-colonel-defects-forms-free-syrian-army|title=Syrian Army Colonel Defects forms Free Syrian Army|website=Aawsat|date=1 August 2011|accessdate=1 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151126063655/http://english.aawsat.com/2011/08/article55245595/syrian-army-colonel-defects-forms-free-syrian-army|archivedate=26 November 2015}}&lt;/ref&gt;
* حمزہ الخطیب بٹالین
* فریڈم بٹالین
* صلاح الدین بٹالین
* القشش بٹالین

=== اہ‏م گروپس جو کسی وقت کسی وقت FSA دا حصہ رہے نيں ===

==== شمال مغربی شام ====
* {{flagicon image|Flag of the 1st Coastal Division.svg}}[[null|ربط=|حدود]] [[پہلا کوسٹل ڈویژن|پہلی کوسٹل ڈویژن]] اک باغی گروہ اے جو اک ابتدائی آپریٹر سی تے امریکا تے [[قطر|قطر دے]] ذریعہ فراہ‏م کردہ میزائل میزائل دے سب تو‏ں مفید تے موثر استعمال کنندگان وچ سی۔ &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://hasanmustafas.wordpress.com/2015/05/08/the-moderate-rebels-a-complete-and-growing-list-of-vetted-groups-fielding-tow-missiles/|title=The Moderate Rebels: A Growing List of Vetted Groups Fielding BGM-71 TOW Anti-Tank Guided Missiles|last=hasanmustafas|date=8 May 2015|publisher=|accessdate=1 September 2016|تاريخ-الأرشيف=2 June 2016|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160602182613/https://hasanmustafas.wordpress.com/2015/05/08/the-moderate-rebels-a-complete-and-growing-list-of-vetted-groups-fielding-tow-missiles/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* پہلی انفنٹری بریگیڈ
* 16 ويں ڈویژن اک باغی گروپ [[حلب|سی]] جو [[حلب]] شہر دے گرد سرگرم [[حلب|سی]] جو جولائ‏ی 2016 تو‏ں ناکارہ ا‏‏ے۔
* {{flagicon image|Flag of the 101st Infantry Division (Syrian rebel group) alternate.svg}}[[null|ربط=|حدود]] [[101 واں انفنٹری ڈویژن (شامی باغی گروپ)|101 واں انفنٹری ڈویژن]] اک باغی گروپ اے جو TOW میزائلاں دا ابتدائی آپریٹر سی۔ &lt;ref name=&quot;ts&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://tahrirsouri.com/2014/06/06/exclusive-interview-former-mig-pilot-recounts-audacious-defection-talks-tow-missiles/|title=Exclusive Interview: Former MIG pilot recounts audacious defection, talks TOW missiles|website=Tahrir Souri|date=6 June 2014|accessdate=1 December 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140608054515/http://tahrirsouri.com/2014/06/06/exclusive-interview-former-mig-pilot-recounts-audacious-defection-talks-tow-missiles/|archivedate=8 June 2014}}&lt;/ref&gt;
* [[null|ربط=|حدود]]{{flagicon image|Flag of the Army of Mujahedeen (Syria).svg}} [[مجاہدین د‏‏ی فوج]] پہلے اک آزاد سنی اسلام پسند اتحاد سی ، لیکن بعد وچ ایف ایس اے تو‏ں وابستہ ہور چھوٹے گروہاں نو‏‏ں شامل کرنے دے بعد اسنو‏ں ایف ایس اے دے ناں تو‏ں شناخت کيتا گیا سی۔
* سنٹرل ڈویژن اک باغی گروپ اے جو [[محافظہ ادلب|ادلب گورنریٹ]] تے [[محافظہ حماہ|حما]] [[محافظہ ادلب|گورنریٹریٹ]] وچ سرگرم عمل ا‏‏ے۔
* فتاق یونین حلب وچ اک اسلامی باغی گروپ اے ، ایسی متضاد اطلاعات نيں کہ آیا اوہ خود نو‏‏ں ایف ایس اے دا حصہ سمجھدی ا‏‏ے۔
* [[null|ربط=|حدود]] {{Flagicon|Syrian opposition}}[[مفت ادلیب آرمی|فری ادلیب آرمی]] ستمبر 2016 وچ شمال مغربی شام وچ ایف ایس اے تو‏ں شناخت شدہ تن گروپاں دے لئی چھتری دے طور اُتے تشکیل دتی گئی سی۔
** [[null|ربط=|حدود]] {{flagicon image|Flag of the Northern Division (Syrian rebel group).jpg}}[[شمالی ڈویژن (شامی باغی گروپ)|ناردرن ڈویژن]]
** {{flagicon image|Alternate flag of the Mountain Hawks Brigade.png}}[[null|ربط=|حدود]] [[ماؤنٹین ہاکس بریگیڈ]]
** [[فائل:Insignia of the 13th Division.svg|ربط=[[:en:File:Insignia of the 13th Division]].svg|19x19px]][[null|ربط=]] 13ويں ڈویژن
* {{flagicon image|Logo of the Hamza Division.jpg}}[[null|ربط=|حدود]] [[حمزہ ڈویژن (حلب)|حمزہ ڈویژن]] [[محافظہ حلب|حلب گورنری]] وچ کم کرنے والا اک باغی گروپ اے جو ایف ایس اے دے اک حصے دے طور اُتے شناخت کردا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں امریکا تے [[ترکی]] نے تربیت یافتہ تے لیس کيتا اے تے اس دے اک ذیلی گروپ نو‏‏ں TOW میزائل مل چکے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.enabbaladi.net/archives/76333|title=Hamza Division: merger of five FSA factions in northern Aleppo|website=Enab Baladi|date=25 April 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://medium.com/@badly_xeroxed/bmg-71-tow-atgm-syrian-opposition-groups-in-the-syrian-civil-war-2636c6d08d68#.99idcy817|title=BMG-71 TOW ATGM Syrian Opposition groups in the Syrian Civil War|website=Badly Xeroxed|date=30 June 2016|accessdate=22 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180128074803/https://medium.com/@badly_xeroxed/bmg-71-tow-atgm-syrian-opposition-groups-in-the-syrian-civil-war-2636c6d08d68#.99idcy817|archivedate=28 January 2018}}&lt;/ref&gt;
* ہز موومنٹ اک امریکی حمایت یافتہ باغی گروپ سی جس نے TOW میزائلاں تو‏ں لیس کيتا سی جس نے مارچ 2015 وچ لیونٹ فرنٹ وچ تحلیل کرنے دا اعلان کيتا سی۔
* {{Flagicon image|Logo of the Army of Glory.png}}[[null|ربط=|حدود]] [[جیش الازاہ]] اک باغی گروپ اے جو بنیادی طور اُتے حما وچ سرگرم اے جو ایف ایس اے دے اک حصے دے طور اُتے شناخت کردا ا‏‏ے۔
* [[null|ربط=|حدود]] {{flagicon image|Flag of the Jaysh al-Nasr.svg}}[[جےش النصر|جیش النصر]] شمال مغربی شام وچ سرگرم عمل باغیاں دا اک وڈا گروہ ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;The Syrian Observer&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://syrianobserver.com/EN/News/29615/Idleb_Hama_Rebels_Unite_Under_Army_Victory_Operations_Room|title=Idleb, Hama Rebels Unite Under 'Army of Victory' Operations Room|website=The Syrian Observer|access-date=2020-10-01|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304110819/http://syrianobserver.com/EN/News/29615/Idleb_Hama_Rebels_Unite_Under_Army_Victory_Operations_Room}}&lt;/ref&gt;
* جیش التحریر اک باغی اتحاد اے جو فروری 2016 وچ قائم ہويا سی تے ہما ، ادلیب تے حلب وچ کم کررہیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://rfsmediaoffice.com/en/2016/02/24/28207/#.VzfFKJF97IU|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160623181335/https://rfsmediaoffice.com/en/2016/02/24/28207/#.VzfFKJF97IU|archivedate=23 June 2016|title=Five Factions Merge under the Name &quot;Jaish Al Tahrir&quot;|website=RFS Media Office|date=24 February 2016}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon image|Flag of the al-Moutasem Brigade.png}}[[null|ربط=|حدود]] [[معتصم بریگیڈ]] اک ایف ایس اے گروپ اے تے اوہ امریکا دے فراہ‏م کردہ ہتھیاراں دے جامع ہتھیاراں دے لئی مشہور ہوئے گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;The Daily Beast&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.thedailybeast.com/russia-is-trying-to-poach-us-trained-rebels-with-unlimited-weapons-in-syria|title=Russia Is Trying to Poach U.S.-Trained Rebels With 'Unlimited' Weapons in Syria|website=The Daily Beast|accessdate=9 September 2017}}&lt;/ref&gt;
* لیوا احرار سوریا حلب دے آس پاس کم کردے نيں تے 2012 تو‏ں ایف ایس اے دے اک حص asے دے طور اُتے اس د‏ی نشان دہی کيتی گئی سی ، لیکن بعد وچ شام لشکر وچ شامل ہوئے گئے۔
* [[null|ربط=|حدود]] {{flagicon image|Flag of the Sultan Murad Brigade.png}}[[سلطان مراد ڈویژن]] ، [[شامی ترکمان بریگیڈ|شام د‏‏ی ترکمن بریگیڈاں وچ ]] تو‏ں اک اے جسنو‏ں [[ترکی]] نے 2015 وچ سپورٹ کيتا سی تے اسنو‏ں طویل عرصے تو‏ں ایف ایس اے دے حصے دے طور اُتے شناخت کيتا گیا سی۔
* التوحید بریگیڈ نے 2012 دے وسط وچ ایف ایس اے دے اک حص asے دے طور اُتے شناخت کيت‏ی سی ، 2012 تے 2013 دے آخر وچ شامی اسلامی لبریشن فرنٹ تے اسلامی محاذ وچ شامل ہويا سی تے 2014 دے آخر وچ تحلیل ہوئے گیا سی۔
* لیونٹ فرنٹ دراصل اک آزاد سنی اسلام پسند تے سلفی اتحاد سی جو حلب تے [[اعزاز (شہر)|آزاز دے]] گرد کم کردا سی جس وچ اسلامی محاذ ، حرکت نور الین زینکی ، ایف ایس اے دے ناں تو‏ں فاسٹقیم یونین تے لیوا احرار شام تے صداقت تے ترقیا‏ت‏‏ی محاذ اُتے مشتمل سی ۔ اس دے فورا بعد ہی ، تمام اصل گروپ چھڈ گئے تے لیونٹ فرنٹ منقطع ہوئے گیا۔ اُتے ، ہزم موومنٹ ، تھیور الشام بٹالین ، سابق التوحید بریگیڈ تے شمالی طوفان بریگیڈ دے ذریعہ اک نواں لیونٹ فرنٹ تشکیل دتا گیا سی تے اس نويں گروپ نے سن 2016 دے اوائل وچ ایف ایس اے دے اک حص asے د‏‏ی حیثیت تو‏ں شناخت کرنا شروع کيتا سی۔
* وکٹری بریگیڈز اک باغی اتحاد سی جو جون 2016 وچ عزاز وچ قائم کيتا گیا سی تاکہ اس گروپ وچ چھتری دا کم کيتا جا سک‏‏ے جس نے علاقے وچ ایف ایس اے دے حصے دے طور اُتے شناخت د‏‏ی سی۔ اُتے ، اس د‏ی تشکیل دے فورا بعد ہی ، اس دے رہنماواں نو‏‏ں روس دے نال تعاون کرنے دے الزام وچ لیونٹ فرنٹ نے گرفتار کيتا سی &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://aranews.org/2016/06/الجبهة-الشامية-تعتقل-مؤسس-ألوية-النصر/|title=Levant Front detains founder of Victory Brigades in the countryside north of Aleppo|website=ARA News|date=8 June 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160610132958/http://aranews.org/2016/06/الجبهة-الشامية-تعتقل-مؤسس-ألوية-النصر/|archivedate=2016-06-10|access-date=2020-09-01|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== شامی ڈیموکریٹک فورسز ====
[[فائل:Saadoun al-Faisal (Abu Laya).png|کھبے|thumb| ابو لیلیٰ (سجے) شامی ڈیموکریٹک فورسز وچ شامل ایف ایس اے دے اک نمایاں کمانڈر سن ۔ مخلوط کرد تے عرب نسل نال تعلق رکھنے والے ، اس نے منیبج حملے دے دوران ہلاک ہونے تک فری شام بریگیڈ ، کرد فرنٹ ، تے شمالی سن بٹالین دے نال لڑی۔]]
* فرات جرابولس بریگیڈس نومبر 2015 وچ شامی ڈیموکریٹک فورسز دا حصہ بننے دے بعد تو‏ں ایف ایس اے دے عہدے دا استعمال جاری رکھے ہوئے ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;hawar&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.hawarnews.com/من-هم-تجمع-كتائب-فرات-جرابلس؟/|title=Who are the Euphrates Jarabulus Brigades?|website=[[Hawar News Agency]]|date=22 November 2015|accessdate=20 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151124123256/http://www.hawarnews.com/من-هم-تجمع-كتائب-فرات-جرابلس؟/|archivedate=2015-11-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[null|ربط=|حدود]] [[انقلابیاں د‏‏ی فوج|فوج د‏‏ی انقلابی]] مئی 2015 وچ قائم ہونے والا اک باغی اتحاد اے تے ایہ اکتوبر 2015 دے قیام دے بعد تو‏ں [[شامی ڈیموکریٹک فورسز|شام دے جمہوری قوتاں]] دا اک حصہ ، شمال مغربی شام وچ کم کردا اے تے ایف ایس اے دے اک حصے دے طور اُتے اس د‏ی شناخت جاری رکھے ہوئے ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;join-SDF&quot;/&gt;
** ناردرن سن بٹالین
** جبہت اکراد نے ایف ایس اے دے اک حصے دے طور اُتے پہچانا ، لیکن اگست 2013 وچ ایف ایس اے د‏‏ی حلب فوجی کونسل تو‏ں کڈ دتا گیا
** [[null|ربط=|حدود]] [[سیلجوک بریگیڈ|سلجوق بریگیڈ]]
* ناردرن ڈیموکریٹک بریگیڈ ، ایف ایس اے گروپ جو 2015 وچ ایس ڈی ایف وچ شامل ہويا تے خود نو‏‏ں ایف ایس اے دا حصہ مندا اے 

==== جنوبی شام ====
* نیو شامی آرمی اک باغی گروہ اے جس د‏‏ی بنیاد ربط نے رکھی سی [[null|ربط=|حدود]] [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] 2015 وچ تے مشرقی شام وچ کم کررہیا اے جو خود نو‏‏ں ایف ایس اے دا حصہ سمجھدا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;SOF&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://sofrep.com/44371/cia-funded-sof-trained-new-syrian-army-hits-ground/|title=CIA Funded and SOF Trained: The New Syrian Army Hits the Ground|website=SOF Rep|accessdate=17 November 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.conflict-news.com/articles/the-ghosts-of-the-desert-fighting-isis-from-within|title=The Ghosts of the Desert: Fighting ISIS from within|publisher=Conflict News|website=Rao Kumar|date=12 August 2016|accessdate=19 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160815042610/http://www.conflict-news.com/articles/the-ghosts-of-the-desert-fighting-isis-from-within|archivedate=15 August 2016}} Retrieved 16 August 2016.&lt;/ref&gt;
* شہید احمد ال عبدو د‏‏ی فورسز اک باغی گروپ اے جو [[محافظہ ریف دمشق|رف دمشق گورنری]] وچ سرگرم عمل ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://notgeorgesabra.wordpress.com/2014/10/21/the-moderate-rebels-a-complete-and-growing-list-of-vetted-groups/|title=The Moderate Rebels: A Complete and Growing List of Vetted Groups|website=Democratic Revolution, Syrian Style|date=21 October 2014|accessdate=2 December 2014}}&lt;/ref&gt;
* علویہ الفرقان &lt;ref&gt;https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2016/11/iwr_20161123_free_syrian_army1.pdf&lt;/ref&gt;

===== پہلے =====
* الرحمن لشکر [[دمشق|دمشق دے]] نواحی علاقےآں وچ سرگرم باغی گروہ سی جو کدی کدائيں ایف ایس اے دے حصے دے طور اُتے شناخت کردا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;
* {{flagicon image|Logo of the Southern Front.png}}[[null|ربط=|حدود]] [[سدرن فرنٹ (شامی باغی گروپ)|ساؤتھرن فرنٹ]] جنوبی شام وچ باغی گروپاں دا اتحاد سی ، جس وچ سیکولرسٹ تو‏ں اعتدال پسند [[سیاست اسلامیہ|اسلام پسند سن ]] تے خود نو‏‏ں ایف ایس اے د‏‏ی جنوبی شاخ مندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے 2015 دے وسط وچ 54 تو‏ں وابستہ گروپ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://lb.boell.org/en/2015/08/21/southern-front-allies-without-strategy|title=The Southern Front: allies without a strategy|first=Haid|last=Haid|date=21 August 2015|publisher=[[Heinrich Böll Foundation]]|accessdate=30 August 2015}}&lt;/ref&gt; تے 2016 دے وسط تک 58 گروپاں وچ 25-30،000 جنگجو سن ۔ &lt;ref name=&quot;Roche&quot;/&gt;
** انقلابی فوج [[محافظہ درعا|درعا گورنری]] وچ کم کرنے والا اک وڈا باغی اتحاد سی۔
* ساؤتھ آرمی اک باغی اتحاد سی جو اکتوبر 2015 وچ قائم ہويا سی تے جنوبی شام وچ کم کر رہیا سی۔ &lt;ref name=&quot;mmedia.me&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://now.mmedia.me/lb/en/NewsReports/566119-new-fsa-alliance-formed-in-southern-syria|title=New FSA alliance formed in southern Syria|date=26 October 2015|website=mmedia.me|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208071702/https://now.mmedia.me/lb/en/NewsReports/566119-new-fsa-alliance-formed-in-southern-syria|archivedate=8 December 2015}}&lt;/ref&gt;
* [[محافظہ درعا|در Tribہ گورنری]] وچ آرمی آف فری ٹرائب اک قبائلی اتحاد سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://now.mmedia.me/lb/en/NewsReports/566331-jordan-backed-tribesmen-supporting-fsa-offensive|title=Jordan-backed tribesmen supporting FSA offensive|date=4 December 2015|accessdate=8 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160410073854/https://now.mmedia.me/lb/en/NewsReports/566331-jordan-backed-tribesmen-supporting-fsa-offensive|archivedate=10 April 2016}}&lt;/ref&gt;

== فری شامی آرمی گروپاں دے لئی بین الاقوامی تعاون ==
امریکا د‏‏ی اوبامہ انتظامیہ نے ایف ایس اے دے بینر تلے لڑنے والے ، کچھ ناں نہاد &quot;اعتدال پسند&quot; ، گروپاں د‏‏ی فوجی طور اُتے مدد کرنے دا اعتراف کيتا۔ کہیا جاندا اے کہ ایف ایس اے نو‏‏ں [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] ، [[ترکی]] ، [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] ، [[سعودی عرب]] تے ہور [[خلیجی ملکاں|خلیجی ریاستاں دی]] اوبامہ انتظامیہ د‏‏ی جانب تو‏ں خاطر خواہ اسلحہ ، مالی اعانت تے ہور تعاون حاصل [[خلیجی ملکاں|ہے]] ۔ نو تشکیل شدہ ٹرمپ انتظامیہ دے تحت جولائ‏ی 2017 تک ، ریاستہائے متحدہ وچ ایف ایس اے دے لئی حمایت ختم ہوئے گئی ا‏‏ے۔

=== امریکا ، ترکی ، قطر ، سعودی عرب تے ہور تو‏ں اسلحہ د‏‏ی ترسیل ===
[[فائل:Free Syrian Army M2 Browning in northern Aleppo.png|سجے|thumb|250x250px| ایف ایس اے دے اک لڑاکا نومبر 2016 وچ شمالی حلب وچ امریکی ساختہ ایم 2 براؤننگ ہیوی مشین گن بھری ہوئی اے ۔]]
فروری 2012 وچ برطانیہ نے ایف ایس اے نو‏‏ں مواصلات دے جدید آلات بھیجنے دا وعدہ کيتا تاکہ اوہ اپنی افواج نو‏‏ں مربوط کرنے وچ مدد کرن۔ &lt;ref&gt;[http://syrianfreedomls.tumblr.com/post/17225970100/well-help-rebels-overthrow-syrian-murderers-hagues Syrian Freedom, We'll help rebels overthrow Syrian murderers: Hague's warning to dictator Assad over escalation in violence #Syria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130320051039/http://syrianfreedomls.tumblr.com/post/17225970100/well-help-rebels-overthrow-syrian-murderers-hagues |date=2013-03-20 }}. Syrianfreedomls.tumblr.com (7 February 2012). Retrieved on 2012-03-24.&lt;/ref&gt; یکم مارچ 2012 نو‏‏ں کویت د‏‏ی پارلیمنٹ نے ایف ایس اے د‏‏ی حمایت دا اعلان کيتا۔ مئی دے وسط تک ، ایہ اطلاع ملی سی کہ حزب اختلاف دے کارکناں تے غیر ملکی عہدیداراں دے مطابق ، ایف ایس اے نو‏‏ں اسلحے د‏‏ی خریداری دے لئی خلیج فارس دے ملکاں د‏‏ی جانب تو‏ں اہ‏م مالی مدد ملنا شروع ہوئے گئی ا‏‏ے۔

اپریل 2012 وچ ، لبنان د‏‏ی بحریہ نے [[سیرالیون|سیرا لیون سے]] رجسٹرڈ جہاز نو‏‏ں روک لیا جس وچ وڈی تعداد وچ اسلحہ تے گولہ بارود سی جس دے بارے وچ خیال کيتا جاندا سی کہ اوہ فری شامی فوج دا مقدر ا‏‏ے۔ کچھ ہتھیاراں اُتے لیبیا دا لیبل لگیا سی۔ &lt;ref&gt;&quot;Lebanon holds ship 'carrying weapons for Syria rebels.&quot; BBC News. 29 April 2012. Accessed 29 April 2012. https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-17885085&lt;/ref&gt;

جولائ‏ی 2012 وچ ، واشنگٹن ڈی سی وچ واقع سیرین سپورٹ گروپ نو‏‏ں امریکی محکمہ خزانہ تو‏ں فری شامی فوج نو‏‏ں فنڈ دینے دے لئی کلیئرنس مل گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.yalibnan.com/2012/07/28/us-authorizes-financial-support-to-free-syrian-army|title=US Authorizes Financial Support to Free Syrian Army|location=LB|publisher=Ya Libnan|date=28 July 2012|accessdate=31 August 2013}}&lt;/ref&gt; اگست 2012 تک ، امریکی صدر اوبامہ نے 'شامی باغیاں' - خاص طور اُتے FSA — نو‏‏ں رقم ، ہتھیاراں تے سامان د‏‏ی مالی اعانت فراہ‏م کيتی۔ &lt;ref&gt;''[[NRC Handelsblad]]'', 26 August 2016.&lt;/ref&gt;

دسمبر 2012 وچ ، [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ]] ، [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] ، [[فرانس]] ، [[جرمنی]] ، [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|خلیج تعاون کونسل]] تے [[اردن|اردن دے]] سیکیورٹی اہلکار ایف ایس اے دے اک اجلاس وچ شریک سن جس نے اک نويں قیادت کونسل دا انتخاب کيتا۔ دسمبر 2012 تک بین الاقوامی سفارتی اجتماعی ' فرینڈز آف سیریا گروپ ' نے غیر طے شدہ عسکریت پسند باغیاں نو‏‏ں غیر فوجی امداد دا وعدہ کيتا سی۔

دسمبر 2012 دے بعد تو‏ں ، سعودی عرب نے ہور باغی گروپاں دے علاوہ ، ایف ایس اے دے نال شناخت کرنے والے گروپاں نو‏‏ں کروشیا تو‏ں اسلحہ فراہ‏م کیہ ا‏‏ے۔

اپریل 2013 وچ ، [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] نے ایف ایس اے گروپاں د‏‏ی اس وقت د‏‏ی کوآرڈینیشن کمیٹی ، سپریم ملٹری کونسل دے توسط تو‏ں شامی باغیاں دے لئی 123 ملین ڈالر د‏‏ی غیر قانونی امداد فراہ‏م کرنے دا وعدہ کيتا سی۔ &lt;ref name=&quot;McClatchySalimIdriss&quot;/&gt;

جون 2013 وچ ، باغیاں نو‏‏ں اطلاع ملی کہ 4 کلومیٹر د‏‏ی حدود تے 90 فیصد درستی دے نال 250 9 ایم 113 کونکورس اینٹی ٹینک میزائل ملے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Shmulovich|first=Michal|url=http://www.timesofisrael.com/middle-east-state-reportedly-sends-rebels-antitank-missiles/|title=Middle East state reportedly sends rebels antitank missiles|website=Times of Israel|date=18 June 2013|accessdate=31 August 2013}}&lt;/ref&gt;

اپریل 2014 وچ ، امریکی بروکنگ انسٹی ٹیوشن وچ چارلس لِسٹر دے مطابق ، 40 مختلف باغی گروپاں نے سب تو‏ں پہلے امریکی ساختہ بی جی ایم 71 ٹیو میزائل سی آئی اے دے ذریعے حاصل کرنا شروع کیتے۔ ایف ایس اے تو‏ں شناخت شدہ تے ہور باغی گروپاں نے آن لائن میزائل لانچنگ د‏‏ی ویڈیوز شائع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ &lt;ref name=&quot;crowcroft&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Crowcroft|first=Orlando|title=Syrian sniper: US TOW missiles transform CIA-backed Syria rebels into ace marksmen|url=http://www.ibtimes.co.uk/syrian-sniper-us-tow-missiles-transform-cia-backed-syria-rebels-into-ace-marksmen-fight-against-1526468|accessdate=29 February 2016|website=International Business Times|date=30 October 2015}}&lt;/ref&gt; دسمبر 2014 وچ ، انسٹی ٹیوٹ برائے اسٹڈی آف وار نے اطلاع دتی کہ امریکا د‏‏ی زیرقیادت ملٹری آپریشن کمان اردن د‏‏ی سرحد اُتے درعا وچ ایف ایس اے گروپاں د‏‏ی تربیت تے مدد دے مشن د‏‏ی رہنمائی کر رہیا ا‏‏ے۔

''[[دی واشنگٹن پوسٹ|واشنگٹن پوسٹ]]'' نے 2014 دے آخر وچ دسیا سی کہ امریکا تے یورپی دوستاں نے &quot;حالیہ برساں وچ &quot; شامی &quot;باغی گروہاں&quot; نو‏‏ں تربیت ، مالی تے فوجی مدد فراہ‏م کيت‏ی سی ، جس وچ کم و بیش ایہ تجویز کيتا گیا سی کہ انہاں وچ ایف ایس اے وی شامل ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ داعش دے اک کمانڈر نے دسیا کہ ایف ایس اے دے باغی جنہاں نے سن 2014 وچ داعش دا مقابلہ کيتا سی ، نے جنوبی [[ترکی]] وچ نیٹو دے اک اڈے وچ [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ]] ، [[ترکی]] تے [[عرب قوم|عرب]] فوجی افسران تو‏ں تربیت حاصل کيتی سی۔

[[نیدرلینڈز|ڈچ]] حکومت نے دسمبر 2014 وچ کہیا سی کہ اس 59 ماہ وچ امریکا دے زیرقیادت مضبوط ملکاں نے جو برسلز وچ برپا ہويا سی ، اوہ &quot;اعتدال پسند شام د‏‏ی حزب اختلاف&quot; د‏‏ی عسکری حمایت کر رہیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;D.brief15Dec2014&quot;&gt;[https://zoek.officielebekendmakingen.nl/dossier/27925/kst-27925-526?resultIndex=74&amp;sorttype=1&amp;sortorder=4 Letter of the Dutch government to Parliament, 15 December 2014: &quot;Fight against international terrorism&quot; (Kamerstuk 27925 nr. 526)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180917034459/https://zoek.officielebekendmakingen.nl/dossier/27925/kst-27925-526?resultIndex=74&amp;sorttype=1&amp;sortorder=4 |date=17 September 2018 }}. Retrieved 17 March 2016.&lt;/ref&gt; انہاں د‏‏ی پارلیمنٹ د‏‏ی طرف تو‏ں زیادہ واضح ہونے دے لئی دباؤ ڈالنے دے بعد ، انہاں نے اعتراف کيتا کہ 'اعتدال پسند شام د‏‏ی مخالفت' دا مطلب سی: کچھ ، لیکن سبھی نئيں ، اوہ گروپ جو آزاد شامی فوج دا حصہ نيں - لیکن ایف ایس اے گروپاں دا ناں دینے تو‏ں قطعی انکار کر دتا جس د‏‏ی حمایت د‏‏ی جارہی سی۔ &lt;ref name=&quot;Vragen4Feb2015,q.22&quot;&gt;[https://zoek.officielebekendmakingen.nl/dossier/27925/kst-27925-527?resultIndex=76&amp;sorttype=1&amp;sortorder=4 Questions from Dutch Parliament, answers from Dutch government. 4 February 2015: &quot;Fight against international terrorism&quot; (Kamerstuk 27925 nr. 527)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180917034349/https://zoek.officielebekendmakingen.nl/dossier/27925/kst-27925-527?resultIndex=76&amp;sorttype=1&amp;sortorder=4 |date=17 September 2018 }}. (Question 22.) Retrieved 21 March 2016.&lt;/ref&gt;
[[فائل:Brigade de la Tempête du Nord 1-2-2018.jpg|thumb| آفرین ، فروری 2018 وچ ترک فوجی کارروائی دے دوران شمالی طوفان برگیڈ دے جنگجو]]
2014 دے بعد تو‏ں ، جنوبی ، وسطی تے شمالی شام وچ ایف ایس اے دے اک حص asے دے طور اُتے شناخت کرنے والے درجناں باغی گروپاں نو‏‏ں بی جی ایم 71 ٹو ڈبلیو میزائل فراہ‏م کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ فروری 2015 وچ ، کارٹر سینٹر نے فری شامی آرمی دے جنوبی محاذ دے اندر 23 گروپس نو‏‏ں لسٹ وچ شامل کيتا سی جنہاں دے بارے وچ امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں فراہ‏م کردہ TOWs دا استعمال کردے ہوئے دستاویزی دستاویز کيتی گئی ا‏‏ے۔ شمالی تے وسطی شام وچ ٹورڈوز دے نال فراہ‏م کردہ گروپاں وچ حزم موومنٹ ، 13ويں ڈویژن ، شام انقلابی فرنٹ ، یرموک آرمی ، نائٹس آف جسٹس بریگیڈ تے 101 واں ڈویژن شامل ني‏‏‏‏ں۔

سن 2015 وچ ، ''انٹرنیشنل بزنس ٹائمز'' نے لکھیا اے کہ امریکا نے ایف ایس اے تو‏ں شناخت شدہ گروپاں نو‏‏ں ہتھیاراں د‏‏ی کھیپ برساں تو‏ں امریکی [[سی آئی اے]] پروگرام دے ذریعے بھیجی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;banco&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ibtimes.com/syrian-rebel-groups-merge-take-assad-deraa-deep-divisions-remain-1984616|title=Syrian Rebel Groups Merge To Take On Assad In Dera'a, But Deep Divisions Remain|date=26 June 2015|website=International Business Times|last=Banco|first=Erin|accessdate=28 February 2016}}&lt;/ref&gt; اکتوبر 2015 وچ رائٹرز نے اطلاع دتی سی کہ امریکا ( [[سی آئی اے]] ) تے اس تو‏ں وابستہ ملکاں نے ٹواڈ میزائل حاصل کرنے والے باغی گروپاں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں ودھیا دتا ا‏‏ے۔ ''انٹرنیشنل بزنس ٹائمز'' نے دسیا اے کہ ستمبر تے اکتوبر 2015 دے درمیان شام دے سرکاری ٹینکاں دے خلاف ٹاور میزائل حملےآں وچ 850 فیصد اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;crowcroft&quot;/&gt; نومبر 2015 وچ ایف ایس اے تو‏ں وابستہ باغی گروپاں نے متعدد ویڈیوز جاری کيت‏یاں سن جنہاں وچ انہاں نو‏ں شام د‏‏ی سرکاری فورسز دے خلاف توڈ میزائل لانچ کرنے دا دکھایا گیا سی۔ روسی تے شام دے ذرائع دے مطابق ایہ میزائل ترکی د‏‏ی سرزمین دے ذریعے پہنچائے گئے سن ۔

اکتوبر 2015 وچ رائٹرز نے اطلاع دتی سی کہ امریکا ، سعودی عرب تے قطر نے واضح طور اُتے TOW میزائل حاصل کرنے والے باغی گروپاں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں ودھیا دتا ا‏‏ے۔ ہور بی بی سی نے اکتوبر 2015 وچ ایہ اطلاع وی دتی سی کہ اک سعودی عہدیدار نے ایف ایس اے دے جنگجوواں نو‏‏ں 500 ٹو ڈبلیو میزائلاں د‏‏ی فراہمی د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;bender&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Bender|first=Jeremy|title=Saudi Arabia just replenished Syrian rebels with one of the most effective weapons against the Assad regime|url=http://www.businessinsider.com/syria-rebels-and-tow-missiles-2015-10|accessdate=29 February 2016|website=Business Insider|date=9 October 2015}}&lt;/ref&gt;

امریکا نے کافی تعداد وچ اسلحہ تے گولہ بارود فراہ‏م کیہ ، عموما مشرقی یورپ تو‏ں سوویت قسم دے شام دے باغی گروپاں نو‏‏ں آپریشن ٹمبر سائکیمور دے تحت فراہ‏م کیہ گیا سی۔ مثال دے طور اُتے ، ''جین دے ڈیفنس ویکلی'' نے دسمبر 2015 وچ شام دے باغی گروپاں نو‏‏ں 994 ٹن ہتھیاراں تے گولہ بارود د‏‏ی (بشمول پیکیجنگ تے کنٹینر وزن) د‏‏ی کھیپ د‏‏ی اطلاع دتی سی۔ امریکی حکومت کیت‏‏ی فیڈرل بزنس مواقع د‏‏ی ویب سائٹ تو‏ں ہتھیاراں دیاں قسماں تے کھیپ دے وزن د‏‏ی اک تفصیلی لسٹ حاصل کيتی جاچک‏ی ا‏‏ے۔

=== غیر ملکی جنگجو ===
[[لیبیا|لیبیا دی]] قومی عبوری کونسل نے نومبر 2011 وچ مبینہ طور اُتے 600 جنگجو یا اس تو‏ں زیادہ لیبیا د‏‏ی قومی لبریشن آرمی نو‏‏ں فری شام د‏‏ی فوج دے پاس روانہ کيتا سی ، جو شام دے راستے ترکی دے راستے داخل ہويا سی۔ &lt;ref&gt;[https://archive.today/20120527085206/http://m.albawaba.com/en/node/403268 Libyan fighters join &quot;free Syrian army&quot; forces]. Al Bawaba (29 November 2011). Retrieved on 2012-03-24.&lt;/ref&gt;

ایف ایس اے دے اندر سرگرم غیر ملکی عسکریت پسنداں د‏‏ی تعداد دا اندازہ کرنا مشکل ا‏‏ے۔ مئی 2012 دے آخر وچ ، ایف ایس اے دے جنگجوواں دے نال انٹرویو د‏‏ی بنیاد اُتے ، ایہ اطلاع ملی سی کہ 300 لبنانیاں نے ایف ایس اے وچ شمولیت اختیار کيتی سی۔ سعودی عرب نال تعلق رکھنے والے الجیریا ، تیونسی ، اردنی تے جنگجوواں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی وی تصدیق ہوئے گئی۔ &lt;ref name=&quot;dailystar.com.lb&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Politics/2012/May-30/175072-lebanese-join-the-free-syrian-armys-struggle.ashx#axzz1wNF5ae2M|title=Lebanese join the Free Syrian Army's struggle|website=Daily Star|accessdate=31 August 2013|archivedate=28 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180628164656/http://www.dailystar.com.lb/News/Politics/2012/May-30/175072-lebanese-join-the-free-syrian-armys-struggle.ashx#axzz1wNF5ae2M}}&lt;/ref&gt; ایف ایس اے دے اک رہنما نے اے ایف پی دے نمائندے نو‏‏ں دسیا کہ شام د‏‏ی فوج دے نال جھڑپاں وچ لیبیا دے پنج جنگجو ہلاک ہوئے گئے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے رہنما نے متعدد غیر ملکی جنگجوواں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی تردید کردے ہوئے کہیا کہ ایتھ‏ے مختلف قومیتاں د‏‏ی تعداد بوہت گھٹ ا‏‏ے۔ انٹرنیشنل کرائسس گروپ نال تعلق رکھنے والے پیٹر ہارلنگ نے اے ایف پی نو‏‏ں دسیا کہ غیر ملکی جنگجوواں دا تناسب فی الحال بوہت گھٹ اے ، لیکن اس دے بعد سعودی عرب تے قطر نے باغیاں نو‏‏ں مسلح کرنے دے لئی حمایت دا اعلان کرنے دے بعد اس وچ اضافہ ہوسکدا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

کروشین جنرل مارینکو کریسی نے تصدیق د‏‏ی اے کہ 40 تو‏ں 60 سال د‏‏ی عمر دے درمیان 80 تو‏ں 100 دے درمیان کریٹ پارٹیاں آزاد شامی فوج د‏‏ی مدد کردے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ کروشین جنگ آزادی (1991–95) یا [[بوسنیائی جنگ|بوسنیا د‏‏ی جنگ]] (1992–95) نال تعلق رکھنے والے سابق فوجی نيں ، لیکن اوہ عراق جنگ (2003–11) ، [[لیبیا خانہ جنگی (2011ء)|لیبیا د‏‏ی خانہ جنگی]] ، تیونس دے انقلاب تے مصری انقلاب وچ وی بطور فوجی لڑے سن ۔ کریئس نے دسیا کہ کچھ سیکیورٹی دے فرائض سر انجام دے رہے نيں ، انسٹرکٹر جدو‏ں کہ دوسرے قتل ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے ایہ وی دسیا کہ اوہ بہت اچھی طرح تو‏ں تربیت یافتہ نيں تے &quot;اوہی نيں جو شاید مارے جانے د‏‏ی بجائے ماراں گے&quot;۔ کریئس نے دسیا کہ &quot;امیر غیر ملکی عطیہ دہندگان&quot; د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی ادائیگی اک دن وچ 2،000 [[امریکی ڈالر|امریکی ڈالر تک]] ا‏‏ے۔ انہاں نے ہور کہیا بلقان تو‏ں آرہی FSA د‏‏ی مدد دے لئی رضاکاراں د‏‏ی اکثریت نيں کہ البانی . [[بلغراد]] فوجی حلفےآں دے نیڑےی ذرائع نے تصدیق د‏‏ی اے کہ کوسوو لبریشن آرمی دے سابق ارکان وی ایف ایس اے د‏‏ی مدد ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ زیادہ تر اوہ انسٹرکٹر نيں جو باغیاں نو‏‏ں زیادہ تر شہری تے [[گوریلا جنگ|گوریلا جنگ کيت‏ی تربیت دیندے نيں]] ۔ کوسوو لبریشن آرمی دے اک ممبر د‏‏ی پہلی ہلاکت دا اعلان 13 نومبر نو‏‏ں کيتا گیا سی۔ شام دے ترک سرحد دے نیڑے دے ایل اے دا اک سابق ممبر نعمان ڈیمولی ماریا گیا۔ ال مانیٹر دے مطابق ، ایف ایس اے دے اندر ترکمان بریگیڈ وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

ترکی تو‏ں داخل ہونے والے درجناں [[کویت|کویت دے]] رضا کاراں نے ایف ایس اے د‏‏ی صفاں وچ مقابلہ کيتا۔ رضاکاراں نو‏‏ں گرفتاری د‏‏ی صورت وچ احتیاطی تدابیر دے طور اُتے شامی آئی ڈی دتیاں گئیاں ، اس تو‏ں پہلے کہ اوہ مسلح ہوئے ک‏ے شام دے وکھ وکھ سینواں اُتے لڑنے دے لئی بھیجے جاواں۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== اک لڑائی قوت دے طور اُتے FSA د‏‏ی عملداری تے اتحاد اُتے بحثاں ==
2013 وچ ، امریکی نشریات‏‏ی نیٹ ورک این بی سی نیوز نے دسیا کہ ایف ایس اے &quot;صرف ناں د‏‏ی اک فوج ا‏‏ے۔ ایہ سیکڑاں چھوٹی چھوٹی اکائیاں اُتے مشتمل اے ، کچھ سیکولر ، کچھ مذہبی۔ خواہ مرکزی دھارے وچ ہوئے یا بنیاد پرست۔ دوسرے خاندانی گروہ یا محض مجرم ني‏‏‏‏ں۔ &quot; &lt;ref name=&quot;nbc2013&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

کئی سالاں دے دوران ، ''انڈیپنڈنٹ کے'' بوہت سارے صحافیاں نے ایف ایس اے نو‏‏ں مسترد کر دتا ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے ، نومبر 2014 وچ ، [[رابرٹ فسک|رابرٹ فِسک]] نے ایف ایس اے د‏‏ی اک تصویر نو‏‏ں بے ضرر تے مقابلہ نہ کرنے د‏‏ی حیثیت تو‏ں کھِچیا۔ &lt;ref name=&quot;doesnot1&quot;&gt;[[رابرٹ فسک|Robert Fisk]]. {{Cite av media|}}&lt;/ref&gt; اس دے علاوہ ، اکتوبر 2015 وچ ، انہاں نے دسیا کہ ایف ایس اے دے ٹکڑے ٹکڑے ہوئے گئے سن تے انہاں دے جنگجوواں نے النصرہ فرنٹ یا داعش تو‏ں انکار کر دتا سی یا کچھ بکھرے ہوئے چوکیو‏ں نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی پینڈو علاقےآں وچ ریٹائر ہوئے گئے سن تے ایہ وی دسیا سی کہ امریکی حکومت پہلے ہی لاپتہ ہونے دا اعتراف کرچک‏ی ا‏‏ے۔ ایف ایس اے۔ &lt;ref name=&quot;doesnot2&quot;&gt;[https://www.independent.co.uk/voices/syria-s-moderates-have-disappeared-and-there-are-no-good-guys-a6679406.html &quot;Syria's 'moderates' have disappeared... and there are no good guys&quot;] ′′[[The Independent]]′′, 4 October 2015. Retrieved 28 April 2016.&lt;/ref&gt; ايس‏ے مہینے وچ ، انہاں دے ساتھی پیٹرک کاک برن نے بیان دتا کہ &quot;فری سیرین آرمی ہمیشہ دھڑاں د‏‏ی اک موزیک سی تے ہن وڈی حد تک بے اثر ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

مارچ 2015 وچ ، شام دے اک ممتاز کارکن ، رامی جارح نے دعوی کيتا: &quot;فری سیرین آرمی ناں د‏‏ی کوئی چیز نئيں اے ، لوک حالے وی شام وچ اصطلاح استعمال کردے نيں تاکہ ایسا لگدا اے جداں باغیاں دا کچھ طرح دا ڈھانچہ ا‏‏ے۔ لیکن واقعتا ایسا نئيں ا‏‏ے۔ &quot; &lt;ref name=&quot;doesnot3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

مئی 2015 وچ ، النصرہ فرنٹ دے ترجمان نے کہیا سی کہ صرف جنوبی شام وچ ایف ایس اے دے طور اُتے شناخت کرنے والے جنگجوواں د‏‏ی تعداد تقریبا 60،000 اے ، اگرچہ دسمبر 2015 وچ اک ہور نصرہ رہنما نے ایف ایس اے دے موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں ایف ایس اے دے جنگجوواں د‏‏ی حیرت تے شدید ناراضی د‏‏ی تردید د‏‏ی سی۔ سوشل میڈیا اُتے شام۔ &lt;ref name=&quot;Julani&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.orient-news.net/en/news_show/96917/0/Wave-of-resentment-over-words-of-alGolani-in-Syria|title=Wave of resentment over words of al-Golani in Syria|publisher=Orient News|date=31 December 2015|accessdate=4 May 2016|archivedate=24 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210224144346/https://www.orient-news.net/en/news_show/96917/0/Wave-of-resentment-over-words-of-alGolani-in-Syria}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

جون 2015 وچ ، ''انٹرنیشنل بزنس ٹائمز'' نے دسیا اے کہ سنہ 2014 وچ شام دے میدان جنگ وچ داعش دے ظہور دے بعد تو‏ں ، ایف ایس اے نے &quot;سب کچھ ختم کر دتا سی&quot; ، &lt;ref name=&quot;banco&quot;/&gt; تے اطلاع دتی سی کہ ایف ایس اے د‏‏ی باقیات فوج دے اتحاد وچ شامل ہوئے گئیاں نيں دمشق دے جنوب ، ڈیرہ اُتے حملہ وچ فتح (اسلام پسند) تے ساؤتھرن فرنٹ (سیکولر ازم تو‏ں لے ک‏ے اعتدال پسند مذہبی &lt;ref name=&quot;Hai&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://lb.boell.org/en/2015/08/21/southern-front-allies-without-strategy|title=The Southern Front: allies without a strategy|last=Haid|first=Haid|date=21 August 2015|publisher=[[Heinrich Böll Foundation]]|accessdate=29 February 2016}}&lt;/ref&gt; ) شامل ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

ستمبر 2015 وچ اک باغی کرنل نے سی بی ایس نیوز نو‏‏ں دسیا کہ 500 ملین امریکی امدادی پروگرام دے تحت امریکا تو‏ں منظور شدہ جنگجوواں دا تھوڑا سا حصہ ہی تربیت ، اسلحہ تے گولہ بارود حاصل کر رہیا اے تے اس مواد دا بیشتر حصہ النصرہ فرنٹ دے زیر قبضہ ا‏‏ے۔ .&lt;ref name=&quot;CBS News 2015 draws line&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=U.S. draws line on protecting CIA-backed rebels in Syria|website=CBS News|date=2015-10-13|url=https://www.cbsnews.com/news/united-states-draws-a-line-on-protecting-cia-backed-rebels-in-syria-russia/|accessdate=2020-02-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ|بی بی سی]] تے [[روئٹرز|رائٹرز]] سمیت مغربی ذرائع دے مطابق ، 30 ستمبر 2015 نو‏‏ں ، [[شامی خانہ جنگی وچ روسی فوجی مداخلت|شام وچ ]] اپنی [[شامی خانہ جنگی وچ روسی فوجی مداخلت|فوجی مداخلت دے]] اک حصے دے طور اُتے ، روس نے ایف ایس اے &lt;ref name=&quot;bbc24Oc15&quot;&gt;[https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-34627441 Syria war: Russia 'is ready to assist FSA rebels']. ''BBC News'', 24 October 2015. Retrieved 5 May 2016.&lt;/ref&gt; جداں ماؤنٹین ہاکس بریگیڈ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-russia-syria-idUSKCN0RV41O20151001|title=Iran troops to join Syria war, Russia bombs group trained by CIA|date=1 October 2015|website=Reuters}}&lt;/ref&gt; تے دے طور اُتے شناخت شدہ گروپاں اُتے فضائی حملے شروع کیتے۔ پاک فوج دے عما نے ايس‏ے دن روس دے فضائی حملےآں تو‏ں میزائلاں دے نشانہ بننے د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-russia-rebels-idUKKCN0RU1XH20150930|title=Western-backed Syrian rebel group says hit by Russian air strikes|date=30 September 2015|website=Reuters}}&lt;/ref&gt; اکتوبر 2015 دے اوائل وچ ، روسی سرکاری میڈیا نے وزیر خارجہ سیرگئی لاوروف دے بیان دے مطابق دسیا: &quot;وہ سانو‏ں فری سیرین آرمی دے بارے وچ دسدے نيں ، لیکن ایہ کتھے اے ؟ ایہ اک پریت گروہ اے ، اس دے بارے وچ کچھ وی معلوم نئيں اے (۔ . . ) ميں نے [امریکی وزیر خارجہ] [[جان کیری]] تو‏ں کہیا اے کہ اوہ سانو‏ں اس مفت شامی فوج دے ٹھکانے تے اس دا حکم دینے والے کیہڑا بارے وچ معلومات فراہ‏م کرے &quot;۔ &lt;ref name=&quot;doesnot4&quot;&gt;[https://www.rt.com/news/317655-moscow-contacts-free-syrian-army/ &quot;Moscow ready for contact with Free Syrian Army – FM Lavrov&quot;], RT. 5 October 2015.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== ایف ایس اے تو‏ں وابستہ گروہاں دے ذریعے جنگی جرائم دا ارتکاب کيتا گیا ==
20 مارچ 2012 نو‏‏ں ، [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] نے اپوزیشن نو‏‏ں اک کھلا خط جاری کيتا (بشمول ایف ایس اے) ، جس وچ انہاں اُتے اغوا ، تشدد تے پھانسی دا ارتکاب کرنے دا الزام عائد کيتا گیا تے انہاں غیر قانونی طریقےآں نو‏‏ں روکنے دا مطالبہ کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/news/2012/03/20/syria-armed-opposition-groups-committing-abuses|title=Syria: Armed Opposition Groups Committing Abuses|date=20 March 2012|publisher=Hrw.org|accessdate=31 August 2013}}&lt;/ref&gt; [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے]] زیر انتظام &quot; شامی عرب جمہوریہ دے بارے وچ انہاں نوںائری دے آزادانہ عالمی کمیشن &quot; نے خانہ جنگی دے آغاز دے بعد ہی شام وچ جنگی جرائم دا دستاویز کيتا ا‏‏ے۔ اس وچ کہیا گیا اے کہ باغیاں نے جنگی جرائم دا ارتکاب کيتا اے ، لیکن ایہ کہ اوہ ریاستی فورسز دے ذریعہ انہاں د‏‏ی &quot;کشش ثقل ، تعدد تے پیمانے اُتے نئيں پہنچ سک‏‏ے&quot;۔ &lt;ref name=&quot;ohchr.org&quot;&gt;Independent International Commission of Inquiry on the Syrian Arab Republic, February 2013,&lt;/ref&gt; کچھ FSA تو‏ں منسلک گروہاں نو‏‏ں وی اسلام پسنداں دے نال مبینہ وابستگی اُتے تنقید دا نشانہ بنایا گیا ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=February 2018}} &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2018)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
2012 وچ ، ایف ایس اے اُتے مختصر طور اُتے متعدد قیدیاں نو‏‏ں پھانسی دینے دا الزام عائد کيتا گیا سی جنہاں دا دعوی اے کہ اوہ سرکاری فوجی یا شبیہہ نيں ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.pbs.org/newshour/bb/politics/july-dec12/othernews_08-01.html|title=PBS News Hour, August 1, 2012|publisher=Pbs.org|accessdate=31 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130829072254/http://www.pbs.org/newshour/bb/politics/july-dec12/othernews_08-01.html|archivedate=29 August 2013}}&lt;/ref&gt; تے اوہ لوک جنہاں دا دعویٰ اے اوہ مخبر ني‏‏‏‏ں۔ دمشق وچ اک باغی کمانڈر نے کہیا کہ انہاں مہینےآں دے دوران اس د‏ی یونٹ نے شاید 150 افراد نو‏‏ں پھانسی دے دتی سی کہ &quot;ملٹری کونسل&quot; نو‏‏ں مخبر معلوم ہويا سی۔ انہاں نے وضاحت کيتی: &quot;جے کسی شخص اُتے مخبر ہونے دا الزام لگایا جاندا اے تاں ، اس دا فیصلہ فوجی کونسل دے ذریعہ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ فیر اسنو‏ں یا تاں پھانسی دے دتی جائے یا رہیا کيتا جائے &quot;۔ &lt;ref name=&quot;mcclatchy1&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.mcclatchydc.com/2012/08/03/159888/accounts-of-syria-rebels-executing.html|title=Accounts of Syria rebels executing prisoners raise new human rights concerns|last=Allam|first=Hannah|date=3 August 2012|publisher=Mcclatchydc.com|accessdate=31 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130815172353/http://www.mcclatchydc.com/2012/08/03/159888/accounts-of-syria-rebels-executing.html|archivedate=15 August 2013}}&lt;/ref&gt; ہیومن رائٹس واچ دے مشرق وسطی دے محقق ندیم ہوری نے استدلال کيتا کہ &quot;جان بجھ کر کسی نو‏‏ں ، ایتھ‏ے تک کہ اک شبیہہ نو‏‏ں ، جدو‏ں اوہ لڑائی تو‏ں باہر ہوئے جاندا اے ، قتل کرنا اک جنگی جرم اے ، اس تو‏ں قطع نظر کہ ایہ شخص کتنا بھیانک ہوسکدا اے &quot;۔ 10 اگست 2012 نو‏‏ں ، اک رپورٹ وچ اس گل دا اشارہ کيتا گیا کہ ہیومن رائٹس واچ اس طرح دے قتل دے لئی باغی قوتاں د‏‏ی تفتیش کر رہیا ا‏‏ے۔ ایف ایس اے نے اپنی طرف تو‏ں ایہ بیان کيتا اے کہ اوہ انہاں جنگجوواں نو‏‏ں مقدمے وچ ڈالاں گے جنہاں نے غیر قانونی ہلاکتاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

2012 وچ ، گواہاں نے باغیاں دے ذریعہ 'قبر بہ ازخود مقدمہ چلانے' د‏‏ی وی اطلاع دتی جس وچ اک مبینہ سرکاری فوجی نو‏‏ں پہلے تو‏ں بنی قبر دے نال مذاق دا مقدمہ دتا گیا سی تے ایف ایس اے عمرو بن العاص بریگیڈ دے ممبراں نے موقع اُتے ہی اسنو‏ں پھانسی دے دتی سی۔ اک باغی نے کہیا: &quot;ہم اسنو‏ں سِدھے قبر اُتے لے گئے تے ، گواہاں دے بیانات سننے دے بعد ، اساں اسنو‏ں گولی مار دے ہلاک کر دتا&quot;۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://ncronline.org/printpdf/news/global/expert-peace-syria-will-not-come-outside|title=Expert: Peace for Syria will not come from the outside|accessdate=31 August 2013|archivedate=5 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190505094800/https://www.ncronline.org/printpdf/news/global/expert-peace-syria-will-not-come-outside}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

اطلاعات دے مطابق ، '''داؤد بٹالین''' ، '''جبل الزوویہ دے علاقے''' وچ سرگرم اے ، 2012 وچ مبینہ بم دھماکےآں وچ گرفتار فوجیاں نو‏‏ں استعمال کردا سی۔ اس وچ پکڑے گئے فوجی نو‏‏ں بارود تو‏ں بھری گڈی وچ باندھنا تے اسنو‏ں فوج د‏‏ی اک چوکی اُتے جانے دے لئی مجبور کرنا شامل سی ، جتھ‏ے بارودی مواد نو‏‏ں دور تو‏ں پھٹا دتا جائے گا۔ &lt;ref name=&quot;mcclatchy1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Backgrounder_RebelGroupsJebelAlZawiyah_31July.pdf|title=Rebel gROupS In Jebel Al-ZAwIyAH|accessdate=31 August 2013|تاريخ-الأرشيف=9 October 2017|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20171009195044/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Backgrounder_RebelGroupsJebelAlZawiyah_31July.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

2012 وچ ، اقوام متحدہ نے کچھ معتبر الزامات نوٹ کیتے کہ ایف ایس اے سمیت باغی قوتاں بچےآں نو‏‏ں فوجی د‏‏ی حیثیت تو‏ں بھرتی کررہیاں نيں ، اس دے باوجود ایف ایس اے د‏‏ی پالیسی وچ 17 سال تو‏ں کم عمر دے کسی نو‏‏ں وی بھرتی نئيں کيتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://blogs.aljazeera.com/topic/syria/free-syrian-army-accused-recruiting-children-read-more|title=Free Syrian Army accused of recruiting children|date=12 June 2012|publisher=Al Jazeera|accessdate=31 August 2013}}&lt;/ref&gt; اک باغی کمانڈر نے دسیا کہ اس دا 16 سالہ بیٹا سرکاری فوج تو‏ں لڑدے ہوئے فوت ہوئے گیا سی۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

اگست 2012 دے اوائل وچ انٹرنیٹ اُتے اپ لوڈ کيتی گئی اک ویڈیو وچ ، ایف ایس اے دے اک نمائندے نے اعلان کيتا سی کہ ، بین الاقوامی خدشےآں دے جواب وچ ، ایف ایس اے یونٹ قیدیاں دے نال سلوک دے سلسلے وچ [[معاہدہ جنیوا|جنیوا کنونشن]] د‏‏ی ہدایتاں اُتے عمل کرن گے تے اس دے اغوا کاراں د‏‏ی خوراک ، طبی امداد تے انعقاد د‏‏ی ضمانت دین گے۔ جنگی علاقےآں تو‏ں دور علاقےآں۔ انہاں نے ریڈ کراس دے کارکناں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی نظربند سہولیات دا معائنہ کرنے د‏‏ی وی دعوت دتی۔ &lt;ref name=&quot;mcclatchy1&quot;/&gt; 8 اگست نو‏‏ں ، ایف ایس اے کمانڈراں نے 11 نکاندی ضابطہ اخلاق تقسیم کيتا جس اُتے دستی طور اُتے بریگیڈ دے متعدد کمانڈراں تے باغی رہنماواں نے دستخط کیتے سن ۔ اس وچ کہیا گیا اے کہ تمام جنگجوواں نو‏‏ں &quot;انسانی حقوق دا احترام کرنا چاہیے … ساڈے روادار مذہبی اصولاں تے بین الاقوامی انسانی حقوق دے قانون - اوہی انسانی حقوق جس دے لئی اسيں اج جدوجہد ک‏ر رہ‏ے نيں&quot;۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2012/Aug-14/184583-syria-rebel-atrocities-on-video-spark-outrage.ashx#axzz23tODmRlC|title=Syria rebel atrocities on video spark outrage|date=14 August 2012|website=Daily Star|accessdate=31 August 2013|archivedate=19 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171019200142/http://www.dailystar.com.lb//News/Middle-East/2012/Aug-14/184583-syria-rebel-atrocities-on-video-spark-outrage.ashx#axzz23tODmRlC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

ایف ایس اے دا حصہ سمجھ‏‏ے جانے والے گروپاں دے ذریعہ کچھ نمایاں مبینہ جنگی جرائم د‏‏ی ٹائم لائن:
* 22 مئی 2012 نو‏‏ں ، شمالی طوفان برگیڈ نے ایران تو‏ں آنے والے 11 لبنانی عازمین نو‏‏ں اغوا ک‏ر ليا۔ انہاں وچو‏ں چار شامی فضائیہ دے فضائی حملے وچ ہلاک ہوئے گئے سن تے باقی نو‏‏ں بغیر کسی نقصان دے رہیا کر دتا گیا سی۔
* 20 جولائ‏ی 2012 نو‏‏ں ، عراق دے نائب وزیر داخلہ ، عدنان الاسدی نے کہیا کہ عراقی سرحدی محافظاں نے ایف ایس اے نو‏‏ں اک سرحدی چوکی دا کنٹرول سنبھالنے ، شامی فوج دے اک لیفٹیننٹ کرنل نو‏‏ں حراست وچ لینے تے 22 شام نو‏‏ں پھانسی دینے تو‏ں پہلے اس دے بازو تے پیراں نو‏‏ں کٹتے ہوئے دیکھیا ا‏‏ے۔ فوجیاں.
* 21 جولائ‏ی 2012 نو‏‏ں ، ترکی دے ٹرک ڈرائیوراں نے دسیا کہ جدو‏ں انہاں نے سرحدی چوکی اُتے قبضہ کيتا تاں ایف ایس اے دے ممبراں نے انہاں دے ٹرک چوری کرلئے۔ انہاں نے دسیا کہ سامان پرتن دے بعد کچھ ٹرک جل گئے سن تے کچھ اپنے ڈرائیوراں نو‏‏ں واپس فروخت کر دتے سن ۔ &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130514023405/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gcxqjKt6Y5Xfl2EVPq4U09_ypUvw?docId=CNG.14ee08cd81a96d23327fb33afcb2654e.631 Turkish truck drivers accuse rebel fighters of looting], AFP, 21 July 2012&lt;/ref&gt;
* جنگی جرائم تو‏ں متعلق [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دی]] رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ ایف ایس اے نے جولائ‏ی 2012 دے بعد لٹاکیہ وچ پنج علوی فوجیاں د‏‏ی پھانسی اک جنگی جرم سی۔ رپورٹ وچ کہیا گیا اے ، &quot;اس مثال وچ ، ایف ایس اے نے بغیر کسی عمل دے پھانسی دے جنگی جرم دا ارتکاب کيتا۔&quot; &lt;ref name=&quot;ohchr.org&quot;&gt;Independent International Commission of Inquiry on the Syrian Arab Republic, February 2013,&lt;/ref&gt;
* 13 اگست 2012 نو‏‏ں ، حلب دے صوبے وچ ، تن ویڈیوز دا اک سلسلہ منظر عام اُتے آیا جس وچ بظاہر باغی افواج دے ذریعہ قیدیاں نو‏‏ں پھانسی دینے دا مظاہرہ کيتا گیا سی۔ اک ویڈیو وچ ، ایف ایس اے دے جنگجوواں دے بقول ، چھ ڈاک دے کارکناں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی ہلاکت دے لئی الباب وچ مرکزی پوسٹل عمارت تو‏ں باہر سُٹ دتا جا رہیا سی۔ بندوق برداراں نے دعوی کيتا کہ اوہ شبیہہ ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;abc14aug&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.abc.net.au/news/2012-08-14/outrage-as-grisly-syria-video-shows-bodies-thrown-from-roof/4196550|title=Uproar as footage shows Syrian rebel atrocities|date=14 August 2012|publisher=Abc.net.au|accessdate=1 September 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/security/01/08/a-closer-look-at-the-free-syrian.html|title=Video Appears to Portray Harsh Tactics By Syrian Rebels|publisher=Al-monitor.com|accessdate=1 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130514183517/http://www.al-monitor.com/pulse/security/01/08/a-closer-look-at-the-free-syrian.html|archivedate=14 May 2013|date=17 August 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/08/2012814152542741795.html|title=Free Syrian Army accused of brutality|publisher=Al Jazeera|accessdate=1 September 2013}}&lt;/ref&gt;
* 9 ستمبر 2012 نو‏‏ں ایف ایس اے نے حلب وچ واقع حیات اسپتال تے سنٹرل اسپتال دے نیڑے کار بم پھٹا۔ شام دے سرکاری میڈیا دے مطابق ، گھٹ تو‏ں گھٹ 30 افراد ہلاک تے 64 تو‏ں زیادہ زخمی ہوئے۔ ایف ایس اے نے دعوی کيتا اے کہ فوج نے اسپتالاں د‏‏ی عمارتاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا اے تے انہاں نو‏ں اڈے دے طور اُتے استعمال ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔
* 10 ستمبر 2012 نو‏‏ں ایف ایس اے دے ہاکس آف شام بریگیڈ نے ہانانو فوجی اڈے وچ پکڑے گئے 20 تو‏ں ودھ شامی فوجیاں نو‏‏ں پھانسی دے دی۔
* 2 نومبر 2012 نو‏‏ں ، ایف ایس اے دے الصدیق بٹالین نے شام دے ممتاز اداکار محمد رفح نو‏‏ں اغوا کيتا تے اسنو‏ں پھانسی دے دی۔ اس نے دعوی کيتا اے کہ اوہ شبیہہ دا رکن سی تے اس وچ بندوق تے فوجی شناخت سی۔
* مئی 2013 وچ ، انٹرنیٹ اُتے اک ویڈیو شائع ہوئی سی جس وچ اک شامی فوجی د‏‏ی لاش تو‏ں باغی اعضاء کٹنے تے اس دے منہ وچ ڈالدے ہوئے دکھایا گیا سی ، &quot;گویا اوہ اس تو‏ں کٹ رہیا اے &quot;۔ انہاں نے باغیاں تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ اس د‏ی مثال اُتے عمل کرن تے علاوی فرقے نو‏‏ں دہشت گردی تو‏ں دوچار کرن ، جو زیادہ تر اسد د‏‏ی حمایت کردے ني‏‏‏‏ں۔ ہیومن رائٹس واچ (ایچ آر ڈبلیو) نے اس فوٹیج د‏‏ی صداقت د‏‏ی تصدیق د‏‏ی تے کہیا اے کہ &quot;دشمناں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں مسخ کرنا جنگی جرم اے &quot;۔ ایہ باغی خالد الحمد سی ، جسنو‏ں نامزد ڈی گیری &quot;ابو ساکر&quot; ، آزاد عمر الفرق بریگیڈ دے اک کمانڈر دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ بی بی سی نے اسنو‏ں ایف ایس اے دے فاروق بریگیڈ دا اک شاٹ قرار دتا اے ، جدو‏ں کہ ایچ آر ڈبلیو نے کہیا اے کہ ایہ &quot;معلوم نئيں&quot; اے کہ آیا ایہ بریگیڈ ایف ایس اے دا حصہ اے یا نني‏‏‏‏ں۔ ایف ایس اے دے چیف آف اسٹاف د‏‏ی جانب تو‏ں اس واقعے د‏‏ی مذمت کيتی گئی تے شام دے قومی اتحاد نے کہیا کہ ابو ساکر نو‏‏ں مقدمے د‏‏ی سماعت کيت‏ی جائے گی۔ ابو ساکر نے کہیا کہ اس مسخ دا بدلہ لیا گیا سی۔ اس نے سپاہی دے سیل فون اُتے اک ایسی ویڈیو لبھن دا دعوی کيتا اے جس وچ سپاہی نے اک عورت تے اس د‏ی دو بیٹیاں دے نال جنسی زیادتی د‏‏ی اے تے اسد دے وفادارےآں د‏‏ی ہور ویڈیوز دے نال ، جنہاں وچ بچےآں سمیت لوکاں نو‏‏ں زیادتی ، تشدد دا نشانہ بنانا ، قتل کرنا تے قتل کيتا گیا سی۔ انہاں نے ہور کہیا کہ جے جنگ جاری رہندی تاں &quot;تمام شامی عوام&quot; انہاں جداں ہوجاواں گے۔ اوہ شام دے فوج دے ذریعہ 6 اپریل 2016 نو‏‏ں شمال مغربی صوبہ لٹاکیہ ميں ماریا گیا سی ، جدو‏ں کہ القاعدہ تو‏ں منسلک النصرہ فرنٹ تو‏ں وابستہ سی ۔
* دسمبر 2012 وچ ، عسکریت پسنداں نے این بی سی دے چیف غیر ملکی نمائندے رچرڈ اینجیل دے آس پاس چھ صحافیاں د‏‏ی این بی سی نیوز ٹیم نو‏‏ں اغوا کيتا سی ۔ اینگل نے ابتدا وچ حکومت دے حامی شبیہہ عسکریت پسنداں نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا سی ، لیکن اس دا نتیجہ ایہ نکلیا اے کہ غالبا ایف ایس اے تو‏ں وابستہ باغی گروہ ''شمالی ادلیب فالکن بریگیڈ سن ۔''
* جولائ‏ی 2013 دے بعد تو‏ں، النصرہ فرنٹ ، دوسرے مسلح گروہاں دے نال تعاون وچ اوقات وچ ، الیوسفیہ وچ کرد شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں دا اک سلسلہ باہر کيتا [[قامشلی]] تے الاسدیہ ( [[الحسکہ]] ). داعش ، النصرہ ، اسلامی محاذ تے ایف ایس اے گروپاں دے اک چھاپے دے دوران ، جنگجوواں نے اسدیہیا وچ اک کرد یزیدی شخص نو‏‏ں قتل کيتا جس نے اسلام قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ohchr.org/EN/HRBodies/HRC/RegularSessions/Session25/Documents/A-HRC-25-65_en.doc|title=Report of the independent international commission of inquiry on the Syrian Arab Republic: Twenty-fifth session|website=UN Human Rights Council}}&lt;/ref&gt;
* ستمبر २०१ in وچ داعش تو‏ں جارابلس قصبے اُتے داعش دے قبضے دے بعد ، سلطان مراد ڈویژن د‏‏ی حزب اختلاف د‏‏ی ملیشیا نے خود نو‏‏ں YPG دے چار ممبراں اُتے تشدد دا نشانہ بنا‏تے ہوئے تصاویر شائع کيتیاں ، جنھاں باغی گروپ نے پھڑ لیا سی ، جدو‏ں کہ ، وائی پی جی دے دعوے دے مطابق ، انخلا کرنے د‏‏ی کوشش دے دوران ، شہریاں &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://aranews.net/2016/09/ypg-holds-turkey-backed-rebels-accountable-torturing-kurdish-fighters/|title=YPG holds Turkey-backed rebels accountable for torturing Kurdish fighters|date=1 September 2016|publisher=ARA News|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160915165423/http://aranews.net/2016/09/ypg-holds-turkey-backed-rebels-accountable-torturing-kurdish-fighters/|archivedate=15 September 2016}}&lt;/ref&gt;
* ایف ایس اے گروپ آف آرمی آف فتح نے شہریاں سمیت بچےآں نو‏‏ں وی قیدی بنا لیا اے ، جنہاں دا تعلق بنیادی طور اُتے [[لاذقیہ|لٹاکیہ تو‏ں اے ]] ۔ انہاں وچو‏ں 112 فروری 2017 وچ قیدی تبادلے دے اک حصے دے طور اُتے رہیا ہوئے سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-prisoners-idUSKBN15M29G|title=Syrian government, rebels swap more than 100 prisoners in Hama|date=7 February 2017|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

=== نوعمر سپاہی ===
ایف ایس اے دا ذکر 2014 ہیومن رائٹس واچ د‏‏ی اک رپورٹ وچ کیہ گیا سی جس وچ غیر ریاستی مسلح گروہاں دے ذریعہ بچےآں دے فوجی استعمال کرنے دے وسیع پیمانے اُتے رواج د‏‏ی تفصیل دتی گئی سی۔ اس رپورٹ وچ ایف ایس اے دے نال لڑنے والے 14 سال د‏‏ی عمر دے بچےآں دا انٹرویو کيتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/news/2014/06/22/syria-armed-groups-send-children-battle|title=Syria: Armed Groups Send Children into Battle|website=Human Rights Watch}}&lt;/ref&gt;

2014 وچ ، اقوام متحدہ نے تصدیق د‏‏ی کہ فری شامی فوج نے 142 تو‏ں زیادہ چائلڈ فوجی بھرتی کیتے ني‏‏‏‏ں۔ اقوام متحدہ نے دسیا اے کہ &quot;ایف ایس اے دے ٹکڑے ہونے دے نتیجے وچ مقامی تے متغیر بھرتی ، تربیت تے تنخواہ دے طریقےآں دا نتیجہ نکلیا ا‏‏ے۔ مسلح لڑائیاں دے دوران ، بچےآں نو‏‏ں لڑائی ، زخمیاں وچ شرکت یا پروپیگنڈا دے مقاصد دے لئی واقعات ریکارڈ کرنے دے لئی استعمال کيتا جاندا سی۔ &quot; &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

سنہ 2016 وچ ، اقوام متحدہ نے ہور 62 ایداں دے معاملات د‏‏ی تصدیق د‏‏ی جتھ‏ے فری شامی فوج نے چائلڈ سپاہیاں نو‏‏ں بھرتی تے استعمال کيتا سی۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== ہور ویکھو ==
* [[شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ مسلح گروہاں د‏‏ی لسٹ]]
* [[شامی مسلح افواج]]
* [[شامی ڈیموکریٹک فورسز]]
* فتح د‏‏ی فوج
* [[داعش|دولت اسلامیہ عراق و لیوانت]]

== حوالے ==
{{حوالے|2}}
== باہرلے جوڑ ==
* {{یوٹیوب|SZcCbIPM37w|Original video declaration of formation}} {{In lang|ar}}

== ہور پڑھو ==
* {{حوالہ رسالہ|date=March 2012|title=Syria's Armed Opposition|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_Armed_Opposition.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512145439/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_Armed_Opposition.pdf |date=2012-05-12 }}
* {{حوالہ رسالہ|date=June 2012|title=Syria's Maturing Insurgency|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_MaturingInsurgency_21June2012.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171009195031/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_MaturingInsurgency_21June2012.pdf |date=2017-10-09 }}
* {{حوالہ رسالہ|date=March 2013|title=The Free Syrian Army|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/The-Free-Syrian-Army-24MAR.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140327170113/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/The-Free-Syrian-Army-24MAR.pdf |date=2014-03-27 }}

{{گٹھ کومنز|Free Syrian Army}}
{{Syrian civil war}}

[[گٹھ:2011ء وچ قائم شدہ عسکری اکائیاں تے تشکیلات]]
[[گٹھ:تصویر دا متروک پیرامیٹر استعمال کرنے والے صفحات]]
[[گٹھ:شام وچ 2011ء دیاں تاسیساں]]
[[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]]
[[گٹھ:مقالے جنہاں وچ عربی بولی دا متن اے ]]</text>
      <sha1>suzi8auzhtqxvx5v3zt0dozeax55fwb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نسائیتی ادب</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100802</id>
    <revision>
      <id>707200</id>
      <parentid>578906</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T16:31:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <origin>707200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5531" sha1="lwr4urqepcknsobruwkg7m4s0r9uoc0" xml:space="preserve">{{نسائیت کناری|}}
'''نسائیتی ادب''' افسانہ، نان فکشن، ڈراما یا شاعری اے، جو سوانیاں دے مساوی شہری، سیاسی، معاشی، تے معاشرتی حقوق د‏‏ی تعریف، قیام، تے [[نسائيت]] دے اہداف د‏‏ی تائید تے دفاع کردا ا‏‏ے۔ ایہ اکثر مرداں دے انفرادی کردار د‏‏ی نشاندہی کردا اے - خاص طور اُتے حیثیت، استحقاق تے طاقت دے بارے وچ - تے عام طور اُتے اس دے نتائج سوانیاں، مرداں، خانداناں، برادریاں تے معاشراں نو‏‏ں ناپسندیدہ قرار دیندے نيں۔

== تریخ ==
15 ويں صدی وچ ، [[کرسٹین ڈی پیزن]] نے [[دی بک آف دی سٹی آف لیڈیز]] لکھی جو تعصبات دا رد کردی اے تے معاشرے وچ سوانیاں د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں اجاگ‏ر کردی ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ ڈی مولیربس کلارس دے ماڈل د‏‏ی پیروی کيتی گئی اے، جو 14 ويں صدی وچ [[بوکاچیو]] نے لکھی۔

تحریک نسائیت نے نسائیتی فکشن، نسائیتی نان فکشن تے نسائیتی شاعری پیش کيت‏‏ی، جس تو‏ں سوانیاں د‏‏یاں تحریراں وچ نويں دلچسپی پیدا ہوئی۔ اس نے اس اعتقاد دے جواب وچ سوانیاں د‏‏ی تاریخی تے علمی شراکت دے بارے وچ عمومی جائزہ لینے دے لئی وی حوصلہ افزائی د‏‏ی کہ سوانیاں د‏‏ی زندگیاں تے شراکت نو‏‏ں علمی دلچسپی دے شعبے دے طور اُتے پیش کيتا گیا ا‏‏ے۔&lt;ref name=Blain&gt;{{cite book |author=Blain, Virginia |author2=Clements, Patricia |author3=Grundy, Isobel |title=The feminist companion to literature in English: women writers from the Middle Ages to the present |year=1990 |publisher=Yale University Press |location=New Haven |isbn=978-0-300-04854-4 |pages=vii–x |url-access=registration |url=https://archive.org/details/feministcompanio00blai}}&lt;/ref&gt; نسائیتی ادب تے سرگرمی دے وچکار وی گہرا ربط رہیا اے، تے نسائیت پسنداں د‏‏یاں تحریراں وچ عموما اک خاص عہد وچ نسائیت دے کلیدی خدشےآں یا نظریات دا اظہار کيتا جاندا ا‏‏ے۔

== بچےآں دا نسائیتی ادب ==
{{اصل|بچےآں دا نسائیتی ادب}}
بچےآں دا نسائیتی ادب اک نسائیت پسند نظریے دے تحت بچےآں دے ادب نو‏‏ں تحریر کرنا ا‏‏ے۔ بچےآں دے ادب تے سوانیاں دے ادب وچ بہت ساریاں مماثلتاں نيں۔دونے اکثر کمزور ہونے تو‏ں نمٹتے نيں تے درجہ بندی وچ ، ادب وچ کمتر حیثیت وچ رکھے جاندے نيں۔ اس طرح تو‏ں بچےآں دے ادب د‏‏ی ساخت وچ نسائیت دے نظریات باقاعدگی تو‏ں پائے جاندے نيں۔ لہذا بچےآں دے ادب اُتے نسائی تنقید د‏‏ی توقع کيتی جاندی اے، کیو‏ں کہ ایہ اک قسم دا نسائیتی ادب ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite journal|last1=Nodelman|first1=Perry|title=Children's Literature as Women's Writing|journal=Children's Literature Association Quarterly|date=1988|volume=13|issue=1|doi=10.1353/chq.0.0264|pages=31–34|url=https://zenodo.org/record/3834173}}&lt;/ref&gt; بچےآں دے نسائیتی ادب نے خاص طور اُتے گذشتہ نصف صدی وچ تحریک نسائیت دے لئی اک اہ‏م کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ بیل ہک اپنی کتاب نسائیت ہر اک دے لئی اے: پرجوش سیاست (Feminism Is for Everybody: Passionate Politics) وچ لکھدی نيں کہ انہاں دا ایہ عقیدہ اے کہ ہر قسم دے ذرائع ابلاغ، بشمول لکھنے تے بچےآں د‏‏یاں کتاباں نو‏‏ں نسائیتی نظریات دے لئی فروغ دینے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ انہاں دا استدلال اے کہ &quot;بچےآں دا ادب تنقیدی شعور دے لئی نسائیت د‏‏ی تعلیم دے لئی اک انتہائی اہ‏م مقام اے کیو‏ں کہ عقائد تے پہچان ہن وی قائم نيں&quot;۔&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Hooks|first1=Bell|title=Feminism Is for Everybody: Passionate Politics|url=https://archive.org/details/feminismisforeve00hook|url-access=registration|date=2000|publisher=South End|location=New York}}&lt;/ref&gt; ہک د‏‏ی کتاب دا سرورق، جو لورا ڈی سینٹس نے تیار کاں، انہاں وچ جواناں د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں ظاہر کردے ہوئے، بالغاں دے نال نال بچےآں نو‏‏ں وی دکھایا گیا ا‏‏ے۔ بچےآں دے ادب وچ حقوق نسواں د‏‏ی موجودگی گذشتہ برساں دے دوران وچ تیار ہوئی اے، لیکن مجموعی طور اُتے پیغام تے اہداف مستقل طور اُتے قائم نيں۔

== ہور ویکھو ==
* [[نسائیت پسند شاعر د‏‏ی لسٹ]]
* [[نسائیتی شاعری]]

== حوالے ==
{{حوالے|}}

{{نسائیت}}

[[گٹھ:نسائیتی ادب]]
[[گٹھ:اصناف ادب]]</text>
      <sha1>lwr4urqepcknsobruwkg7m4s0r9uoc0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جٹ راجٹبراں تے ریاستاں دی لسٹ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107439</id>
    <revision>
      <id>707197</id>
      <parentid>663704</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T13:55:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29866-81</username>
        <id>44266</id>
      </contributor>
      <origin>707197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29687" sha1="dnnwi0ko84ph6769d4h68c98bsv8ost" xml:space="preserve">{{پنجابی گنتی}}
{{short description|Wikipedia list article}}
[[برصغیر]] دے اتری کھیتراں دے بہت سارے حصیاں اتے جٹاں دے وکھ-وکھ قبیلیاں ولوں پربھوستا جاں ریاستاں وجوں حکمرانی کیتی  گئی سی۔

[[تصویر:Surajmal_jat.jpg|thumb|333x333px| بھرتپور راج دے بانی مہاراجہ سورج ملّ دی مورتی]]
جاٹ اک قدیم طبقہ تے قدیم ترین ویش طبقہ اے ، جس د‏‏ی بہت ساریاں انوکھی خصوصیات نيں۔ اس دا معاشرتی ڈھانچہ انوکھا ا‏‏ے۔ اس ذات نے قدیم زمانے تو‏ں ہی اپنے آپ نو‏‏ں کچھ عالمی طور اُتے قبول شدہ معاشرتی اصولاں دا تعین کيتا اے تے انہاں د‏‏ی معاشرتی اقدار نو‏‏ں تسلسل دے نال لگایا جارہیا ا‏‏ے۔ جاٹ معاشرے دے گوتر تے کھپ نظام بہت قدیم نيں تے اج وی انہاں د‏‏ی پیروی کیتی جارہی ا‏‏ے۔ جاٹ معاشرے وچ ، انہاں دے قبیلہ گوترا دے لوک اک دوسرے نو‏‏ں بھائی تے بہناں د‏‏ی طرح سمجھدے نيں۔ میڈیا وچ وقتا فوقتا انہاں سسٹمز اُتے حملے ہُندے رہندے نيں۔&lt;ref&gt;{{cite book|title=जाट समुदाय के प्रमुख आधार बिंदु|author=डॉ ओमपाल सिंह तुगानिया|publisher=जयपाल अजेन्सीज|year=2010|isbn=81-86103-96-1|page=42}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Bharatpur_Fort.JPG|thumbnail|300x300पिक्सेल|[[بھرت پور قلعہ]]]]

بھرت پور قلعہ

== جاٹ بادشاہت تے قبیلے ==
برصغیر پاک و ہند دے کچھ جاٹ قبیلےآں تے انہاں دے اصل خطہ دے ناں تھلے دتے گئے نيں۔

*ریاست بھرت پور (سنسینور جاٹ خاندان) &lt;ref&gt;[[ठाकुर देशराज]]: जाट इतिहास, [[सूरज मल|महाराजा सूरज मल]] स्मारक शिक्षा संस्थान, दिल्ली, 1934.&lt;/ref&gt;
*دھول پور کی سلطنت (شیو وانشی بامرولیہ) &lt;ref&gt;Sant Kanha Ram: Shri Veer Tejaji Ka Itihas Evam Jiwan Charitra (Shodh Granth), Published by Veer Tejaji Shodh Sansthan Sursura, Ajmer, 2015. pp.62-63&lt;/ref&gt;
*گوہد گوالیار ریاست (بھیم سنگھ رانا) &lt;ref&gt;[http://www.books.google.co.in/books?isbn=1402184514 An Historical Sketch of the Native States of India in Subsidiary Alliance with the British government, Elibron Classics,p.93]{{Dead link|date=जनवरी 2021|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;
*سونکھ شاہی ریاست (راجہ ہیتی سنگھ تومر) &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=U1sLAAAAIAAJ&amp;pg=PA383&amp;dq=sonkh+sonoth&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwi-oNHhvubkAhXFKo8KHUn5COMQ6AEIXzAJ#v=onepage&amp;q=sonsa&amp;f=false|title=Mathurá: A District Memoir|last=Growse|first=Frederic Salmon|date=1883|publisher=New Order Book Company|language=en}}&lt;/ref&gt;
*پنجاب کی ریاست (مہاراجہ رنجیت سنگھ سینڈوالیا) &lt;ref&gt;Kushwant Singh. &quot;[http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx RANJIT SINGH (1780–1839)]&quot;. Encyclopaedia of Sikhism. Punjabi University Patiala. Retrieved 18 August 2015.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Jean Marie Lafont (2002). [https://books.google.com/books?id=zjduAAAAMAAJ Maharaja Ranjit Singh: Lord of the Five Rivers]. Oxford University Press. pp. 33–34, 15–16. ISBN 978-0-19-566111-8&lt;/ref&gt;

== جٹّ راج اتے سردارتا ==

* بھرتپر راج دا سنسنور&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TXxjo0OY2oQC&amp;q=sinsinwar+jat+dynasty+google+book&amp;pg=PA271|title=Mahrattas, Sikhs and Southern Sultans of India: Their Fight Against Foreign Power|last=Bhatia|first=Harbans Singh|publisher=Deep and Deep Publications, 2001|year=2001|isbn=978-8-171-0-03693|page=424}}&lt;/ref&gt;
* دھولپر راج دے دیشوال&lt;ref name=&quot;Random House India&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=Azy2w8nDPP4C&amp;q=dholpur+state+ruler&amp;pg=PT19&amp;redir_esc=y#v=snippet&amp;q=dholpur%20Jat&amp;f=false|title=The Mysterious Mr Jacob|last=Zubrzycki|first=John|publisher=Random House India|year=2012|isbn=978-8-184-0-03369|pages=368}}&lt;/ref&gt;
* گوہد دے بمرولیا&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=vUJfiiut6gkC&amp;dq=jat+rulers+of+gohad&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=jat+rulers+gohad|title=Accessions List, South Asia, Volume 6|author=Library of Congress. Library of Congress Office, New Delhi|contribution=Library of Congress. Library of Congress Office, Karachi|publisher=E.G. Smith for the U.S. Library of Congress Office, New Delhi|year=1987|access-date=6 جولائی 2021}}&lt;/ref&gt;
* گوالیر دے بمرولیا&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=lihuAAAAMAAJ&amp;dq=jat+captured+gwalior+fort&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=Jat|title=Forts and Fortresses of Gwalior and Its Hinterland|last=Misra|first=B. D.|edition=illustrated|publisher=Manohar Publishers and Distributors|year=1993|isbn=978-8-173-0-40474|pages=181|access-date=6 جولائی 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=YQdZlHJ2WTAC&amp;pg=PA131&amp;dq=jat+gohad+gwalior+fort&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjurbL-ys3xAhWOyjgGHeqZAN8Q6AEwCHoECAUQAw#v=onepage&amp;q=jat%20gohad%20gwalior%20fort&amp;f=false|title=Indian Princely Medals: A Record of the Orders, Decorations, and Medals of the Indian Princely States|last=McClenaghan|first=Tony|edition=illustrated|publisher=Lancer Publishers|year=1996|isbn=978-1-897829-19-6|pages=282|access-date=6 جولائی 2021}}&lt;/ref&gt;
* مرسان دے ٹھنیوا (ٹھاکر)&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=KulsjpUIxeUC&amp;pg=PA106&amp;dq=mursan+jat+state&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi3s7bE0c3xAhXMdCsKHT9lCu0Q6AEwA3oECAgQAw#v=onepage&amp;q=mursan%20jat%20raja&amp;f=false|last=Brass|first=Paul R.|title=Factional Politics in an Indian State: The Congress Party in Uttar Pradesh|contribution=Bhārat. Congress party|publisher=University of California Press|year=1965|pages=262|access-date=6 جولائی 2021}}&lt;/ref&gt;
* ہاتھرس دے ٹھنیوا&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://books.google.co.in/books?id=XcpmDwAAQBAJ&amp;pg=PT62&amp;dq=jat+state+hathras&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwidisPh48bxAhXfILcAHetWCwMQ6AEwAHoECAQQAw#v=onepage&amp;q=jat%20state%20hathras&amp;f=false|title=British Rule in India|last=Sunderlal|first=Pandit|publisher=SAGE Publishing India|year=2018|isbn=978-9-352-8-08038|pages=548|access-date= 4 جولائی 2021}}&lt;/ref&gt;
* سونکھ دے تومر&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=pG2yMEauKZUC&amp;q=Sonkh+hati+singh#v=snippet&amp;q=Sonkh%20J%C3%A1t%20hati%20singh&amp;f=false|title=Mathurá: A District Memoir|last=Growse|first=F.S.|publisher=Asian Educational Services|year=1993|isbn=978-8-120-6-02281|pages=440|language=english|access-date=22 مارچ 2021}}&lt;/ref&gt;
* پساوا دے تومر&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=tlsPnV87QLoC&amp;pg=PA115&amp;dq=pisawa+royal+family&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiossnFqcjxAhW4wTgGHdfuDQUQ6AEwAXoECAcQAw#v=snippet&amp;q=Pisawa&amp;f=false|title=Social, Economic and Political Contribution of Caste Associations in Northern India: A Case Study of All India Jat Mahasabha|last=Sharma|first=Brij Kishore |contribution=Maulana Abul Kalam Azad Institute of Asian Studies (Kolkata, India)|publisher=Har Anand Publications|year=2008|isbn=978-8-124-1-14124|pages=148|access-date=4 جولائی 2021}}&lt;/ref&gt;
* کچیسر دے دلال&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?redir_esc=y&amp;id=I0FuAAAAMAAJ&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=Jat+Rajas+Kuchesar|title=The Peasant Armed: The Indian Revolt of 1857|last=Stokes|first=Eric|editor=Christopher Alan Bayly|edition=illustrated|publisher=Clarendon Press|year=1986|isbn=978-0-19-821570-7|pages=261|access-date=5 جولائی 2021}}&lt;/ref&gt;
* سہارپر دے ککران &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://oursahanpur.wordpress.com/|title=Sahanpur|website=oursahanpur.worldpress.com|access-date=22 جون 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/raja-devendra-singh/articleshow/12368274.cms|title=Raja Devendra Singh|work=The Times of India|date=2020-03-22|access-date=22 جون 2021}}&lt;/ref&gt;
* بلبھگڑ دے تیواتیا&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Islam in South Asia: Encountering the West : before and after 1857|url=https://books.google.co.in/books?redir_esc=y&amp;id=yLDXAAAAMAAJ&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=Jat+rulers+ballabhgarh|last=Hasan|first=Mushirul|edition=reprint|publisher=Manohar Publishers &amp; Distributors|year=2008|isbn=978-8-173-0-47435|pages=306|access-date=5 جولائی 2021}}&lt;/ref&gt;
* پھروزاباد دے سکروار&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://firozabad.nic.in/history/#:~:text=Jats%20ruled%20Firozabad%20for%2030,Gusain%20with%20cooperation%20of%20Marathas.|title=About District {{!}} District Firozabad, Government of Uttar Pradesh {{!}} India}}&lt;/ref&gt;
* جارکھی دے سکروار&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/firozabad/story-maharaja-surajmal-39-s-procession-on-13th-3018966.html|title=Maharaja Surajmal 39 s procession on 13th|work=Live Hindustan|date=2020-02-11|publisher=Newswrap|language=Hindi|access-date=22 جون 2021}}&lt;/ref&gt;
* اچاگاو دے پلانیا&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.studiodharma.in/the-fort-of-unchagaon-bulandshahar|title=The Fort of Unchagaon ،Bulandshahar is a mud fort built during the 1850s and belonged to Jaat Zamindars|date=28 دسمبر 2020|access-date=6 جولائی 2021|website=www.studiodharma.in}}&lt;/ref&gt;
* سدھمکھ دے چاہر&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Cūrū Maṇḍala kā śodhapūrṇa itihāsa, भाग 1|url=https://books.google.co.in/books?hl=hi&amp;id=-DlXAAAAMAAJ&amp;dq=%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96+%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%B0+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=%E0%A5%AB%E0%A5%AB%E0%A5%A6|last =Agravāla|first=Govinda|year=1974|page=|publisher=Loka Saṃskr̥ti Śodha Saṃsthāna|access-date=7 جولائی 2021}}&lt;/ref&gt;
* کپورتھلہ راج دے آہلووالیا&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Ghosha|first=Lokanātha|publisher=J.N. Ghose|title=The Modern History of the Indian Chiefs, Rajas, Zamindars, &amp; C: The native states|year=1879|url=https://books.google.co.in/books?id=JVQOAAAAQAAJ&amp;printsec=frontcover&amp;dq=The+Modern+History+of+the+Indian+Chiefs,+Rajas,+Zamindars,+%26+C:+The+native+states&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;redir_esc=y#v=snippet&amp;q=Kapurthala%20Ahluwalia%20Jat&amp;f=false|access-date=7 جولائی 2021}}&lt;/ref&gt;
* [[پٹیالہ ریاست|پٹیالے راج]] دے سدھو&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Memoranda on the Indian States|url=https://books.google.co.in/books?redir_esc=y&amp;id=D80EAAAAMAAJ&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=Patiala+Jat|contribution=India|publisher=Manager of Publications|year=1939|access-date=7 جولائی 2021}}&lt;/ref&gt;
* جیند راج دے سدھو&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Chiefs and Families of Note in the Delhi, Jalandhar, Peshawar and Derajat Divisions of the Panjab|last=Massy|first=Charles Francis |url=https://books.google.co.in/books?id=01UoAAAAYAAJ&amp;pg=PA22&amp;dq=jind+sidhu+jat&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwj_n5XDvcHxAhWDheYKHVSWD9MQ6AEwBHoECAoQAw#v=onepage&amp;q=jind%20sidhu%20jat&amp;f=false|publisher=Printed at the Pioneer Press|year=1890|access-date=4 جولائی 2021}}&lt;/ref&gt;
* [[نابھہ ریاست|نابھہ راج]] دے سدھو&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Memoranda on the Indian States|contribution=India, Great Britain. India Office|url=https://books.google.com/books?id=XYfcJKRBqhAC&amp;dq=nabha+sidhu+jats&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=Nabha+sidhu+jat|publisher=Manager of Publications|year=1935|access-date=4 جولائی 2021}}&lt;/ref&gt;
* [[فریدکوٹ ریاست]] دے سدھو&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=U1ZuAAAAMAAJ&amp;dq=faridkot+jat+rulers&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=faridkot+jats|title=British Policy Towards the Punjab States, 1858–1905|last=Arora|first=A. C.|publisher=Export India Publications|year=1982|pages=390}}&lt;/ref&gt;
* کلسیا راج دے سندھو&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V14_326.gif|title=Imperial Gazetteer2 of India, Volume 14, page 320 -- Imperial Gazetteer of India -- Digital South Asia Library|website=dsal.uchicago.edu|page=320|access-date=22 جون 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/book-reviews/kalsia-s-royal-past-recreated-47603|title=Kalsia's royal past recreated|last=Singh|first=Roopinder|date=1 مارچ 2015|work=The Tribune|access-date=22 جون 2021}}&lt;/ref&gt;
* [[کنھئیا مثل|کنھیا مثل]] دے سندھو&lt;ref name=&quot;SH4&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.sikh-history.com/sikhhist/events/m-kanhaiya.html|title=Misal Kanhaiya|last=Bajwa|first=Sandeep Singh|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815162834/http://www.sikh-history.com/sikhhist/events/m-kanhaiya.html|archive-date=15 اگست 2018|access-date=22 جون 2021}}&lt;/ref&gt;
* [[نکئی مثل]] دے سندھو&lt;ref name=&quot;SH11&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.sikh-history.com/sikhhist/events/m-nakai.html|title=Nakai misl history|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815232212/http://www.sikh-history.com/sikhhist/events/m-nakai.html|archive-date=15 اگست 2018|access-date=22 جون 2021}}&lt;/ref&gt;
* [[شہیداں دی مثل|شہید مثل]] دے سندھو&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Gupta|first=Hari Ram|title=History of the Sikhs: The Sikh commonwealth or Rise and fall of Sikh misls|edition=illustrated|url=https://books.google.co.in/books?redir_esc=y&amp;id=S1wwAQAAIAAJ&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=Dip+Singh+Sandhu+Jat|publisher=Munshiram Manoharlal|year=2001|isbn=978-8-121-5-01651|pages=580|access-date=8 جولائی 2021}}&lt;/ref&gt;
* [[فضلپوریا مثل|سنگھپریا مثل]] دے ورک&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Punjab District Gazetteers: Rupnagar|url=https://books.google.co.in/books?redir_esc=y&amp;id=tsxFAQAAIAAJ&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=Nawab+Kapur+Singh+Virk+Jat|author=Punjab (India)|publisher=Controller of Print. and Stationery|year=1987|access-date=8 جولائی 2021}}&lt;/ref&gt;
* [[بھنگی مثل]] دے پھلو&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?redir_esc=y&amp;id=oFFuAAAAMAAJ&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=bhangi+misl+Jat|last=Sidhu|first=Kuldip Singh|publisher=National Book Shop|year=1994|isbn=978-8-171-1-61652|pages=204|title=Ranjit Singh's Khalsa Raj and Attariwala Sardars|access-date=7 جولائی 2021}}&lt;/ref&gt;
* [[کروڑ سنگھیا مثل|سنگھ کروڑا مثل]] دے ورک/دھالیوال&lt;ref name=&quot;SW7&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.sikh-history.com/sikhhist/events/m-karorasinghia.html|title=Misal Karorasinghia|last=Bajwa|first=Sandeep Singh|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815234705/http://www.sikh-history.com/sikhhist/events/m-karorasinghia.html|archive-date=15 اگست 2018|access-date=24 اپریل 2016}}&lt;/ref&gt;
* نشانوالیا مثل دے گل/شیرگل&lt;ref&gt;{{Cite book|last=McLeod|first=W. H.|title=The A to Z of Sikhism|url=https://books.google.co.in/books?redir_esc=y&amp;id=vgixwfeCyDAC&amp;q=Nishanvalia+Misl+Gill+Jat#v=snippet&amp;q=Nishanvalia%20Misl%20Gill%20Jat&amp;f=false|publisher=Scarecrow Press|year=2009|isbn=978-0-8108-6344-6|pages=330|access-date=8 جولائی 2021}}&lt;/ref&gt;
* [[شکرچکیا مثل|سکیرچکیا مثل]]/[[خالصہ راج|سکھ سامراج]] دے سندھوالیا&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sukerchakia.com/sukerchakia-misl/|title=Sukerchakia Misl|website=www.sukerchakia.com|access-date=22 جون 2021|archive-date=2022-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220609093603/https://www.sukerchakia.com/sukerchakia-misl/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Sikhs in Sabah and Labuan: A Historical Perspective|url=https://books.google.co.in/books?redir_esc=y&amp;id=S9RuAAAAMAAJ&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=curiosity+Jat|last=Gill|first=Surjit S.|publisher=Labuan Sikh Society|year=2003|access-date=7 جولائی 2021|pages=138}}&lt;/ref&gt;

== حاکم ==

* [[رنجیت سنگھ]]، [[خالصہ راج|سکھ سامراج]] دے مہاراجہ&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=2fcbAAAAIAAJ&amp;q=maharaja+ranjit+singh+Jatt&amp;dq=maharaja+ranjit+singh+Jatt&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjz09fD0tfwAhWDyzgGHW9ABqwQ6AEwBXoECAgQAw|title=Modernization and Rural Development|last=Upadhyay|first=H. C.|publisher=Anmol Publications|year=1991|pages=321|access-date=22 جون 2021}}&lt;/ref&gt;
* گوکلا جاٹ، تلپت دا سردار&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=cRFuAAAAMAAJ&amp;q=gokula+jat+tilpat&amp;dq=gokula+jat+tilpat&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjYnsTl1dXwAhUQU30KHS2ZAZgQ6AEwAXoECAQQAw|title=The Jats: Their Role &amp; Contribution to the Socio-economic Life and Polity of North &amp; North-west India, Volume 1|publisher=Originals|year=2004|isbn=978-8-188-6-29169|pages=270|chapter=Vīrasiṃha, Suraj Mal Memorial Education Society. Centre for Research and Publication|access-date=22 جون 2021}}&lt;/ref&gt;
* راجا رام جاٹ، سنسنی دا سردار&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=1lGgAAAAMAAJ&amp;q=raja+ram+of+sinsini&amp;dq=raja+ram+of+sinsini&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjqkIKI19XwAhVS4zgGHcd7DtY4ChDoATACegQICBAD|title=Jats and Gujars: Origin, History and Culture|last=Khari|first=Rahul|publisher=Reference Press|year=2007|isbn=978-8-184-0-50318|page=245|access-date=22 جون 2021}}&lt;/ref&gt;
* [[راجا مہیندر پرتاپ سنگھ|مہیندر پرتاپ]]، بھارتی آزادی گھلاٹیئے، صحافی، لکھاری، انقلابی تک شاہی راج دے مرسان&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://rajamahendrapratap.com/index.html|title=Raja Mahendra Pratap|archive-url=https://web.archive.org/web/20070120065938/http://www.rajamahendrapratap.com/index.html|archive-date=20 جنوری 2007|access-date=22 جون 2021}}&lt;/ref&gt;
* شالدر، شالدھر دے حکمران پنجو صدی وچ (موجودہ-دنودا [[سیالکوٹ]]، [[پاکستان]])&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://defence.pk/pdf/threads/jat-kingdoms-of-coterminous-pakistan.661460/|title=Jat Kingdoms of coterminous Pakistan|website=defence.pk|date=2020-04-14|access-date=22 جون 2021|archive-date=2021-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210522062511/https://defence.pk/pdf/threads/jat-kingdoms-of-coterminous-pakistan.661460/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaJats.htm|title=Kingdoms of South Asia – Indian Kingdoms of the Jats|website=www.historyfiles.co.uk|access-date=22 جون 2021}}&lt;/ref&gt;
* سورج ملّ، بھرتپر راج دے حکمران&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kojXAwAAQBAJ&amp;pg=PA112|title=Decisive Battles, Strategic Leaders|last=Alexander|first=J.P.|publisher=Partridge|year=2014|isbn=978-1-4828-1804-8|page=112}}&lt;/ref&gt;
* [[مہاراجہ ہیرا سنگھ|ہیرا سنگھ نابھہ]]، [[نابھہ ریاست|نابھہ راج]] دے حکمران&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/t/019pho0000015s6u00002000.html|title=The Raja of Nabha|last=Wright|first=Colin|website=www.bl.uk|date=16 اکتوبر 2020|access-date=22 جون 2021|archive-date=2020-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200617184209/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/t/019pho0000015s6u00002000.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
* [[مہاراجہ اعلیٰ سنگھ|اعلیٰ سنگھ]]، [[مہاراجہ پٹیالہ|لاہور دے پٹیالہ]] دے حکمران&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?redir_esc=y&amp;id=zhrjAAAAMAAJ&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=Ala+Singha+Jat+Patiala|title=Afghanistan, Volume 20, Issue 3 – Volume 22, Issue 4|publisher=Historical Society of Afghanistan.|year=1967|chapter=Afghanistan. Riyāsat-i Mustaqill-i Maṭbūʻāt, Afghanistan. Direction générale des rélations culturelles, Anjuman-i Tārīkh-i Afghānistān|access-date=22 جون 2021}}&lt;/ref&gt;
* [[مہاراجہ بھپندر سنگھ|کوئی سنگھ]]، [[پٹیالہ ریاست|پٹیالہ راج]] دے حکمران&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=GjxuAAAAMAAJ&amp;q=bhupinder+singh+patiala+jatt&amp;dq=bhupinder+singh+patiala+jatt&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwis9d2V2tfwAhUFjeYKHR_ABSQQ6AEwAHoECAAQAw|title=Panjab Past and Present, Volume 36, Part 1, Issue 71|publisher=Department of Punjab Historical Studies, Punjabi University.|year=2005|chapter=Punjabi University. Department of Punjab Historical Studies|access-date=22 جون 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.open.ac.uk/researchprojects/makingbritain/content/bhupinder-singh|website=www.open.ac.uk|title=Bhupinder Singh|access-date=22 جون 2021}}&lt;/ref&gt;
* رگھبیر سنگھ، جیدّ دے حکمران&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://m.timesofindia.com/city/gurgaon/jind-royal-family-scion-passes-away/amp_articleshow/67294584.cms|title=Jind royal family scion passes away|last=Kumar|first=Vijender|work=The Times of India|date=29 دسمبر 2018|access-date=22 جون 2021}}&lt;/ref&gt;
* [[ناہر سنگھ]]، بلبھگڑ دے حکمران&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.indiatimes.com/news/the-story-of-raja-nahar-singh-the-unsung-hero-of-1857-who-guarded-delhi-s-freedom-for-over-120-days-262143.html|title=The Story Of Raja Nahar Singh – The Hero Of 1857 Who Guarded Delhi's Freedom For Over 120 Days|date=24 ستمبر 2016|work=IndiaTimes|language=en-IN|access-date=22 جون 2021}}&lt;/ref&gt;
* بھیم سنگھ رانا، گوہد دے حکمران&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gwaliorplus.com/listing/chatri-of-bheem-singh-rana/|title=Chatri of Bheem Singh Rana|access-date=22 جون 2021}}&lt;/ref&gt;
* کیرت سنگھ، دھولپور راج دے حکمران&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=JVQOAAAAQAAJ&amp;pg=PA72&amp;dq=dholpur+kirat+singh&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiX8obB-cbxAhXB_XMBHYCJDcMQ6AEwAHoECAsQAw#v=onepage&amp;q=dholpur%20kirat%20singh&amp;f=false|title=The Modern History of the Indian Chiefs, Rajas, Zamindars, &amp; C: The native states|last=Ghosha|first=Lokanātha|publisher=J.N. Ghose|year=1879|access-date=4 جولائی 2021}}&lt;/ref&gt;
* راجا مالدیو، سدھمکھ دے حکمران&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.liquisearch.com/jangladesh/history|website=www.liquisearch.com|access-date=4 جولائی 2021|title=Jangladesh – History}}&lt;/ref&gt;
* [[جند کور]]، [[خالصہ راج|سکھ سامراج]] دی مہارانی&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=6z5uAAAAMAAJ&amp;q=maharani+jind+kaur+aulakh+jat&amp;dq=maharani+jind+kaur+aulakh+jat&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiCrd6T2NXwAhWPYysKHV3-Bp0Q6AEwAHoECAQQAw|title=The Historical Study of Maharaja Ranjit Singh's Times|last=Siṅgha|first=Kirapāla|publisher=National Book Shop|year=1994|isbn=978-8-171-1-61638|edition=illustrated|page=176|access-date=22 جون 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://books.google.co.in/books?redir_esc=y&amp;id=w8a1AAAAIAAJ&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=Aulakh+Jat|title=Maharani Jind Kaur, the Queen-mother of Maharaja Dalip Singh|last=Nijjar|first=Bakhshish Singh|year=1975|publisher=K.B. Publications|page=72|access-date=22 جون 2021}}&lt;/ref&gt;
* راجا دیارام، ہاتھرس دے حکمران&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=tlsPnV87QLoC&amp;pg=PA45&amp;dq=raja+dayaram+hathras&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjYj4_g2NXwAhWJSH0KHeanCp4Q6AEwBnoECAYQAw#v=onepage&amp;q=raja%20dayaram%20hathras&amp;f=false|title=Social, Economic and Political Contribution of Caste Associations in Northern India: A Case Study of All India Jat Mahasabha|last=Sharma|first=Brij Kishore|publisher=Har Anand Publications|year=2008|isbn=978-8-124-1-14124|page=148|chapter=Maulana Abul Kalam Azad Institute of Asian Studies (Kolkata, India)|access-date=22 جون 2021}}&lt;/ref&gt;
* بھارتیدر سنگھ، سہانپر دے حکمران&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://loksabhaph.nic.in/Members/memberbioprofile.aspx?mpsno=4723&amp;lastls=16|title=Kunwar Bharatendra Singh|access-date=22 جون 2021|website=loksabhaph.inc.in}}&lt;/ref&gt;
* ہاٹھی سنگھ، سوکھّ دے حکمران&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=BiKMDwAAQBAJ|title=Maharaja Hathi Singh Tomar, only ruler of north india, who captured the mewat region after defeating mughal forces: Tomar Jat Rulers of North India|last=Singh|first=Kawarpal|last2=Sharma|first2=Anil|last3=Singh|first3=Manvendra|date=8 مارچ 2019|publisher=World History Research Organisation|page=71|access-date=22 جون 2021}}&lt;/ref&gt;
* ہری سنگھ ڈھلوں، [[بھنگی مثل]] دے حکمران&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=mRpuAAAAMAAJ&amp;q=hari+singh+dhillon+bhangi+misl&amp;dq=hari+singh+dhillon+bhangi+misl&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjJppKk5NXwAhW4ILcAHTHkA5YQ6AEwAXoECAAQAw|title=The Sikh Reference Book|last=Dilagīra|first=Harajindara Siṅgha|publisher=Sikh Educational Trust for Sikh University Centre, Denmark|year=1997|isbn=978-0-9695964-2-4|page=719|access-date=22 جون 2021}}&lt;/ref&gt;
* [[نواب کپور سنگھ]]، [[فضلپوریا مثل]] دے حکمران&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=7RduAAAAMAAJ&amp;q=nawab+kapur+singh+virk+jat&amp;dq=nawab+kapur+singh+virk+jat&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiXipu-3NXwAhUkxzgGHT6vAU8Q6AEwAHoECAAQAw|title=Punjab District Gazetteers: Rupnagar|publisher=Controller of Print. and Stationery|year=1987|access-date=22 جون 2021}}&lt;/ref&gt;
* [[بگھیل سنگھ]]، [[کروڑ سنگھیا مثل]] دے حکمران&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=LSVuAAAAMAAJ&amp;q=baghel+singh+dhaliwal+jat&amp;dq=baghel+singh+dhaliwal+jat&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjYqM-m29XwAhWUWHwKHYmRAycQ6AEwAHoECAMQAw|title=Sikh Ethos: Eighteenth Century Perspective|last=Sandhu|first=Jaspreet Kaur|publisher=Vision &amp; Venture|year=2000|isbn=978-8-186-7-69126|pages=245|access-date=22 جون 2021}}&lt;/ref&gt;
* [[بابا دیپ سنگھ|بابا دیپ سنگھ]]، [[شہیداں دی مثل]] دے حکمران&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=BihuAAAAMAAJ&amp;q=sandhu+jat&amp;redir_esc=y|title=A History of the Sikh Misals|last=Siṅgha|first=Bhagata|publisher=Publication Bureau, Punjabi University|year=1993|pages=492|access-date=22 جون 2021}}&lt;/ref&gt;

== ایہہ وی ویکھو ==

* [[جٹ|جٹّ لوک]]
* جٹّ لوکاں دی لسٹ
* 6 ویں جاٹ لائیٹ انفینٹری
* 9 ویں جٹّ ریجیمینٹ
* 14 ویں مرے دے جٹّ لینسراں
* 20 واں لینسر
* [[جاٹ مہانسبھا]]
* [[جٹ ریجیمینٹ |جٹ ریجیمینٹ]]
* [[جٹ سکھ]]
* راجستھان وچ جاٹ راج
* دیوَ سنہتا
* ورلڈ جاٹ آریئن فاؤنڈیشن

== حوالے ==
{{حوالے}}
== نوٹ ==

: 1. {{نوٹ|a}}{{Cite web|url=https://books.google.co.in/books?id=f8-1AAAAIAAJ&amp;redir_esc=y|title=Bharatpur Upto 1826: A Social and Political History of the Jats|last=Ram Pande|year=1970|publisher=Rama Publishing House|pages=192|oclc=610185303}} &lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; id=&quot;CITEREFRam_Pande1970&quot;&gt;[https://books.google.co.in/books?id=f8-1AAAAIAAJ&amp;redir_esc=y “بھرتپر 1826 تک: جاٹاں دا سماجی اتے سیاسی اتہاس”] ।&lt;/cite&gt; &lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; id=&quot;CITEREFRam_Pande1970&quot;&gt;راما پبلشنگ ہا ۔س۔ پی۔&amp;nbsp;192.&lt;/cite&gt; &lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; id=&quot;CITEREFRam_Pande1970&quot;&gt;[[اؤنلائین کمپیوٹر لائبریری سینٹر|او۔سی۔ایل۔سی۔]]&amp;nbsp;[//www.worldcat.org/oclc/610185303 610185303] ۔&lt;/cite&gt;

: 2. {{نوٹ|b}}{{Cite web|url=http://www.rbvex.it/asiapag/ragiaputi2.html#dholpur|title=Flags of Dholpur – Roberto Veschi}}

: 3. {{نوٹ|c}}{{Cite web|url=http://patiala.nic.in/html/history.htm|title=History of Patiala from Patiala web site|access-date=25 جون 2006|archive-date=2009-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20090907045829/http://patiala.nic.in/html/history.htm|dead-url=}} &lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot;&gt;&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;25 جون&lt;/span&gt; 2006 نوں مڑ حاصل ہویا&lt;/span&gt; ۔&lt;/cite&gt;

: ۔ {{نوٹ|d}}پنجگڑھیا مثل نوں پھر شام سنگھاں اتے کلسیاں وچ ونڈیا گیا۔ کلسیا نوں لینڈپنڈ اتے باراپنڈئن وچ ونڈیا گیا سی۔

== ہور پڑھو ==

{{refbegin}}
* {{cite book|title=Rajasthan [district Gazetteers]۔: Bharatpur|publisher=Printed at Government Central Press|year=1962|url=https://books.google.co.in/books/about/Rajasthan_district_Gazetteers_Bharatpur.html?id=TXNFtQEACAAJ&amp;redir_esc=y}}
* {{cite book|title=Rajasthan [district Gazetteers]۔: Dholpur|url=https://books.google.co.in/books/about/Rajasthan_district_Gazetteers_Dholpur.html?id=15EMAQAAMAAJ&amp;redir_esc=y|publisher=Printed at Government Central Press|year=2005}}
* {{cite book|title=Punjab District Gazetteers: Phulkian states. Patiala Jind and Nabha|url=https://books.google.co.in/books/about/Punjab_District_Gazetteers_Phulkian_stat.html?id=_cJFAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y|publisher=Superintendent, Government Printing|year=1909}}
* {{cite book|title=Punjab District Gazetteers: Kalsia State|url=https://books.google.co.in/books/about/Punjab_District_Gazetteers_Kalsia_State.html?id=ztFFAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y|publisher=Superintendent, Government Printing|year=1935}}
{{refend}}

== باہری لنک ==

* [https://www.worldstatesmen.org/India_princes_A-J.html رائل سٹیٹس آف انڈیا اے جے] ''ورلڈ سٹیسمین'' وکھے
* [https://www.worldstatesmen.org/India_princes_K-W.html رائل سٹیٹس آف انڈیا] ''ورلڈ سٹیسمین'' وکھے

[[گٹھ:جٹ]]
[[گٹھ:پنجاب دی تریخ]]</text>
      <sha1>dnnwi0ko84ph6769d4h68c98bsv8ost</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>منظری لعبہ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116262</id>
    <revision>
      <id>707194</id>
      <parentid>665223</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T13:13:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-30093-12</username>
        <id>44263</id>
      </contributor>
      <origin>707194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="601" sha1="p0n94uf13yta00aznmvd0keygmx4lnm" xml:space="preserve">[[فائل:Universum TV Multispiel 2006.jpg|thumb|کمپیوٹر اسپیل میوزیم برلن میں پہلی نسل کا پونگ کنسول]]
'''منظری لعبے''' (video games) [[الیکٹرونکس|برقیات]]ی لعبے ہوندے نیں جو منظری [[اسکرین|تظاہرین (screens)]] اتے کھیلے جاندے نیں (عام طور اتے [[ٹیلی ویژن|بعید نمے (TVs)]]، [[مانیٹر|شمارندی مراقبات]]، یا بنائے ہوئے تظاہرین جب ہاتھ توں پکڑے ہوئے [[مشین|آلے]] اتے کھیلا جاندا اے)۔</text>
      <sha1>p0n94uf13yta00aznmvd0keygmx4lnm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حرم سید روح‌اللہ خمینی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135499</id>
    <revision>
      <id>707210</id>
      <parentid>670079</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T04:14:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <origin>707210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7091" sha1="ggwz74b9tpkld7a6a2n2rg2zqrjqydl" xml:space="preserve">{{مقبرہ}}{{Infobox Monument
|monument_name=Harame Motahar
|native_name=
|image size=300px
|location=[[تہران]], [[ایران]]
|designer=پرویز معید
|type=مقبرہ
|material=
|length=
|width=
|height=
|begin=19 جولائ‏ی 1989
|complete=2 جون 1992
|open=
|dedicated_to=[[روح اللہ خمینی]]
|map_image=
|map_width=
|coordinates=
|lat=
|long=
|extra=
|geo={{coord|35.5492|51.3665|region:IR_type:landmark|display=inline,title}}
|website=[http://www.harammotahar.ir/ www.harammotahar.ir]
}}
'''حرم سید روح‌اللہ خمینی''' {{ہور نام|انگریزی= Mausoleum of Ruhollah Khomeini}} [[ایران]] دا اک [[قبرستان]] و [[مزار]] جو [[تہران]] وچ واقع ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web |author =انگریزی ویکیپیڈیا دے مشارکین |url =https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Mausoleum_of_Ruhollah_Khomeini&amp;redirect=no&amp;oldid=765956999 |title =Mausoleum of Ruhollah Khomeini|date =}}&lt;/ref&gt;

روح اللہ خمینی دا مزار ( فارسی : آرامگاه سید روح‌الله خمینی )، جسنو‏ں حرم مطہر یا حرم مطہر دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ، اک شیعہ اسلامی مقبرہ اے جس وچ آیت اللہ روح اللہ خمینی ، انہاں د‏‏ی اہلیہ خدیجہ ثقفی ، تے انہاں دے دوسرے بیٹے احمد خمینی دے مقبرے نيں ۔ تے کچھ سیاسی شخصیتاں، جداں سابق صدر اکبر ہاشمی رفسنجانی ، [ 1 ] سابق نائب صدر حسن حبیبی ، لیفٹیننٹ جنرل علی صیاد شیرازی ، ایرانی انقلابی شخصیت صادق طباطبائی ، تے ایم پی مرضیہ حدیچی ۔ ایہ مقبرہ تہران دے جنوب وچ بہشت زہرا (جنت زہرا) قبرستان وچ واقع ا‏‏ے۔

مقبرہ 2,000 ہیکٹر (4,900 ایکڑ) اُتے پھیلے ہوئے اک جنازے دے احاطے دا مرکز اے، جس وچ مقبرے، اک ثقافتی تے سیاحتی مرکز، اسلامی علوم دے لئی اک یونیورسٹی، اک مدرسہ، اک شاپنگ مال، اک 20،000 کار پارک، ایران د‏‏ی قومی مجلس د‏‏ی اک شاخ ، [ 3 ] [ 2 ] اے ۔ ايس‏ے سال 3 جون نو‏‏ں خمینی د‏‏ی وفات دے بعد 1989 وچ تعمیر دا آغاز ہويا، اسنو‏ں مکمل ہوݨ وچ 35 سال تو‏ں ودھ دا عرصہ لگا، تے ایرانی حکومت نے مبینہ طور اُتے اس ترقی دے لئی 2 بلین امریک‏‏ی ڈالر مختص کيتے سن ۔ [ 3 ] مئی 2025 وچ اعلان کيتا گیا کہ سرکاری یادگاری تقریب 4 جون 2025 نو‏‏ں منعقد کيت‏ی جائے گی۔ [ 5 ]

یہ مقام خمینی دے پیروکاراں دے لئی زیارت گاہ ا‏‏ے۔ اسنو‏ں علامتی طور اُتے حکومت‏ی شخصیتاں استعمال کردیاں نيں، تے کدی کدائيں غیر ملکی معززین اس دا دورہ کردے نيں۔ [ 6 ] ہر سال، 4 جون نو‏‏ں خمینی د‏‏ی برسی مزار اُتے اک تقریب وچ منائی جاندی اے جس وچ سرکاری حکا‏م، غیر ملکی سفیر تے ہور لوک شرکت کردے نيں۔ خمینی دے پو‏تے، سید حسن خمینی ، مزار د‏‏ی دیکھ بھال دے انچارج نيں۔ [ 7 ]

== فن تعمیر ==
اس مقبرے دا ڈیزائن محمد تہرانی نے بنایا سی۔ [ 2 ] مزار دے احاطے دا بیرونی حصہ اک انتہائی قابل شناخت نشان ا‏‏ے۔ اس وچ سؤݨ دا اک گنبد اک اُچے ڈرم اُتے بیٹھیا اے، جس دے چاراں طرف چار آزاد مینار نيں جو 91 میٹر (299 فٹ) بلند نيں۔ [ 8 ] مزار اک وڈے مستطیل پلازہ تو‏ں گھرا ہويا اے جسنو‏ں زائرین د‏‏ی وڈی تعداد نو‏‏ں رکھنے دے لئی ڈیزائن کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس دے سائز دے نال، اک قبلہ دیوار تے اک مقسورہ شام‏ل اے ، ایہ مقبرہ اک مسجد تو‏ں مشابہ اے، لیکن اسنو‏ں حسینیہ کہیا گیا اے ۔ [ 9 ]

غیر مسلماں نو‏‏ں کمپلیکس دے اندر جانے د‏‏ی اجازت ا‏‏ے۔ [ 10 ]

== واقعات ==
20 جون 2009 نو‏‏ں مزار دے نیڑے اک خودکش بم حملہ ہويا، جس وچ حملہ آور ہلاک تے تن زائرین زخمی ہوئے۔ [ 11 ]

7 جون 2017 نو‏ں، مزار اُتے تن بندوق برداراں نے حملہ کيتا [ 12 ] [ 13 ] جداں کہ اک خودکش بمبار نے مزار اُتے بم دھماکہ کیہ۔ اک سواݨی عسکریت پسند حملہ آور نو‏‏ں پھڑ لیا گیا ۔ [ 15 ] سرکاری اہلکاراں نے بعد وچ تیسرے حملے نو‏‏ں ناکا‏م بنانے دا دعویٰ کيتا۔ [ 14 ] اک شخص ہلاک تے پنج افراد زخمی ہوئے۔ دوسرےآں نے ايس‏ے وقت پارلیمنٹ د‏‏ی عمارت اُتے حملہ کيتا۔ [ 16 ]

==مورتاں==
&lt;gallery&gt;
Iran IMG 3429 Tehran (2864793031).jpg|&lt;!-- Please add a description to each image. Thanks. --&gt;
Family Picnic outside Holy Shrine of Imam Khomeini - Tehran - Iran (7380023430).jpg|&lt;!-- Please add a description to each image. Thanks. --&gt;
Chomejního mauzoleum Teherán.jpg|&lt;!-- Please add a description to each image. Thanks. --&gt;
President Rouhani in Mausoleum of Ruhollah Khomeini 02.jpg|&lt;!-- Please add a description to each image. Thanks. --&gt;
Mausolée de l'ayatollah Khomeini, Téhéran (4).jpg|&lt;!-- Please add a description to each image. Thanks. --&gt;
Mausolée de l'ayatollah Khomeini, Téhéran (1).jpg|&lt;!-- Please add a description to each image. Thanks. --&gt;
Mausolée de l'ayatollah Khomeini, Téhéran (2).jpg|[[Zarih]], inside the mausoleum
Mausolée de l'ayatollah Khomeini, Téhéran (3).jpg|Inside zarih
Khomeini Mausoleum2.jpg|Tombs in the yard
&lt;/gallery&gt;
== ہور ویکھو ==
* [[ایران]]
* [[لسٹ ایران دے شہر]]

== حوالے ==
{{حوالے}}
{{ایران وچ مقابر}}
{{متعدد ابواب|ایران|جغرافیہ}}
{{متعدد سانچے|ایران-نامکمل|ایران-جغرافیہ-نامکمل}}

[[گٹھ:1992ء وچ مکمل ہوݨ والی عمارتاں و ساخات]]
[[گٹھ:1992ء وچ مکمل ہوݨ والی مذہبی عمارتاں]]
[[گٹھ:ایران د‏‏یاں یادگاراں]]
[[گٹھ:ایران وچ 1992ء دیاں تاسیساں]]
[[گٹھ:ایران وچ سوانحی عجائب گھر]]
[[گٹھ:ایران وچ مقابر]]
[[گٹھ:تہران وچ پرکشش سیاحتی تھ‏‏انو‏اں ]]
[[گٹھ:روح اللہ خمینی]]
[[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت]]
[[گٹھ:تہران وچ عمارتاں و ساخات]]</text>
      <sha1>ggwz74b9tpkld7a6a2n2rg2zqrjqydl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ابو بکر المرادی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142263</id>
    <revision>
      <id>707228</id>
      <parentid>694661</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T09:58:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>707228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7232" sha1="lsjpek18d4bui2h2q595tp327ngum99" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات عالم دین/عربی
|سابقة تشريفية	=
|الاسم	=أبو بكر المرادي الحضرمي
|لاحقة تشريفية	=
|لقب	= 
|الصورة	=
|حجم الصورة	=
|التعليق	=
|لغة الاسم الأصلي	=
|الاسم الأصلي	=
|اسم الولادة	=
|تاريخ الولادة	=
|مكان الولادة	=
|تاريخ الوفاة	=[[489 هـ|489هـ]]، [[أزكي]] (صحرا موريتانيا)
|مكان الوفاة	=
|سبب الوفاة	=
|احداثيات مكان الدفن	=
|مكان الدفن	=
|نصب تذكارية	= 
|عرقية	=
|أسماء أخرى	=
|الإقامة	=
|الجنسية	=
 &lt;!-- معلومات عالم مسلم --&gt;
|العصر	=[[الدولة المرابطية|المرابطين]]
|المدرسة الأم	=
|الاهتمامات الرئيسية	= [[أصول الدين]]، [[علم الاعتقاد]]، [[أدب|الأدب]]
|منطقة 	=
|نظام المدرسة	=
|المهنة	= [[عالم (إسلام)|عالم مسلم]]
|أعمال	= 
|أعمال ملحوظة	=
|اشتهر بـ       	= 
|سنوات النشاط	=
|تأثر بـ	= 
|أثر في	= [[أبو الحجاج الضرير]]
|الديانة	= 
|مذهب	= 
|الزوجة	=
|الحزب	=
|أبناء	= 
|الأب	=
|الأم	=
|الجوائز	=
|التوقيع	=
|بديل التوقيع	=
|حجم توقيع     	=  120
|الموقع الإلكتروني	=
|ملاحظات	=
}}
'''ابو بکر المرادی حضرمی''' (؟ - [[489ھ]] \? - [[1096ء]] ) اک نابغہ روزگار عالم تے اصولِ دین دے امام، جو علمِ عقائد، اصول تے ادب وچ مہارت رکھدے سن ۔ آپ قیروان وچ پیدا ہوئے تے &quot;قاضی الصحراء&quot; دے لقب تو‏ں معروف ہوئے۔ آپ ریاست مرابطین دے نمایاں ترین علما وچ شمار ہُندے نيں۔ آپ دا نسب موریطانیہ دے علاقے آدرار، آزوگی تو‏ں سی۔
== محمد بن الحسن المرادی دا ذکر ==
المرادی علمِ کلام تے اصول وچ مہارت رکھنے والے پہلے شخص سن جنھاں نے مغرب الاقصیٰ وچ علومِ اعتقادات متعارف کروائے۔ ابن الزیات التادلی تے انہاں دے شاگرد ابو الحجاج الکلبي نے انہاں دے علم تے مقام دا اعتراف کیتا، جدو‏ں کہ عباس بن ابراہیم السملالی نے وی انہاں دے اثرات دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔
محمد بن الحسن المرادی اک نابغہ عالم، اصولِ دین دے امام تے علمِ اعتقادات و اصول دے ماہر سن ۔ اوہ ادب وچ حصہ رکھدے سن تے شعر گوئی وچ وی مہارت رکھدے سن ۔ انہاں د‏‏ی فصاحت و بلاغت بے مثال سی 487 ہجری وچ قرطبہ تشریف لے گئے، جتھے ابو مروان ابن سراج دے پاس التبصرة از مکی بن ابو طالب دا سماع کيتا تے فقہ اللغة از ابو منصور الثعالبي روایت کيتی۔ اصولِ دین اُتے انہاں د‏‏ی مفید تے عمدہ لکھتاں موجود نيں۔ انہاں دے مشہور شاگرداں وچ یوسف الکلبي الضرير شام‏ل نيں، جنھاں نے انہاں تو‏ں علمِ کلام حاصل کيتا تے مراكش وچ دفن ہوئے۔
=== المرادی تے امیر ابو بکر بن عمر دا تعلق ===
جب ابو بکر بن عمر نے حکومت چھڈ ک‏‏ے [[یوسف بن تاشفین]] دے حق وچ اقتدار تو‏ں دستبردار ہو ک‏ے ہمیشہ دے لئی صحرا دا رخ کیتا، تاں اوہ اسلامی سبھیاچار دے فروغ دے لئی اک جماعتِ علما دے ہمراہ روانہ ہوئے، جنہاں وچ امام المرادی پیش پیش سن ۔
ڈاکٹر رضوان السید نے المرادی د‏‏ی کتاب الإشارة إلى أدب الإمارة دے مقدمے وچ لکھیا:
&quot;المرادی، ابو بکر بن عمر المرابطي دے نال صحرا د‏‏ی طرف روانہ ہوئے، جتھے انھاں نے بلادِ سودان دا سفر کيتا۔ ازوگی شہر وچ ابو بکر بن عمر نے المرادی نو‏‏ں قاضی دے منصب اُتے فائز کيتا۔ &quot;

=== آثار المرادی ===
امام المرادی د‏‏ی مشہور لکھتاں وچ اوہ کتاب شام‏ل اے جو انھاں نے امیر ابو بکر بن عمر دے لئی سیاسی تے اخلاقی اصولاں اُتے لکھی۔ انہاں د‏‏ی ہور اہ‏م لکھتاں وچ فقه اللغة (روایتِ ثعالبي)، ارجوزة الصغرى، کتاب التجديد تے ارجوزة الكبرى شام‏ل نيں۔ انہاں د‏‏ی تمام لکھتاں انہاں دے شاگرد ابو الحجاج نے روایت کیتیاں۔
=== وفات ===
ابو بکر المرادی الحضرمی دا انتقال 489ھ وچ موریطانیہ دے صحرائی علاقے ازوگی وچ ہويا۔

== حوالے ==
{{حوالے}}
* [https://web.archive.org/web/20170402165211/http://www.achaari.ma/Article.aspx?C=5641 مركز أبي الحسن الأشعري للدراسات والبحوث العقدية]
* [http://www.mithaqarrabita.ma/أبو-بكر-المرادي] أبو بكر المرادي
* [http://www.habous.gov.ma/daouat-alhaq/item/8580]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200511125530/http://www.habous.gov.ma/daouat-alhaq/item/8580 |date=2020-05-11 }} كتاب السياسة لأبي بكر محمد بن الحسين الحضرمي المرادي

== مصادر کتابیات ==
* ابن الزيات التادلي -(التشوف، ط 1997 ص 105-106)-
* إبراهيم السملالي -الإعلام بمن حل مراكش وأغمات من الأعلام” (ط،1998-ج4-ص12)-
* مقدمة تحقيق -الدكتور رضوان السيد- كتاب -الإشارة إلى أدب الإمارة-
{{حوالے}}

== باہرلے جوڑ ==
* [https://www.maghress.com/almithaq/3167 '''مغرس:''' أبو بكر المرادي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250427025142/https://www.maghress.com/almithaq/3167 |date=2025-04-27 }}

{{اشعری}}

[[گٹھ:1096 دیاں موتاں]]
[[گٹھ:1095 دیاں موتاں]]
[[گٹھ:موریتانی مصنف]]
[[گٹھ:موریشسی جج]]
[[گٹھ:المغرب دے سنی علما اسلام]]
[[گٹھ:گیارہويں صدی دیاں عرب شخصیتاں]]
[[گٹھ:سال پیدائش نامعلوم]]
[[گٹھ:تریخ موریتانیہ]]
[[گٹھ:مالکی فقہاء]]
[[گٹھ:اشاعرہ]]
[[گٹھ:دولت مرابطین]]
[[گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے]]
[[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ پیشہ ورانہ زبان]]
[[گٹھ:صفحات مع استعمال P20 خاصیت]]
[[گٹھ:صفحات مع استعمال P19 خاصیت]]
[[گٹھ:تصویر ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ]]
[[گٹھ:گیارہويں صدی د‏‏یاں پیدائشاں]]</text>
      <sha1>lsjpek18d4bui2h2q595tp327ngum99</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ورتن گل بات:Peterxy</title>
    <ns>3</ns>
    <id>142310</id>
    <revision>
      <id>707229</id>
      <parentid>694269</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T10:43:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Neriah</username>
        <id>28306</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Neriah پلٹی صفحہ [[ورتن گل بات:Peterxy12]] توں [[ورتن گل بات:Peterxy]]: ؜Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Peterxy12|Peterxy12]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Peterxy|Peterxy]]&quot;</comment>
      <origin>694269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1936" sha1="9x4c6ekmucg94e7g0c7b3w6jtheqzwv" xml:space="preserve">==جی آیاں نوں!==
&lt;font size=&quot;4&quot;&gt;
السلام و علیکم! {{صفحہ}}، تے پنجابی وکیپیڈیا تے جی آیاں نوں ــ تہاڈے کَماں دا شکریہ ــ اسیں امید کردے آں کہ تہانوں اے جگہ پسند آئی ہوئے گی، تے تسی ایتھے رُکن دا فیصلہ کیتا ہوئے گا ــ ایتھے کچھ صفحے نیں جِتھے تُسی نظر مار لؤ تے (شاید) تہاڈے واسطے وکیپیڈیا چ بہتر ثابت ہوݨ:

* '''[[وکیپیڈیا:پنج تھم|وکیپیڈیا دے پنج تھم]]'''
* '''[[وکیپیڈیا:صفحے نوں کیویں بدلیئے|صفحے نوں کیویں بدلیئے]]'''
* '''[[وکیپیڈیا:مددآلے صفحے|مددآلے صفحے]]'''
* '''[[وکیپیڈیا:سبق|سبق]]'''
* '''[[وکیپیڈیا:چنگا مضمون کیویں لکھیئے|چنگا مضمون کیویں لکھیئے]]'''
* '''[[وکیپیڈیا:کم کرن دا وَل|کم کرن دا وَل]]'''&lt;br&gt;
* تے اگر تسی وکیپیڈیا تے نیا صفحہ لکھنا چوندے او تے جاؤ '''[[وکیپیڈیا:صفحہ لکھاری|صفحہ لکھاری]]''' تےــ&lt;br&gt;
میربانی کر کے گلاں  دے صفحے چ اے نشان پاؤ: (~&amp;#126;~~)، اے اپنے آپ ای تہاڈا ناں تے کم دی تریخ پاء دیوے گا۔&lt;br&gt;
جے تہانوں کسی مدد دی لوڑ ہووے تے میری گلاں دے صفحے تے میرے کولوں پوچھ لو یا فیر اپنی گلاں دے صفحے تے '''&lt;code&gt;{&amp;#123;مدد کرو}}&lt;/code&gt;'''  لکھ کے چھڈ دیؤ۔ کوئی وی تہاڈے سوال دا جواب دے سکتا وا۔ 
اک واری فیر، جی آیاں نوں!&lt;/font&gt;
 --[[ورتنوالا:KaleemBot|KaleemBot]] ([[ورتن گل بات:KaleemBot|گل بات]] • [[خاص:Contributions/KaleemBot|کم]]) ۱۸:۰۵, ۲۰ ستمبر ۲۰۲۵ (PKT)</text>
      <sha1>9x4c6ekmucg94e7g0c7b3w6jtheqzwv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمین دی ڈھانپ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148997</id>
    <revision>
      <id>707223</id>
      <parentid>707131</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T08:23:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Punjabi Log</username>
        <id>44034</id>
      </contributor>
      <origin>707223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3102" sha1="retid5p2u7ay475j0kdnhieynqxuic6" xml:space="preserve">ملچ یا '''زمین دی ڈھانپ''' اوہ تہہ ہوندی اے جیہڑی مٹی دے اُتے پتییاں، سوکھی گھا، بھوسے، لکڑی دے ٹکڑیاں یا ہور قدرتی چیزاں نال پائی جاندی اے۔ ایہ تہہ مٹی نوں ڈھانپ کے رکھدی اے تے زمین وچ نمی برقرار رکھن وچ مدد دیندی اے۔ ایس نال پانی جلدی خشک نئیں ہوندا تے بوٹیاں نوں ودھن آسطے بہتر ماحول ملدا اے۔

ملچ دا اک ہور فائدہ ایہ اے کہ ایہ غیر ضروری جڑی بوٹیاں دے اگن نوں گھٹاؤندی اے۔ جدوں مٹی ڈھکی ہوئی ہوئے تاں سورج دی روشنی جڑی بوٹیاں تک گھٹ پہنچدی اے، جس نال اوہناں دی ودھت گھٹ جاندی اے۔ ایس توں علاوہ ملچ گرمی تے سردی دے اثرات توں وی مٹی دی حفاظت کردی اے

کھیتی باڑی، باغبانی تے پھلاں سبزیاں دے کھیتاں وچ ملچ دا ورتاؤ عام اے۔ کسان کئی وار سوکھی گھا، پتیاں تے بھوسہ ملچ دے طور تے ورتدے نیں۔ ایہ طریقہ مٹی دی زرخیزی بہتر کرن تے زمین نوں صحت مند رکھن وچ وی مددگار ثابت ہوندا اے۔

ملچ ماحول دی حفاظت وچ وی اہم کردار ادا کردی اے۔  جدوں قدرتی چیزاں، جیویں سوکھے پتے، لکڑی دے ٹکڑے تے گھا ملچ دے طور تے ورتے جاندے نیں، تاں اوہ ہولی ہولی گل سڑ کے مٹی وچ شامل ہو جاندے نیں۔ ایس عمل نال مٹی نوں قدرتی غذائیت ملدی اے تے زمین دی زرخیزی ودھدی اے۔

آج کل باغاں، پارکاں تے گھراں دے لان وچ وی ملچ دا استعمال ودھ رہیا اے۔ ایہ نہ صرف مٹی نوں محفوظ رکھدا اے بلکہ باغ دی خوبصورتی وچ وی اضافہ کردا اے۔ رنگ برنگے لکڑی دے ٹکڑے تے قدرتی ملچ باغبانی وچ سجاوٹ آسطے وی ورتےجاندے نیں تے بوٹیاں نوں بہتر نشوونما مہیا کردے نیں۔

ملچ صرف قدرتی چیزاں توں  ای نئیں بندا بلکہ کئی وار  مصنوعی مواد وی ورتیا جاندا اے، جیویں پلاسٹک دی تہہ یا خاص زرعی چادراں۔ ایہ قسم دی ملچ زیادہ تر سبزیاں دے کھیتاں وچ ورتی جاندی اے تاکہ زمین وچ نمی محفوظ رہے تے فصل دے اردگرد جڑی بوٹیاں نہ اگ سکّن۔ البتہ قدرتی ملچ مٹی لئی زیادہ فائدہ مند سمجھیا جاندا اے کیوں جو ایہ  آہستہ آہستہ گل سڑ کے مٹی دا حصہ بن جاندا اے۔

== حوالے ==
&lt;ref&gt;[https://tingotools.com/mulch-calculator/ بوٹیاں دے اردگرد پائی گئی گھا، پتے تے بھوسے دی تہہ]&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>retid5p2u7ay475j0kdnhieynqxuic6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>707224</id>
      <parentid>707223</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T08:27:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Punjabi Log</username>
        <id>44034</id>
      </contributor>
      <origin>707224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3571" sha1="83iq6h7ao6gstt34fcvnsrbjafedey8" xml:space="preserve">ملچ یا '''زمین دی ڈھانپ''' اوہ تہہ ہوندی اے جیہڑی مٹی دے اُتے پتییاں، سوکھی گھا، بھوسے، لکڑی دے ٹکڑیاں یا ہور قدرتی چیزاں نال پائی جاندی اے۔ ایہ تہہ مٹی نوں ڈھانپ کے رکھدی اے تے زمین وچ نمی برقرار رکھن وچ مدد دیندی اے۔ ایس نال پانی جلدی خشک نئیں ہوندا تے بوٹیاں نوں ودھن آسطے بہتر ماحول ملدا اے۔

ملچ دا اک ہور فائدہ ایہ اے کہ ایہ غیر ضروری جڑی بوٹیاں دے اگن نوں گھٹاؤندی اے۔ جدوں مٹی ڈھکی ہوئی ہوئے تاں سورج دی روشنی جڑی بوٹیاں تک گھٹ پہنچدی اے، جس نال اوہناں دی ودھت گھٹ جاندی اے۔ ایس توں علاوہ ملچ گرمی تے سردی دے اثرات توں وی مٹی دی حفاظت کردی اے۔کھیتی باڑی، باغبانی تے پھلاں سبزیاں دے کھیتاں وچ ملچ دا ورتاؤ عام اے۔ کسان کئی وار سوکھی گھا، پتیاں تے بھوسہ ملچ دے طور تے ورتدے نیں۔ ایہ طریقہ مٹی دی زرخیزی بہتر کرن تے زمین نوں صحت مند رکھن وچ وی مددگار ثابت ہوندا اے۔

ملچ ماحول دی حفاظت وچ وی اہم کردار ادا کردی اے۔  جدوں قدرتی چیزاں، جیویں سوکھے پتے، لکڑی دے ٹکڑے تے گھا ملچ دے طور تے ورتے جاندے نیں، تاں اوہ ہولی ہولی گل سڑ کے مٹی وچ شامل ہو جاندے نیں۔ ایس عمل نال مٹی نوں قدرتی غذائیت ملدی اے تے زمین دی زرخیزی ودھدی اے۔

آج کل باغاں، پارکاں تے گھراں دے لان وچ وی ملچ دا استعمال ودھ رہیا اے۔ ایہ نہ صرف مٹی نوں محفوظ رکھدا اے بلکہ باغ دی خوبصورتی وچ وی اضافہ کردا اے۔ رنگ برنگے لکڑی دے ٹکڑے تے قدرتی ملچ باغبانی وچ سجاوٹ آسطے وی ورتےجاندے نیں تے بوٹیاں نوں بہتر نشوونما مہیا کردے نیں۔

ملچ صرف قدرتی چیزاں توں  ای نئیں بندا بلکہ کئی وار  مصنوعی مواد وی ورتیا جاندا اے، جیویں پلاسٹک دی تہہ یا خاص زرعی چادراں۔ ایہ قسم دی ملچ زیادہ تر سبزیاں دے کھیتاں وچ ورتی جاندی اے تاکہ زمین وچ نمی محفوظ رہے تے فصل دے اردگرد جڑی بوٹیاں نہ اگ سکّن۔ البتہ قدرتی ملچ مٹی لئی زیادہ فائدہ مند سمجھیا جاندا اے کیوں جو ایہ  آہستہ آہستہ گل سڑ کے مٹی دا حصہ بن جاندا اے۔ ماحولی لحاظ نال وی ملچ دی اہمیت بہت اے۔  ایہ مٹی نوں بارش دے پانی نال بہہ کے ضائع ہون توں بچاؤندا اے تے مٹی دے کٹاؤ نوں گھٹ کردا اے۔ باغاں،پارکاں تے گھریلو باغبانی وچ وی ملچ دا ورتاؤ کیتا جاندا اے تاکہ بوٹیاں دی صحت بہتر رہے تے زمین زیادہ دیر تک نم تے زرخیز رہوے۔

== حوالے ==
&lt;ref&gt;[https://tingotools.com/mulch-calculator/ بوٹیاں دے اردگرد پائی گئی گھا، پتے تے بھوسے دی تہہ]&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>83iq6h7ao6gstt34fcvnsrbjafedey8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچہ گل بات:Wikidata image</title>
    <ns>11</ns>
    <id>149010</id>
    <revision>
      <id>707198</id>
      <timestamp>2026-05-19T13:59:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MediaWiki message delivery</username>
        <id>10916</id>
      </contributor>
      <comment>/* Edit request: Update Template:Wikidata_image to close null operation loop */ نواں پاسہ</comment>
      <origin>707198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2180" sha1="f75uejev90ea19f8ynp7330u4y7qkbu" xml:space="preserve">== Edit request: Update Template:Wikidata_image to close null operation loop ==

''(Apologies for posting in English)''

Hello everyone,

This is a notice regarding the Template:Wikidata_image that is used in many pages. The template contains many operations that have no output; despite having no result, the operation is still processed.

As this Template is used on millions of pages across the Wikimedia Projects, this creates a significant but unnecessary additional load on Wikimedia servers: we would like to reduce this.


'''// The change //'''
Currently, the template performs a series of functions, some of which have no output (known as a null operation loop). These functions can be removed without changing or harming the template’s functionality.


'''// What you need to do //'''
Please update the local template code of Template:Wikidata_image with this version we have created, available here: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Template_Optimisation#Suggested_Change|Suggested edit for Template:Wikidata_image]], and it is also pasted below, for your convenience:

&lt;syntaxhighlight lang=lua&gt;
{{ #if:{{NAMESPACE}}||
  {{ #if:{{{1|}}} 
  | 
  | 
 {{ #if:{{{2|}}}
    |
    | {{ #if:{{#property:P18}}
      | [[Category:No local image but image on Wikidata]]
      | 
     }}
    }}
  }}
}}&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
&lt;/noinclude&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;
'''Note:''' The '''&lt;nowiki&gt;[[Category:No local image but image on Wikidata]]&lt;/nowiki&gt;''' name is often locally translated, please check what is in the previous version and replace if needed.


Let me know if you have any questions about this change or need assistance to make the edit. Thank you for your help! Sent by [[m:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] using the [[ورتنوالا:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ورتن گل بات:MediaWiki message delivery|گل بات]] • [[خاص:Contributions/MediaWiki message delivery|کم]]) ۱۸:۵۹, ۱۹ مئی ۲۰۲۶ (PKT)
&lt;!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&amp;oldid=30565170 --&gt;</text>
      <sha1>f75uejev90ea19f8ynp7330u4y7qkbu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمین دا لعین (سوانحی کتاب)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149011</id>
    <revision>
      <id>707199</id>
      <timestamp>2026-05-19T16:29:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;{{خانۂ معلومات کتاب | name = زمین دا لعین | image = File:Scum of the Earth 1941.jpg | caption =  | author = [[آرتھر کوئسلر]] | language = انگریزی | translator =  | genre = Autobiography | publisher = [[Jonathan Cape]] | release_date = 1941 | pages = 250 }}  '''زمین دا لعین''' {{ہور نام|انگریزی= Scum of the Earth (book}}) [[انگریزی زبان]] وچ تحریر کردہ اک کتاب...؜&quot; نال صفحہ بنایا گیا۔</comment>
      <origin>707199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1319" sha1="e6njxltuwpe8mo9xv3s8m1hlkaqn4vr" xml:space="preserve">{{خانۂ معلومات کتاب
| name = زمین دا لعین
| image = File:Scum of the Earth 1941.jpg
| caption = 
| author = [[آرتھر کوئسلر]]
| language = انگریزی
| translator = 
| genre = Autobiography
| publisher = [[Jonathan Cape]]
| release_date = 1941
| pages = 250
}}

'''زمین دا لعین''' {{ہور نام|انگریزی= Scum of the Earth (book}}) [[انگریزی زبان]] وچ تحریر کردہ اک کتاب اے جسنو‏ں [[آرتھر کوئسلر]] نے تحریر کيتا۔ اس وچ اوہ فرانس وچ اپنے قیام تے دوسری جنگ عظیم دے حالات بیان کردے نيں۔

یہ 1941ء وچ شائع ہوئی۔&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=[[:en:Scum of the Earth (book)]] |title=Scum of the Earth (book) |author=انگریزی ویکیپیڈیا دے مشارکین |date=2026-05-19}}&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
{{حوالے}}

{{کتاب-نامکمل}}

[[گٹھ:1941ء د‏‏یاں غیر افسانوی کتاباں]]
[[گٹھ:آرتھر کوسٹلر د‏‏یاں کتاباں]]
[[گٹھ:گارڈین بکس د‏‏یاں کتاباں]]
[[گٹھ:جوناتھن کیپ د‏‏یاں کتاباں]]
[[گٹھ:قیدیاں د‏‏یاں یاداشتاں]]
[[گٹھ:سیاسی تریخ]]
[[گٹھ:1941ء دے برطانوی ناول]]</text>
      <sha1>e6njxltuwpe8mo9xv3s8m1hlkaqn4vr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دی بک آف دی سٹی آف لیڈیز</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149012</id>
    <revision>
      <id>707201</id>
      <timestamp>2026-05-19T16:32:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;{{خانۂ معلومات کتاب | name = دتی بک آف د‏ی سٹی آف لیڈیز | image = Meister der 'Cité des Dames' 002.jpg | image_size = 300px | caption =  | pub_date = circa 1405 | author = [[کرسٹین ڈی پیزان]] | language = فرانسیسی, Middle french | genre = [[Prose Work]] | subject = feminist }}  '''دی بک آف د‏ی سٹی آف لیڈیز''' {{ہور نام|انگریزی= The Book of the City of Ladies}} [...؜&quot; نال صفحہ بنایا گیا۔</comment>
      <origin>707201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1276" sha1="6x16ggfbd9fr5pc4tza1ikzsp85buzu" xml:space="preserve">{{خانۂ معلومات کتاب
| name = دتی بک آف د‏ی سٹی آف لیڈیز
| image = Meister der 'Cité des Dames' 002.jpg
| image_size = 300px
| caption = 
| pub_date = circa 1405
| author = [[کرسٹین ڈی پیزان]]
| language = فرانسیسی, Middle french
| genre = [[Prose Work]]
| subject = feminist
}}

'''دی بک آف د‏ی سٹی آف لیڈیز''' {{ہور نام|انگریزی= The Book of the City of Ladies}} [[وسطی فرانسیسی]] وچ تحریر کردہ اک کتاب اے جسنو‏ں [[کرسٹین ڈی پیزان]] نے تحریر کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=[[:en:The Book of the City of Ladies]] |عنوان=The Book of the City of Ladies |مصنف=انگریزی ویکیپیڈیا دے مشارکین |تریخ=2026-05-04}}&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
{{حوالے}}

{{کتاب-نامکمل}}

[[گٹھ:1405ء د‏‏یاں کتاباں]]
[[گٹھ:فرانسیسی غیر افسانوی کتاباں]]
[[گٹھ:نسائیتی فکشن]]
[[گٹھ:تمثیلیہ]]
[[گٹھ:یوٹوپیائی فکشن]]
[[گٹھ:ہیلن آف ٹرائے د‏‏ی ثقافتی عکاسی]]
[[گٹھ:ملکہ سبا]]
[[گٹھ:مریم مگدلینی د‏‏ی ثقافتی عکاسی]]
[[گٹھ:ایزیس]]</text>
      <sha1>6x16ggfbd9fr5pc4tza1ikzsp85buzu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>میر رضی الدین آرتیمانی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149013</id>
    <revision>
      <id>707202</id>
      <timestamp>2026-05-20T03:51:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <comment>&quot; {{خانہ-معلومات-مصنف/عربی}} '''میر رضی‌ الدین آرتیمانی'''، جو میر محمد تے تخلص “رضی” دے ناں تو‏ں مشہور سن، صفوی دور دے اک معروف [[شاعر]] تے [[صوفی]] بزرگ سن ۔ آپ 978 ہجری قمری وچ روستای آرتیمان وچ پیدا ہوئے تے 1037 ہجری قمری وچ وفات پائی۔ &lt;ref&gt;{{cite web|language=fa-ir|website=toyserk...؜&quot; نال صفحہ بنایا گیا۔</comment>
      <origin>707202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="787" sha1="k9lsioni62tdjomdhrm8i48a8s8dun3" xml:space="preserve"> {{خانہ-معلومات-مصنف/عربی}}
'''میر رضی‌ الدین آرتیمانی'''، جو میر محمد تے تخلص “رضی” دے ناں تو‏ں مشہور سن، صفوی دور دے اک معروف [[شاعر]] تے [[صوفی]] بزرگ سن ۔
آپ 978 ہجری قمری وچ روستای آرتیمان وچ پیدا ہوئے تے 1037 ہجری قمری وچ وفات پائی۔ &lt;ref&gt;{{cite web|language=fa-ir|website=toyserkan.ir|url=http://toyserkan.ir/|title=Home Page|access-date=2018-04-29|archive-date=26 اپریل 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180426115510/http://www.toyserkan.ir/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
{{حوالے}}

[[گٹھ:ایرانی مسلما‏ن صوفیاء]]
[[گٹھ:ایرانی مرد شاعر]]</text>
      <sha1>k9lsioni62tdjomdhrm8i48a8s8dun3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>707203</id>
      <parentid>707202</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T03:52:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <origin>707203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="863" sha1="2mfdor6w7273ysbf8perzy1rkqhp3pn" xml:space="preserve"> {{خانہ-معلومات-مصنف/عربی}}
'''میر رضی‌ الدین آرتیمانی'''، جو میر محمد تے تخلص “رضی” دے ناں تو‏ں مشہور سن، صفوی دور دے اک معروف [[شاعر]] تے [[صوفی]] بزرگ سن ۔
آپ 978 ہجری قمری وچ روستای آرتیمان وچ پیدا ہوئے تے 1037 ہجری قمری وچ وفات پائی۔ &lt;ref&gt;{{cite web|language=fa-ir|website=toyserkan.ir|url=http://toyserkan.ir/|title=Home Page|access-date=2018-04-29|archive-date=26 اپریل 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180426115510/http://www.toyserkan.ir/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
==ہورویکھو==
*[[مزار میر رضی الدین آرتیمانی]]
== حوالے ==
{{حوالے}}

[[گٹھ:ایرانی مسلما‏ن صوفیاء]]
[[گٹھ:ایرانی مرد شاعر]]</text>
      <sha1>2mfdor6w7273ysbf8perzy1rkqhp3pn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مزار میر رضی الدین آرتیمانی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149014</id>
    <revision>
      <id>707204</id>
      <timestamp>2026-05-20T03:53:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <comment>&quot; {{مقبرہ}} '''مزار [[میر رضی الدین آرتیمانی|میر رضی‌ الدین آرتیمانی]]''' اک تاریخی مزار اے جو 14ويں شمسی صدی د‏‏ی تعمیرات وچ شمار ہُندا اے تے صفوی دور دے مشہور شاعر و عارف میر رضی آرتیمانی د‏‏ی تدفین گاہ ا‏‏ے۔  ایہ مزار [[تویسرکان]] دے مضافات وچ ، شہدا اسٹری...؜&quot; نال صفحہ بنایا گیا۔</comment>
      <origin>707204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1653" sha1="ogkvnrq1932gupiw0fcf6ehcw5rjd5s" xml:space="preserve"> {{مقبرہ}}
'''مزار [[میر رضی الدین آرتیمانی|میر رضی‌ الدین آرتیمانی]]''' اک تاریخی مزار اے جو 14ويں شمسی صدی د‏‏ی تعمیرات وچ شمار ہُندا اے تے صفوی دور دے مشہور شاعر و عارف میر رضی آرتیمانی د‏‏ی تدفین گاہ ا‏‏ے۔

ایہ مزار [[تویسرکان]] دے مضافات وچ ، شہدا اسٹریٹ دے آخری حصے تے گلستان باغات دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ اس عمارت نو‏‏ں 11 مئی 1997ء نو‏‏ں ایران دے قومی آثار د‏‏ی لسٹ وچ نمبر 1871 دے تحت رجسٹر کيتا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{استشهاد ويب
| مسار = https://web.archive.org/web/20150406043613/http://iranshahrpedia.ir/docs/Asar-e%20Sabti%20(Up%20to%2026666)%20(Version%2090%2008%2029).zip
| عنوان = Encyclopaedia of the Iranian Architectural History
| تاريخ = 19 مايو 2011
| ناشر = Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization of Iran
| وصلة مكسورة = 
| تاريخ الوصول = 
| الأول = 
| موقع = 
| الأخير = 
| مسار أرشيف = http://iranshahrpedia.com/en/static/view/page/iranshahr
| تاريخ أرشيف = 10 سبتمبر 2019
| df = 
}}&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
{{حوالے}}
{{ایران وچ مقابر}}

[[گٹھ:ایران دے قومی کم]]
[[گٹھ:ایران وچ مقابر]]
[[گٹھ:اسلوب حوالہ 1 دا انتظام: غیر آرکائیو شدہ روابط اُتے مشتمل حوالے]]
[[گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے]]</text>
      <sha1>ogkvnrq1932gupiw0fcf6ehcw5rjd5s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مقبرہ اردشیر سوم اخمینی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149015</id>
    <revision>
      <id>707205</id>
      <timestamp>2026-05-20T03:55:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <comment>&quot; {{مقبرہ}} '''اردشیر سوم دا مقبرہ '''([[فارسی زبان|فارسی]]: آرامگاه اردشیر سوم) اک تاریخی مقبرہ اے جو [[ہخامنشی سلطنت|اخمینی سلطنت]] نال تعلق رکھدا اے تے [[تخت جمشید|تختِ جمشید]] وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ عمارت اخمینی بادشاہ اردشیر سوم دا مدفن ا‏‏ے۔ یہ مقبرہ تختِ جمشی...؜&quot; نال صفحہ بنایا گیا۔</comment>
      <origin>707205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2252" sha1="0uw5tmasbbrakln2n2bsifbewill7ik" xml:space="preserve"> {{مقبرہ}}
'''اردشیر سوم دا مقبرہ '''([[فارسی زبان|فارسی]]: آرامگاه اردشیر سوم) اک تاریخی مقبرہ اے جو [[ہخامنشی سلطنت|اخمینی سلطنت]] نال تعلق رکھدا اے تے [[تخت جمشید|تختِ جمشید]] وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ عمارت اخمینی بادشاہ اردشیر سوم دا مدفن ا‏‏ے۔
یہ مقبرہ تختِ جمشید دے آثار دے حصے دے طور اُتے [[یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ|یونیسکو دے عالمی ورثے]] وچ شام‏ل ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب
| یوآرایل = https://web.archive.org/web/20150406043613/http://iranshahrpedia.ir/docs/Asar-e%20Sabti%20(Up%20to%2026666)%20(Version%2090%2008%2029).zip
| عنوان = Encyclopaedia of the Iranian Architectural History
| تریخ = 19 مايو 2011
| ناشر = Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization of Iran
| وصلة مكسورة = 
| تریخ رسائی = 
| پہلا = 
| ویب گاہ = 
| آخری = 
| آرکائیو یوآرایل = http://iranshahrpedia.com/en/static/view/page/iranshahr
| آرکائیو تریخ = 28 أغسطس 2019
| df = 
}}&lt;/ref&gt;
== تصویری نمائش ==
&lt;gallery&gt;
مورت:Persepolis Artaxerxes III tomb Inside.JPG
مورت:Tomb of Artaxerxes II, Persepolis.jpg
مورت:Persepolis - Tomb of Artaxerxes III 01.jpg
مورت:Persepolis - Tomb of Artaxerxes III 03.jpg
مورت:Tomb of Artaxerxes II, Persepolis.jpg
مورت:Persepolis 24.11.2009 12-05-16.jpg
مورت:Artaxerxes III Indian soldiers.jpg
مورت:20101229 Artaxerxes III tomb Persepolis Iran.jpg
&lt;/gallery&gt;

== حوالے ==
{{حوالے}}
{{ایران وچ مقابر}}
[[گٹھ:آثار قدیمہ ایران]]
[[گٹھ:ایران دے قومی کم]]
[[گٹھ:تخریب شدہ امتیازی نشانات]]
[[گٹھ:گم شدہ قدیم شہر تے قصبے]]
[[گٹھ:قدیم ایرانی شہر]]
[[گٹھ:چھیويں صدی ق م وچ مکمل ہوݨ والی عمارتاں و ساخات]]
[[گٹھ:ایرانی معماری]]
[[گٹھ:تخت جمشید]]
[[گٹھ:ایران وچ کھنڈر]]
[[گٹھ:ایران وچ مقابر]]
[[گٹھ:آثاریات ایران]]</text>
      <sha1>0uw5tmasbbrakln2n2bsifbewill7ik</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>707206</id>
      <parentid>707205</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T03:56:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <origin>707206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2188" sha1="c305he4bzqzg2viv50pyu76747refb6" xml:space="preserve"> {{مقبرہ}}
'''اردشیر سوم دا مقبرہ '''([[فارسی زبان|فارسی]]: آرامگاه اردشیر سوم) اک تاریخی مقبرہ اے جو [[ہخامنشی سلطنت|اخمینی سلطنت]] نال تعلق رکھدا اے تے [[تخت جمشید|تختِ جمشید]] وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ عمارت اخمینی بادشاہ اردشیر سوم دا مدفن ا‏‏ے۔
یہ مقبرہ تختِ جمشید دے آثار دے حصے دے طور اُتے [[یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ|یونیسکو دے عالمی ورثے]] وچ شام‏ل ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب
| یوآرایل = https://web.archive.org/web/20150406043613/http://iranshahrpedia.ir/docs/Asar-e%20Sabti%20(Up%20to%2026666)%20(Version%2090%2008%2029).zip
| عنوان = Encyclopaedia of the Iranian Architectural History
| تریخ = 19 مايو 2011
| ناشر = Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization of Iran
| وصلة مكسورة = 
| تریخ رسائی = 
| پہلا = 
| ویب گاہ = 
| آخری = 
| آرکائیو یوآرایل = http://iranshahrpedia.com/en/static/view/page/iranshahr
| آرکائیو تریخ = 28 أغسطس 2019
| df = 
}}&lt;/ref&gt;
== تصویری نمائش ==
&lt;gallery&gt;
:Persepolis Artaxerxes III tomb Inside.JPG
:Tomb of Artaxerxes II, Persepolis.jpg
:Persepolis - Tomb of Artaxerxes III 01.jpg
:Persepolis - Tomb of Artaxerxes III 03.jpg
:Tomb of Artaxerxes II, Persepolis.jpg
:Persepolis 24.11.2009 12-05-16.jpg
:Artaxerxes III Indian soldiers.jpg
:20101229 Artaxerxes III tomb Persepolis Iran.jpg
&lt;/gallery&gt;

== حوالے ==
{{حوالے}}
{{ایران وچ مقابر}}
[[گٹھ:آثار قدیمہ ایران]]
[[گٹھ:ایران دے قومی کم]]
[[گٹھ:تخریب شدہ امتیازی نشانات]]
[[گٹھ:گم شدہ قدیم شہر تے قصبے]]
[[گٹھ:قدیم ایرانی شہر]]
[[گٹھ:چھیويں صدی ق م وچ مکمل ہوݨ والی عمارتاں و ساخات]]
[[گٹھ:ایرانی معماری]]
[[گٹھ:تخت جمشید]]
[[گٹھ:ایران وچ کھنڈر]]
[[گٹھ:ایران وچ مقابر]]
[[گٹھ:آثاریات ایران]]</text>
      <sha1>c305he4bzqzg2viv50pyu76747refb6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>امام زادہ سید محمد کوججانی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149016</id>
    <revision>
      <id>707207</id>
      <timestamp>2026-05-20T04:01:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <comment>&quot; {{مقبرہ}} '''امام زادہ سید محمد کوججانی''' اک امام زادہ تے مسجد اے، جو [[شیعہ اثنا عشریہ|شیعہ اثنا عشری]] دے لئی مخصوص ا‏‏ے۔ ایہ کوججان، [[تبریز]]، [[صوبہ چڑھدا آذربائیجان|صوبہ آذربائیجان مشرقی]]، ایران وچ واقع ا‏‏ے۔  مسجد دے اندر شمس الدین سید محمد بن صادق ب...؜&quot; نال صفحہ بنایا گیا۔</comment>
      <origin>707207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1515" sha1="2h93kvxumgtjfevc3i7aky3z31bnk4w" xml:space="preserve"> {{مقبرہ}}
'''امام زادہ سید محمد کوججانی''' اک امام زادہ تے مسجد اے، جو [[شیعہ اثنا عشریہ|شیعہ اثنا عشری]] دے لئی مخصوص ا‏‏ے۔ ایہ کوججان، [[تبریز]]، [[صوبہ چڑھدا آذربائیجان|صوبہ آذربائیجان مشرقی]]، ایران وچ واقع ا‏‏ے۔

مسجد دے اندر شمس الدین سید محمد بن صادق بن محمد دا مزار اے، جو [[زین العابدین|امام زین العابدین]] دے نسل وچو‏ں نيں۔&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=Imamzadeh Sayyid Muhammad Kojajani|یوآرایل=http://m7.tabriz.ir/?MID=21&amp;Type=News&amp;TypeID=5&amp;id=23|تریخ رسائی=|جریدہ=M7.tabruz.ir|تریخ=|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20111202033714/http://m7.tabriz.ir/?MID=21&amp;Type=News&amp;TypeID=5&amp;id=23|آرکائیو تریخ=2011-12-02}}&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
{{حوالے}}

== باہرلے جوڑ ==
* {{حوالہ ویب|عنوان=Pictures of Imamzadeh Sayyid Muhammad Kojajani|یوآرایل=http://www.irna.ir/Display.aspx?NID=130397152|تریخ رسائی=|جریدہ=irna.ir|تریخ=|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20120616095621/http://www.irna.ir/Display.aspx?NID=130397152|آرکائیو تریخ=2012-06-16|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=live}}
{{ایران وچ مقابر}}
[[گٹھ:ایران وچ مقابر]]
[[گٹھ:ایران وچ شیعہ مسیتاں]]</text>
      <sha1>2h93kvxumgtjfevc3i7aky3z31bnk4w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مزار عباس اول صفوی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149017</id>
    <revision>
      <id>707208</id>
      <timestamp>2026-05-20T04:03:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <comment>&quot; {{مقبرہ}} '''مزار عباس اول صفوی '''([[فارسی زبان|فارسی]]: آرامگاه شاه عباس بزرگ) یا مرقد حبیب بن موسی (فارسی: امامزاده حبیب بن موسی) اک شیعہ مقدس مقام تے تاریخی ضریح اے جو صفوی خاندان نال تعلق رکھدا اے تے ایہ کاشان وچ واقع ا‏‏ے۔  مزار [[عباس اول|عباس اول صفوی]] د...؜&quot; نال صفحہ بنایا گیا۔</comment>
      <origin>707208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1670" sha1="k09hqnfd4kx8i5zwbe3w2mzxvfs2g1j" xml:space="preserve"> {{مقبرہ}}
'''مزار عباس اول صفوی '''([[فارسی زبان|فارسی]]: آرامگاه شاه عباس بزرگ) یا مرقد حبیب بن موسی (فارسی: امامزاده حبیب بن موسی) اک شیعہ مقدس مقام تے تاریخی ضریح اے جو صفوی خاندان نال تعلق رکھدا اے تے ایہ کاشان وچ واقع ا‏‏ے۔

مزار [[عباس اول|عباس اول صفوی]] در حقیقت ايس‏ے مقام اُتے مرقد وی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب
|یوآرایل= https://web.archive.org/web/20150406043613/http://iranshahrpedia.ir/docs/Asar-e%20Sabti%20(Up%20to%2026666)%20(Version%2090%2008%2029).zip
| عنوان = Encyclopaedia of the Iranian Architectural History
|تریخ= 19 مايو 2011
| ناشر = Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization of Iran
|تریخ رسائی= 
|پہلا= 
|ویب گاہ= 
|آخری= 
|آرکائیو یوآرایل= http://iranshahrpedia.com/en/static/view/page/iranshahr
|آرکائیو تریخ= 29 أغسطس 2019
| df = 
}}&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
{{حوالے}}
{{ایران وچ مقابر}}
{{اصفہان د‏‏ی مساجد}}
[[گٹھ:ایران دے قومی کم]]
[[گٹھ:ایران وچ مسیتاں]]
[[گٹھ:اصفہان دیاں مسیتاں]]
[[گٹھ:گنبد والی مذہبی عمارتاں و ساخات]]
[[گٹھ:سلجوقی معماری]]
[[گٹھ:ایران وچ مقابر]]
[[گٹھ:صفوی خاندان]]
[[گٹھ:مقام نقشہ ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ]]
[[گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات]]
[[گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے]]</text>
      <sha1>k09hqnfd4kx8i5zwbe3w2mzxvfs2g1j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>روح اللہ خمینی دا مقبرہ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149018</id>
    <revision>
      <id>707209</id>
      <timestamp>2026-05-20T04:10:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;{{مقبرہ}}  {{Infobox Monument |monument_name=Harame Motahar |native_name= |image size=300px |location=[[تہران]], [[ایران]] |designer=Parviz Moayyed |type=Mausoleum |material= |length= |width= |height= |begin=19 جولائ‏ی 1989 |complete=2 جون 1992 |open= |dedicated_to=[[روح اللہ خمینی]] |map_image= |map_width= |coordinates= |lat= |long= |extra= |geo={{coord|35.5492|51.3665|region:IR_type:landmark|display=inline,title...؜&quot; نال صفحہ بنایا گیا۔</comment>
      <origin>707209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2096" sha1="echfe714g5l7kg1y4knk95hx58f4m1y" xml:space="preserve">{{مقبرہ}} 
{{Infobox Monument
|monument_name=Harame Motahar
|native_name=
|image size=300px
|location=[[تہران]], [[ایران]]
|designer=Parviz Moayyed
|type=Mausoleum
|material=
|length=
|width=
|height=
|begin=19 جولائ‏ی 1989
|complete=2 جون 1992
|open=
|dedicated_to=[[روح اللہ خمینی]]
|map_image=
|map_width=
|coordinates=
|lat=
|long=
|extra=
|geo={{coord|35.5492|51.3665|region:IR_type:landmark|display=inline,title}}
|website=[http://www.harammotahar.ir/ www.harammotahar.ir]
}}
'''حرم سید روح‌اللہ خمینی''' {{ہور نام|انگریزی= Mausoleum of Ruhollah Khomeini}} [[ایران]] دا اک [[قبرستان]] و [[مزار]] جو [[تہران]] وچ واقع ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|مصنف=انگریزی ویکیپیڈیا دے مشارکین |یوآرایل=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Mausoleum_of_Ruhollah_Khomeini&amp;redirect=no&amp;oldid=765956999 |عنوان=Mausoleum of Ruhollah Khomeini|تریخ=}}&lt;/ref&gt;

== ہور ویکھو ==
* [[ایران]]
* [[لسٹ ایران دے شہر]]

== حوالے ==
{{حوالے}}
{{ایران وچ مقابر}}
{{ایران د‏‏ی مساجد}}
{{روح اللہ خمینی}}
{{متعدد ابواب|ایران|جغرافیہ}}
{{متعدد سانچے|ایران-نامکمل|ایران-جغرافیہ-نامکمل}}

[[گٹھ:1992ء وچ مکمل ہوݨ والیاں عمارتاں و ساخات]]
[[گٹھ:1992ء وچ مکمل ہوݨ والیاں مذہبی عمارتاں]]
[[گٹھ:ایران د‏‏یاں یادگاراں]]
[[گٹھ:ایران وچ 1992ء دیاں تاسیساں]]
[[گٹھ:ایران وچ سوانحی عجائب گھر]]
[[گٹھ:ایران وچ مقابر]]
[[گٹھ:تہران وچ پرکشش سیاحتی تھ‏‏انو‏اں ]]
[[گٹھ:روح اللہ خمینی]]
[[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت]]
[[گٹھ:تہران وچ عمارتاں و ساخات]]
[[گٹھ:تہران وچ مسیتاں]]
[[گٹھ:بہشت زہرا]]
[[گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی معماری]]</text>
      <sha1>echfe714g5l7kg1y4knk95hx58f4m1y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قدمگاہ امام علی ابن ابی طالب</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149019</id>
    <redirect title="قدمگاہ حضرت علی" />
    <revision>
      <id>707211</id>
      <timestamp>2026-05-20T04:37:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <comment>صفحے نوں [[قدمگاہ حضرت علی]] ول ریڈائرکٹ کیتا</comment>
      <origin>707211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44" sha1="eplijbyoh4tc4ksekhr2sc41rziluze" xml:space="preserve">#مڑجوڑ [[قدمگاہ حضرت علی]]</text>
      <sha1>eplijbyoh4tc4ksekhr2sc41rziluze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قدمگاہ حضرت علی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149020</id>
    <revision>
      <id>707212</id>
      <timestamp>2026-05-20T04:37:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <comment>&quot; {{مقبرہ}} '''قدمگاه امام علی ابن ابی طالب''' ([[فارسی زبان|فارسی وچ ]]: قدمگاه امام علی ابن ابی طالب) اک تاریخی [[مزار]] اے جو [[قاجار خاندان|دور قاجاریہ]] دے عہد نال تعلق رکھدا اے تے ایہ دهنو، خلیل آباد وچ واقع ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب |یوآرایل= https://iranarchpedia.ir/entry/28416 | ع...؜&quot; نال صفحہ بنایا گیا۔</comment>
      <origin>707212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1701" sha1="tedk907rdqdjl6ma2e0cdmop2smj3an" xml:space="preserve"> {{مقبرہ}}
'''قدمگاه امام علی ابن ابی طالب''' ([[فارسی زبان|فارسی وچ ]]: قدمگاه امام علی ابن ابی طالب) اک تاریخی [[مزار]] اے جو [[قاجار خاندان|دور قاجاریہ]] دے عہد نال تعلق رکھدا اے تے ایہ دهنو، خلیل آباد وچ واقع ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب
|یوآرایل= https://iranarchpedia.ir/entry/28416
| عنوان = تصویر قدمگاه امام علی ابن ابی طالب در فهرست آثار ملی ایران
|کاوش= وزارة الطرق والتنمية الحضرية
|تریخ رسائی= 17 فبراير 2022
|آرکائیو یوآرایل= https://web.archive.org/web/20211106173057/https://iranarchpedia.ir/entry/28416 |آرکائیو تریخ= 6 نوفمبر 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب
|یوآرایل= http://khalilabad.razavichto.ir/recorded%20monuments-khalil.aspx
| عنوان = فهرست آثار ثبتی - اداره میراث فرهنگی شهرستان خلیل آباد
|کاوش= اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان رضوی
|تریخ رسائی= 17 فبراير 2022
|آرکائیو یوآرایل= https://web.archive.org/web/20211104170626/http://khalilabad.razavichto.ir/recorded%20monuments-khalil.aspx |آرکائیو تریخ= 4 نوفمبر 2021 }}&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
{{حوالے}}
{{ایران وچ مقابر}}

[[گٹھ:ایران وچ مقابر]]
[[گٹھ:اسلوب حوالہ 1 دا انتظام: غیر آرکائیو شدہ روابط اُتے مشتمل حوالے]]
[[گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے]]</text>
      <sha1>tedk907rdqdjl6ma2e0cdmop2smj3an</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گور دختر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149021</id>
    <revision>
      <id>707213</id>
      <timestamp>2026-05-20T08:07:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;{{خانہ معلومات تاریخی مقام | name = گور دختر&lt;br /&gt;{{lang|fa|گور دختر}} {{بزبان|fa}} | native_language = fa | image = Gur-e Dokhtar.png | image_size = 280px | caption = گور دختر | location = [[شہرستان دشتستان]], [[ایران]] | height = | built = [[چھیويں صدی ق م]] | architect = | architecture = [[ایرانی فن تعمیر]]&lt;br /&gt;[[ہخامنشی فن تعمیر]] | locmapin =...؜&quot; نال صفحہ بنایا گیا۔</comment>
      <origin>707213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1843" sha1="jdpe6ufnw5cokfc2vjo0ej3wmws0fvj" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات تاریخی مقام
| name = گور دختر&lt;br /&gt;{{lang|fa|گور دختر}} {{بزبان|fa}}
| native_language = fa
| image = Gur-e Dokhtar.png
| image_size = 280px
| caption = گور دختر
| location = [[شہرستان دشتستان]], [[ایران]]
| height =
| built = [[چھیويں صدی ق م]]
| architect =
| architecture = [[ایرانی فن تعمیر]]&lt;br /&gt;[[ہخامنشی فن تعمیر]]
| locmapin = Iran
| map_caption =
| visitation_num =
| visitation_year =
}}

'''گور دختر''' ({{Lang-fa|گور دختر}}) [[ایران]] دے [[صوبہ بوشہر]] وچ واقع اک قدیم [[مقبرہ]] ا‏‏ے۔ اس قبر وچ [[کورش اعظم|سائرس دوم]] د‏‏ی [[پاسارگاد]] وچ مقبرے نال وڈی مماثلت اے، لیکن چھوٹا ا‏‏ے۔ ایہ مقبرہ [[چھیويں صدی ق م|چھیويں صدی]] قبل مسیح دا ا‏‏ے۔ ایہ ممکنہ طور اُتے سائرس عظیم دے دادا سائرس اول د‏‏ی قبر ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|آخری= |پہلا= |تریخ=19 مايو 2011 |عنوان=Encyclopaedia of the Iranian Architectural History |یوآرایل=https://web.archive.org/web/20150406043613/http://iranshahrpedia.ir/docs/Asar-e%20Sabti%20(Up%20to%2026666)%20(Version%2090%2008%2029).zip |آرکائیو یوآرایل=http://iranshahrpedia.com/en/static/view/page/iranshahr |آرکائیو تریخ=28 أغسطس 2019 |تریخ رسائی= |ویب گاہ= |ناشر=Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization of Iran}}&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
{{حوالے}
{{ایران وچ مقابر}}
[[گٹھ:ایران وچ مقابر]]
[[گٹھ:صوبہ بوشہر وچ عمارتاں و ساخات وچ عمارتاں و ساخات]]
[[گٹھ:ایران دے قومی کم]]</text>
      <sha1>jdpe6ufnw5cokfc2vjo0ej3wmws0fvj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ہخامنشی فن تعمیر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149022</id>
    <revision>
      <id>707214</id>
      <timestamp>2026-05-20T08:08:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;{{خانہ معلومات فنی تحریک|name=ہخامنشی فن تعمیر|image={{photomontage |photo1a= Persépolis, Irán, 2016-09-24, DD 56.jpg |photo2a= Immortels - dynamosquito.jpg |photo3a= Perspolis.jpg |size = 250 |color_border = #AAAAAA |color = #F9F9F9 }}|caption=اُتے: موجودہ ایران وچ پرسیپولیس دے کھنڈر، تقریباً 2500 سال پرانے؛ مرکز: تیراندازےآں دا جمنا، تقریب...؜&quot; نال صفحہ بنایا گیا۔</comment>
      <origin>707214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2125" sha1="pbozb0vdtg793m5mkul1z1kxoguwnj2" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات فنی تحریک|name=ہخامنشی فن تعمیر|image={{photomontage
|photo1a= Persépolis, Irán, 2016-09-24, DD 56.jpg
|photo2a= Immortels - dynamosquito.jpg
|photo3a= Perspolis.jpg
|size = 250
|color_border = #AAAAAA
|color = #F9F9F9
}}|caption=اُتے: موجودہ ایران وچ پرسیپولیس دے کھنڈر، تقریباً 2500 سال پرانے؛ مرکز: تیراندازےآں دا جمنا، تقریباً 510 ق م، سوسا وچ دارا دے محل تو‏ں، جو ہن لوور وچ ا‏‏ے۔ تھلے: پرسیپولیس (ایران) تو‏ں اک اچھی طرح تو‏ں محفوظ فارسی کالم راجگڑھ |capital]] from [[Persepolis]] (Iran)|yearsactive=}}

'''ہخامنشی فن تعمیر''' وچ [[ہخامنشی سلطنت|ایرانی فن تعمیر]] د‏‏ی تمام تعمیرا‏تی کامیابیاں شام‏ل نيں ۔ جو حکمرانی تے آباد کاری دے لئی استعمال ہوݨ والے شاندار شہراں د‏‏ی تعمیر وچ ظاہر ہُندیاں نيں ([[تخت جمشید]] ، [[سوسن (شہر)|سوسن]] ، [[ہگمتانہ]] مندر عبادت تے سماجی اجتماعات دے لئی بنائے گئے سن ۔ &lt;ref name=&quot;Boardman 2000&quot;&gt;Boardman J. ''Persia and the West: An Archaeological Investigation of the Genesis of Achaemenid Art''. Thames &amp; Hudson. 2000. p. 102-122.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Salvini B 2005&quot;&gt;André-Salvini B. ''Forgotten Empire: The World of Ancient Persia''. University of California Press. 2005. p. 54.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Talebian 2008&quot;&gt;Talebian M. H. ''Persia and Greece: The role of cultural interactions in the architecture of Persepolis-Pasargadae''. 2008.&lt;/ref&gt;
[[فائل:Persépolis, Irán, 2016-09-24, DD 56.jpg|thumb]]
[[فائل:Pasargades cyrus cropped.jpg|thumb]]
==حوالے==
{{حوالے}}
[[گٹھ:تخت جمشید]]
[[گٹھ:فارسی سبھیاچار]]
[[گٹھ:ایرانی معماری]]
[[گٹھ:تریخ معماری]]
[[گٹھ:ہخامنشی سلطنت]]
[[گٹھ:ماخذ وچ نامکمل اندراجات]]
[[گٹھ:صوبہ فارس]]</text>
      <sha1>pbozb0vdtg793m5mkul1z1kxoguwnj2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بازنطینی-ساسانی جنگ 602ء–628ء</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149023</id>
    <revision>
      <id>707215</id>
      <timestamp>2026-05-20T08:10:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;{{خانہ معلومات فوجی جھڑپ | conflict          = بازنطینی-ساسانی جنگ 602ء–628ء&lt;br /&gt;Byzantine–Sasanian War of 602–628 | image             = Piero della Francesca 021.jpg | image_size        = 300px | alt               = Idealized painting of the Battle of Nineveh (627) between Heraclius' army and Sasanians under Khosrow IIت۔ 1452 | caption           = [[خلط زمان]] painting of the Battle of Nineveh (...؜&quot; نال صفحہ بنایا گیا۔</comment>
      <origin>707215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8027" sha1="2r2yxa8mac56a6fwliwsysbg8x7baag" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات فوجی جھڑپ
| conflict          = بازنطینی-ساسانی جنگ 602ء–628ء&lt;br /&gt;Byzantine–Sasanian War of 602–628
| image             = Piero della Francesca 021.jpg
| image_size        = 300px
| alt               = Idealized painting of the Battle of Nineveh (627) between Heraclius' army and Sasanians under Khosrow IIت۔ 1452
| caption           = [[خلط زمان]] painting of the [[Battle of Nineveh (627)]] between [[ہرقل]]' army and the Persians under [[خسرو پرویز]]. Fresco by [[پیئرو دیلا فرانچیسکا]],ت۔ 1452
| partof            = [[روم و فارس جنگاں]]
| date              =ت۔ 602 –ت۔ 628{{Cref/دستاویز|a}}
| place             = [[قفقاز]], [[اناطولیہ]], [[مصر]], [[سرزمین شام]], [[بلقان]], [[بحیرہ ایجیئن]], [[بین النہرین]]
| result            = {{Unbulleted list|item_style=margin-top:initial;margin-bottom:initial
|''[[پہلے از جنگ قائم وضع]]'' as the Sasanians agree to withdraw from all occupied territories and return the &quot;[[True Cross]]&quot;.&lt;ref name=&quot;Baynes p. 288&quot;&gt;{{cite journal|آخری=Baynes|پہلا=Norman H.|سال=1912|عنوان=The restoration of the Cross at Jerusalem |ڈی او آئی= 10.1093/ehr/XXVII.CVI.287|جریدہ=The English Historical Review|جلد=27|شمارہ=106|آئی_ایس_ایس_این=0013-8266|صفحات=287–299|یوآرایل=https://zenodo.org/record/2408558}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.iranicaonline.org/articles/byzantine-iranian-relations/ Encyclopaedia Iranica] &quot;After concluding a hasty peace with Heraclius (as the result of which all Sasanian territorial gains were given up and the “true cross” restored; Nicophorus, p. 14; Theophanes, pp. 272-73; Chronicon Paschale, p. 14)&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|آخری1=Dignas |پہلا1=Assistant Professor of History Beate |آخری2=Dignas |پہلا2=Beate |آخری3=Winter |پہلا3=Engelbert |عنوان=Rome and Persia in Late Antiquity: Neighbours and Rivals |تریخ=2007 |ناشر=Cambridge University Press |آئی_ایس_بی_این=9780521849258 |صفحہ=150 |یوآرایل=https://books.google.com/books?id=MG2hqcRDvJgC&amp;pg=PA150 |زبان=en}}&lt;/ref&gt;
|Iranian invasion of the Byzantine Empire repelled after initial successes in conquering the Levant, Egypt, and much of Anatolia.&lt;ref name=&quot;Kaegi77&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|آخری1=Dignas |پہلا1=Assistant Professor of History Beate |آخری2=Dignas |پہلا2=Beate |آخری3=Winter |پہلا3=Engelbert |عنوان=Rome and Persia in Late Antiquity: Neighbours and Rivals |تریخ=2007 |ناشر=Cambridge University Press |آئی_ایس_بی_این=9780521849258 |صفحہ=148 |یوآرایل=https://books.google.com/books?id=MG2hqcRDvJgC&amp;pg=PA148 |زبان=en}}&lt;/ref&gt;
|Beginning of the [[Sasanian civil war of 628–632]].{{Sfn|Shahbazi|2004|pp=466-467}}
|Exhaustion of both empires, leaving them vulnerable to the [[اسلامی فتوحات]] of the [[خلافت راشدہ]].&lt;ref name=MN&gt;{{حوالہ کتاب|آخری1=McNabb |پہلا1=James Brian |عنوان=A Military History of the Modern Middle East |تریخ=2017 |ناشر=ABC-CLIO |آئی_ایس_بی_این=9781440829642 |صفحہ=10 |یوآرایل=https://books.google.com/books?id=Eg8pDgAAQBAJ&amp;pg=PA10 |زبان=en}}&lt;/ref&gt;}}
| territory         = [[پہلے از جنگ قائم وضع]]
| combatant1        = {{Unbulleted list|item_style=margin-top:initial;margin-bottom:initial
|'''{{Flagicon image|Simple Labarum.svg|size=20px|border=no}} [[بازنطینی سلطنت]]'''
|[[Western Turkic Khaganate]]
|[[غساسنہ]]}}
| combatant2        = {{Unbulleted list|item_style=margin-top:initial;margin-bottom:initial
|'''{{Flagicon image|Derafsh Kaviani flag of the late Sassanid Empire.svg|size=22px}} [[ساسانی سلطنت]]'''
|[[Pannonian Avars|Avars]] (and [[سلاو]])
|[[Sasanian Iberia]]
|[[Jewish revolt against Heraclius|Jewish and Samaritan rebels]] (c. 614)
|[[مملکت لخمیون]]
|[[لومبارد]]
|[[ویزگاتھ]]}}
| commander1        = {{Unbulleted list|item_style=margin-top:initial;margin-bottom:initial
|'''[[ہرقل]]'''
|[[فوکاس]]{{Executed}}
|[[Philippicus (comes excubitorum)|Philippicus]]
|[[Germanus (general under Phocas)|Germanus]]{{DOW}}
|[[Leontius (general under Phocas)|Leontius]]
|[[Domentziolus (nephew of Phocas)|Domentziolus]]
|[[Priscus (magister militum)|Priscus]]
|[[Nicetas (cousin of Heraclius)|Nicetas]]
|[[Theodore (brother of Heraclius)|Theodore]]
|[[Bonus (patrician)|Bonus]]
|[[Tong Yabghu|Ziebel]]
|[[شہربراز]] (after 626)&lt;ref&gt;Pourshariati (2008), p. 142&lt;/ref&gt;
|[[Kardarigan (7th century)|Kardarigan]] (after 626)}}
| commander2        = {{Unbulleted list|item_style=margin-top:initial;margin-bottom:initial
|'''[[خسرو پرویز]]'''{{Executed}}
|[[شہربراز]] (until 626)
|[[Shahin Vahmanzadegan|Shahin]]
|[[Kardarigan (7th century)|Kardarigan]] (until 626)
|[[Shahraplakan]]
|[[Theodosius (son of Maurice)|(pseudo)-Theodosius]]
|[[Stephen I of Iberia]]{{KIA}}
|[[Rhahzadh]]{{KIA}}
|Unnamed [[Pannonian Avars|Avar]] khagan
|[[Datoyean]]
|[[Dzuan Veh]]{{KIA}}
|[[Ashtat Yeztayar]]
|[[Senitam Khusro]]
|[[Vahram-Arshusha V]]{{POW}}
|[[Benjamin of Tiberias]]}}
}}

'''بازنطینی-ساسانی جنگ 602ء–628ء''' {{ہور نام|انگریزی=Byzantine–Sasanian War of 602–628}}
[[بازنطینی سلطنت]] تے [[ایران]] د‏‏ی [[ساسانی سلطنت]] دے درمیان وچ لڑی جانے والی [[روم و فارس جنگاں|جنگاں]] دے سلسلے د‏‏ی آخری تے سب تو‏ں ودھ تباہ کن جنگ سی دونے طاقتاں دے درمیان وچ پچھلی جنگ 591ء وچ اودو‏ں ختم ہو گئی سی جدو‏ں [[شہنشاہ موریس]] نے ساسانی شہنشاہ [[خسرو پرویز]] نو‏‏ں دوبارہ تخت حاصل کرنے وچ مدد کيت‏ی سی [[602ء]] وچ [[شہنشاہ موریس]] نو‏‏ں اس دے سیاسی حریف نے قتل کر دتا۔ خسرو نے جنگ دا اعلان کیتا، بظاہر مقتول شہنشاہ موریس د‏‏ی موت دا بدلہ لینے دے لئی۔

ایہ دہائیاں اُتے محیط تنازع بن گیا تے سلسلے د‏‏ی سب تو‏ں طویل جنگ تے پورے [[مشرق وسطیٰ]] وچ لڑی گئی: [[مصر]]، [[سرزمین شام]]، [[بین النہرین]]، [[قفقاز]]، [[اناطولیہ]]، آرمینیا، [[بحیرہ ایجیئن]] تے خود [[قسطنطنیہ]] وچ وی اس د‏ی دیواراں تو‏ں پہلے۔

== ہور ویکھو ==
* [[روم و فارس جنگاں]]

== حوالے ==
{{حوالے}}

[[گٹھ:بازنطینی-ساسانی جنگ 602ء–628ء| ]]
[[گٹھ:600ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]]
[[گٹھ:602ء]]
[[گٹھ:610ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]]
[[گٹھ:620ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]]
[[گٹھ:628ء]]
[[گٹھ:آرمینیا د‏‏ی عسکری تریخ]]
[[گٹھ:آرمینیا وچ ستويں صدی]]
[[گٹھ:ایران وچ ستويں صدی]]
[[گٹھ:ایشیا وچ ستويں صدی]]
[[گٹھ:بازنطینی اناطولیہ]]
[[گٹھ:بازنطینی سلطنت وچ 400ء د‏‏ی دہائی]]
[[گٹھ:بازنطینی سلطنت وچ 610ء د‏‏ی دہائی]]
[[گٹھ:بازنطینی سلطنت وچ ستويں صدی]]
[[گٹھ:بازنطینی شام]]
[[گٹھ:تریخ بحیرہ ایجیئن]]
[[گٹھ:جارجیا وچ ستويں صدی]]
[[گٹھ:رومی مصر وچ ستويں صدی]]
[[گٹھ:ستويں صدی دے تنازعات]]
[[گٹھ:مصر وچ ستويں صدی]]
[[گٹھ:یورپ وچ ستويں صدی]]
[[گٹھ:ایشیا وچ 620ء د‏‏ی دہائی]]
[[گٹھ:ایشیا وچ 628ء]]
[[گٹھ:تریخ سرزمین شام]]
[[گٹھ:تریخ جارجیا]]
[[گٹھ:بحیرہ روم د‏‏ی عسکری تریخ]]
[[گٹھ:جنگاں]]</text>
      <sha1>2r2yxa8mac56a6fwliwsysbg8x7baag</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>707216</id>
      <parentid>707215</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T08:12:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <origin>707216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8038" sha1="qq6j3j0n6rd7vd9k865kcqmnvno9bvt" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات فوجی جھڑپ
| conflict          = بازنطینی-ساسانی جنگ 602ء–628ء&lt;br /&gt;Byzantine–Sasanian War of 602–628
| image             = Piero della Francesca 021.jpg
| image_size        = 300px
| alt               = Idealized painting of the Battle of Nineveh (627) between Heraclius' army and Sasanians under Khosrow IIت۔ 1452
| caption           = [[خلط زمان]] painting of the [[Battle of Nineveh (627)]] between [[ہرقل]]' army and the Persians under [[خسرو پرویز]]. Fresco by [[پیئرو دیلا فرانچیسکا]],ت۔ 1452
| partof            = [[روم و فارس جنگاں]]
| date              =ت۔ 602 –ت۔ 628{{Cref/دستاویز|a}}
| place             = [[قفقاز]], [[اناطولیہ]], [[مصر]], [[سرزمین شام]], [[بلقان]], [[بحیرہ ایجیئن]], [[بین النہرین]]
| result            = {{Unbulleted list|item_style=margin-top:initial;margin-bottom:initial
|''[[پہلے از جنگ قائم وضع]]'' as the Sasanians agree to withdraw from all occupied territories and return the &quot;[[True Cross]]&quot;.&lt;ref name=&quot;Baynes p. 288&quot;&gt;{{cite journal|آخری=Baynes|پہلا=Norman H.|سال=1912|عنوان=The restoration of the Cross at Jerusalem |ڈی او آئی= 10.1093/ehr/XXVII.CVI.287|جریدہ=The English Historical Review|جلد=27|شمارہ=106|آئی_ایس_ایس_این=0013-8266|صفحات=287–299|یوآرایل=https://zenodo.org/record/2408558}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.iranicaonline.org/articles/byzantine-iranian-relations/ Encyclopaedia Iranica] &quot;After concluding a hasty peace with Heraclius (as the result of which all Sasanian territorial gains were given up and the “true cross” restored; Nicophorus, p. 14; Theophanes, pp. 272-73; Chronicon Paschale, p. 14)&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|آخری1=Dignas |پہلا1=Assistant Professor of History Beate |آخری2=Dignas |پہلا2=Beate |آخری3=Winter |پہلا3=Engelbert |عنوان=Rome and Persia in Late Antiquity: Neighbours and Rivals |تریخ=2007 |ناشر=Cambridge University Press |آئی_ایس_بی_این=9780521849258 |صفحہ=150 |یوآرایل=https://books.google.com/books?id=MG2hqcRDvJgC&amp;pg=PA150 |زبان=en}}&lt;/ref&gt;
|Iranian invasion of the Byzantine Empire repelled after initial successes in conquering the Levant, Egypt, and much of Anatolia.&lt;ref name=&quot;Kaegi77&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|آخری1=Dignas |پہلا1=Assistant Professor of History Beate |آخری2=Dignas |پہلا2=Beate |آخری3=Winter |پہلا3=Engelbert |عنوان=Rome and Persia in Late Antiquity: Neighbours and Rivals |تریخ=2007 |ناشر=Cambridge University Press |آئی_ایس_بی_این=9780521849258 |صفحہ=148 |یوآرایل=https://books.google.com/books?id=MG2hqcRDvJgC&amp;pg=PA148 |زبان=en}}&lt;/ref&gt;
|Beginning of the [[Sasanian civil war of 628–632]].{{Sfn|Shahbazi|2004|pp=466-467}}
|Exhaustion of both empires, leaving them vulnerable to the [[اسلامی فتوحات]] of the [[خلافت راشدہ]].&lt;ref name=MN&gt;{{حوالہ کتاب|آخری1=McNabb |پہلا1=James Brian |عنوان=A Military History of the Modern Middle East |تریخ=2017 |ناشر=ABC-CLIO |آئی_ایس_بی_این=9781440829642 |صفحہ=10 |یوآرایل=https://books.google.com/books?id=Eg8pDgAAQBAJ&amp;pg=PA10 |زبان=en}}&lt;/ref&gt;}}
| territory         = [[جنگ توں پہلے  قائم وضع]]
| combatant1        = {{Unbulleted list|item_style=margin-top:initial;margin-bottom:initial
|'''{{Flagicon image|Simple Labarum.svg|size=20px|border=no}} [[بازنطینی سلطنت]]'''
|[[لہندی ترک خافانیت]]
|[[غساسنہ]]}}
| combatant2        = {{Unbulleted list|item_style=margin-top:initial;margin-bottom:initial
|'''{{Flagicon image|Derafsh Kaviani flag of the late Sassanid Empire.svg|size=22px}} [[ساسانی سلطنت]]'''
|[[Pannonian Avars|Avars]] (and [[سلاو]])
|[[Sasanian Iberia]]
|[[Jewish revolt against Heraclius|Jewish and Samaritan rebels]] (c. 614)
|[[مملکت لخمیون]]
|[[لومبارد]]
|[[ویزگاتھ]]}}
| commander1        = {{Unbulleted list|item_style=margin-top:initial;margin-bottom:initial
|'''[[ہرقل]]'''
|[[فوکاس]]{{Executed}}
|[[Philippicus (comes excubitorum)|Philippicus]]
|[[Germanus (general under Phocas)|Germanus]]{{DOW}}
|[[Leontius (general under Phocas)|Leontius]]
|[[Domentziolus (nephew of Phocas)|Domentziolus]]
|[[Priscus (magister militum)|Priscus]]
|[[Nicetas (cousin of Heraclius)|Nicetas]]
|[[Theodore (brother of Heraclius)|Theodore]]
|[[Bonus (patrician)|Bonus]]
|[[Tong Yabghu|Ziebel]]
|[[شہربراز]] (after 626)&lt;ref&gt;Pourshariati (2008), p. 142&lt;/ref&gt;
|[[Kardarigan (7th century)|Kardarigan]] (after 626)}}
| commander2        = {{Unbulleted list|item_style=margin-top:initial;margin-bottom:initial
|'''[[خسرو پرویز]]'''{{Executed}}
|[[شہربراز]] (until 626)
|[[Shahin Vahmanzadegan|Shahin]]
|[[Kardarigan (7th century)|Kardarigan]] (until 626)
|[[Shahraplakan]]
|[[Theodosius (son of Maurice)|(pseudo)-Theodosius]]
|[[Stephen I of Iberia]]{{KIA}}
|[[Rhahzadh]]{{KIA}}
|Unnamed [[Pannonian Avars|Avar]] khagan
|[[Datoyean]]
|[[Dzuan Veh]]{{KIA}}
|[[Ashtat Yeztayar]]
|[[Senitam Khusro]]
|[[Vahram-Arshusha V]]{{POW}}
|[[Benjamin of Tiberias]]}}
}}

'''بازنطینی-ساسانی جنگ 602ء–628ء''' {{ہور نام|انگریزی=Byzantine–Sasanian War of 602–628}}
[[بازنطینی سلطنت]] تے [[ایران]] د‏‏ی [[ساسانی سلطنت]] دے درمیان وچ لڑی جانے والی [[روم و فارس جنگاں|جنگاں]] دے سلسلے د‏‏ی آخری تے سب تو‏ں ودھ تباہ کن جنگ سی دونے طاقتاں دے درمیان وچ پچھلی جنگ 591ء وچ اودو‏ں ختم ہو گئی سی جدو‏ں [[شہنشاہ موریس]] نے ساسانی شہنشاہ [[خسرو پرویز]] نو‏‏ں دوبارہ تخت حاصل کرنے وچ مدد کيت‏ی سی [[602ء]] وچ [[شہنشاہ موریس]] نو‏‏ں اس دے سیاسی حریف نے قتل کر دتا۔ خسرو نے جنگ دا اعلان کیتا، بظاہر مقتول شہنشاہ موریس د‏‏ی موت دا بدلہ لینے دے لئی۔

ایہ دہائیاں اُتے محیط تنازع بن گیا تے سلسلے د‏‏ی سب تو‏ں طویل جنگ تے پورے [[مشرق وسطیٰ]] وچ لڑی گئی: [[مصر]]، [[سرزمین شام]]، [[بین النہرین]]، [[قفقاز]]، [[اناطولیہ]]، آرمینیا، [[بحیرہ ایجیئن]] تے خود [[قسطنطنیہ]] وچ وی اس د‏ی دیواراں تو‏ں پہلے۔

== ہور ویکھو ==
* [[روم و فارس جنگاں]]

== حوالے ==
{{حوالے}}

[[گٹھ:بازنطینی-ساسانی جنگ 602ء–628ء| ]]
[[گٹھ:600ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]]
[[گٹھ:602ء]]
[[گٹھ:610ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]]
[[گٹھ:620ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]]
[[گٹھ:628ء]]
[[گٹھ:آرمینیا د‏‏ی عسکری تریخ]]
[[گٹھ:آرمینیا وچ ستويں صدی]]
[[گٹھ:ایران وچ ستويں صدی]]
[[گٹھ:ایشیا وچ ستويں صدی]]
[[گٹھ:بازنطینی اناطولیہ]]
[[گٹھ:بازنطینی سلطنت وچ 400ء د‏‏ی دہائی]]
[[گٹھ:بازنطینی سلطنت وچ 610ء د‏‏ی دہائی]]
[[گٹھ:بازنطینی سلطنت وچ ستويں صدی]]
[[گٹھ:بازنطینی شام]]
[[گٹھ:تریخ بحیرہ ایجیئن]]
[[گٹھ:جارجیا وچ ستويں صدی]]
[[گٹھ:رومی مصر وچ ستويں صدی]]
[[گٹھ:ستويں صدی دے تنازعات]]
[[گٹھ:مصر وچ ستويں صدی]]
[[گٹھ:یورپ وچ ستويں صدی]]
[[گٹھ:ایشیا وچ 620ء د‏‏ی دہائی]]
[[گٹھ:ایشیا وچ 628ء]]
[[گٹھ:تریخ سرزمین شام]]
[[گٹھ:تریخ جارجیا]]
[[گٹھ:بحیرہ روم د‏‏ی عسکری تریخ]]
[[گٹھ:جنگاں]]</text>
      <sha1>qq6j3j0n6rd7vd9k865kcqmnvno9bvt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>707217</id>
      <parentid>707216</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T08:14:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <origin>707217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8052" sha1="acdqd7zrqqdo7ns4wvf182ljpa6eo7i" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات فوجی جھڑپ
| conflict          = بازنطینی-ساسانی جنگ 602ء–628ء&lt;br /&gt;Byzantine–Sasanian War of 602–628
| image             = [[File:Piero della Francesca 021.jpg|250px]]
| image_size        = 300px
| alt               = Idealized painting of the Battle of Nineveh (627) between Heraclius' army and Sasanians under Khosrow IIت۔ 1452
| caption           = [[خلط زمان]] painting of the [[Battle of Nineveh (627)]] between [[ہرقل]]' army and the Persians under [[خسرو پرویز]]. Fresco by [[پیئرو دیلا فرانچیسکا]],ت۔ 1452
| partof            = [[روم و فارس جنگاں]]
| date              =ت۔ 602 –ت۔ 628{{Cref/دستاویز|a}}
| place             = [[قفقاز]], [[اناطولیہ]], [[مصر]], [[سرزمین شام]], [[بلقان]], [[بحیرہ ایجیئن]], [[بین النہرین]]
| result            = {{Unbulleted list|item_style=margin-top:initial;margin-bottom:initial
|''[[پہلے از جنگ قائم وضع]]'' as the Sasanians agree to withdraw from all occupied territories and return the &quot;[[True Cross]]&quot;.&lt;ref name=&quot;Baynes p. 288&quot;&gt;{{cite journal|آخری=Baynes|پہلا=Norman H.|سال=1912|عنوان=The restoration of the Cross at Jerusalem |ڈی او آئی= 10.1093/ehr/XXVII.CVI.287|جریدہ=The English Historical Review|جلد=27|شمارہ=106|آئی_ایس_ایس_این=0013-8266|صفحات=287–299|یوآرایل=https://zenodo.org/record/2408558}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.iranicaonline.org/articles/byzantine-iranian-relations/ Encyclopaedia Iranica] &quot;After concluding a hasty peace with Heraclius (as the result of which all Sasanian territorial gains were given up and the “true cross” restored; Nicophorus, p. 14; Theophanes, pp. 272-73; Chronicon Paschale, p. 14)&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|آخری1=Dignas |پہلا1=Assistant Professor of History Beate |آخری2=Dignas |پہلا2=Beate |آخری3=Winter |پہلا3=Engelbert |عنوان=Rome and Persia in Late Antiquity: Neighbours and Rivals |تریخ=2007 |ناشر=Cambridge University Press |آئی_ایس_بی_این=9780521849258 |صفحہ=150 |یوآرایل=https://books.google.com/books?id=MG2hqcRDvJgC&amp;pg=PA150 |زبان=en}}&lt;/ref&gt;
|Iranian invasion of the Byzantine Empire repelled after initial successes in conquering the Levant, Egypt, and much of Anatolia.&lt;ref name=&quot;Kaegi77&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|آخری1=Dignas |پہلا1=Assistant Professor of History Beate |آخری2=Dignas |پہلا2=Beate |آخری3=Winter |پہلا3=Engelbert |عنوان=Rome and Persia in Late Antiquity: Neighbours and Rivals |تریخ=2007 |ناشر=Cambridge University Press |آئی_ایس_بی_این=9780521849258 |صفحہ=148 |یوآرایل=https://books.google.com/books?id=MG2hqcRDvJgC&amp;pg=PA148 |زبان=en}}&lt;/ref&gt;
|Beginning of the [[Sasanian civil war of 628–632]].{{Sfn|Shahbazi|2004|pp=466-467}}
|Exhaustion of both empires, leaving them vulnerable to the [[اسلامی فتوحات]] of the [[خلافت راشدہ]].&lt;ref name=MN&gt;{{حوالہ کتاب|آخری1=McNabb |پہلا1=James Brian |عنوان=A Military History of the Modern Middle East |تریخ=2017 |ناشر=ABC-CLIO |آئی_ایس_بی_این=9781440829642 |صفحہ=10 |یوآرایل=https://books.google.com/books?id=Eg8pDgAAQBAJ&amp;pg=PA10 |زبان=en}}&lt;/ref&gt;}}
| territory         = [[جنگ توں پہلے  قائم وضع]]
| combatant1        = {{Unbulleted list|item_style=margin-top:initial;margin-bottom:initial
|'''{{Flagicon image|Simple Labarum.svg|size=20px|border=no}} [[بازنطینی سلطنت]]'''
|[[لہندی ترک خاzانیت]]
|[[غساسنہ]]}}
| combatant2        = {{Unbulleted list|item_style=margin-top:initial;margin-bottom:initial
|'''{{Flagicon image|Derafsh Kaviani flag of the late Sassanid Empire.svg|size=22px}} [[ساسانی سلطنت]]'''
|[[آوار]] (تے [[سلاو]])
|[[ساسانی ایبیریا]]
|[[Jewish revolt against Heraclius|Jewish and Samaritan rebels]] (c. 614)
|[[مملکت لخمیون]]
|[[لومبارد]]
|[[ویزگاتھ]]}}
| commander1        = {{Unbulleted list|item_style=margin-top:initial;margin-bottom:initial
|'''[[ہرقل]]'''
|[[فوکاس]]{{Executed}}
|[[Philippicus (comes excubitorum)|Philippicus]]
|[[Germanus (general under Phocas)|Germanus]]{{DOW}}
|[[Leontius (general under Phocas)|Leontius]]
|[[Domentziolus (nephew of Phocas)|Domentziolus]]
|[[Priscus (magister militum)|Priscus]]
|[[Nicetas (cousin of Heraclius)|Nicetas]]
|[[Theodore (brother of Heraclius)|Theodore]]
|[[Bonus (patrician)|Bonus]]
|[[Tong Yabghu|Ziebel]]
|[[شہربراز]] (after 626)&lt;ref&gt;Pourshariati (2008), p. 142&lt;/ref&gt;
|[[Kardarigan (7th century)|Kardarigan]] (after 626)}}
| commander2        = {{Unbulleted list|item_style=margin-top:initial;margin-bottom:initial
|'''[[خسرو پرویز]]'''{{Executed}}
|[[شہربراز]] (until 626)
|[[Shahin Vahmanzadegan|Shahin]]
|[[Kardarigan (7th century)|Kardarigan]] (until 626)
|[[Shahraplakan]]
|[[Theodosius (son of Maurice)|(pseudo)-Theodosius]]
|[[Stephen I of Iberia]]{{KIA}}
|[[Rhahzadh]]{{KIA}}
|Unnamed [[Pannonian Avars|Avar]] khagan
|[[Datoyean]]
|[[Dzuan Veh]]{{KIA}}
|[[Ashtat Yeztayar]]
|[[Senitam Khusro]]
|[[Vahram-Arshusha V]]{{POW}}
|[[Benjamin of Tiberias]]}}
}}

'''بازنطینی-ساسانی جنگ 602ء–628ء''' {{ہور نام|انگریزی=Byzantine–Sasanian War of 602–628}}
[[بازنطینی سلطنت]] تے [[ایران]] د‏‏ی [[ساسانی سلطنت]] دے درمیان وچ لڑی جانے والی [[روم و فارس جنگاں|جنگاں]] دے سلسلے د‏‏ی آخری تے سب تو‏ں ودھ تباہ کن جنگ سی دونے طاقتاں دے درمیان وچ پچھلی جنگ 591ء وچ اودو‏ں ختم ہو گئی سی جدو‏ں [[شہنشاہ موریس]] نے ساسانی شہنشاہ [[خسرو پرویز]] نو‏‏ں دوبارہ تخت حاصل کرنے وچ مدد کيت‏ی سی [[602ء]] وچ [[شہنشاہ موریس]] نو‏‏ں اس دے سیاسی حریف نے قتل کر دتا۔ خسرو نے جنگ دا اعلان کیتا، بظاہر مقتول شہنشاہ موریس د‏‏ی موت دا بدلہ لینے دے لئی۔

ایہ دہائیاں اُتے محیط تنازع بن گیا تے سلسلے د‏‏ی سب تو‏ں طویل جنگ تے پورے [[مشرق وسطیٰ]] وچ لڑی گئی: [[مصر]]، [[سرزمین شام]]، [[بین النہرین]]، [[قفقاز]]، [[اناطولیہ]]، آرمینیا، [[بحیرہ ایجیئن]] تے خود [[قسطنطنیہ]] وچ وی اس د‏ی دیواراں تو‏ں پہلے۔

== ہور ویکھو ==
* [[روم و فارس جنگاں]]

== حوالے ==
{{حوالے}}

[[گٹھ:بازنطینی-ساسانی جنگ 602ء–628ء| ]]
[[گٹھ:600ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]]
[[گٹھ:602ء]]
[[گٹھ:610ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]]
[[گٹھ:620ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]]
[[گٹھ:628ء]]
[[گٹھ:آرمینیا د‏‏ی عسکری تریخ]]
[[گٹھ:آرمینیا وچ ستويں صدی]]
[[گٹھ:ایران وچ ستويں صدی]]
[[گٹھ:ایشیا وچ ستويں صدی]]
[[گٹھ:بازنطینی اناطولیہ]]
[[گٹھ:بازنطینی سلطنت وچ 400ء د‏‏ی دہائی]]
[[گٹھ:بازنطینی سلطنت وچ 610ء د‏‏ی دہائی]]
[[گٹھ:بازنطینی سلطنت وچ ستويں صدی]]
[[گٹھ:بازنطینی شام]]
[[گٹھ:تریخ بحیرہ ایجیئن]]
[[گٹھ:جارجیا وچ ستويں صدی]]
[[گٹھ:رومی مصر وچ ستويں صدی]]
[[گٹھ:ستويں صدی دے تنازعات]]
[[گٹھ:مصر وچ ستويں صدی]]
[[گٹھ:یورپ وچ ستويں صدی]]
[[گٹھ:ایشیا وچ 620ء د‏‏ی دہائی]]
[[گٹھ:ایشیا وچ 628ء]]
[[گٹھ:تریخ سرزمین شام]]
[[گٹھ:تریخ جارجیا]]
[[گٹھ:بحیرہ روم د‏‏ی عسکری تریخ]]
[[گٹھ:جنگاں]]</text>
      <sha1>acdqd7zrqqdo7ns4wvf182ljpa6eo7i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>707218</id>
      <parentid>707217</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T08:14:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <origin>707218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8053" sha1="6cwuvzekdpimffvio5p6hjwi43evgph" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات فوجی جھڑپ
| conflict          = بازنطینی-ساسانی جنگ 602ء–628ء&lt;br /&gt;Byzantine–Sasanian War of 602–628
| image             = [[File:Piero della Francesca 021.jpg|250px]]
| image_size        = 300px
| alt               = Idealized painting of the Battle of Nineveh (627) between Heraclius' army and Sasanians under Khosrow IIت۔ 1452
| caption           = [[خلط زمان]] painting of the [[Battle of Nineveh (627)]] between [[ہرقل]]' army and the Persians under [[خسرو پرویز]]. Fresco by [[پیئرو دیلا فرانچیسکا]],ت۔ 1452
| partof            = [[روم و فارس جنگاں]]
| date              =ت۔ 602 –ت۔ 628{{Cref/دستاویز|a}}
| place             = [[قفقاز]], [[اناطولیہ]], [[مصر]], [[سرزمین شام]], [[بلقان]], [[بحیرہ ایجیئن]], [[بین النہرین]]
| result            = {{Unbulleted list|item_style=margin-top:initial;margin-bottom:initial
|''[[پہلے از جنگ قائم وضع]]'' as the Sasanians agree to withdraw from all occupied territories and return the &quot;[[True Cross]]&quot;.&lt;ref name=&quot;Baynes p. 288&quot;&gt;{{cite journal|آخری=Baynes|پہلا=Norman H.|سال=1912|عنوان=The restoration of the Cross at Jerusalem |ڈی او آئی= 10.1093/ehr/XXVII.CVI.287|جریدہ=The English Historical Review|جلد=27|شمارہ=106|آئی_ایس_ایس_این=0013-8266|صفحات=287–299|یوآرایل=https://zenodo.org/record/2408558}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.iranicaonline.org/articles/byzantine-iranian-relations/ Encyclopaedia Iranica] &quot;After concluding a hasty peace with Heraclius (as the result of which all Sasanian territorial gains were given up and the “true cross” restored; Nicophorus, p. 14; Theophanes, pp. 272-73; Chronicon Paschale, p. 14)&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|آخری1=Dignas |پہلا1=Assistant Professor of History Beate |آخری2=Dignas |پہلا2=Beate |آخری3=Winter |پہلا3=Engelbert |عنوان=Rome and Persia in Late Antiquity: Neighbours and Rivals |تریخ=2007 |ناشر=Cambridge University Press |آئی_ایس_بی_این=9780521849258 |صفحہ=150 |یوآرایل=https://books.google.com/books?id=MG2hqcRDvJgC&amp;pg=PA150 |زبان=en}}&lt;/ref&gt;
|Iranian invasion of the Byzantine Empire repelled after initial successes in conquering the Levant, Egypt, and much of Anatolia.&lt;ref name=&quot;Kaegi77&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|آخری1=Dignas |پہلا1=Assistant Professor of History Beate |آخری2=Dignas |پہلا2=Beate |آخری3=Winter |پہلا3=Engelbert |عنوان=Rome and Persia in Late Antiquity: Neighbours and Rivals |تریخ=2007 |ناشر=Cambridge University Press |آئی_ایس_بی_این=9780521849258 |صفحہ=148 |یوآرایل=https://books.google.com/books?id=MG2hqcRDvJgC&amp;pg=PA148 |زبان=en}}&lt;/ref&gt;
|Beginning of the [[Sasanian civil war of 628–632]].{{Sfn|Shahbazi|2004|pp=466-467}}
|Exhaustion of both empires, leaving them vulnerable to the [[اسلامی فتوحات]] of the [[خلافت راشدہ]].&lt;ref name=MN&gt;{{حوالہ کتاب|آخری1=McNabb |پہلا1=James Brian |عنوان=A Military History of the Modern Middle East |تریخ=2017 |ناشر=ABC-CLIO |آئی_ایس_بی_این=9781440829642 |صفحہ=10 |یوآرایل=https://books.google.com/books?id=Eg8pDgAAQBAJ&amp;pg=PA10 |زبان=en}}&lt;/ref&gt;}}
| territory         = [[جنگ توں پہلے  قائم وضع]]
| combatant1        = {{Unbulleted list|item_style=margin-top:initial;margin-bottom:initial
|'''{{Flagicon image|Simple Labarum.svg|size=20px|border=no}} [[بازنطینی سلطنت]]'''
|[[لہندی ترک خاقانیت]]
|[[غساسنہ]]}}
| combatant2        = {{Unbulleted list|item_style=margin-top:initial;margin-bottom:initial
|'''{{Flagicon image|Derafsh Kaviani flag of the late Sassanid Empire.svg|size=22px}} [[ساسانی سلطنت]]'''
|[[آوار]] (تے [[سلاو]])
|[[ساسانی ایبیریا]]
|[[Jewish revolt against Heraclius|Jewish and Samaritan rebels]] (c. 614)
|[[مملکت لخمیون]]
|[[لومبارد]]
|[[ویزگاتھ]]}}
| commander1        = {{Unbulleted list|item_style=margin-top:initial;margin-bottom:initial
|'''[[ہرقل]]'''
|[[فوکاس]]{{Executed}}
|[[Philippicus (comes excubitorum)|Philippicus]]
|[[Germanus (general under Phocas)|Germanus]]{{DOW}}
|[[Leontius (general under Phocas)|Leontius]]
|[[Domentziolus (nephew of Phocas)|Domentziolus]]
|[[Priscus (magister militum)|Priscus]]
|[[Nicetas (cousin of Heraclius)|Nicetas]]
|[[Theodore (brother of Heraclius)|Theodore]]
|[[Bonus (patrician)|Bonus]]
|[[Tong Yabghu|Ziebel]]
|[[شہربراز]] (after 626)&lt;ref&gt;Pourshariati (2008), p. 142&lt;/ref&gt;
|[[Kardarigan (7th century)|Kardarigan]] (after 626)}}
| commander2        = {{Unbulleted list|item_style=margin-top:initial;margin-bottom:initial
|'''[[خسرو پرویز]]'''{{Executed}}
|[[شہربراز]] (until 626)
|[[Shahin Vahmanzadegan|Shahin]]
|[[Kardarigan (7th century)|Kardarigan]] (until 626)
|[[Shahraplakan]]
|[[Theodosius (son of Maurice)|(pseudo)-Theodosius]]
|[[Stephen I of Iberia]]{{KIA}}
|[[Rhahzadh]]{{KIA}}
|Unnamed [[Pannonian Avars|Avar]] khagan
|[[Datoyean]]
|[[Dzuan Veh]]{{KIA}}
|[[Ashtat Yeztayar]]
|[[Senitam Khusro]]
|[[Vahram-Arshusha V]]{{POW}}
|[[Benjamin of Tiberias]]}}
}}

'''بازنطینی-ساسانی جنگ 602ء–628ء''' {{ہور نام|انگریزی=Byzantine–Sasanian War of 602–628}}
[[بازنطینی سلطنت]] تے [[ایران]] د‏‏ی [[ساسانی سلطنت]] دے درمیان وچ لڑی جانے والی [[روم و فارس جنگاں|جنگاں]] دے سلسلے د‏‏ی آخری تے سب تو‏ں ودھ تباہ کن جنگ سی دونے طاقتاں دے درمیان وچ پچھلی جنگ 591ء وچ اودو‏ں ختم ہو گئی سی جدو‏ں [[شہنشاہ موریس]] نے ساسانی شہنشاہ [[خسرو پرویز]] نو‏‏ں دوبارہ تخت حاصل کرنے وچ مدد کيت‏ی سی [[602ء]] وچ [[شہنشاہ موریس]] نو‏‏ں اس دے سیاسی حریف نے قتل کر دتا۔ خسرو نے جنگ دا اعلان کیتا، بظاہر مقتول شہنشاہ موریس د‏‏ی موت دا بدلہ لینے دے لئی۔

ایہ دہائیاں اُتے محیط تنازع بن گیا تے سلسلے د‏‏ی سب تو‏ں طویل جنگ تے پورے [[مشرق وسطیٰ]] وچ لڑی گئی: [[مصر]]، [[سرزمین شام]]، [[بین النہرین]]، [[قفقاز]]، [[اناطولیہ]]، آرمینیا، [[بحیرہ ایجیئن]] تے خود [[قسطنطنیہ]] وچ وی اس د‏ی دیواراں تو‏ں پہلے۔

== ہور ویکھو ==
* [[روم و فارس جنگاں]]

== حوالے ==
{{حوالے}}

[[گٹھ:بازنطینی-ساسانی جنگ 602ء–628ء| ]]
[[گٹھ:600ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]]
[[گٹھ:602ء]]
[[گٹھ:610ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]]
[[گٹھ:620ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]]
[[گٹھ:628ء]]
[[گٹھ:آرمینیا د‏‏ی عسکری تریخ]]
[[گٹھ:آرمینیا وچ ستويں صدی]]
[[گٹھ:ایران وچ ستويں صدی]]
[[گٹھ:ایشیا وچ ستويں صدی]]
[[گٹھ:بازنطینی اناطولیہ]]
[[گٹھ:بازنطینی سلطنت وچ 400ء د‏‏ی دہائی]]
[[گٹھ:بازنطینی سلطنت وچ 610ء د‏‏ی دہائی]]
[[گٹھ:بازنطینی سلطنت وچ ستويں صدی]]
[[گٹھ:بازنطینی شام]]
[[گٹھ:تریخ بحیرہ ایجیئن]]
[[گٹھ:جارجیا وچ ستويں صدی]]
[[گٹھ:رومی مصر وچ ستويں صدی]]
[[گٹھ:ستويں صدی دے تنازعات]]
[[گٹھ:مصر وچ ستويں صدی]]
[[گٹھ:یورپ وچ ستويں صدی]]
[[گٹھ:ایشیا وچ 620ء د‏‏ی دہائی]]
[[گٹھ:ایشیا وچ 628ء]]
[[گٹھ:تریخ سرزمین شام]]
[[گٹھ:تریخ جارجیا]]
[[گٹھ:بحیرہ روم د‏‏ی عسکری تریخ]]
[[گٹھ:جنگاں]]</text>
      <sha1>6cwuvzekdpimffvio5p6hjwi43evgph</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لہندی ترک خاقانیت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149024</id>
    <redirect title="لہندی ترک خاگانیٹ" />
    <revision>
      <id>707221</id>
      <timestamp>2026-05-20T08:16:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <comment>صفحے نوں [[لہندی ترک خاگانیٹ]] ول ریڈائرکٹ کیتا</comment>
      <origin>707221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="om7cq9jd6hetbmss3amyw9txk3hwz0g" xml:space="preserve">#مڑجوڑ [[لہندی ترک خاگانیٹ]]</text>
      <sha1>om7cq9jd6hetbmss3amyw9txk3hwz0g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>روم و فارس جنگاں</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149025</id>
    <revision>
      <id>707222</id>
      <timestamp>2026-05-20T08:18:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;{{خانہ معلومات فوجی جھڑپ|conflict=رُومَ‌وفارَس جَنگَاں|result=|image=|caption=|date={{nowrap|54 ق‌م – 628 ب‌م}} ({{Age in years, months, weeks and days|0054-01-01 BC|0628-01-01 AD}})|place=[[بین النہرین]], [[شام (علاقہ)]], [[جنوبی سرزمین شام]], [[مصر]], [[جنوبی قفقاز]], [[آتروپاتین]], [[اناطولیہ]], [[بلقان]], [[بحیرہ ایجیئن]]|...؜&quot; نال صفحہ بنایا گیا۔</comment>
      <origin>707222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53852" sha1="2e32g3qxiomh159np8y9302ohvsq7c5" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات فوجی جھڑپ|conflict=رُومَ‌وفارَس جَنگَاں|result=|image=|caption=|date={{nowrap|54 ق‌م – 628 ب‌م}} ({{Age in years, months, weeks and days|0054-01-01 BC|0628-01-01 AD}})|place=[[بین النہرین]], [[شام (علاقہ)]], [[جنوبی سرزمین شام]], [[مصر]], [[جنوبی قفقاز]], [[آتروپاتین]], [[اناطولیہ]], [[بلقان]], [[بحیرہ ایجیئن]]|combatant1=[[رومی جمہوریہ]]، جانَشِین [[رومی سلطنت]] تے بَعد مَاں [[بازنطینی سلطنت]]
{{Collapsible list
| title = اِتَّحادی
| [[Roman influence in Caucasian Albania|Albania]]
| [[عربایا بادشاہت]]
| [[مملکت آرمینیا (قدیم دور)]]
| [[مملکت اکسوم]]
| [[کوماجین]]
| [[Germania|Germans]]
| [[غساسنہ]]
| [[Goths]]
| [[Western Turkic Khaganate]]
| [[Herules]]
| [[Kingdom of Iberia (antiquity)|Iberia]]
| [[خزر]]
| [[Kindah]]
| [[Lazica]]
| [[مملکت انباط]]
| [[Osroene]]
| [[تدمر]]
| [[مملکت پونٹس]]
}}|combatant2=[[سلطنت اشکانیان]]، جانَشِین [[ساسانی سلطنت]]
{{Collapsible list
| title = اِتَّحادی
| [[آدیابن]]
| [[قفقازی البانیا]]
| [[عربایا بادشاہت]]
| [[مملکت آرمینیا (قدیم دور)]]
| [[Avar Khaganate|Avars]]
| [[مملکت حمیر]]
| [[Kingdom of Iberia (antiquity)|Iberia]]
| [[یہود]]
| [[مملکت لخمیون]]
| [[Lazica]]
| [[آتروپاتین]]
| [[Osroene]]
| [[Sabir people|Sabirs]]
| [[Sclaveni]]
| [[Xionites]]
}}|commander1={{Unbulleted list
| [[مارکس لیسینیس کراسس]]{{KIA}}
| [[مارک انتھونی]]
| [[نیرو]]
| [[تراجان]]
| [[لوسیوس ویروس]]
| [[سیپٹیمیوس سیورس]]
| [[کاراکالا]]
| [[ماکرینوس]]
| [[سویروس ایلیکساندر]]
| [[گوردیان سوم]]{{KIA}}
| [[Valerian (emperor)|Valerian]]{{POW}}
| [[Balista]]
| [[کاروس]]{{KIA}}
| [[گالیریوس]]
| [[قسطنطینوس دوم]]
| [[Julian (emperor)|Julian]]{{KIA}}
| [[Jovian (emperor)|Jovian]]
| [[والنس]]
| [[آناستاسیوس اول دیکوروس]]
| [[Justinian (magister militum per Orientem)|Justinian]]
| [[تیبیریوس دوم قسطنطین]]
| [[Maurice (emperor)|Maurice]]
| [[فوکاس]]
| [[ہرقل]]
}}
{{Collapsible list
| title = Clients/allies
| [[Hyrcanus II]]{{POW}}
| [[Phasael]]{{POW}}
| [[ہیرودیس]]
| [[Artavasdes II of Armenia]]
| [[Tigranes VI of Armenia]]
| [[Antiochus IV of Commagene]]
| [[Polemon II of Pontus]]
| [[Aristobulus of Chalcis]]
| [[Parthamaspates of Parthia]]
| [[Sanatruq II]]
| [[Arshak II|Arshak II of Armenia]]
| [[Mushegh I Mamikonian]]
| [[Pharas the Herulian]]
| [[اذینہ]]
| [[Gubazes I of Lazica]]
| [[Vakhtang I of Iberia]]
| [[Jabalah IV ibn al-Harith]]{{KIA}}
| [[Gubazes II of Lazica]]
| [[Tzath I of Lazica]]
| [[Al-Harith ibn Jabalah]]
| [[Al-Mundhir III ibn al-Harith]]
| [[Tong Yabghu Qaghan|Ziebel]]
}}|commander2={{Unbulleted list
| [[Orodes II of Parthia|Orodes II]]
| [[Artabanus III of Parthia|Artabanus III]]
| [[Vologases I of Parthia|Vologases I]]
| [[Osroes I]]
| [[Sanatruces II of Parthia|Sinatruces II]]
| [[Vologases IV]]
| [[اردشیر بابکاں (اول)]]
| [[شاہپور اول]]
| [[نرسی]]
| [[شاپور دوم]]
| [[بہرام گور]]
| [[یزدگرد بن بہرام]]
| [[قباد]]
| [[خسرو اول]]
| [[بہرام چوبین]]
| [[خسرو پرویز]]
}}
{{Collapsible list
| title = Clients/allies
| [[Quintus Labienus]]{{executed}}
| [[Antigonus II Mattathias]]{{executed}}
| [[Artavasdes I of Media Atropatene]]
| [[Tiridates I of Armenia]]
| [[Monobaz II|Monobazus II of Adiabene]]
| [[Meharaspes|Meharaspes of Adiabene]]
| [[Mirian III of Iberia]]
| [['Amr ibn Imru' al-Qays]]
| [[Grumbates]]
| [[Urnayr|Urnayr of Caucasian Albania]]
| [[Al-Mundhir I ibn al-Nu'man]]
| [[Al-Mundhir III ibn al-Nu'man]]
| [[Gubazes II of Lazica]]
| [[Al-Mundhir IV ibn al-Mundhir]]{{POW}}
| [[Stephen I of Iberia]]{{KIA}}
| [[Nehemiah ben Hushiel]]{{executed}}
| [[Benjamin of Tiberias]]
}}|casualties1=|casualties2=|notes=}}
'''روم‌وفارس جنگاں''' ، جسنو‏ں '''روم‌وایرانی جنگاں''' وی کہیا جاندا اے ، [[یونان و روم دنیا]] د‏‏یاں ریاستاں تے اَگڑ پِچھڑ دو [[ایران د‏‏ی تریخ|ایرانی سلطنتاں]]: اشکانی تے ساسانیائی، دے درمیان تنازعات دا اک سلسلہ سی۔ [[سلطنت اشکانیان]] تے [[رومی جمہوریہ]] دے وچکار لڑائیاں دا آغاز 54 ق‌م&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|یوآرایل=https://books.google.com/books?id=XvVHBAAAQBAJ&amp;pg=PT66&amp;dq=first++war++Roman++Parthians+++Crassus++54#v=onepage|عنوان=The Age of the Parthians – Google Knihy |تریخ= مارچ 24, 2010|تریخ رسائی=2019-06-09|آئی_ایس_بی_این=978-18-4511-406-0|آخری1=Curtis |پہلا1=Vesta Sarkhosh |آخری2=Stewart |پہلا2=Sarah}}&lt;/ref&gt; وچ شروع ہويا۔جمہوریہ دے اختتام اُتے جنگاں شروع ہوئیاں تے [[رومی سلطنت|رومی]] (بعد وچ [[بازنطینی سلطنت|بازنطینی]]) تے [[ساسانی سلطنت|ساسانی]] سلطنتاں دے ذریعے جاری رہیاں۔ [[حائلی ریاست]]اں تے [[وکالدی جنگ|وکالدی]] د‏‏ی شکل وچ متعدد [[خراجگزار ریاست|خراجگزار سلطنتاں]] تے اس تو‏ں منسلک خانہ بدوش قوماں نے وی اپنا کردار ادا کيتا۔ انہاں جنگاں دا خاتمہ [[اسلامی فتوحات|عرب مسلم فتح]] دے ذریعہ ہويا ، جس دے نتیجے وچ [[فارس د‏‏ی مسلم فتوحات|ساسانی سلطنت دا خاتمہ]] ہويا تے بازنطینی سلطنت نو‏‏ں انہاں دے وچکار آخری جنگ دے خاتمے دے فوراً بعد ہی وچ ، بہت وڈا علاقائی نقصان پہنچیا۔

بھانويں رومیاں تے فارسیاں دے وچکار ست صدیاں تک جنگ جاری رہی ، لیکن شمال د‏‏ی شفٹاں دے علاوہ ، سرحد کافی حد تک مستحکم رہی۔ زبردست جنگ دا کھیل شروع ہويا: شہراں ، قلعےآں تے صوبےآں نو‏‏ں مستقل طور اُتے برطرف کيتا گیا ، قبضہ کيتا گیا ، تباہ کيتا گیا تے کاروبار کيتا گیا۔ کسی وی طرف اپنی حدود تو‏ں دور اس طرح د‏‏ی لمبی مہماں نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی لاجسٹک طاقت یا افرادی قوت موجود نئيں سی تے اس طرح نہ تاں اوہ اپنے حدود نو‏‏ں ودھ پتلی پھیلانے دا خطرہ لیائے بغیر بہت اگے ودھ سکدا ا‏‏ے۔ دونے اطراف نے سرحد تو‏ں اگے فتحاں کيتياں ، لیکن وقت دے نال توازن تقریبا ہمیشہ بحال رہیا۔ بھانويں ابتدائی طور اُتے فوجی تدبیراں وچ وکھ وکھ نيں ، دونے اطراف دیاں فوجاں آہستہ آہستہ اک دوسرے تو‏ں اپنائی گئياں تے چھیويں صدی دے دوسرے نصف تک ، اوہ یکساں تے یکساں طور اُتے مل گئے۔&lt;ref name=&quot;iranicaonline.org&quot;&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.iranicaonline.org/articles/byzantine-iranian-relations|عنوان=Byzantine–Iranian Relations – Encyclopaedia Iranica|آخری=electricpulp.com|ویب گاہ=www.iranicaonline.org|تریخ رسائی=31 مارچ 2018}}&lt;/ref&gt;

روم‌ و فارس جنگاں دے دوران وسائل دا خرچہ بالآخر دونے سلطنتاں دے لئی تباہ کن ثابت ہويا۔ چھیويں تے ستويں صدی د‏‏ی طویل تے ودھدی ہوئی جنگ نے [[خلافت راشدہ|خلافت]] دے اچانک ابھرنے تے پھیلاؤ دے مقابلہ وچ انھاں تھکا تے کم‌زور کر دتا ، جنہاں د‏‏ی افواج نے آخری روم و فارسی جنگاں دے خاتمہ دے چند سال بعد ہی دونے سلطنتاں اُتے حملہ کيتا۔ انہاں د‏‏ی کم‌زور حالت تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے ، عرب مسلم لشکراں نے تیزی تو‏ں پوری ساسانی سلطنت نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا تے مشرقی رومی سلطنت نو‏‏ں سرزمین شام ، قفقاز ، مصر تے باقی شمالی افریقہ وچ اپنے علاقےآں تو‏ں محروم کر دتا۔ اگلی صدیاں دے دوران ، [[مشرقی رومی سلطنت]] دا بوہت‏ے حصہ [[اسلام|مسلم]] اقتدار وچ آیا۔

== تاریخی پس منظر ==
[[فائل:Rome-Seleucia-Parthia 200bc.jpg|250px|thumb|[[رومی جمہوریہ|روم]], [[سلطنت اشکانیان|اشکان]] تے [[سلوقی سلطنت]]اں 200ق‌م وچ ۔جلد ہی رومی تے اشکانی دونے سلوقیاں دے زیر قبضہ علاقےآں اُتے حملہ کر دیؤ گے تے مغربی ایشیا د‏‏ی سب تو‏ں مضبوط ریاستاں بن جاواں گی۔&amp;nbsp;]]
جیمز ہاورڈ - جانسٹن دے مطابق ، &quot;تیسری صدی ق م تو‏ں لے ک‏ے ستويں صدی عیسوی دے اوائل تک ، حریف کھلاڑی [مشرق وچ ] شاہی تعصب دے نال اک عظیم الشان سیاست سن ، جو علاقائی تقسیم نو‏‏ں عبور کردے ہوئے مستحکم علاقےآں نو‏‏ں قائم کرنے تے انہاں دا تحفظ کرنے وچ کام‌یاب رہیا تھا&quot;۔&lt;ref&gt;Howard-Johnston (2006), 1&lt;/ref&gt; رومی تے پرتھئین سیلیوسڈ سلطنت دے کچھ حصےآں اُتے اپنی فتح دے ذریعے رابطے وچ آئے۔ تیسری صدی ق م دے دوران ، پرسی وسطی ایشین میدان تو‏ں شمالی ایران چلے گئے۔ بھانويں سیلیوسیڈس دے ذریعہ اک وقت دے لئی دبے ہوئے ، دوسری صدی ق م وچ انھاں نے توڑ ڈال دتی تے اک آزاد ریاست قائم کيتی جو مستقل طور اُتے اپنے سابقہ ​​حکمراناں د‏‏ی قیمت اُتے ودھدتی گئی تے تیسری تے پہلی صدی ق م دے دوران ، انھاں نے فارس، بین النہرین تے آرمینیا{{sfn|Kia|2016|page=liii}}{{sfn|De Blois|van der Spek|2008|page=137}}&lt;ref name=&quot;BEn&quot;&gt;Ball (2000), 12–13; Dignas–Winter (2007), [http://assets.cambridge.org/97805218/49258/excerpt/9780521849258_excerpt.pdf 9] (PDF)&lt;/ref&gt;فتح کرلئی۔

ارساڈ خاندان دے ذریعہ حکمرانی کردے ہوئے ، پارتھیاں نے اپنے گمشدہ علاقےآں اُتے دوبارہ قبضہ کرنے د‏‏ی کئی سیلیوڈ کوششاں نو‏‏ں ناکا‏م بنایا تے قفقاز وچ متعدد نامی شاخاں قائم کيت‏یاں ، یعنی ارمینیا د‏‏ی ارساڈ خاندان ، آئبیریا دے ارساڈ خاندان تے کاکیسیئن البانیہ دے ارساڈ خاندان۔ اِنّے وچ ، رومیاں نے 2 صدی ق م دے اوائل وچ اناطولیہ وچ سیلیوکیڈس نو‏‏ں انہاں دے علاقےآں تو‏ں بے دخل کر دتا ، تھرموپائلی تے میگنیشیا وچ عظیم انٹیچوس III نو‏‏ں شکست دینے دے بعد۔ آخر کار ، 64 ق م وچ پومپیو نے شام وچ بقیہ سیلیوسیڈ علاقےآں اُتے فتح حاصل کيتی ، اپنی ریاست نو‏‏ں بجھایا تے رومن مشرقی سرحد نو‏‏ں فرات د‏‏ی طرف ودھایا ، جتھے اس نے پارسی دے علاقے نال ملاقات کيت‏ی۔&lt;ref name=&quot;BEn&quot; /&gt;

== رومی-اشکانی جنگاں ==
[[فائل:Sarbaz Nysa.jpg|thumb|150px|اشکانی شاہی رہائش گاہ تے ترکمانستان دے شہر [[نسا، ترکمانستان|نسا، ترکستان]] نیکروپولیس تو‏ں ، دوسری صدی ق م وچ ، پارلیائی جنگجو دا اک مجسمہ سر (وڈے مجسمے تو‏ں ٹوٹا ہويا) ، جس وچ ہیلینی طرز دا ہیلمٹ پہنا ہويا سی۔]]
مغرب وچ پرسی انٹرپرائز دا آغاز میتریڈیٹس اول دے وقت وچ ہويا سی تے اسنو‏ں میتریڈیٹس دوم نے دوبارہ زندہ کيتا سی ، جس نے لوسیئس کارنیلیس سلہ دے نال رومن پارٹیان اتحاد (سی. 105 ق م) دے لئی ناکا‏م مذاکرات کيتے سن ۔ []] جدو‏ں لوکلوس نے جنوبی ارمینیا اُتے حملہ کيتا تے 69 ق م وچ ٹگرانیاں دے خلاف حملے د‏‏ی راہنمائی د‏‏ی ، تاں اس نے مداخلت تو‏ں انکار کرنے دے لئی فرایٹس III دے نال خط کتابت کيتی۔ بھانويں پرسی غیر جانبدار رہے ، لیکن لِکلوس نے انہاں اُتے حملہ کرنے اُتے غور کيتا۔ .&lt;ref&gt;Bivar (1993), 46&lt;br /&gt;* Sherwin-White (1994), 262–263&lt;/ref&gt; 65-66ق م وچ ، پومپیو نے فرایٹس دے نال معاہدہ کيتا تے رومن - پرتھائی فوج نے آرمینیا اُتے حملہ کيتا ، لیکن فرات د‏‏ی حدود دے بارے وچ جلد ہی تنازع پیدا ہو گیا۔ آخر وچ ، فرایٹس نے میسوپوٹیمیا اُتے اپنا کنٹرول قائم کيتا ، سوائے مغربی ضلع آسروئین دے ، جو رومن دا انحصار بن گیا۔ []]

رومن جنرل مارکس لائسنس کراسس نے 53 ق م وچ تباہ کن نتائج دے نال میسوپوٹیمیا اُتے حملہ د‏‏ی قیادت کيتی۔ اوہ تے اس دا پُتر پبلیوس جنرل سورنہ دے ماتحت پرتھائیاں دے ذریعہ کیرھے د‏‏ی لڑائی وچ مارے گئے سن [[10] اراؤسیو د‏‏ی لڑائی دے بعد رومن د‏‏ی بدترین شکست سی پارتھیاں نے اگلے ہی سال شام اُتے چھاپہ ماریا تے BC1 ق م وچ اک وڈا حملہ کيتا ، لیکن انہاں د‏‏ی فوج رومیاں دے ہتھو‏ں انٹیگونیہ دے نیڑے اک گھات وچ گھس گئی تے انھاں پِچھے ہٹا دتا گیا۔

قیصر د‏‏ی خانہ جنگی دے دوران پرسی وڈی حد تک غیر جانبدار رہے ، جولیس سیزر د‏‏ی حمایت کرنے والی افواج تے پومپیو د‏‏ی حمایت کرنے والی افواج تے رومی سینیٹ دے روايتی دھڑے دے وچکار لڑائی لڑی۔ پ‏ر ، انھاں نے پومپیو دے نال تعلقات برقرار رکھے تے اس د‏ی شکست تے موت دے بعد ، پیکورس اول دے تحت اک فورس نے پومپین جنرل ق سیسیلیس باسس د‏‏ی مدد کيت‏ی ، جس نو‏‏ں سیزریئن فورسز نے وادی اپامیہ وچ محاصرہ کيتا سی۔ خانہ جنگی دے خاتمے دے بعد ، جولیس سیزر نے پرسی دے خلاف اک مہم تیار کيتی ، لیکن اس دے قتل نال جنگ ٹل گئی۔ آنے والے لبریزاں د‏‏ی خانہ جنگی دے دوران پرتھیناں نے بروطس تے کیسیوس د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے BC 42 ق م وچ فلپائ د‏‏ی جنگ وچ اپنی طرف تو‏ں لڑنے دے لئی اک دستہ بھیجیا۔ [१2] لبریزاں د‏‏ی شکست دے بعد ، برٹوس تے کیسیوس دے سابق حامی ، رومن کوئنٹس لایبینس دے نال مل ک‏ے ، پارٹیناں نے 40 ق م وچ رومی سرزمین اُتے حملہ کيتا۔ انھاں نے شام دے رومن صوبے نو‏‏ں تیزی تو‏ں مغلوب کر دتا تے رومیہ مؤکل ہائرنکینس II دا تختہ پلٹ کر تے اس دے بھتیجے اینٹیگونس نو‏‏ں انسٹال کرنے دے بعد اوہ یہودیہ وچ داخل ہو گئے۔ اک لمحے دے لئی ، پورا رومن وسطی پرتھائیاں دے ہتھو‏ں گم ہو گیا یا انہاں دے ہتھ پے گیا۔ پ‏ر ، دوسری رومن خانہ جنگی دے اختتام نے جلد ہی ایشیا وچ رومی طاقت نو‏‏ں بحال کر دتا۔ [13] مارک اینٹونی نے وینٹیڈیئس نو‏‏ں لایبینس د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی بھیجیا سی ، جس نے اناطولیہ اُتے حملہ کيتا سی۔ جلد ہی لیبیانس نو‏‏ں رومی فوجاں دے ذریعہ شام واپس بھیج دتا گیا تے ، بھانويں پارٹھیئناں دے ذریعہ اس تو‏ں تقویت ملی ، اسنو‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا ، قیدی بنا لیا گیا تے اسنو‏ں ہلاک کر دتا گیا۔ شام دے دروازےآں دے نیڑے ہور شکست کھانے دے بعد ، پرسی شام تو‏ں وکھ ہو گئے۔ اوہ 38 ق م وچ لوٹ آئے سن لیکن وینٹیڈیئس نے فیصلہ کن شکست کھادی سی تے پیکورس ماریا گیا سی۔ یہوڈیا وچ ، اینٹیگونس نو‏‏ں ہیروڈ نے روم وچ مدد دے نال 37 ق م وچ بیخ ​​ک wasا۔ [14] شام تے یہودیہ اُتے رومن دا کنٹرول بحال ہوݨ دے بعد ، مارک اینٹونی اک بہت وڈی فوج نو‏‏ں اٹروپٹین د‏‏ی طرف لے گئے ، لیکن انہاں د‏‏ی محاصرے والی ٹرین تے اس دا راکھا وکھ تھلگ تے مٹ گیا ، جدو‏ں کہ اس دے آرمینی اتحادی اوتھ‏ے تو‏ں چلے گئے۔ پرسی عہدےآں دے خلاف پیشرفت کرنے وچ ناکا‏م ہوݨ اُتے ، رومی بھاری جانی نقصان تو‏ں پِچھے ہٹ گئے۔ انٹونی 33 ق م وچ آرمینیہ وچ دوبارہ آکٹویئن تے پرتھائیاں دے خلاف مدین بادشاہ دے نال شام‏ل ہوݨ دے لئی سی۔ ہور مشغولیات نے اسنو‏ں دستبردار ہوݨ اُتے مجبور کر دتا تے پورا خطہ پرسی دے زیر اقتدار آگیا۔ [15]
=== رُومی‌سَلطَنَت‌بَمُقابلہ‌اشکان ===
[[فائل:Parthia 001ad.jpg|250px|thumb|سجے|1 ق‌م وچ اشکانیان سلطنت، اس د‏ی ذیلی سلطنتاں تے ہم‌سائے ہا&amp;nbsp;]]
دونے طاقتاں دے وچکار تناؤ د‏‏ی وجہ نال جنگ نو‏‏ں نويں جنگ دا خطرہ ، آکٹوویان تے فراٹاسیس نے 1 AD وچ سمجھوتہ کيتا۔ معاہدے دے مطابق ، پرسی نے ارمینیا تو‏ں اپنی افواج دا انخلا کرنے تے اوتھ‏ے دے اک رومی راکھا نو‏‏ں تسلیم کرنے دا بیڑا چُکیا۔ بہر حال ، ارمینیا وچ قابض تے اثر و رسوخ اُتے رومن - فارسی دشمنی اگلی کئی دہائیاں تک بلا روک ٹوک جاری ا‏‏ے۔ [1 16] اپنے بیٹے نو‏‏ں خالی آرمینیائی تخت اُتے بٹھانے دے پارتھیائی بادشاہ آرٹابنس III دے فیصلے نے روم دے نال AD AD عیسوی وچ اک جنگ شروع کردتی سی، جس دا اختتام اودو‏ں ہويا جدو‏ں ارٹابینس III نے ارمینیا وچ پرتھائی اثر و رسوخ دے دعوے نو‏‏ں ترک کر دتا۔ [17] پارٹین دے بادشاہ وولوگس اول دے بعد زبردستی اپنے بھائی ٹیریڈیٹس نو‏‏ں آرمینی تخت اُتے نصب کرنے دے بعد ، 58 ء وچ جنگ شروع ہو گئی۔ [18] رومی فوجاں نے تیریڈیٹس دا تختہ پلٹ دتا تے اس د‏ی جگہ اک کیپاڈوسیائی شہزادہ بنا دتا ، جس تو‏ں اک غیر یقینی جنگ دا آغاز ہويا۔ اس دا خاتمہ AD 63 عیسوی وچ ہوݨ دے بعد ہويا جدو‏ں رومیاں نے تیریڈیٹس تے اس د‏ی اولاد نو‏‏ں اس شرط اُتے آرمینیا اُتے حکمرانی کرنے د‏‏ی اجازت دینے اُتے اتفاق کيتا سی کہ اوہ رومن شہنشاہ تو‏ں بادشاہت حاصل کردے نيں۔

تنازعات دا اک تازہ سلسلہ دوسری صدی عیسوی وچ شروع ہويا ، اس دوران رومیاں نے مستقل طور اُتے پرسی نو‏‏ں اپنا اقتدار سنبھال لیا۔ شہنشاہ ٹراجان نے 114 تے 115 دے دوران آرمینیا تے میسوپوٹیمیا اُتے حملہ کيتا تے انھاں رومن صوبےآں دے طور اُتے جوڑ لیا۔ [[خلیج فارس]] دا رخ کرنے والے جہاز تو‏ں پہلے انھاں نے پارٹیان دے راجگڑھ سٹیفون اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ [20] پ‏ر ، مقبوضہ پرسی علاقےآں وچ १1 115 in ء وچ بغاوتاں پھوٹ پڑاں ، جدو‏ں کہ رومی سرزمین وچ یہودیاں د‏‏ی اک وڈی بغاوت شروع ہو گئی ، جس نے رومی فوجی وسائل نو‏‏ں بری طرح پھیلادتا۔ پارتھیائی فوجاں نے کلیدی رومیاں دے ٹھکانےآں اُتے حملہ کيتا تے سیلیوسیا ، نسیبیس تے اڈیسا دے رومی فوجی دستےآں نو‏‏ں مقامی باشندےآں نے بے دخل کر دتا۔ ٹراجان نے میسوپوٹیمیا وچ باغیاں نو‏‏ں مات دیدی ، لیکن پارٹینی شہزادہ پارٹاماسپیٹس نو‏‏ں اک موکل حکمران د‏‏ی حیثیت تو‏ں تخت اُتے بیٹھیا ، اس نے اپنی فوج واپس لے لی تے شام واپس چلا گیا۔ 117 وچ ٹراجان د‏‏ی موت ہو گئی ، اس تو‏ں پہلے کہ اوہ پارٹیان صوبےآں اُتے رومن کنٹرول نو‏‏ں منظم تے مستحکم کرسک‏‏ے۔ [21]
ٹراجنہاں د‏‏ی پرسی جنگ نے &quot;رومن سلطنت د‏‏ی عظیم حکمت عملی&quot; وچ زور دینے د‏‏ی اک تبدیلی د‏‏ی شروعات د‏‏ی ، لیکن اس دے جانشین ، ہڈرین نے فیصلہ کيتا کہ فرات نو‏‏ں اس دے براہ راست کنٹرول د‏‏ی حد دے طور اُتے دوبارہ قائم کرنا روم دے مفاد وچ ا‏‏ے۔ ہڈرین پہلے د‏‏ی حیثیت تو‏ں واپس آگیا تے ارمینیا ، میسوپوٹیمیا تے اڈیا بینی دے علاقےآں نو‏‏ں اپنے سابقہ ​​حکمراناں تے مؤکل بادشاہاں دے حوالے ک‏ے دتا۔ [२2]
[[فائل:Septimius arch - relief.jpg|thumb|Reliefs depicting war with Parthia on the [[Arch of Septimius Severus]], built to commemorate the Roman victories]]
161 وچ آرمینیا دے خلاف اک بار فیر جنگ چھڑ گئی ، جدو‏ں وولوگیس چہارم نے اوتھ‏ے رومیاں نو‏‏ں شکست دتی ، ایڈیسا اُتے قبضہ کيتا تے شام نو‏‏ں تباہ کر دتا۔ 163 وچ رومانیہ دے اس جوابی حملے وچ اسٹیٹیوس پرِکِس نے آرمینیا وچ پارتھیاں نو‏‏ں شکست دتی تے آرمینی تخت اُتے اپنا پسندیدہ امیدوار کھڑا کيتا۔ اگلے ہی سال ایڈیڈیس کیسیوس نے میسوپوٹیمیا اُتے حملہ کيتا ، جس نے ڈورا یورپوس تے سلیوشیا وچ لڑائی جِت کر 165 وچ کلاسیفون نو‏‏ں برخاست کيتا۔ اک وبا جو ممکنہ طور اُتے چیچک د‏‏ی وجہ تو‏ں رومی فوج وچ پھیل گئی سی تے اس د‏ی واپسی اُتے مجبور ہو گئی سی [23] انٹونائن طاعون د‏‏ی اصل سی جس نے پوری رومی سلطنت وچ اک نسل دے لئی چھاپا ماریا۔ 195–197 وچ ، بادشاہ سیپٹیمیم سیویرس دے تحت رومی حملے دے نتیجے وچ روم نے شمالی میسوپوٹیمیا اُتے قبضہ ک‏ر ليا جتھے تک نسیبیس ، سنگارا دے آس پاس دے علاقےآں تے سٹیسیفون د‏‏ی تیسری برطرفی ہوئی سی [24] پارتھیاں دے خلاف آخری جنگ شہنشاہ کاراکالہ نے شروع د‏‏ی سی، جس نے 216 وچ اربیلا نو‏‏ں برطرف کيتا سی۔ اس دے قتل دے بعد ، اس دے جانشین ، میکرینس نو‏‏ں نسیبیس دے نیڑے پرتھیناں نے شکست دتی سی امن دے بدلے وچ ، اوہ کراکلا تو‏ں ہوݨ والے نقصان د‏‏ی ادائیگی کرنے اُتے پابند سی۔ [25]

== رُومی-ساسانی جَنگَاں ==
پرسی حکمرانی دا خاتمہ تے اردشیر اول نے ساسانی سلطنت د‏‏ی نیہہ دے فورا بعد ہی تنازع اک بار فیر شروع ہويا۔ اردشیر (ر 226۔241) نے 230 وچ میسوپوٹیمیا تے شام اُتے چھاپہ ماریا تے اچیمینیڈ سلطنت دے تمام سابقہ ​​علاقےآں نو‏‏ں ختم کرنے دا مطالبہ کيتا۔ [26] بے نتیجہ گل گل دے بعد ، الیگزینڈر سیویرس 232 وچ اردشیر دے خلاف روانہ ہويا تے آخر کار اس د‏ی فوج دے اک کالم نے کامیابی تو‏ں آرمینیا وچ مارچ کرنے دے بعد اسنو‏ں پسپا کر دتا ، جداں کہ دو ہور کالم جنوب د‏‏ی طرف چل پئے تے ناکا‏م ہو گئے ، بوہت‏ے جسمانی مشقت دے سبب۔ شہنشاہ نے روم وچ فتح دا جشن منایا۔ [27] 238-240 وچ ، اپنے اقتدار دے خاتمے د‏‏ی طرف ، اردشیر نے شام تے میسوپوٹیمیا دے متعدد شہراں اُتے قبضہ کيتا ، جس وچ کارہائی ، نسیبیس تے ہاترا شام‏ل سن ۔

اردشیر دے جانشین شاپور اول دے تحت جدوجہد اک بار فیر شروع ہوئی تے تیز ہو گئی۔ اس نے میسوپوٹیمیا اُتے حملہ کيتا تے ہاترا اُتے قبضہ ک‏ر ليا ، جس نے حال ہی وچ اس د‏ی وفاداری نو‏‏ں بدل دتا سی لیکن اس د‏ی فوج 243 وچ ریسینا دے نیڑے لڑی گئی سی رومی دے ذریعہ کیرھے تے نسیبیس نو‏‏ں بازیافت کيتا گیا۔ []1] اس کامیابی تو‏ں حوصلہ افزائی کردے ہوئے ، سلطنت گورڈین III نے فرات د‏‏ی سرزمین نو‏‏ں اگے ودھایا لیکن 244 وچ میسیچے د‏‏ی لڑائی وچ Ctesiphon دے نیڑے شکست کھا گئی۔ گورڈین یا تاں اس جنگ وچ ماریا گیا سی یا اسنو‏ں اپنے ہی لوکاں نے قتل کر دتا سی۔ فلپ شہنشاہ بن گیا تے انھاں نے جلد بازی تو‏ں اک امن سمجھوتہ کرنے اُتے فارسیاں نو‏‏ں 500،000 دیناری ادا کردتی۔ [32]

جرمنی دے حملےآں تے قلیل مدتی شہنشاہاں د‏‏ی اک سیریز تو‏ں رومی سلطنت کمزور ہو گئی ، شاپور اول نے جلد ہی اپنے حملے دوبارہ شروع کردئے۔ 250 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، فلپ آرمینیا دے کنٹرول اُتے جدوجہد وچ شام‏ل سی۔ شاپور نے آرمینیا اُتے فتح حاصل کيتی تے اس دے بادشاہ نو‏‏ں مار ڈالیا ، 253 وچ بربلسوسو د‏‏ی لڑائی وچ رومیاں نو‏‏ں شکست دتی ، فیر غالبا Anti انطاکیہ نو‏‏ں لُٹ لیا تے لُٹ لیا۔ [] 33] 258 تے 260 دے درمیان ، شاپور نے ایڈیسہ د‏‏ی جنگ وچ اپنی فوج نو‏‏ں شکست دینے دے بعد شہنشاہ ویلین نو‏‏ں پھڑ لیا۔ اوہ اناطولیہ وچ چلا گیا لیکن اوتھ‏ے رومی افواج نے اسنو‏ں شکست دتی۔ [] 34] پامیرا دے اوڈیناتھس دے حملےآں نے فارس نو‏‏ں رومن دے علاقے تو‏ں دستبردار ہوݨ اُتے مجبور کيتا تے انھاں نے آرمینیا تے انطیوک دے حوالے ک‏ے دتا۔ [ering.]

275 تے 282 وچ اوریلین تے پروبس نے بالترتیب فارس اُتے حملہ کرنے دا ارادہ کيتا ، لیکن اوہ دونے اپنے منصوبے پورے کرنے تو‏ں پہلے ہی قتل کر دتے گئے۔ [fulfill 35] 283 وچ شہنشاہ کیروس نے اس دے راجگڑھ ، سٹیفون نو‏‏ں برطرف کرکے ، فارس اُتے اک کامیاب حملہ کيتا۔ جے کارس ايس‏ے سال دسمبر وچ نہ مردے تاں خبرے انھاں نے اپنی فتوحات وچ توسیع کردتی۔ [36 36] ڈیوکلیٹیئن دے ابتدائی دور وچ امن دے اک مختصر عرصے دے بعد ، نرس نے رومیاں اُتے آرمینیا اُتے حملہ کرنے دے نال نويں دشمنی د‏‏ی تے اس نے 296 یا 297 وچ گراہیریس نو‏‏ں کاراہے تو‏ں دور نئيں کيتا۔ [] 37] پ‏ر ، 298 وچ گیلیرس نے ستالہ د‏‏ی لڑائی وچ نریش نو‏‏ں شکست دتی ، راجگڑھ سٹیفون نو‏‏ں برخاست کر دتا تے فارسی خزانے تے شاہی حرم اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ کئی دہائیاں تک رومن د‏‏ی فتح سب تو‏ں ودھ فیصلہ کن رہی: دجلہ دے مشرق وچ بوہت سارے شہر رومیاں نو‏‏ں دتے گئے سن جنہاں وچ ٹگرانوکرٹ ، سیرڈ ، مارٹروپولس ، بالالیسا ، موکسوس ، داؤدیہ تے ارزان شام‏ل سن ۔ ہور ، رومن نو‏‏ں ارمینیا اُتے قابو پالیا گیا۔ [38]

شہنشاہ کیروس نے 283 وچ فارس اُتے کامیاب یلغار د‏‏ی ، جس نے تیسری بار ساسیان دے راجگڑھ سٹیفون نو‏‏ں برخاست کيتا۔ خاندانی تنازعات دے بعد جاری داخلی تنازعات تو‏ں فارسی کمزور ہو گئے سن تے خبرے رومیاں نے اپنی فتوحات وچ توسیع کردتی ہُندی جے کیروس دا اس سال دسمبر وچ انتقال نہ ہُندا۔ [39] [40 40] اس دے جانشین نومیرین نو‏‏ں اپنی ہی فوج نے پسپائی اُتے مجبور کر دتا ، اس یقین تو‏ں خوفزدہ ہوئے کہ کارس د‏‏ی موت آسمانی بجلی د‏‏ی ہڑتاݪ نال ہوئی ا‏‏ے۔ [] 40]

ڈیوکلیٹین دے دور دے اوائل وچ اک مختصر امن دے بعد ، فارسیاں نے اودو‏ں دشمنی نو‏‏ں نويں شکل دتی جدو‏ں انھاں نے آرمینیا اُتے حملہ کيتا تے 296 یا 297 وچ قارحے تو‏ں باہر رومیاں نو‏‏ں شکست دتی۔ []1] پ‏ر ، گیلیرس نے 298 وچ ستالہ د‏‏ی جنگ وچ فارسیاں نو‏‏ں کچل دتا ، اس نے خزانے تے شاہی حرم اُتے قبضہ کيتا۔ نتیجے وچ امن تصفیہ نے رومیاں نو‏‏ں دجلہ تے گریٹر زیب دے درمیان والے علاقے اُتے کنٹرول حاصل ک‏ر ليا۔ ایہ کئی عشراں تک رومن د‏‏ی سب تو‏ں فیصلہ کن فتح سی اوہ تمام علاقے جو ضائع ہو چکے سن ، تمام قابل بحث اراضی تے آرمینیا دا کنٹرول رومن دے ہتھ وچ سی۔

299 دے انتظامات 330 دے وسط تک جاری رہے ، جدو‏ں شاپور II نے رومیاں دے خلاف کارروائیاں دا سلسلہ شروع کيتا۔ سنگاارا (8 34 at) وچ قسطنطنیس دوم د‏‏ی زیرقیادت رومی فوج دا تختہ الٹنے دے نتیجے وچ ، جنگ وچ کامیابیاں د‏‏ی اک وڈی لہر دے باوجود ، اس د‏ی مہمات دا کوئی دیرپا اثر نئيں ہويا: نسیبیس دے تن فارسی محاصرہ ، اس دور وچ ، جسنو‏ں میسوپوٹیمیا د‏‏ی کلید کہیا جاندا اے ، [ ] 43] پسپا کر دتا گیا تے جدو‏ں شاپور ida 35 to وچ کامیابی دے نال امیڈا دا محاصرہ کرنے تے سنگارا لینے وچ کامیاب ہويا ، دونے شہراں نو‏‏ں جلد ہی رومیاں نے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا۔ []1] s 350s د‏‏ی دہائی دے دوران ، جدو‏ں شاپور نے فارس دے مشرقی تے فیر شمالی سرحدی علاقےآں اُتے خانہ بدوش حملےآں دا مقابلہ کيتا ، اس نے 9 359 وچ مشرقی قبیلے د‏‏ی مدد تو‏ں اک نويں مہم چلا‏ئی جس نو‏‏ں اس نے شکست تو‏ں دوچار کيتا تے اک مشکل محاصرے دے بعد فیر امیڈا اُتے قبضہ ک‏ر ليا (35 359) ). اگلے ہی سال اس نے بیزبڈے تے سنگارا اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے قسطنطنیس دوم دے جوابی حملے نو‏‏ں پسپا کر دتا۔ [] 44] لیکن انہاں فتوحات د‏‏ی بے تحاشا قیمت نے اسنو‏ں کمزور کر دتا تے اوہ جلد ہی اپنے وحشی حلیفاں دے ہتھو‏ں ویران ہو گیا تے اسنو‏ں رومن شہنشاہ جولین نے 363 وچ اک وڈے لشک‏ر ک‏ے نال فرات نو‏‏ں اگے بڑھاندے ہوئے Ctesiphon [45] د‏‏ی طرف ودھنے والے وڈے حملے دا خطرہ بنا دتا۔ فتح دے باوجود [] 46] [] 47] دیواراں تو‏ں پہلے کلیسیفون د‏‏ی لڑائی وچ جولین فارس دا راجگڑھ لینے وچ ناکا‏م رہیا تے دجلہ دے نال پِچھے ہٹ گیا۔ فارسیاں دے ذریعہ چھیڑا ہويا ، جولین دجلہ دے نال اک مشکل پسپائی دے دوران ، سامرا د‏‏ی لڑائی وچ ماریا گیا سی۔ فرات دے مشرقی کنارے اُتے رومن فوج د‏‏ی پھنس جانے دے بعد ، جولین دے جانشین جوویان نے امن قائم کيتا تے اس نے ساسانیائی علاقے تو‏ں محفوظ راستہ جانے دے بدلے وڈی مراعات اُتے اتفاق کيتا۔ رومیاں نے دجلہ دے مشرق وچ اپنے سابقہ ​​جائداد نیزبیس تے سنگارا دے نال ہتھیار ڈال دتے تے شاپور نے جلد ہی رومناں دے ذریعہ ترک کردتی گئی آرمینیا اُتے فتح حاصل کرلئی- [] 48]

383 یا Ar 384 وچ ارمینیا اک بار فیر رومن تے ساسانیائی سلطنتاں دے وچکار تنازع د‏‏ی ہڈی بن گیا ، لیکن دشمنی اودو‏ں واقع نئيں ہوئی۔ [] 49] دونے ہی سلطنتاں شمال تو‏ں وحشی خطرات د‏‏ی زد وچ آک‏ے 384 یا 387 وچ ، اک واضح امن معاہدہ اُتے شاپور III تے تھیوڈوسس اول نے ارمینیا نو‏‏ں دونے ریاستاں دے درمیان تقسیم کردے ہوئے دستخط کيتے سن ۔ دراں اثناء ، رومن سلطنت دے شمالی علاقےآں اُتے جرمنی ، الینک تے ہنک دے لوکاں نے حملہ کيتا ، جدو‏ں کہ فارس د‏‏ی شمالی سرحداں اُتے پہلے ہنک دے متعدد افراد تے فیر ہفتھالیاں دے ذریعہ خطرہ سی۔ دونے ہی سلطنتاں نے انہاں خطرات تو‏ں دوچار رہندے ہوئے ، اک وڈی حد تک پُرامن مدت دے بعد ، صرف دو مختصر جنگاں دے ذریعے ہی رکاوٹ پائی ، پہلی گل بحر پنجم دے بعد 421–422 وچ عیسائیت قبول کرنے والے اعلیٰ عہدے دار فارسی عہدے داراں اُتے ظلم و ستم کيتا گیا تے دوسری 440 وچ ، جدو‏ں یزہور II نے رومن آرمینیا اُتے چھاپہ ماریا۔ [50]]

== بازنَطِینی-ساسانی جَنگَاں ==
ایناستازی جنگ نے امن د‏‏ی دو طویل طاقتاں دا خاتمہ کيتا جو دونے طاقتاں نے لطف اندوز ہوئے نيں۔ جنگ اودو‏ں شروع ہوئی جدو‏ں فارس دے بادشاہ کاودھ اول نے بازنطینی شہنشاہ ایناستاسس اول د‏‏ی طرف تو‏ں زبردستی مالی مدد حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ شہنشاہ نے اس د‏ی فراہمی تو‏ں انکار کر دتا تے فارسی بادشاہ نے زبردستی اسنو‏ں لینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ []1] 2 502 عیسوی وچ ، اس نے تیزی تو‏ں بغیر تیاری دے شہر تھیوڈیوسیوپولیس []2] اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے موسم خزاں تے سیاݪ وچ (50 50–-–33)) امیڈا دے قلعہ شہر دا محاصرہ کيتا۔ قلعہ شہر دا محاصرہ کتواڈ د‏‏ی توقع تو‏ں کدرے ودھ مشکل ثابت ہويا۔ راکھےآں نے مار پیٹنے تو‏ں پہلے تن ماہ تک فارسی حملہ روک دتا۔ [] 53] 3 503 وچ ، رومیاں نے بالآخر فارس دے زیر انتظام امیڈا دا ناکا‏م محاصرہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جدو‏ں کہ کاودھ نے آسروئین اُتے حملہ کيتا تے ايس‏ے نتائج دے نال ایڈیسہ دا محاصرہ کيتا۔ [] 54] آخر کار 4 504 وچ ، رومیاں نے امیڈا د‏‏ی تجدید سرمایہ کاری دے ذریعے کنٹرول حاصل ک‏ر ليا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ شہر گر گیا۔ اس سال قفقاز تو‏ں ہناں دے ذریعہ آرمینیا اُتے حملے دے نتیجے وچ اک آرمسٹائس پہنچی۔ بھانويں دونے طاقتاں دے وچکار گل گل ہوئی ، لیکن ایہ معاہدہ نومبر 50y6 تک نئيں ہويا سی۔ [] 55] 505 وچ ، ایناستاسس نے دارا وچ اک عظیم قلعہ بند شہر بنانے دا حکم دتا۔ ايس‏ے دوران ، ایڈیسا ، بتنے تے امیڈا وچ وی خستہ حال قلعےآں نو‏‏ں اپ گریڈ کيتا گیا۔ [] 56] بھانويں ایناستاسس دے دور حکومت وچ وڈے پیمانے اُتے کوئی تنازع نئيں ہويا ، لیکن تناؤ برقرار رہیا ، خاص طور اُتے جدو‏ں دارا وچ کم جاری رہیا۔ اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ کسی عہدے دے تحت بارڈر زون وچ نويں ​​قلعےآں د‏‏ی تعمیر اُتے پابندی عائد کردتی گئی سی ایناستاسس نے فارسی اعتراضات دے باوجود اس منصوبے دا پِچھا کيتا تے دیواراں 507–508 تک مکمل ہو گئياں۔ [57 57]

شہر دا محاصرہ کاودھ د‏‏ی توقع تو‏ں کدرے ودھ مشکل کاروباری مہم ثابت ہويا۔ راکھےآں نے شکست کھانے تو‏ں پہلے تن ماہ دے لئی فارسی حملےآں نو‏‏ں پسپا کر دتا۔ [] 58] 3 50 the وچ رومیاں نے بالآخر فارس دے زیر انتظام امیڈا دا ناکا‏م محاصرہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جدو‏ں کہ کاودھ نے آسروین اُتے حملہ کيتا تے ايس‏ے نتائج دے نال ایڈیسا دا محاصرہ کيتا۔ [] 59]

آخر کار 4 504 وچ ، رومیاں نے امیڈا د‏‏ی تجدید سرمایہ کاری تو‏ں بالا دستی حاصل کرلئی تے ایہ شہر اس دے قبضے وچ چلا گیا۔ اس سال قفقاز تو‏ں ہناں دے ذریعہ ارمینیا اُتے حملے دے نتیجے وچ اک اسلحہ سازی اُتے اتفاق کيتا گیا سی۔ دونے طاقتاں دے وچکار مذاکرات ہوئے ، لیکن انہاں دا ایہ عدم اعتماد سی کہ 6 506 وچ رومیاں نے ، غداری دے شبہے وچ ، فارسی اہلکاراں نو‏‏ں پھڑ لیا۔ رہیا ہوݨ دے بعد ، فارسیاں نے نسبیس وچ ہی رہنے نو‏‏ں ترجیح دتی۔ [60] نومبر ، 506 وچ ، اک معاہدے اُتے بالآخر اتفاق کيتا گیا ، لیکن اس معاہدے دیاں شرطاں کيتا سی اس دے بارے وچ بوہت گھٹ معلوم ہويا۔ پروکوپیس نے دسیا اے کہ ست سال تک امن اُتے اتفاق کيتا گیا تے امکان اے کہ فارسیاں نو‏‏ں کچھ ادائیگیاں کيتیاں گئیاں۔ []1]

505 وچ ایناستاسس نے دارا وچ اک عظیم قلعہ بند شہر بنانے دا حکم دتا۔ اڈیسا ، بتناک تے امیڈا وچ خستہ حال قلعےآں نو‏‏ں وی اپ گریڈ کيتا گیا۔ []2] بھانويں ایناستاسس دے دور حکومت وچ وڈے پیمانے اُتے کوئی تنازع نئيں ہويا ، لیکن تناؤ برقرار رہیا ، خاص طور اُتے جدو‏ں دارا وچ کم جاری رہیا۔ ایہ تعمیرا‏تی منصوبہ رومن دفاعی دفاع دا اک کلیدی جزو بننا سی تے ایہ وی پارسیاں دے نال تنازع دا اک مستقل ذریعہ سی ، جس نے شکایت کیت‏‏ی سی کہ اس نے معاہدہ 422 د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی اے ، جس دے ذریعہ دونے سلطنتاں نے سرحدی علاقے وچ نويں ​​قلعے قائم کرنے اُتے اتفاق نئيں کيتا سی۔ . پ‏ر ایناستاسس نے اس منصوبے دا تعاقب کيتا تے دیواراں 507/508 تک مکمل ہو گئياں۔ [60]

== بعد وچ  ==
{{متعدد تصاویر
| align = right
| direction = vertical
| width = 270
| image1 = 626Byzantium.svg
| caption1 = Byzantine Empire (green) by 626 under Heraclius; striped areas are lands still threatened by the Sasanians.
| image2 = Byzantiumby650AD.svg
| caption2 = Byzantine Empire (orange) by 650. By this point the Sasanian Empire had fallen to the Arab Muslim [[خلافت]] as well as Byzantine Syria, Palestine and Egypt.
}}
اس آخری جنگ دے تباہ کن اثرات نے ، تقریبا مسلسل اک صدی دے لگ بھگ تنازعات دے مجموعی اثرات وچ وادھا کيتا ، جس تو‏ں دونے سلطنتاں معل .م ہوگئياں۔ جدو‏ں کاؤد دوم تخت اُتے آنے دے صرف مہینےآں دے بعد ہی مر گیا تاں ، فارس کئی برساں تو‏ں خانہ جنگی تے خانہ جنگی وچ ڈُب گیا۔ معاشی زوال ، خسرو II د‏‏ی مہماں تو‏ں بھاری ٹیکس عائد کرنے ، مذہبی بے امنی تے صوبائی زمینداراں د‏‏ی ودھدی ہوئی طاقت د‏‏ی وجہ تو‏ں ساسانیاں نو‏‏ں ہور کمزور کيتا گیا۔ بازنطینی سلطنت وی شدید متاثر ہوئی ، اس دے مالی ذخائر جنگ تو‏ں ختم ہو چکے نيں تے بلقان ہن وڈی حد تک سلاواں دے ہتھو‏ں وچ ا‏‏ے۔ [132] ہور برآں ، اناطولیہ بار بار فارسی حملےآں تو‏ں تباہ ہويا۔ قفقاز ، شام ، میسوپوٹیمیا ، فلسطین تے مصر وچ حالیہ دوبارہ زیر قبضہ علاقےآں اُتے سلطنت دے قبضے نو‏‏ں فارسی قبضے دے کئی سالاں نے ڈھیل دتا سی۔

نہ سلطنت نو‏‏ں بحال ہوݨ دا کوئی موقع فراہ‏م کيتا گیا ، جداں کہ چند ہی سالاں وچ انہاں اُتے عرباں دے حملہ (جو اسلام دے ذریعہ نويں متحد سن ) نے حملہ کيتا ، جسنو‏ں ہاورڈ جانسٹن دے مطابق &quot;صرف اک سونامی تو‏ں تشبیہ دتی جا سکدی ا‏‏ے۔&quot; 134] جارج لِسکا دے مطابق ، &quot;غیر ضروری طور اُتے طویل عرصے تک بازنطینی – فارسی تنازع نے اسلام د‏‏ی راہ کھولی&quot;۔ [155] سلطانی سلطنت تیزی تو‏ں انہاں حملےآں دا شکار ہو گئی تے مکمل طور اُتے فتح ہو گئی۔ بازنطینی wars عرب جنگاں دے دوران ، رومن سلطنت دا حال ہی وچ ختم ہوݨ والا شام دے مشرقی تے جنوبی صوبےآں ، آرمینیا ، مصر تے شمالی افریقہ وچ وی خاتمہ ہو گیا ، جس تو‏ں سلطنت اناطولیہ اُتے مشتمل اک علاقائی ریمپ تے بلقان وچ جزیراں تے قدماں دے پھیلاؤ تک پھیل گئی۔ تے اٹلی۔ [136] ایہ باقی زمین بار بار حملےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں مکمل طور اُتے غریب ہو گئی سی، جس نے کلاسیکی شہری رہتل تو‏ں معاشرے د‏‏ی اک ودھ پینڈو ، قرون وسطی د‏‏ی شکل وچ تبدیلی د‏‏ی نشان دہی د‏‏ی سی پ‏ر ، فارس دے برعکس ، رومن سلطنت نے بالآخر اپنے بقایا علاقےآں اُتے قبضہ کردے ہوئے ، 674–678 تے 717–718 وچ اپنے راجگڑھ دے دو عرب محاصراں نو‏‏ں فیصلہ کن طور اُتے پسپا کردے ہوئے ، عرب حملہ تو‏ں بچا۔ [137] رومن سلطنت نے بعد وچ ہوݨ والے تنازعات وچ کریٹ تے جنوبی اٹلی وچ وی اپنے علاقےآں نو‏‏ں عرباں دے ہتھو‏ں کھو دتا ، حالانکہ ایہ وی بالآخر بحال ہو گئے۔

== حکمت عملی تے فوجی تدابیر ==
{{روم و فارس جنگاں جدولِ وقت}}

== تشخیص ==
رومن – فارسی دیاں جنگاں نو‏‏ں &quot;فضول&quot; تے بہت ہی &quot;افسردہ کرنے تے تکلیف دینے اُتے تکلیف دہ&quot; د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھیا گیا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;Brazier (2001), 42&lt;/ref&gt;پیشن گوئی دے مطابق ، کیسیوس ڈیو نے انہاں دے &quot;مسلح تصادم دے کدی نہ ختم ہوݨ والے چکر&quot; نو‏‏ں نوٹ کيتا تے مشاہدہ کيتا کہ &quot;یہ گل خود حقائق تو‏ں ظاہر ہُندی اے کہ [سیورس] فتح ساڈے لئی مسلسل جنگاں تے بہت ودھ خرچ دا ذریعہ رہی ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ اس د‏ی پیداوا‏‏ر بہت ہی کم ا‏‏ے۔ تے وسیع رقوم استعمال کردے نيں and تے ہن جدو‏ں اسيں اپنی قوم د‏‏ی بجائے انہاں لوکاں تک پہنچ گئے نيں جو مادیاں تے پارٹھیاں دے پڑوسی نيں ، تاں اسيں ہمیشہ موجود نيں ، انہاں لوکاں د‏‏ی لڑائی لڑدے ہوئے۔ &quot;[161] دونے طاقتاں دے وچکار جنگاں دا طویل سلسلہ ، بالائی میسوپوٹیمیا وچ حد تک کم و بیش مستقل رہیا۔ مورخین نے دسیا کہ صدیاں دے دوران سرحدی استحکا‏م قابل ذکر اے ، حالانکہ نسیبیس ، سنگارا ، دارا تے بالائی میسوپوٹیمیا دے ہور شہراں نے وقتا فوقتا ہتھ بدلے تے انہاں سرحدی شہراں اُتے قبضہ نے اک سلطنت نو‏‏ں دوسری تجارت تو‏ں فائدہ چُکیا۔جداں د‏‏ی فیرے کہندا ا‏‏ے۔
{{اقتباس بند|۔ اک ہی تاثر ایہ اے کہ دونے ریاستاں دے وچکار جنگ وچ خون بہا ہويا اک طرف یا دوسری طرف بوہت گھٹ حقیقی فائدہ چُکیا اے کیونجے پہلی جنگ عظیم د‏‏ی خندق جنگ وچ چند میٹراں د‏‏ی زمین نو‏‏ں خوفناک قیمت اُتے حاصل ہويا سی۔}}

دونے فریقاں نے اپنے اپنے فوجی اہداف نو‏‏ں فعال تے رد عمل دونے طریقےآں تو‏ں جواز پیش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ تسنار دے خط تے مسلم مصنف الثالثیبی دے مطابق ، رومن علاقےآں دے بالترتیب ، اردشیر اول تے پیکورس اول دے حملےآں نے ، [[سکندر اعظم]] دا فارس اُتے فتح دا بدلہ لینا سی ، جو سمجھیا جاندا سی کہ بعد دے ایرانی بد نظمی؛ [1 163] [14]] اس خیال دا نقشہ امیٹیوٹو اسکندری نے رومن شہنشاہ کاراکالہ ، الیگزینڈر سیویرس ، [155] تے جولین دے نال پسند کيتا ا‏‏ے۔ [16]] عالمی تسلط دے ل The رومی جدوجہد دے نال مغربی رہتل وچ مشن تے فخر دا احساس تے امن و امان دا ضامن بننے دے عزائم سن ۔ رومی ذرائع مشرقی طاقتاں دے رسم و رواج ، مذہبی ڈھانچے ، زباناں تے حکومت د‏ی شکلاں دے حوالے تو‏ں دیرینہ تعصبات دا انکشاف کردے نيں۔ جان ایف ہالڈن نے اس گل د‏‏ی تاکید د‏‏ی اے کہ &quot;بھانويں فارس تے مشرقی روم دے وچکار تنازعات مشرقی سرحد دے آلا دُوآلا اسٹریٹجک کنٹرول دے امور دے گرد گھمدے نيں ، لیکن اس دے باوجود ہمیشہ اک مذہبی - نظریا‏تی عنصر موجود رہندا ا‏‏ے۔&quot; قسطنطنیہ دے زمانے تو‏ں ، رومن شہنشاہاں نے خود نو‏‏ں عیسائیہ فارس دا راکھا مقرر کيتا۔ [17 [] اس رویہ تو‏ں ساسانیان ایران وچ مقیم عیسائیاں د‏‏ی وفاداری اُتے شدید شکوک و شبہات پیدا ہوئے تے اکثر رومن – فارسی تناؤ یا حتیٰ کہ فوجی تصادم دا باعث بنی [168] (جداں 421–422 وچ )۔ تنازع دے آخری مرحلے د‏‏ی اک خصوصیت ، جدو‏ں اک چھاپہ دے طور اُتے جو کچھ 61112612 وچ شروع ہويا سی ، اوہ جلد ہی فتح د‏‏ی جنگ وچ تبدیل ہو چکيا سی ، ایہ شاہی فتح د‏‏ی علامت تے مضبوط مذہبی عنصر د‏‏ی حیثیت تو‏ں صلیب د‏‏ی اہمیت سی رومن سامراجی پروپیگنڈا وچ ؛ ہرکلیئس نے خود خسرو نو‏‏ں خدا دا دشمن قرار دتا سی تے چھیويں تے ستويں صدی دے مصنفاں نے فارس تو‏ں شدید دشمنی د‏‏ی سی [169] [170]

== تارِیخ‌نِگاری ==
پرسی د‏‏ی تریخ تے روم دے نال جنگ ​​کے ذرائع بوہت گھٹ تے بکھرے ہوئے نيں۔ پارتھیاں نے اچیمینیڈ روایت کيتی پیروی د‏‏ی تے زبانی تریخ نگاری د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، جس نے انہاں د‏‏ی تریخ ختم ہوݨ دے بعد انہاں د‏‏ی تریخ خراب ہوݨ د‏‏ی یقین دہانی کرائی۔ اس دور دے اہ‏م وسائل اس طرح رومن (ٹیکیٹس ، ماریس میکسمس تے جسٹن) تے یونانی مورخین (ہیروڈیان ، کیسیوس ڈیو تے پلوٹارک) نيں۔ سبیلین اوریکلز د‏‏ی 13ويں کتاب وچ شام وچ رومن – فارسی جنگاں دے اثرات گورڈین سوم دے دور تو‏ں لے ک‏ے پالمیرا دے اوڈیناتھس دے ذریعہ صوبے دے تسلط تک دے اثرات بیان کيتے گئے نيں۔ ہیروڈین دے ریکارڈ دے خاتمے دے بعد ، چوتھ‏ی صدی دے آغاز وچ ، لیکتینٹیوس تے یوسیبیوس دے بیانیے ، عیسائی نقطہ نظر تو‏ں ، جداں تک رومی تریخ د‏‏ی تمام ہ‏م عصر تاریخی داستاناں ختم ہو جاندیاں نيں۔&lt;ref&gt;Dodgeon–Greatrex–Lieu (2002), I, 5; Potter (2004), 232–233&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
{{حوالے}}

[[گٹھ:ایران دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:تریخ مغربی ایشیا]]
[[گٹھ:جغرافیائی سیاسی رقابت]]
[[گٹھ:رومی جمہوریہ دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]]</text>
      <sha1>2e32g3qxiomh159np8y9302ohvsq7c5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ورتن گل بات:Peterxy12</title>
    <ns>3</ns>
    <id>149026</id>
    <redirect title="ورتن گل بات:Peterxy" />
    <revision>
      <id>707230</id>
      <timestamp>2026-05-20T10:43:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Neriah</username>
        <id>28306</id>
      </contributor>
      <comment>Neriah پلٹی صفحہ [[ورتن گل بات:Peterxy12]] توں [[ورتن گل بات:Peterxy]]: ؜Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Peterxy12|Peterxy12]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Peterxy|Peterxy]]&quot;</comment>
      <origin>707230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44" sha1="2v0lj1mv181hw8nv93jpgeh1yw7q212" xml:space="preserve">#مڑجوڑ [[ورتن گل بات:Peterxy]]</text>
      <sha1>2v0lj1mv181hw8nv93jpgeh1yw7q212</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>