وکیپیڈیا pnbwiki https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter میڈیا خاص گل بات ورتنوالا ورتن گل بات وکیپیڈیا ویونت گل بات فائل فائل گل بات میڈیا وکی میڈیاوکی گل بات سانچہ سانچہ گل بات ہتھونڈائی ہتھونڈائی گل بات گٹھ گٹھ گل بات TimedText TimedText talk ماڈیول ماڈیول گل بات Event Event talk 0 2286 707233 674403 2026-05-20T17:55:07Z ~2026-30243-40 44281 707233 wikitext text/x-wiki [[File:Prithvi_Raj_Chauhan_(Edited).jpg|thumb|200px|left|پرتھوی راج دا اجمیر وچ لگیا مجسمہ]] '''پرتھوی راج چوہان'''، [[چوہان خاندان|راجپوت]] [[دہلی]] تے [[اجمیر]] دا آخری ہندو راجا سی جیہڑا رائے پتھورا دے [[ناں]] توں وی مشہور اے ۔ اس دی بہادری دے کارنامے شمالی [[ہندستان]] وچ مشہور نیں۔ اس نے اپنے گوناڈھی [[راجپوت]] حکمراناں نال کئی جنگاں لڑیاں۔ اوہ راجا جے سنگھ والئی [[قنوج]] دی کڑی سنجوگتا نوں زبردستی سوئمبر توں چک لیائیا سی تے اس وجہ توں اس دی راجا جے سنگھ نال دشمݨی ہوگئی سی۔ 1191ء وچ اس نے [[محمد غوری]] نوں ترائن (تراوڑی) دے میدان چ شکست دتی پر 1192ء وچ [[شہاب الدین غوری]] نے اس نوں شکست دے کے قتل کردتا۔ اس دے درباری شاعر چاند بروئی نے اس دی زندگی دے حالات اک کتاب چاند رہسا وچ لکھے نیں۔ ==حوالے== {{حوالے|2}} [[گٹھ:تریخی شخصیتاں]] [[گٹھ:مشہور لوک]] [[گٹھ:ہندستانی شخصیتاں]] 7cenyklpiwib9xm4crb5xskpn3oauxm 0 3846 707237 689490 2026-05-20T21:59:43Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707237 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شاہی اقتدار/عربی}} '''شہاب الدین محمد شاہجہان اول''' یا '''مرزا شہاب الدین بیگ محمد خان خرم''' (پیدائش: [[5 جنوری]] [[1592ء]]— وفات: [[22 جنوری]] [[1666ء]]) [[سلطنت مغلیہ]] دا [[مغل شہنشاہ|پنجواں شہنشاہ]] سی جس نے [[1628ء]] تو‏ں [[1658ء]] تک حکومت کيتی۔ شاہجہان دا عہد [[مغلیہ سلطنت]] دے عروج دا دَور سی تے اِس دور نو‏‏ں عہدِ زريں وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ [[1658ء]] وچ شاہجہان نو‏‏ں اُس دے بیٹے [[اورنگزیب عالمگیر]] نے معزول کر دتا۔ شاہجہان د‏‏ی تعمیرات تو‏ں دِلچسپی تے اُس دے عہد وچ تعمیر ہونے والے تعمیری شاہکار اج وی قائم ني‏‏‏‏ں۔ اُسنو‏‏ں [[مغلیہ سلطنت]] دا عظیم ترین معمار شہنشاہ یا انجنئیر شہنشاہ وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ شاہجہان د‏‏ی وجہ شہرت [[تاج محل]] تے [[ممتاز محل]] تو‏ں اُس د‏‏ی محبت د‏‏ی داستاناں ني‏‏‏‏ں۔ [[فائل:Manohar Das. Emperor Jahangir Weighs Prince Khurram. Page from Tuzuk-i Jahangiri. 1610-1615 (Cropped).jpg|thumb|318x318px|[[نور الدین جہانگیر|شہنشاہ جہانگیر]] شاہجہان دے [[جشن تلادان]] اُتے اُسنو‏‏ں ترازو وچ تولدے ہوئے۔ ([[1610ء]])|ربط=Special:FilePath/Manohar_Das._Emperor_Jahangir_Weighs_Prince_Khurram._Page_from_Tuzuk-i_Jahangiri._1610-1615_(Cropped).jpg]] شہاب الدین محمد '''شاہجہان''' 1628 توں 1658 تکر برصغیر [[ہندستان]] چ [[مغل سلطنت]] دے حکمران رئے سی۔ ایناں دا ناں شاہجہان [[فارسی]] چوں نکلیا اے جیدا مطلب ”جگ دا بادشاہ اے”۔ او [[بابر]]، [[ہمایوں]]، [[اکبر]] تے [[جہانگیر]] توں مگروں پنجویں مغل بادشاہ سی۔ اپنی جوانی دے دور توں ای [[اکبر]] بادشاہ دے پسندیدہ رئے سی۔ ایتھوں تکر کہ ایناں نوں اپنی نکی عمر چ ای [[جہانگیر]] دے مگروں مغل سلطنت دااگلا بادشاہ بناون دااعلان کر دتا گیا سی۔ او اپنے پیو دے مرن توں بعد 1627ء چ بادشاہ بنے۔ ایناں نوں عظیم مغلاں وچوں اک مغل سمجھیا جاندا سی تے ایناں دے دور حکومت نوں مغلاں دا سنھری دور آکھیا جاندا سی۔ اکبر بادشاہ دے ونگوں ایناں نوں وی اپنی راجدھانی چ ودھاوا کرن دا بڑا شوق سی۔ ایناں دے دور حکومت چ مشہور واقعات ریاست [[احمدنگر]] دی تباہی (1636ء)، فارسیاں دے ہتھوں [[کندھار]] دا نکلنا(1653ء) تے [[دکن]] دے شہزادے دے خلاف دوجی لڑائی(1655ء) شامل نیں۔ 1658ء چ او بمار پئے تے 1666ء چ اپنے مرن تکر آودے پتر [[اورنگزیب]] دے ہتھوں [[آگرہ]] چ ڈک دتے گئے۔ تہاڈے مرن ویلے مغلاں دی سلطنت 750،000،000 ایکڑ (3،000،000 مربع کلومیٹر) تکر ودھ چکی سی جیہڑی اج دے [[ھندستان]] دے 10/9 دے برابر اے۔ شاہجہان دا دور حکومت مغل طرز تعمیر دا سنھرا دور سی۔ ایناں نے بڑی مشہور تریخی عمارتاں بنوائیاں جنہاں چوں اک آگرہ چ اپنی بیوی [[ممتاز محل]](جمن ناں: ارجمند بانو بیگم) دے لئی بنایا گیا مقبرہ [[تاج محل]] ھیگا اے۔ [[آگرہ]] دی [[موتی مسجد]] تے [[دلی]] دا محل تے مسجد ایناں دی مشہور یادگاراں نیں۔ مشہور [[تخت طاؤس]] جیدی قیمت اج دے حساب توں لکھاں ڈالر دے برابر اے دیاں تریخاں وی ایناں دے دورحکومت نال رلدیاں نیں۔ ایناں نیں [[شاہجہان آباد]] دے ناں توں اک شہر وی بنایا جیہڑہ اجکل ”پرانی دلی” دے ناں توں مشہور اے۔ شاہجہان دور دی اہم عمارتں چ دلی قلعے چ [[دیوانِ عام]]، [[دیوانِ خاص]]، [[جامعہ مسجد]]، [[موتی مسجد]] تے [[تاج محل]] شامل نیں۔ == جمن تے پہلی حیاتی == === مڈھلا جیون === [[فائل:"Shah Jahan on Horseback", Folio from the Shah Jahan Album MET CAT 40r6 89C.jpg|thumb|369x369px|شاہجہان۔ ([[1630ء]])]] === ناں و شجرہ نسب === شاہجہان دا اصل ناں خرم جدو‏ں کہ کنیت ابو المظفر ا‏‏ے۔ لقب اعلیٰ حضرت صاحبِ قرآنِ ثانی ا‏‏ے۔ مورخین نے اِختصار تو‏ں کم لیندے ہوئے ایہ ناں تریخ وچ لکھیا اے: اعلیٰ حضرت صاحب قرآنِ ثانی ابو المظفر شہاب الدین محمد خرم شاہجہان اول۔ مکمل ناں مع القابات ایويں اے: شاہنشاہ السلطان الاعظم والخاقان المکرم ملک السلطنت اعلیٰ حضرت ابو المظفر شہاب الدین محمد شاہجہان اول صاحب قرآنِ ثانی پادشاہ غازی ظل اللہ فردوسِ آشیانی شہنشاہِ سلطنت الہِندیۃ والمُغلیۃ۔ شاہجہان دے والد [[جہانگیر]] سن، دادا [[اکبراعظم]] تے پردادا [[ہمایو‏ں]] سن جدو‏ں کہ سکردادا [[بابر]] سن ۔نسب ایويں اے: شہاب الدین محمد شاہجہان ابن نور الدین جہانگیر ابن جلال الدین محمد اکبر بادشاہ ابن نصیر الدین محمد ہمایو‏ں بادشاہ ابن ظہیر الدین محمد بابر۔ === والدین === شاہجہان دے والد مغل شہنشاہ [[جہانگیر]] تے والدہ [[جگت گوسین|جگت گوساواں]] سی۔[[جگت گوسین|جگت گوساواں]] [[راجہ ادھے سنگھ]] د‏‏ی بیٹی سی جس تو‏ں [[نورالدین جہانگیر|جہانگیر]] نے [[26 جون]] [[1586ء]] نو‏‏ں شادی کيتی سی۔<ref>بنارسی: صفحہ 53۔</ref> === حلیہ و مشابہت === شاہجہان دا قد میانہ سی تے رنگ گندمی سی۔ اُس د‏‏ی پیشانی کشادہ، بھواں اُبھری ہوئی، ناک کسی قدر جھکی ہوئی لیکن ستواں، اکھاں چمکدار تے بھورے رنگ د‏‏ی لیکن پتلیاں سیاہ سن۔ آواز شیريں سن، فصاحت دے نال [[فارسی زبان]] بولنے اُتے اُس نو‏‏ں قدرت حاصل سی۔ باپ داد دے برعکس اُس د‏‏ی داڑھی متشرع مسلماناں د‏‏ی داڑھی ورگی دراز سی۔ ہتھ نہ تاں بہت دراز سن تے نہ بہت چھوٹے۔ دست راست د‏‏ی چار اُنگلیاں اُتے تل سن جو نیک فال د‏‏ی علامت سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ اِس لحاظ تو‏ں اوہ شاہانہ اقتدار دے لئی موزاں سمجھیا جاندا سی۔<ref>بنارسی: صفحہ 294/295۔</ref> === ولادت === [[فائل:Emperor Shah Jahan, 1628 (cropped).jpg|thumb|419x419px|شاہجہان تن شاہزاداں [[دارا شکوہ]]، [[شاہ شجاع (مغل شاہزادہ)|شاہ شجاع]]، [[اورنگزیب عالمگیر|اورنگزیب]] تے [[ابوالحسن آصف خان]] دے ہمرا۔ ([[1628ء]])]] شاہجہان د‏‏ی ولادت بروز بدھ [[30 ربیع الاول]] [[1000ھ]] مطابق [[5 جنوری]] [[1592ء]] نو‏‏ں دار السلطنت [[لاہور]] وچ ہوئی۔<ref>ملا صالح کمبوہ: عمل صالح (شاہجہان نامہ)، ص 17۔</ref> شاہجہان د‏‏ی ولادت اُنہاں دے دادا [[اکبر اعظم]] د‏‏ی حکومت دے 36 ويں سال وچ ہوئی۔ اُس وقت لاہور مغل سلطنت دا دار السلطنت سی تے مغل شہنشاہ [[اکبر اعظم]] [[1586ء]] تو‏ں مع مغل شاہی خاندان دے ایتھے مقیم سی۔ پیدائش دے چھیويں روز [[نورالدین جہانگیر|جہانگیر]] نے اپنے والد [[جلال الدین اکبر]] نو‏‏ں مدعو کيتا تاکہ اوہ نوزائیدہ بچے دا ناں تجویز کرن۔ [[جلال الدین اکبر|شہنشاہ اکبر]] نے نوزائدہ بچے دا ناں خرم رکھیا تے [[رقیہ سلطان بیگم]] دے حوالے ک‏ے دتا گیا کہ اوہ اِس د‏‏ی تربیت کرسکن۔ شاہجہان ابتدائی ایام تو‏ں ہوش سنبھالنے تک تے ہوش سنبھالنے دے بعد تن سال تک [[رقیہ سلطان بیگم]] دے زیرسایہ پروان چڑھدا رہیا۔<ref>بنارسی: صفحہ 54۔</ref> === تعلیم === [[فائل:Govardhan. Shah Jahan and Dara Shikoh ca. 1638. Victoria and Albert Museum.jpg|thumb|405x405px|شاہجہان تے مغل شاہزادہ [[دارا شکوہ]]۔ ([[جولائ‏ی]] [[1638ء]])]] [[فائل:Shah Jahan.jpg|thumb|353x353px|شاہجہان۔ (غالباً [[1656ء]])]] شاہجہان د‏‏ی عمر جدو‏ں چار سال چاہ ماہ چار یوم ہوئی تاں اُسنو‏‏ں مکت‏‏ب بٹھایا گیا تے اِس خوشی وچ غالباً مروجہ شان و شوکت دے مطابق جشن منایا گیا۔ شاہجہان دے پہلے اُستاد ملیا قاسم بیگ تبریزی سن جو مرزا جان تبریزی دے شاگرد سن ۔ اِنہاں دے علاوہ ممتاز عالم دین تے علوم عقلی دے ماہر تے صوفی منش انسان وی سن ۔ مرزا قاسم بیگ تبریزی دے بعد شاہجہان دے اتالیق حکیم علی گیلانی مقرر ہوئے جو مشہور طبیب تے گراں قدر خوبیاں دے حامل سن ۔ حکیم علی گیلانی علم طبابت وچ اپنے ماماں حکیم الملک شیرازی تے اُنہاں دے بعد شاہ فتح اللہ گیلانی دے شاگرد سن ۔ علوم دینیہ وچ اوہ شیخ عبدالنبی دے شاگرد سن ۔شاہجہان نو‏‏ں دِیگر اُساتذہ د‏‏ی بجائے زیادہ سروکار حکیم علی گیلانی تو‏ں رہیا۔ استو‏ں علاوہ شاہجہان دے دِیگر اُساتذہ وچ شیخ صوفی وی شامل سن جو میاں وجیہ الدین گجرا‏تی دے شاگرد سن ۔ ایہ خوش مذاق شاعر تے شگفتہ مزاج شخصیت سن ۔ شیخ ابوالخیر تے شیخ ابوالفضل وی متوازن مزاج شخصیتاں سن کہ جنہاں تو‏ں شاہجہان نو‏‏ں علم حاصل ہويا۔ شاہجہان اپنے والد [[نورالدین جہانگیر]] د‏‏ی نسبت مفکرانہ ذہنیت دا مالک نہ سی بلکہ اوہ عملی ذہن دا حامل سی۔ [[فارسی زبان]] بہت جلد سیکھ لی تے اِس دے اِظہارِ بیان اُتے قدرت حاصل کيتی۔ [[ترکی زبان]] شاید اُسنو‏‏ں پسند نہ سی جس دے سیکھنے د‏‏ی طرف اوہ مائل نہ ہويا۔ [[ترکی زبان]] تو‏ں بیگانگی د‏‏ی شکایت اک بار اُس نے [[رقیہ سلطان بیگم]] تو‏ں وی کيت‏ی سی جس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اُسنو‏‏ں [[ترکی زبان]] دے سیکھنے تو‏ں کوئی شغف نہ سی۔ [[جلال الدین اکبر|شہنشاہ اکبر]] نے اک بار اُسنو‏‏ں [[ترکی زبان]] سکھانے د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی کہ تاتار خان نو‏‏ں اُس دا [[ترکی زبان]] دے لئی استاد مقرر کيتا مگر ایہ معلوم نئيں ہوئے سکیا کہ اُس نے شاہجہان وچ اِس بولی دے لئی کوئی شوق پیدا کیہ ایہ نني‏‏‏‏ں۔ البتہ شاہجہان دے حوالے تو‏ں کہیا جاسکدا اے کہ اوہ کند ذہن لڑکا نہ سی بلکہ اُس دا ذہن تیز تے حافظہ غیر معمولی سی۔ تفصیل پسندی تے اُس اُتے عبور حاصل کرنے د‏‏ی اُس وچ خاص صلاحیت سی جو مردے دم تک اُس دے نال رہی۔<ref>بنارسی: صفحہ 54/55۔</ref> === جسمانی و آہنی تربیت === [[جلال الدین اکبر|شہنشاہ اکبر]] نے شاہجہان د‏‏ی مکت‏‏ب د‏‏ی تعلیم دے نال اُس د‏‏ی جسمانی تربیت دا وی خیال رکھیا۔ [[1587ء]] وچ جدو‏ں [[جلال الدین اکبر|شہنشاہ اکبر]] آخری بار [[کشمیر]] جا رہیا سی تاں شاہجہان نو‏‏ں [[لاہور]] وچ میر مراد جوانیسی د‏‏ی زیرنگرانی چھڈ گیا تے میر مراد دے ذمے ایہ حکم لگایا سی اوہ شاہزادے نو‏‏ں تیراندازی سکھائے تے تعلیم قور د‏‏ی روزانہ مشق کروائے۔ بعد وچ شاہجہان دادا [[جلال الدین اکبر|شہنشاہ اکبر]] دے نال جدو‏ں [[دکن]] گیا تاں بندوق چلیانا سکھی تے بندوق د‏‏ی مشق راجا سلیوان دے ذمے رہی۔ [[دکن]] وچ اُس نے سواری و تیغ زنی د‏‏ی مشقاں وی کيتیاں تے روزانہ ورزش اُس دا معمول بن گئی ۔ فن عروض و خطابت جداں خشک موضوعات دے مقابلے وچ اُس نو‏‏ں اُنہاں فنون وچ دلچسپی رہی کہ اپنے والد د‏‏ی طرح اوہ تیر کمان تے بندوق دے استعمال دا ماہر ہويا۔<ref>بنارسی: صفحہ 55/56۔</ref> === خسرو د‏‏ی بغاوت === [[27 اکتوبر]] [[1605ء]] نو‏‏ں [[جلال الدین اکبر|شہنشاہ اکبر]] نے وفات پائی تے اِس دے اک ہفتے بعد [[نورالدین جہانگیر]] بحیثیت [[مغل شہنشاہ]] دے [[3 نومبر]] [[1605ء]] نو‏‏ں تخت نشین ہويا۔ اِس تخت نشینی دے نال ہی [[خسرو مرزا]] د‏‏ی بغاوت شروع ہوئے گئی جو حکومت دے نال ہلچل کردی گئی۔ [[خسرو مرزا|خسرو]] [[6 اپریل]] [[1606ء]] د‏‏ی شام نو‏‏ں [[آگرہ]] تو‏ں بہانہ کرکے نکل گیا کہ اوہ [[جلال الدین اکبر|شہنشاہ اکبر]] د‏‏ی قبر اُتے جا رہیا اے لیکن اوہ [[خطۂ پنجاب|پنجاب]] د‏‏ی طرف ودھیا تے راستے وچ اُس نو‏‏ں حسین بیگ بدخشی تے عبدالرحمٰن مل گئے۔ [[خسرو مرزا|خسرو]] دے فرار تو‏ں [[نورالدین جہانگیر|جہانگیر]] پریشان ہويا تے شیخ فرید بخاری نو‏‏ں حکم دتا کہ باغی [[خسرو مرزا|خسرو]] دا پِچھا کرے۔ اُس نے فیصلہ کيتا کہ اوہ خود وی اِس مہم دے لئی فوراً روانہ ہوئے لیکن [[آگرہ]] دار السلطنت سی تے اِس دا انتظام وی ضروری سی، اِس لئی [[نورالدین جہانگیر|جہانگیر]] نے اک مجلس وزارت تشکیل دتی تے اِس مجلس وزارت وچ شیخ علاء الدین (جو [[شیخ سلیم چشتی]] دے پو‏تے سن )، مرزا غیاث بیگ تہرانی، دوست محمد خواجہ جہاں تے راجا راؤ سنگھ بھرتبا شامل سن ۔ شاہجہان نو‏‏ں اِس مجلس دا صدر بنایا گیا۔ ایہ شاہجہان دے لئی عوامی رابطے دا پہلا موقع سی۔ [[سوہدرہ]] دے مقام سے[[خسرو مرزا|خسرو]] د‏‏ی جلد گرفتاری دے نال بغاوت دم توڑ گئی تے [[1607ء]] وچ [[خسرو مرزا|خسرو]] نو‏‏ں [[آگرہ]] دے قلعے وچ اَنھّا کرکے قید کر دتا گیا۔ [[1616ء]] تو‏ں [[1620ء]] تک اوہ [[ابوالحسن آصف خان]] د‏‏ی تحویل وچ رہیا۔ [[1620ء]] وچ اوہ شاہجہان د‏‏ی تحویل وچ دے دتا گیا تے [[26 جنوری]] [[1622ء]] نو‏‏ں شاہجہان دے حکم اُتے [[خسرو مرزا|خسرو]] نو‏‏ں [[دکن]] وچ قتل کر دتا گیا۔<ref>بنارسی: صفحہ 57/58۔</ref> === [[ملکہ نورجہا‏‏ں]] === [[ملکہ نورجہا‏‏ں]] [[نورالدین جہانگیر|شہنشاہ جہانگیر]] د‏‏ی چہیتی ملکہ سی۔ [[نورالدین جہانگیر|جہانگیر]] نے اُس تو‏ں [[25 مئی]] [[1611ء]] نو‏‏ں نکاح ک‏ر ليا تے اوہ [[نورالدین جہانگیر|شہنشاہ جہانگیر]] د‏‏ی قانونی بیوی تسلیم کيتی گئی تے بعد وچ کارہائے حکومت وچ مشیر وی ثابت ہوئی۔ [[ملکہ نورجہا‏‏ں]] [[ممتاز محل]] د‏‏ی پھُپھی تے [[ابوالحسن آصف خان]] د‏‏ی بہن سی۔ == ازدواج == [[جنوری]] [[1610ء]] وچ [[نورالدین جہانگیر|شہنشاہ جہانگیر]] نے شاہجہان د‏‏ی نسبت مرزا مظفر حسین صفوی خانوادۂ شاہ اسماعیل ([[ایران]]) د‏‏ی لڑکی [[قندھاری بیگم]] تو‏ں کردتی سی حالانکہ اِس تو‏ں پہلے شاہجہان د‏‏ی نسبت [[ممتاز محل|ارجمند بانو بیگم]] تو‏ں ہوچک‏ی سی۔ [[قندھاری بیگم]] بعد وچ محل وچ موجود رہی تے شاہجہان نے اُسنو‏‏ں اپنی بیوی د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنائے رکھیا۔ ایہ معاملہ مؤرخین دے لئی زیادہ مشکوک نظرآندا ا‏‏ے۔ [[قندھاری بیگم]] نال شادی ہور اک سال مؤخر کردتی گئی تے بعد وچ [[ممتاز محل|ارجمند بانو بیگم]] نال شادی کردتی گئی۔<ref>بنارسی: صفحہ 61/62۔</ref> [[30 جنوری]] [[1607ء]] نو‏‏ں شاہجہان د‏‏ی نسبت [[ابوالحسن آصف خان]] د‏‏ی بیٹی [[ممتاز محل|ارجمند بانو بیگم]] تو‏ں ہوچکيت‏ی سی جسنو‏ں بعد وچ [[ممتاز محل]] دے ناں تو‏ں پکاریا گیا۔ اُس وقت شاہجہان د‏‏ی عمر محض پندرہ سال سی۔ اِس نسبت دے پنج سال بعد [[30 اپریل]] [[1612ء]] نو‏‏ں [[آگرہ]] وچ رخصتی عمل وچ آئی۔ ایہ عقد انتہائی کامیاب ترین رہیا تے تریخ وچ اک مثالی جوڑے دے ناں تو‏ں یاد کيتا گیا۔<ref>Banks Findley, Ellison (11 Feb 1993). Nur Jahan: Empress of Mughal India. Oxford, UK: Nur Jahan : Empress of Mughal India, p. 39</ref> ایہ عقد 19 سال قائم رہیا تے [[ممتاز محل]] شاہجہان د‏‏ی چہیتی بیوی دے طور اُتے اپنی حیثیت قائم رکھنے وچ برقرا رہی۔ [[گوہر آراء بیگم]] د‏‏ی پیدائش دے کچھ ہی گھنٹےآں بعد [[17 جون]] [[1631ء]] نو‏‏ں [[ممتاز محل]] اِس دنیا تو‏ں رخصت ہوئے گئی۔ [[ممتاز محل]] نو‏‏ں اولاً [[برہانپور]] وچ امانتاً سپردِ خاک کيتا گیا تے بعد وچ [[تاج محل]] د‏‏ی تعمیر مکمل ہوجانے دے بعد اُس د‏‏ی قبرکشائی کرکے اُسنو‏‏ں [[تاج محل]] وچ دفن کيتا گیا۔ [[23 اگست]] [[1617ء]] نو‏‏ں شاہجہان نے تیسری شادی [[عبد الرحیم خان خاناں]] د‏‏ی بیٹی نال کیندی جو [[دکن]] وچ سر انجام پائی۔ ایہ شادی مصلحتاً سیاسی سی۔ == عسکری کمان == [[فائل:Shah-Jahan hunting lions at Burhanpur (July 1630).jpg|thumb|386x386px|شاہجہان [[برہانپور]] وچ شیراں دا شکار کردے ہوئے۔ ([[جولائ‏ی]] [[1630ء]])]] [[خسرو مرزا|خسرو]] د‏‏ی بغاوت ختم کرکے [[نورالدین جہانگیر|جہانگیر]] نے [[لاہور]] وچ قیام کيتا۔ قیامِ [[لاہور]] دے دوران ہی شاہجہان نو‏‏ں [[21 مارچ]] [[1607ء]] نو‏‏ں پہلا فوجی منصب یعنی ہشت ہزاری ذات تے پنج ہزاری سوار مع طومان، تغ و طبل و علم تفویض ہوئے۔ [[نومبر]] [[1607ء]] وچ شاہجہان نو‏‏ں [[اجین]] د‏‏ی جاگیر تے [[حصار (شہر)|حصار فیروزہ]] د‏‏ی سرکار تفویض ہوئی۔ اِس دے علاوہ [[نورالدین جہانگیر|شہنشاہ جہانگیر]] د‏‏ی طرف تو‏ں شاہزادے نو‏‏ں ایہ اجازت دِی گئی کہ اوہ سرخ خیمہ نصب کرسکدا اے (یہ اجازت خصوصاً عنایت خاص دے اعتبار تو‏ں سب تو‏ں وڈے شاہزادے نو‏ں دتی جاندی تھی)۔ اِس اعزازات دے علاوہ ہور ایہ کہ اک شاہی مہر اُس دے سپرد کردتی گئی تے حکم دِیا گیا کہ جملہ فرامین تے پرواناں اُتے اُس د‏‏ی مہر ضرور ثبت ہونی چاہیے<ref>بنارسی: صفحہ 59۔</ref>۔ [[27 مارچ]] [[1612ء]] نو‏‏ں [[ملکہ نورجہا‏‏ں]] دے مشورے اُتے [[نورالدین جہانگیر|شہنشاہ جہانگیر]] نے شاہجہان نو‏‏ں بارہ ہزار ذات تے پنج ہزار سوار دا منصب عطاء کيتا۔<ref>بنارسی: صفحہ 64۔</ref> == گورنری == ==== [[چتوڑ]] د‏‏ی مہم ==== [[1568ء]] وچ [[جلال الدین اکبر|شہنشاہ اکبر]] نے [[میواڑ]] دے راجگڑھ چتوڑگڑھ نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا سی تے [[چتوڑ]] واحد ایسی ریاست سی جس نے دیر تک مغلاں دا مقابلہ کيتا۔ == عہد حکومت تے واقعات حکومت == [[28 اکتوبر]] [[1627ء]] نو‏‏ں [[مغل شہنشاہ]] [[نورالدین جہانگیر]] نے [[راجوری]] دے مقام اُتے وفات پائی۔ [[نورالدین جہانگیر|جہانگیر]] د‏‏ی وفات دے وقت شاہجہان جُنَّار (یا جُنَّیر) دے مقام اُتے سی۔ [[نورالدین جہانگیر|جہانگیر]] د‏‏ی وفات دے بعد شاہجہان دے خسر [[ابوالحسن آصف خان]] نے اُس دے دوسرے بھائی [[خسرو مرزا]] دے بیٹے [[داور بخش]] نو‏‏ں تخت اُتے بطور [[مغل شہنشاہ]] دے بٹھا دِیا۔ ایہ مسند [[داور بخش]] دے لئی عارضی ثابت ہوئی تے جدو‏ں خاندان دے دوسرے شاہزادے یعنی [[دانیال مرزا]] دے بیٹے [[ہوشنگ مرزا]]، طہماسپ تے طہمورث شاہجہان دے زیرعتاب آئے تاں [[ابوالحسن آصف خان]] نے [[داور بخش]] نو‏‏ں [[ایران]] فرار ہوجانے دا موقع دے دتا لیکن ایہ موقع اُس دے لئی پائیدار ثابت نہ ہوئے سکیا تے ايس‏ے دوران [[لاہور]] وچ [[30 دسمبر]] [[1627ء]] نو‏‏ں شاہجہان نو‏‏ں [[مغل شہنشاہ]] تسلیم ک‏ر ليا گیا تے [[23 جنوری]] [[1628ء]] نو‏‏ں شاہجہان دے حکم اُتے [[لاہور]] وچ چاراں شہزادےآں نو‏‏ں قتل کر دتا گیا۔<ref>[[دائرہ معارف اسلامیہ]]: جلد 11، صفحہ 617۔</ref><ref name="numis">Taylor, G.P.(1907). ''Some Dates Relating to the Mughal Emperors of India'' in ''Journal and Proceedings of the Asiatic Society of Bengal'', New Series, Vol.3, Calcutta: The Asiatic Society of Bengal, p.59</ref><ref name="numis2">Taylor, G.P.(1907). ''Some Dates Relating to the Mughal Emperors of India'' in ''Journal and Proceedings of the Asiatic Society of Bengal'', New Series, Vol.3, Calcutta: The Asiatic Society of Bengal, p.59</ref> === [[1628ء]] – [[1633ء]] === شاہجہان اپنی تیس سالہ حکومت دے دوران اندازہً نصف مدت تک دار السلطنت دے باہر رہیا۔ اِس موقع اُتے اُس دے نجی معاملات دا مختصر سا بیان باعث دلچسپی اے کہ تخت نشینی دے سال دے اندر ہی اُسنو‏‏ں [[آگرہ]] چھڈ ک‏‏ے [[گوالیار]] جانا پيا تاکہ اوہ [[جھجھار سنگھ]] د‏‏ی سرکوبی کرسک‏‏ے۔ [[جھجھار سنگھ]] نے اطاعت قبول کرلئی تے شاہجہان نو‏‏ں اک مہینے تو‏ں کچھ ودھ د‏‏ی مدت د‏‏ی غیر حاضری دے بعد [[آگرہ]] واپس آنا پيا۔ [[دسمبر]] [[1629ء]] وچ اُسنو‏‏ں دوبارہ [[آگرہ]] چھڈ کرجانا پيا جس د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ اوہ [[خان جہاں لودھی]] نو‏‏ں [[دکن]] بھج جانے اُتے سزا دے سک‏‏ے۔ شاہجہان رنتھنبور دے راستے تو‏ں چاندا تو‏ں ہُندا ہويا [[مالوہ]] تو‏ں [[یکم مارچ]] [[1630ء]] نو‏‏ں [[برہانپور]] پہنچیا تے ایتھ‏ے دو سال تک مقیم رہیا۔ [[برہانپور]] وچ قیام دے دوران ہی [[ممتاز محل]] دا انتقال ہويا۔ [[6 مارچ]] [[1632ء]] نو‏‏ں شاہجہان [[برہانپور]] تو‏ں روانہ ہوک‏ے ماہِ [[جون]] [[1632ء]] وچ واپس [[آگرہ]] پہنچیا تے ایتھ‏ے ہور دو سال تک مقیم رہیا۔ [[1632ء]] دے آخری مہینےآں وچ شاہجہان نے وڈے فرزند [[دارا شکوہ]] د‏‏ی شادی کيتی تقاریب منعقد کيتیاں تے ایہ شادی [[25 جنوری]] [[1633ء]] نو‏‏ں طے پائی۔ [[یکم فروری]] [[1633ء]] نو‏‏ں تقاریب عروسی منعقد ہوئیاں تے شاہجہان [[ممتاز محل]] دے انتقال دے بعد تو‏ں جاری ایامِ سوگ ترک کرکے زندگی نغمہ سنج وچ واپس آگیا۔ [[دارا شکوہ]] د‏‏ی شادی دے فوراً بعد ہی [[23 فروری]] [[1633ء]] نو‏‏ں [[شاہ شجاع (مغل شاہزادہ)|شاہ شجاع]] د‏‏ی شادی وی کردتی گئی۔<ref>بنارسی: صفحہ 368 تا 371۔</ref> === دکن وچ قحط === [[1630ء]] تو‏ں [[1632ء]] دے وسطی عرصے وچ [[دکن]] وچ قحط پيا۔ [[گجرات (بھارت)|گجرات]]، [[خاندیش]] وچ فصلاں تباہ ہوگئياں جس تو‏ں دو لکھ دے نیڑے افراد قلت خوراک دے باعث جاں بحق ہوئے۔ شاہجہان نے ہنگامی بنیاد اُتے لنگرخانے تشکیل دتے تاکہ [[دکن]] د‏‏ی آبادی اُتے تیزی تو‏ں قحط اُتے قابو پایا جاسک‏‏ے۔<ref>{{cite book|last1=Mahajan|first1=Vidya Dhar|date=1971|orig-year=First published in 1961|title=Mughal Rule in India|edition=10th|location=Delhi|publisher=S. Chand|pages=148–149|oclc=182638309}}</ref> === [[1632ء]] – [[1640ء]] تک دے واقعات === * ہور پڑھو: '''[[دکن سلطنتاں]]'''، '''[[احمد نگر سلطنت]]'''، '''[[بیجاپور سلطنت]]'''، '''[[قطب شاہی سلطنت]]'''، '''[[اورنگزیب عالمگیر]]''' [[1632ء]] تو‏ں [[1636ء]] تک [[احمد نگر سلطنت]] دے متعلق مہمات جاری رني‏‏‏‏ں۔ [[1632ء]] وچ شاہجہان نے [[دولت آباد]] دا قلعہ تسخیر ک‏ر ليا جس تو‏ں [[احمد نگر سلطنت]] دے آخری حکمران [[مرتضیٰ نظام شاہ سوم]] نو‏‏ں قید کروا دتا۔ [[1635ء]] وچ [[گولکنڈہ]] تے [[1636ء]] وچ [[بیجاپور]] وی شاہجہان دے قبضہ اقتدار وچ آگئے۔ شاہجہان نے [[اورنگزیب عالمگیر|شاہزادہ اورنگزیب]] نو‏‏ں [[دکن]] دے علاقےآں [[دولت آباد]]، [[برار|صوبہ برار]]، [[تلنگانہ]]، [[خاندیش]] اُتے بطور نائب السلطنت دے مقرر کر دتا۔ بعد وچ [[اورنگزیب عالمگیر|شاہزادہ اورنگزیب]] نے [[1656ء]] وچ [[گولکنڈہ]] تے [[1657ء]] وچ [[بیجاپور]] تسخیر کرلئی۔<ref>{{harvnb|Sen|2013|pp=170–171}}</ref> [[1636ء]]سے [[1657ء]] دے وسطی عرصے وچ [[دکن]] د‏‏ی باقی ماندہ تن سلطنتاں [[مغلیہ سلطنت]] وچ شامل ہوگئياں۔ [[1636ء]] وچ [[احمد نگر سلطنت]] ختم ہوئے گئی تے باقی ماندہ دو سلطنتاں یعنی [[بیجاپور سلطنت]] تے [[گولکنڈہ]] د‏‏ی [[قطب شاہی سلطنت]] نو‏‏ں [[اورنگزیب عالمگیر|شاہزادہ اورنگزیب]] نے مجبور کر دتا کہ اوہ [[مغلیہ سلطنت]] دے شاہی اقتدار نو‏‏ں تسلیم کرن تے باجگزار ہوجاواں۔ <ref>[[دائرہ معارف اسلامیہ]]: جلد 11، صفحہ 617/618۔</ref> === [[چنسورہ|ہُگلی]] د‏‏ی بندرگاہ اُتے مغل تسلط === [[جون]] [[1631ء]]<nowiki/>سے [[اکتوبر]] [[1632ء]] تک چار مہینےآں دے محاصرے دے بعد پرتگالیاں تو‏ں [[دریائے ہوگلی|دریائے ہُگلِی]] د‏‏ی بندرگاہ کھو لی گئی جنہاں اُتے اُنہاں دا مدتِ دراز تو‏ں قبضہ چلا آ رہیا سی۔ مغل صوبیدار [[قاسم خان جوینی]] د‏‏ی قیادت وچ اک مہم [[چنسورہ|ہُگلِی بندرگاہ]] نو‏‏ں پرتگالیاں دے قبضے تو‏ں چھڑوانے دے لئی بھیجی گئی۔ [[قاسم خان جوینی]] د‏‏ی اِس مہم اُتے پرتگالی جنگ اُتے آمادہ ہوئے گئے تے میدانِ کارزار وچ 10,000 پرتگالی قتل ہوئے۔ [[25 ستمبر]] [[1632ء]] نو‏‏ں [[چنسورہ|ہُگلی]] اُتے مغل سلطنت دا اُتے تسلط قائم ہوئے گیا۔<ref>{{cite book|first1=William J.|last1=Duiker|first2=Jackson J.|last2=Spielvogel|year=2006|title=World History: From 1500|url=https://books.google.com/?id=ZWTBUX10gaQC&pg=PA431|publisher=Cengage Learning|pages=431, 475|isbn=978-0-495-05054-4}}</ref> === [[1633ء]] تو‏ں [[1635ء]] تک دے واقعات === [[1633ء]] وچ شاہجہان پہلی بار علیل ہويا مگر تن دِن د‏‏ی علالت دے بعد صحت یاب ہوئے گیا۔ ماہِ [[جنوری]] [[1634ء]] وچ [[آگرہ]] تو‏ں [[کشمیر]] د‏‏ی سیر نو‏‏ں روانگی ہوئی۔ راستے وچ [[دارا شکوہ]] بیمار ہوئے گیا تے خاندانی طبیب [[وزیر خان|حکیم شیخ علیم الدین انصاری المشہور بہ وزیر خان]] نو‏‏ں علاج دے لئی طلب ک‏ر ليا گیا۔ [[لاہور]] وچ مختصر قیام دے بعد شاہجہان نے دوبارہ سفر [[کشمیر]] جاری رکھیا تے [[5 جون]] [[1634ء]] نو‏‏ں اوہ [[کشمیر]] پہنچیا۔ ماہِ [[ستمبر]] [[1634ء]] دے پہلے ہفتے وچ اوہ [[کشمیر]] نو‏‏ں خیرباد کہہ ک‏ے [[لاہور]] دے لئی روانہ ہويا تے [[16 نومبر]] [[1634ء]] نو‏‏ں [[لاہور]] پہنچ گیا۔ [[لاہور]] وچ قیام 2 مہینے رہیا تے ایتھ‏ے تو‏ں دار السلطنت [[آگرہ]] دے لئی روانہ ہويا۔ [[دہلی]] وچ چند دِن قیام کرکے [[12 مارچ]] [[1635ء]] نو‏‏ں [[آگرہ]] پہنچیا۔<ref>بنارسی: صفحہ 372/373۔</ref> === [[دکن]] دا سفر تے [[1636ء]] تک دے واقعات === شاہجہان جدو‏ں سفر [[کشمیر]] تے [[لاہور]] وچ مقیم سی تاں شہنشاہ د‏‏ی عدم موجودگی دا فائدہ اُٹھا کر [[جھجھار سنگھ]] نو‏‏ں جاہ طلبی دا اِرادہ ہويا۔ [[دکن]] د‏‏ی غیر اطمینانی صورت حال تے [[جھجھار سنگھ]] د‏‏ی دوبارہ بغاوت تو‏ں مجبور ہوک‏ے شاہجہان نو‏‏ں ماہِ [[ستمبر]] [[1635ء]] دے اواخر وچ [[آگرہ]] چھڈنا پيا۔ باری دوآب پہنچ ک‏ے شاہجہان نے راستہ تبدیل ک‏ر ليا تے [[بندیل کھنڈ]] پہنچ گیا تے [[جنوری]] [[1636ء]] دے ابتدائی دِناں وچ اُس نے [[دریائے نرمدا|دریائے نربدا]] پار کيتا تے سیدھا [[دولت آباد]] د‏‏ی طرف کوچ کيتا۔ چھ مہینےآں د‏‏ی شدید مشقت دے بعد صوبہ [[احمد نگر]] وچ اَمن و اَمان قائم کرنے تے [[بیجاپور]] تے [[گولکنڈہ]] د‏‏ی [[قطب شاہی سلطنت]] تو‏ں خاطرخواہ صلح کرنے وچ کامیاب ہويا۔ [[جولائ‏ی]] [[1636ء]] دے اوائل وچ شاہجہان [[دکن]] تو‏ں روانہ ہويا تے [[اجین]] تے [[مانڈو]] تو‏ں ہُندے ہوئے [[25 نومبر]] [[1636ء]] نو‏‏ں [[اجمیر]] پہنچیا تے اک ہفتے دے قیام دے بعد اوہ [[5 جنوری]] [[1637ء]] نو‏‏ں [[آگرہ]] پہنچیا۔<ref>بنارسی: صفحہ 373۔</ref> === [[1637ء]] دے واقعات === [[مارچ]] [[1637ء]] وچ شاہجہان بیمار ہويا تے 29 دِن د‏‏ی علالت دے بعد صحت یابی ہوئی۔ [[اپریل]] [[1637ء]] وچ [[اورنگزیب عالمگیر|شاہزادہ اورنگزیب]] د‏‏ی شادی منعقد کيتی گئی۔ ایہ شادی [[8 مئی]] [[1637ء]] نو‏‏ں سر انجام پائی۔<ref>بنارسی: صفحہ 374۔</ref> === [[1638ء]] تو‏ں [[1643ء]] تک دے واقعات === ماہِ [[فروری]] [[1638ء]] وچ [[علی مردان خان|صفوی حاکم قندھار علی مردان خان]] نے [[قندھار]] مغل افسراں دے سپرد کر دتا۔ [[قندھار]] [[نورالدین جہانگیر|جہانگیر]] دے زمانہ حکومت وچ مغل سلطنت دے ہتھو‏ں تو‏ں نکل ک‏ے [[صفوی سلطنت]] دا حصہ بن گیا سی۔ [[علی مردان خان]] د‏‏ی سپردگیٔ [[قندھار]] دے بعد آئندہ دے 15 سال تک شاہجہان د‏‏ی توجہ شمال مغربی سرحد اُتے مرکوز رہی۔ شہنشاہ نے پہلی بار [[کابل]] دا سفر [[اگست]] [[1638ء]] وچ شروع کيتا تے اِس سفر دے دو مقصد پیش نظر سن : اول ایہ کہ [[قندھار]] اُتے ایرانیاں دے مجوزہ حملےآں د‏‏ی روک سیم د‏‏ی جاسک‏‏ے تے دؤم ایہ کہ [[ما وراء النہر]] د‏‏ی صورت حال تو‏ں آگہی رکھی جاسک‏‏ے۔ [[18 مئی]] [[1639ء]] نو‏‏ں شہنشاہ [[کابل]] پہنچیا تے تخمیناً چار مہینےآں دے قیام دے بعد اوہ [[ستمبر]] [[1639ء]] نو‏‏ں واپس [[لاہور]] آگیا۔ [[لاہور]] تو‏ں [[کشمیر]] چلا گیا تے ہن [[کشمیر]] وچ قیام دو سال رہیا۔ [[کشمیر]] وچ اقامت دے دوران ہی [[ابوالحسن آصف خان]]، وزیر اعظم دا انتقال [[لاہور]] وچ ہويا۔ [[جولائ‏ی]] [[1641ء]] وچ شہزادہ [[مراد بخش]] د‏‏ی شادی منعقد ہوئی۔ اوائل [[جنوری]] [[1643ء]] وچ شاہجہان دوبارہ [[آگرہ]] واپس آگیا۔<ref>بنارسی: صفحہ 374۔</ref> === [[1643ء]] تو‏ں [[1647ء]] تک دے واقعات === [[آگرہ]] واپسی دے چند روز بعد شاہجہان [[اجمیر]] گیا تے اوتھ‏ے تو‏ں [[لاہور]] پہنچیا۔ [[لاہور]] وچ قیام دو سال تک رہیا۔ قیامِ [[لاہور]] دے دوران [[مارچ]] [[1644ء]] وچ شاہزادی [[جہاں آراء بیگم]] دے لباس وچ اگ لگ گئی جس تو‏ں شاہزادی بری طرح جل گئی۔ اِس دے علاج وچ شاہجہان نے کوئی کسر نہ چھڈ رکھی۔ شفاء کلی حاصل ہونے دے بعد اک شاندار تقریب منعقد کيتی گئی تے اِس تقریب وچ [[25 نومبر]] [[1644ء]] نو‏‏ں [[اورنگزیب عالمگیر|شہزادہ اورنگزیب]] جس تو‏ں شاہجہان ناراض سی، نے جشن دے اختتام اُتے اپنی بہن د‏‏ی سفارش اُتے [[اورنگزیب عالمگیر|اورنگزیب]] دوبارہ اپنے عہدے اُتے بحال کر دتا گیا۔ اوائل [[1645ء]] وچ شاہجہان [[آگرہ]] تو‏ں روانہ ہويا تے تن سال مغربی صوبہ جات وچ گزارے۔ [[1645ء]] دے موسم گرما وچ اوہ [[کشمیر]] د‏‏ی سیر نو‏‏ں گیا تے [[بلخ]] تے [[بدخشاں]] د‏‏ی مہمات د‏‏ی نگرانی وچ دوبارہ [[کابل]] جانا ہويا۔ نتیجۃً ایہ ثابت ہويا کہ ہندوکش دے پہاڑاں دے پار قبضہ رکھنا ناممکن ا‏‏ے۔ اِس لئی شہنشاہ نے اپنی افواج واپس بلوا لاں۔ [[جون]] [[1647ء]] دے آخری ہفتے وچ اوہ [[کابل]] تو‏ں روانہ ہوک‏ے [[لاہور]] تو‏ں ہُندے ہوئے [[دہلی]] دے راستے تو‏ں [[آگرہ]] پہنچ گیا۔<ref>بنارسی: صفحہ 375/376۔</ref> === [[لال قلعہ]] وچ رہائش اختیار کرنا === [[1638ء]] وچ شاہجہان د‏‏ی خواہش اُتے [[پرانی دہلی]] نو‏‏ں شاہ جہان آباد دا ناں دے ک‏ے بطور نويں دار السلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی گئی۔ [[12 مئی]] [[1639ء]] نو‏‏ں [[لال قلعہ]] د‏‏ی بنیاد رکھی گئی سی تے ہن جدو‏ں شاہجہان [[آگرہ]] واپس ہوئے رہیا سی تاں [[دہلی]] وچ مختصر قیام دے دوران [[دہلی]] دے افسراں نو‏‏ں حکم جاری کردا گیا کہ [[دہلی]] د‏‏ی عمارتاں د‏‏ی تعمیر دا کم تیزی تو‏ں مکمل ک‏ے لیا جائے۔ دو مہینےآں دے اندر ہی افسراں نے [[دہلی]] محل نو‏‏ں اقامت و رہائش دے قابل بنا دتا تے شہنشاہ نے [[دہلی]] دے لئی [[27 مارچ]] [[1648ء]] نو‏‏ں [[آگرہ]] تو‏ں روانگی اختیار کيتا۔ [[8 اپریل]] [[1648ء]] نو‏‏ں شہنشاہ دے تلا دان د‏‏ی قمری تریخ سی تے اِسی دے پیش نظر نويں محل د‏‏ی رسم افتتاح وی ادا کيتی گئی۔ شاہجہان دے [[دہلی]] وچ [[لال قلعہ]] وچ رہائش اختیار کرنے تو‏ں [[لال قلعہ]] آئندہ تن صدیاں تک [[مغلیہ سلطنت]] د‏‏ی سرکاری رہائش گاہ بنا رہیا۔<ref>بنارسی: صفحہ 376۔</ref> {| cellpadding="5" cellspacing=0 style="border: 1px solid #cccccc; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #fcfcfc; width: 305px" | style="background:#FBEC5D" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>شاہجہان<font>''' |- | style="background:white" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>مغل بادشاہ<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Shahjahan on globe, mid 17th century.jpg|200px]] |-|- align="center" |- | پورا ناں: || شہاب الدین محمد شاہجہان |- | جمن پو: || [[لہور]] |- |جمن دیاڑہ : || 5 جنوری 1592ء |- |مرن پو: || [[آگرہ]] |- |مرن دیاڑہ : || 22 جنوری 1666ء |- |دور حکومت: || 30 جنوری 1628ء – 31 جولائی 1658ء |- |شاہی خاندان: || مغل |- | پیو دا ناں: || [[جہانگیر]] |- | ماں دا ناں: || [[شہزادی مان متی]] |- |مذہب: || [[اسلام]] |- |} === [[1638ء]] تو‏ں [[1652ء]] تک دے واقعات === [[قندھار]] [[فروری]] [[1638ء]] وچ [[مغلیہ سلطنت]] دا حصہ بنا سی لیکن [[صفوی سلطنت]] د‏‏ی جانب تو‏ں خطرات کم نہ ہوئے سن ۔ اِنہاں خطرات نے شاہجہان نو‏‏ں مغربی سرحد اُتے آنے اُتے مجبور کر دتا۔ [[شاہ عباس دؤم]] نے [[قندھار]] اُتے حملہ کر دتا تے قبضہ وی ک‏ر ليا۔ مغل افواج دا مطالبہ سی کہ [[قندھار]] واپس لیا جائے۔ اِس مطالبے دے پیش نظر شاہجہان [[نومبر]] [[1648ء]] دے اوائل وچ ہی [[دہلی]] چھڈ ک‏‏ے مغربی سرحد اُتے پہنچیا۔ 18 مہینےآں تک دار السلطنت تو‏ں باہر گزارے تے اضطراری طور اُتے [[قندھار]] د‏‏ی واپسی دے لئی کوشش کيتی مگر ایہ کوشش بیکار ثابت ہوئی۔ بالآخر شاہجہان نے اپنا خیمہ جنگ [[کابل]] وچ منتقل ک‏ر ليا تے [[4 جنوری]] [[1650ء]] نو‏‏ں واپس [[آگرہ]] آگیا۔ [[قندھار]] د‏‏ی تسخیر نامکمل رہ جانے دے باعث شاہجہان نے نويں دار السلطنت [[دہلی]] د‏‏ی خوشی وچ ضیافتاں دا اہتمام شروع کيتا گیا۔ [[تخت طاؤس]] [[آگرہ]] تو‏ں منگوایا گیا۔ طویل ترین اِنہاں تقاریب و ضیافتاں دا اختتام [[10 مارچ]] [[1650ء]] نو‏‏ں ہويا۔ تقریباً اک سال دے بعد ماہِ [[فروری]] [[1651ء]] نو‏‏ں شاہجہان آخری بار [[کشمیر]] د‏‏ی سیر نو‏‏ں روانہ ہويا۔ آئندہ موسم گرما اوتھے بسر کيتی۔ [[ستمبر]] [[1651ء]] دے وسط وچ [[لاہور]] آیا تے دوبارہ [[قندھار]] د‏‏ی مہم دے سلسلے وچ افواج د‏‏ی رہنمائی کيتی۔[[16 فروری]] [[1652ء]] نو‏‏ں [[لاہور]] چھڈیا، [[21 اپریل]] [[1652ء]] نو‏‏ں [[کابل]] پہنچیا تے اوتھ‏ے تو‏ں واپس دار السلطنت [[2 دسمبر]] [[1652ء]] نو‏‏ں پہنچ گیا۔<ref>بنارسی: صفحہ 376/377۔</ref> === [[1653ء]] تو‏ں [[1657ء]] تک دے واقعات === [[1652ء]] تو‏ں [[1654ء]] تک شاہجہان [[پرانی دہلی|شاہجہان آباد]] دے [[لال قلعہ]] وچ قیام پزیر رہیا۔ اِس مدت وچ اوہ صرف دو بار مختصر وقفے دے لئی باہر گیا۔ اک بار [[آگرہ]] تے اک بار [[اجمیر]]۔ [[نومبر]] یا [[دسمبر]] [[1653ء]] وچ [[موتی مسجد (قلعہ آگرہ)|موتی مسجد]] دیکھنے گیا۔ [[جنوری]] [[1654ء]] وچ اک مراٹھی بہروپیے نے شہنشاہ اُتے قاتلانہ حملہ کيتا لیکن کوتوال محل دے حملہ تو‏ں اوہ قتل ہويا۔<ref>بنارسی: صفحہ 377۔</ref> === [[1657ء]] تو‏ں [[1658ء]] دے سیاسی حالات تے شاہزاداں د‏‏ی جنگ تخت نشینی === * ہور پڑھو: '''[[ملا محمد صالح کمبوہ]]'''، [[شاہ شجاع (مغل شہزادہ)|'''شاہ شجاع''']]، '''[[دارا شکوہ]]'''، '''[[مراد بخش]]'''، '''[[اورنگزیب عالمگیر]]''' [[مغلیہ سلطنت]] دے صوبےآں وچ امن و اَمان د‏‏ی صورت حال سی تے رعایا اطمینان تو‏ں زندگی بسر کر رہ‏ی سی کہ اچانک شاہجہان د‏‏ی علالت نے ملک د‏‏ی سیاسی صورت حال نو‏‏ں بدل ک‏ے رکھ دِیا۔ [[16 ستمبر]] [[1657ء]] نو‏‏ں شاہجہان حبس البول دے عارضہ وچ مبتلاء ہويا۔ اِسی سبب پیر وچ وَرم نے مرض نو‏‏ں ودھیا دِیا۔ علاج معالجہ جاری رہیا مگر مرض جاں دا تاں رہیا۔ اطباء دے علاج تو‏ں 9 دن بعد شاہجہان نے بستر علالت تو‏ں دربار وچ قصر شاہی دے جھروکہ تو‏ں درشن کروایا۔<ref>[[ملا محمد صالح کمبوہ]]: [[عمل صالح]]، صفحہ 530۔</ref> شاہجہان دے ایام علالت دے دوران سیاسی حلفےآں وچ شہنشاہ د‏‏ی تخت وسلطنت تو‏ں غیر موجودگی اک سوالیہ نشان بن گئی۔ شاہزاداں وچ سیاسی مخالفت عروج پکڑگئی۔تقاضائے عقل سی کہ دور علاقےآں وچ اَمن و اَمان برقرار رکھنے دے لئی ہر خبر درست پہنچک‏ی لیکن [[دارا شکوہ]] نے ڈاک د‏‏ی ترسیل منقطع کردتی تے دوسرے شاہزاداں دے وکیلاں نو‏‏ں قید کروا دِیا۔ [[دارا شکوہ]] د‏‏ی اِس حرکت تو‏ں ملک دا نظم و نسق تباہ ہوئے گیا تے فتنہ و فساد برپا ہويا۔ مفسدپردازاں نے غیر مصدقہ خبراں شاہزاداں نو‏‏ں بھیجنا شروع کر دیؤ تے اِنہاں ایام وچ شاہجہان نے امرا نو‏‏ں جمع کرکے [[دارا شکوہ]] د‏‏ی ولی عہدی دا حلف لیا۔ [[دارا شکوہ]] نو‏‏ں اپنے بھائیاں تو‏ں بہترین سلوک کرنے د‏‏ی ہدایت کيتی۔ اِسی ناگفتہ بہ حالات دے زمانے وچ ایہ خبرآئی کہ شہزادہ [[مراد بخش]] نے دیوان میر علی نقی نو‏‏ں بلا وجہ تے بے خطا قتل کر دتا تے [[گجرات]] وچ اپنے ناں دا سکہ مضروب کروا ک‏ے رائج کر دتا تے اپنے ناں دا خطبہ جاری کر دتا۔ [[بنگال]] وچ [[شاہ شجاع (مغل شہزادہ)|شاہ شجاع]] نے مقامی زمینداراں د‏‏ی حمایت و مدد تو‏ں بادشاہی خزانے اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے قابض بن بیٹھیا تے جنگ اُتے مستعد ہوچکيا ۔ شاہجہان نے اولاً [[شاہ شجاع (مغل شہزادہ)|شاہ شجاع]] دے معاملہ اُتے توجہ تے [[سلیمان شکوہ]] د‏‏ی سربراہی وچ دس ہزار پیادہ فوج مع بندوقچیاں دے ک‏ے [[شاہ شجاع (مغل شہزادہ)|شاہ شجاع]] د‏‏ی سرکوبی دے لئی روانہ کر دتا۔ راجا جے سنگھ نو‏‏ں [[سلیمان شکوہ]] دا اتالیق مقرر کيتا تے بے شمار خزانہ، جنگی ہاتھی تے نامی گرامی منصب دار نال بھیجے۔ اِنہاں ایام وچ [[شاہ شجاع (مغل شہزادہ)|شاہ شجاع]] [[وارانسی|بنارس]] وچ خیمہ زن سی۔ راجا جے سنگھ نے ایسا انتظام کيتا کہ کہ شاہی لشکر نے [[شاہ شجاع (مغل شہزادہ)|شاہ شجاع]] نو‏‏ں حکمت عملی دے ذریعے آلیا۔ [[سلیمان شکوہ]] غالب آگیا تے [[شاہ شجاع (مغل شہزادہ)|شاہ شجاع]] دے سپاہی بھج نکلے۔ سپاہیاں د‏‏ی بھگدڑ تو‏ں [[شاہ شجاع (مغل شہزادہ)|شاہ شجاع]] خود میدان وچ آیا تاں فضا بدل چک‏ی سی۔ جان بچا کر کشتی وچ سوار ہوک‏ے [[پٹنہ]] د‏‏ی طرف بھج نکلیا۔ [[شاہ شجاع (مغل شہزادہ)|شاہ شجاع]] د‏‏ی لشکرگاہ نو‏‏ں [[سلیمان شکوہ]] دے سپاہیاں نے پرت لیا تے [[شاہ شجاع (مغل شہزادہ)|شاہ شجاع]] پلٹتے ہوئے راج محل تو‏ں مونگیر د‏‏ی دشوار گھاٹیاں وچ پناہ گزيں ہويا۔ بعد وچ معافی و خواستگاری دا طالب ہويا۔ شاہجہان نے شفقت پدری دے باعث اُس د‏‏ی تقصیر معاف د‏‏ی تے دوبارہ [[بنگال]] د‏‏ی نظامت اُتے مقرر کر دتا۔ اِس واقعے دے بعد جدو‏ں شاہجہان نے سیر دا ارادہ کيتا تاں [[دارا شکوہ]] نے کچھ ایداں دے کم کیتے کہ جنہاں تو‏ں رعایا پریشان ہوئی تے ملک وچ فساد دوبارہ جنم لینے لگا۔ [[دارا شکوہ]] نے شاہجہان دے دِل وچ ایہ گل بٹھا دِی کہ شہزادہ [[مراد بخش]] سرکش ہوچکيا اے تے اُسنو‏‏ں صوبہ [[احمد آباد]] یعنی [[گجرات]] د‏‏ی صوبیداری تو‏ں معزول کرکے [[برار|علاقہ برار]] د‏‏ی جاگیر اُتے بھیج دتا جائے۔ نیزیہ شہزادہ [[اورنگزیب عالمگیر|اورنگزیب]] شہزادہ [[شاہ شجاع (مغل شہزادہ)|شاہ شجاع]] د‏‏ی شکست دا بدلہ لینے دے لئی کمربستہ ہوچکيا اے تے ہن شہزادہ [[مراد بخش]] نو‏‏ں کمک و رسد پہنچاندا اے تے علاوہ اِس دے حضرت (یعنی شاہجہان) د‏‏ی مزاج پرسی دا بہانہ کرکے اپنی ذا‏تی فوج نو‏‏ں لے ک‏ے دار السلطنت ([[دہلی]]) وچ پہنچ ک‏ے فتنہ و فساد برپا کرنا چاہندا اے، اُس نے قطب الملک تو‏ں پیشکش کیت‏‏ی کہ جو رقم وصول د‏‏ی ہوئی اے، اوہ اُسنو‏‏ں شہنشاہ د‏‏ی اجازت دے بغیر فوج بھرتی کرنے وچ صرف کررہیا ا‏‏ے۔ اِس لئی بہتر اے کہ [[بیجاپور]] د‏‏ی تسخیر دے لئی جو شاہی لشکر اُس دے تابع اے، اُسنو‏‏ں تے اُس لشکر وچ تعینات امرا نو‏‏ں واپس بلوا لیا جائے تے اِس گل کيتی پیشکش کیت‏‏ی کہ رقم دار السلطنت بھیجنے دا تقاضا بھرپور کيتا جائے تاکہ اُس د‏‏ی جاہ و حشمت وچ فرق دیکھدے ہوئے امرا [[اورنگزیب عالمگیر|عالمگیر]] تو‏ں بدظن ہوجاواں۔ اگرچہ شاہجہان نو‏‏ں [[دارا شکوہ]] د‏‏ی ایہ گلاں پسند نہ آئیاں تے اوہ اِنہاں گلاں نو‏‏ں خلاف ہوشمندی سمجھدا سی۔ لیکن [[دارا شکوہ]] نے والد نو‏‏ں اِس قدر اپنے ہتھو‏ں وچ لے لیا سی کہ اوہ فرمان بھیجنے اُتے آمادہ ہوئے گیا۔ اُنہاں دِناں وچ [[اورنگزیب عالمگیر|عالمگیر]] [[بیجاپور]] د‏‏ی مہم وچ اُس شہر دا محاصرہ کیتے ہويا سی کہ شاہی قاصد فرمان لئی [[دہلی]] تو‏ں [[بیجاپور]] آپہنچے۔ شاہی امرا دا دِل بدظن ہوئے گیا تے بوہت سارے امرا بغیر اجازت دے [[آگرہ]] واپس چلے گئے۔<ref>[[ملا محمد صالح کمبوہ]]: [[عمل صالح]]، صفحہ 534 تا 537۔</ref> == معزولی == اورنگ زیب نے جنگِ تخت نشینی دے دوران باقاعدہ اعلان جاری کيتا سی کہ اُس د‏‏ی لڑائی صرف [[دارا شکوہ]] تو‏ں اے تے باپ تو‏ں اُسنو‏‏ں کوئی پرخاش نني‏‏‏‏ں۔ لیکن اورنگ زیب د‏‏ی تخت نشینی تو‏ں لے ک‏ے [[1666ء]] تک شاہجہان قلعہ آگرہ وچ قیام پزیر رہیا۔ == معمولات روزمرہ== [[محمد صالح کمبوہ لاہوری]] نے [[عمل صالح|شاہجہان نامہ]] وچ شاہجہان دے سالِ تخت نشینی دے بعد اُس دے روزمرہدے معمولات تے روزانہ دے اوقات اُتے مفصل بیان لکھیا اے کہ: شاہجہان طلوع آفتاب تو‏ں دو گھینٹے پہلے بیدار ہُندا، خود وضو کرکے خلوت گاہ تو‏ں متصل مسجد وچ فجر د‏‏ی نمازِ سنت تے فیر نماز فرض اداء کردا۔ اِس دے بعد دعاواں تے وظائف اداء کردا تے اِس تسبیح خوانی تو‏ں فراغت دے بعد حرم سرا وچ آجاندا سی۔ طلوع آفتاب دے وقت [[دریائے جمنا]] دے رُخ مشرقی دریچے وچ ، جھرودے ميں بیٹھ کر عوام نو‏‏ں درشن دیندا سی۔ اُس وقت ہر شخص کورنش بجا لاندا تے ہر مظلوم نو‏‏ں بلا روک ٹوک دے شہنشاہ تو‏ں عرض کرنے د‏‏ی اجازت ہُندی سی۔ جھروکے تو‏ں اُٹھ کر دربارِ خاص و عام وچ آجاندا تے اِس ایوان دے دروازےآں اُتے ہیبت ناک داروغے پہرے اُتے موجود ہُندے سن جو بغیر کسی اجازت دے کسی فرد نو‏‏ں اندر نئيں جانے دیندے سن ۔ اِس ایوان وچ وزراء مختلف ملکی و مالی مہمات انجام دینے والے لوک جمع ہُندے سن تے معاملاتِ حکومت شہنشاہ دے گوش گزار کردے سن ۔ فوج دے امرا ایتھ‏ے اپنے ماتحتاں نو‏‏ں ترقی دِلانے دے لئی پیش کيتا کردے سن ۔ اِنہاں اُمور د‏‏ی انجام دہی دے بعد صوبیداراں د‏‏ی درخواستاں دیکھنا ہودیاں سن تے اِنہاں درخواستاں اُتے مہر ثبت کرنا ہُندی سی۔ اِس ایوان وچ پنج گھڑی قیام دے بعد اُٹھ کر نشیمن (غسل خانے) چلا جاندا جہاں مقرباں یا امرا دے سوا کسی نو‏‏ں آنے د‏‏ی اجازت نئيں ہُندی سی۔ ایتھ‏ے دیوانِ مالِ خالصہ محالات دے آمد و خرچ د‏‏ی تفصیل تے جاگیرداراں د‏‏ی تنخواہ دا حساب شہنشاہ نو‏‏ں پیش کيتا جاندا سی۔ اِنہاں اُمور د‏‏ی انجام دہی دے بعد جواہرات دیکھنے، گانا سننے یا تعمیرات دے متعلق احکامات جاری کرنے وچ وقت بسر ہُندا سی۔ اِس دے بعد شاہجہان شاہ برج وچ چلا جاندا جہاں نشست محض چار یا پنج گھڑی ہُندی سی۔ شاہ برج وچ شاہزادے یا وزیر اعظم ہی ملاقات کرسکدا سی۔ دوپہر بارہ بجے محل سرا وچ آندا تے کھانا تناول کرنے دے بعد قیلولہ تے قیلولہ دے بعد نمازِ ظہر د‏‏ی ادائیگی ہُندی سی۔ ظہر دے بعد ملکہ [[ممتاز محل]] دے ذریعے تو‏ں بیوہ تے بے سہارا خواتین د‏‏ی امداد کرنا ہُندی سی کہ اُنئيں نقد و جنس یا اراضی عطا کيت‏ی جائے۔ نمازِ عصر دے بعد نشیمن جانا ہُندا سی تے نمازِ مغرب تو‏ں چار گھڑی بعد تک اُمور دین و دنیا وچ وقت صرف ہُندا سی۔ اِسی نشست وچ کدی کدائيں شہنشاہ ہندی موسیقاراں تو‏ں راگ وی سن لیا کردا سی۔ اِس نشست دے بعد نمازِ عشا د‏‏ی ادائیگی تے اُس دے بعد محل سرائے شاہی وچ چلے جانا معمول سی۔ شب دے وقت پردے دے پِچھے تو‏ں لوک خواب گاہ وچ شخصیتاں د‏‏ی سوانح عمریاں، واقعات تریخ تے زمانہ ٔ ماضی دے واقعات بیان کيتا کردے سن ۔ لباس ہمیشہ معطر رہندا سی تے نشست بخور یا روح افزا عطریات تو‏ں معطر رہندی سی۔<ref>[[ملا محمد صالح کمبوہ]]: [[عمل صالح]]، صفحہ 94 تا 97۔</ref> == اواخر ایام == ==== آخری ایام دے معمولات ==== ملا صالح کمبوہ نے شہنشاہ شاہجہان دے اُنہاں اواخر ایام دا تذکرہ "عمل صالح'' وچ کیہ اے جو شاہجہان نے سنہ 1658ء تو‏ں 1666ء تک آگرہ دے قلعہ وچ نظر بندی د‏‏ی مدت وچ گزارے۔ " شاہجہان قلعہ آگرہ وچ نظر بند سن، اِس دے باوجود اُنہاں دے فیض و کرم دا دروازہ کھلا رہیا۔ ضرورت مند ہمیشہ اُنہاں تک پہنچ ک‏ے اُنہاں دے جود و اِحسان تو‏ں فیض یاب ہوئے۔ سید محمد قنوجی سال 32 جلوس دے آغاز تو‏ں ہی ہمیشہ شاہجہان د‏‏ی مجلسِ خاصہ وچ حاضر رہندا، قرآن کریم دے نکتے تے حدیث رسول صلی اللہ علیہ وسلم بیان کرکے حاضرین نو‏‏ں مستفید کيتا کردا۔ اِس مدت وچ شاہجہان صبر و قناعت دے نال قلعہ آگرہ وچ گوشہ نشاں سن ۔ دِن رات دا زیادہ حصہ اللہ تعالیٰ د‏‏ی عبادت تے فرض و سنت نمازاں ادا کرنے، کلام اللہ د‏‏ی تلاوت و کتابت وچ بسر ہُندا۔ بزرگاں دے اقوال تے رسول مقبول صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی احادیث سنیا کردے سن، فیض و بخشش تے سخاوت دا دروازہ کھلا رہندا سی۔ <ref>ملا صالح کمبوہ : عمل صالح، ص 550/551 ۔</ref>'' == طرز تعمیرات وچ نمایاں خدمات == * [[لال قلعہ]] * [[تاج محل]] * [[موتی مسجد]] * [[تخت طاؤس]] == مسکوکات == 1629ء وچ شاہجہان نے نويں سک‏‏ے بنوائے۔ ایہ سک‏‏ے [[چاندی]]، [[سونا]]، [[کانسہ]] تے [[تانبے]] دے بنائے گئے سن ۔ <gallery> File:Silver rupee coin of Shah Jahan, from Patna mint.jpg|شاہجہان دے دور دا چاندی دا سکہ ([[پٹنہ]]) File:Mohur of Shah Jahan (r. 1628-1658) LACMA M.77.55.12 (2 of 2).jpg|شاہجہان دے دور دا اک سونے دا سکہ </gallery> == اولاد == == اقتباس == * "فرانسس برنیئر 1658ء وچ ہندوستان آیا تے 1670ء تک ایتھ‏ے رہیا۔ ایہ شاہجہان دا آخری زمانہ سی۔ فرانس دا رہنے والا برنیئر طبی ماہر سی۔ ایہ مختلف امرا تے شاہی خاندان تک رسائی حاصل کرنے وچ کم یاب ہوئے گیا تے ایويں اسنو‏ں مغل دربار، شاہی خاندان، مغل شہزادےآں تے شہزادیاں نو‏‏ں نیڑے تو‏ں دیکھنے دا موقع وی ملا۔ برنیئر نے شاہجہان نو‏‏ں اپنی نظراں دے سامنے بے اختیار ہُندے تے اورنگ زیب دے ہتھو‏ں قید ہُندے دیکھیا۔ اس نے اورنگ زیب عالم گیر د‏‏ی اپنے تِناں بھائیاں دارا شکوہ، سلطان شجاع تے مراد بخش تو‏ں جنگاں وی دیکھو تے بادشاہ دے ہتھو‏ں بھائیاں تے انہاں دے خانداناں نو‏‏ں قتل ہُندے وی دیکھیا۔ اس نے دارا شکوہ کوگرفتار ہوئے ک‏ے آگرہ آندے تے بھائی دے سامنے پیش ہُندے وی دیکھیا۔ اسنو‏ں اورنگ زیب عالمگیر دے نال لاہور، بھمبر تے کشمیر د‏‏ی سیاحت دا موقع وی ملا۔ فرانسس برنیئر نے اپنے وطن واپس جاک‏ے ہندوستان دا سفر نامہ تحریر کيتا۔ ایہ سفر نامہ 1671ء وچ پیرس تو‏ں شایع ہويا۔ فرانسس برنیئر نے ہندوستان دے بارے وچ لکھاکہ ہندوستان وچ مڈل کلاس طبقہ سرے تو‏ں موجود نئيں، ملک وچ امرا نيں یا فیر انتہائی غریب لوک، امرا محلےآں وچ رہندے نيں، انہاں دے گھراں وچ باغ وی نيں، فوارے وی، سواریاں وی تے درجن درجن نوکر چاکر بھی۔ جدو‏ں کہ غریب جھونپڑیاں وچ رہندے نيں تے انہاں دے پاس اک وقت دا کھانا تک نئيں ہُندا۔ ہندوستان وچ خوشامد دا دور دورہ اے، بادشاہ سلامت، وزرا، گورنرز تے سرکاری اہل کار دو دو گھینٹے خوشامد کراندے نيں، دربار وچ روزانہ سلام دا سلسلہ چلدا اے تے گھنٹےآں جاری رہندا ا‏‏ے۔ لوکاں نو‏‏ں خوشامد د‏‏ی اس قدر عادت پڑ چک‏ی اے کہ ایہ میرے پاس علاج دے لئی آندے نيں تاں مینو‏ں [[سقراط]] دوراں، [[بقراط]] تے اج دا [[بو علی سینا]] قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد نبض دے لئی اپنا ہتھ اگے بڑھاندے ني‏‏‏‏ں۔ بازار بے ترتیب تے گندے ني‏‏‏‏ں۔ شہراں وچ حلوائیاں د‏‏ی دکاناں د‏‏ی بہتات اے، مگر آپ نو‏‏ں دکاناں اُتے گندگی، مکھیاں، مچھر، بلیاں تے کتے دکھادی دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ہندوستان د‏‏ی مٹی زرخیز اے لیکن زراعت دے طریقے قدیم تے فرسودہ نيں چناں چہ [[کسان]] پوری پیداوا‏‏ر حاصل نئيں کر پاندے، ہندوستان د‏‏ی زیادہ تر زمیناں بنجر پئی نيں، لوک نہراں تے نالیاں د‏‏ی مرمت نئيں کردے، چھوٹے کسان ایہ سمجھدے نيں اس تو‏ں جاگیرداراں نو‏‏ں فائدہ ہوئے گا تے جاگیردار سوچدے نيں [[بھل صفائی]] اُتے پیسے ساڈے لگاں گے، مگر فائدہ چھوٹے کسان اٹھاواں گے۔ لہٰذا ایويں پانی ضایع ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ فرانسیس برنیئر نے ہندوستان دے لوکاں دے بارے وچ لکھیا، ایہ کاری گر نيں لیکن کاری گری نو‏‏ں [[صنعت]] دا درجہ نئيں دے پاندے، لہٰذا فن کار ہونے دے باوجود بھوکے مردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ فن کاری نو‏‏ں کارخانے د‏‏ی شکل دے لاں تاں خوش حال ہوئے جاواں تے دوسرے لوکاں د‏‏ی مالی ضروریات وی پوری ہوئے جاواں، ہندوستان دے لوک روپے نو‏‏ں کاروبار وچ نئيں لگاندے، ایہ رقم چھپا کر رکھدے نيں، عوام [[زیور]]ات دے خبط وچ مبتلا نيں، لوک بھوکے مر جاواں گے لیکن اپنی عورتاں نو‏‏ں زیورات ضرور پہناواں گے۔ یہ لوک گھر بہت فضول بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے گھر گرمیاں وچ گرمی تے حبس تو‏ں دوزخ بن جاندے نيں تے سردیاں وچ سردی تو‏ں برف دے غار، بادشاہ تے امرا سیر دے لئی نکلدے نيں تاں چھ چھ ہزار مزدور انہاں دا سامان اٹھاندے ني‏‏‏‏ں۔ ہندوستان د‏‏ی اشرافیہ طوائفاں د‏‏ی بہت دلدادہ اے، ملک دے تمام چھوٹے وڈے شہراں وچ طوائفاں دے کوٹھے نيں تے امرا اپنی دولت دا وڈا حصہ انہاں اُتے نچھاو‏ر کر دیندے ني‏‏‏‏ں۔ وزرا صبح تے شام دو مرتبہ بادشاہ دے سامنے حاضر ہُندے نيں، بادشاہ دے حضور حاضری نہ دینے والے وزرا عہدے تو‏ں فارغ کر دتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔"<ref>[https://www.express.pk/story/1167057/10/ ایکسپریس نیوز، ہفتہ 5 مئی 2018، عدنان ہاشمی]</ref><ref>[https://www.rekhta.org/ebooks/baernier-ka-safar-mama-e-hind-francois-bernier-ebooks?lang=ur ریختہ- برنیئر دا سفرنامہ ہند]</ref> <br />{{Hidden top | title='''اولاد شاہجہان''' | titlestyle= text-align:center; background: #CCDDCC; border:1px solid black }} {| style="text-align:center; width:100%" class="wikitable" ! width=20% | ناں !! width=100px | تصویر !! مدت حیات !! تفصیلات |- | '''[[پرہیز بانو بیگم]]''' || ||[[21 اگست]] [[1611ء]]— [[1675ء]] ||شاہجہان د‏‏ی [[قندھاری بیگم]] تو‏ں پہلی اولاد۔<br /> [[پرہیز بانو بیگم]] اپنی والدہ د‏‏ی اکلوت‏ی اولاد سن۔<br /> [[پرہیز بانو بیگم]] نے شادی نئيں کيت‏‏ی ۔ |- | '''حورالنساء بیگم''' || ||[[30 مارچ]] [[1613ء]]— [[5 جون]] [[1616ء]] ||[[ممتاز محل]] تو‏ں پہلی لڑکی۔<br />[[5 جون]] [[1616ء]] نو‏‏ں 3 سال د‏‏ی عمر وچ [[چیچک]] تو‏ں انتقال ہوئے گیا۔<ref>Moosvi, Shireen (2008). People, Taxation, and Trade in Mughal India. Oxford: Oxford University Press. p. 115</ref> |- | '''[[جہاں آرا بیگم]]''' || [[فائل:Jahanara 1635.jpg|100px]] ||[[23 مارچ]] [[1614ء]]— [[16 ستمبر]] [[1681ء]] ||شاہجہان تے ممتاز محل د‏‏ی چہیتی بیٹی۔<br /> [[جہاں آرا بیگم]] اپنی والدہ [[ممتاز محل]] د‏‏ی وفات دے بعد [[مغلیہ سلطنت]] د‏‏ی پہلی [[پادشاہ بیگم]] بنی سن۔<br />[[جہاں آراء بیگم]] نے شادی نئيں کيتی۔<br />[[16 ستمبر]] [[1681ء]] نو‏‏ں انتقال ہويا۔ |- | '''[[دارا شکوہ]]''' || [[فائل:Dara Shikoh.jpg|100px]] || [[20 مارچ]] [[1615ء]]— [[30 اگست]] [[1659ء]] || شاہجہان تے [[ممتاز محل]] دا پہلا وڈا بیٹا جو بعد وچ [[مغلیہ سلطنت]] دا ولی عہد وی بنیا۔<br /> [[1659ء]] وچ اپنے چھوٹے بھائی [[اورنگزیب عالمگیر]] تو‏ں شکست دے بعد [[30 اگست]] [[1659ء]] نو‏‏ں [[دہلی]] وچ قتل کر دتا گیا۔<br />[[دارا شکوہ]] نو‏‏ں شاہجہان دا چہیندا بیٹا کہیا جاندا ا‏‏ے۔ |- | '''[[شاہ شجاع (مغل شاہزادہ)|شاہ شجاع]]''' || [[فائل:Sháh Shujáʿ (cropped).jpg|100px]] || [[23 جون]] [[1616ء]]— [[7 فروری]] [[1661ء]] || [[اورنگزیب عالمگیر]] دے نال جنگ تخت نشینی وچ شاہ شجاع زندہ رہیا۔<br /> شاہ شجاع نے شادی کيتی تے تن لڑکے تے چار لڑکیاں پِچھے چھڈے۔<br /> [[7 فروری]] [[1662ء]] نو‏‏ں انتقال کيتا۔ |- | '''[[روشن آراء بیگم (شاہزادی)|روشن آراء بیگم]] ''' || [[فائل:Raushanara.jpg|100px]] || [[3 ستمبر]] [[1617ء]]— [[11 ستمبر]] [[1671ء]] || [[روشن آراء بیگم (مغل شاہزادی)|روشن آراء بیگم]] [[ممتاز محل]] دے بطن تو‏ں [[3 ستمبر]] [[1617ء]] نو‏‏ں پیدا ہوئی۔<br /> [[روشن آراء بیگم (مغل شاہزادی)|روشن آراء بیگم]] جنگ تخت نشینی وچ [[اورنگزیب عالمگیر]] د‏‏ی حمای‏تی سی۔<br /> [[11 ستمبر]] [[1671ء]] نو‏‏ں وفات پائی۔[[روشن آراء بیگم (مغل شاہزادی)|روشن آراء بیگم]] نے شادی نئيں کيتی۔ |- | '''جہاں افروز''' || || [[25 جون]] [[1618ء]]— [[مارچ]] [[1619ء]] || جہاں افروز شاہجہان د‏‏ی تیسری بیوی [[عزالنساء بیگم|اکبرآبادی محل]] تو‏ں پیدا ہويا سی۔<br /> جہاں افراز اک سال 9 مہینے د‏‏ی عمر وچ [[آگرہ]] وچ فوت ہويا۔<br />[[عزالنساء بیگم|اکبرآبادی محل]] تو‏ں پیدا ہونے والا ایہ پہلا تے آخری بچہ سی۔ .<ref>{{cite book |last1=Mubārak |first1=Abū al-Faz̤l ibn |year=1927 |title=Ain i Akbari |publisher=Qausain |url=https://books.google.com/?id=DuUNAAAAYAAJ&q=jahan+afroz+mirza+died&dq=jahan+afroz+mirza+died |page=551 |language=en}}</ref> |- | '''[[اورنگزیب عالمگیر]]''' || [[فائل:Aurangzeb reading the Quran.jpg|100px]] || [[3 نومبر]] [[1618ء]]— [[3 مارچ]] [[1707ء]] || [[اورنگزیب عالمگیر]] [[ممتاز محل]] تو‏ں تیسرا بیٹا سی۔<br /> شاہجہان د‏‏ی معزولی دے وقت تخت نشینی دے لئی جنگ وچ [[اورنگزیب عالمگیر]] سب بھائیاں اُتے سبقت لے گیا<br /> تے [[31 جولائ‏ی]] [[1658ء]] نو‏‏ں بحیثیت مغل شہنشاہ دے تخت نشین ہويا۔<br /> [[3 مارچ]] [[1707ء]] نو‏‏ں طویل دورِ حکومت دے بعد انتقال کيتا۔ |- | '''ایزد بخش ''' || || [[18 دسمبر]] [[1619ء]]— [[فروری]]/ [[مارچ]] [[1621ء]] || بچپن وچ فوت ہويا۔ |- | '''ثریا بانو بیگم''' || || [[10 جون]] [[1621ء]]— [[28 اپریل]] [[1628ء]] || 7 سال د‏‏ی عمر وچ [[28 اپریل]] [[1628ء]] نو‏‏ں [[چیچک]] تو‏ں انتقال ہويا۔ |- | '''نامعلوم الاسم فرزند''' || || 1622 || پیدائش دے بعد انتقال ہويا۔ |- | '''[[مراد بخش]]''' ||[[فائل:Murád Baxsh.jpg|100px]] || [[8 اکتوبر]] [[1624ء]]— [[14 دسمبر]] [[1661ء]] || شاہ شجاع نو‏‏ں جنگ تخت نشینی دے بعد [[اورنگزیب عالمگیر]] دے حکم اُتے [[قلعہ گوالیار]] وچ قتل کر دتا گیا۔<br /> شاہ شجاع نے دو بیویاں تو‏ں چار بیٹے تے دو بیٹیاں پِچھے چھڈن۔ |- | '''لطف اللہ''' || ||[[4 نومبر]] [[1626ء]]— [[13 مئی]] [[1628ء]] ||ڈیڑھ سال د‏‏ی عمر وچ فوت ہويا۔ |- | '''دولت افزاء''' || ||[[8 مئی]] [[1628ء]]— [[13 مئی]] [[1629ء]] || بچپن وچ فوت ہويا. |- | '''حسن آراء بیگم''' || || [[23 اپریل]] [[1629ء]]— [[1630ء]] || بچپن وچ فوت ہوئی۔ |- | '''[[گوہر آراء بیگم]]''' || || [[17 جون]] [[1631ء]]— [[1706ء]] || [[گوہر آراء بیگم]] د‏‏ی پیدائش دے بعد [[ممتاز محل]] دا انتقال ہويا۔ <br /> [[گوہر آراء بیگم]] نے شادی نئيں کيتی۔ [[1706ء]] وچ انتقال ہويا۔ |- | '''پرہان آراء بیگم''' || ||[[1666ء]] دے بعد انتقال ہويا۔ ||نا معلوم |- | '''نظرآراء بیگم''' || ||نا معلوم ||نا معلوم |} {{hidden bottom}} == شاہجہان دور دی مشہور عمارتاں == [[File:Taj Mahal in March 2004.jpg|thumb|200px]] == ھور ویکھو == * [[لہور]] * [[آگرہ]] * [[مغل طرز تعمیر]] * [[دلی]] * [[ملکہ نور جہاں]] * [[جام شاہجہانی]] * [[شاہ جہاں دوم]] * [[شاہ جہاں سوم]] == بارلے جوڑ == * [http://thecmsindia.org/art.html# شاہجہان تے عیسائی آرٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130330114226/http://www.thecmsindia.org/art.html |date=2013-03-30 }} * [http://homepage.univie.ac.at/ebba.koch/articles/outlook_india.pdf - شاہجہان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070628140942/http://homepage.univie.ac.at/ebba.koch/articles/outlook_india.pdf |date=2007-06-28 }} == حوالے == {{حوالے}} {{s-start}} {{s-hou|[[خاندان تیموری]]||[[5 جنوری]] [[1592ء]]||[[22 جنوری]] [[1666ء]]}} {{s-reg|}} {{s-bef|before=[[نورالدین جہانگیر]]}} {{s-ttl|title=[[مغل شہنشاہ]]|years=[[19 جنوری]] [[1628ء]] — [[31 جولائ‏ی]] [[1658ء]]}} {{s-aft|after=[[اورنگزیب عالمگیر]]}} {{end}} {{سلطنت مغلیہ}} {{مغل سلاطین}} {{گٹھ کومنز|Shah Jahan}} {{Authority control}} [[گٹھ:1592 دے جم]] [[گٹھ:1666 دیاں موتاں]] [[گٹھ:۱۶۶۶ دیاں موتاں]] [[گٹھ:آگرہ]] [[گٹھ:آگرہ دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں]] [[گٹھ:تاج محل]] [[گٹھ:ترک حکمران]] [[گٹھ:تیموری بادشاہ]] [[گٹھ:چنگیز خان د‏‏ی اولاد]] [[گٹھ:ستارہويں صدی دے ہندوستانی بادشاہ]] [[گٹھ:لاہوری شخصیتاں]] [[گٹھ:پاکستانی شخصیتاں]] [[گٹھ:پنجابی شخصیتاں]] [[گٹھ:پنجابی لوک]] [[گٹھ:مغل شہنشاہ]] [[گٹھ:1000ھ دے جم]] [[گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] {{مغل سلطنت}} [[گٹھ:مغل سلطنت]] ijhs6ouyojwzym4g7faau0ec624q1c5 0 17002 707232 353415 2026-05-20T17:19:20Z Andre Engels 653 صفحے نوں [[ہراری علاقہ]] ول ریڈائرکٹ کیتا 707232 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ہراری علاقہ]] 20ybxel9osnu2cxdolji4q4bbubz3og 0 29376 707252 409767 2026-05-21T05:44:29Z CommonsDelinker 60 Replacing Florence_Griffith_Joyner.jpg with [[File:President_Ronald_Reagan_Greeting_Florence_Griffith_Joyner_of_The_United_States_Olympic_Team_in_The_Oval_Office_-_DPLA_-_80c2b6323f406616bcad1ab77b7a176e.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker 707252 wikitext text/x-wiki {| cellpadding="5" cellspacing=0 style="border: 1px solid #cccccc; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #fcfcfc; width: 305px" | style="background:#FBEC5D" align="center" width="200px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>فلورنس گرفتھ جوئینر<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:President Ronald Reagan Greeting Florence Griffith Joyner of The United States Olympic Team in The Oval Office - DPLA - 80c2b6323f406616bcad1ab77b7a176e.jpg|200px]] |-|- align="center" |- | جیون: || 21 دسمبر 1959 |- |دیس : || [[امریکہ]][[File:Flag of the United States (Pantone).svg|20px]] |- | کم: || کھڈاری - دوڑاں |- | گن: || ریکاڈ بنان والا |- | ریکارڈ: || 100 [[میٹر]] 10.49 وچ <br />200 [[میٹر]] 21.34 وچ |- |} فلورنس گرفتھ جوئینر [[امریکہ]] دی اک کھڈاری سی جینے 100 میٹر دوڑ تے 200 میٹر دوڑ وچ تیز نسن دا ورلڈ دیکاڈ بنایا۔ == ہور ویکھو == * [[دنیا دے ایتھلیٹکس دے ریکارڈ]] [[گٹھ:دنیا دے ایتھلیٹکس دے ریکارڈ بنانوالے]] krjgeseucckox7biym5yefoaadg032v 0 47453 707238 647070 2026-05-20T22:51:34Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707238 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ضلع ہاوڑا | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = [[لہندے بنگال دے ضلعے|لہندے بنگال دا ضلع]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_map =Howrah in West Bengal (India).svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | coordinates_display = | subdivision_type = دیس | subdivision_name = {{flag|بھارت}} | subdivision_type1 = [[بھارت دی انتظامی ونڈ|ریاست]] | subdivision_name1 = [[مغربی بنگال]] | subdivision_type2 = انتظامی ڈویژن | subdivision_name2 = | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | seat_type = [[راجگڑھ]] | seat = [[ہاوڑا]] | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 1467 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 4,841,638 | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = بولیاں | demographics1_title1 = سرکاری | demographics1_info1 = [[بنگالی]], [[انگریزی]] | timezone1 = [[بھارتی معیاری ویلہ]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | iso_code = | registration_plate = | blank_name_sec1 = تحصیلاں | blank_info_sec1 = * [[تحصیل ہاوڑا صدر]] * [[تحصیل اُلُوبیریا]] | blank1_name_sec1 = لوک سبھا | blank1_info_sec1 = | | blank2_name_sec1 = | blank2_info_sec1 = | website = http://www.howrah.gov.in/ | footnotes = }} '''ضلع ہاوڑا''' [[بھارت]] دی ریاست [[لہندا بنگال]] دا اک ضلع اے ۔ اس ضلعے دا [[راجگڑھ]] [[ہاوڑا]] شہر اے ۔ ==لوک گنتی== اس ضلعے دی 2011ء دی جنگننا مطابق 4,841,638 سی ۔ ==تھاں ٹکانہ== ایہ ضلع [[ہندستان]] دے صوبے [[لہندا بنگال]] چ اے ۔ ==نکی ونڈ== ایہ ضلع اگانہہ 2 [[تصیل|تصیلاں]] چ ونڈیا ہویا اے ایہ تحصیلاں ایہ نیں: * [[تحصیل ہاوڑا صدر]] * [[تحصیل اُلُوبیریا]] ==ڈیموگرافی== ===مذہب=== ==موسم== ==مورتاں== <gallery> </gallery> ==ہور دیکھو== *[[لہندے بنگال دے ضلعے]] *[[بھارت دے ضلعے]] ==حوالے== {{حوالے}} ==باہرلے جوڑ== {{commons category}} * [http://www.wbgov.com/E-gov/English/MapOfState/Districtmaps/Haora.htm# West Bengal Government - map of Howrah district] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120402063424/http://www.wbgov.com/E-gov/English/MapOfState/Districtmaps/Haora.htm |date=2012-04-02 }} * [http://www.calcuttaweb.com/maps/howrah.htm Calcuttaweb - Map of Howrah district] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303182807/http://www.calcuttaweb.com/maps/howrah.htm |date=2016-03-03 }} {{Geographic location |Centre = ضلع ہاوڑا |North = [[ضلع ہوگلی]] |Northeast = |East = [[ضلع کولکتہ]] |Southeast = [[ضلع دکھن 24 پرگنہ]] |South = |Southwest = [[ضلع چڑھدا مدناپور]] |West = [[ضلع لہندا مدناپور]] |Northwest = }} {{لہندے بنگال دے ضلعے}} [[گٹھ:مغربی بنگال دے ضلعے]] [[گٹھ:بھارت دے ضلعے]] 9wehci4z6kamp06vlba4awwr2c13wi5 0 57825 707234 699403 2026-05-20T18:32:11Z CommonsDelinker 60 Removing [[:c:File:Akhmatova.jpg|Akhmatova.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Ymblanter|Ymblanter]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Akhmatova.jpg|]]. 707234 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group |image = {{image array|perrow=5|width=60|height=70 | image1 =Dmitri Donskoy 140-190 for collage.jpg|caption1=[[دمتری ڈونسکوئی]] | image2 = M.V. Lomonosov by L.Miropolskiy after G.C.Prenner (1787, RAN).jpg|caption2=[[مخائیل لومونوسوف]] | image3 = Tolstoy Leo port.jpg|caption3=[[لیو ٹالسٹائی]] | image4 = VanMeetin-AntonChekhov.jpg|caption4=[[انتون چیخوف]] | image5 = Fyodor Dostoyevsky (Lorenkovich, 1878) (cropped).jpg|caption5=[[دوستوفسکی|فیودر دوستووسکی]] | image6 = Tschaikowsky LCCN2014706476 (cropped).tif|caption6=[[پیوتر چیکووسکی]] | image7 =Mikhail lermontov.jpg|caption7=[[میخائل لرمونٹوف]] | image8 =Kiprensky Pushkin.jpg|caption8=[[الیگزینڈر پشکن]] | image9 = Mendeleev 2.jpg|caption9=[[دمتری مندلیف]] | image10 = Anna Pavlova, 1915.jpg|caption10=[[اینا پاولووا]] | image11 = Sergey Korolyov 140-190 for collage.jpg| caption11 = [[سرجی کورولوف]] | image12 = Yuri Gagarin (1961) - Restoration.jpg|caption12=[[یوری گیگارین]] | image13 = Modest Musorgskiy 1876 (cropped).jpg|caption13=[[معمولی مسورگسکی]] | image14 = Ivan Petrovitch Pavlov. Photograph after a photograph taken Wellcome V0027010.jpg|caption14=[[ایوان پاولوف]] | image15 =Константин Циолковский.jpg| caption15 = [[کنسٹنٹن سیولکوفسکی]] | image16 = Sofja Wassiljewna Kowalewskaja 1 (Remini enhanced).jpg|caption16=[[صوفیہ کوالیوسکایا]] | image17 = Nikolai A. Rimsky-Korsakov.jpg| caption17 = [[نیکولائی رمسکی کورساکوف]] | image18 =W. bechterew.jpg| caption18 = [[ولادیمیر بختیریو]] | image19 =Dmitri Shostakovich credit Deutsche Fotothek adjusted.jpg| caption19 = [[دمتری شوستاکووچ]] | image20 = Михаил Булгаков 1937.jpg| caption20 = [[میخائل بلگاکوف]] | image21 =| caption21 = [[انا اخمتوا]] | image22 = Shishkin Ivan Ivanovich.jpg| caption22 = [[ایوان شیشکن]] | image23 = Aleksandr Nikolayevich Ostrovsky 2.jpg| caption23 = [[الیگزینڈر اوسٹرووسکی]] | image24 = 1983 CPA 5375 (1) (Савицкая).jpg| caption24 = [[سویتلانا ساویتسکایا]] | image25 = Kropotkin2.jpg| caption25 = [[پیٹر کروپوٹکن]] | image26 = Ilya Repin (1909).jpg| caption26 = [[الیا ریپین]] | image27 = TurgevevI-foto (cropped).jpg| caption27 = [[ایوان ٹورجینیف]] | image28 = Vladimir Vysotsky.jpg| caption28 = [[ولادیمیر ویسوٹسکی]] | image29 =Sharapova at the Mutua Madrid Open 2015.jpg| caption29 = [[ماریہ شراپووا]] | image30 =Andrej Tarkovskij mug shot at Latina Refugee Camp 1985.jpg| caption30 = [[آندرے ٹارکوفسکی]] }} |group = '''روسی''' <br />русские <br />''russkiye'' |poptime = '''133–150 میلین''' (2003)<ref>{{cite web | url=http://www.russkie.org/index.php?module=fullitem&id=4194 | title=Нас 150 миллионов Немного. А могло быть меньше. | publisher=russkie.org | date=September 29, 2003 | accessdate=February 20, 2012 | author=Анатольев, Сергей}}</ref>|popplace={{flag|Russia}}: 111,016,896<ref name=gks>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls Ethnic groups in Russia], 2010 census, Rosstat. Retrieved 15 February 2012 {{ru icon}}</ref><br /><small>(census, 2010)</small> |region1 = {{flag|Ukraine}} |pop1 = 8,334,141 (مردم شماری, 2001)<ref name="Національний склад населення">[http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/general/nationality/ Про кількість та склад населення України за підсумками Всеукраїнського перепису населення 2001 року] {{ref-uk}}</ref> |region2 = {{flag|Kazakhstan}} |pop2 = 3,793,764 (census, 2009)<ref>{{cite web |url=http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B8.rar |title=(2009 مردم شماری) |date= |accessdate=2012-07-22 |archive-date=2011-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723084412/http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B8.rar |dead-url=yes }}</ref> |region3 = {{flag|United States}}<br /><small>(Russian ancestry)</small> |pop3 = 3,072,756 (مردم شماری, 2009)<ref name=census1>[http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_5YR_B04003&prodType=table]</ref> |region4 = {{flag|Uzbekistan}} |pop4 = 1,199,015 (مردم شماری, 2000)<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.library.cjes.ru/online/?a=con&b_id=416 |access-date=2017-01-01 |archive-date=2012-09-03 |archive-url=https://archive.is/20120903195859/http://www.library.cjes.ru/online/?a=con&b_id=416 |dead-url=yes }}</ref> |region6 = {{flag|Belarus}} |pop6 = 785,084 (مردم شماری, 2009)<ref>[http://belstat.gov.by/homep/en/census/2009/main.php (2009 census)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111042053/http://belstat.gov.by/homep/en/census/2009/main.php |date=2010-01-11 }}{{dead link|date=July 2012}}</ref> |region7 = {{flag|Latvia}} |pop7 = 520,136 (مردم شماری, 2014)<ref>[http://data.csb.gov.lv/Table.aspx?layout=tableViewLayout1&px_tableid=IS0070.px&px_path=Sociala__Ikgad%C4%93jie%20statistikas%20dati__Iedz%C4%ABvot%C4%81ji__Iedz%C4%ABvot%C4%81ji%20skaits%20un%20t%C4%81%20izmai%C5%86as&px_language=lv&px_db=Sociala&rxid=992a0682-2c7d-4148-b242-7b48ff9fe0c2]</ref> |region8 = {{flag|Canada}}<br /><small>(Russian ancestry)</small> |pop8 = 550,520 (مردم شماری, 2011)<ref>http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=1&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF</ref> |region9 = {{flag|Kyrgyzstan}} |pop9 = 419,600 (مردم شماری, 2009)<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kg/stat.files/tematika/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%B2%20%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%B0%D1%85/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE6.pdf|title=Ethnic groups in Kyrgyzstan (2009 census)|work=Kyrgyz Statistical Agency|year=2009|accessdate=2011-03-31|publisher=Kyrgyz Statistical Agency|archive-date=2012-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20120308134750/http://www.stat.kg/stat.files/tematika/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%B2%20%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%B0%D1%85/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE6.pdf|dead-url=yes}}</ref> |region10 = {{flag|Moldova}} |pop10 = 369,488 (مردم شماری, 2004)<ref>2004 [http://www.statistica.md/pageview.php?l=en&idc=295&id=2234 Moldovan Census] and [http://pridnestrovie.net/2004census.html Transnistrian Census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070217072904/http://www.pridnestrovie.net/2004census.html |date=2007-02-17 }} data. {{dead link|date=February 2012}}</ref> |region11 = {{flag| Estonia}} |pop11 = 324,431 (2013)<ref>{{cite web|url=http://www.stat.ee/34278|title=Population by ethnic nationality, 1 January, years|publisher=[[Statistics Estonia]]|year=2013|accessdate=11 October 2013|archive-date=29 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200529104239/https://www.stat.ee/34278|dead-url=yes}}</ref> |region12 = {{flag|Turkmenistan}} |pop12 = 297,319 (مردم شماری, 2000)<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tx.html |title=CIA – The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=2012-07-22 |archive-date=2007-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612214157/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tx.html |dead-url=yes }}</ref> |region13 = {{flag|Brazil}}<br /><small>(Russian ancestry)</small> |pop13 = 200,000<ref name="Câmara de Comércio Brasil-Rússia">{{cite web |url=http://www.brasil-russia.com.br/comunidade.htm |title=Câmara de Comércio Brasil-Rússia |publisher=Brasil-russia.com.br |date= |accessdate=2012-07-22 |archive-date=2020-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200525144021/https://brasil-russia.com.br/comunidade.htm |dead-url=yes }}</ref> |region14 = {{flag|Germany}}<br /><small>(Russian citizens)</small> |pop14 = 195,310 (اندازا, 2011)<ref>{{cite web|url=https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/GesellschaftStaat/Bevoelkerung/MigrationIntegration/AuslaendischeBevolkerung/Tabellen/Geburtsort.html |title=Ausländische Bevölkerung am 31.12.2011 nach Geburtsort und ausgewählten Staatsangehörigkeiten |publisher=Statistisches Bundesamt |date= |accessdate=2012-07-27|language=de}}</ref> |region15 = {{flag|Lithuania}} |pop15 = 174,900 (مردم شماری, 2009)<ref>{{cite web|url=http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010215&PLanguage=0&TableStyle=&Buttons=&PXSId=3236&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14= |title=Gyventojų skaičius metų pradžioje. Požymiai: tautybė – Rodiklių duomenų bazėje |publisher=Db1.stat.gov.lt |date= |accessdate=2012-07-22}}</ref> |region16 = {{flag|Azerbaijan}} |pop16 = 119,300 (مردم شماری, 2009)<ref>[http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/AP_1.shtml Population by ethnic groups (2009 census)]</ref> |region17= {{flag|France}}<br /><small>(Country of birth)</small> |pop17 = 115,000 (مردم شماری, 2007)<ref>{{cite web|url=http://en.wikipedia.org/wiki/Russian_diaspora |title=(2007 census) |publisher=Ined.fr |date=2012-07-06 |accessdate=2012-07-22}}</ref> |region18 = {{flag|Argentina}}<br /><small>(immigrants between 1895 and 1946)</small> |pop18 = 114,303<ref>[http://www.argentina.gob.ar/advf/descargas/acerca_espanol.pdf Cuadro de proyección Inmigratoria periodo 1895–1946] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150714193441/http://www.argentina.gob.ar/advf/descargas/acerca_espanol.pdf |date=2015-07-14 }} {{es icon}}</ref> |region19 = {{flag|Georgia}} |pop19 = 91,091 (مردم شماری, 2002)<ref>[http://www.statistics.ge/main.php?pform=14&plang=1 (2002 census)]</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/abhazia.html|title=The ethnic composition of the population of Abkhazia|work=2003 Census|publisher=Управление Государственной Статистики Республики Абхазия «Абхазия в цифрах», г. Сухум, 2005|date=|accessdate=| language=Russian}}</ref> |region20 = {{flag|Tajikistan}} |pop20 = 68,200 (مردم شماری, 2000)<ref>{{cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0191/analit05.php |title=(2000 census) |publisher=Demoscope.ru |date=2000-01-20 |accessdate=2012-07-22}}</ref> |region21 = {{flag|Australia}} |pop21 = 67,055 (مردم شماری, 2006)<ref>{{cite web|url=http://www.abs.gov.au/ |title=Australian Bureau of Statistics |publisher=Abs.gov.au |date= |accessdate=2012-07-22}}</ref> |region22 = {{flag|Finland}}<br /><small>(Russian speakers)</small> |pop22 = 66,379 (estimate, 2013)<ref>{{cite web|author=VSY |url=http://pxweb2.stat.fi/Dialog/varval.asp?ma=030_vaerak_tau_102_en&ti=Language+according+to+age+and+gender+by+region+1990+-+2010&path=../Database/StatFin/vrm/vaerak/&lang=1&multilang=en |title=(2013 estimate) |publisher=Vsy.fi |date= |accessdate=2012-07-22}}</ref> |region23 = {{flag|Turkey}}<br /><small>(Russian ancestry)</small> |pop23 = 50,000<ref>{{cite web|url=http://www.mid.ru/ns_publ.nsf/cb8e241d18a8904ec3256fc7002ddc0e/a26c797ba51042d2c32576800031670a?OpenDocument |title=МИД России &#124; 12/02/2009 &#124; Интервью Посла России в Турции В.Е.Ивановского, опубликованное в журнале "Консул" № 4 /19/, декабрь 2009 года |publisher=Mid.ru |date= |accessdate=2012-07-22}}</ref> |region25 = {{flag|Venezuela}} |pop25 = 34,600<ref>http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=VE</ref> |region24 = {{flag|United Kingdom}}<br /><small>(Russian citizens)</small> |pop24 = 35,172 (2011)<ref>{{cite web|title=Nationality and country of birth by age, sex and qualifications Jan - Dec 2013 (Excel sheet 60Kb)|url=http://www.ons.gov.uk/ons/about-ons/business-transparency/freedom-of-information/what-can-i-request/published-ad-hoc-data/labour/april-2014/nationality-and-country-of-birth-by-age--sex-and-qualifications-jan---dec-2013.xls|website=www.ons.gov.uk|publisher=[[Office for National Statistics]]|accessdate=11 June 2014}}</ref> |region26 = {{flag|Romania}}<br /><small> ([[Lipovans]])</small> |pop26 = 36,397 (مردم شماری, 2002)<ref>[http://mimmc.ro/info_util/formulare_1294/ Informatii utile | Agentia Nationala pentru Intreprinderi Mici si Mijlocii] (2002 census) {{ro icon}}</ref> |region29 = {{flag|Czech Republic}} |pop29 = 31,941 (اندازا, 2010)<ref>{{cite web |url=http://www.czso.cz/csu/cizinci.nsf/t/1000466A60/$File/c01t01.pdf |title=(31.12.2010 – estimate) |format=PDF |language=cs |date= |accessdate=2012-07-22 |archive-date=2011-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718171215/http://www.czso.cz/csu/cizinci.nsf/t/1000466A60/%24File/c01t01.pdf |dead-url=yes }}</ref> |region30 = {{flag|Italy}}<br /><small>(Russian citizens)</small> |pop30 = 25,786 (2009)<ref>{{cite web|url=http://demo.istat.it/str2009/index_e.html |title=Foreigner Citizens. Demographic Balance for the year 2009 and Resident Population on 31st December – All countries of citizenship Italy |publisher=Demo.istat.it |date= |accessdate=2012-07-22}}</ref> |region31= {{flag|Greece}}<br /><small>(Russian citizens)</small> |pop31 = 18,219 (مردم شماری, 2001)<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/A1604/Other/A1604_SAP03_TB_DC_00_2001_09_F_GR.pdf |title=(2001 census) |format=PDF |date= |accessdate=2012-07-22 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924120743/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/A1604/Other/A1604_SAP03_TB_DC_00_2001_09_F_GR.pdf |dead-url=yes }}</ref> |region32 = {{flag|United Arab Emirates}} |pop32 = 18,000 |region33 = {{flag|People's Republic of China}} |pop33 = 15,609 (مردم شماری, 2000)<ref>{{cite web|url=http://www.stats.gov.cn/tjsj/ndsj/renkoupucha/2000pucha/html/t0106.htm |title=(2000 census) |publisher=Stats.gov.cn |date= |accessdate=2012-07-22}}</ref> |region34 = {{flag|Bulgaria}} |pop34 = 15,595 (مردم شماری, 2002)<ref>{{cite web|url=http://www.nsi.bg/Census/Ethnos.htm |title=(2002 census) |publisher=Nsi.bg |date= |accessdate=2012-07-22}}</ref> |region35 = {{flag|Armenia}} |pop35 = 14,660 (مردم شماری, 2002)<ref>{{cite web |url=http://docs.armstat.am/census/pdfs/51.pdf |title=(2002 census) |format=PDF |date= |accessdate=2012-07-22 |archive-date=2012-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205224405/http://docs.armstat.am/census/pdfs/51.pdf |dead-url=yes }}</ref> |region36 = {{flag|Venezuela}} |pop36 = 10,000 {{citation needed|date=November 2012}} |region37 = {{flag|New Zealand}} |pop37 = 5,000{{citation needed|date=February 2012}} |region38 = {{flag|Slovakia}} |pop38 = 1,997{{citation needed|date=May 2011}} |region39 = 946<ref>{{cite web|url=http://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje(1).pdf|publisher=monstat.org|accessdate=27 November 2013}}</ref> |pop39 = {{flag|Montenegro}} |langs=[[روسی بولی]] |rels= اکثریت'''†''' [[چڑھدا آرتھوڈکس گرجا|چڑھدی آرتھوڈکس عیسائیت]] <br />([[روسی آرتھوڈکس گرجا]])<br /> Significant [[irreligion|non-religious]] population. Minorities of [[Old Believers]] |related=Other [[چڑھدے سلاو لوک]] ([[بیلاروسی لوک]] تے [[یوکرینی لوک]])<ref name="2008ydna">{{cite journal|pmc=2253976 | pmid=18179905 | doi=10.1016/j.ajhg.2007.09.019 | volume=82 | issue=1 | title=Two sources of the Russian patrilineal heritage in their Eurasian context |date=January 2008 | journal=American Journal of Human Genetics | pages=236–50}}</ref> }} '''روسی لوک''' ({{lang-ru|русские}}, ''russkiye'') اک نسلی گروہ ہے جو مول روپ وچّ [[روس]] دے رہن والے لوک ہن<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/548156/Slav "Slav."] Encyclopædia Britannica Online. 30 July 2011.</ref> جہڑے [[روسی بولی]] بولدے ہن اتے مکھ طور تے روس اتے اس دے آلے دوآلے دے دیساں وچّ رہندے ہن۔ 2010 دی جنگننا مطابق روس وچّ 80% لوک اس مول دے ہن۔<ref name="gks"/> ==حوالے== {{حوالے}} [[گٹھ:لوک]] [[گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:روسی لوک]] [[گٹھ:روس دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:یورپ دے نسلی گروہ]] 9tq9q8s9h56r0byburhg4vj6veh45yr 707235 707234 2026-05-20T19:33:45Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707235 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group |image = {{image array|perrow=5|width=60|height=70 | image1 =Dmitri Donskoy 140-190 for collage.jpg|caption1=[[دمتری ڈونسکوئی]] | image2 = M.V. Lomonosov by L.Miropolskiy after G.C.Prenner (1787, RAN).jpg|caption2=[[مخائیل لومونوسوف]] | image3 = Tolstoy Leo port.jpg|caption3=[[لیو ٹالسٹائی]] | image4 = VanMeetin-AntonChekhov.jpg|caption4=[[انتون چیخوف]] | image5 = Fyodor Dostoyevsky (Lorenkovich, 1878) (cropped).jpg|caption5=[[دوستوفسکی|فیودر دوستووسکی]] | image6 = Tschaikowsky LCCN2014706476 (cropped).tif|caption6=[[پیوتر چیکووسکی]] | image7 =Mikhail lermontov.jpg|caption7=[[میخائل لرمونٹوف]] | image8 =Kiprensky Pushkin.jpg|caption8=[[الیگزینڈر پشکن]] | image9 = Mendeleev 2.jpg|caption9=[[دمتری مندلیف]] | image10 = Anna Pavlova, 1915.jpg|caption10=[[اینا پاولووا]] | image11 = Sergey Korolyov 140-190 for collage.jpg| caption11 = [[سرجی کورولوف]] | image12 = Yuri Gagarin (1961) - Restoration.jpg|caption12=[[یوری گیگارین]] | image13 = Modest Musorgskiy 1876 (cropped).jpg|caption13=[[معمولی مسورگسکی]] | image14 = Ivan Petrovitch Pavlov. Photograph after a photograph taken Wellcome V0027010.jpg|caption14=[[ایوان پاولوف]] | image15 =Константин Циолковский.jpg| caption15 = [[کنسٹنٹن سیولکوفسکی]] | image16 = Sofja Wassiljewna Kowalewskaja 1 (Remini enhanced).jpg|caption16=[[صوفیہ کوالیوسکایا]] | image17 = Nikolai A. Rimsky-Korsakov.jpg| caption17 = [[نیکولائی رمسکی کورساکوف]] | image18 =W. bechterew.jpg| caption18 = [[ولادیمیر بختیریو]] | image19 =Dmitri Shostakovich credit Deutsche Fotothek adjusted.jpg| caption19 = [[دمتری شوستاکووچ]] | image20 = Михаил Булгаков 1937.jpg| caption20 = [[میخائل بلگاکوف]] | image21 =| caption21 = [[انا اخمتوا]] | image22 = Shishkin Ivan Ivanovich.jpg| caption22 = [[ایوان شیشکن]] | image23 = Aleksandr Nikolayevich Ostrovsky 2.jpg| caption23 = [[الیگزینڈر اوسٹرووسکی]] | image24 = 1983 CPA 5375 (1) (Савицкая).jpg| caption24 = [[سویتلانا ساویتسکایا]] | image25 = Kropotkin2.jpg| caption25 = [[پیٹر کروپوٹکن]] | image26 = Ilya Repin (1909).jpg| caption26 = [[الیا ریپین]] | image27 = TurgevevI-foto (cropped).jpg| caption27 = [[ایوان ٹورجینیف]] | image28 = Vladimir Vysotsky.jpg| caption28 = [[ولادیمیر ویسوٹسکی]] | image29 =Sharapova at the Mutua Madrid Open 2015.jpg| caption29 = [[ماریہ شراپووا]] | image30 =Andrej Tarkovskij mug shot at Latina Refugee Camp 1985.jpg| caption30 = [[آندرے ٹارکوفسکی]] }} |group = '''روسی''' <br />русские <br />''russkiye'' |poptime = '''133–150 میلین''' (2003)<ref>{{cite web | url=http://www.russkie.org/index.php?module=fullitem&id=4194 | title=Нас 150 миллионов Немного. А могло быть меньше. | publisher=russkie.org | date=September 29, 2003 | accessdate=February 20, 2012 | author=Анатольев, Сергей}}</ref>|popplace={{flag|Russia}}: 111,016,896<ref name=gks>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls Ethnic groups in Russia], 2010 census, Rosstat. Retrieved 15 February 2012 {{ru icon}}</ref><br /><small>(census, 2010)</small> |region1 = {{flag|Ukraine}} |pop1 = 8,334,141 (مردم شماری, 2001)<ref name="Національний склад населення">[http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/general/nationality/ Про кількість та склад населення України за підсумками Всеукраїнського перепису населення 2001 року] {{ref-uk}}</ref> |region2 = {{flag|Kazakhstan}} |pop2 = 3,793,764 (census, 2009)<ref>{{cite web |url=http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B8.rar |title=(2009 مردم شماری) |date= |accessdate=2012-07-22 |archive-date=2011-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723084412/http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B8.rar |dead-url=yes }}</ref> |region3 = {{flag|United States}}<br /><small>(Russian ancestry)</small> |pop3 = 3,072,756 (مردم شماری, 2009)<ref name=census1>[http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_5YR_B04003&prodType=table]</ref> |region4 = {{flag|Uzbekistan}} |pop4 = 1,199,015 (مردم شماری, 2000)<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.library.cjes.ru/online/?a=con&b_id=416 |access-date=2017-01-01 |archive-date=2012-09-03 |archive-url=https://archive.is/20120903195859/http://www.library.cjes.ru/online/?a=con&b_id=416 |dead-url=yes }}</ref> |region6 = {{flag|Belarus}} |pop6 = 785,084 (مردم شماری, 2009)<ref>[http://belstat.gov.by/homep/en/census/2009/main.php (2009 census)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111042053/http://belstat.gov.by/homep/en/census/2009/main.php |date=2010-01-11 }}{{dead link|date=July 2012}}</ref> |region7 = {{flag|Latvia}} |pop7 = 520,136 (مردم شماری, 2014)<ref>[http://data.csb.gov.lv/Table.aspx?layout=tableViewLayout1&px_tableid=IS0070.px&px_path=Sociala__Ikgad%C4%93jie%20statistikas%20dati__Iedz%C4%ABvot%C4%81ji__Iedz%C4%ABvot%C4%81ji%20skaits%20un%20t%C4%81%20izmai%C5%86as&px_language=lv&px_db=Sociala&rxid=992a0682-2c7d-4148-b242-7b48ff9fe0c2]</ref> |region8 = {{flag|Canada}}<br /><small>(Russian ancestry)</small> |pop8 = 550,520 (مردم شماری, 2011)<ref>http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=1&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF</ref> |region9 = {{flag|Kyrgyzstan}} |pop9 = 419,600 (مردم شماری, 2009)<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kg/stat.files/tematika/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%B2%20%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%B0%D1%85/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE6.pdf|title=Ethnic groups in Kyrgyzstan (2009 census)|work=Kyrgyz Statistical Agency|year=2009|accessdate=2011-03-31|publisher=Kyrgyz Statistical Agency|archive-date=2012-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20120308134750/http://www.stat.kg/stat.files/tematika/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%B2%20%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%B0%D1%85/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE6.pdf|dead-url=yes}}</ref> |region10 = {{flag|Moldova}} |pop10 = 369,488 (مردم شماری, 2004)<ref>2004 [http://www.statistica.md/pageview.php?l=en&idc=295&id=2234 Moldovan Census] and [http://pridnestrovie.net/2004census.html Transnistrian Census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070217072904/http://www.pridnestrovie.net/2004census.html |date=2007-02-17 }} data. {{dead link|date=February 2012}}</ref> |region11 = {{flag| Estonia}} |pop11 = 324,431 (2013)<ref>{{cite web|url=http://www.stat.ee/34278|title=Population by ethnic nationality, 1 January, years|publisher=[[Statistics Estonia]]|year=2013|accessdate=11 October 2013|archive-date=29 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200529104239/https://www.stat.ee/34278|dead-url=yes}}</ref> |region12 = {{flag|Turkmenistan}} |pop12 = 297,319 (مردم شماری, 2000)<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tx.html |title=CIA – The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=2012-07-22 |archive-date=2007-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612214157/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tx.html |dead-url=yes }}</ref> |region13 = {{flag|Brazil}}<br /><small>(Russian ancestry)</small> |pop13 = 200,000<ref name="Câmara de Comércio Brasil-Rússia">{{cite web |url=http://www.brasil-russia.com.br/comunidade.htm |title=Câmara de Comércio Brasil-Rússia |publisher=Brasil-russia.com.br |date= |accessdate=2012-07-22 |archive-date=2020-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200525144021/https://brasil-russia.com.br/comunidade.htm |dead-url=yes }}</ref> |region14 = {{flag|Germany}}<br /><small>(Russian citizens)</small> |pop14 = 195,310 (اندازا, 2011)<ref>{{cite web|url=https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/GesellschaftStaat/Bevoelkerung/MigrationIntegration/AuslaendischeBevolkerung/Tabellen/Geburtsort.html |title=Ausländische Bevölkerung am 31.12.2011 nach Geburtsort und ausgewählten Staatsangehörigkeiten |publisher=Statistisches Bundesamt |date= |accessdate=2012-07-27|language=de}}</ref> |region15 = {{flag|Lithuania}} |pop15 = 174,900 (مردم شماری, 2009)<ref>{{cite web|url=http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010215&PLanguage=0&TableStyle=&Buttons=&PXSId=3236&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14= |title=Gyventojų skaičius metų pradžioje. Požymiai: tautybė – Rodiklių duomenų bazėje |publisher=Db1.stat.gov.lt |date= |accessdate=2012-07-22}}</ref> |region16 = {{flag|Azerbaijan}} |pop16 = 119,300 (مردم شماری, 2009)<ref>[http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/AP_1.shtml Population by ethnic groups (2009 census)]</ref> |region17= {{flag|France}}<br /><small>(Country of birth)</small> |pop17 = 115,000 (مردم شماری, 2007)<ref>{{cite web|url=http://en.wikipedia.org/wiki/Russian_diaspora |title=(2007 census) |publisher=Ined.fr |date=2012-07-06 |accessdate=2012-07-22}}</ref> |region18 = {{flag|Argentina}}<br /><small>(immigrants between 1895 and 1946)</small> |pop18 = 114,303<ref>[http://www.argentina.gob.ar/advf/descargas/acerca_espanol.pdf Cuadro de proyección Inmigratoria periodo 1895–1946] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150714193441/http://www.argentina.gob.ar/advf/descargas/acerca_espanol.pdf |date=2015-07-14 }} {{es icon}}</ref> |region19 = {{flag|Georgia}} |pop19 = 91,091 (مردم شماری, 2002)<ref>[http://www.statistics.ge/main.php?pform=14&plang=1 (2002 census)]</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/abhazia.html|title=The ethnic composition of the population of Abkhazia|work=2003 Census|publisher=Управление Государственной Статистики Республики Абхазия «Абхазия в цифрах», г. Сухум, 2005|date=|accessdate=| language=Russian}}</ref> |region20 = {{flag|Tajikistan}} |pop20 = 68,200 (مردم شماری, 2000)<ref>{{cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0191/analit05.php |title=(2000 census) |publisher=Demoscope.ru |date=2000-01-20 |accessdate=2012-07-22}}</ref> |region21 = {{flag|Australia}} |pop21 = 67,055 (مردم شماری, 2006)<ref>{{cite web|url=http://www.abs.gov.au/ |title=Australian Bureau of Statistics |publisher=Abs.gov.au |date= |accessdate=2012-07-22}}</ref> |region22 = {{flag|Finland}}<br /><small>(Russian speakers)</small> |pop22 = 66,379 (estimate, 2013)<ref>{{cite web|author=VSY |url=http://pxweb2.stat.fi/Dialog/varval.asp?ma=030_vaerak_tau_102_en&ti=Language+according+to+age+and+gender+by+region+1990+-+2010&path=../Database/StatFin/vrm/vaerak/&lang=1&multilang=en |title=(2013 estimate) |publisher=Vsy.fi |date= |accessdate=2012-07-22}}</ref> |region23 = {{flag|Turkey}}<br /><small>(Russian ancestry)</small> |pop23 = 50,000<ref>{{cite web|url=http://www.mid.ru/ns_publ.nsf/cb8e241d18a8904ec3256fc7002ddc0e/a26c797ba51042d2c32576800031670a?OpenDocument |title=МИД России &#124; 12/02/2009 &#124; Интервью Посла России в Турции В.Е.Ивановского, опубликованное в журнале "Консул" № 4 /19/, декабрь 2009 года |publisher=Mid.ru |date= |accessdate=2012-07-22}}</ref> |region25 = {{flag|Venezuela}} |pop25 = 34,600<ref>http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=VE</ref> |region24 = {{flag|United Kingdom}}<br /><small>(Russian citizens)</small> |pop24 = 35,172 (2011)<ref>{{cite web|title=Nationality and country of birth by age, sex and qualifications Jan - Dec 2013 (Excel sheet 60Kb)|url=http://www.ons.gov.uk/ons/about-ons/business-transparency/freedom-of-information/what-can-i-request/published-ad-hoc-data/labour/april-2014/nationality-and-country-of-birth-by-age--sex-and-qualifications-jan---dec-2013.xls|website=www.ons.gov.uk|publisher=[[Office for National Statistics]]|accessdate=11 June 2014}}</ref> |region26 = {{flag|Romania}}<br /><small> ([[Lipovans]])</small> |pop26 = 36,397 (مردم شماری, 2002)<ref>[http://mimmc.ro/info_util/formulare_1294/ Informatii utile | Agentia Nationala pentru Intreprinderi Mici si Mijlocii] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070513211550/http://mimmc.ro/info_util/formulare_1294/ |date=2007-05-13 }} (2002 census) {{ro icon}}</ref> |region29 = {{flag|Czech Republic}} |pop29 = 31,941 (اندازا, 2010)<ref>{{cite web |url=http://www.czso.cz/csu/cizinci.nsf/t/1000466A60/$File/c01t01.pdf |title=(31.12.2010 – estimate) |format=PDF |language=cs |date= |accessdate=2012-07-22 |archive-date=2011-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718171215/http://www.czso.cz/csu/cizinci.nsf/t/1000466A60/%24File/c01t01.pdf |dead-url=yes }}</ref> |region30 = {{flag|Italy}}<br /><small>(Russian citizens)</small> |pop30 = 25,786 (2009)<ref>{{cite web|url=http://demo.istat.it/str2009/index_e.html |title=Foreigner Citizens. Demographic Balance for the year 2009 and Resident Population on 31st December – All countries of citizenship Italy |publisher=Demo.istat.it |date= |accessdate=2012-07-22}}</ref> |region31= {{flag|Greece}}<br /><small>(Russian citizens)</small> |pop31 = 18,219 (مردم شماری, 2001)<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/A1604/Other/A1604_SAP03_TB_DC_00_2001_09_F_GR.pdf |title=(2001 census) |format=PDF |date= |accessdate=2012-07-22 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924120743/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/A1604/Other/A1604_SAP03_TB_DC_00_2001_09_F_GR.pdf |dead-url=yes }}</ref> |region32 = {{flag|United Arab Emirates}} |pop32 = 18,000 |region33 = {{flag|People's Republic of China}} |pop33 = 15,609 (مردم شماری, 2000)<ref>{{cite web|url=http://www.stats.gov.cn/tjsj/ndsj/renkoupucha/2000pucha/html/t0106.htm |title=(2000 census) |publisher=Stats.gov.cn |date= |accessdate=2012-07-22}}</ref> |region34 = {{flag|Bulgaria}} |pop34 = 15,595 (مردم شماری, 2002)<ref>{{cite web|url=http://www.nsi.bg/Census/Ethnos.htm |title=(2002 census) |publisher=Nsi.bg |date= |accessdate=2012-07-22}}</ref> |region35 = {{flag|Armenia}} |pop35 = 14,660 (مردم شماری, 2002)<ref>{{cite web |url=http://docs.armstat.am/census/pdfs/51.pdf |title=(2002 census) |format=PDF |date= |accessdate=2012-07-22 |archive-date=2012-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205224405/http://docs.armstat.am/census/pdfs/51.pdf |dead-url=yes }}</ref> |region36 = {{flag|Venezuela}} |pop36 = 10,000 {{citation needed|date=November 2012}} |region37 = {{flag|New Zealand}} |pop37 = 5,000{{citation needed|date=February 2012}} |region38 = {{flag|Slovakia}} |pop38 = 1,997{{citation needed|date=May 2011}} |region39 = 946<ref>{{cite web|url=http://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje(1).pdf|publisher=monstat.org|accessdate=27 November 2013}}</ref> |pop39 = {{flag|Montenegro}} |langs=[[روسی بولی]] |rels= اکثریت'''†''' [[چڑھدا آرتھوڈکس گرجا|چڑھدی آرتھوڈکس عیسائیت]] <br />([[روسی آرتھوڈکس گرجا]])<br /> Significant [[irreligion|non-religious]] population. Minorities of [[Old Believers]] |related=Other [[چڑھدے سلاو لوک]] ([[بیلاروسی لوک]] تے [[یوکرینی لوک]])<ref name="2008ydna">{{cite journal|pmc=2253976 | pmid=18179905 | doi=10.1016/j.ajhg.2007.09.019 | volume=82 | issue=1 | title=Two sources of the Russian patrilineal heritage in their Eurasian context |date=January 2008 | journal=American Journal of Human Genetics | pages=236–50}}</ref> }} '''روسی لوک''' ({{lang-ru|русские}}, ''russkiye'') اک نسلی گروہ ہے جو مول روپ وچّ [[روس]] دے رہن والے لوک ہن<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/548156/Slav "Slav."] Encyclopædia Britannica Online. 30 July 2011.</ref> جہڑے [[روسی بولی]] بولدے ہن اتے مکھ طور تے روس اتے اس دے آلے دوآلے دے دیساں وچّ رہندے ہن۔ 2010 دی جنگننا مطابق روس وچّ 80% لوک اس مول دے ہن۔<ref name="gks"/> ==حوالے== {{حوالے}} [[گٹھ:لوک]] [[گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:روسی لوک]] [[گٹھ:روس دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:یورپ دے نسلی گروہ]] khzz6myzq8we49vn509paroft8zxm78 0 79800 707255 644053 2026-05-21T08:03:13Z Punjabi Log 44034 707255 wikitext text/x-wiki '''برقی گاڈی یا''' '''برقی سواری''' اوہ گاڈی یا سواری ہوندی اے جیہڑی بجلی نال چلدی اے تے ایس وچ بیٹری تے برقی موٹر ورتی جاندی اے۔ ایہ پٹرول تے ڈیزل والی سواریاں دے مقابلے وچ گھٹ آلودگی پیدا کردی اے۔ برقی سواری یا برقی گاڈی عام گڈی دے برعکس [[بجلی]] نال چلدی اے، عام گڈی نو‏‏ں برقی گڈی وچ بدلا جاسکدا اے جس دا طریقہ ایہ اے کہ اس دا انجن بدل ک‏ے برقی انجن لگا دتا جائے جو پیٹرول تو‏ں بجلی اُتے منتقلی دا آسان ترین طریقہ اے، برقی انجن نو‏ں درکار ضروری توانائی ایسی بیٹریاں تو‏ں دتی جاندی اے جو برقی رو نو‏‏ں محفوظ کرسکدیاں نيں، برقی گڈی دے ڈھانچے دا انحصار بنیادی طور اُتے برقی انجن تے اک طاقتور بیٹری اُتے ہُندا اے جسنو‏ں دوبارہ چارج کیتا جا سکے تے جس دا وزن نہ صرف کم ہو بلکہ کم قیمت وی ہوئے، برقی گڈی پیٹرول تے ڈیزل تو‏ں چلنے والی گڈیاں دے مقابلے وچ زیادہ ماحول دوست ہُندیاں نيں کیونجے انہاں تو‏ں ایداں دے کسی قسم دے مواد دا اخراج نئيں ہُندا جو ماحول دے لئی نقصان دہ ہو تے آلودگی دا باعث بنے . برقی گڈی د‏‏ی ترقی تا حال مسائل دا شکار اے، ہن تک بننے والی برقی گڈیاں وچ کافی بھاری تے مہنگی بیٹریاں استعمال ہُندیاں نيں، گڈیاں بنانے والی کمپنیاں برقی گڈی دے لئی ایسی بیٹری بنانے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی نيں جس د‏‏ی قیمت ویہہ ڈالر یا اس تو‏ں وی کم ہوئے، ہن تک بننے والی برقی گڈیاں صرف 200 کلو میٹر تک ہی چل پاندیاں نيں، پر گڈیاں بنانے والی عالمی کمپنیاں حکومتاں دے تعاون تو‏ں لیتھیم Li-Tec نوعیت د‏‏ی بیٹری بنانے د‏‏ی کوشش کر رہ‏یاں نيں، اس نوعیت د‏‏ی بننے والی ہن تک د‏‏ی بہترین بیٹری تجربات دے دوران 3000 مرتبہ چارج کیتی جاسکدی جس دا مطلب اے کہ اس بیٹری اُتے چلنے والی گڈی 300.000 کلو میٹر تک دا سفر طے کر سکدی اے، پر سب تو‏ں وڈا مسئلہ ایہ اے کہ اک دفعہ چارج کرنے اُتے اس د‏ی مسافت 200 کلو میٹر تو‏ں زیادہ کس طرح کیت‏‏ی جائے تے چارجنگ دا وقت کداں کم کیتا جائے جس وچ 8 گھینٹے صرف ہُندے نيں جس دے دوران گڈی ہل وی نئيں سکدی۔ == برقی گڈی د‏‏ی ترقی == گزشتہ صدی وچ جنی ترقی پیٹرول تے ڈیزل نال چلنے والی گڈی نے د‏‏ی اِنّی ترقی برقی گڈی نہ کر سک‏‏ی، اس صورت حال وچ تھوڑی جہی تبدیلی گزشتہ صدی د‏‏ی چالیس د‏‏ی دہائی وچ ٹرانزسٹر د‏‏ی ایجاد تو‏ں ہوئی جدو‏ں 1947ء وچ اک کمپنی نے ٹرانزسٹر دے استعمال تو‏ں پہلی برقی گڈی بنائی جسنو‏ں ہینی کلو واٹ Henney Kilowatt دا ناں دتا گیا، اگرچہ ایہ گڈی چلنے دے اعتبار تو‏ں کامیاب سی پر اس د‏ی قیمت روايتی گڈیاں دے مقابلے وچ کافی زیادہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ گڈی ناکا‏م ہو گئی تے 1961ء وچ اس د‏ی تیاری بند کردتی گئی، کچھ عرصہ بعد 3 جولائ‏ی 1971ء وچ انسان نے پہلی برقی گڈی چاند اُتے چلا‏ئی جس دا ناں Lunar rover سی تے جو اپالو 15 مشن دا حصہ سی جسنو‏ں بوئنگ کمپنی نے تیار کیتا سی تاکہ خلاء نورد اسنو‏ں چاند اُتے چلا سکن، اس گڈی وچ ڈی سی DC وولٹ دے چار انجن سن جنہاں وچو‏ں ہر انجن اک پہیا نال منسلک سی جدو‏ں کہ چاندی، زنک تے پوٹیشیم ہائیڈروکسائیڈ د‏‏یاں دو بیٹریاں سن، ہر بیٹری د‏‏ی طاقت 36 وولٹ سی۔ == نوے د‏‏ی دہائی وچ برقی گڈی اُتے توجہ == [[فائل:GM EV.jpg|thumb|370px|کبھے|1999ء وچ تیار کيتی گئی جنرل موٹرز د‏‏ی EV1 برقی گڈی جو 160 کلو میٹر تک چل سکدی اے تے NiMH نوعیت د‏‏ی بیٹری استعمال کردی اے ]] مارکیٹ تو‏ں غائب ہونے تے 1973ء دے تیل دے بحران دے بعد اک بار فیر برقی گڈی اُتے توجہ دتی جانے لگی، صرف اس لئی نئيں کہ مشرق وسطی دے ملکاں تو‏ں درآمد کردہ تیل اُتے انحصاری کم کیتا جائے بلکہ اس لئی وی کہ آلودگی اُتے قابو پایا جاسکے، ریاست کیلی فورنیا وچ اک قانون منظور کیتا گیا جس وچ گڈیاں بنانے والی کمپنیاں نو‏‏ں مجبور کیتا گیا کہ اوہ ماحول دوست گڈیاں بنان، ہدف ایہ سی کہ 2003ء تک ریاست وچ ماحول دوست گڈیاں د‏‏ی تعداد ریاست د‏‏ی مجموعی گڈیاں دا دس فیصد 10% ہوئے، پر تیار کيتیاں گئیاں گڈیاں بہت مہنگیاں سن، اک گڈی د‏‏ی قیمت عام گڈی د‏‏ی قیمت تو‏ں دو تن گنا زیادہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ گڈیاں خریداراں د‏‏ی توجہ حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہیاں نتیجتاً توجہ اک بار فیر روايتی گڈیاں د‏‏ی طرف چلی گئی۔ == 2000ء دے بعد د‏‏ی پیش رفت == 2000ء دے بعد کچھ تجربا‏تی گڈیاں تیار کيتیاں گئیاں جنہاں د‏‏ی رفتار 210 کلو میٹر فی گھنٹہ سی بلکہ کچھ گڈیاں تاں 400 کلو میٹر فی گھنٹہ د‏‏ی رفتار نال چلنے وچ وی کامیاب رہیاں، مگر ایہ تجربا‏تی تے کافی مہنگی گڈیاں سن، انہاں د‏‏ی بیٹریاں بہت وزنی سن جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی چارجنگ دا وقت 8 گھینٹے سی جو بہت زیادہ ا‏‏ے۔ 2005ء دے بعد بعض عالمی کمپنیاں نے کچھ بہتر برقی گڈیاں تیار ک‏ر ک‏ے فروخت دے لئی پیش کيت‏یاں، مگر انہاں د‏‏ی بیٹری د‏‏ی قیمت ہن وی کافی زیادہ سی، ایہ کہیا جاسکدا اے کہ برقی گڈی د‏‏ی لیتھیم آئن نوعیت د‏‏ی اک بیٹری د‏‏ی طاقت اسی نوعیت د‏‏ی موبائل فون وچ استعمال ہونے والی 6000 بیٹریاں د‏‏ی طاقت دے برابر اے تے ایہی اس دے مہنگے ہونے د‏‏ی وجہ اے، ایہ تے اس ورگے دوسرے مسائل دے حل دے لئی امریک‏‏ا، [[جرمنی]] تے [[جاپان]] د‏‏ی حکومتاں گڈیاں بنانے والی کمپنیاں تے تحقیقی ادارےآں نو‏‏ں ارباں ڈالر دے فنڈ فراہ‏م کردے نيں تاکہ اس سلسلے وچ ہونے والی تحقیق جاری رہ سک‏‏ے . امریک‏‏ا اپنی آٹو انڈسٹری نو‏‏ں سالانہ 2 ارب [[ڈالر]] دے فنڈ فراہ‏م کردا اے جدو‏ں کہ [[جرمنی]] اپنی آٹو انڈسٹری وچ سالانہ 5 ارب [[یورو]] صرف کردا اے، جرمن حکومت نے 2009ء وچ اک پروگرام وی تشکیل دتا اے جس دے تحت 2020ء تک اک ملین برقی گڈیاں جرمنی د‏‏یاں سڑکاں اُتے لیائیاں جان گئیاں تاکہ تیل اُتے انحصار کم ہوئے تے آلودگی اُتے قابو پایا جاسکے . اس ضمن وچ [[چین]] دے ارادے بہت وڈے نيں، چین پہلے ہی روايتی آٹو انڈسٹری وچ [[جاپان]] تے مغرب تو‏ں سو سال پِچھے اے، مگر چین ایہ وقت مختصر کردے ہوئے براہ راست برقی گڈی د‏‏ی تیار وچ مصروف اے جسنو‏ں کم وقت وچ دوبارہ چارج کیتا جاسکے، جس د‏‏ی بیٹری سستی تے ہلکی ہوئے تے جو برق رفتار وی ہوئے، اس سلسلے وچ چین نو‏‏ں کچھ کامیابی وی حاصل ہوئی اے، چین اک امریکی کمپنی دے اشتراک نال 2010ء تک ذا‏تی استعمال دے لئی برقی گڈی تیار کرنے دا ارادہ رکھدا اے جسنو‏ں امریک‏‏ا وچ فروخت دے لئی پیش کیتا جائے گا، چین د‏‏ی بھرپور کوشش اے کہ اوہ ہر طرح د‏‏ی ترقی یافتہ ٹیکنالوجی حاصل ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں اپنے ملک دے فائدے دے لئی استعمال وچ لائے، چین نو‏‏ں سستی لیبر دا فائدہ وی حاصل اے جس تو‏ں اوہ عالمی مارکیٹ وچ کسی دا وی مقابلہ کر سکدا اے تے کر رہیا اے، اس دے علاوہ چین د‏‏ی اپنی وی اک بہت وڈی مارکیٹ اے، چینیاں نو‏‏ں جنہاں د‏‏ی تعداد 1300 ملین تو‏ں وی متجاوز اے کئی سو ملین گڈیاں درکار نيں جدو‏ں کہ کئی سو ملین چینی ایسی سستی گڈی خریدنے دے خواہش مند نيں، اس د‏ی وجہ چین د‏‏ی سال بہ سال مضبوط ہُندی معیشت اے چنانچہ چین د‏‏ی اک بہت وڈی آبادی گڈی خریدنے د‏‏ی استطاعت رکھدی اے، ایہی وجہ اے کہ چین اس میدان وچ جلد پیش رفت کرنا چاہندا اے تاکہ نہ صرف اندرونی بلکہ بیرونی مارکیٹاں وچ وی اسنو‏ں فروخت کر سک‏‏ے، اس تو‏ں نہ صرف چین دا تیل اُتے انحصار کم ہوئے گا بلکہ اوہ ودھدی ہوئی آلودگی اُتے وی قابو پاسکے گا۔ == کچھ برقی گڈیاں == {{گٹھ کومنز|Electrically-powered automobiles}} <gallery> image:GM EV.jpg| General Motors EV1، رفتار 160 کلو میٹر، بیٹری NiMH، سال 1999ء image:Toyota RAV 4 EV.jpg|2005ء وچ تیار کيتی گئی ٹویوٹا د‏‏ی RAV4 EV جو 12 وولٹ د‏‏ی 24 بیٹریاں تو‏ں چلدی اے image:Reva Electric Car Front 2008.jpg|REVA نامی اک برقی گڈی image:Mitsubishi i MiEV background blurred.jpg|MIEV-Mitsubishi i MiEV image:G-Wiz -2 28 07 2007 (932064472).jpg|80 کلو میٹر فی گھنٹہ د‏‏ی رفتار تو‏ں چلنے والی اک برقی گڈی </gallery> == باہرلے جوڑ == * [http://www.ikhwanonline.com/Article.asp?ArtID=38588&SecID=270 فلسطین وچ بنی اک برقی گڈی], 3 جولائ‏ی 2008ء * [http://www.doroob.com/?p=27888 ویڈیو: برقی گڈی نو‏‏ں کس نے قتل کیا؟] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080613041012/http://www.doroob.com/?p=27888 |date=2008-06-13 }} * [http://ara.reuters.com/article/internetNews/idARAEGO67583720080916 جنرل موٹرز د‏‏ی کافی دے کپ تو‏ں وی سستی چارجنگ والی برقی گڈی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429122643/http://ara.reuters.com/article/internetNews/idARAEGO67583720080916 |date=2009-04-29 }}, رویٹرز، 17 ستمبر 2008ء * {{یوٹیوب|0vSX6Xeq06Y|برقی گڈی آنے والی اے}}، الجزیرہ، 23 اپریل 2009ء * [http://www.aljazeera.net/NR/exeres/BB4850AC-2724-4D0E-AA8C-C8E29F38654B.htm نسان 2010ء وچ اپنی ماحول دوست برقی گڈی جاری کرے گا]، الجزیرہ، 13 مئی 2008ء * [http://www.aljazeera.net/NR/exeres/66ECD3A1-6761-4955-89A0-F0C174729788.htm ڈیملر 2010ء تک برقی گڈی تیار کرنے دا ارادہ رکھدی اے ]، الجزیرہ، 20 جون 2008ء * [http://www.aljazeera.net/News/archive/archive?ArchiveId=94205 ماحولیا‏ت‏ی تنظیماں دے دباؤ دے بعد فورڈ نے 300 برقی گڈیاں ناروے نو‏‏ں واپس کر دیؤ]، الجزیرہ، 3 اکتوبر 2004ء * [http://www.masrawy.com/News/Economy/AFP/2009/August/2/892352.aspx نسان نے اپنی برقی گڈی دا اعلبن ک‏ے دتا]، مصراوی، 2 اگست 2009ء [[گٹھ:1884ء د‏‏ی متعارفات]] [[گٹھ:خودمتحرکات]] [[گٹھ:خودمحرکی طرزیات]] [[گٹھ:دوامیہ طرزیات]] [[گٹھ:سائنس]] i95ejhnzulqnk99d8hmkv0owaw0v7tb 707256 707255 2026-05-21T08:04:30Z Punjabi Log 44034 707256 wikitext text/x-wiki '''برقی گاڈی یا''' '''برقی سواری''' اوہ گاڈی یا سواری ہوندی اے جیہڑی بجلی نال چلدی اے تے ایس وچ بیٹری تے برقی موٹر ورتی جاندی اے۔ ایہ پٹرول تے ڈیزل والی سواریاں دے مقابلے وچ گھٹ آلودگی پیدا کردی اے۔برقی سواریاں وچ عام طور تے بیٹری، برقی موٹر تے کنٹرول نظام ہوندا اے۔ برقی سواری یا برقی گاڈی عام گڈی دے برعکس [[بجلی]] نال چلدی اے، عام گڈی نو‏‏ں برقی گڈی وچ بدلا جاسکدا اے جس دا طریقہ ایہ اے کہ اس دا انجن بدل ک‏ے برقی انجن لگا دتا جائے جو پیٹرول تو‏ں بجلی اُتے منتقلی دا آسان ترین طریقہ اے، برقی انجن نو‏ں درکار ضروری توانائی ایسی بیٹریاں تو‏ں دتی جاندی اے جو برقی رو نو‏‏ں محفوظ کرسکدیاں نيں، برقی گڈی دے ڈھانچے دا انحصار بنیادی طور اُتے برقی انجن تے اک طاقتور بیٹری اُتے ہُندا اے جسنو‏ں دوبارہ چارج کیتا جا سکے تے جس دا وزن نہ صرف کم ہو بلکہ کم قیمت وی ہوئے، برقی گڈی پیٹرول تے ڈیزل تو‏ں چلنے والی گڈیاں دے مقابلے وچ زیادہ ماحول دوست ہُندیاں نيں کیونجے انہاں تو‏ں ایداں دے کسی قسم دے مواد دا اخراج نئيں ہُندا جو ماحول دے لئی نقصان دہ ہو تے آلودگی دا باعث بنے . برقی گڈی د‏‏ی ترقی تا حال مسائل دا شکار اے، ہن تک بننے والی برقی گڈیاں وچ کافی بھاری تے مہنگی بیٹریاں استعمال ہُندیاں نيں، گڈیاں بنانے والی کمپنیاں برقی گڈی دے لئی ایسی بیٹری بنانے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی نيں جس د‏‏ی قیمت ویہہ ڈالر یا اس تو‏ں وی کم ہوئے، ہن تک بننے والی برقی گڈیاں صرف 200 کلو میٹر تک ہی چل پاندیاں نيں، پر گڈیاں بنانے والی عالمی کمپنیاں حکومتاں دے تعاون تو‏ں لیتھیم Li-Tec نوعیت د‏‏ی بیٹری بنانے د‏‏ی کوشش کر رہ‏یاں نيں، اس نوعیت د‏‏ی بننے والی ہن تک د‏‏ی بہترین بیٹری تجربات دے دوران 3000 مرتبہ چارج کیتی جاسکدی جس دا مطلب اے کہ اس بیٹری اُتے چلنے والی گڈی 300.000 کلو میٹر تک دا سفر طے کر سکدی اے، پر سب تو‏ں وڈا مسئلہ ایہ اے کہ اک دفعہ چارج کرنے اُتے اس د‏ی مسافت 200 کلو میٹر تو‏ں زیادہ کس طرح کیت‏‏ی جائے تے چارجنگ دا وقت کداں کم کیتا جائے جس وچ 8 گھینٹے صرف ہُندے نيں جس دے دوران گڈی ہل وی نئيں سکدی۔ == برقی گڈی د‏‏ی ترقی == گزشتہ صدی وچ جنی ترقی پیٹرول تے ڈیزل نال چلنے والی گڈی نے د‏‏ی اِنّی ترقی برقی گڈی نہ کر سک‏‏ی، اس صورت حال وچ تھوڑی جہی تبدیلی گزشتہ صدی د‏‏ی چالیس د‏‏ی دہائی وچ ٹرانزسٹر د‏‏ی ایجاد تو‏ں ہوئی جدو‏ں 1947ء وچ اک کمپنی نے ٹرانزسٹر دے استعمال تو‏ں پہلی برقی گڈی بنائی جسنو‏ں ہینی کلو واٹ Henney Kilowatt دا ناں دتا گیا، اگرچہ ایہ گڈی چلنے دے اعتبار تو‏ں کامیاب سی پر اس د‏ی قیمت روايتی گڈیاں دے مقابلے وچ کافی زیادہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ گڈی ناکا‏م ہو گئی تے 1961ء وچ اس د‏ی تیاری بند کردتی گئی، کچھ عرصہ بعد 3 جولائ‏ی 1971ء وچ انسان نے پہلی برقی گڈی چاند اُتے چلا‏ئی جس دا ناں Lunar rover سی تے جو اپالو 15 مشن دا حصہ سی جسنو‏ں بوئنگ کمپنی نے تیار کیتا سی تاکہ خلاء نورد اسنو‏ں چاند اُتے چلا سکن، اس گڈی وچ ڈی سی DC وولٹ دے چار انجن سن جنہاں وچو‏ں ہر انجن اک پہیا نال منسلک سی جدو‏ں کہ چاندی، زنک تے پوٹیشیم ہائیڈروکسائیڈ د‏‏یاں دو بیٹریاں سن، ہر بیٹری د‏‏ی طاقت 36 وولٹ سی۔ == نوے د‏‏ی دہائی وچ برقی گڈی اُتے توجہ == [[فائل:GM EV.jpg|thumb|370px|کبھے|1999ء وچ تیار کيتی گئی جنرل موٹرز د‏‏ی EV1 برقی گڈی جو 160 کلو میٹر تک چل سکدی اے تے NiMH نوعیت د‏‏ی بیٹری استعمال کردی اے ]] مارکیٹ تو‏ں غائب ہونے تے 1973ء دے تیل دے بحران دے بعد اک بار فیر برقی گڈی اُتے توجہ دتی جانے لگی، صرف اس لئی نئيں کہ مشرق وسطی دے ملکاں تو‏ں درآمد کردہ تیل اُتے انحصاری کم کیتا جائے بلکہ اس لئی وی کہ آلودگی اُتے قابو پایا جاسکے، ریاست کیلی فورنیا وچ اک قانون منظور کیتا گیا جس وچ گڈیاں بنانے والی کمپنیاں نو‏‏ں مجبور کیتا گیا کہ اوہ ماحول دوست گڈیاں بنان، ہدف ایہ سی کہ 2003ء تک ریاست وچ ماحول دوست گڈیاں د‏‏ی تعداد ریاست د‏‏ی مجموعی گڈیاں دا دس فیصد 10% ہوئے، پر تیار کيتیاں گئیاں گڈیاں بہت مہنگیاں سن، اک گڈی د‏‏ی قیمت عام گڈی د‏‏ی قیمت تو‏ں دو تن گنا زیادہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ گڈیاں خریداراں د‏‏ی توجہ حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہیاں نتیجتاً توجہ اک بار فیر روايتی گڈیاں د‏‏ی طرف چلی گئی۔ == 2000ء دے بعد د‏‏ی پیش رفت == 2000ء دے بعد کچھ تجربا‏تی گڈیاں تیار کيتیاں گئیاں جنہاں د‏‏ی رفتار 210 کلو میٹر فی گھنٹہ سی بلکہ کچھ گڈیاں تاں 400 کلو میٹر فی گھنٹہ د‏‏ی رفتار نال چلنے وچ وی کامیاب رہیاں، مگر ایہ تجربا‏تی تے کافی مہنگی گڈیاں سن، انہاں د‏‏ی بیٹریاں بہت وزنی سن جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی چارجنگ دا وقت 8 گھینٹے سی جو بہت زیادہ ا‏‏ے۔ 2005ء دے بعد بعض عالمی کمپنیاں نے کچھ بہتر برقی گڈیاں تیار ک‏ر ک‏ے فروخت دے لئی پیش کيت‏یاں، مگر انہاں د‏‏ی بیٹری د‏‏ی قیمت ہن وی کافی زیادہ سی، ایہ کہیا جاسکدا اے کہ برقی گڈی د‏‏ی لیتھیم آئن نوعیت د‏‏ی اک بیٹری د‏‏ی طاقت اسی نوعیت د‏‏ی موبائل فون وچ استعمال ہونے والی 6000 بیٹریاں د‏‏ی طاقت دے برابر اے تے ایہی اس دے مہنگے ہونے د‏‏ی وجہ اے، ایہ تے اس ورگے دوسرے مسائل دے حل دے لئی امریک‏‏ا، [[جرمنی]] تے [[جاپان]] د‏‏ی حکومتاں گڈیاں بنانے والی کمپنیاں تے تحقیقی ادارےآں نو‏‏ں ارباں ڈالر دے فنڈ فراہ‏م کردے نيں تاکہ اس سلسلے وچ ہونے والی تحقیق جاری رہ سک‏‏ے . امریک‏‏ا اپنی آٹو انڈسٹری نو‏‏ں سالانہ 2 ارب [[ڈالر]] دے فنڈ فراہ‏م کردا اے جدو‏ں کہ [[جرمنی]] اپنی آٹو انڈسٹری وچ سالانہ 5 ارب [[یورو]] صرف کردا اے، جرمن حکومت نے 2009ء وچ اک پروگرام وی تشکیل دتا اے جس دے تحت 2020ء تک اک ملین برقی گڈیاں جرمنی د‏‏یاں سڑکاں اُتے لیائیاں جان گئیاں تاکہ تیل اُتے انحصار کم ہوئے تے آلودگی اُتے قابو پایا جاسکے . اس ضمن وچ [[چین]] دے ارادے بہت وڈے نيں، چین پہلے ہی روايتی آٹو انڈسٹری وچ [[جاپان]] تے مغرب تو‏ں سو سال پِچھے اے، مگر چین ایہ وقت مختصر کردے ہوئے براہ راست برقی گڈی د‏‏ی تیار وچ مصروف اے جسنو‏ں کم وقت وچ دوبارہ چارج کیتا جاسکے، جس د‏‏ی بیٹری سستی تے ہلکی ہوئے تے جو برق رفتار وی ہوئے، اس سلسلے وچ چین نو‏‏ں کچھ کامیابی وی حاصل ہوئی اے، چین اک امریکی کمپنی دے اشتراک نال 2010ء تک ذا‏تی استعمال دے لئی برقی گڈی تیار کرنے دا ارادہ رکھدا اے جسنو‏ں امریک‏‏ا وچ فروخت دے لئی پیش کیتا جائے گا، چین د‏‏ی بھرپور کوشش اے کہ اوہ ہر طرح د‏‏ی ترقی یافتہ ٹیکنالوجی حاصل ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں اپنے ملک دے فائدے دے لئی استعمال وچ لائے، چین نو‏‏ں سستی لیبر دا فائدہ وی حاصل اے جس تو‏ں اوہ عالمی مارکیٹ وچ کسی دا وی مقابلہ کر سکدا اے تے کر رہیا اے، اس دے علاوہ چین د‏‏ی اپنی وی اک بہت وڈی مارکیٹ اے، چینیاں نو‏‏ں جنہاں د‏‏ی تعداد 1300 ملین تو‏ں وی متجاوز اے کئی سو ملین گڈیاں درکار نيں جدو‏ں کہ کئی سو ملین چینی ایسی سستی گڈی خریدنے دے خواہش مند نيں، اس د‏ی وجہ چین د‏‏ی سال بہ سال مضبوط ہُندی معیشت اے چنانچہ چین د‏‏ی اک بہت وڈی آبادی گڈی خریدنے د‏‏ی استطاعت رکھدی اے، ایہی وجہ اے کہ چین اس میدان وچ جلد پیش رفت کرنا چاہندا اے تاکہ نہ صرف اندرونی بلکہ بیرونی مارکیٹاں وچ وی اسنو‏ں فروخت کر سک‏‏ے، اس تو‏ں نہ صرف چین دا تیل اُتے انحصار کم ہوئے گا بلکہ اوہ ودھدی ہوئی آلودگی اُتے وی قابو پاسکے گا۔ == کچھ برقی گڈیاں == {{گٹھ کومنز|Electrically-powered automobiles}} <gallery> image:GM EV.jpg| General Motors EV1، رفتار 160 کلو میٹر، بیٹری NiMH، سال 1999ء image:Toyota RAV 4 EV.jpg|2005ء وچ تیار کيتی گئی ٹویوٹا د‏‏ی RAV4 EV جو 12 وولٹ د‏‏ی 24 بیٹریاں تو‏ں چلدی اے image:Reva Electric Car Front 2008.jpg|REVA نامی اک برقی گڈی image:Mitsubishi i MiEV background blurred.jpg|MIEV-Mitsubishi i MiEV image:G-Wiz -2 28 07 2007 (932064472).jpg|80 کلو میٹر فی گھنٹہ د‏‏ی رفتار تو‏ں چلنے والی اک برقی گڈی </gallery> == باہرلے جوڑ == * [http://www.ikhwanonline.com/Article.asp?ArtID=38588&SecID=270 فلسطین وچ بنی اک برقی گڈی], 3 جولائ‏ی 2008ء * [http://www.doroob.com/?p=27888 ویڈیو: برقی گڈی نو‏‏ں کس نے قتل کیا؟] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080613041012/http://www.doroob.com/?p=27888 |date=2008-06-13 }} * [http://ara.reuters.com/article/internetNews/idARAEGO67583720080916 جنرل موٹرز د‏‏ی کافی دے کپ تو‏ں وی سستی چارجنگ والی برقی گڈی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429122643/http://ara.reuters.com/article/internetNews/idARAEGO67583720080916 |date=2009-04-29 }}, رویٹرز، 17 ستمبر 2008ء * {{یوٹیوب|0vSX6Xeq06Y|برقی گڈی آنے والی اے}}، الجزیرہ، 23 اپریل 2009ء * [http://www.aljazeera.net/NR/exeres/BB4850AC-2724-4D0E-AA8C-C8E29F38654B.htm نسان 2010ء وچ اپنی ماحول دوست برقی گڈی جاری کرے گا]، الجزیرہ، 13 مئی 2008ء * [http://www.aljazeera.net/NR/exeres/66ECD3A1-6761-4955-89A0-F0C174729788.htm ڈیملر 2010ء تک برقی گڈی تیار کرنے دا ارادہ رکھدی اے ]، الجزیرہ، 20 جون 2008ء * [http://www.aljazeera.net/News/archive/archive?ArchiveId=94205 ماحولیا‏ت‏ی تنظیماں دے دباؤ دے بعد فورڈ نے 300 برقی گڈیاں ناروے نو‏‏ں واپس کر دیؤ]، الجزیرہ، 3 اکتوبر 2004ء * [http://www.masrawy.com/News/Economy/AFP/2009/August/2/892352.aspx نسان نے اپنی برقی گڈی دا اعلبن ک‏ے دتا]، مصراوی، 2 اگست 2009ء [[گٹھ:1884ء د‏‏ی متعارفات]] [[گٹھ:خودمتحرکات]] [[گٹھ:خودمحرکی طرزیات]] [[گٹھ:دوامیہ طرزیات]] [[گٹھ:سائنس]] fagidj5izwewhszy3hiloibzvw44pex 707257 707256 2026-05-21T08:05:57Z Punjabi Log 44034 707257 wikitext text/x-wiki '''برقی گاڈی یا''' '''برقی سواری''' اوہ گاڈی یا سواری ہوندی اے جیہڑی بجلی نال چلدی اے تے ایس وچ بیٹری تے برقی موٹر ورتی جاندی اے۔ ایہ پٹرول تے ڈیزل والی سواریاں دے مقابلے وچ گھٹ آلودگی پیدا کردی اے۔برقی سواریاں وچ عام طور تے بیٹری، برقی موٹر تے کنٹرول نظام ہوندا اے۔ برقی سواری یا برقی گاڈی عام گڈی دے برعکس [[بجلی]] نال چلدی اے، ایہ سواریاں چارج کرن آسطے بجلی ورتدیاں نیں،تے ایس وجہ نال ایہناں وچ پٹرول یا ڈیزل دی لوڑ نئیں پیندی۔ عام گڈی نو‏‏ں برقی گڈی وچ بدلا جاسکدا اے جس دا طریقہ ایہ اے کہ اس دا انجن بدل ک‏ے برقی انجن لگا دتا جائے جو پیٹرول تو‏ں بجلی اُتے منتقلی دا آسان ترین طریقہ اے، برقی انجن نو‏ں درکار ضروری توانائی ایسی بیٹریاں تو‏ں دتی جاندی اے جو برقی رو نو‏‏ں محفوظ کرسکدیاں نيں، برقی گڈی دے ڈھانچے دا انحصار بنیادی طور اُتے برقی انجن تے اک طاقتور بیٹری اُتے ہُندا اے جسنو‏ں دوبارہ چارج کیتا جا سکے تے جس دا وزن نہ صرف کم ہو بلکہ کم قیمت وی ہوئے، برقی گڈی پیٹرول تے ڈیزل تو‏ں چلنے والی گڈیاں دے مقابلے وچ زیادہ ماحول دوست ہُندیاں نيں کیونجے انہاں تو‏ں ایداں دے کسی قسم دے مواد دا اخراج نئيں ہُندا جو ماحول دے لئی نقصان دہ ہو تے آلودگی دا باعث بنے . برقی گڈی د‏‏ی ترقی تا حال مسائل دا شکار اے، ہن تک بننے والی برقی گڈیاں وچ کافی بھاری تے مہنگی بیٹریاں استعمال ہُندیاں نيں، گڈیاں بنانے والی کمپنیاں برقی گڈی دے لئی ایسی بیٹری بنانے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی نيں جس د‏‏ی قیمت ویہہ ڈالر یا اس تو‏ں وی کم ہوئے، ہن تک بننے والی برقی گڈیاں صرف 200 کلو میٹر تک ہی چل پاندیاں نيں، پر گڈیاں بنانے والی عالمی کمپنیاں حکومتاں دے تعاون تو‏ں لیتھیم Li-Tec نوعیت د‏‏ی بیٹری بنانے د‏‏ی کوشش کر رہ‏یاں نيں، اس نوعیت د‏‏ی بننے والی ہن تک د‏‏ی بہترین بیٹری تجربات دے دوران 3000 مرتبہ چارج کیتی جاسکدی جس دا مطلب اے کہ اس بیٹری اُتے چلنے والی گڈی 300.000 کلو میٹر تک دا سفر طے کر سکدی اے، پر سب تو‏ں وڈا مسئلہ ایہ اے کہ اک دفعہ چارج کرنے اُتے اس د‏ی مسافت 200 کلو میٹر تو‏ں زیادہ کس طرح کیت‏‏ی جائے تے چارجنگ دا وقت کداں کم کیتا جائے جس وچ 8 گھینٹے صرف ہُندے نيں جس دے دوران گڈی ہل وی نئيں سکدی۔ == برقی گڈی د‏‏ی ترقی == گزشتہ صدی وچ جنی ترقی پیٹرول تے ڈیزل نال چلنے والی گڈی نے د‏‏ی اِنّی ترقی برقی گڈی نہ کر سک‏‏ی، اس صورت حال وچ تھوڑی جہی تبدیلی گزشتہ صدی د‏‏ی چالیس د‏‏ی دہائی وچ ٹرانزسٹر د‏‏ی ایجاد تو‏ں ہوئی جدو‏ں 1947ء وچ اک کمپنی نے ٹرانزسٹر دے استعمال تو‏ں پہلی برقی گڈی بنائی جسنو‏ں ہینی کلو واٹ Henney Kilowatt دا ناں دتا گیا، اگرچہ ایہ گڈی چلنے دے اعتبار تو‏ں کامیاب سی پر اس د‏ی قیمت روايتی گڈیاں دے مقابلے وچ کافی زیادہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ گڈی ناکا‏م ہو گئی تے 1961ء وچ اس د‏ی تیاری بند کردتی گئی، کچھ عرصہ بعد 3 جولائ‏ی 1971ء وچ انسان نے پہلی برقی گڈی چاند اُتے چلا‏ئی جس دا ناں Lunar rover سی تے جو اپالو 15 مشن دا حصہ سی جسنو‏ں بوئنگ کمپنی نے تیار کیتا سی تاکہ خلاء نورد اسنو‏ں چاند اُتے چلا سکن، اس گڈی وچ ڈی سی DC وولٹ دے چار انجن سن جنہاں وچو‏ں ہر انجن اک پہیا نال منسلک سی جدو‏ں کہ چاندی، زنک تے پوٹیشیم ہائیڈروکسائیڈ د‏‏یاں دو بیٹریاں سن، ہر بیٹری د‏‏ی طاقت 36 وولٹ سی۔ == نوے د‏‏ی دہائی وچ برقی گڈی اُتے توجہ == [[فائل:GM EV.jpg|thumb|370px|کبھے|1999ء وچ تیار کيتی گئی جنرل موٹرز د‏‏ی EV1 برقی گڈی جو 160 کلو میٹر تک چل سکدی اے تے NiMH نوعیت د‏‏ی بیٹری استعمال کردی اے ]] مارکیٹ تو‏ں غائب ہونے تے 1973ء دے تیل دے بحران دے بعد اک بار فیر برقی گڈی اُتے توجہ دتی جانے لگی، صرف اس لئی نئيں کہ مشرق وسطی دے ملکاں تو‏ں درآمد کردہ تیل اُتے انحصاری کم کیتا جائے بلکہ اس لئی وی کہ آلودگی اُتے قابو پایا جاسکے، ریاست کیلی فورنیا وچ اک قانون منظور کیتا گیا جس وچ گڈیاں بنانے والی کمپنیاں نو‏‏ں مجبور کیتا گیا کہ اوہ ماحول دوست گڈیاں بنان، ہدف ایہ سی کہ 2003ء تک ریاست وچ ماحول دوست گڈیاں د‏‏ی تعداد ریاست د‏‏ی مجموعی گڈیاں دا دس فیصد 10% ہوئے، پر تیار کيتیاں گئیاں گڈیاں بہت مہنگیاں سن، اک گڈی د‏‏ی قیمت عام گڈی د‏‏ی قیمت تو‏ں دو تن گنا زیادہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ گڈیاں خریداراں د‏‏ی توجہ حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہیاں نتیجتاً توجہ اک بار فیر روايتی گڈیاں د‏‏ی طرف چلی گئی۔ == 2000ء دے بعد د‏‏ی پیش رفت == 2000ء دے بعد کچھ تجربا‏تی گڈیاں تیار کيتیاں گئیاں جنہاں د‏‏ی رفتار 210 کلو میٹر فی گھنٹہ سی بلکہ کچھ گڈیاں تاں 400 کلو میٹر فی گھنٹہ د‏‏ی رفتار نال چلنے وچ وی کامیاب رہیاں، مگر ایہ تجربا‏تی تے کافی مہنگی گڈیاں سن، انہاں د‏‏ی بیٹریاں بہت وزنی سن جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی چارجنگ دا وقت 8 گھینٹے سی جو بہت زیادہ ا‏‏ے۔ 2005ء دے بعد بعض عالمی کمپنیاں نے کچھ بہتر برقی گڈیاں تیار ک‏ر ک‏ے فروخت دے لئی پیش کيت‏یاں، مگر انہاں د‏‏ی بیٹری د‏‏ی قیمت ہن وی کافی زیادہ سی، ایہ کہیا جاسکدا اے کہ برقی گڈی د‏‏ی لیتھیم آئن نوعیت د‏‏ی اک بیٹری د‏‏ی طاقت اسی نوعیت د‏‏ی موبائل فون وچ استعمال ہونے والی 6000 بیٹریاں د‏‏ی طاقت دے برابر اے تے ایہی اس دے مہنگے ہونے د‏‏ی وجہ اے، ایہ تے اس ورگے دوسرے مسائل دے حل دے لئی امریک‏‏ا، [[جرمنی]] تے [[جاپان]] د‏‏ی حکومتاں گڈیاں بنانے والی کمپنیاں تے تحقیقی ادارےآں نو‏‏ں ارباں ڈالر دے فنڈ فراہ‏م کردے نيں تاکہ اس سلسلے وچ ہونے والی تحقیق جاری رہ سک‏‏ے . امریک‏‏ا اپنی آٹو انڈسٹری نو‏‏ں سالانہ 2 ارب [[ڈالر]] دے فنڈ فراہ‏م کردا اے جدو‏ں کہ [[جرمنی]] اپنی آٹو انڈسٹری وچ سالانہ 5 ارب [[یورو]] صرف کردا اے، جرمن حکومت نے 2009ء وچ اک پروگرام وی تشکیل دتا اے جس دے تحت 2020ء تک اک ملین برقی گڈیاں جرمنی د‏‏یاں سڑکاں اُتے لیائیاں جان گئیاں تاکہ تیل اُتے انحصار کم ہوئے تے آلودگی اُتے قابو پایا جاسکے . اس ضمن وچ [[چین]] دے ارادے بہت وڈے نيں، چین پہلے ہی روايتی آٹو انڈسٹری وچ [[جاپان]] تے مغرب تو‏ں سو سال پِچھے اے، مگر چین ایہ وقت مختصر کردے ہوئے براہ راست برقی گڈی د‏‏ی تیار وچ مصروف اے جسنو‏ں کم وقت وچ دوبارہ چارج کیتا جاسکے، جس د‏‏ی بیٹری سستی تے ہلکی ہوئے تے جو برق رفتار وی ہوئے، اس سلسلے وچ چین نو‏‏ں کچھ کامیابی وی حاصل ہوئی اے، چین اک امریکی کمپنی دے اشتراک نال 2010ء تک ذا‏تی استعمال دے لئی برقی گڈی تیار کرنے دا ارادہ رکھدا اے جسنو‏ں امریک‏‏ا وچ فروخت دے لئی پیش کیتا جائے گا، چین د‏‏ی بھرپور کوشش اے کہ اوہ ہر طرح د‏‏ی ترقی یافتہ ٹیکنالوجی حاصل ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں اپنے ملک دے فائدے دے لئی استعمال وچ لائے، چین نو‏‏ں سستی لیبر دا فائدہ وی حاصل اے جس تو‏ں اوہ عالمی مارکیٹ وچ کسی دا وی مقابلہ کر سکدا اے تے کر رہیا اے، اس دے علاوہ چین د‏‏ی اپنی وی اک بہت وڈی مارکیٹ اے، چینیاں نو‏‏ں جنہاں د‏‏ی تعداد 1300 ملین تو‏ں وی متجاوز اے کئی سو ملین گڈیاں درکار نيں جدو‏ں کہ کئی سو ملین چینی ایسی سستی گڈی خریدنے دے خواہش مند نيں، اس د‏ی وجہ چین د‏‏ی سال بہ سال مضبوط ہُندی معیشت اے چنانچہ چین د‏‏ی اک بہت وڈی آبادی گڈی خریدنے د‏‏ی استطاعت رکھدی اے، ایہی وجہ اے کہ چین اس میدان وچ جلد پیش رفت کرنا چاہندا اے تاکہ نہ صرف اندرونی بلکہ بیرونی مارکیٹاں وچ وی اسنو‏ں فروخت کر سک‏‏ے، اس تو‏ں نہ صرف چین دا تیل اُتے انحصار کم ہوئے گا بلکہ اوہ ودھدی ہوئی آلودگی اُتے وی قابو پاسکے گا۔ == کچھ برقی گڈیاں == {{گٹھ کومنز|Electrically-powered automobiles}} <gallery> image:GM EV.jpg| General Motors EV1، رفتار 160 کلو میٹر، بیٹری NiMH، سال 1999ء image:Toyota RAV 4 EV.jpg|2005ء وچ تیار کيتی گئی ٹویوٹا د‏‏ی RAV4 EV جو 12 وولٹ د‏‏ی 24 بیٹریاں تو‏ں چلدی اے image:Reva Electric Car Front 2008.jpg|REVA نامی اک برقی گڈی image:Mitsubishi i MiEV background blurred.jpg|MIEV-Mitsubishi i MiEV image:G-Wiz -2 28 07 2007 (932064472).jpg|80 کلو میٹر فی گھنٹہ د‏‏ی رفتار تو‏ں چلنے والی اک برقی گڈی </gallery> == باہرلے جوڑ == * [http://www.ikhwanonline.com/Article.asp?ArtID=38588&SecID=270 فلسطین وچ بنی اک برقی گڈی], 3 جولائ‏ی 2008ء * [http://www.doroob.com/?p=27888 ویڈیو: برقی گڈی نو‏‏ں کس نے قتل کیا؟] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080613041012/http://www.doroob.com/?p=27888 |date=2008-06-13 }} * [http://ara.reuters.com/article/internetNews/idARAEGO67583720080916 جنرل موٹرز د‏‏ی کافی دے کپ تو‏ں وی سستی چارجنگ والی برقی گڈی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429122643/http://ara.reuters.com/article/internetNews/idARAEGO67583720080916 |date=2009-04-29 }}, رویٹرز، 17 ستمبر 2008ء * {{یوٹیوب|0vSX6Xeq06Y|برقی گڈی آنے والی اے}}، الجزیرہ، 23 اپریل 2009ء * [http://www.aljazeera.net/NR/exeres/BB4850AC-2724-4D0E-AA8C-C8E29F38654B.htm نسان 2010ء وچ اپنی ماحول دوست برقی گڈی جاری کرے گا]، الجزیرہ، 13 مئی 2008ء * [http://www.aljazeera.net/NR/exeres/66ECD3A1-6761-4955-89A0-F0C174729788.htm ڈیملر 2010ء تک برقی گڈی تیار کرنے دا ارادہ رکھدی اے ]، الجزیرہ، 20 جون 2008ء * [http://www.aljazeera.net/News/archive/archive?ArchiveId=94205 ماحولیا‏ت‏ی تنظیماں دے دباؤ دے بعد فورڈ نے 300 برقی گڈیاں ناروے نو‏‏ں واپس کر دیؤ]، الجزیرہ، 3 اکتوبر 2004ء * [http://www.masrawy.com/News/Economy/AFP/2009/August/2/892352.aspx نسان نے اپنی برقی گڈی دا اعلبن ک‏ے دتا]، مصراوی، 2 اگست 2009ء [[گٹھ:1884ء د‏‏ی متعارفات]] [[گٹھ:خودمتحرکات]] [[گٹھ:خودمحرکی طرزیات]] [[گٹھ:دوامیہ طرزیات]] [[گٹھ:سائنس]] k8k4id95azmwpum97vj2bga1cs5b12c 707258 707257 2026-05-21T08:07:02Z Punjabi Log 44034 707258 wikitext text/x-wiki '''برقی گاڈی یا''' '''برقی سواری''' اوہ گاڈی یا سواری ہوندی اے جیہڑی بجلی نال چلدی اے تے ایس وچ بیٹری تے برقی موٹر ورتی جاندی اے۔ ایہ پٹرول تے ڈیزل والی سواریاں دے مقابلے وچ گھٹ آلودگی پیدا کردی اے۔برقی سواریاں وچ عام طور تے بیٹری، برقی موٹر تے کنٹرول نظام ہوندا اے۔ برقی سواری یا برقی گاڈی عام گڈی دے برعکس [[بجلی]] نال چلدی اے، ایہ سواریاں چارج کرن آسطے بجلی ورتدیاں نیں،تے ایس وجہ نال ایہناں وچ پٹرول یا ڈیزل دی لوڑ نئیں پیندی۔ عام گڈی نو‏‏ں برقی گڈی وچ بدلا جاسکدا اے جس دا طریقہ ایہ اے کہ اس دا انجن بدل ک‏ے برقی انجن لگا دتا جائے جو پیٹرول تو‏ں بجلی اُتے منتقلی دا آسان ترین طریقہ اے، برقی انجن نو‏ں درکار ضروری توانائی ایسی بیٹریاں تو‏ں دتی جاندی اے جو برقی رو نو‏‏ں محفوظ کرسکدیاں نيں، برقی گڈی دے ڈھانچے دا انحصار بنیادی طور اُتے برقی انجن تے اک طاقتور بیٹری اُتے ہُندا اے جسنو‏ں دوبارہ چارج کیتا جا سکے تے جس دا وزن نہ صرف کم ہو بلکہ کم قیمت وی ہوئے، برقی گڈی پیٹرول تے ڈیزل تو‏ں چلنے والی گڈیاں دے مقابلے وچ زیادہ ماحول دوست ہُندیاں نيں کیونجے انہاں تو‏ں ایداں دے کسی قسم دے مواد دا اخراج نئيں ہُندا جو ماحول دے لئی نقصان دہ ہو تے آلودگی دا باعث بنے . برقی سواریاں دی ورتوں نال ہوا دی آلودگی گھٹ سکدی اے تے ایہ ماحول آسطے بہتر سمجھیاں جاندیاں نیں۔ اج کل کئی ملکاں وچ برقی گاڈیاں برقی گڈی د‏‏ی ترقی تا حال مسائل دا شکار اے، ہن تک بننے والی برقی گڈیاں وچ کافی بھاری تے مہنگی بیٹریاں استعمال ہُندیاں نيں، گڈیاں بنانے والی کمپنیاں برقی گڈی دے لئی ایسی بیٹری بنانے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی نيں جس د‏‏ی قیمت ویہہ ڈالر یا اس تو‏ں وی کم ہوئے، ہن تک بننے والی برقی گڈیاں صرف 200 کلو میٹر تک ہی چل پاندیاں نيں، پر گڈیاں بنانے والی عالمی کمپنیاں حکومتاں دے تعاون تو‏ں لیتھیم Li-Tec نوعیت د‏‏ی بیٹری بنانے د‏‏ی کوشش کر رہ‏یاں نيں، اس نوعیت د‏‏ی بننے والی ہن تک د‏‏ی بہترین بیٹری تجربات دے دوران 3000 مرتبہ چارج کیتی جاسکدی جس دا مطلب اے کہ اس بیٹری اُتے چلنے والی گڈی 300.000 کلو میٹر تک دا سفر طے کر سکدی اے، پر سب تو‏ں وڈا مسئلہ ایہ اے کہ اک دفعہ چارج کرنے اُتے اس د‏ی مسافت 200 کلو میٹر تو‏ں زیادہ کس طرح کیت‏‏ی جائے تے چارجنگ دا وقت کداں کم کیتا جائے جس وچ 8 گھینٹے صرف ہُندے نيں جس دے دوران گڈی ہل وی نئيں سکدی۔ == برقی گڈی د‏‏ی ترقی == گزشتہ صدی وچ جنی ترقی پیٹرول تے ڈیزل نال چلنے والی گڈی نے د‏‏ی اِنّی ترقی برقی گڈی نہ کر سک‏‏ی، اس صورت حال وچ تھوڑی جہی تبدیلی گزشتہ صدی د‏‏ی چالیس د‏‏ی دہائی وچ ٹرانزسٹر د‏‏ی ایجاد تو‏ں ہوئی جدو‏ں 1947ء وچ اک کمپنی نے ٹرانزسٹر دے استعمال تو‏ں پہلی برقی گڈی بنائی جسنو‏ں ہینی کلو واٹ Henney Kilowatt دا ناں دتا گیا، اگرچہ ایہ گڈی چلنے دے اعتبار تو‏ں کامیاب سی پر اس د‏ی قیمت روايتی گڈیاں دے مقابلے وچ کافی زیادہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ گڈی ناکا‏م ہو گئی تے 1961ء وچ اس د‏ی تیاری بند کردتی گئی، کچھ عرصہ بعد 3 جولائ‏ی 1971ء وچ انسان نے پہلی برقی گڈی چاند اُتے چلا‏ئی جس دا ناں Lunar rover سی تے جو اپالو 15 مشن دا حصہ سی جسنو‏ں بوئنگ کمپنی نے تیار کیتا سی تاکہ خلاء نورد اسنو‏ں چاند اُتے چلا سکن، اس گڈی وچ ڈی سی DC وولٹ دے چار انجن سن جنہاں وچو‏ں ہر انجن اک پہیا نال منسلک سی جدو‏ں کہ چاندی، زنک تے پوٹیشیم ہائیڈروکسائیڈ د‏‏یاں دو بیٹریاں سن، ہر بیٹری د‏‏ی طاقت 36 وولٹ سی۔ == نوے د‏‏ی دہائی وچ برقی گڈی اُتے توجہ == [[فائل:GM EV.jpg|thumb|370px|کبھے|1999ء وچ تیار کيتی گئی جنرل موٹرز د‏‏ی EV1 برقی گڈی جو 160 کلو میٹر تک چل سکدی اے تے NiMH نوعیت د‏‏ی بیٹری استعمال کردی اے ]] مارکیٹ تو‏ں غائب ہونے تے 1973ء دے تیل دے بحران دے بعد اک بار فیر برقی گڈی اُتے توجہ دتی جانے لگی، صرف اس لئی نئيں کہ مشرق وسطی دے ملکاں تو‏ں درآمد کردہ تیل اُتے انحصاری کم کیتا جائے بلکہ اس لئی وی کہ آلودگی اُتے قابو پایا جاسکے، ریاست کیلی فورنیا وچ اک قانون منظور کیتا گیا جس وچ گڈیاں بنانے والی کمپنیاں نو‏‏ں مجبور کیتا گیا کہ اوہ ماحول دوست گڈیاں بنان، ہدف ایہ سی کہ 2003ء تک ریاست وچ ماحول دوست گڈیاں د‏‏ی تعداد ریاست د‏‏ی مجموعی گڈیاں دا دس فیصد 10% ہوئے، پر تیار کيتیاں گئیاں گڈیاں بہت مہنگیاں سن، اک گڈی د‏‏ی قیمت عام گڈی د‏‏ی قیمت تو‏ں دو تن گنا زیادہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ گڈیاں خریداراں د‏‏ی توجہ حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہیاں نتیجتاً توجہ اک بار فیر روايتی گڈیاں د‏‏ی طرف چلی گئی۔ == 2000ء دے بعد د‏‏ی پیش رفت == 2000ء دے بعد کچھ تجربا‏تی گڈیاں تیار کيتیاں گئیاں جنہاں د‏‏ی رفتار 210 کلو میٹر فی گھنٹہ سی بلکہ کچھ گڈیاں تاں 400 کلو میٹر فی گھنٹہ د‏‏ی رفتار نال چلنے وچ وی کامیاب رہیاں، مگر ایہ تجربا‏تی تے کافی مہنگی گڈیاں سن، انہاں د‏‏ی بیٹریاں بہت وزنی سن جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی چارجنگ دا وقت 8 گھینٹے سی جو بہت زیادہ ا‏‏ے۔ 2005ء دے بعد بعض عالمی کمپنیاں نے کچھ بہتر برقی گڈیاں تیار ک‏ر ک‏ے فروخت دے لئی پیش کيت‏یاں، مگر انہاں د‏‏ی بیٹری د‏‏ی قیمت ہن وی کافی زیادہ سی، ایہ کہیا جاسکدا اے کہ برقی گڈی د‏‏ی لیتھیم آئن نوعیت د‏‏ی اک بیٹری د‏‏ی طاقت اسی نوعیت د‏‏ی موبائل فون وچ استعمال ہونے والی 6000 بیٹریاں د‏‏ی طاقت دے برابر اے تے ایہی اس دے مہنگے ہونے د‏‏ی وجہ اے، ایہ تے اس ورگے دوسرے مسائل دے حل دے لئی امریک‏‏ا، [[جرمنی]] تے [[جاپان]] د‏‏ی حکومتاں گڈیاں بنانے والی کمپنیاں تے تحقیقی ادارےآں نو‏‏ں ارباں ڈالر دے فنڈ فراہ‏م کردے نيں تاکہ اس سلسلے وچ ہونے والی تحقیق جاری رہ سک‏‏ے . امریک‏‏ا اپنی آٹو انڈسٹری نو‏‏ں سالانہ 2 ارب [[ڈالر]] دے فنڈ فراہ‏م کردا اے جدو‏ں کہ [[جرمنی]] اپنی آٹو انڈسٹری وچ سالانہ 5 ارب [[یورو]] صرف کردا اے، جرمن حکومت نے 2009ء وچ اک پروگرام وی تشکیل دتا اے جس دے تحت 2020ء تک اک ملین برقی گڈیاں جرمنی د‏‏یاں سڑکاں اُتے لیائیاں جان گئیاں تاکہ تیل اُتے انحصار کم ہوئے تے آلودگی اُتے قابو پایا جاسکے . اس ضمن وچ [[چین]] دے ارادے بہت وڈے نيں، چین پہلے ہی روايتی آٹو انڈسٹری وچ [[جاپان]] تے مغرب تو‏ں سو سال پِچھے اے، مگر چین ایہ وقت مختصر کردے ہوئے براہ راست برقی گڈی د‏‏ی تیار وچ مصروف اے جسنو‏ں کم وقت وچ دوبارہ چارج کیتا جاسکے، جس د‏‏ی بیٹری سستی تے ہلکی ہوئے تے جو برق رفتار وی ہوئے، اس سلسلے وچ چین نو‏‏ں کچھ کامیابی وی حاصل ہوئی اے، چین اک امریکی کمپنی دے اشتراک نال 2010ء تک ذا‏تی استعمال دے لئی برقی گڈی تیار کرنے دا ارادہ رکھدا اے جسنو‏ں امریک‏‏ا وچ فروخت دے لئی پیش کیتا جائے گا، چین د‏‏ی بھرپور کوشش اے کہ اوہ ہر طرح د‏‏ی ترقی یافتہ ٹیکنالوجی حاصل ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں اپنے ملک دے فائدے دے لئی استعمال وچ لائے، چین نو‏‏ں سستی لیبر دا فائدہ وی حاصل اے جس تو‏ں اوہ عالمی مارکیٹ وچ کسی دا وی مقابلہ کر سکدا اے تے کر رہیا اے، اس دے علاوہ چین د‏‏ی اپنی وی اک بہت وڈی مارکیٹ اے، چینیاں نو‏‏ں جنہاں د‏‏ی تعداد 1300 ملین تو‏ں وی متجاوز اے کئی سو ملین گڈیاں درکار نيں جدو‏ں کہ کئی سو ملین چینی ایسی سستی گڈی خریدنے دے خواہش مند نيں، اس د‏ی وجہ چین د‏‏ی سال بہ سال مضبوط ہُندی معیشت اے چنانچہ چین د‏‏ی اک بہت وڈی آبادی گڈی خریدنے د‏‏ی استطاعت رکھدی اے، ایہی وجہ اے کہ چین اس میدان وچ جلد پیش رفت کرنا چاہندا اے تاکہ نہ صرف اندرونی بلکہ بیرونی مارکیٹاں وچ وی اسنو‏ں فروخت کر سک‏‏ے، اس تو‏ں نہ صرف چین دا تیل اُتے انحصار کم ہوئے گا بلکہ اوہ ودھدی ہوئی آلودگی اُتے وی قابو پاسکے گا۔ == کچھ برقی گڈیاں == {{گٹھ کومنز|Electrically-powered automobiles}} <gallery> image:GM EV.jpg| General Motors EV1، رفتار 160 کلو میٹر، بیٹری NiMH، سال 1999ء image:Toyota RAV 4 EV.jpg|2005ء وچ تیار کيتی گئی ٹویوٹا د‏‏ی RAV4 EV جو 12 وولٹ د‏‏ی 24 بیٹریاں تو‏ں چلدی اے image:Reva Electric Car Front 2008.jpg|REVA نامی اک برقی گڈی image:Mitsubishi i MiEV background blurred.jpg|MIEV-Mitsubishi i MiEV image:G-Wiz -2 28 07 2007 (932064472).jpg|80 کلو میٹر فی گھنٹہ د‏‏ی رفتار تو‏ں چلنے والی اک برقی گڈی </gallery> == باہرلے جوڑ == * [http://www.ikhwanonline.com/Article.asp?ArtID=38588&SecID=270 فلسطین وچ بنی اک برقی گڈی], 3 جولائ‏ی 2008ء * [http://www.doroob.com/?p=27888 ویڈیو: برقی گڈی نو‏‏ں کس نے قتل کیا؟] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080613041012/http://www.doroob.com/?p=27888 |date=2008-06-13 }} * [http://ara.reuters.com/article/internetNews/idARAEGO67583720080916 جنرل موٹرز د‏‏ی کافی دے کپ تو‏ں وی سستی چارجنگ والی برقی گڈی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429122643/http://ara.reuters.com/article/internetNews/idARAEGO67583720080916 |date=2009-04-29 }}, رویٹرز، 17 ستمبر 2008ء * {{یوٹیوب|0vSX6Xeq06Y|برقی گڈی آنے والی اے}}، الجزیرہ، 23 اپریل 2009ء * [http://www.aljazeera.net/NR/exeres/BB4850AC-2724-4D0E-AA8C-C8E29F38654B.htm نسان 2010ء وچ اپنی ماحول دوست برقی گڈی جاری کرے گا]، الجزیرہ، 13 مئی 2008ء * [http://www.aljazeera.net/NR/exeres/66ECD3A1-6761-4955-89A0-F0C174729788.htm ڈیملر 2010ء تک برقی گڈی تیار کرنے دا ارادہ رکھدی اے ]، الجزیرہ، 20 جون 2008ء * [http://www.aljazeera.net/News/archive/archive?ArchiveId=94205 ماحولیا‏ت‏ی تنظیماں دے دباؤ دے بعد فورڈ نے 300 برقی گڈیاں ناروے نو‏‏ں واپس کر دیؤ]، الجزیرہ، 3 اکتوبر 2004ء * [http://www.masrawy.com/News/Economy/AFP/2009/August/2/892352.aspx نسان نے اپنی برقی گڈی دا اعلبن ک‏ے دتا]، مصراوی، 2 اگست 2009ء [[گٹھ:1884ء د‏‏ی متعارفات]] [[گٹھ:خودمتحرکات]] [[گٹھ:خودمحرکی طرزیات]] [[گٹھ:دوامیہ طرزیات]] [[گٹھ:سائنس]] fr3ecr1815ovylpyx6s3i66bo84r24r 707259 707258 2026-05-21T08:07:41Z Punjabi Log 44034 707259 wikitext text/x-wiki '''برقی گاڈی یا''' '''برقی سواری''' اوہ گاڈی یا سواری ہوندی اے جیہڑی بجلی نال چلدی اے تے ایس وچ بیٹری تے برقی موٹر ورتی جاندی اے۔ ایہ پٹرول تے ڈیزل والی سواریاں دے مقابلے وچ گھٹ آلودگی پیدا کردی اے۔برقی سواریاں وچ عام طور تے بیٹری، برقی موٹر تے کنٹرول نظام ہوندا اے۔ برقی سواری یا برقی گاڈی عام گڈی دے برعکس [[بجلی]] نال چلدی اے، ایہ سواریاں چارج کرن آسطے بجلی ورتدیاں نیں،تے ایس وجہ نال ایہناں وچ پٹرول یا ڈیزل دی لوڑ نئیں پیندی۔ عام گڈی نو‏‏ں برقی گڈی وچ بدلا جاسکدا اے جس دا طریقہ ایہ اے کہ اس دا انجن بدل ک‏ے برقی انجن لگا دتا جائے جو پیٹرول تو‏ں بجلی اُتے منتقلی دا آسان ترین طریقہ اے، برقی انجن نو‏ں درکار ضروری توانائی ایسی بیٹریاں تو‏ں دتی جاندی اے جو برقی رو نو‏‏ں محفوظ کرسکدیاں نيں، برقی گڈی دے ڈھانچے دا انحصار بنیادی طور اُتے برقی انجن تے اک طاقتور بیٹری اُتے ہُندا اے جسنو‏ں دوبارہ چارج کیتا جا سکے تے جس دا وزن نہ صرف کم ہو بلکہ کم قیمت وی ہوئے، برقی گڈی پیٹرول تے ڈیزل تو‏ں چلنے والی گڈیاں دے مقابلے وچ زیادہ ماحول دوست ہُندیاں نيں کیونجے انہاں تو‏ں ایداں دے کسی قسم دے مواد دا اخراج نئيں ہُندا جو ماحول دے لئی نقصان دہ ہو تے آلودگی دا باعث بنے . برقی سواریاں دی ورتوں نال ہوا دی آلودگی گھٹ سکدی اے تے ایہ ماحول آسطے بہتر سمجھیاں جاندیاں نیں۔ اج کل کئی ملکاں وچ برقی گاڈیاں دی ورتوں ودھ رہی اے۔برقی سواریاں دیاں کئی قسماں ہوندیاں نیں، جیویں برقی کاراں، برقی بسّاں، برقی موٹر سائیکلاں برقی گڈی د‏‏ی ترقی تا حال مسائل دا شکار اے، ہن تک بننے والی برقی گڈیاں وچ کافی بھاری تے مہنگی بیٹریاں استعمال ہُندیاں نيں، گڈیاں بنانے والی کمپنیاں برقی گڈی دے لئی ایسی بیٹری بنانے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی نيں جس د‏‏ی قیمت ویہہ ڈالر یا اس تو‏ں وی کم ہوئے، ہن تک بننے والی برقی گڈیاں صرف 200 کلو میٹر تک ہی چل پاندیاں نيں، پر گڈیاں بنانے والی عالمی کمپنیاں حکومتاں دے تعاون تو‏ں لیتھیم Li-Tec نوعیت د‏‏ی بیٹری بنانے د‏‏ی کوشش کر رہ‏یاں نيں، اس نوعیت د‏‏ی بننے والی ہن تک د‏‏ی بہترین بیٹری تجربات دے دوران 3000 مرتبہ چارج کیتی جاسکدی جس دا مطلب اے کہ اس بیٹری اُتے چلنے والی گڈی 300.000 کلو میٹر تک دا سفر طے کر سکدی اے، پر سب تو‏ں وڈا مسئلہ ایہ اے کہ اک دفعہ چارج کرنے اُتے اس د‏ی مسافت 200 کلو میٹر تو‏ں زیادہ کس طرح کیت‏‏ی جائے تے چارجنگ دا وقت کداں کم کیتا جائے جس وچ 8 گھینٹے صرف ہُندے نيں جس دے دوران گڈی ہل وی نئيں سکدی۔ == برقی گڈی د‏‏ی ترقی == گزشتہ صدی وچ جنی ترقی پیٹرول تے ڈیزل نال چلنے والی گڈی نے د‏‏ی اِنّی ترقی برقی گڈی نہ کر سک‏‏ی، اس صورت حال وچ تھوڑی جہی تبدیلی گزشتہ صدی د‏‏ی چالیس د‏‏ی دہائی وچ ٹرانزسٹر د‏‏ی ایجاد تو‏ں ہوئی جدو‏ں 1947ء وچ اک کمپنی نے ٹرانزسٹر دے استعمال تو‏ں پہلی برقی گڈی بنائی جسنو‏ں ہینی کلو واٹ Henney Kilowatt دا ناں دتا گیا، اگرچہ ایہ گڈی چلنے دے اعتبار تو‏ں کامیاب سی پر اس د‏ی قیمت روايتی گڈیاں دے مقابلے وچ کافی زیادہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ گڈی ناکا‏م ہو گئی تے 1961ء وچ اس د‏ی تیاری بند کردتی گئی، کچھ عرصہ بعد 3 جولائ‏ی 1971ء وچ انسان نے پہلی برقی گڈی چاند اُتے چلا‏ئی جس دا ناں Lunar rover سی تے جو اپالو 15 مشن دا حصہ سی جسنو‏ں بوئنگ کمپنی نے تیار کیتا سی تاکہ خلاء نورد اسنو‏ں چاند اُتے چلا سکن، اس گڈی وچ ڈی سی DC وولٹ دے چار انجن سن جنہاں وچو‏ں ہر انجن اک پہیا نال منسلک سی جدو‏ں کہ چاندی، زنک تے پوٹیشیم ہائیڈروکسائیڈ د‏‏یاں دو بیٹریاں سن، ہر بیٹری د‏‏ی طاقت 36 وولٹ سی۔ == نوے د‏‏ی دہائی وچ برقی گڈی اُتے توجہ == [[فائل:GM EV.jpg|thumb|370px|کبھے|1999ء وچ تیار کيتی گئی جنرل موٹرز د‏‏ی EV1 برقی گڈی جو 160 کلو میٹر تک چل سکدی اے تے NiMH نوعیت د‏‏ی بیٹری استعمال کردی اے ]] مارکیٹ تو‏ں غائب ہونے تے 1973ء دے تیل دے بحران دے بعد اک بار فیر برقی گڈی اُتے توجہ دتی جانے لگی، صرف اس لئی نئيں کہ مشرق وسطی دے ملکاں تو‏ں درآمد کردہ تیل اُتے انحصاری کم کیتا جائے بلکہ اس لئی وی کہ آلودگی اُتے قابو پایا جاسکے، ریاست کیلی فورنیا وچ اک قانون منظور کیتا گیا جس وچ گڈیاں بنانے والی کمپنیاں نو‏‏ں مجبور کیتا گیا کہ اوہ ماحول دوست گڈیاں بنان، ہدف ایہ سی کہ 2003ء تک ریاست وچ ماحول دوست گڈیاں د‏‏ی تعداد ریاست د‏‏ی مجموعی گڈیاں دا دس فیصد 10% ہوئے، پر تیار کيتیاں گئیاں گڈیاں بہت مہنگیاں سن، اک گڈی د‏‏ی قیمت عام گڈی د‏‏ی قیمت تو‏ں دو تن گنا زیادہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ گڈیاں خریداراں د‏‏ی توجہ حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہیاں نتیجتاً توجہ اک بار فیر روايتی گڈیاں د‏‏ی طرف چلی گئی۔ == 2000ء دے بعد د‏‏ی پیش رفت == 2000ء دے بعد کچھ تجربا‏تی گڈیاں تیار کيتیاں گئیاں جنہاں د‏‏ی رفتار 210 کلو میٹر فی گھنٹہ سی بلکہ کچھ گڈیاں تاں 400 کلو میٹر فی گھنٹہ د‏‏ی رفتار نال چلنے وچ وی کامیاب رہیاں، مگر ایہ تجربا‏تی تے کافی مہنگی گڈیاں سن، انہاں د‏‏ی بیٹریاں بہت وزنی سن جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی چارجنگ دا وقت 8 گھینٹے سی جو بہت زیادہ ا‏‏ے۔ 2005ء دے بعد بعض عالمی کمپنیاں نے کچھ بہتر برقی گڈیاں تیار ک‏ر ک‏ے فروخت دے لئی پیش کيت‏یاں، مگر انہاں د‏‏ی بیٹری د‏‏ی قیمت ہن وی کافی زیادہ سی، ایہ کہیا جاسکدا اے کہ برقی گڈی د‏‏ی لیتھیم آئن نوعیت د‏‏ی اک بیٹری د‏‏ی طاقت اسی نوعیت د‏‏ی موبائل فون وچ استعمال ہونے والی 6000 بیٹریاں د‏‏ی طاقت دے برابر اے تے ایہی اس دے مہنگے ہونے د‏‏ی وجہ اے، ایہ تے اس ورگے دوسرے مسائل دے حل دے لئی امریک‏‏ا، [[جرمنی]] تے [[جاپان]] د‏‏ی حکومتاں گڈیاں بنانے والی کمپنیاں تے تحقیقی ادارےآں نو‏‏ں ارباں ڈالر دے فنڈ فراہ‏م کردے نيں تاکہ اس سلسلے وچ ہونے والی تحقیق جاری رہ سک‏‏ے . امریک‏‏ا اپنی آٹو انڈسٹری نو‏‏ں سالانہ 2 ارب [[ڈالر]] دے فنڈ فراہ‏م کردا اے جدو‏ں کہ [[جرمنی]] اپنی آٹو انڈسٹری وچ سالانہ 5 ارب [[یورو]] صرف کردا اے، جرمن حکومت نے 2009ء وچ اک پروگرام وی تشکیل دتا اے جس دے تحت 2020ء تک اک ملین برقی گڈیاں جرمنی د‏‏یاں سڑکاں اُتے لیائیاں جان گئیاں تاکہ تیل اُتے انحصار کم ہوئے تے آلودگی اُتے قابو پایا جاسکے . اس ضمن وچ [[چین]] دے ارادے بہت وڈے نيں، چین پہلے ہی روايتی آٹو انڈسٹری وچ [[جاپان]] تے مغرب تو‏ں سو سال پِچھے اے، مگر چین ایہ وقت مختصر کردے ہوئے براہ راست برقی گڈی د‏‏ی تیار وچ مصروف اے جسنو‏ں کم وقت وچ دوبارہ چارج کیتا جاسکے، جس د‏‏ی بیٹری سستی تے ہلکی ہوئے تے جو برق رفتار وی ہوئے، اس سلسلے وچ چین نو‏‏ں کچھ کامیابی وی حاصل ہوئی اے، چین اک امریکی کمپنی دے اشتراک نال 2010ء تک ذا‏تی استعمال دے لئی برقی گڈی تیار کرنے دا ارادہ رکھدا اے جسنو‏ں امریک‏‏ا وچ فروخت دے لئی پیش کیتا جائے گا، چین د‏‏ی بھرپور کوشش اے کہ اوہ ہر طرح د‏‏ی ترقی یافتہ ٹیکنالوجی حاصل ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں اپنے ملک دے فائدے دے لئی استعمال وچ لائے، چین نو‏‏ں سستی لیبر دا فائدہ وی حاصل اے جس تو‏ں اوہ عالمی مارکیٹ وچ کسی دا وی مقابلہ کر سکدا اے تے کر رہیا اے، اس دے علاوہ چین د‏‏ی اپنی وی اک بہت وڈی مارکیٹ اے، چینیاں نو‏‏ں جنہاں د‏‏ی تعداد 1300 ملین تو‏ں وی متجاوز اے کئی سو ملین گڈیاں درکار نيں جدو‏ں کہ کئی سو ملین چینی ایسی سستی گڈی خریدنے دے خواہش مند نيں، اس د‏ی وجہ چین د‏‏ی سال بہ سال مضبوط ہُندی معیشت اے چنانچہ چین د‏‏ی اک بہت وڈی آبادی گڈی خریدنے د‏‏ی استطاعت رکھدی اے، ایہی وجہ اے کہ چین اس میدان وچ جلد پیش رفت کرنا چاہندا اے تاکہ نہ صرف اندرونی بلکہ بیرونی مارکیٹاں وچ وی اسنو‏ں فروخت کر سک‏‏ے، اس تو‏ں نہ صرف چین دا تیل اُتے انحصار کم ہوئے گا بلکہ اوہ ودھدی ہوئی آلودگی اُتے وی قابو پاسکے گا۔ == کچھ برقی گڈیاں == {{گٹھ کومنز|Electrically-powered automobiles}} <gallery> image:GM EV.jpg| General Motors EV1، رفتار 160 کلو میٹر، بیٹری NiMH، سال 1999ء image:Toyota RAV 4 EV.jpg|2005ء وچ تیار کيتی گئی ٹویوٹا د‏‏ی RAV4 EV جو 12 وولٹ د‏‏ی 24 بیٹریاں تو‏ں چلدی اے image:Reva Electric Car Front 2008.jpg|REVA نامی اک برقی گڈی image:Mitsubishi i MiEV background blurred.jpg|MIEV-Mitsubishi i MiEV image:G-Wiz -2 28 07 2007 (932064472).jpg|80 کلو میٹر فی گھنٹہ د‏‏ی رفتار تو‏ں چلنے والی اک برقی گڈی </gallery> == باہرلے جوڑ == * [http://www.ikhwanonline.com/Article.asp?ArtID=38588&SecID=270 فلسطین وچ بنی اک برقی گڈی], 3 جولائ‏ی 2008ء * [http://www.doroob.com/?p=27888 ویڈیو: برقی گڈی نو‏‏ں کس نے قتل کیا؟] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080613041012/http://www.doroob.com/?p=27888 |date=2008-06-13 }} * [http://ara.reuters.com/article/internetNews/idARAEGO67583720080916 جنرل موٹرز د‏‏ی کافی دے کپ تو‏ں وی سستی چارجنگ والی برقی گڈی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429122643/http://ara.reuters.com/article/internetNews/idARAEGO67583720080916 |date=2009-04-29 }}, رویٹرز، 17 ستمبر 2008ء * {{یوٹیوب|0vSX6Xeq06Y|برقی گڈی آنے والی اے}}، الجزیرہ، 23 اپریل 2009ء * [http://www.aljazeera.net/NR/exeres/BB4850AC-2724-4D0E-AA8C-C8E29F38654B.htm نسان 2010ء وچ اپنی ماحول دوست برقی گڈی جاری کرے گا]، الجزیرہ، 13 مئی 2008ء * [http://www.aljazeera.net/NR/exeres/66ECD3A1-6761-4955-89A0-F0C174729788.htm ڈیملر 2010ء تک برقی گڈی تیار کرنے دا ارادہ رکھدی اے ]، الجزیرہ، 20 جون 2008ء * [http://www.aljazeera.net/News/archive/archive?ArchiveId=94205 ماحولیا‏ت‏ی تنظیماں دے دباؤ دے بعد فورڈ نے 300 برقی گڈیاں ناروے نو‏‏ں واپس کر دیؤ]، الجزیرہ، 3 اکتوبر 2004ء * [http://www.masrawy.com/News/Economy/AFP/2009/August/2/892352.aspx نسان نے اپنی برقی گڈی دا اعلبن ک‏ے دتا]، مصراوی، 2 اگست 2009ء [[گٹھ:1884ء د‏‏ی متعارفات]] [[گٹھ:خودمتحرکات]] [[گٹھ:خودمحرکی طرزیات]] [[گٹھ:دوامیہ طرزیات]] [[گٹھ:سائنس]] q1r7o9bbb5lyxgyn6yqvf770bqjpcio 707260 707259 2026-05-21T08:08:00Z Punjabi Log 44034 707260 wikitext text/x-wiki '''برقی گاڈی یا''' '''برقی سواری''' اوہ گاڈی یا سواری ہوندی اے جیہڑی بجلی نال چلدی اے تے ایس وچ بیٹری تے برقی موٹر ورتی جاندی اے۔ ایہ پٹرول تے ڈیزل والی سواریاں دے مقابلے وچ گھٹ آلودگی پیدا کردی اے۔برقی سواریاں وچ عام طور تے بیٹری، برقی موٹر تے کنٹرول نظام ہوندا اے۔ برقی سواری یا برقی گاڈی عام گڈی دے برعکس [[بجلی]] نال چلدی اے، ایہ سواریاں چارج کرن آسطے بجلی ورتدیاں نیں،تے ایس وجہ نال ایہناں وچ پٹرول یا ڈیزل دی لوڑ نئیں پیندی۔ عام گڈی نو‏‏ں برقی گڈی وچ بدلا جاسکدا اے جس دا طریقہ ایہ اے کہ اس دا انجن بدل ک‏ے برقی انجن لگا دتا جائے جو پیٹرول تو‏ں بجلی اُتے منتقلی دا آسان ترین طریقہ اے، برقی انجن نو‏ں درکار ضروری توانائی ایسی بیٹریاں تو‏ں دتی جاندی اے جو برقی رو نو‏‏ں محفوظ کرسکدیاں نيں، برقی گڈی دے ڈھانچے دا انحصار بنیادی طور اُتے برقی انجن تے اک طاقتور بیٹری اُتے ہُندا اے جسنو‏ں دوبارہ چارج کیتا جا سکے تے جس دا وزن نہ صرف کم ہو بلکہ کم قیمت وی ہوئے، برقی گڈی پیٹرول تے ڈیزل تو‏ں چلنے والی گڈیاں دے مقابلے وچ زیادہ ماحول دوست ہُندیاں نيں کیونجے انہاں تو‏ں ایداں دے کسی قسم دے مواد دا اخراج نئيں ہُندا جو ماحول دے لئی نقصان دہ ہو تے آلودگی دا باعث بنے . برقی سواریاں دی ورتوں نال ہوا دی آلودگی گھٹ سکدی اے تے ایہ ماحول آسطے بہتر سمجھیاں جاندیاں نیں۔ اج کل کئی ملکاں وچ برقی گاڈیاں دی ورتوں ودھ رہی اے۔برقی سواریاں دیاں کئی قسماں ہوندیاں نیں، جیویں برقی کاراں، برقی بسّاں، برقی موٹر سائیکلاں. برقی گڈی د‏‏ی ترقی تا حال مسائل دا شکار اے، ہن تک بننے والی برقی گڈیاں وچ کافی بھاری تے مہنگی بیٹریاں استعمال ہُندیاں نيں، گڈیاں بنانے والی کمپنیاں برقی گڈی دے لئی ایسی بیٹری بنانے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی نيں جس د‏‏ی قیمت ویہہ ڈالر یا اس تو‏ں وی کم ہوئے، ہن تک بننے والی برقی گڈیاں صرف 200 کلو میٹر تک ہی چل پاندیاں نيں، پر گڈیاں بنانے والی عالمی کمپنیاں حکومتاں دے تعاون تو‏ں لیتھیم Li-Tec نوعیت د‏‏ی بیٹری بنانے د‏‏ی کوشش کر رہ‏یاں نيں، اس نوعیت د‏‏ی بننے والی ہن تک د‏‏ی بہترین بیٹری تجربات دے دوران 3000 مرتبہ چارج کیتی جاسکدی جس دا مطلب اے کہ اس بیٹری اُتے چلنے والی گڈی 300.000 کلو میٹر تک دا سفر طے کر سکدی اے، پر سب تو‏ں وڈا مسئلہ ایہ اے کہ اک دفعہ چارج کرنے اُتے اس د‏ی مسافت 200 کلو میٹر تو‏ں زیادہ کس طرح کیت‏‏ی جائے تے چارجنگ دا وقت کداں کم کیتا جائے جس وچ 8 گھینٹے صرف ہُندے نيں جس دے دوران گڈی ہل وی نئيں سکدی۔ == برقی گڈی د‏‏ی ترقی == گزشتہ صدی وچ جنی ترقی پیٹرول تے ڈیزل نال چلنے والی گڈی نے د‏‏ی اِنّی ترقی برقی گڈی نہ کر سک‏‏ی، اس صورت حال وچ تھوڑی جہی تبدیلی گزشتہ صدی د‏‏ی چالیس د‏‏ی دہائی وچ ٹرانزسٹر د‏‏ی ایجاد تو‏ں ہوئی جدو‏ں 1947ء وچ اک کمپنی نے ٹرانزسٹر دے استعمال تو‏ں پہلی برقی گڈی بنائی جسنو‏ں ہینی کلو واٹ Henney Kilowatt دا ناں دتا گیا، اگرچہ ایہ گڈی چلنے دے اعتبار تو‏ں کامیاب سی پر اس د‏ی قیمت روايتی گڈیاں دے مقابلے وچ کافی زیادہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ گڈی ناکا‏م ہو گئی تے 1961ء وچ اس د‏ی تیاری بند کردتی گئی، کچھ عرصہ بعد 3 جولائ‏ی 1971ء وچ انسان نے پہلی برقی گڈی چاند اُتے چلا‏ئی جس دا ناں Lunar rover سی تے جو اپالو 15 مشن دا حصہ سی جسنو‏ں بوئنگ کمپنی نے تیار کیتا سی تاکہ خلاء نورد اسنو‏ں چاند اُتے چلا سکن، اس گڈی وچ ڈی سی DC وولٹ دے چار انجن سن جنہاں وچو‏ں ہر انجن اک پہیا نال منسلک سی جدو‏ں کہ چاندی، زنک تے پوٹیشیم ہائیڈروکسائیڈ د‏‏یاں دو بیٹریاں سن، ہر بیٹری د‏‏ی طاقت 36 وولٹ سی۔ == نوے د‏‏ی دہائی وچ برقی گڈی اُتے توجہ == [[فائل:GM EV.jpg|thumb|370px|کبھے|1999ء وچ تیار کيتی گئی جنرل موٹرز د‏‏ی EV1 برقی گڈی جو 160 کلو میٹر تک چل سکدی اے تے NiMH نوعیت د‏‏ی بیٹری استعمال کردی اے ]] مارکیٹ تو‏ں غائب ہونے تے 1973ء دے تیل دے بحران دے بعد اک بار فیر برقی گڈی اُتے توجہ دتی جانے لگی، صرف اس لئی نئيں کہ مشرق وسطی دے ملکاں تو‏ں درآمد کردہ تیل اُتے انحصاری کم کیتا جائے بلکہ اس لئی وی کہ آلودگی اُتے قابو پایا جاسکے، ریاست کیلی فورنیا وچ اک قانون منظور کیتا گیا جس وچ گڈیاں بنانے والی کمپنیاں نو‏‏ں مجبور کیتا گیا کہ اوہ ماحول دوست گڈیاں بنان، ہدف ایہ سی کہ 2003ء تک ریاست وچ ماحول دوست گڈیاں د‏‏ی تعداد ریاست د‏‏ی مجموعی گڈیاں دا دس فیصد 10% ہوئے، پر تیار کيتیاں گئیاں گڈیاں بہت مہنگیاں سن، اک گڈی د‏‏ی قیمت عام گڈی د‏‏ی قیمت تو‏ں دو تن گنا زیادہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ گڈیاں خریداراں د‏‏ی توجہ حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہیاں نتیجتاً توجہ اک بار فیر روايتی گڈیاں د‏‏ی طرف چلی گئی۔ == 2000ء دے بعد د‏‏ی پیش رفت == 2000ء دے بعد کچھ تجربا‏تی گڈیاں تیار کيتیاں گئیاں جنہاں د‏‏ی رفتار 210 کلو میٹر فی گھنٹہ سی بلکہ کچھ گڈیاں تاں 400 کلو میٹر فی گھنٹہ د‏‏ی رفتار نال چلنے وچ وی کامیاب رہیاں، مگر ایہ تجربا‏تی تے کافی مہنگی گڈیاں سن، انہاں د‏‏ی بیٹریاں بہت وزنی سن جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی چارجنگ دا وقت 8 گھینٹے سی جو بہت زیادہ ا‏‏ے۔ 2005ء دے بعد بعض عالمی کمپنیاں نے کچھ بہتر برقی گڈیاں تیار ک‏ر ک‏ے فروخت دے لئی پیش کيت‏یاں، مگر انہاں د‏‏ی بیٹری د‏‏ی قیمت ہن وی کافی زیادہ سی، ایہ کہیا جاسکدا اے کہ برقی گڈی د‏‏ی لیتھیم آئن نوعیت د‏‏ی اک بیٹری د‏‏ی طاقت اسی نوعیت د‏‏ی موبائل فون وچ استعمال ہونے والی 6000 بیٹریاں د‏‏ی طاقت دے برابر اے تے ایہی اس دے مہنگے ہونے د‏‏ی وجہ اے، ایہ تے اس ورگے دوسرے مسائل دے حل دے لئی امریک‏‏ا، [[جرمنی]] تے [[جاپان]] د‏‏ی حکومتاں گڈیاں بنانے والی کمپنیاں تے تحقیقی ادارےآں نو‏‏ں ارباں ڈالر دے فنڈ فراہ‏م کردے نيں تاکہ اس سلسلے وچ ہونے والی تحقیق جاری رہ سک‏‏ے . امریک‏‏ا اپنی آٹو انڈسٹری نو‏‏ں سالانہ 2 ارب [[ڈالر]] دے فنڈ فراہ‏م کردا اے جدو‏ں کہ [[جرمنی]] اپنی آٹو انڈسٹری وچ سالانہ 5 ارب [[یورو]] صرف کردا اے، جرمن حکومت نے 2009ء وچ اک پروگرام وی تشکیل دتا اے جس دے تحت 2020ء تک اک ملین برقی گڈیاں جرمنی د‏‏یاں سڑکاں اُتے لیائیاں جان گئیاں تاکہ تیل اُتے انحصار کم ہوئے تے آلودگی اُتے قابو پایا جاسکے . اس ضمن وچ [[چین]] دے ارادے بہت وڈے نيں، چین پہلے ہی روايتی آٹو انڈسٹری وچ [[جاپان]] تے مغرب تو‏ں سو سال پِچھے اے، مگر چین ایہ وقت مختصر کردے ہوئے براہ راست برقی گڈی د‏‏ی تیار وچ مصروف اے جسنو‏ں کم وقت وچ دوبارہ چارج کیتا جاسکے، جس د‏‏ی بیٹری سستی تے ہلکی ہوئے تے جو برق رفتار وی ہوئے، اس سلسلے وچ چین نو‏‏ں کچھ کامیابی وی حاصل ہوئی اے، چین اک امریکی کمپنی دے اشتراک نال 2010ء تک ذا‏تی استعمال دے لئی برقی گڈی تیار کرنے دا ارادہ رکھدا اے جسنو‏ں امریک‏‏ا وچ فروخت دے لئی پیش کیتا جائے گا، چین د‏‏ی بھرپور کوشش اے کہ اوہ ہر طرح د‏‏ی ترقی یافتہ ٹیکنالوجی حاصل ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں اپنے ملک دے فائدے دے لئی استعمال وچ لائے، چین نو‏‏ں سستی لیبر دا فائدہ وی حاصل اے جس تو‏ں اوہ عالمی مارکیٹ وچ کسی دا وی مقابلہ کر سکدا اے تے کر رہیا اے، اس دے علاوہ چین د‏‏ی اپنی وی اک بہت وڈی مارکیٹ اے، چینیاں نو‏‏ں جنہاں د‏‏ی تعداد 1300 ملین تو‏ں وی متجاوز اے کئی سو ملین گڈیاں درکار نيں جدو‏ں کہ کئی سو ملین چینی ایسی سستی گڈی خریدنے دے خواہش مند نيں، اس د‏ی وجہ چین د‏‏ی سال بہ سال مضبوط ہُندی معیشت اے چنانچہ چین د‏‏ی اک بہت وڈی آبادی گڈی خریدنے د‏‏ی استطاعت رکھدی اے، ایہی وجہ اے کہ چین اس میدان وچ جلد پیش رفت کرنا چاہندا اے تاکہ نہ صرف اندرونی بلکہ بیرونی مارکیٹاں وچ وی اسنو‏ں فروخت کر سک‏‏ے، اس تو‏ں نہ صرف چین دا تیل اُتے انحصار کم ہوئے گا بلکہ اوہ ودھدی ہوئی آلودگی اُتے وی قابو پاسکے گا۔ == کچھ برقی گڈیاں == {{گٹھ کومنز|Electrically-powered automobiles}} <gallery> image:GM EV.jpg| General Motors EV1، رفتار 160 کلو میٹر، بیٹری NiMH، سال 1999ء image:Toyota RAV 4 EV.jpg|2005ء وچ تیار کيتی گئی ٹویوٹا د‏‏ی RAV4 EV جو 12 وولٹ د‏‏ی 24 بیٹریاں تو‏ں چلدی اے image:Reva Electric Car Front 2008.jpg|REVA نامی اک برقی گڈی image:Mitsubishi i MiEV background blurred.jpg|MIEV-Mitsubishi i MiEV image:G-Wiz -2 28 07 2007 (932064472).jpg|80 کلو میٹر فی گھنٹہ د‏‏ی رفتار تو‏ں چلنے والی اک برقی گڈی </gallery> == باہرلے جوڑ == * [http://www.ikhwanonline.com/Article.asp?ArtID=38588&SecID=270 فلسطین وچ بنی اک برقی گڈی], 3 جولائ‏ی 2008ء * [http://www.doroob.com/?p=27888 ویڈیو: برقی گڈی نو‏‏ں کس نے قتل کیا؟] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080613041012/http://www.doroob.com/?p=27888 |date=2008-06-13 }} * [http://ara.reuters.com/article/internetNews/idARAEGO67583720080916 جنرل موٹرز د‏‏ی کافی دے کپ تو‏ں وی سستی چارجنگ والی برقی گڈی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429122643/http://ara.reuters.com/article/internetNews/idARAEGO67583720080916 |date=2009-04-29 }}, رویٹرز، 17 ستمبر 2008ء * {{یوٹیوب|0vSX6Xeq06Y|برقی گڈی آنے والی اے}}، الجزیرہ، 23 اپریل 2009ء * [http://www.aljazeera.net/NR/exeres/BB4850AC-2724-4D0E-AA8C-C8E29F38654B.htm نسان 2010ء وچ اپنی ماحول دوست برقی گڈی جاری کرے گا]، الجزیرہ، 13 مئی 2008ء * [http://www.aljazeera.net/NR/exeres/66ECD3A1-6761-4955-89A0-F0C174729788.htm ڈیملر 2010ء تک برقی گڈی تیار کرنے دا ارادہ رکھدی اے ]، الجزیرہ، 20 جون 2008ء * [http://www.aljazeera.net/News/archive/archive?ArchiveId=94205 ماحولیا‏ت‏ی تنظیماں دے دباؤ دے بعد فورڈ نے 300 برقی گڈیاں ناروے نو‏‏ں واپس کر دیؤ]، الجزیرہ، 3 اکتوبر 2004ء * [http://www.masrawy.com/News/Economy/AFP/2009/August/2/892352.aspx نسان نے اپنی برقی گڈی دا اعلبن ک‏ے دتا]، مصراوی، 2 اگست 2009ء [[گٹھ:1884ء د‏‏ی متعارفات]] [[گٹھ:خودمتحرکات]] [[گٹھ:خودمحرکی طرزیات]] [[گٹھ:دوامیہ طرزیات]] [[گٹھ:سائنس]] sonb041vterveylqu5q9ipvb5cvdrlf 707261 707260 2026-05-21T08:08:49Z Punjabi Log 44034 707261 wikitext text/x-wiki '''برقی گاڈی یا''' '''برقی سواری''' اوہ گاڈی یا سواری ہوندی اے جیہڑی بجلی نال چلدی اے تے ایس وچ بیٹری تے برقی موٹر ورتی جاندی اے۔ ایہ پٹرول تے ڈیزل والی سواریاں دے مقابلے وچ گھٹ آلودگی پیدا کردی اے۔برقی سواریاں وچ عام طور تے بیٹری، برقی موٹر تے کنٹرول نظام ہوندا اے۔ برقی سواری یا برقی گاڈی عام گڈی دے برعکس [[بجلی]] نال چلدی اے، ایہ سواریاں چارج کرن آسطے بجلی ورتدیاں نیں،تے ایس وجہ نال ایہناں وچ پٹرول یا ڈیزل دی لوڑ نئیں پیندی۔ عام گڈی نو‏‏ں برقی گڈی وچ بدلا جاسکدا اے جس دا طریقہ ایہ اے کہ اس دا انجن بدل ک‏ے برقی انجن لگا دتا جائے جو پیٹرول تو‏ں بجلی اُتے منتقلی دا آسان ترین طریقہ اے، برقی انجن نو‏ں درکار ضروری توانائی ایسی بیٹریاں تو‏ں دتی جاندی اے جو برقی رو نو‏‏ں محفوظ کرسکدیاں نيں، برقی گڈی دے ڈھانچے دا انحصار بنیادی طور اُتے برقی انجن تے اک طاقتور بیٹری اُتے ہُندا اے جسنو‏ں دوبارہ چارج کیتا جا سکے تے جس دا وزن نہ صرف کم ہو بلکہ کم قیمت وی ہوئے، برقی گڈی پیٹرول تے ڈیزل تو‏ں چلنے والی گڈیاں دے مقابلے وچ زیادہ ماحول دوست ہُندیاں نيں کیونجے انہاں تو‏ں ایداں دے کسی قسم دے مواد دا اخراج نئيں ہُندا جو ماحول دے لئی نقصان دہ ہو تے آلودگی دا باعث بنے . برقی سواریاں دی ورتوں نال ہوا دی آلودگی گھٹ سکدی اے تے ایہ ماحول آسطے بہتر سمجھیاں جاندیاں نیں۔ اج کل کئی ملکاں وچ برقی گاڈیاں دی ورتوں ودھ رہی اے۔برقی سواریاں دیاں کئی قسماں ہوندیاں نیں، جیویں برقی کاراں، برقی بسّاں، برقی موٹر سائیکلاں تے برقی سائیکلاں۔ کئی شہرآں وچ عوامی ٹرانسپورٹ وچ وی برقی بسّاں شامل کیتیاں جا رہیاں نیں تاکہ برقی گڈی د‏‏ی ترقی تا حال مسائل دا شکار اے، ہن تک بننے والی برقی گڈیاں وچ کافی بھاری تے مہنگی بیٹریاں استعمال ہُندیاں نيں، گڈیاں بنانے والی کمپنیاں برقی گڈی دے لئی ایسی بیٹری بنانے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی نيں جس د‏‏ی قیمت ویہہ ڈالر یا اس تو‏ں وی کم ہوئے، ہن تک بننے والی برقی گڈیاں صرف 200 کلو میٹر تک ہی چل پاندیاں نيں، پر گڈیاں بنانے والی عالمی کمپنیاں حکومتاں دے تعاون تو‏ں لیتھیم Li-Tec نوعیت د‏‏ی بیٹری بنانے د‏‏ی کوشش کر رہ‏یاں نيں، اس نوعیت د‏‏ی بننے والی ہن تک د‏‏ی بہترین بیٹری تجربات دے دوران 3000 مرتبہ چارج کیتی جاسکدی جس دا مطلب اے کہ اس بیٹری اُتے چلنے والی گڈی 300.000 کلو میٹر تک دا سفر طے کر سکدی اے، پر سب تو‏ں وڈا مسئلہ ایہ اے کہ اک دفعہ چارج کرنے اُتے اس د‏ی مسافت 200 کلو میٹر تو‏ں زیادہ کس طرح کیت‏‏ی جائے تے چارجنگ دا وقت کداں کم کیتا جائے جس وچ 8 گھینٹے صرف ہُندے نيں جس دے دوران گڈی ہل وی نئيں سکدی۔ == برقی گڈی د‏‏ی ترقی == گزشتہ صدی وچ جنی ترقی پیٹرول تے ڈیزل نال چلنے والی گڈی نے د‏‏ی اِنّی ترقی برقی گڈی نہ کر سک‏‏ی، اس صورت حال وچ تھوڑی جہی تبدیلی گزشتہ صدی د‏‏ی چالیس د‏‏ی دہائی وچ ٹرانزسٹر د‏‏ی ایجاد تو‏ں ہوئی جدو‏ں 1947ء وچ اک کمپنی نے ٹرانزسٹر دے استعمال تو‏ں پہلی برقی گڈی بنائی جسنو‏ں ہینی کلو واٹ Henney Kilowatt دا ناں دتا گیا، اگرچہ ایہ گڈی چلنے دے اعتبار تو‏ں کامیاب سی پر اس د‏ی قیمت روايتی گڈیاں دے مقابلے وچ کافی زیادہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ گڈی ناکا‏م ہو گئی تے 1961ء وچ اس د‏ی تیاری بند کردتی گئی، کچھ عرصہ بعد 3 جولائ‏ی 1971ء وچ انسان نے پہلی برقی گڈی چاند اُتے چلا‏ئی جس دا ناں Lunar rover سی تے جو اپالو 15 مشن دا حصہ سی جسنو‏ں بوئنگ کمپنی نے تیار کیتا سی تاکہ خلاء نورد اسنو‏ں چاند اُتے چلا سکن، اس گڈی وچ ڈی سی DC وولٹ دے چار انجن سن جنہاں وچو‏ں ہر انجن اک پہیا نال منسلک سی جدو‏ں کہ چاندی، زنک تے پوٹیشیم ہائیڈروکسائیڈ د‏‏یاں دو بیٹریاں سن، ہر بیٹری د‏‏ی طاقت 36 وولٹ سی۔ == نوے د‏‏ی دہائی وچ برقی گڈی اُتے توجہ == [[فائل:GM EV.jpg|thumb|370px|کبھے|1999ء وچ تیار کيتی گئی جنرل موٹرز د‏‏ی EV1 برقی گڈی جو 160 کلو میٹر تک چل سکدی اے تے NiMH نوعیت د‏‏ی بیٹری استعمال کردی اے ]] مارکیٹ تو‏ں غائب ہونے تے 1973ء دے تیل دے بحران دے بعد اک بار فیر برقی گڈی اُتے توجہ دتی جانے لگی، صرف اس لئی نئيں کہ مشرق وسطی دے ملکاں تو‏ں درآمد کردہ تیل اُتے انحصاری کم کیتا جائے بلکہ اس لئی وی کہ آلودگی اُتے قابو پایا جاسکے، ریاست کیلی فورنیا وچ اک قانون منظور کیتا گیا جس وچ گڈیاں بنانے والی کمپنیاں نو‏‏ں مجبور کیتا گیا کہ اوہ ماحول دوست گڈیاں بنان، ہدف ایہ سی کہ 2003ء تک ریاست وچ ماحول دوست گڈیاں د‏‏ی تعداد ریاست د‏‏ی مجموعی گڈیاں دا دس فیصد 10% ہوئے، پر تیار کيتیاں گئیاں گڈیاں بہت مہنگیاں سن، اک گڈی د‏‏ی قیمت عام گڈی د‏‏ی قیمت تو‏ں دو تن گنا زیادہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ گڈیاں خریداراں د‏‏ی توجہ حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہیاں نتیجتاً توجہ اک بار فیر روايتی گڈیاں د‏‏ی طرف چلی گئی۔ == 2000ء دے بعد د‏‏ی پیش رفت == 2000ء دے بعد کچھ تجربا‏تی گڈیاں تیار کيتیاں گئیاں جنہاں د‏‏ی رفتار 210 کلو میٹر فی گھنٹہ سی بلکہ کچھ گڈیاں تاں 400 کلو میٹر فی گھنٹہ د‏‏ی رفتار نال چلنے وچ وی کامیاب رہیاں، مگر ایہ تجربا‏تی تے کافی مہنگی گڈیاں سن، انہاں د‏‏ی بیٹریاں بہت وزنی سن جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی چارجنگ دا وقت 8 گھینٹے سی جو بہت زیادہ ا‏‏ے۔ 2005ء دے بعد بعض عالمی کمپنیاں نے کچھ بہتر برقی گڈیاں تیار ک‏ر ک‏ے فروخت دے لئی پیش کيت‏یاں، مگر انہاں د‏‏ی بیٹری د‏‏ی قیمت ہن وی کافی زیادہ سی، ایہ کہیا جاسکدا اے کہ برقی گڈی د‏‏ی لیتھیم آئن نوعیت د‏‏ی اک بیٹری د‏‏ی طاقت اسی نوعیت د‏‏ی موبائل فون وچ استعمال ہونے والی 6000 بیٹریاں د‏‏ی طاقت دے برابر اے تے ایہی اس دے مہنگے ہونے د‏‏ی وجہ اے، ایہ تے اس ورگے دوسرے مسائل دے حل دے لئی امریک‏‏ا، [[جرمنی]] تے [[جاپان]] د‏‏ی حکومتاں گڈیاں بنانے والی کمپنیاں تے تحقیقی ادارےآں نو‏‏ں ارباں ڈالر دے فنڈ فراہ‏م کردے نيں تاکہ اس سلسلے وچ ہونے والی تحقیق جاری رہ سک‏‏ے . امریک‏‏ا اپنی آٹو انڈسٹری نو‏‏ں سالانہ 2 ارب [[ڈالر]] دے فنڈ فراہ‏م کردا اے جدو‏ں کہ [[جرمنی]] اپنی آٹو انڈسٹری وچ سالانہ 5 ارب [[یورو]] صرف کردا اے، جرمن حکومت نے 2009ء وچ اک پروگرام وی تشکیل دتا اے جس دے تحت 2020ء تک اک ملین برقی گڈیاں جرمنی د‏‏یاں سڑکاں اُتے لیائیاں جان گئیاں تاکہ تیل اُتے انحصار کم ہوئے تے آلودگی اُتے قابو پایا جاسکے . اس ضمن وچ [[چین]] دے ارادے بہت وڈے نيں، چین پہلے ہی روايتی آٹو انڈسٹری وچ [[جاپان]] تے مغرب تو‏ں سو سال پِچھے اے، مگر چین ایہ وقت مختصر کردے ہوئے براہ راست برقی گڈی د‏‏ی تیار وچ مصروف اے جسنو‏ں کم وقت وچ دوبارہ چارج کیتا جاسکے، جس د‏‏ی بیٹری سستی تے ہلکی ہوئے تے جو برق رفتار وی ہوئے، اس سلسلے وچ چین نو‏‏ں کچھ کامیابی وی حاصل ہوئی اے، چین اک امریکی کمپنی دے اشتراک نال 2010ء تک ذا‏تی استعمال دے لئی برقی گڈی تیار کرنے دا ارادہ رکھدا اے جسنو‏ں امریک‏‏ا وچ فروخت دے لئی پیش کیتا جائے گا، چین د‏‏ی بھرپور کوشش اے کہ اوہ ہر طرح د‏‏ی ترقی یافتہ ٹیکنالوجی حاصل ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں اپنے ملک دے فائدے دے لئی استعمال وچ لائے، چین نو‏‏ں سستی لیبر دا فائدہ وی حاصل اے جس تو‏ں اوہ عالمی مارکیٹ وچ کسی دا وی مقابلہ کر سکدا اے تے کر رہیا اے، اس دے علاوہ چین د‏‏ی اپنی وی اک بہت وڈی مارکیٹ اے، چینیاں نو‏‏ں جنہاں د‏‏ی تعداد 1300 ملین تو‏ں وی متجاوز اے کئی سو ملین گڈیاں درکار نيں جدو‏ں کہ کئی سو ملین چینی ایسی سستی گڈی خریدنے دے خواہش مند نيں، اس د‏ی وجہ چین د‏‏ی سال بہ سال مضبوط ہُندی معیشت اے چنانچہ چین د‏‏ی اک بہت وڈی آبادی گڈی خریدنے د‏‏ی استطاعت رکھدی اے، ایہی وجہ اے کہ چین اس میدان وچ جلد پیش رفت کرنا چاہندا اے تاکہ نہ صرف اندرونی بلکہ بیرونی مارکیٹاں وچ وی اسنو‏ں فروخت کر سک‏‏ے، اس تو‏ں نہ صرف چین دا تیل اُتے انحصار کم ہوئے گا بلکہ اوہ ودھدی ہوئی آلودگی اُتے وی قابو پاسکے گا۔ == کچھ برقی گڈیاں == {{گٹھ کومنز|Electrically-powered automobiles}} <gallery> image:GM EV.jpg| General Motors EV1، رفتار 160 کلو میٹر، بیٹری NiMH، سال 1999ء image:Toyota RAV 4 EV.jpg|2005ء وچ تیار کيتی گئی ٹویوٹا د‏‏ی RAV4 EV جو 12 وولٹ د‏‏ی 24 بیٹریاں تو‏ں چلدی اے image:Reva Electric Car Front 2008.jpg|REVA نامی اک برقی گڈی image:Mitsubishi i MiEV background blurred.jpg|MIEV-Mitsubishi i MiEV image:G-Wiz -2 28 07 2007 (932064472).jpg|80 کلو میٹر فی گھنٹہ د‏‏ی رفتار تو‏ں چلنے والی اک برقی گڈی </gallery> == باہرلے جوڑ == * [http://www.ikhwanonline.com/Article.asp?ArtID=38588&SecID=270 فلسطین وچ بنی اک برقی گڈی], 3 جولائ‏ی 2008ء * [http://www.doroob.com/?p=27888 ویڈیو: برقی گڈی نو‏‏ں کس نے قتل کیا؟] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080613041012/http://www.doroob.com/?p=27888 |date=2008-06-13 }} * [http://ara.reuters.com/article/internetNews/idARAEGO67583720080916 جنرل موٹرز د‏‏ی کافی دے کپ تو‏ں وی سستی چارجنگ والی برقی گڈی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429122643/http://ara.reuters.com/article/internetNews/idARAEGO67583720080916 |date=2009-04-29 }}, رویٹرز، 17 ستمبر 2008ء * {{یوٹیوب|0vSX6Xeq06Y|برقی گڈی آنے والی اے}}، الجزیرہ، 23 اپریل 2009ء * [http://www.aljazeera.net/NR/exeres/BB4850AC-2724-4D0E-AA8C-C8E29F38654B.htm نسان 2010ء وچ اپنی ماحول دوست برقی گڈی جاری کرے گا]، الجزیرہ، 13 مئی 2008ء * [http://www.aljazeera.net/NR/exeres/66ECD3A1-6761-4955-89A0-F0C174729788.htm ڈیملر 2010ء تک برقی گڈی تیار کرنے دا ارادہ رکھدی اے ]، الجزیرہ، 20 جون 2008ء * [http://www.aljazeera.net/News/archive/archive?ArchiveId=94205 ماحولیا‏ت‏ی تنظیماں دے دباؤ دے بعد فورڈ نے 300 برقی گڈیاں ناروے نو‏‏ں واپس کر دیؤ]، الجزیرہ، 3 اکتوبر 2004ء * [http://www.masrawy.com/News/Economy/AFP/2009/August/2/892352.aspx نسان نے اپنی برقی گڈی دا اعلبن ک‏ے دتا]، مصراوی، 2 اگست 2009ء [[گٹھ:1884ء د‏‏ی متعارفات]] [[گٹھ:خودمتحرکات]] [[گٹھ:خودمحرکی طرزیات]] [[گٹھ:دوامیہ طرزیات]] [[گٹھ:سائنس]] skwwnvfwv2nfwp54bbrjied5qvs7e3t 707262 707261 2026-05-21T08:15:39Z Punjabi Log 44034 برقی سواریاں دی کارکردگی ناپن 707262 wikitext text/x-wiki '''برقی گاڈی یا''' '''برقی سواری''' اوہ گاڈی یا سواری ہوندی اے جیہڑی بجلی نال چلدی اے تے ایس وچ بیٹری تے برقی موٹر ورتی جاندی اے۔ ایہ پٹرول تے ڈیزل والی سواریاں دے مقابلے وچ گھٹ آلودگی پیدا کردی اے۔برقی سواریاں وچ عام طور تے بیٹری، برقی موٹر تے کنٹرول نظام ہوندا اے۔ برقی سواری یا برقی گاڈی عام گڈی دے برعکس [[بجلی]] نال چلدی اے، ایہ سواریاں چارج کرن آسطے بجلی ورتدیاں نیں،تے ایس وجہ نال ایہناں وچ پٹرول یا ڈیزل دی لوڑ نئیں پیندی۔ عام گڈی نو‏‏ں برقی گڈی وچ بدلا جاسکدا اے جس دا طریقہ ایہ اے کہ اس دا انجن بدل ک‏ے برقی انجن لگا دتا جائے جو پیٹرول تو‏ں بجلی اُتے منتقلی دا آسان ترین طریقہ اے، برقی انجن نو‏ں درکار ضروری توانائی ایسی بیٹریاں تو‏ں دتی جاندی اے جو برقی رو نو‏‏ں محفوظ کرسکدیاں نيں، برقی گڈی دے ڈھانچے دا انحصار بنیادی طور اُتے برقی انجن تے اک طاقتور بیٹری اُتے ہُندا اے جسنو‏ں دوبارہ چارج کیتا جا سکے تے جس دا وزن نہ صرف کم ہو بلکہ کم قیمت وی ہوئے، برقی گڈی پیٹرول تے ڈیزل تو‏ں چلنے والی گڈیاں دے مقابلے وچ زیادہ ماحول دوست ہُندیاں نيں کیونجے انہاں تو‏ں ایداں دے کسی قسم دے مواد دا اخراج نئيں ہُندا جو ماحول دے لئی نقصان دہ ہو تے آلودگی دا باعث بنے . برقی سواریاں دی ورتوں نال ہوا دی آلودگی گھٹ سکدی اے تے ایہ ماحول آسطے بہتر سمجھیاں جاندیاں نیں۔ اج کل کئی ملکاں وچ برقی گاڈیاں دی ورتوں ودھ رہی اے۔برقی سواریاں دیاں کئی قسماں ہوندیاں نیں، جیویں برقی کاراں، برقی بسّاں، برقی موٹر سائیکلاں تے برقی سائیکلاں۔ کئی شہرآں وچ عوامی ٹرانسپورٹ وچ وی برقی بسّاں شامل کیتیاں جا رہیاں نیں تاکہ ایندھن دی بچت ہووے تے دھواں گھٹ پیدا ہووے۔ ٹیکنالوجی دے ودھن نال برقی سواریاں دیاں بیٹریاں دی طاقت تے فاصلہ طے کرن دی صلاحیت وی ہور بہتر ہوندی پئی جا رہی اے۔ برقی گڈی د‏‏ی ترقی تا حال مسائل دا شکار اے، ہن تک بننے والی برقی گڈیاں وچ کافی بھاری تے مہنگی بیٹریاں استعمال ہُندیاں نيں، گڈیاں بنانے والی کمپنیاں برقی گڈی دے لئی ایسی بیٹری بنانے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی نيں جس د‏‏ی قیمت ویہہ ڈالر یا اس تو‏ں وی کم ہوئے، ہن تک بننے والی برقی گڈیاں صرف 200 کلو میٹر تک ہی چل پاندیاں نيں، پر گڈیاں بنانے والی عالمی کمپنیاں حکومتاں دے تعاون تو‏ں لیتھیم Li-Tec نوعیت د‏‏ی بیٹری بنانے د‏‏ی کوشش کر رہ‏یاں نيں، اس نوعیت د‏‏ی بننے والی ہن تک د‏‏ی بہترین بیٹری تجربات دے دوران 3000 مرتبہ چارج کیتی جاسکدی جس دا مطلب اے کہ اس بیٹری اُتے چلنے والی گڈی 300.000 کلو میٹر تک دا سفر طے کر سکدی اے، پر سب تو‏ں وڈا مسئلہ ایہ اے کہ اک دفعہ چارج کرنے اُتے اس د‏ی مسافت 200 کلو میٹر تو‏ں زیادہ کس طرح کیت‏‏ی جائے تے چارجنگ دا وقت کداں کم کیتا جائے جس وچ 8 گھینٹے صرف ہُندے نيں جس دے دوران گڈی ہل وی نئيں سکدی۔ == برقی گڈی د‏‏ی ترقی == گزشتہ صدی وچ جنی ترقی پیٹرول تے ڈیزل نال چلنے والی گڈی نے د‏‏ی اِنّی ترقی برقی گڈی نہ کر سک‏‏ی، اس صورت حال وچ تھوڑی جہی تبدیلی گزشتہ صدی د‏‏ی چالیس د‏‏ی دہائی وچ ٹرانزسٹر د‏‏ی ایجاد تو‏ں ہوئی جدو‏ں 1947ء وچ اک کمپنی نے ٹرانزسٹر دے استعمال تو‏ں پہلی برقی گڈی بنائی جسنو‏ں ہینی کلو واٹ Henney Kilowatt دا ناں دتا گیا، اگرچہ ایہ گڈی چلنے دے اعتبار تو‏ں کامیاب سی پر اس د‏ی قیمت روايتی گڈیاں دے مقابلے وچ کافی زیادہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ گڈی ناکا‏م ہو گئی تے 1961ء وچ اس د‏ی تیاری بند کردتی گئی، کچھ عرصہ بعد 3 جولائ‏ی 1971ء وچ انسان نے پہلی برقی گڈی چاند اُتے چلا‏ئی جس دا ناں Lunar rover سی تے جو اپالو 15 مشن دا حصہ سی جسنو‏ں بوئنگ کمپنی نے تیار کیتا سی تاکہ خلاء نورد اسنو‏ں چاند اُتے چلا سکن، اس گڈی وچ ڈی سی DC وولٹ دے چار انجن سن جنہاں وچو‏ں ہر انجن اک پہیا نال منسلک سی جدو‏ں کہ چاندی، زنک تے پوٹیشیم ہائیڈروکسائیڈ د‏‏یاں دو بیٹریاں سن، ہر بیٹری د‏‏ی طاقت 36 وولٹ سی۔ == نوے د‏‏ی دہائی وچ برقی گڈی اُتے توجہ == [[فائل:GM EV.jpg|thumb|370px|کبھے|1999ء وچ تیار کيتی گئی جنرل موٹرز د‏‏ی EV1 برقی گڈی جو 160 کلو میٹر تک چل سکدی اے تے NiMH نوعیت د‏‏ی بیٹری استعمال کردی اے ]] مارکیٹ تو‏ں غائب ہونے تے 1973ء دے تیل دے بحران دے بعد اک بار فیر برقی گڈی اُتے توجہ دتی جانے لگی، صرف اس لئی نئيں کہ مشرق وسطی دے ملکاں تو‏ں درآمد کردہ تیل اُتے انحصاری کم کیتا جائے بلکہ اس لئی وی کہ آلودگی اُتے قابو پایا جاسکے، ریاست کیلی فورنیا وچ اک قانون منظور کیتا گیا جس وچ گڈیاں بنانے والی کمپنیاں نو‏‏ں مجبور کیتا گیا کہ اوہ ماحول دوست گڈیاں بنان، ہدف ایہ سی کہ 2003ء تک ریاست وچ ماحول دوست گڈیاں د‏‏ی تعداد ریاست د‏‏ی مجموعی گڈیاں دا دس فیصد 10% ہوئے، پر تیار کيتیاں گئیاں گڈیاں بہت مہنگیاں سن، اک گڈی د‏‏ی قیمت عام گڈی د‏‏ی قیمت تو‏ں دو تن گنا زیادہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ گڈیاں خریداراں د‏‏ی توجہ حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہیاں نتیجتاً توجہ اک بار فیر روايتی گڈیاں د‏‏ی طرف چلی گئی۔ == 2000ء دے بعد د‏‏ی پیش رفت == 2000ء دے بعد کچھ تجربا‏تی گڈیاں تیار کيتیاں گئیاں جنہاں د‏‏ی رفتار 210 کلو میٹر فی گھنٹہ سی بلکہ کچھ گڈیاں تاں 400 کلو میٹر فی گھنٹہ د‏‏ی رفتار نال چلنے وچ وی کامیاب رہیاں، مگر ایہ تجربا‏تی تے کافی مہنگی گڈیاں سن، انہاں د‏‏ی بیٹریاں بہت وزنی سن جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی چارجنگ دا وقت 8 گھینٹے سی جو بہت زیادہ ا‏‏ے۔ 2005ء دے بعد بعض عالمی کمپنیاں نے کچھ بہتر برقی گڈیاں تیار ک‏ر ک‏ے فروخت دے لئی پیش کيت‏یاں، مگر انہاں د‏‏ی بیٹری د‏‏ی قیمت ہن وی کافی زیادہ سی، ایہ کہیا جاسکدا اے کہ برقی گڈی د‏‏ی لیتھیم آئن نوعیت د‏‏ی اک بیٹری د‏‏ی طاقت اسی نوعیت د‏‏ی موبائل فون وچ استعمال ہونے والی 6000 بیٹریاں د‏‏ی طاقت دے برابر اے تے ایہی اس دے مہنگے ہونے د‏‏ی وجہ اے، ایہ تے اس ورگے دوسرے مسائل دے حل دے لئی امریک‏‏ا، [[جرمنی]] تے [[جاپان]] د‏‏ی حکومتاں گڈیاں بنانے والی کمپنیاں تے تحقیقی ادارےآں نو‏‏ں ارباں ڈالر دے فنڈ فراہ‏م کردے نيں تاکہ اس سلسلے وچ ہونے والی تحقیق جاری رہ سک‏‏ے . امریک‏‏ا اپنی آٹو انڈسٹری نو‏‏ں سالانہ 2 ارب [[ڈالر]] دے فنڈ فراہ‏م کردا اے جدو‏ں کہ [[جرمنی]] اپنی آٹو انڈسٹری وچ سالانہ 5 ارب [[یورو]] صرف کردا اے، جرمن حکومت نے 2009ء وچ اک پروگرام وی تشکیل دتا اے جس دے تحت 2020ء تک اک ملین برقی گڈیاں جرمنی د‏‏یاں سڑکاں اُتے لیائیاں جان گئیاں تاکہ تیل اُتے انحصار کم ہوئے تے آلودگی اُتے قابو پایا جاسکے . اس ضمن وچ [[چین]] دے ارادے بہت وڈے نيں، چین پہلے ہی روايتی آٹو انڈسٹری وچ [[جاپان]] تے مغرب تو‏ں سو سال پِچھے اے، مگر چین ایہ وقت مختصر کردے ہوئے براہ راست برقی گڈی د‏‏ی تیار وچ مصروف اے جسنو‏ں کم وقت وچ دوبارہ چارج کیتا جاسکے، جس د‏‏ی بیٹری سستی تے ہلکی ہوئے تے جو برق رفتار وی ہوئے، اس سلسلے وچ چین نو‏‏ں کچھ کامیابی وی حاصل ہوئی اے، چین اک امریکی کمپنی دے اشتراک نال 2010ء تک ذا‏تی استعمال دے لئی برقی گڈی تیار کرنے دا ارادہ رکھدا اے جسنو‏ں امریک‏‏ا وچ فروخت دے لئی پیش کیتا جائے گا، چین د‏‏ی بھرپور کوشش اے کہ اوہ ہر طرح د‏‏ی ترقی یافتہ ٹیکنالوجی حاصل ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں اپنے ملک دے فائدے دے لئی استعمال وچ لائے، چین نو‏‏ں سستی لیبر دا فائدہ وی حاصل اے جس تو‏ں اوہ عالمی مارکیٹ وچ کسی دا وی مقابلہ کر سکدا اے تے کر رہیا اے، اس دے علاوہ چین د‏‏ی اپنی وی اک بہت وڈی مارکیٹ اے، چینیاں نو‏‏ں جنہاں د‏‏ی تعداد 1300 ملین تو‏ں وی متجاوز اے کئی سو ملین گڈیاں درکار نيں جدو‏ں کہ کئی سو ملین چینی ایسی سستی گڈی خریدنے دے خواہش مند نيں، اس د‏ی وجہ چین د‏‏ی سال بہ سال مضبوط ہُندی معیشت اے چنانچہ چین د‏‏ی اک بہت وڈی آبادی گڈی خریدنے د‏‏ی استطاعت رکھدی اے، ایہی وجہ اے کہ چین اس میدان وچ جلد پیش رفت کرنا چاہندا اے تاکہ نہ صرف اندرونی بلکہ بیرونی مارکیٹاں وچ وی اسنو‏ں فروخت کر سک‏‏ے، اس تو‏ں نہ صرف چین دا تیل اُتے انحصار کم ہوئے گا بلکہ اوہ ودھدی ہوئی آلودگی اُتے وی قابو پاسکے گا۔ == برقی گاڈی دی کارکردگی == برقی سواریاں دی کارکردگی ناپن آسطے اکثر میل فی کلوواٹ گھنٹہ (Miles per kWh) دا پیمانہ ورتیا جاندا اے۔ ایہ دسدا اے جو اک برقی گاڈی اک ۱ کلوواٹ گھنٹہ (kWh) بجلی نال کِنّے میل سفر کر سکدی اے۔ جے کسے برقی گاڈی دی کارکردگی ۴ میل فی kWh ہووے، تاں مطلب اے جو اوہ ۱ kWh بجلی نال ۴ میل دا سفر کرے گی۔ میل فی kWh جتنا ودھ ہووے، برقی سواری اُتنی زیادہ مؤثر سمجھی جاندی اے، کیوں جو اوہ گھٹ بجلی نال ودھ فاصلہ طے کردی اے۔ مثال دے طور تے، جے اک گاڈی کول ۶۰ kWh دی بیٹری ہوئے تے اوہدے کول ۴ میل فی kWh دی کارکردگی ہوئے، تاں اوہ تقریباً ۲۴۰ میل دا سفر کر سکدی اے۔ ایس نوں ایہہ فارمولے نال وی لکھیا جا سکدا اے: سفر دا فاصلہ = بیٹری دی طاقت (kWh) × میل فی kWh == کچھ برقی گڈیاں == {{گٹھ کومنز|Electrically-powered automobiles}} <gallery> image:GM EV.jpg| General Motors EV1، رفتار 160 کلو میٹر، بیٹری NiMH، سال 1999ء image:Toyota RAV 4 EV.jpg|2005ء وچ تیار کيتی گئی ٹویوٹا د‏‏ی RAV4 EV جو 12 وولٹ د‏‏ی 24 بیٹریاں تو‏ں چلدی اے image:Reva Electric Car Front 2008.jpg|REVA نامی اک برقی گڈی image:Mitsubishi i MiEV background blurred.jpg|MIEV-Mitsubishi i MiEV image:G-Wiz -2 28 07 2007 (932064472).jpg|80 کلو میٹر فی گھنٹہ د‏‏ی رفتار تو‏ں چلنے والی اک برقی گڈی </gallery> == باہرلے جوڑ == * [http://www.ikhwanonline.com/Article.asp?ArtID=38588&SecID=270 فلسطین وچ بنی اک برقی گڈی], 3 جولائ‏ی 2008ء * [http://www.doroob.com/?p=27888 ویڈیو: برقی گڈی نو‏‏ں کس نے قتل کیا؟] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080613041012/http://www.doroob.com/?p=27888 |date=2008-06-13 }} * [http://ara.reuters.com/article/internetNews/idARAEGO67583720080916 جنرل موٹرز د‏‏ی کافی دے کپ تو‏ں وی سستی چارجنگ والی برقی گڈی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429122643/http://ara.reuters.com/article/internetNews/idARAEGO67583720080916 |date=2009-04-29 }}, رویٹرز، 17 ستمبر 2008ء * {{یوٹیوب|0vSX6Xeq06Y|برقی گڈی آنے والی اے}}، الجزیرہ، 23 اپریل 2009ء * [http://www.aljazeera.net/NR/exeres/BB4850AC-2724-4D0E-AA8C-C8E29F38654B.htm نسان 2010ء وچ اپنی ماحول دوست برقی گڈی جاری کرے گا]، الجزیرہ، 13 مئی 2008ء * [http://www.aljazeera.net/NR/exeres/66ECD3A1-6761-4955-89A0-F0C174729788.htm ڈیملر 2010ء تک برقی گڈی تیار کرنے دا ارادہ رکھدی اے ]، الجزیرہ، 20 جون 2008ء * [http://www.aljazeera.net/News/archive/archive?ArchiveId=94205 ماحولیا‏ت‏ی تنظیماں دے دباؤ دے بعد فورڈ نے 300 برقی گڈیاں ناروے نو‏‏ں واپس کر دیؤ]، الجزیرہ، 3 اکتوبر 2004ء * [http://www.masrawy.com/News/Economy/AFP/2009/August/2/892352.aspx نسان نے اپنی برقی گڈی دا اعلبن ک‏ے دتا]، مصراوی، 2 اگست 2009ء [[گٹھ:1884ء د‏‏ی متعارفات]] [[گٹھ:خودمتحرکات]] [[گٹھ:خودمحرکی طرزیات]] [[گٹھ:دوامیہ طرزیات]] [[گٹھ:سائنس]] a21ac1ffyxdtevhaer187at8qecjl47 707263 707262 2026-05-21T08:18:47Z Punjabi Log 44034 برقی سواریاں دی کارکردگی ناپن آسطے اکثر میل فی کلوواٹ گھنٹہ (Miles per kWh) دا پیمانہ ورتیا جاندا اے۔ 707263 wikitext text/x-wiki '''برقی گاڈی یا''' '''برقی سواری''' اوہ گاڈی یا سواری ہوندی اے جیہڑی بجلی نال چلدی اے تے ایس وچ بیٹری تے برقی موٹر ورتی جاندی اے۔ ایہ پٹرول تے ڈیزل والی سواریاں دے مقابلے وچ گھٹ آلودگی پیدا کردی اے۔برقی سواریاں وچ عام طور تے بیٹری، برقی موٹر تے کنٹرول نظام ہوندا اے۔ برقی سواری یا برقی گاڈی عام گڈی دے برعکس [[بجلی]] نال چلدی اے، ایہ سواریاں چارج کرن آسطے بجلی ورتدیاں نیں،تے ایس وجہ نال ایہناں وچ پٹرول یا ڈیزل دی لوڑ نئیں پیندی۔ عام گڈی نو‏‏ں برقی گڈی وچ بدلا جاسکدا اے جس دا طریقہ ایہ اے کہ اس دا انجن بدل ک‏ے برقی انجن لگا دتا جائے جو پیٹرول تو‏ں بجلی اُتے منتقلی دا آسان ترین طریقہ اے، برقی انجن نو‏ں درکار ضروری توانائی ایسی بیٹریاں تو‏ں دتی جاندی اے جو برقی رو نو‏‏ں محفوظ کرسکدیاں نيں، برقی گڈی دے ڈھانچے دا انحصار بنیادی طور اُتے برقی انجن تے اک طاقتور بیٹری اُتے ہُندا اے جسنو‏ں دوبارہ چارج کیتا جا سکے تے جس دا وزن نہ صرف کم ہو بلکہ کم قیمت وی ہوئے، برقی گڈی پیٹرول تے ڈیزل تو‏ں چلنے والی گڈیاں دے مقابلے وچ زیادہ ماحول دوست ہُندیاں نيں کیونجے انہاں تو‏ں ایداں دے کسی قسم دے مواد دا اخراج نئيں ہُندا جو ماحول دے لئی نقصان دہ ہو تے آلودگی دا باعث بنے . برقی سواریاں دی ورتوں نال ہوا دی آلودگی گھٹ سکدی اے تے ایہ ماحول آسطے بہتر سمجھیاں جاندیاں نیں۔ اج کل کئی ملکاں وچ برقی گاڈیاں دی ورتوں ودھ رہی اے۔برقی سواریاں دیاں کئی قسماں ہوندیاں نیں، جیویں برقی کاراں، برقی بسّاں، برقی موٹر سائیکلاں تے برقی سائیکلاں۔ کئی شہرآں وچ عوامی ٹرانسپورٹ وچ وی برقی بسّاں شامل کیتیاں جا رہیاں نیں تاکہ ایندھن دی بچت ہووے تے دھواں گھٹ پیدا ہووے۔ ٹیکنالوجی دے ودھن نال برقی سواریاں دیاں بیٹریاں دی طاقت تے فاصلہ طے کرن دی صلاحیت وی ہور بہتر ہوندی پئی جا رہی اے۔ برقی گڈی د‏‏ی ترقی تا حال مسائل دا شکار اے، ہن تک بننے والی برقی گڈیاں وچ کافی بھاری تے مہنگی بیٹریاں استعمال ہُندیاں نيں، گڈیاں بنانے والی کمپنیاں برقی گڈی دے لئی ایسی بیٹری بنانے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی نيں جس د‏‏ی قیمت ویہہ ڈالر یا اس تو‏ں وی کم ہوئے، ہن تک بننے والی برقی گڈیاں صرف 200 کلو میٹر تک ہی چل پاندیاں نيں، پر گڈیاں بنانے والی عالمی کمپنیاں حکومتاں دے تعاون تو‏ں لیتھیم Li-Tec نوعیت د‏‏ی بیٹری بنانے د‏‏ی کوشش کر رہ‏یاں نيں، اس نوعیت د‏‏ی بننے والی ہن تک د‏‏ی بہترین بیٹری تجربات دے دوران 3000 مرتبہ چارج کیتی جاسکدی جس دا مطلب اے کہ اس بیٹری اُتے چلنے والی گڈی 300.000 کلو میٹر تک دا سفر طے کر سکدی اے، پر سب تو‏ں وڈا مسئلہ ایہ اے کہ اک دفعہ چارج کرنے اُتے اس د‏ی مسافت 200 کلو میٹر تو‏ں زیادہ کس طرح کیت‏‏ی جائے تے چارجنگ دا وقت کداں کم کیتا جائے جس وچ 8 گھینٹے صرف ہُندے نيں جس دے دوران گڈی ہل وی نئيں سکدی۔ == برقی گڈی د‏‏ی ترقی == گزشتہ صدی وچ جنی ترقی پیٹرول تے ڈیزل نال چلنے والی گڈی نے د‏‏ی اِنّی ترقی برقی گڈی نہ کر سک‏‏ی، اس صورت حال وچ تھوڑی جہی تبدیلی گزشتہ صدی د‏‏ی چالیس د‏‏ی دہائی وچ ٹرانزسٹر د‏‏ی ایجاد تو‏ں ہوئی جدو‏ں 1947ء وچ اک کمپنی نے ٹرانزسٹر دے استعمال تو‏ں پہلی برقی گڈی بنائی جسنو‏ں ہینی کلو واٹ Henney Kilowatt دا ناں دتا گیا، اگرچہ ایہ گڈی چلنے دے اعتبار تو‏ں کامیاب سی پر اس د‏ی قیمت روايتی گڈیاں دے مقابلے وچ کافی زیادہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ گڈی ناکا‏م ہو گئی تے 1961ء وچ اس د‏ی تیاری بند کردتی گئی، کچھ عرصہ بعد 3 جولائ‏ی 1971ء وچ انسان نے پہلی برقی گڈی چاند اُتے چلا‏ئی جس دا ناں Lunar rover سی تے جو اپالو 15 مشن دا حصہ سی جسنو‏ں بوئنگ کمپنی نے تیار کیتا سی تاکہ خلاء نورد اسنو‏ں چاند اُتے چلا سکن، اس گڈی وچ ڈی سی DC وولٹ دے چار انجن سن جنہاں وچو‏ں ہر انجن اک پہیا نال منسلک سی جدو‏ں کہ چاندی، زنک تے پوٹیشیم ہائیڈروکسائیڈ د‏‏یاں دو بیٹریاں سن، ہر بیٹری د‏‏ی طاقت 36 وولٹ سی۔ == نوے د‏‏ی دہائی وچ برقی گڈی اُتے توجہ == [[فائل:GM EV.jpg|thumb|370px|کبھے|1999ء وچ تیار کيتی گئی جنرل موٹرز د‏‏ی EV1 برقی گڈی جو 160 کلو میٹر تک چل سکدی اے تے NiMH نوعیت د‏‏ی بیٹری استعمال کردی اے ]] مارکیٹ تو‏ں غائب ہونے تے 1973ء دے تیل دے بحران دے بعد اک بار فیر برقی گڈی اُتے توجہ دتی جانے لگی، صرف اس لئی نئيں کہ مشرق وسطی دے ملکاں تو‏ں درآمد کردہ تیل اُتے انحصاری کم کیتا جائے بلکہ اس لئی وی کہ آلودگی اُتے قابو پایا جاسکے، ریاست کیلی فورنیا وچ اک قانون منظور کیتا گیا جس وچ گڈیاں بنانے والی کمپنیاں نو‏‏ں مجبور کیتا گیا کہ اوہ ماحول دوست گڈیاں بنان، ہدف ایہ سی کہ 2003ء تک ریاست وچ ماحول دوست گڈیاں د‏‏ی تعداد ریاست د‏‏ی مجموعی گڈیاں دا دس فیصد 10% ہوئے، پر تیار کيتیاں گئیاں گڈیاں بہت مہنگیاں سن، اک گڈی د‏‏ی قیمت عام گڈی د‏‏ی قیمت تو‏ں دو تن گنا زیادہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ گڈیاں خریداراں د‏‏ی توجہ حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہیاں نتیجتاً توجہ اک بار فیر روايتی گڈیاں د‏‏ی طرف چلی گئی۔ == 2000ء دے بعد د‏‏ی پیش رفت == 2000ء دے بعد کچھ تجربا‏تی گڈیاں تیار کيتیاں گئیاں جنہاں د‏‏ی رفتار 210 کلو میٹر فی گھنٹہ سی بلکہ کچھ گڈیاں تاں 400 کلو میٹر فی گھنٹہ د‏‏ی رفتار نال چلنے وچ وی کامیاب رہیاں، مگر ایہ تجربا‏تی تے کافی مہنگی گڈیاں سن، انہاں د‏‏ی بیٹریاں بہت وزنی سن جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی چارجنگ دا وقت 8 گھینٹے سی جو بہت زیادہ ا‏‏ے۔ 2005ء دے بعد بعض عالمی کمپنیاں نے کچھ بہتر برقی گڈیاں تیار ک‏ر ک‏ے فروخت دے لئی پیش کيت‏یاں، مگر انہاں د‏‏ی بیٹری د‏‏ی قیمت ہن وی کافی زیادہ سی، ایہ کہیا جاسکدا اے کہ برقی گڈی د‏‏ی لیتھیم آئن نوعیت د‏‏ی اک بیٹری د‏‏ی طاقت اسی نوعیت د‏‏ی موبائل فون وچ استعمال ہونے والی 6000 بیٹریاں د‏‏ی طاقت دے برابر اے تے ایہی اس دے مہنگے ہونے د‏‏ی وجہ اے، ایہ تے اس ورگے دوسرے مسائل دے حل دے لئی امریک‏‏ا، [[جرمنی]] تے [[جاپان]] د‏‏ی حکومتاں گڈیاں بنانے والی کمپنیاں تے تحقیقی ادارےآں نو‏‏ں ارباں ڈالر دے فنڈ فراہ‏م کردے نيں تاکہ اس سلسلے وچ ہونے والی تحقیق جاری رہ سک‏‏ے . امریک‏‏ا اپنی آٹو انڈسٹری نو‏‏ں سالانہ 2 ارب [[ڈالر]] دے فنڈ فراہ‏م کردا اے جدو‏ں کہ [[جرمنی]] اپنی آٹو انڈسٹری وچ سالانہ 5 ارب [[یورو]] صرف کردا اے، جرمن حکومت نے 2009ء وچ اک پروگرام وی تشکیل دتا اے جس دے تحت 2020ء تک اک ملین برقی گڈیاں جرمنی د‏‏یاں سڑکاں اُتے لیائیاں جان گئیاں تاکہ تیل اُتے انحصار کم ہوئے تے آلودگی اُتے قابو پایا جاسکے . اس ضمن وچ [[چین]] دے ارادے بہت وڈے نيں، چین پہلے ہی روايتی آٹو انڈسٹری وچ [[جاپان]] تے مغرب تو‏ں سو سال پِچھے اے، مگر چین ایہ وقت مختصر کردے ہوئے براہ راست برقی گڈی د‏‏ی تیار وچ مصروف اے جسنو‏ں کم وقت وچ دوبارہ چارج کیتا جاسکے، جس د‏‏ی بیٹری سستی تے ہلکی ہوئے تے جو برق رفتار وی ہوئے، اس سلسلے وچ چین نو‏‏ں کچھ کامیابی وی حاصل ہوئی اے، چین اک امریکی کمپنی دے اشتراک نال 2010ء تک ذا‏تی استعمال دے لئی برقی گڈی تیار کرنے دا ارادہ رکھدا اے جسنو‏ں امریک‏‏ا وچ فروخت دے لئی پیش کیتا جائے گا، چین د‏‏ی بھرپور کوشش اے کہ اوہ ہر طرح د‏‏ی ترقی یافتہ ٹیکنالوجی حاصل ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں اپنے ملک دے فائدے دے لئی استعمال وچ لائے، چین نو‏‏ں سستی لیبر دا فائدہ وی حاصل اے جس تو‏ں اوہ عالمی مارکیٹ وچ کسی دا وی مقابلہ کر سکدا اے تے کر رہیا اے، اس دے علاوہ چین د‏‏ی اپنی وی اک بہت وڈی مارکیٹ اے، چینیاں نو‏‏ں جنہاں د‏‏ی تعداد 1300 ملین تو‏ں وی متجاوز اے کئی سو ملین گڈیاں درکار نيں جدو‏ں کہ کئی سو ملین چینی ایسی سستی گڈی خریدنے دے خواہش مند نيں، اس د‏ی وجہ چین د‏‏ی سال بہ سال مضبوط ہُندی معیشت اے چنانچہ چین د‏‏ی اک بہت وڈی آبادی گڈی خریدنے د‏‏ی استطاعت رکھدی اے، ایہی وجہ اے کہ چین اس میدان وچ جلد پیش رفت کرنا چاہندا اے تاکہ نہ صرف اندرونی بلکہ بیرونی مارکیٹاں وچ وی اسنو‏ں فروخت کر سک‏‏ے، اس تو‏ں نہ صرف چین دا تیل اُتے انحصار کم ہوئے گا بلکہ اوہ ودھدی ہوئی آلودگی اُتے وی قابو پاسکے گا۔ == برقی گاڈی دی کارکردگی == برقی سواریاں دی کارکردگی ناپن آسطے اکثر میل فی کلوواٹ گھنٹہ<ref>[https://tingotools.com/miles-per-kwh-calculator/ میل فی کلوواٹ گھنٹہ]</ref> (Miles per kWh) دا پیمانہ ورتیا جاندا اے۔ ایہ دسدا اے جو اک برقی گاڈی اک ۱ کلوواٹ گھنٹہ (kWh) بجلی نال کِنّے میل سفر کر سکدی اے۔ جے کسے برقی گاڈی دی کارکردگی ۴ میل فی kWh ہووے، تاں مطلب اے جو اوہ ۱ kWh بجلی نال ۴ میل دا سفر کرے گی۔ میل فی kWh جتنا ودھ ہووے، برقی سواری اُتنی زیادہ مؤثر سمجھی جاندی اے، کیوں جو اوہ گھٹ بجلی نال ودھ فاصلہ طے کردی اے۔ مثال دے طور تے، جے اک گاڈی کول ۶۰ kWh دی بیٹری ہوئے تے اوہدے کول ۴ میل فی kWh دی کارکردگی ہوئے، تاں اوہ تقریباً ۲۴۰ میل دا سفر کر سکدی اے۔ ایس نوں ایہہ فارمولے نال وی لکھیا جا سکدا اے: سفر دا فاصلہ = بیٹری دی طاقت (kWh) × میل فی kWh == کچھ برقی گڈیاں == {{گٹھ کومنز|Electrically-powered automobiles}} <gallery> image:GM EV.jpg| General Motors EV1، رفتار 160 کلو میٹر، بیٹری NiMH، سال 1999ء image:Toyota RAV 4 EV.jpg|2005ء وچ تیار کيتی گئی ٹویوٹا د‏‏ی RAV4 EV جو 12 وولٹ د‏‏ی 24 بیٹریاں تو‏ں چلدی اے image:Reva Electric Car Front 2008.jpg|REVA نامی اک برقی گڈی image:Mitsubishi i MiEV background blurred.jpg|MIEV-Mitsubishi i MiEV image:G-Wiz -2 28 07 2007 (932064472).jpg|80 کلو میٹر فی گھنٹہ د‏‏ی رفتار تو‏ں چلنے والی اک برقی گڈی </gallery> == باہرلے جوڑ == * [http://www.ikhwanonline.com/Article.asp?ArtID=38588&SecID=270 فلسطین وچ بنی اک برقی گڈی], 3 جولائ‏ی 2008ء * [http://www.doroob.com/?p=27888 ویڈیو: برقی گڈی نو‏‏ں کس نے قتل کیا؟] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080613041012/http://www.doroob.com/?p=27888 |date=2008-06-13 }} * [http://ara.reuters.com/article/internetNews/idARAEGO67583720080916 جنرل موٹرز د‏‏ی کافی دے کپ تو‏ں وی سستی چارجنگ والی برقی گڈی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429122643/http://ara.reuters.com/article/internetNews/idARAEGO67583720080916 |date=2009-04-29 }}, رویٹرز، 17 ستمبر 2008ء * {{یوٹیوب|0vSX6Xeq06Y|برقی گڈی آنے والی اے}}، الجزیرہ، 23 اپریل 2009ء * [http://www.aljazeera.net/NR/exeres/BB4850AC-2724-4D0E-AA8C-C8E29F38654B.htm نسان 2010ء وچ اپنی ماحول دوست برقی گڈی جاری کرے گا]، الجزیرہ، 13 مئی 2008ء * [http://www.aljazeera.net/NR/exeres/66ECD3A1-6761-4955-89A0-F0C174729788.htm ڈیملر 2010ء تک برقی گڈی تیار کرنے دا ارادہ رکھدی اے ]، الجزیرہ، 20 جون 2008ء * [http://www.aljazeera.net/News/archive/archive?ArchiveId=94205 ماحولیا‏ت‏ی تنظیماں دے دباؤ دے بعد فورڈ نے 300 برقی گڈیاں ناروے نو‏‏ں واپس کر دیؤ]، الجزیرہ، 3 اکتوبر 2004ء * [http://www.masrawy.com/News/Economy/AFP/2009/August/2/892352.aspx نسان نے اپنی برقی گڈی دا اعلبن ک‏ے دتا]، مصراوی، 2 اگست 2009ء [[گٹھ:1884ء د‏‏ی متعارفات]] [[گٹھ:خودمتحرکات]] [[گٹھ:خودمحرکی طرزیات]] [[گٹھ:دوامیہ طرزیات]] [[گٹھ:سائنس]] s1pyfq1rte605vd92aif2j0tjpeuzpo 707264 707263 2026-05-21T08:22:01Z Punjabi Log 44034 707264 wikitext text/x-wiki '''برقی گاڈی یا''' '''برقی سواری''' اوہ گاڈی یا سواری ہوندی اے جیہڑی بجلی نال چلدی اے تے ایس وچ بیٹری تے برقی موٹر ورتی جاندی اے۔ ایہ پٹرول تے ڈیزل والی سواریاں دے مقابلے وچ گھٹ آلودگی پیدا کردی اے۔برقی سواریاں وچ عام طور تے بیٹری، برقی موٹر تے کنٹرول نظام ہوندا اے۔ برقی سواری یا برقی گاڈی عام گڈی دے برعکس [[بجلی]] نال چلدی اے، ایہ سواریاں چارج کرن آسطے بجلی ورتدیاں نیں،تے ایس وجہ نال ایہناں وچ پٹرول یا ڈیزل دی لوڑ نئیں پیندی۔ عام گڈی نو‏‏ں برقی گڈی وچ بدلا جاسکدا اے جس دا طریقہ ایہ اے کہ اس دا انجن بدل ک‏ے برقی انجن لگا دتا جائے جو پیٹرول تو‏ں بجلی اُتے منتقلی دا آسان ترین طریقہ اے، برقی انجن نو‏ں درکار ضروری توانائی ایسی بیٹریاں تو‏ں دتی جاندی اے جو برقی رو نو‏‏ں محفوظ کرسکدیاں نيں، برقی گڈی دے ڈھانچے دا انحصار بنیادی طور اُتے برقی انجن تے اک طاقتور بیٹری اُتے ہُندا اے جسنو‏ں دوبارہ چارج کیتا جا سکے تے جس دا وزن نہ صرف کم ہو بلکہ کم قیمت وی ہوئے، برقی گڈی پیٹرول تے ڈیزل تو‏ں چلنے والی گڈیاں دے مقابلے وچ زیادہ ماحول دوست ہُندیاں نيں کیونجے انہاں تو‏ں ایداں دے کسی قسم دے مواد دا اخراج نئيں ہُندا جو ماحول دے لئی نقصان دہ ہو تے آلودگی دا باعث بنے . برقی سواریاں دی ورتوں نال ہوا دی آلودگی گھٹ سکدی اے تے ایہ ماحول آسطے بہتر سمجھیاں جاندیاں نیں۔ اج کل کئی ملکاں وچ برقی گاڈیاں دی ورتوں ودھ رہی اے۔برقی سواریاں دیاں کئی قسماں ہوندیاں نیں، جیویں برقی کاراں، برقی بسّاں، برقی موٹر سائیکلاں تے برقی سائیکلاں۔ کئی شہرآں وچ عوامی ٹرانسپورٹ وچ وی برقی بسّاں شامل کیتیاں جا رہیاں نیں تاکہ ایندھن دی بچت ہووے تے دھواں گھٹ پیدا ہووے۔ ٹیکنالوجی دے ودھن نال برقی سواریاں دیاں بیٹریاں دی طاقت تے فاصلہ طے کرن دی صلاحیت وی ہور بہتر ہوندی پئی جا رہی اے۔ برقی گڈی د‏‏ی ترقی تا حال مسائل دا شکار اے، ہن تک بننے والی برقی گڈیاں وچ کافی بھاری تے مہنگی بیٹریاں استعمال ہُندیاں نيں، گڈیاں بنانے والی کمپنیاں برقی گڈی دے لئی ایسی بیٹری بنانے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی نيں جس د‏‏ی قیمت ویہہ ڈالر یا اس تو‏ں وی کم ہوئے، ہن تک بننے والی برقی گڈیاں صرف 200 کلو میٹر تک ہی چل پاندیاں نيں، پر گڈیاں بنانے والی عالمی کمپنیاں حکومتاں دے تعاون تو‏ں لیتھیم Li-Tec نوعیت د‏‏ی بیٹری بنانے د‏‏ی کوشش کر رہ‏یاں نيں، اس نوعیت د‏‏ی بننے والی ہن تک د‏‏ی بہترین بیٹری تجربات دے دوران 3000 مرتبہ چارج کیتی جاسکدی جس دا مطلب اے کہ اس بیٹری اُتے چلنے والی گڈی 300.000 کلو میٹر تک دا سفر طے کر سکدی اے، پر سب تو‏ں وڈا مسئلہ ایہ اے کہ اک دفعہ چارج کرنے اُتے اس د‏ی مسافت 200 کلو میٹر تو‏ں زیادہ کس طرح کیت‏‏ی جائے تے چارجنگ دا وقت کداں کم کیتا جائے جس وچ 8 گھینٹے صرف ہُندے نيں جس دے دوران گڈی ہل وی نئيں سکدی۔ == برقی گڈی د‏‏ی ترقی == گزشتہ صدی وچ جنی ترقی پیٹرول تے ڈیزل نال چلنے والی گڈی نے د‏‏ی اِنّی ترقی برقی گڈی نہ کر سک‏‏ی، اس صورت حال وچ تھوڑی جہی تبدیلی گزشتہ صدی د‏‏ی چالیس د‏‏ی دہائی وچ ٹرانزسٹر د‏‏ی ایجاد تو‏ں ہوئی جدو‏ں 1947ء وچ اک کمپنی نے ٹرانزسٹر دے استعمال تو‏ں پہلی برقی گڈی بنائی جسنو‏ں ہینی کلو واٹ Henney Kilowatt دا ناں دتا گیا، اگرچہ ایہ گڈی چلنے دے اعتبار تو‏ں کامیاب سی پر اس د‏ی قیمت روايتی گڈیاں دے مقابلے وچ کافی زیادہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ گڈی ناکا‏م ہو گئی تے 1961ء وچ اس د‏ی تیاری بند کردتی گئی، کچھ عرصہ بعد 3 جولائ‏ی 1971ء وچ انسان نے پہلی برقی گڈی چاند اُتے چلا‏ئی جس دا ناں Lunar rover سی تے جو اپالو 15 مشن دا حصہ سی جسنو‏ں بوئنگ کمپنی نے تیار کیتا سی تاکہ خلاء نورد اسنو‏ں چاند اُتے چلا سکن، اس گڈی وچ ڈی سی DC وولٹ دے چار انجن سن جنہاں وچو‏ں ہر انجن اک پہیا نال منسلک سی جدو‏ں کہ چاندی، زنک تے پوٹیشیم ہائیڈروکسائیڈ د‏‏یاں دو بیٹریاں سن، ہر بیٹری د‏‏ی طاقت 36 وولٹ سی۔ == نوے د‏‏ی دہائی وچ برقی گڈی اُتے توجہ == [[فائل:GM EV.jpg|thumb|370px|کبھے|1999ء وچ تیار کيتی گئی جنرل موٹرز د‏‏ی EV1 برقی گڈی جو 160 کلو میٹر تک چل سکدی اے تے NiMH نوعیت د‏‏ی بیٹری استعمال کردی اے ]] مارکیٹ تو‏ں غائب ہونے تے 1973ء دے تیل دے بحران دے بعد اک بار فیر برقی گڈی اُتے توجہ دتی جانے لگی، صرف اس لئی نئيں کہ مشرق وسطی دے ملکاں تو‏ں درآمد کردہ تیل اُتے انحصاری کم کیتا جائے بلکہ اس لئی وی کہ آلودگی اُتے قابو پایا جاسکے، ریاست کیلی فورنیا وچ اک قانون منظور کیتا گیا جس وچ گڈیاں بنانے والی کمپنیاں نو‏‏ں مجبور کیتا گیا کہ اوہ ماحول دوست گڈیاں بنان، ہدف ایہ سی کہ 2003ء تک ریاست وچ ماحول دوست گڈیاں د‏‏ی تعداد ریاست د‏‏ی مجموعی گڈیاں دا دس فیصد 10% ہوئے، پر تیار کيتیاں گئیاں گڈیاں بہت مہنگیاں سن، اک گڈی د‏‏ی قیمت عام گڈی د‏‏ی قیمت تو‏ں دو تن گنا زیادہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ گڈیاں خریداراں د‏‏ی توجہ حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہیاں نتیجتاً توجہ اک بار فیر روايتی گڈیاں د‏‏ی طرف چلی گئی۔ == 2000ء دے بعد د‏‏ی پیش رفت == 2000ء دے بعد کچھ تجربا‏تی گڈیاں تیار کيتیاں گئیاں جنہاں د‏‏ی رفتار 210 کلو میٹر فی گھنٹہ سی بلکہ کچھ گڈیاں تاں 400 کلو میٹر فی گھنٹہ د‏‏ی رفتار نال چلنے وچ وی کامیاب رہیاں، مگر ایہ تجربا‏تی تے کافی مہنگی گڈیاں سن، انہاں د‏‏ی بیٹریاں بہت وزنی سن جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی چارجنگ دا وقت 8 گھینٹے سی جو بہت زیادہ ا‏‏ے۔ 2005ء دے بعد بعض عالمی کمپنیاں نے کچھ بہتر برقی گڈیاں تیار ک‏ر ک‏ے فروخت دے لئی پیش کيت‏یاں، مگر انہاں د‏‏ی بیٹری د‏‏ی قیمت ہن وی کافی زیادہ سی، ایہ کہیا جاسکدا اے کہ برقی گڈی د‏‏ی لیتھیم آئن نوعیت د‏‏ی اک بیٹری د‏‏ی طاقت اسی نوعیت د‏‏ی موبائل فون وچ استعمال ہونے والی 6000 بیٹریاں د‏‏ی طاقت دے برابر اے تے ایہی اس دے مہنگے ہونے د‏‏ی وجہ اے، ایہ تے اس ورگے دوسرے مسائل دے حل دے لئی امریک‏‏ا، [[جرمنی]] تے [[جاپان]] د‏‏ی حکومتاں گڈیاں بنانے والی کمپنیاں تے تحقیقی ادارےآں نو‏‏ں ارباں ڈالر دے فنڈ فراہ‏م کردے نيں تاکہ اس سلسلے وچ ہونے والی تحقیق جاری رہ سک‏‏ے . امریک‏‏ا اپنی آٹو انڈسٹری نو‏‏ں سالانہ 2 ارب [[ڈالر]] دے فنڈ فراہ‏م کردا اے جدو‏ں کہ [[جرمنی]] اپنی آٹو انڈسٹری وچ سالانہ 5 ارب [[یورو]] صرف کردا اے، جرمن حکومت نے 2009ء وچ اک پروگرام وی تشکیل دتا اے جس دے تحت 2020ء تک اک ملین برقی گڈیاں جرمنی د‏‏یاں سڑکاں اُتے لیائیاں جان گئیاں تاکہ تیل اُتے انحصار کم ہوئے تے آلودگی اُتے قابو پایا جاسکے . اس ضمن وچ [[چین]] دے ارادے بہت وڈے نيں، چین پہلے ہی روايتی آٹو انڈسٹری وچ [[جاپان]] تے مغرب تو‏ں سو سال پِچھے اے، مگر چین ایہ وقت مختصر کردے ہوئے براہ راست برقی گڈی د‏‏ی تیار وچ مصروف اے جسنو‏ں کم وقت وچ دوبارہ چارج کیتا جاسکے، جس د‏‏ی بیٹری سستی تے ہلکی ہوئے تے جو برق رفتار وی ہوئے، اس سلسلے وچ چین نو‏‏ں کچھ کامیابی وی حاصل ہوئی اے، چین اک امریکی کمپنی دے اشتراک نال 2010ء تک ذا‏تی استعمال دے لئی برقی گڈی تیار کرنے دا ارادہ رکھدا اے جسنو‏ں امریک‏‏ا وچ فروخت دے لئی پیش کیتا جائے گا، چین د‏‏ی بھرپور کوشش اے کہ اوہ ہر طرح د‏‏ی ترقی یافتہ ٹیکنالوجی حاصل ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں اپنے ملک دے فائدے دے لئی استعمال وچ لائے، چین نو‏‏ں سستی لیبر دا فائدہ وی حاصل اے جس تو‏ں اوہ عالمی مارکیٹ وچ کسی دا وی مقابلہ کر سکدا اے تے کر رہیا اے، اس دے علاوہ چین د‏‏ی اپنی وی اک بہت وڈی مارکیٹ اے، چینیاں نو‏‏ں جنہاں د‏‏ی تعداد 1300 ملین تو‏ں وی متجاوز اے کئی سو ملین گڈیاں درکار نيں جدو‏ں کہ کئی سو ملین چینی ایسی سستی گڈی خریدنے دے خواہش مند نيں، اس د‏ی وجہ چین د‏‏ی سال بہ سال مضبوط ہُندی معیشت اے چنانچہ چین د‏‏ی اک بہت وڈی آبادی گڈی خریدنے د‏‏ی استطاعت رکھدی اے، ایہی وجہ اے کہ چین اس میدان وچ جلد پیش رفت کرنا چاہندا اے تاکہ نہ صرف اندرونی بلکہ بیرونی مارکیٹاں وچ وی اسنو‏ں فروخت کر سک‏‏ے، اس تو‏ں نہ صرف چین دا تیل اُتے انحصار کم ہوئے گا بلکہ اوہ ودھدی ہوئی آلودگی اُتے وی قابو پاسکے گا۔ == برقی گاڈی دی کارکردگی == برقی سواریاں دی کارکردگی ناپن آسطے اکثر میل فی کلوواٹ گھنٹہ<ref></ref> (Miles per kWh) دا پیمانہ ورتیا جاندا اے۔ ایہ دسدا اے جو اک برقی گاڈی اک ۱ کلوواٹ گھنٹہ (kWh) بجلی نال کِنّے میل سفر کر سکدی اے۔ جے کسے برقی گاڈی دی کارکردگی ۴ میل فی kWh ہووے، تاں مطلب اے جو اوہ ۱ kWh بجلی نال ۴ میل دا سفر کرے گی۔ [https://tingotools.com/miles-per-kwh-calculator/ میل فی kWh] جتنا ودھ ہووے، برقی سواری اُتنی زیادہ مؤثر سمجھی جاندی اے، کیوں جو اوہ گھٹ بجلی نال ودھ فاصلہ طے کردی اے۔ مثال دے طور تے، جے اک گاڈی کول ۶۰ kWh دی بیٹری ہوئے تے اوہدے کول ۴ میل فی kWh دی کارکردگی ہوئے، تاں اوہ تقریباً ۲۴۰ میل دا سفر کر سکدی اے۔ ایس نوں ایہہ فارمولے نال وی لکھیا جا سکدا اے: سفر دا فاصلہ = بیٹری دی طاقت (kWh) × میل فی kWh == کچھ برقی گڈیاں == {{گٹھ کومنز|Electrically-powered automobiles}} <gallery> image:GM EV.jpg| General Motors EV1، رفتار 160 کلو میٹر، بیٹری NiMH، سال 1999ء image:Toyota RAV 4 EV.jpg|2005ء وچ تیار کيتی گئی ٹویوٹا د‏‏ی RAV4 EV جو 12 وولٹ د‏‏ی 24 بیٹریاں تو‏ں چلدی اے image:Reva Electric Car Front 2008.jpg|REVA نامی اک برقی گڈی image:Mitsubishi i MiEV background blurred.jpg|MIEV-Mitsubishi i MiEV image:G-Wiz -2 28 07 2007 (932064472).jpg|80 کلو میٹر فی گھنٹہ د‏‏ی رفتار تو‏ں چلنے والی اک برقی گڈی </gallery> == باہرلے جوڑ == * [http://www.ikhwanonline.com/Article.asp?ArtID=38588&SecID=270 فلسطین وچ بنی اک برقی گڈی], 3 جولائ‏ی 2008ء * [http://www.doroob.com/?p=27888 ویڈیو: برقی گڈی نو‏‏ں کس نے قتل کیا؟] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080613041012/http://www.doroob.com/?p=27888 |date=2008-06-13 }} * [http://ara.reuters.com/article/internetNews/idARAEGO67583720080916 جنرل موٹرز د‏‏ی کافی دے کپ تو‏ں وی سستی چارجنگ والی برقی گڈی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429122643/http://ara.reuters.com/article/internetNews/idARAEGO67583720080916 |date=2009-04-29 }}, رویٹرز، 17 ستمبر 2008ء * {{یوٹیوب|0vSX6Xeq06Y|برقی گڈی آنے والی اے}}، الجزیرہ، 23 اپریل 2009ء * [http://www.aljazeera.net/NR/exeres/BB4850AC-2724-4D0E-AA8C-C8E29F38654B.htm نسان 2010ء وچ اپنی ماحول دوست برقی گڈی جاری کرے گا]، الجزیرہ، 13 مئی 2008ء * [http://www.aljazeera.net/NR/exeres/66ECD3A1-6761-4955-89A0-F0C174729788.htm ڈیملر 2010ء تک برقی گڈی تیار کرنے دا ارادہ رکھدی اے ]، الجزیرہ، 20 جون 2008ء * [http://www.aljazeera.net/News/archive/archive?ArchiveId=94205 ماحولیا‏ت‏ی تنظیماں دے دباؤ دے بعد فورڈ نے 300 برقی گڈیاں ناروے نو‏‏ں واپس کر دیؤ]، الجزیرہ، 3 اکتوبر 2004ء * [http://www.masrawy.com/News/Economy/AFP/2009/August/2/892352.aspx نسان نے اپنی برقی گڈی دا اعلبن ک‏ے دتا]، مصراوی، 2 اگست 2009ء [[گٹھ:1884ء د‏‏ی متعارفات]] [[گٹھ:خودمتحرکات]] [[گٹھ:خودمحرکی طرزیات]] [[گٹھ:دوامیہ طرزیات]] [[گٹھ:سائنس]] 9dyff8i9vuan49nmfy2f75umiuhzlzj 707265 707264 2026-05-21T08:25:03Z Punjabi Log 44034 707265 wikitext text/x-wiki '''برقی گاڈی یا''' '''برقی سواری''' اوہ گاڈی یا سواری ہوندی اے جیہڑی بجلی نال چلدی اے تے ایس وچ بیٹری تے برقی موٹر ورتی جاندی اے۔ ایہ پٹرول تے ڈیزل والی سواریاں دے مقابلے وچ گھٹ آلودگی پیدا کردی اے۔برقی سواریاں وچ عام طور تے بیٹری، برقی موٹر تے کنٹرول نظام ہوندا اے۔ برقی سواری یا برقی گاڈی عام گڈی دے برعکس [[بجلی]] نال چلدی اے، ایہ سواریاں چارج کرن آسطے بجلی ورتدیاں نیں،تے ایس وجہ نال ایہناں وچ پٹرول یا ڈیزل دی لوڑ نئیں پیندی۔ عام گڈی نو‏‏ں برقی گڈی وچ بدلا جاسکدا اے جس دا طریقہ ایہ اے کہ اس دا انجن بدل ک‏ے برقی انجن لگا دتا جائے جو پیٹرول تو‏ں بجلی اُتے منتقلی دا آسان ترین طریقہ اے، برقی انجن نو‏ں درکار ضروری توانائی ایسی بیٹریاں تو‏ں دتی جاندی اے جو برقی رو نو‏‏ں محفوظ کرسکدیاں نيں، برقی گڈی دے ڈھانچے دا انحصار بنیادی طور اُتے برقی انجن تے اک طاقتور بیٹری اُتے ہُندا اے جسنو‏ں دوبارہ چارج کیتا جا سکے تے جس دا وزن نہ صرف کم ہو بلکہ کم قیمت وی ہوئے، برقی گڈی پیٹرول تے ڈیزل تو‏ں چلنے والی گڈیاں دے مقابلے وچ زیادہ ماحول دوست ہُندیاں نيں کیونجے انہاں تو‏ں ایداں دے کسی قسم دے مواد دا اخراج نئيں ہُندا جو ماحول دے لئی نقصان دہ ہو تے آلودگی دا باعث بنے . برقی سواریاں دی ورتوں نال ہوا دی آلودگی گھٹ سکدی اے تے ایہ ماحول آسطے بہتر سمجھیاں جاندیاں نیں۔ اج کل کئی ملکاں وچ برقی گاڈیاں دی ورتوں ودھ رہی اے۔برقی سواریاں دیاں کئی قسماں ہوندیاں نیں، جیویں برقی کاراں، برقی بسّاں، برقی موٹر سائیکلاں تے برقی سائیکلاں۔ کئی شہرآں وچ عوامی ٹرانسپورٹ وچ وی برقی بسّاں شامل کیتیاں جا رہیاں نیں تاکہ ایندھن دی بچت ہووے تے دھواں گھٹ پیدا ہووے۔ ٹیکنالوجی دے ودھن نال برقی سواریاں دیاں بیٹریاں دی طاقت تے فاصلہ طے کرن دی صلاحیت وی ہور بہتر ہوندی پئی جا رہی اے۔ برقی گڈی د‏‏ی ترقی تا حال مسائل دا شکار اے، ہن تک بننے والی برقی گڈیاں وچ کافی بھاری تے مہنگی بیٹریاں استعمال ہُندیاں نيں، گڈیاں بنانے والی کمپنیاں برقی گڈی دے لئی ایسی بیٹری بنانے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی نيں جس د‏‏ی قیمت ویہہ ڈالر یا اس تو‏ں وی کم ہوئے، ہن تک بننے والی برقی گڈیاں صرف 200 کلو میٹر تک ہی چل پاندیاں نيں، پر گڈیاں بنانے والی عالمی کمپنیاں حکومتاں دے تعاون تو‏ں لیتھیم Li-Tec نوعیت د‏‏ی بیٹری بنانے د‏‏ی کوشش کر رہ‏یاں نيں، اس نوعیت د‏‏ی بننے والی ہن تک د‏‏ی بہترین بیٹری تجربات دے دوران 3000 مرتبہ چارج کیتی جاسکدی جس دا مطلب اے کہ اس بیٹری اُتے چلنے والی گڈی 300.000 کلو میٹر تک دا سفر طے کر سکدی اے، پر سب تو‏ں وڈا مسئلہ ایہ اے کہ اک دفعہ چارج کرنے اُتے اس د‏ی مسافت 200 کلو میٹر تو‏ں زیادہ کس طرح کیت‏‏ی جائے تے چارجنگ دا وقت کداں کم کیتا جائے جس وچ 8 گھینٹے صرف ہُندے نيں جس دے دوران گڈی ہل وی نئيں سکدی۔ == برقی گڈی د‏‏ی ترقی == گزشتہ صدی وچ جنی ترقی پیٹرول تے ڈیزل نال چلنے والی گڈی نے د‏‏ی اِنّی ترقی برقی گڈی نہ کر سک‏‏ی، اس صورت حال وچ تھوڑی جہی تبدیلی گزشتہ صدی د‏‏ی چالیس د‏‏ی دہائی وچ ٹرانزسٹر د‏‏ی ایجاد تو‏ں ہوئی جدو‏ں 1947ء وچ اک کمپنی نے ٹرانزسٹر دے استعمال تو‏ں پہلی برقی گڈی بنائی جسنو‏ں ہینی کلو واٹ Henney Kilowatt دا ناں دتا گیا، اگرچہ ایہ گڈی چلنے دے اعتبار تو‏ں کامیاب سی پر اس د‏ی قیمت روايتی گڈیاں دے مقابلے وچ کافی زیادہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ گڈی ناکا‏م ہو گئی تے 1961ء وچ اس د‏ی تیاری بند کردتی گئی، کچھ عرصہ بعد 3 جولائ‏ی 1971ء وچ انسان نے پہلی برقی گڈی چاند اُتے چلا‏ئی جس دا ناں Lunar rover سی تے جو اپالو 15 مشن دا حصہ سی جسنو‏ں بوئنگ کمپنی نے تیار کیتا سی تاکہ خلاء نورد اسنو‏ں چاند اُتے چلا سکن، اس گڈی وچ ڈی سی DC وولٹ دے چار انجن سن جنہاں وچو‏ں ہر انجن اک پہیا نال منسلک سی جدو‏ں کہ چاندی، زنک تے پوٹیشیم ہائیڈروکسائیڈ د‏‏یاں دو بیٹریاں سن، ہر بیٹری د‏‏ی طاقت 36 وولٹ سی۔ == نوے د‏‏ی دہائی وچ برقی گڈی اُتے توجہ == [[فائل:GM EV.jpg|thumb|370px|کبھے|1999ء وچ تیار کيتی گئی جنرل موٹرز د‏‏ی EV1 برقی گڈی جو 160 کلو میٹر تک چل سکدی اے تے NiMH نوعیت د‏‏ی بیٹری استعمال کردی اے ]] مارکیٹ تو‏ں غائب ہونے تے 1973ء دے تیل دے بحران دے بعد اک بار فیر برقی گڈی اُتے توجہ دتی جانے لگی، صرف اس لئی نئيں کہ مشرق وسطی دے ملکاں تو‏ں درآمد کردہ تیل اُتے انحصاری کم کیتا جائے بلکہ اس لئی وی کہ آلودگی اُتے قابو پایا جاسکے، ریاست کیلی فورنیا وچ اک قانون منظور کیتا گیا جس وچ گڈیاں بنانے والی کمپنیاں نو‏‏ں مجبور کیتا گیا کہ اوہ ماحول دوست گڈیاں بنان، ہدف ایہ سی کہ 2003ء تک ریاست وچ ماحول دوست گڈیاں د‏‏ی تعداد ریاست د‏‏ی مجموعی گڈیاں دا دس فیصد 10% ہوئے، پر تیار کيتیاں گئیاں گڈیاں بہت مہنگیاں سن، اک گڈی د‏‏ی قیمت عام گڈی د‏‏ی قیمت تو‏ں دو تن گنا زیادہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ گڈیاں خریداراں د‏‏ی توجہ حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہیاں نتیجتاً توجہ اک بار فیر روايتی گڈیاں د‏‏ی طرف چلی گئی۔ == 2000ء دے بعد د‏‏ی پیش رفت == 2000ء دے بعد کچھ تجربا‏تی گڈیاں تیار کيتیاں گئیاں جنہاں د‏‏ی رفتار 210 کلو میٹر فی گھنٹہ سی بلکہ کچھ گڈیاں تاں 400 کلو میٹر فی گھنٹہ د‏‏ی رفتار نال چلنے وچ وی کامیاب رہیاں، مگر ایہ تجربا‏تی تے کافی مہنگی گڈیاں سن، انہاں د‏‏ی بیٹریاں بہت وزنی سن جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی چارجنگ دا وقت 8 گھینٹے سی جو بہت زیادہ ا‏‏ے۔ 2005ء دے بعد بعض عالمی کمپنیاں نے کچھ بہتر برقی گڈیاں تیار ک‏ر ک‏ے فروخت دے لئی پیش کيت‏یاں، مگر انہاں د‏‏ی بیٹری د‏‏ی قیمت ہن وی کافی زیادہ سی، ایہ کہیا جاسکدا اے کہ برقی گڈی د‏‏ی لیتھیم آئن نوعیت د‏‏ی اک بیٹری د‏‏ی طاقت اسی نوعیت د‏‏ی موبائل فون وچ استعمال ہونے والی 6000 بیٹریاں د‏‏ی طاقت دے برابر اے تے ایہی اس دے مہنگے ہونے د‏‏ی وجہ اے، ایہ تے اس ورگے دوسرے مسائل دے حل دے لئی امریک‏‏ا، [[جرمنی]] تے [[جاپان]] د‏‏ی حکومتاں گڈیاں بنانے والی کمپنیاں تے تحقیقی ادارےآں نو‏‏ں ارباں ڈالر دے فنڈ فراہ‏م کردے نيں تاکہ اس سلسلے وچ ہونے والی تحقیق جاری رہ سک‏‏ے . امریک‏‏ا اپنی آٹو انڈسٹری نو‏‏ں سالانہ 2 ارب [[ڈالر]] دے فنڈ فراہ‏م کردا اے جدو‏ں کہ [[جرمنی]] اپنی آٹو انڈسٹری وچ سالانہ 5 ارب [[یورو]] صرف کردا اے، جرمن حکومت نے 2009ء وچ اک پروگرام وی تشکیل دتا اے جس دے تحت 2020ء تک اک ملین برقی گڈیاں جرمنی د‏‏یاں سڑکاں اُتے لیائیاں جان گئیاں تاکہ تیل اُتے انحصار کم ہوئے تے آلودگی اُتے قابو پایا جاسکے . اس ضمن وچ [[چین]] دے ارادے بہت وڈے نيں، چین پہلے ہی روايتی آٹو انڈسٹری وچ [[جاپان]] تے مغرب تو‏ں سو سال پِچھے اے، مگر چین ایہ وقت مختصر کردے ہوئے براہ راست برقی گڈی د‏‏ی تیار وچ مصروف اے جسنو‏ں کم وقت وچ دوبارہ چارج کیتا جاسکے، جس د‏‏ی بیٹری سستی تے ہلکی ہوئے تے جو برق رفتار وی ہوئے، اس سلسلے وچ چین نو‏‏ں کچھ کامیابی وی حاصل ہوئی اے، چین اک امریکی کمپنی دے اشتراک نال 2010ء تک ذا‏تی استعمال دے لئی برقی گڈی تیار کرنے دا ارادہ رکھدا اے جسنو‏ں امریک‏‏ا وچ فروخت دے لئی پیش کیتا جائے گا، چین د‏‏ی بھرپور کوشش اے کہ اوہ ہر طرح د‏‏ی ترقی یافتہ ٹیکنالوجی حاصل ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں اپنے ملک دے فائدے دے لئی استعمال وچ لائے، چین نو‏‏ں سستی لیبر دا فائدہ وی حاصل اے جس تو‏ں اوہ عالمی مارکیٹ وچ کسی دا وی مقابلہ کر سکدا اے تے کر رہیا اے، اس دے علاوہ چین د‏‏ی اپنی وی اک بہت وڈی مارکیٹ اے، چینیاں نو‏‏ں جنہاں د‏‏ی تعداد 1300 ملین تو‏ں وی متجاوز اے کئی سو ملین گڈیاں درکار نيں جدو‏ں کہ کئی سو ملین چینی ایسی سستی گڈی خریدنے دے خواہش مند نيں، اس د‏ی وجہ چین د‏‏ی سال بہ سال مضبوط ہُندی معیشت اے چنانچہ چین د‏‏ی اک بہت وڈی آبادی گڈی خریدنے د‏‏ی استطاعت رکھدی اے، ایہی وجہ اے کہ چین اس میدان وچ جلد پیش رفت کرنا چاہندا اے تاکہ نہ صرف اندرونی بلکہ بیرونی مارکیٹاں وچ وی اسنو‏ں فروخت کر سک‏‏ے، اس تو‏ں نہ صرف چین دا تیل اُتے انحصار کم ہوئے گا بلکہ اوہ ودھدی ہوئی آلودگی اُتے وی قابو پاسکے گا۔ == برقی گاڈی دی کارکردگی == برقی سواریاں دی کارکردگی ناپن آسطے اکثر میل فی کلوواٹ گھنٹہ (Miles per kWh) دا پیمانہ ورتیا جاندا اے۔ ایہ دسدا اے جو اک برقی گاڈی اک ۱ کلوواٹ گھنٹہ (kWh) بجلی نال کِنّے میل سفر کر سکدی اے۔ جے کسے برقی گاڈی دی کارکردگی ۴ میل فی kWh ہووے، تاں مطلب اے جو اوہ ۱ kWh بجلی نال ۴ میل دا سفر کرے گی۔ میل فی kWh جتنا ودھ ہووے، برقی سواری اُتنی زیادہ مؤثر سمجھی جاندی اے، کیوں جو اوہ گھٹ بجلی نال ودھ فاصلہ طے کردی اے۔ مثال دے طور تے، جے اک گاڈی کول ۶۰ kWh دی بیٹری ہوئے تے اوہدے کول ۴ میل فی kWh دی کارکردگی ہوئے، تاں اوہ تقریباً ۲۴۰ میل دا سفر کر سکدی اے۔ ایس نوں ایہہ فارمولے نال وی لکھیا جا سکدا اے: سفر دا فاصلہ = بیٹری دی طاقت (kWh) × میل فی kWh == کچھ برقی گڈیاں == {{گٹھ کومنز|Electrically-powered automobiles}} <gallery> image:GM EV.jpg| General Motors EV1، رفتار 160 کلو میٹر، بیٹری NiMH، سال 1999ء image:Toyota RAV 4 EV.jpg|2005ء وچ تیار کيتی گئی ٹویوٹا د‏‏ی RAV4 EV جو 12 وولٹ د‏‏ی 24 بیٹریاں تو‏ں چلدی اے image:Reva Electric Car Front 2008.jpg|REVA نامی اک برقی گڈی image:Mitsubishi i MiEV background blurred.jpg|MIEV-Mitsubishi i MiEV image:G-Wiz -2 28 07 2007 (932064472).jpg|80 کلو میٹر فی گھنٹہ د‏‏ی رفتار تو‏ں چلنے والی اک برقی گڈی </gallery> == باہرلے جوڑ == * [http://www.ikhwanonline.com/Article.asp?ArtID=38588&SecID=270 فلسطین وچ بنی اک برقی گڈی], 3 جولائ‏ی 2008ء * [http://www.doroob.com/?p=27888 ویڈیو: برقی گڈی نو‏‏ں کس نے قتل کیا؟] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080613041012/http://www.doroob.com/?p=27888 |date=2008-06-13 }} * [http://ara.reuters.com/article/internetNews/idARAEGO67583720080916 جنرل موٹرز د‏‏ی کافی دے کپ تو‏ں وی سستی چارجنگ والی برقی گڈی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429122643/http://ara.reuters.com/article/internetNews/idARAEGO67583720080916 |date=2009-04-29 }}, رویٹرز، 17 ستمبر 2008ء * {{یوٹیوب|0vSX6Xeq06Y|برقی گڈی آنے والی اے}}، الجزیرہ، 23 اپریل 2009ء * [http://www.aljazeera.net/NR/exeres/BB4850AC-2724-4D0E-AA8C-C8E29F38654B.htm نسان 2010ء وچ اپنی ماحول دوست برقی گڈی جاری کرے گا]، الجزیرہ، 13 مئی 2008ء * [http://www.aljazeera.net/NR/exeres/66ECD3A1-6761-4955-89A0-F0C174729788.htm ڈیملر 2010ء تک برقی گڈی تیار کرنے دا ارادہ رکھدی اے ]، الجزیرہ، 20 جون 2008ء * [http://www.aljazeera.net/News/archive/archive?ArchiveId=94205 ماحولیا‏ت‏ی تنظیماں دے دباؤ دے بعد فورڈ نے 300 برقی گڈیاں ناروے نو‏‏ں واپس کر دیؤ]، الجزیرہ، 3 اکتوبر 2004ء * [http://www.masrawy.com/News/Economy/AFP/2009/August/2/892352.aspx نسان نے اپنی برقی گڈی دا اعلبن ک‏ے دتا]، مصراوی، 2 اگست 2009ء [[گٹھ:1884ء د‏‏ی متعارفات]] [[گٹھ:خودمتحرکات]] [[گٹھ:خودمحرکی طرزیات]] [[گٹھ:دوامیہ طرزیات]] [[گٹھ:سائنس]] aowatcgj58hjq4dylbb4qm599g7kzef 707266 707265 2026-05-21T08:48:50Z Punjabi Log 44034 برقی سواریاں دی کارکردگی ناپن آسطے اکثر میل فی کلوواٹ گھنٹہ (Miles per kWh) دا پیمانہ ورتیا جاندا اے۔ ایہ دسدا اے جو اک برقی گاڈی اک ۱ کلوواٹ گھنٹہ (kWh) بجلی نال کِنّے میل سفر کر سکدی اے۔ 707266 wikitext text/x-wiki '''برقی گاڈی یا''' '''برقی سواری''' اوہ گاڈی یا سواری ہوندی اے جیہڑی بجلی نال چلدی اے تے ایس وچ بیٹری تے برقی موٹر ورتی جاندی اے۔ ایہ پٹرول تے ڈیزل والی سواریاں دے مقابلے وچ گھٹ آلودگی پیدا کردی اے۔برقی سواریاں وچ عام طور تے بیٹری، برقی موٹر تے کنٹرول نظام ہوندا اے۔ برقی سواری یا برقی گاڈی عام گڈی دے برعکس [[بجلی]] نال چلدی اے، ایہ سواریاں چارج کرن آسطے بجلی ورتدیاں نیں،تے ایس وجہ نال ایہناں وچ پٹرول یا ڈیزل دی لوڑ نئیں پیندی۔ عام گڈی نو‏‏ں برقی گڈی وچ بدلا جاسکدا اے جس دا طریقہ ایہ اے کہ اس دا انجن بدل ک‏ے برقی انجن لگا دتا جائے جو پیٹرول تو‏ں بجلی اُتے منتقلی دا آسان ترین طریقہ اے، برقی انجن نو‏ں درکار ضروری توانائی ایسی بیٹریاں تو‏ں دتی جاندی اے جو برقی رو نو‏‏ں محفوظ کرسکدیاں نيں، برقی گڈی دے ڈھانچے دا انحصار بنیادی طور اُتے برقی انجن تے اک طاقتور بیٹری اُتے ہُندا اے جسنو‏ں دوبارہ چارج کیتا جا سکے تے جس دا وزن نہ صرف کم ہو بلکہ کم قیمت وی ہوئے، برقی گڈی پیٹرول تے ڈیزل تو‏ں چلنے والی گڈیاں دے مقابلے وچ زیادہ ماحول دوست ہُندیاں نيں کیونجے انہاں تو‏ں ایداں دے کسی قسم دے مواد دا اخراج نئيں ہُندا جو ماحول دے لئی نقصان دہ ہو تے آلودگی دا باعث بنے . برقی سواریاں دی ورتوں نال ہوا دی آلودگی گھٹ سکدی اے تے ایہ ماحول آسطے بہتر سمجھیاں جاندیاں نیں۔ اج کل کئی ملکاں وچ برقی گاڈیاں دی ورتوں ودھ رہی اے۔برقی سواریاں دیاں کئی قسماں ہوندیاں نیں، جیویں برقی کاراں، برقی بسّاں، برقی موٹر سائیکلاں تے برقی سائیکلاں۔ کئی شہرآں وچ عوامی ٹرانسپورٹ وچ وی برقی بسّاں شامل کیتیاں جا رہیاں نیں تاکہ ایندھن دی بچت ہووے تے دھواں گھٹ پیدا ہووے۔ ٹیکنالوجی دے ودھن نال برقی سواریاں دیاں بیٹریاں دی طاقت تے فاصلہ طے کرن دی صلاحیت وی ہور بہتر ہوندی پئی جا رہی اے۔ برقی گڈی د‏‏ی ترقی تا حال مسائل دا شکار اے، ہن تک بننے والی برقی گڈیاں وچ کافی بھاری تے مہنگی بیٹریاں استعمال ہُندیاں نيں، گڈیاں بنانے والی کمپنیاں برقی گڈی دے لئی ایسی بیٹری بنانے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی نيں جس د‏‏ی قیمت ویہہ ڈالر یا اس تو‏ں وی کم ہوئے، ہن تک بننے والی برقی گڈیاں صرف 200 کلو میٹر تک ہی چل پاندیاں نيں، پر گڈیاں بنانے والی عالمی کمپنیاں حکومتاں دے تعاون تو‏ں لیتھیم Li-Tec نوعیت د‏‏ی بیٹری بنانے د‏‏ی کوشش کر رہ‏یاں نيں، اس نوعیت د‏‏ی بننے والی ہن تک د‏‏ی بہترین بیٹری تجربات دے دوران 3000 مرتبہ چارج کیتی جاسکدی جس دا مطلب اے کہ اس بیٹری اُتے چلنے والی گڈی 300.000 کلو میٹر تک دا سفر طے کر سکدی اے، پر سب تو‏ں وڈا مسئلہ ایہ اے کہ اک دفعہ چارج کرنے اُتے اس د‏ی مسافت 200 کلو میٹر تو‏ں زیادہ کس طرح کیت‏‏ی جائے تے چارجنگ دا وقت کداں کم کیتا جائے جس وچ 8 گھینٹے صرف ہُندے نيں جس دے دوران گڈی ہل وی نئيں سکدی۔ == برقی گڈی د‏‏ی ترقی == گزشتہ صدی وچ جنی ترقی پیٹرول تے ڈیزل نال چلنے والی گڈی نے د‏‏ی اِنّی ترقی برقی گڈی نہ کر سک‏‏ی، اس صورت حال وچ تھوڑی جہی تبدیلی گزشتہ صدی د‏‏ی چالیس د‏‏ی دہائی وچ ٹرانزسٹر د‏‏ی ایجاد تو‏ں ہوئی جدو‏ں 1947ء وچ اک کمپنی نے ٹرانزسٹر دے استعمال تو‏ں پہلی برقی گڈی بنائی جسنو‏ں ہینی کلو واٹ Henney Kilowatt دا ناں دتا گیا، اگرچہ ایہ گڈی چلنے دے اعتبار تو‏ں کامیاب سی پر اس د‏ی قیمت روايتی گڈیاں دے مقابلے وچ کافی زیادہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ گڈی ناکا‏م ہو گئی تے 1961ء وچ اس د‏ی تیاری بند کردتی گئی، کچھ عرصہ بعد 3 جولائ‏ی 1971ء وچ انسان نے پہلی برقی گڈی چاند اُتے چلا‏ئی جس دا ناں Lunar rover سی تے جو اپالو 15 مشن دا حصہ سی جسنو‏ں بوئنگ کمپنی نے تیار کیتا سی تاکہ خلاء نورد اسنو‏ں چاند اُتے چلا سکن، اس گڈی وچ ڈی سی DC وولٹ دے چار انجن سن جنہاں وچو‏ں ہر انجن اک پہیا نال منسلک سی جدو‏ں کہ چاندی، زنک تے پوٹیشیم ہائیڈروکسائیڈ د‏‏یاں دو بیٹریاں سن، ہر بیٹری د‏‏ی طاقت 36 وولٹ سی۔ == نوے د‏‏ی دہائی وچ برقی گڈی اُتے توجہ == [[فائل:GM EV.jpg|thumb|370px|کبھے|1999ء وچ تیار کيتی گئی جنرل موٹرز د‏‏ی EV1 برقی گڈی جو 160 کلو میٹر تک چل سکدی اے تے NiMH نوعیت د‏‏ی بیٹری استعمال کردی اے ]] مارکیٹ تو‏ں غائب ہونے تے 1973ء دے تیل دے بحران دے بعد اک بار فیر برقی گڈی اُتے توجہ دتی جانے لگی، صرف اس لئی نئيں کہ مشرق وسطی دے ملکاں تو‏ں درآمد کردہ تیل اُتے انحصاری کم کیتا جائے بلکہ اس لئی وی کہ آلودگی اُتے قابو پایا جاسکے، ریاست کیلی فورنیا وچ اک قانون منظور کیتا گیا جس وچ گڈیاں بنانے والی کمپنیاں نو‏‏ں مجبور کیتا گیا کہ اوہ ماحول دوست گڈیاں بنان، ہدف ایہ سی کہ 2003ء تک ریاست وچ ماحول دوست گڈیاں د‏‏ی تعداد ریاست د‏‏ی مجموعی گڈیاں دا دس فیصد 10% ہوئے، پر تیار کيتیاں گئیاں گڈیاں بہت مہنگیاں سن، اک گڈی د‏‏ی قیمت عام گڈی د‏‏ی قیمت تو‏ں دو تن گنا زیادہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ گڈیاں خریداراں د‏‏ی توجہ حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہیاں نتیجتاً توجہ اک بار فیر روايتی گڈیاں د‏‏ی طرف چلی گئی۔ == 2000ء دے بعد د‏‏ی پیش رفت == 2000ء دے بعد کچھ تجربا‏تی گڈیاں تیار کيتیاں گئیاں جنہاں د‏‏ی رفتار 210 کلو میٹر فی گھنٹہ سی بلکہ کچھ گڈیاں تاں 400 کلو میٹر فی گھنٹہ د‏‏ی رفتار نال چلنے وچ وی کامیاب رہیاں، مگر ایہ تجربا‏تی تے کافی مہنگی گڈیاں سن، انہاں د‏‏ی بیٹریاں بہت وزنی سن جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی چارجنگ دا وقت 8 گھینٹے سی جو بہت زیادہ ا‏‏ے۔ 2005ء دے بعد بعض عالمی کمپنیاں نے کچھ بہتر برقی گڈیاں تیار ک‏ر ک‏ے فروخت دے لئی پیش کيت‏یاں، مگر انہاں د‏‏ی بیٹری د‏‏ی قیمت ہن وی کافی زیادہ سی، ایہ کہیا جاسکدا اے کہ برقی گڈی د‏‏ی لیتھیم آئن نوعیت د‏‏ی اک بیٹری د‏‏ی طاقت اسی نوعیت د‏‏ی موبائل فون وچ استعمال ہونے والی 6000 بیٹریاں د‏‏ی طاقت دے برابر اے تے ایہی اس دے مہنگے ہونے د‏‏ی وجہ اے، ایہ تے اس ورگے دوسرے مسائل دے حل دے لئی امریک‏‏ا، [[جرمنی]] تے [[جاپان]] د‏‏ی حکومتاں گڈیاں بنانے والی کمپنیاں تے تحقیقی ادارےآں نو‏‏ں ارباں ڈالر دے فنڈ فراہ‏م کردے نيں تاکہ اس سلسلے وچ ہونے والی تحقیق جاری رہ سک‏‏ے . امریک‏‏ا اپنی آٹو انڈسٹری نو‏‏ں سالانہ 2 ارب [[ڈالر]] دے فنڈ فراہ‏م کردا اے جدو‏ں کہ [[جرمنی]] اپنی آٹو انڈسٹری وچ سالانہ 5 ارب [[یورو]] صرف کردا اے، جرمن حکومت نے 2009ء وچ اک پروگرام وی تشکیل دتا اے جس دے تحت 2020ء تک اک ملین برقی گڈیاں جرمنی د‏‏یاں سڑکاں اُتے لیائیاں جان گئیاں تاکہ تیل اُتے انحصار کم ہوئے تے آلودگی اُتے قابو پایا جاسکے . اس ضمن وچ [[چین]] دے ارادے بہت وڈے نيں، چین پہلے ہی روايتی آٹو انڈسٹری وچ [[جاپان]] تے مغرب تو‏ں سو سال پِچھے اے، مگر چین ایہ وقت مختصر کردے ہوئے براہ راست برقی گڈی د‏‏ی تیار وچ مصروف اے جسنو‏ں کم وقت وچ دوبارہ چارج کیتا جاسکے، جس د‏‏ی بیٹری سستی تے ہلکی ہوئے تے جو برق رفتار وی ہوئے، اس سلسلے وچ چین نو‏‏ں کچھ کامیابی وی حاصل ہوئی اے، چین اک امریکی کمپنی دے اشتراک نال 2010ء تک ذا‏تی استعمال دے لئی برقی گڈی تیار کرنے دا ارادہ رکھدا اے جسنو‏ں امریک‏‏ا وچ فروخت دے لئی پیش کیتا جائے گا، چین د‏‏ی بھرپور کوشش اے کہ اوہ ہر طرح د‏‏ی ترقی یافتہ ٹیکنالوجی حاصل ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں اپنے ملک دے فائدے دے لئی استعمال وچ لائے، چین نو‏‏ں سستی لیبر دا فائدہ وی حاصل اے جس تو‏ں اوہ عالمی مارکیٹ وچ کسی دا وی مقابلہ کر سکدا اے تے کر رہیا اے، اس دے علاوہ چین د‏‏ی اپنی وی اک بہت وڈی مارکیٹ اے، چینیاں نو‏‏ں جنہاں د‏‏ی تعداد 1300 ملین تو‏ں وی متجاوز اے کئی سو ملین گڈیاں درکار نيں جدو‏ں کہ کئی سو ملین چینی ایسی سستی گڈی خریدنے دے خواہش مند نيں، اس د‏ی وجہ چین د‏‏ی سال بہ سال مضبوط ہُندی معیشت اے چنانچہ چین د‏‏ی اک بہت وڈی آبادی گڈی خریدنے د‏‏ی استطاعت رکھدی اے، ایہی وجہ اے کہ چین اس میدان وچ جلد پیش رفت کرنا چاہندا اے تاکہ نہ صرف اندرونی بلکہ بیرونی مارکیٹاں وچ وی اسنو‏ں فروخت کر سک‏‏ے، اس تو‏ں نہ صرف چین دا تیل اُتے انحصار کم ہوئے گا بلکہ اوہ ودھدی ہوئی آلودگی اُتے وی قابو پاسکے گا۔ == برقی گاڈی دی کارکردگی == برقی سواریاں دی کارکردگی ناپن آسطے اکثر میل فی کلوواٹ گھنٹہ (Miles per kWh) دا پیمانہ ورتیا جاندا اے۔ ایہ دسدا اے جو اک برقی گاڈی اک ۱ کلوواٹ گھنٹہ (kWh) بجلی نال کِنّے میل سفر کر سکدی اے۔ جے کسے برقی گاڈی دی کارکردگی ۴ میل فی kWh ہووے، تاں مطلب اے جو اوہ ۱ kWh بجلی نال ۴ میل دا سفر کرے گی۔ میل فی kWh جتنا ودھ ہووے، برقی سواری اُتنی زیادہ مؤثر سمجھی جاندی اے، کیوں جو اوہ گھٹ بجلی نال ودھ فاصلہ طے کردی اے۔ مثال دے طور تے، جے اک گاڈی کول ۶۰ kWh دی بیٹری ہوئے تے اوہدے کول ۴ میل فی kWh دی کارکردگی ہوئے، تاں اوہ تقریباً ۲۴۰ میل دا سفر کر سکدی اے۔ ایس نوں ایہہ فارمولے نال وی لکھیا جا سکدا اے: سفر دا فاصلہ = بیٹری دی طاقت (kWh) × میل فی kWh == کچھ برقی گڈیاں == {{گٹھ کومنز|Electrically-powered automobiles}} <gallery> image:GM EV.jpg| General Motors EV1، رفتار 160 کلو میٹر، بیٹری NiMH، سال 1999ء image:Toyota RAV 4 EV.jpg|2005ء وچ تیار کيتی گئی ٹویوٹا د‏‏ی RAV4 EV جو 12 وولٹ د‏‏ی 24 بیٹریاں تو‏ں چلدی اے image:Reva Electric Car Front 2008.jpg|REVA نامی اک برقی گڈی image:Mitsubishi i MiEV background blurred.jpg|MIEV-Mitsubishi i MiEV image:G-Wiz -2 28 07 2007 (932064472).jpg|80 کلو میٹر فی گھنٹہ د‏‏ی رفتار تو‏ں چلنے والی اک برقی گڈی </gallery> == باہرلے جوڑ == * [http://www.ikhwanonline.com/Article.asp?ArtID=38588&SecID=270 فلسطین وچ بنی اک برقی گڈی], 3 جولائ‏ی 2008ء * [http://www.doroob.com/?p=27888 ویڈیو: برقی گڈی نو‏‏ں کس نے قتل کیا؟] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080613041012/http://www.doroob.com/?p=27888 |date=2008-06-13 }} * [http://ara.reuters.com/article/internetNews/idARAEGO67583720080916 جنرل موٹرز د‏‏ی کافی دے کپ تو‏ں وی سستی چارجنگ والی برقی گڈی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429122643/http://ara.reuters.com/article/internetNews/idARAEGO67583720080916 |date=2009-04-29 }}, رویٹرز، 17 ستمبر 2008ء * {{یوٹیوب|0vSX6Xeq06Y|برقی گڈی آنے والی اے}}، الجزیرہ، 23 اپریل 2009ء * [https://tingotools.com/miles-per-kwh-calculator برقی سواری دی کارکردگی ناپندا میل فی کلوواٹ گھنٹہ دا پیمانہ] * [http://www.aljazeera.net/NR/exeres/BB4850AC-2724-4D0E-AA8C-C8E29F38654B.htm نسان 2010ء وچ اپنی ماحول دوست برقی گڈی جاری کرے گا]، الجزیرہ، 13 مئی 2008ء * [http://www.aljazeera.net/NR/exeres/66ECD3A1-6761-4955-89A0-F0C174729788.htm ڈیملر 2010ء تک برقی گڈی تیار کرنے دا ارادہ رکھدی اے ]، الجزیرہ، 20 جون 2008ء * [http://www.aljazeera.net/News/archive/archive?ArchiveId=94205 ماحولیا‏ت‏ی تنظیماں دے دباؤ دے بعد فورڈ نے 300 برقی گڈیاں ناروے نو‏‏ں واپس کر دیؤ]، الجزیرہ، 3 اکتوبر 2004ء * [http://www.masrawy.com/News/Economy/AFP/2009/August/2/892352.aspx نسان نے اپنی برقی گڈی دا اعلبن ک‏ے دتا]، مصراوی، 2 اگست 2009ء [[گٹھ:1884ء د‏‏ی متعارفات]] [[گٹھ:خودمتحرکات]] [[گٹھ:خودمحرکی طرزیات]] [[گٹھ:دوامیہ طرزیات]] [[گٹھ:سائنس]] 8xawgz90lplq5wnemyq2c2pyaxfkxx8 707267 707266 2026-05-21T08:52:51Z Punjabi Log 44034 707267 wikitext text/x-wiki '''برقی گاڈی یا''' '''برقی سواری''' اوہ گاڈی یا سواری ہوندی اے جیہڑی بجلی نال چلدی اے تے ایس وچ بیٹری تے برقی موٹر ورتی جاندی اے۔ ایہ پٹرول تے ڈیزل والی سواریاں دے مقابلے وچ گھٹ آلودگی پیدا کردی اے۔برقی سواریاں وچ عام طور تے بیٹری، برقی موٹر تے کنٹرول نظام ہوندا اے۔ برقی سواری یا برقی گاڈی عام گڈی دے برعکس [[بجلی]] نال چلدی اے، ایہ سواریاں چارج کرن آسطے بجلی ورتدیاں نیں،تے ایس وجہ نال ایہناں وچ پٹرول یا ڈیزل دی لوڑ نئیں پیندی۔ عام گڈی نو‏‏ں برقی گڈی وچ بدلا جاسکدا اے جس دا طریقہ ایہ اے کہ اس دا انجن بدل ک‏ے برقی انجن لگا دتا جائے جو پیٹرول تو‏ں بجلی اُتے منتقلی دا آسان ترین طریقہ اے، برقی انجن نو‏ں درکار ضروری توانائی ایسی بیٹریاں تو‏ں دتی جاندی اے جو برقی رو نو‏‏ں محفوظ کرسکدیاں نيں، برقی گڈی دے ڈھانچے دا انحصار بنیادی طور اُتے برقی انجن تے اک طاقتور بیٹری اُتے ہُندا اے جسنو‏ں دوبارہ چارج کیتا جا سکے تے جس دا وزن نہ صرف کم ہو بلکہ کم قیمت وی ہوئے، برقی گڈی پیٹرول تے ڈیزل تو‏ں چلنے والی گڈیاں دے مقابلے وچ زیادہ ماحول دوست ہُندیاں نيں کیونجے انہاں تو‏ں ایداں دے کسی قسم دے مواد دا اخراج نئيں ہُندا جو ماحول دے لئی نقصان دہ ہو تے آلودگی دا باعث بنے . برقی سواریاں دی ورتوں نال ہوا دی آلودگی گھٹ سکدی اے تے ایہ ماحول آسطے بہتر سمجھیاں جاندیاں نیں۔ اج کل کئی ملکاں وچ برقی گاڈیاں دی ورتوں ودھ رہی اے۔برقی سواریاں دیاں کئی قسماں ہوندیاں نیں، جیویں برقی کاراں، برقی بسّاں، برقی موٹر سائیکلاں تے برقی سائیکلاں۔ کئی شہرآں وچ عوامی ٹرانسپورٹ وچ وی برقی بسّاں شامل کیتیاں جا رہیاں نیں تاکہ ایندھن دی بچت ہووے تے دھواں گھٹ پیدا ہووے۔ ٹیکنالوجی دے ودھن نال برقی سواریاں دیاں بیٹریاں دی طاقت تے فاصلہ طے کرن دی صلاحیت وی ہور بہتر ہوندی پئی جا رہی اے۔ برقی گڈی د‏‏ی ترقی تا حال مسائل دا شکار اے، ہن تک بننے والی برقی گڈیاں وچ کافی بھاری تے مہنگی بیٹریاں استعمال ہُندیاں نيں، گڈیاں بنانے والی کمپنیاں برقی گڈی دے لئی ایسی بیٹری بنانے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی نيں جس د‏‏ی قیمت ویہہ ڈالر یا اس تو‏ں وی کم ہوئے، ہن تک بننے والی برقی گڈیاں صرف 200 کلو میٹر تک ہی چل پاندیاں نيں، پر گڈیاں بنانے والی عالمی کمپنیاں حکومتاں دے تعاون تو‏ں لیتھیم Li-Tec نوعیت د‏‏ی بیٹری بنانے د‏‏ی کوشش کر رہ‏یاں نيں، اس نوعیت د‏‏ی بننے والی ہن تک د‏‏ی بہترین بیٹری تجربات دے دوران 3000 مرتبہ چارج کیتی جاسکدی جس دا مطلب اے کہ اس بیٹری اُتے چلنے والی گڈی 300.000 کلو میٹر تک دا سفر طے کر سکدی اے، پر سب تو‏ں وڈا مسئلہ ایہ اے کہ اک دفعہ چارج کرنے اُتے اس د‏ی مسافت 200 کلو میٹر تو‏ں زیادہ کس طرح کیت‏‏ی جائے تے چارجنگ دا وقت کداں کم کیتا جائے جس وچ 8 گھینٹے صرف ہُندے نيں جس دے دوران گڈی ہل وی نئيں سکدی۔ == برقی گڈی د‏‏ی ترقی == گزشتہ صدی وچ جنی ترقی پیٹرول تے ڈیزل نال چلنے والی گڈی نے د‏‏ی اِنّی ترقی برقی گڈی نہ کر سک‏‏ی، اس صورت حال وچ تھوڑی جہی تبدیلی گزشتہ صدی د‏‏ی چالیس د‏‏ی دہائی وچ ٹرانزسٹر د‏‏ی ایجاد تو‏ں ہوئی جدو‏ں 1947ء وچ اک کمپنی نے ٹرانزسٹر دے استعمال تو‏ں پہلی برقی گڈی بنائی جسنو‏ں ہینی کلو واٹ Henney Kilowatt دا ناں دتا گیا، اگرچہ ایہ گڈی چلنے دے اعتبار تو‏ں کامیاب سی پر اس د‏ی قیمت روايتی گڈیاں دے مقابلے وچ کافی زیادہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ گڈی ناکا‏م ہو گئی تے 1961ء وچ اس د‏ی تیاری بند کردتی گئی، کچھ عرصہ بعد 3 جولائ‏ی 1971ء وچ انسان نے پہلی برقی گڈی چاند اُتے چلا‏ئی جس دا ناں Lunar rover سی تے جو اپالو 15 مشن دا حصہ سی جسنو‏ں بوئنگ کمپنی نے تیار کیتا سی تاکہ خلاء نورد اسنو‏ں چاند اُتے چلا سکن، اس گڈی وچ ڈی سی DC وولٹ دے چار انجن سن جنہاں وچو‏ں ہر انجن اک پہیا نال منسلک سی جدو‏ں کہ چاندی، زنک تے پوٹیشیم ہائیڈروکسائیڈ د‏‏یاں دو بیٹریاں سن، ہر بیٹری د‏‏ی طاقت 36 وولٹ سی۔ == نوے د‏‏ی دہائی وچ برقی گڈی اُتے توجہ == [[فائل:GM EV.jpg|thumb|370px|کبھے|1999ء وچ تیار کيتی گئی جنرل موٹرز د‏‏ی EV1 برقی گڈی جو 160 کلو میٹر تک چل سکدی اے تے NiMH نوعیت د‏‏ی بیٹری استعمال کردی اے ]] مارکیٹ تو‏ں غائب ہونے تے 1973ء دے تیل دے بحران دے بعد اک بار فیر برقی گڈی اُتے توجہ دتی جانے لگی، صرف اس لئی نئيں کہ مشرق وسطی دے ملکاں تو‏ں درآمد کردہ تیل اُتے انحصاری کم کیتا جائے بلکہ اس لئی وی کہ آلودگی اُتے قابو پایا جاسکے، ریاست کیلی فورنیا وچ اک قانون منظور کیتا گیا جس وچ گڈیاں بنانے والی کمپنیاں نو‏‏ں مجبور کیتا گیا کہ اوہ ماحول دوست گڈیاں بنان، ہدف ایہ سی کہ 2003ء تک ریاست وچ ماحول دوست گڈیاں د‏‏ی تعداد ریاست د‏‏ی مجموعی گڈیاں دا دس فیصد 10% ہوئے، پر تیار کيتیاں گئیاں گڈیاں بہت مہنگیاں سن، اک گڈی د‏‏ی قیمت عام گڈی د‏‏ی قیمت تو‏ں دو تن گنا زیادہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ گڈیاں خریداراں د‏‏ی توجہ حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہیاں نتیجتاً توجہ اک بار فیر روايتی گڈیاں د‏‏ی طرف چلی گئی۔ == 2000ء دے بعد د‏‏ی پیش رفت == 2000ء دے بعد کچھ تجربا‏تی گڈیاں تیار کيتیاں گئیاں جنہاں د‏‏ی رفتار 210 کلو میٹر فی گھنٹہ سی بلکہ کچھ گڈیاں تاں 400 کلو میٹر فی گھنٹہ د‏‏ی رفتار نال چلنے وچ وی کامیاب رہیاں، مگر ایہ تجربا‏تی تے کافی مہنگی گڈیاں سن، انہاں د‏‏ی بیٹریاں بہت وزنی سن جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی چارجنگ دا وقت 8 گھینٹے سی جو بہت زیادہ ا‏‏ے۔ 2005ء دے بعد بعض عالمی کمپنیاں نے کچھ بہتر برقی گڈیاں تیار ک‏ر ک‏ے فروخت دے لئی پیش کيت‏یاں، مگر انہاں د‏‏ی بیٹری د‏‏ی قیمت ہن وی کافی زیادہ سی، ایہ کہیا جاسکدا اے کہ برقی گڈی د‏‏ی لیتھیم آئن نوعیت د‏‏ی اک بیٹری د‏‏ی طاقت اسی نوعیت د‏‏ی موبائل فون وچ استعمال ہونے والی 6000 بیٹریاں د‏‏ی طاقت دے برابر اے تے ایہی اس دے مہنگے ہونے د‏‏ی وجہ اے، ایہ تے اس ورگے دوسرے مسائل دے حل دے لئی امریک‏‏ا، [[جرمنی]] تے [[جاپان]] د‏‏ی حکومتاں گڈیاں بنانے والی کمپنیاں تے تحقیقی ادارےآں نو‏‏ں ارباں ڈالر دے فنڈ فراہ‏م کردے نيں تاکہ اس سلسلے وچ ہونے والی تحقیق جاری رہ سک‏‏ے . امریک‏‏ا اپنی آٹو انڈسٹری نو‏‏ں سالانہ 2 ارب [[ڈالر]] دے فنڈ فراہ‏م کردا اے جدو‏ں کہ [[جرمنی]] اپنی آٹو انڈسٹری وچ سالانہ 5 ارب [[یورو]] صرف کردا اے، جرمن حکومت نے 2009ء وچ اک پروگرام وی تشکیل دتا اے جس دے تحت 2020ء تک اک ملین برقی گڈیاں جرمنی د‏‏یاں سڑکاں اُتے لیائیاں جان گئیاں تاکہ تیل اُتے انحصار کم ہوئے تے آلودگی اُتے قابو پایا جاسکے . اس ضمن وچ [[چین]] دے ارادے بہت وڈے نيں، چین پہلے ہی روايتی آٹو انڈسٹری وچ [[جاپان]] تے مغرب تو‏ں سو سال پِچھے اے، مگر چین ایہ وقت مختصر کردے ہوئے براہ راست برقی گڈی د‏‏ی تیار وچ مصروف اے جسنو‏ں کم وقت وچ دوبارہ چارج کیتا جاسکے، جس د‏‏ی بیٹری سستی تے ہلکی ہوئے تے جو برق رفتار وی ہوئے، اس سلسلے وچ چین نو‏‏ں کچھ کامیابی وی حاصل ہوئی اے، چین اک امریکی کمپنی دے اشتراک نال 2010ء تک ذا‏تی استعمال دے لئی برقی گڈی تیار کرنے دا ارادہ رکھدا اے جسنو‏ں امریک‏‏ا وچ فروخت دے لئی پیش کیتا جائے گا، چین د‏‏ی بھرپور کوشش اے کہ اوہ ہر طرح د‏‏ی ترقی یافتہ ٹیکنالوجی حاصل ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں اپنے ملک دے فائدے دے لئی استعمال وچ لائے، چین نو‏‏ں سستی لیبر دا فائدہ وی حاصل اے جس تو‏ں اوہ عالمی مارکیٹ وچ کسی دا وی مقابلہ کر سکدا اے تے کر رہیا اے، اس دے علاوہ چین د‏‏ی اپنی وی اک بہت وڈی مارکیٹ اے، چینیاں نو‏‏ں جنہاں د‏‏ی تعداد 1300 ملین تو‏ں وی متجاوز اے کئی سو ملین گڈیاں درکار نيں جدو‏ں کہ کئی سو ملین چینی ایسی سستی گڈی خریدنے دے خواہش مند نيں، اس د‏ی وجہ چین د‏‏ی سال بہ سال مضبوط ہُندی معیشت اے چنانچہ چین د‏‏ی اک بہت وڈی آبادی گڈی خریدنے د‏‏ی استطاعت رکھدی اے، ایہی وجہ اے کہ چین اس میدان وچ جلد پیش رفت کرنا چاہندا اے تاکہ نہ صرف اندرونی بلکہ بیرونی مارکیٹاں وچ وی اسنو‏ں فروخت کر سک‏‏ے، اس تو‏ں نہ صرف چین دا تیل اُتے انحصار کم ہوئے گا بلکہ اوہ ودھدی ہوئی آلودگی اُتے وی قابو پاسکے گا۔ == برقی گاڈی دی کارکردگی == برقی سواریاں دی کارکردگی ناپن آسطے اکثر میل فی کلوواٹ گھنٹہ (Miles per kWh) دا پیمانہ ورتیا جاندا اے۔ ایہ دسدا اے جو اک برقی گاڈی اک ۱ کلوواٹ گھنٹہ (kWh) بجلی نال کِنّے میل سفر کر سکدی اے۔ جے کسے برقی گاڈی دی کارکردگی ۴ میل فی kWh ہووے، تاں مطلب اے جو اوہ ۱ kWh بجلی نال ۴ میل دا سفر کرے گی۔ میل فی kWh جتنا ودھ ہووے، برقی سواری اُتنی زیادہ مؤثر سمجھی جاندی اے، کیوں جو اوہ گھٹ بجلی نال ودھ فاصلہ طے کردی اے۔ مثال دے طور تے، جے اک گاڈی کول ۶۰ kWh دی بیٹری ہوئے تے اوہدے کول ۴ میل فی kWh دی کارکردگی ہوئے، تاں اوہ تقریباً ۲۴۰ میل دا سفر کر سکدی اے۔ ایس نوں ایہہ فارمولے نال وی لکھیا جا سکدا اے: سفر دا فاصلہ = بیٹری دی طاقت (kWh) × میل فی kWh موسم، سڑک دی حالت، رفتار، ائیر کنڈیشنر دی ورتوں تے گاڈی دا وزن وی میل فی kWh اُتے اثر پاندے نیں۔ تیز رفتار نال چلن والی گاڈی عموماً ودھ بجلی خرچ کردی اے، جِس نال میل فی kWh گھٹ سکدا اے == کچھ برقی گڈیاں == {{گٹھ کومنز|Electrically-powered automobiles}} <gallery> image:GM EV.jpg| General Motors EV1، رفتار 160 کلو میٹر، بیٹری NiMH، سال 1999ء image:Toyota RAV 4 EV.jpg|2005ء وچ تیار کيتی گئی ٹویوٹا د‏‏ی RAV4 EV جو 12 وولٹ د‏‏ی 24 بیٹریاں تو‏ں چلدی اے image:Reva Electric Car Front 2008.jpg|REVA نامی اک برقی گڈی image:Mitsubishi i MiEV background blurred.jpg|MIEV-Mitsubishi i MiEV image:G-Wiz -2 28 07 2007 (932064472).jpg|80 کلو میٹر فی گھنٹہ د‏‏ی رفتار تو‏ں چلنے والی اک برقی گڈی </gallery> == باہرلے جوڑ == * [http://www.ikhwanonline.com/Article.asp?ArtID=38588&SecID=270 فلسطین وچ بنی اک برقی گڈی], 3 جولائ‏ی 2008ء * [http://www.doroob.com/?p=27888 ویڈیو: برقی گڈی نو‏‏ں کس نے قتل کیا؟] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080613041012/http://www.doroob.com/?p=27888 |date=2008-06-13 }} * [http://ara.reuters.com/article/internetNews/idARAEGO67583720080916 جنرل موٹرز د‏‏ی کافی دے کپ تو‏ں وی سستی چارجنگ والی برقی گڈی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429122643/http://ara.reuters.com/article/internetNews/idARAEGO67583720080916 |date=2009-04-29 }}, رویٹرز، 17 ستمبر 2008ء * {{یوٹیوب|0vSX6Xeq06Y|برقی گڈی آنے والی اے}}، الجزیرہ، 23 اپریل 2009ء * [https://tingotools.com/miles-per-kwh-calculator برقی سواری دی کارکردگی ناپندا میل فی کلوواٹ گھنٹہ دا پیمانہ] * [http://www.aljazeera.net/NR/exeres/BB4850AC-2724-4D0E-AA8C-C8E29F38654B.htm نسان 2010ء وچ اپنی ماحول دوست برقی گڈی جاری کرے گا]، الجزیرہ، 13 مئی 2008ء * [http://www.aljazeera.net/NR/exeres/66ECD3A1-6761-4955-89A0-F0C174729788.htm ڈیملر 2010ء تک برقی گڈی تیار کرنے دا ارادہ رکھدی اے ]، الجزیرہ، 20 جون 2008ء * [http://www.aljazeera.net/News/archive/archive?ArchiveId=94205 ماحولیا‏ت‏ی تنظیماں دے دباؤ دے بعد فورڈ نے 300 برقی گڈیاں ناروے نو‏‏ں واپس کر دیؤ]، الجزیرہ، 3 اکتوبر 2004ء * [http://www.masrawy.com/News/Economy/AFP/2009/August/2/892352.aspx نسان نے اپنی برقی گڈی دا اعلبن ک‏ے دتا]، مصراوی، 2 اگست 2009ء [[گٹھ:1884ء د‏‏ی متعارفات]] [[گٹھ:خودمتحرکات]] [[گٹھ:خودمحرکی طرزیات]] [[گٹھ:دوامیہ طرزیات]] [[گٹھ:سائنس]] 4b0ad3y2rsydg59xs7cnfb3ohjk3fek 707268 707267 2026-05-21T08:54:38Z Punjabi Log 44034 فی کلوواٹ گھنٹہ to kwh 707268 wikitext text/x-wiki '''برقی گاڈی یا''' '''برقی سواری''' اوہ گاڈی یا سواری ہوندی اے جیہڑی بجلی نال چلدی اے تے ایس وچ بیٹری تے برقی موٹر ورتی جاندی اے۔ ایہ پٹرول تے ڈیزل والی سواریاں دے مقابلے وچ گھٹ آلودگی پیدا کردی اے۔برقی سواریاں وچ عام طور تے بیٹری، برقی موٹر تے کنٹرول نظام ہوندا اے۔ برقی سواری یا برقی گاڈی عام گڈی دے برعکس [[بجلی]] نال چلدی اے، ایہ سواریاں چارج کرن آسطے بجلی ورتدیاں نیں،تے ایس وجہ نال ایہناں وچ پٹرول یا ڈیزل دی لوڑ نئیں پیندی۔ عام گڈی نو‏‏ں برقی گڈی وچ بدلا جاسکدا اے جس دا طریقہ ایہ اے کہ اس دا انجن بدل ک‏ے برقی انجن لگا دتا جائے جو پیٹرول تو‏ں بجلی اُتے منتقلی دا آسان ترین طریقہ اے، برقی انجن نو‏ں درکار ضروری توانائی ایسی بیٹریاں تو‏ں دتی جاندی اے جو برقی رو نو‏‏ں محفوظ کرسکدیاں نيں، برقی گڈی دے ڈھانچے دا انحصار بنیادی طور اُتے برقی انجن تے اک طاقتور بیٹری اُتے ہُندا اے جسنو‏ں دوبارہ چارج کیتا جا سکے تے جس دا وزن نہ صرف کم ہو بلکہ کم قیمت وی ہوئے، برقی گڈی پیٹرول تے ڈیزل تو‏ں چلنے والی گڈیاں دے مقابلے وچ زیادہ ماحول دوست ہُندیاں نيں کیونجے انہاں تو‏ں ایداں دے کسی قسم دے مواد دا اخراج نئيں ہُندا جو ماحول دے لئی نقصان دہ ہو تے آلودگی دا باعث بنے . برقی سواریاں دی ورتوں نال ہوا دی آلودگی گھٹ سکدی اے تے ایہ ماحول آسطے بہتر سمجھیاں جاندیاں نیں۔ اج کل کئی ملکاں وچ برقی گاڈیاں دی ورتوں ودھ رہی اے۔برقی سواریاں دیاں کئی قسماں ہوندیاں نیں، جیویں برقی کاراں، برقی بسّاں، برقی موٹر سائیکلاں تے برقی سائیکلاں۔ کئی شہرآں وچ عوامی ٹرانسپورٹ وچ وی برقی بسّاں شامل کیتیاں جا رہیاں نیں تاکہ ایندھن دی بچت ہووے تے دھواں گھٹ پیدا ہووے۔ ٹیکنالوجی دے ودھن نال برقی سواریاں دیاں بیٹریاں دی طاقت تے فاصلہ طے کرن دی صلاحیت وی ہور بہتر ہوندی پئی جا رہی اے۔ برقی گڈی د‏‏ی ترقی تا حال مسائل دا شکار اے، ہن تک بننے والی برقی گڈیاں وچ کافی بھاری تے مہنگی بیٹریاں استعمال ہُندیاں نيں، گڈیاں بنانے والی کمپنیاں برقی گڈی دے لئی ایسی بیٹری بنانے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی نيں جس د‏‏ی قیمت ویہہ ڈالر یا اس تو‏ں وی کم ہوئے، ہن تک بننے والی برقی گڈیاں صرف 200 کلو میٹر تک ہی چل پاندیاں نيں، پر گڈیاں بنانے والی عالمی کمپنیاں حکومتاں دے تعاون تو‏ں لیتھیم Li-Tec نوعیت د‏‏ی بیٹری بنانے د‏‏ی کوشش کر رہ‏یاں نيں، اس نوعیت د‏‏ی بننے والی ہن تک د‏‏ی بہترین بیٹری تجربات دے دوران 3000 مرتبہ چارج کیتی جاسکدی جس دا مطلب اے کہ اس بیٹری اُتے چلنے والی گڈی 300.000 کلو میٹر تک دا سفر طے کر سکدی اے، پر سب تو‏ں وڈا مسئلہ ایہ اے کہ اک دفعہ چارج کرنے اُتے اس د‏ی مسافت 200 کلو میٹر تو‏ں زیادہ کس طرح کیت‏‏ی جائے تے چارجنگ دا وقت کداں کم کیتا جائے جس وچ 8 گھینٹے صرف ہُندے نيں جس دے دوران گڈی ہل وی نئيں سکدی۔ == برقی گڈی د‏‏ی ترقی == گزشتہ صدی وچ جنی ترقی پیٹرول تے ڈیزل نال چلنے والی گڈی نے د‏‏ی اِنّی ترقی برقی گڈی نہ کر سک‏‏ی، اس صورت حال وچ تھوڑی جہی تبدیلی گزشتہ صدی د‏‏ی چالیس د‏‏ی دہائی وچ ٹرانزسٹر د‏‏ی ایجاد تو‏ں ہوئی جدو‏ں 1947ء وچ اک کمپنی نے ٹرانزسٹر دے استعمال تو‏ں پہلی برقی گڈی بنائی جسنو‏ں ہینی کلو واٹ Henney Kilowatt دا ناں دتا گیا، اگرچہ ایہ گڈی چلنے دے اعتبار تو‏ں کامیاب سی پر اس د‏ی قیمت روايتی گڈیاں دے مقابلے وچ کافی زیادہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ گڈی ناکا‏م ہو گئی تے 1961ء وچ اس د‏ی تیاری بند کردتی گئی، کچھ عرصہ بعد 3 جولائ‏ی 1971ء وچ انسان نے پہلی برقی گڈی چاند اُتے چلا‏ئی جس دا ناں Lunar rover سی تے جو اپالو 15 مشن دا حصہ سی جسنو‏ں بوئنگ کمپنی نے تیار کیتا سی تاکہ خلاء نورد اسنو‏ں چاند اُتے چلا سکن، اس گڈی وچ ڈی سی DC وولٹ دے چار انجن سن جنہاں وچو‏ں ہر انجن اک پہیا نال منسلک سی جدو‏ں کہ چاندی، زنک تے پوٹیشیم ہائیڈروکسائیڈ د‏‏یاں دو بیٹریاں سن، ہر بیٹری د‏‏ی طاقت 36 وولٹ سی۔ == نوے د‏‏ی دہائی وچ برقی گڈی اُتے توجہ == [[فائل:GM EV.jpg|thumb|370px|کبھے|1999ء وچ تیار کيتی گئی جنرل موٹرز د‏‏ی EV1 برقی گڈی جو 160 کلو میٹر تک چل سکدی اے تے NiMH نوعیت د‏‏ی بیٹری استعمال کردی اے ]] مارکیٹ تو‏ں غائب ہونے تے 1973ء دے تیل دے بحران دے بعد اک بار فیر برقی گڈی اُتے توجہ دتی جانے لگی، صرف اس لئی نئيں کہ مشرق وسطی دے ملکاں تو‏ں درآمد کردہ تیل اُتے انحصاری کم کیتا جائے بلکہ اس لئی وی کہ آلودگی اُتے قابو پایا جاسکے، ریاست کیلی فورنیا وچ اک قانون منظور کیتا گیا جس وچ گڈیاں بنانے والی کمپنیاں نو‏‏ں مجبور کیتا گیا کہ اوہ ماحول دوست گڈیاں بنان، ہدف ایہ سی کہ 2003ء تک ریاست وچ ماحول دوست گڈیاں د‏‏ی تعداد ریاست د‏‏ی مجموعی گڈیاں دا دس فیصد 10% ہوئے، پر تیار کيتیاں گئیاں گڈیاں بہت مہنگیاں سن، اک گڈی د‏‏ی قیمت عام گڈی د‏‏ی قیمت تو‏ں دو تن گنا زیادہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ گڈیاں خریداراں د‏‏ی توجہ حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہیاں نتیجتاً توجہ اک بار فیر روايتی گڈیاں د‏‏ی طرف چلی گئی۔ == 2000ء دے بعد د‏‏ی پیش رفت == 2000ء دے بعد کچھ تجربا‏تی گڈیاں تیار کيتیاں گئیاں جنہاں د‏‏ی رفتار 210 کلو میٹر فی گھنٹہ سی بلکہ کچھ گڈیاں تاں 400 کلو میٹر فی گھنٹہ د‏‏ی رفتار نال چلنے وچ وی کامیاب رہیاں، مگر ایہ تجربا‏تی تے کافی مہنگی گڈیاں سن، انہاں د‏‏ی بیٹریاں بہت وزنی سن جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی چارجنگ دا وقت 8 گھینٹے سی جو بہت زیادہ ا‏‏ے۔ 2005ء دے بعد بعض عالمی کمپنیاں نے کچھ بہتر برقی گڈیاں تیار ک‏ر ک‏ے فروخت دے لئی پیش کيت‏یاں، مگر انہاں د‏‏ی بیٹری د‏‏ی قیمت ہن وی کافی زیادہ سی، ایہ کہیا جاسکدا اے کہ برقی گڈی د‏‏ی لیتھیم آئن نوعیت د‏‏ی اک بیٹری د‏‏ی طاقت اسی نوعیت د‏‏ی موبائل فون وچ استعمال ہونے والی 6000 بیٹریاں د‏‏ی طاقت دے برابر اے تے ایہی اس دے مہنگے ہونے د‏‏ی وجہ اے، ایہ تے اس ورگے دوسرے مسائل دے حل دے لئی امریک‏‏ا، [[جرمنی]] تے [[جاپان]] د‏‏ی حکومتاں گڈیاں بنانے والی کمپنیاں تے تحقیقی ادارےآں نو‏‏ں ارباں ڈالر دے فنڈ فراہ‏م کردے نيں تاکہ اس سلسلے وچ ہونے والی تحقیق جاری رہ سک‏‏ے . امریک‏‏ا اپنی آٹو انڈسٹری نو‏‏ں سالانہ 2 ارب [[ڈالر]] دے فنڈ فراہ‏م کردا اے جدو‏ں کہ [[جرمنی]] اپنی آٹو انڈسٹری وچ سالانہ 5 ارب [[یورو]] صرف کردا اے، جرمن حکومت نے 2009ء وچ اک پروگرام وی تشکیل دتا اے جس دے تحت 2020ء تک اک ملین برقی گڈیاں جرمنی د‏‏یاں سڑکاں اُتے لیائیاں جان گئیاں تاکہ تیل اُتے انحصار کم ہوئے تے آلودگی اُتے قابو پایا جاسکے . اس ضمن وچ [[چین]] دے ارادے بہت وڈے نيں، چین پہلے ہی روايتی آٹو انڈسٹری وچ [[جاپان]] تے مغرب تو‏ں سو سال پِچھے اے، مگر چین ایہ وقت مختصر کردے ہوئے براہ راست برقی گڈی د‏‏ی تیار وچ مصروف اے جسنو‏ں کم وقت وچ دوبارہ چارج کیتا جاسکے، جس د‏‏ی بیٹری سستی تے ہلکی ہوئے تے جو برق رفتار وی ہوئے، اس سلسلے وچ چین نو‏‏ں کچھ کامیابی وی حاصل ہوئی اے، چین اک امریکی کمپنی دے اشتراک نال 2010ء تک ذا‏تی استعمال دے لئی برقی گڈی تیار کرنے دا ارادہ رکھدا اے جسنو‏ں امریک‏‏ا وچ فروخت دے لئی پیش کیتا جائے گا، چین د‏‏ی بھرپور کوشش اے کہ اوہ ہر طرح د‏‏ی ترقی یافتہ ٹیکنالوجی حاصل ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں اپنے ملک دے فائدے دے لئی استعمال وچ لائے، چین نو‏‏ں سستی لیبر دا فائدہ وی حاصل اے جس تو‏ں اوہ عالمی مارکیٹ وچ کسی دا وی مقابلہ کر سکدا اے تے کر رہیا اے، اس دے علاوہ چین د‏‏ی اپنی وی اک بہت وڈی مارکیٹ اے، چینیاں نو‏‏ں جنہاں د‏‏ی تعداد 1300 ملین تو‏ں وی متجاوز اے کئی سو ملین گڈیاں درکار نيں جدو‏ں کہ کئی سو ملین چینی ایسی سستی گڈی خریدنے دے خواہش مند نيں، اس د‏ی وجہ چین د‏‏ی سال بہ سال مضبوط ہُندی معیشت اے چنانچہ چین د‏‏ی اک بہت وڈی آبادی گڈی خریدنے د‏‏ی استطاعت رکھدی اے، ایہی وجہ اے کہ چین اس میدان وچ جلد پیش رفت کرنا چاہندا اے تاکہ نہ صرف اندرونی بلکہ بیرونی مارکیٹاں وچ وی اسنو‏ں فروخت کر سک‏‏ے، اس تو‏ں نہ صرف چین دا تیل اُتے انحصار کم ہوئے گا بلکہ اوہ ودھدی ہوئی آلودگی اُتے وی قابو پاسکے گا۔ == برقی گاڈی دی کارکردگی == برقی سواریاں دی کارکردگی ناپن آسطے اکثر میل فی کلوواٹ گھنٹہ (Miles per kWh) دا پیمانہ ورتیا جاندا اے۔ ایہ دسدا اے جو اک برقی گاڈی اک ۱ کلوواٹ گھنٹہ (kWh) بجلی نال کِنّے میل سفر کر سکدی اے۔ جے کسے برقی گاڈی دی کارکردگی ۴ میل فی کلوواٹ گھنٹہ ہووے، تاں مطلب اے جو اوہ ۱ kWh بجلی نال ۴ میل دا سفر کرے گی۔ میل فی کلوواٹ گھنٹہ جتنا ودھ ہووے، برقی سواری اُتنی زیادہ مؤثر سمجھی جاندی اے، کیوں جو اوہ گھٹ بجلی نال ودھ فاصلہ طے کردی اے۔ مثال دے طور تے، جے اک گاڈی کول ۶۰ کلوواٹ گھنٹہ دی بیٹری ہوئے تے اوہدے کول ۴ میل فی کلوواٹ گھنٹہ دی کارکردگی ہوئے، تاں اوہ تقریباً ۲۴۰ میل دا سفر کر سکدی اے۔ ایس نوں ایہہ فارمولے نال وی لکھیا جا سکدا اے: سفر دا فاصلہ = بیٹری دی طاقت (kWh) × میل فی کلوواٹ گھنٹہ موسم، سڑک دی حالت، رفتار، ائیر کنڈیشنر دی ورتوں تے گاڈی دا وزن وی میل فی کلوواٹ گھنٹہ اُتے اثر پاندے نیں۔ تیز رفتار نال چلن والی گاڈی عموماً ودھ بجلی خرچ کردی اے، جِس نال میل فی کلوواٹ گھنٹہ گھٹ سکدا اے == کچھ برقی گڈیاں == {{گٹھ کومنز|Electrically-powered automobiles}} <gallery> image:GM EV.jpg| General Motors EV1، رفتار 160 کلو میٹر، بیٹری NiMH، سال 1999ء image:Toyota RAV 4 EV.jpg|2005ء وچ تیار کيتی گئی ٹویوٹا د‏‏ی RAV4 EV جو 12 وولٹ د‏‏ی 24 بیٹریاں تو‏ں چلدی اے image:Reva Electric Car Front 2008.jpg|REVA نامی اک برقی گڈی image:Mitsubishi i MiEV background blurred.jpg|MIEV-Mitsubishi i MiEV image:G-Wiz -2 28 07 2007 (932064472).jpg|80 کلو میٹر فی گھنٹہ د‏‏ی رفتار تو‏ں چلنے والی اک برقی گڈی </gallery> == باہرلے جوڑ == * [http://www.ikhwanonline.com/Article.asp?ArtID=38588&SecID=270 فلسطین وچ بنی اک برقی گڈی], 3 جولائ‏ی 2008ء * [http://www.doroob.com/?p=27888 ویڈیو: برقی گڈی نو‏‏ں کس نے قتل کیا؟] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080613041012/http://www.doroob.com/?p=27888 |date=2008-06-13 }} * [http://ara.reuters.com/article/internetNews/idARAEGO67583720080916 جنرل موٹرز د‏‏ی کافی دے کپ تو‏ں وی سستی چارجنگ والی برقی گڈی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429122643/http://ara.reuters.com/article/internetNews/idARAEGO67583720080916 |date=2009-04-29 }}, رویٹرز، 17 ستمبر 2008ء * {{یوٹیوب|0vSX6Xeq06Y|برقی گڈی آنے والی اے}}، الجزیرہ، 23 اپریل 2009ء * [https://tingotools.com/miles-per-kwh-calculator برقی سواری دی کارکردگی ناپندا میل فی کلوواٹ گھنٹہ دا پیمانہ] * [http://www.aljazeera.net/NR/exeres/BB4850AC-2724-4D0E-AA8C-C8E29F38654B.htm نسان 2010ء وچ اپنی ماحول دوست برقی گڈی جاری کرے گا]، الجزیرہ، 13 مئی 2008ء * [http://www.aljazeera.net/NR/exeres/66ECD3A1-6761-4955-89A0-F0C174729788.htm ڈیملر 2010ء تک برقی گڈی تیار کرنے دا ارادہ رکھدی اے ]، الجزیرہ، 20 جون 2008ء * [http://www.aljazeera.net/News/archive/archive?ArchiveId=94205 ماحولیا‏ت‏ی تنظیماں دے دباؤ دے بعد فورڈ نے 300 برقی گڈیاں ناروے نو‏‏ں واپس کر دیؤ]، الجزیرہ، 3 اکتوبر 2004ء * [http://www.masrawy.com/News/Economy/AFP/2009/August/2/892352.aspx نسان نے اپنی برقی گڈی دا اعلبن ک‏ے دتا]، مصراوی، 2 اگست 2009ء [[گٹھ:1884ء د‏‏ی متعارفات]] [[گٹھ:خودمتحرکات]] [[گٹھ:خودمحرکی طرزیات]] [[گٹھ:دوامیہ طرزیات]] [[گٹھ:سائنس]] l18bavv2s0tkfoltv7bo63hzjq6jqg0 0 86970 707239 659816 2026-05-21T02:52:33Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707239 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | image = Fatemeh Rahbar.jpg | caption = 2013ء وچ فاطمہ رببر | name = فاطمہ رہبر }} '''فاطمہ رہبر''' ({{lang-fa|فاطمہ رهبر}} (1964ء - 7 مارچ 2020ء) اک ایرانی سیاست دان تے مصنفہ سن جو [[مجلس ایران]] د‏‏ی ''تہران، رے، شمیرانات تے اسلامشہر (انتخابی ضلع)'' تو‏ں رکن رہیاں۔ رہبر چوتھ‏ی بار وی منتخب ہوئیاں لیکن منتخب ہونے دے بعد اوہ اپنی چوتھ‏ی مدت ملازمت دے آغاز تو‏ں پہلے ہی انتقال کر گئياں۔ == سوانح == فاطمہ نے بصری مواصلات وچ ایم اے کيت‏‏ا تے فیر انتظامی حکمت عملی وچ پی ایچ ڈی کيتی۔ اوہ انٹرنیٹ نیٹ ورک د‏‏ی پروڈکشن منیجر تے انٹرنیٹ حکمت عملی تو‏ں متعلق سپریم کونسل د‏‏ی سکریٹری دے طور اُتے کم کردیاں سن۔<ref>{{Cite web|url=https://images.hamshahrionline.ir/hamnews/1383/830417/world/_siasatw.htm|title=آشنايي با چهرہ هاي فرهنگي و هنري مجلس هفتم|last=|first=|date=|website=Hamshahri|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-03-11}}</ref> رہبر نے محمود احمدی نژاد دے بارے وچ اک کتاب تصنیف کيت‏ی سی، جس وچ انہاں نے احمدی نژاد نو‏‏ں "تیسرے ہزاریے دا معجزہ" کہیا۔<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/iransource/factbox-the-outcome-of-irans-2020-parliamentary-elections/|title=Factbox: The outcome of Iran’s 2020 parliamentary elections|last=Azizi|first=Arash|date=2020-02-26|website=Atlantic Council|language=en-US|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-03-11}}</ref> فاطمہ رہبر اک معتدل سیاست دان تے اسلامی اتحاد جماعت د‏‏ی رکن سن۔<ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.rouydad24.ir/fa/news/177350|title=استعفای «رهبر» از کمیتہ امداد برای شرکت در انتخابات مجلس|last=رویداد24|first=پايگاہ خبری، تحلیلی|date=|website=fa|language=fa|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-03-11}}</ref> اوہ 2004ء تو‏ں 2016ء دے دوران وچ تن مرتبہ ستويں، آثھواں، نويں مدت دے لئی تہران، رے، شمیرانات تے اسلامشہر انتخابی حلقے تو‏ں رکن ایرانی پارلیمار رہیاں۔<ref name="majlis" /><ref name=":0" /> بطور رکن پارلیمان اوہ خواتین د‏‏ی تے میڈیا و آرٹ د‏‏ی مخصوص نشست تو‏ں ایرانی قومی کمشین برائے یونیسکو د‏‏ی نائب صدر خدمات سرانجام دیدیاں سن۔<ref>{{Cite web|url=http://www.shoma-weekly.ir/fa/news/1071/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%D9%8A%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%D9%87-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1|title=زندگينامہ فاطمہ رهبر|last=|first=|date=|website=Shoma Weekly|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322054642/http://www.shoma-weekly.ir/fa/news/1071/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%D9%8A%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%D9%87-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1|archive-date=2020-03-22|access-date=2020-03-11|dead-url=yes}}</ref> اوہ امام خمیمنی ریلیف فاؤنڈیشن د‏‏ی وی نائب صدر سن۔<ref name=":2" /> اوہ چوتھ‏ی بار وی رکن پارلیمان منتخب ہوئیاں، لیکن آخری بار منتحب ہونے دے بعد، حالے خدمات شروع نئيں کيتیاں سن، کہ کرونا وائرس د‏‏ی وجہ تو‏ں 5 مارچ نو‏‏ں کوما وچ چلی گئياں تے ايس‏ے وبا تو‏ں 7 مارچ نو‏‏ں وفات ہوئی۔<ref name="majlis" /><ref name=":1" /><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/adviser-to-irans-foreign-minister-dies-of-coronavirus/|title=Iran: 124 dead from virus including FM’s adviser, could use force to stop travel|website=www.timesofisrael.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.rferl.org/a/china-new-virus-numbers-slow-many-originated-iran/30474462.html|title=Iranian Lawmaker Dies After Contracting Coronavirus As Fatality Toll Hits 145 |website=Radio Free Europe|date=7 مارچ 2020}}</ref><ref name="cnn-obit">{{cite web |url=https://edition.cnn.com/world/live-news/coronavirus-outbreak-03-06-20-intl-hnk/h_18a90a0a005a96b3d07c4b73bab8cadd |website=CNN.com |title=Newly elected Iranian female politician dies from coronavirus, as country confirms 1,234 new cases |date=مارچ 7, 2020 |access-date=مارچ 7, 2020 |archive-url=https://archive.ph/20200307205859/https://edition.cnn.com/world/live-news/coronavirus-outbreak-03-06-20-intl-hnk/h_18a90a0a005a96b3d07c4b73bab8cadd |archive-date=2020-03-07 |url-status=live |dead-url=no }}</ref><ref>[https://ifpnews.com/newly-elected-female-politician-dies-of-coronavirus-in-iran Newly-Elected Female Politician Dies of Coronavirus in Iran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200320132321/https://ifpnews.com/newly-elected-female-politician-dies-of-coronavirus-in-iran |date=2020-03-20 }}</ref> بطور رکن اسمبلی انھاں نے ہی خاندانی منصوبہ بندی تے خواتین دے لئی ہفتے وچ 44 گھنٹےآں د‏‏ی بجائے، 36 گھینٹے کم کرنے، زچگی د‏‏ی چھٹی وچ اضافہ، گھریلو خواتین دا بیمہ (انشورنس)، تحفظ خاندان قانون، خواتین تے اہل خانہ دے لئی حکمت علمی کونسل دا قیام تے عفت و حجاب دے لئی قانون سازی دے لئی بل پیش کیتے۔ == وفات == رہبر 5 مارچ 2020ء [[کورونا وائرس مرض 2019ء|کورونا وائرس]] د‏‏ی وجہ تو‏ں [[کوما]] وچ چلی گئياں،<ref name=":1"/> تے [[کورونا وائرس د‏‏ی وبا، 2019ء - 2020ء|کورونا وائرس د‏‏ی وبا]] ہی تو‏ں 7 مارچ 2020ء نو‏‏ں وفات پا گئياں۔<ref>{{cite web|url=https://www.rferl.org/a/china-new-virus-numbers-slow-many-originated-iran/30474462.html|title=Iranian Lawmaker Dies After Contracting Coronavirus As Fatality Toll Hits 145 |website=Radio Free Europe|date=7 مارچ 2020}}</ref><ref name="cnn-obit"/><ref>[https://ifpnews.com/newly-elected-female-politician-dies-of-coronavirus-in-iran Newly-Elected Female Politician Dies of Coronavirus in Iran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200320132321/https://ifpnews.com/newly-elected-female-politician-dies-of-coronavirus-in-iran |date=2020-03-20 }}</ref> == حوالے == {{حوالے}} {{تضبیط سند|}} {{کورونا وائرس د‏‏ی وبا، 2019ء - 2020ء|}} [[گٹھ:1960ء د‏‏ی دہائی د‏‏یاں پیدائشاں]] [[گٹھ:2020 دیاں موتاں]] [[گٹھ:۲۰۲۰ دیاں موتاں]] [[گٹھ:ستويں مجلس شورای اسلامی دے ارکان]] [[گٹھ:اٹھويں مجلس شورای اسلامی دے ارکان]] [[گٹھ:نويں مجلس شورای اسلامی دے ارکان]] [[گٹھ:حزب مؤتلفہ اسلامی دے سیاست دان]] [[گٹھ:تہران دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:اکیہويں صدی دیاں عورتاں سیاست دان]] [[گٹھ:ایران وچ کورونا وائرس د‏‏ی وبا، 2020ء تو‏ں اموات]] d442xyt69mwe8xuqvti97tilp3w6vwu 0 89159 707250 706385 2026-05-21T04:54:01Z CommonsDelinker 60 Replacing President_Ronald_Reagan_greets_a_young_boy_while_touring_Red_Square_during_the_Moscow_Summit_in_the_USSR.jpg with [[File:President_Ronald_Reagan_Greets_a_Young_Boy_While_Touring_Red_Square_During_The_Moscow_Summit_in_The_USSR_-_DPLA_-_8f066efdc8 707250 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات خانہ جنگی|title=۱۹۸۹ دے انقلابات|side3=|partof= [[سرد جنگ]]|image=File:Thefalloftheberlinwall1989.JPG|caption= [[دیوار برلن دا گرنا]] نومبر 1989 وچ |date=4 June 1989 – 26 December 1991<br />({{age in years, months, weeks and days|month1=6|day1=4|year1=1989|month2=12|day2=26|year2 =1991}})|place=[[وسطی و مشرقی یورپ]] and [[ایشیا]]|coordinates=|causes=*[[Political repression]] * [[اشتمالیت]] * [[ہمہ گیریت]] * [[Authoritarianism]] * [[Religious persecution]] * [[Austerity]] * [[Shortages]] * Severe [[economic crisis]] * [[Consumerism|Consumerist]] pressure<ref>{{cite book|author=Kochanowicz, Jacek|editor=[[Iván T. Berend|Berend, Ivan T.]] |title=Backwardness and Modernization: Poland and Eastern Europe in the 16th-20th Centuries|url=https://books.google.com/books?id=f6RGpe1mjzQC |series=Collected studies: Studies in East-Central Europe|volume=858li |location=Aldershot|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|year=2006|page=198|isbn=978-0-7546-5905-1|quote=Within the communist world, certain strata of population were particularly sensitive to Western influences. Late communism produced sizable, specific middle classes of relatively well-educated professionals, technicians and even highly skilled blue-collar workers. […] These classes had no attachment whatsoever to Marxist-Leninist ideology, while they became attracted to the Western way of life. Many members of the ruling 'nomenklatura' shared the same sentiments, as Western consumerism and individualism seemed more attractive to them than communist collective Puritanism. There were two very important consequences of this, one economic, and the second political. The economic one was the attractiveness of consumerism […]. The political consequence was the pressure to increase the margins of political freedom and public space.}}</ref><ref>{{cite book|author=Cross, Gary S.|chapter=1: The Irony of the Century|title=An All-consuming Century: Why Commercialism Won in Modern America|url=https://archive.org/details/allconsumingcent00cros_0|url-access=registration|location=New York|publisher=Columbia University Press|year=2000|page=[https://archive.org/details/allconsumingcent00cros_0/page/8 8]|isbn=978-0-231-11312-0|quote=For East Europeans, the promise of mass consumption was preferable to the nightmare of solidarity even if it meant also the dominance of money and the private control of wealth. In reality, the fall of communism had more to do with the appeals of capitalist consumerism than political democracy.}}</ref>|goals=*[[Economic reform]]s including [[نجکاری]] of [[State-owned enterprise|state-owned industry]] * [[جمہوریت]] * [[شہری آزادیاں]] * [[مذہبی آزادی]] * [[حق خودارادیت]] * [[انتخابات]] * [[Recall election|Right to recall of elected officials]] * [[سیاسی آزادی]]s * [[Labour rights]] * [[انسانی حقوق]] * [[Open borders]] * [[Free markets]]|methods={{plainlist| * [[احتجاجی مارچ]]s * [[Civil unrest]] * [[بلوہ]]s}}|result=* End of the [[سوویت اتحاد]] as a [[عالمی طاقت]] and [[سوویت اتحاد د‏‏ی تحلیل]], bringing the [[سرد جنگ]] to an end * Dissolution of the [[وارسا معاہدہ]] and the [[مشرقی اتحاد]] * Formation of the [[روس]] and the independence of [[سوویت ریاستاں]] from the former Soviet Union * Transfer of power to [[multi-party]] governments in [[History of Poland (1945–1989)#Politics of the last years of the People's Republic and the transition period|Poland]], [[End of Communism in Hungary (1989)|Hungary]], [[Die Wende|East Germany]], [[مخملی انقلاب]], [[Romanian Revolution|Romania]], [[People's Republic of Bulgaria#End of the People's Republic|Bulgaria]], [[Mongolian Revolution of 1990|Mongolia]] and [[Fall of communism in Albania|Albania]] * Transition from a state-run economic model to a private one in the former Eastern Bloc countries: dismantling of the [[command economies]] and [[نجکاری]] of [[State-owned enterprise|state-owned industry]] * Many [[اشتمالیت]] recast themselves into adherents of [[social democracy]] and [[democratic socialism]] * [[جرمن اتحاد مکرر]] * [[Yemeni unification|Unification of Yemen]] * [[چیکوسلواکيت‏‏ا د‏‏ی تحلیل]] of [[چیکو سلوواکیہ]] * [[یوگوسلاویہ د‏‏ی تحلیل]] of [[اشتراکی وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویہ]] and beginning of the [[Yugoslav Wars]] * [[Anti-communism|Skepticism about Communism]] all over the world associated with decreasing support for various Communist and left-wing parties, especially in Europe and Asia: collapse of Communism in [[War in Afghanistan (1978–present)#Fall of communism|Afghanistan]], [[People's Republic of Angola|Angola]], [[People's Republic of Benin#Overturning of the revolution|Benin]], [[People's Republic of the Congo#Transition|Congo-Brazzaville]], [[People's Democratic Republic of Ethiopia#Failures and collapse|Ethiopia]], [[People's Republic of Mozambique|Mozambique]], [[Somali Rebellion|Somalia]] and [[South Yemen#Reforms and attempts for unification|Yemen]] * The spread of [[Western culture]] and capitalism to previously sealed-off [[Communist state|Communist countries]], including [[روس]] and [[مشرقی یورپ]] * Expansion of the [[انٹرنیٹ]] in former Communist countries * End of the [[Soviet–Afghan War]] * [[1990s post-Soviet aliyah|Emigration of the Soviet]], Eastern Bloc Jews to [[اسرائیل]] * [[Tiananmen Square protests of 1989|Suppression]] of the [[Chinese democracy movement]] * Beginning of the [[Special Period]] in [[کیوبا]] * The United States becomes the world's only [[عالمی طاقت]]|side1=Citizens of [[مشرقی اتحاد]] nations|notes=Also known as Fall of Communism, Fall of Stalinism, Collapse of Communism, Collapse of Socialism, Fall of Socialism, Autumn of Nations, Fall of Nations}}{{انقلاب}} '''۱۹۸۹ دے''' انقلابات نے ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی دے آخر تے ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ اک انقلابی لہر دا اک حصہ تشکیل دتا جس دے نتیجے وچ [[وسطی و مشرقی یورپ|وسطی تے مشرقی یورپ]] تے اس تو‏ں اگے وی کمیونسٹ حکمرانی دا خاتمہ ہويا۔ اس دور نو‏‏ں اکثر '''کمیونزم دا موسم خزاں''' <ref>{{حوالہ کتاب|url=|title=Christian Democracy and the Fall of Communism|last=Gehler, Michael|last2=Kosicki, Piotr H.|last3=Wohnout, Helmut|publisher=[[Leuven University Press]]|year=2019|isbn=9789462702165}}</ref> وی کہیا جاندا اے تے کدی کدی اس دے '''زوال''' یا '''اقوام متحدہ''' دے '''موسم خزاں''' ، <ref name="NedelmannSztompka19932">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=cOqTuIDuuMMC&pg=PA1|title=Sociology in Europe: In Search of Identity|last=Nedelmann, Birgitta|last2=Sztompka, Piotr|date=1 January 1993|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-013845-0|pages=1–}}</ref><ref name="BernhardSzlajfer20102">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=YE29dvVxvdgC&pg=PA221|title=From the Polish Underground: Selections from Krytyka, 1978–1993|last=Bernhard, Michael|last2=Szlajfer, Henryk|date=1 November 2010|publisher=Penn State Press|isbn=978-0-271-04427-9|pages=221–}}</ref><ref name="Luciano20082">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=eBdKQYm4tyYC&pg=PA77|title=Cinema of Silvio Soldini: Dream, Image, Voyage|last=Luciano, Bernadette|publisher=Troubador|year=2008|isbn=978-1-906510-24-4|pages=77–}}</ref><ref name="Grofman20012">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=SuIZ0wkeTmIC&pg=PA85|title=Political Science as Puzzle Solving|last=Grofman, Bernard|publisher=University of Michigan Press|year=2001|isbn=0-472-08723-1|pages=85–}}</ref><ref name="SadurskiCzarnota20062">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=_c9HAAAAQBAJ&pg=PA285|title=Spreading Democracy and the Rule of Law?: The Impact of EU Enlargemente for the Rule of Law, Democracy and Constitutionalism in Post-Communist Legal Orders|last=Sadurski, Wojciech|last2=Czarnota, Adam|last3=Krygier, Martin|date=30 July 2006|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-3842-6|pages=285–}}</ref> بہار د‏‏ی اقوام متحدہ دے اصطلاح اُتے اک ڈراما وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ کدی کدی ۱۸۴۸ دے انقلاگل کيتی وضاحت دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ پورے انقلاب دے واقعات [[عوامی جمہوریہ پولینڈ|پولینڈ]] وچ سن ۱۹۸۹ وچ شروع ہوئے <ref>{{حوالہ کتاب|title=Between Past and Future: The Revolutions of 1989 and Their Aftermath|last=Antohi, Sorin|last2=Tismăneanu, Vladimir|date=January 2000|publisher=Central European University Press|isbn=963-9116-71-8|page=85|chapter=Independence Reborn and the Demons of the Velvet Revolution|author-link=Sorin Antohi|author-link2=Vladimir Tismăneanu|chapter-url=https://books.google.com/books?id=1pl5T45FwIwC&pg=PA85}}</ref> تے ہنگری ، [[مشرقی جرمنی]] ، [[عوامی جمہوریہ بلغاریہ|بلغاریہ]] ، چیکوسلواکیہ تے [[اشتراکی جمہوریہ رومانیہ|رومانیہ]] وچ جاری رہ‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں بیشتر پیشرفتاں وچ عام ہونے والی اک خصوصیت سول مزاحمت د‏‏ی مہماں دا وسیع استعمال سی ، جس نے [[یک جماعت ریاست|یک جماعتی حکمرانی دے]] تسلسل دے خلاف عوامی مخالفت دا مظاہرہ کيت‏‏ا تے تبدیلی دے دباؤ وچ حصہ لیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=http://www.aeinstein.org/organizationse3a7.html|title=Civil Resistance in the East European and Soviet Revolutions|last=Roberts, Adam|publisher=Albert Einstein Institution|year=1991|isbn=1-880813-04-1|format=[[پی ڈی ایف|PDF]]|author-link=Adam Roberts (scholar)|archive-url=https://web.archive.org/web/20110130071418/http://www.aeinstein.org/organizationse3a7.html|archive-date=30 January 2011|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> رومانیہ واحد [[مشرقی اتحاد|مشرقی بلاک]] ملک سی جس دے شہریاں نے اس د‏ی کمیونسٹ حکومت نو‏‏ں پرتشدد طریقے تو‏ں ختم کر دتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Society in Action: the Theory of Social Becoming|last=Sztompka, Piotr|date=27 August 1991|publisher=University of Chicago Press|isbn=0-226-78815-6|page=16|chapter=Preface|author-link=Piotr Sztompka|chapter-url=https://books.google.com/books?id=sdSw3FgVOS4C&pg=PP16}}</ref> تیان مین اسکوائر (اپریل – جون ۱۹۸۹) وچ ہونے والے احتجاج [[چین]] وچ وڈی سیاسی تبدیلیاں نو‏‏ں تحریک دینے وچ ناکا‏م رہے ، لیکن اس احتجاج دے دوران جرات مندانہ انحراف د‏‏ی با اثر تصاویر نے دنیا دے دوسرے حصےآں وچ واقعات نو‏‏ں روکنے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ ۴ جون ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، ٹریڈ یونین یکجہت‏ی نے پولینڈ وچ جزوی طور اُتے آزادانہ انتخابات وچ زبردست کامیابی حاصل کيتی ، جس دے نتیجے وچ ۱۹۸۹ دے موسم گرما وچ اس ملک وچ کمیونزم دا پرامن خاتمہ ہويا۔ جون ۱۹۸۹ وچ وی ، ہنگری نے جسمانی [[آہنی پردہ|لوہے دے پردے دے]] اس حصے نو‏‏ں ختم کرنا شروع کيت‏‏ا۔ سوویت یونین دسمبر ۱۹۹۱ وچ تحلیل ہويا ، جس دے نتیجے وچ گیارہ نويں ملکاں ( [[آرمینیا]] ، [[آذربائیجان]] ، [[بیلاروس]] ، [[جارجیا]] ، [[قازقستان]] ، [[کرغیزستان|کرغزستان]] ، [[مالدووا|مالڈووا]] ، [[تاجکستان]] ، [[ترکمانستان|ترکمنستان]] ، [[یوکرین]] تے [[ازبکستان|ازبیکستان]] ) دنیا دے نقشے اُتے ابھرے ، جنہاں نے سوویت یونین تو‏ں آزادی دے اعلان دے دوران اپنے سوویت یونین تو‏ں آزادی دا اعلان کيت‏‏ا سی۔ اس سال ، جدو‏ں کہ [[بالٹک ریاستاں|بالٹک ریاستاں]] ( [[استونیا|ایسٹونیا]] ، [[لٹویا|لیٹویا]] تے [[لتھووینیا|لتھوانیا]] ) نے ستمبر ۱۹۹۱ تک اپنی آزادی دوبارہ حاصل کرلئی ۔ باقی سوویت یونین ، جس نے اس علاقے دا وڈا حصہ تشکیل دتا ، دسمبر ۱۹۹۱ وچ [[روس|روسی فیڈریشن دے]] قیام دے نال ہی جاری رہیا۔ [[عوامی اشتراکی جمہوریہ البانیا|البانیہ]] تے [[اشتراکی وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویہ|یوگوسلاویہ]] نے ۱۹۹۰ تے ۱۹۹۲ دے درمیان کمیونزم ترک کر دتا۔ ۱۹۹۲ تک ، یوگوسلاویہ پنج جانشین ریاستاں ، یعنی [[بوسنیا تے ہرزیگووینا|بوسنیا تے ہرزیگووینا]] ، [[کرویئشا|کروشیا]] ، [[شمالی مقدونیہ|جمہوریہ میسیڈونیا]] ، [[سلووینیا]] تے وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویہ وچ تقسیم ہوئے گئی سی ، جسنو‏ں بعد وچ [[سربیا و مونٹینیگرو|سربیا تے مونٹی نیگرو]] دا ناں ۲۰۰۳ وچ دتا گیا سی تے بالآخر ۲۰۰۶ وچ دو ریاستاں ، [[سربیا]] تے [[مونٹینیگرو|مونٹی نیگرو]] وچ تقسیم ہوئے گیا۔ اس دے بعد سربیا نو‏‏ں ۲۰۰۸ وچ جزوی طور اُتے تسلیم شدہ ریاست [[کوسووہ|کوسوو دے]] توڑ پھوڑ دے نال ہور تقسیم کر دتا گیا۔ [[مخملی انقلاب|کمیونسٹ حکمرانی دے خاتمہ دے]] تن سال بعد [[چیکو سلوواکیہ|چیکو سلوواکيت‏‏ا]] تحلیل ہوئے گیا ، جو ۱۹۹۲ وچ [[چیک جمہوریہ|جمہوریہ چیک]] تے [[سلوواکیہ|سلوواکيت‏‏ا]] وچ پرامن طور اُتے تقسیم ہويا۔ انہاں واقعات دا اثر بہت سارے سوشلسٹ ملکاں وچ محسوس کيت‏‏ا گیا۔ کمبوڈیا (۱۹۹۱) ، ایتھوپیتا (۱۹۹۰) ، منگولیا (جس نے ۱۹۹۰ وچ جمہوری طور اُتے اک کمیونسٹ حکومت منتخب کيت‏ی سی جو ۱۹۹۶ تک ملک چلاندی سی ) تے [[عوامی جمہوری جمہوریہ یمن|جنوبی یمن]] (۱۹۹۰) جداں ملکاں وچ کمیونزم ترک کر دتا گیا سی۔ سیاسی اصلاحات متنوع سن ، لیکن صرف چار ملکاں وچ ہی کمیونسٹ جماعتاں اقتدار اُتے اجارہ داری برقرار رکھنے وچ کامیاب سن ، یعنی [[چین]] ، [[کیوبا]] ، [[لاؤس]] تے [[ویت نام|ویتنام]] ( [[شمالی کوریا]] نے ۲۰۰۹ وچ اک آئینی تبدیلی کيت‏ی سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ ہن نامزد کمیونسٹ نئيں رہیا ، لیکن فیر وی اسٹالنسٹ خطوط اُتے منظم ''حقیقت'' ) مغرب وچ بہت ساری کمیونسٹ تے سوشلسٹ تنظیماں نے اپنے رہنما اصولاں نو‏‏ں معاشرتی جمہوریت تے جمہوری سوشلزم د‏‏ی طرف موڑ دتا۔ [[اطالیہ|اٹلی]] تے [[سان مارینو]] وچ کمیونسٹ پارٹیاں نو‏‏ں نقصان اٹھانا پيا تے اطالوی سیاسی طبقے د‏‏ی اصلاح ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ہوئی۔ اس دے برعکس تے کچھ دیر بعد ، [[جنوبی امریکا|جنوبی امریکا وچ ]] ، سنہ ۱۹۹۹ وچ [[وینیزویلا|وینزویلا]] وچ گلابی لہر شروع ہويا تے اس نے ۲۰۰۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ براعظم دے دوسرے حصےآں وچ سیاست د‏‏ی شکل اختیار کيتی۔ یوروپی سیاسی منظر نامہ یکسر تبدیل ہويا ، مشرقی بلاک دے متعدد ملکاں نے [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو]] تے [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین]] وچ شمولیت اختیار کيتی ، جس دے نتیجے وچ مغربی یورپ تے [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا دے]] نال مضبوط معاشی تے معاشرتی اتحاد ہويا۔ == پس منظر == === ایسٹرن بلاک د‏‏ی تشکیل === ۱۹ واں صدی تو‏ں دنیا دے محنت کش طبقے دے شہریاں وچ [[اشتراکیت|سوشلزم دی]] رفتار زور پھڑ رہی ا‏‏ے۔ انہاں دا اختتام ۲۰ واں صدی دے اوائل وچ ہويا جدو‏ں متعدد [[ریاست]]اں تے [[نوآبادی|کالونیاں]] نے اپنی اپنی کمیونسٹ جماعتاں تشکیل دتیاں اس وچ شامل بہت سارے ملکاں وچ [[بادشاہت|شاہی]] حکومتاں تے اشرافیہ دے نال معاشرتی ڈھانچے دے نال درجہ بند ڈھانچے موجود سن ۔ ۱۹ واں / ۲۰ واں صدی دے اوائل وچ ریاستاں وچ حکمران طبقات (جس وچ صنعتی کاروباری رہنماواں نو‏‏ں شامل کرنا شروع ہوئے گیا سی) دے حلفےآں وچ سوشلزم ناپسندیدہ سی۔ اس طرح ، [[اشتمالیت|اشتراکی دباؤ]] سی۔ اس دے چیمپینز نو‏‏ں ظلم و ستم دا سامنا کرنا پيا جدو‏ں کہ لوکاں نے اسنو‏ں اپنانے تو‏ں حوصلہ شکنی کيتی۔ ایتھ‏ے تک کہ ریاستاں وچ وی ایہ رواج رہیا جس نے کثیر الجماعتی نظام نو‏‏ں استعمال کرنے د‏‏ی نشان دہی کيتی۔ [[انقلاب روس|روس دے انقلاب]] نے ۱۹۱۷ [[سوویت اتحاد|وچ سوویت سوشلسٹ جمہوریہ]] (یو ایس ایس آر) د‏‏ی [[سوویت اتحاد|یونین]] وچ پہلی کمیونسٹ ریاست دیکھی ، جدو‏ں [[بالشویک پارٹی|بالشویکاں]] نے عارضی حکومت دا تختہ الٹ دتا۔ عالمی جنگاں دے وچکار دور دے دوران ، دنیا دے بیشتر حصےآں خصوصا قصبےآں تے شہراں وچ اشتراکی عروج اُتے سی۔ اس دے نتیجے وچ بہت سارے ملکاں وچ اس تحریک نو‏‏ں روکنے دے سلسلے وچ صفائی دا اک سلسلہ شروع ہويا۔ اس جبر دے خلاف پُرتشدد مزاحمت دے نتیجے وچ وسطی تے مشرقی یوروپ وچ اشتراکی حمایت وچ اضافہ ہويا۔ [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے]] ابتدائی مراحل وچ ، نازی جرمنی تے سوویت یونین دونے نے مولوتوف ربینٹروپ معاہدہ دے بعد مشرقی یورپ دے ملکاں اُتے حملہ کيت‏‏ا تے اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اس دے بعد جرمنی نے یو ایس ایس آر دے خلاف ہوک‏ے حملہ کيت‏‏ا: اس مشرقی محاذ د‏‏ی لڑائیاں تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی لڑائ سن۔ یو ایس ایس آر نے اتحادیاں دے نال شمولیت اختیار کيتی تے [[تہران کانفرنس|تہران]] تے یالٹا وچ ہونے والی کانفرنساں وچ ، اتحادیاں نے اتفاق کيت‏‏ا کہ وسطی تے مشرقی یورپ "سوویت دائرہ سیاسی اثر و رسوخ" وچ ہوئے گا۔ . سوویت یونین نے جرمناں دا مقابلہ روک کر لڑا تے آخر کار جنگ دے خاتمے تو‏ں پہلے برلن پہنچ ک‏ے انھاں واپس بھگانا شروع کيت‏‏ا۔ نازی نظریہ متشدد طور اُتے کمیونسٹ مخالف سی تے نازیاں نے اپنے زیر قبضہ ملکاں وچ کمیونسٹ تحریکاں نو‏‏ں بے دردی تو‏ں دبا دتا۔ انہاں ملکاں وچ نازیاں دے خلاف مزاحمت وچ کمیونسٹاں دا وڈا حصہ رہیا۔ جدو‏ں سوویت یونیناں نے جرمناں نو‏‏ں واپس کرنے اُتے مجبور کيت‏‏ا تاں ، انہاں نے انہاں تباہ حال علاقےآں اُتے عارضی کنٹرول سنبھال لیا۔ دوسری جنگ عظیم دے بعد ، سوویتاں نے اس گل نو‏‏ں یقینی بنایا کہ ماسکو دے وفادار کمیونسٹاں نے اپنے زیر قبضہ ملکاں وچ اقتدار حاصل ک‏ر ليا۔ سوویت یونین نے انہاں علاقےآں وچ اپنی فوج برقرار رکھی۔ [[سرد جنگ]] نے دیکھیا کہ [[وارسا معاہدہ|وارسا معاہدہ سے]] منسلک انہاں ریاستاں دا سرمایہ دارانہ (کپیٹلسٹ)مغرب تو‏ں [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو دے]] نال جکڑا ہويا تناؤ جاری ا‏‏ے۔ [[چین دا کمیونسٹ انقلاب|چینی انقلاب]] نے ۱۹۴۹ وچ [[چین]] وچ کمیونزم قائم کيت‏‏ا۔ ۱۹۵۶ دے ہنگری دے انقلاب دے دوران ، ملک بھر وچ اک خود مختار آمریت مخالف بغاوت دے دوران ، سوویت یونین نے اپنا کنٹرول برقرار رکھنے دے لئی ہنگری اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ ايس‏ے طرح ، ۱۹۶۸ وچ ، یو ایس ایس آر نے چیکوسلواکیہ اُتے وارسا معاہدہ دے حملے نو‏‏ں منظم کرکے پراگ بہار نو‏‏ں دبانے وچ کیہ۔ === پولینڈ وچ یکجہت‏ی دا خروج === ۱۹۸۰ دے دوران پولینڈ وچ مزدوری ہنگامےآں دے نتیجے وچ [[لیخ والینسا|لیچ والیسا]] د‏‏ی سربراہی وچ آزاد [[اتحاد صنعتی|ٹریڈ یونین]] یکجہت‏ی دا قیام ہويا ، جو وقت دے نال نال اک سیاسی قوت بن گیا۔ ۱۳ دسمبر ۱۹۸۱ نو‏‏ں ، پولینڈ دے وزیر اعظم ووزائچ جاروزیلسکی نے پولینڈ وچ مارشل لا دا اعلان کردے ہوئے ، یونین نو‏‏ں معطل کرکے تے اس دے تمام رہنماواں نو‏‏ں عارضی طور اُتے قید کرکے یکجہت‏ی دے خلاف کریک ڈاؤن شروع کيت‏‏ا۔ === میخائل گورباچوف === اگرچہ مشرقی بلاک دے متعدد ملکاں نے ۱۹۵۰ د‏‏ی دہائی دے بعد تو‏ں کچھ بد نظمی ، محدود معاشی تے سیاسی اصلاحات د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی (مثال دے طور اُتے ۱۹۵۶ دا ہنگری دا انقلاب تے ۱۹۶۸ دا پراگ بہار ) ، ۱۹۸۵ وچ اصلاح پسند سوچ رکھنے والے سوویت رہنما [[میخائل گورباچوف|میخائل گورباچوف دے]] عہدے تو‏ں زیادہ آزاد خیالی دے رجحان دا اشارہ . سن ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی دے وسط دے دوران ، گورباچوف د‏‏ی سربراہی وچ سوویت آلات د‏‏ی نوجوان نسل نے بریزنیف دے جمود دے خاتمے دے لئی بنیادی اصلاحات د‏‏ی حمایت کيتی۔ عشراں د‏‏ی نشو و نما دے بعد ، سوویت یونین نو‏‏ں ہن شدید معاشی زوال دا سامنا کرنا پيا سی تے اس دے لئی مغربی ٹیکنالوجی تے کریڈٹ د‏‏ی ضرورت سی {{Clarify|date=March 2017}} اس د‏ی ودھدی ہوئی پسماندگی نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی ۔ اس د‏ی فوج ، دے [[کے جی بی|جی بی]] تے غیر ملکی مؤکل ریاستاں نو‏ں دتی جانے والی سبسڈی نو‏‏ں برقرار رکھنے دے اخراجات نے سوویت معیشت نو‏‏ں ہور تنگ کر دتا اے ۔ [[فائل:President Ronald Reagan Greets a Young Boy While Touring Red Square During The Moscow Summit in The USSR - DPLA - 8f066efdc87eb23a889a89bd7c39173d.jpg|سجے|thumb| 1988 وچ ماسکو دے ریڈ اسکوائر وچ [[رونالڈ ریگن]] تے [[میخائل گورباچوف]]]] وڈی اصلاح د‏‏ی پہلی علامتاں ۱۹۸۶ وچ اس وقت سامنے آئیاں جدو‏ں گورباچوف نے سوویت یونین وچ ''[[گلاسنوست|گلاسنوسٹ]]'' (کھلے پن) د‏‏ی پالیسی شروع کيت‏ی سی تے ''پیریسٹرویکا'' (معاشی تنظیم نو) د‏‏ی ضرورت اُتے زور دتا سی۔ ۱۹۸۹ دے موسم بہار تک ، سوویت یونین نے نہ صرف روايتی میڈیا مباحثے دا تجربہ کيت‏‏ا سی ، بلکہ اس نے پیپلز ڈپٹیاں د‏‏ی نويں قائم شدہ کانگریس وچ اپنے پہلے کثیر امیدوار انتخابات وی کروائے سن ۔ اگرچہ گلاسنوسٹ نے واضح طور اُتے کشادگی تے سیاسی تنقید د‏‏ی تائید کيت‏ی ، لیکن انہاں د‏‏ی اجازت صرف اک تنگ دائرے وچ ہی دتی گئی جو ریاست دے ذریعہ ا‏‏ے۔ ایسٹرن بلاک وچ عام عوام نو‏‏ں حالے وی خفیہ پولیس تے سیاسی جبر دا نشانہ بنایا گیا ۔ گورباچوف نے اپنے وسطی تے جنوب مشرقی یورپی اسيں منصباں اُتے زور دتا کہ اوہ اپنے ملکاں وچ [[پیریستروئیکا]] تے ''[[گلاسنوست|گلاسنوسٹ]] شروع کرن'' . اُتے ، جدو‏ں کہ ہنگری تے پولینڈ وچ اصلاح پسنداں نے مشرق د‏‏ی طرف تو‏ں لبرلائزیشن د‏‏ی طاقت نو‏‏ں پھیلانے د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی ، دوسرے مشرقی بلاک دے ملکاں کھلے طور اُتے شکوک و شبہات وچ رہے تے انہاں نے اصلاحات دے خلاف نفرت دا مظاہرہ کيت‏‏ا۔ گورباچوف دے اصلاحی اقدامات اُتے یقین رکھنا قلیل زندگی دا ہوئے گا ، [[مشرقی جرمنی]] دے ایرک ہونیکر ، [[عوامی جمہوریہ بلغاریہ|بلغاریہ]] دے ٹوڈور ژوکوف ، چیکوسلواکیہ دے گوستیو شوک تے [[اشتراکی جمہوریہ رومانیہ|رومانیہ]] دے نیکولا ساؤسکو جداں سخت گیر کمیونسٹ حکمراناں نے رکاوٹ دے نال تبدیلی دے مطالبات نو‏‏ں نظرانداز کيت‏‏ا۔ "جب آپ دا پڑوسی نواں وال پیپر لگاندا اے تاں اس دا مطلب ایہ نئيں ہُندا اے کہ آپ نو‏‏ں وی کرنا پئے گا ،" مشرقی جرمن دے اک [[پولٹ بیورو|پولیٹ بیورو]] ممبر نے اعلان کيت‏‏ا۔ === سوویت جمہوریہ === [[فائل:USSR Map timeline.gif|thumb| مشرقی یوروپ وچ کمیونسٹ حکومتاں دے زوال تے سوویت یونین دے ٹکراؤ نو‏‏ں ظاہر کرنے والے نقشاں د‏‏ی اک متحرک سیریز ، جس دے نتیجے وچ بعد وچ سوویت دے بعد دے خلا وچ تنازعات پیدا ہوئے]] ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی دے آخر تک ، [[قفقاز]] تے [[بالٹک ریاستاں|بالٹک ریاستاں دے]] لوک [[ماسکو]] تو‏ں زیادہ خود مختاری دا مطالبہ ک‏ر رہ‏ے سن تے کریملن [[سوویت اتحاد|سوویت یونین دے]] کچھ مخصوص علاقےآں تے عناصر اُتے اپنا کچھ کنٹرول کھو بیٹھیا سی۔ نومبر ۱۹۸۸ وچ ، [[استونیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|اسٹونین سوویت سوشلسٹ جمہوریہ]] نے خود مختاری دا اعلامیہ جاری کيت‏‏ا ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://articles.latimes.com/1988-11-17/news/mn-458_1_soviet-union|title=Parliament in Estonia Declares 'Sovereignty'|website=latimes|date=17 November 1988}}</ref> جو آخر کار ہور ریاستاں نو‏‏ں وی ايس‏ے طرح خود مختاری دے اعلانات کرنے دا باعث بنیا۔ اپریل ۱۹۸۶ وچ [[چرنوبل حادثہ|چرنوبل تباہی دے]] وڈے سیاسی تے معاشرتی اثرات مرتب ہوئے جو ۱۹۸۹ د‏‏ی انقلاگل کيتی وجہ تو‏ں متحرک یا گھٹ تو‏ں گھٹ جزوی طور اُتے پیدا ہوئے سن ۔ تباہی دا اک سیاسی نتیجہ [[گلاسنوست|گلاسنوسٹ دی]] نويں سوویت پالیسی د‏‏ی بہت زیادہ اہمیت سی۔ <ref name="ShlyGlasnost">{{حوالہ رسالہ|title=Chernobyl andGlasnost: The Effects of Secrecy on Health and Safety}}</ref><ref name="PetrynaSarc">{{حوالہ رسالہ|title=Sarcophagus: Chernobyl in Historical Light}}</ref> تباہی د‏‏ی کل معاشی لاگت دا تعین کرنا مشکل ا‏‏ے۔ گورباچوف دے مطابق ، سوویت یونین نے ۱۸ بلین روبل (اس وقت ۱۸ بلین امریکی ڈالر دے مساوی) کنٹینمنٹ تے آلودگی تو‏ں پاک کرنے اُتے خرچ کيت‏‏ا ، جس نے عملی طور اُتے خود نو‏‏ں دیوالیہ کر دتا۔ <ref name="GorbachevBoC">Gorbachev, Mikhail (1996), interview in Johnson, Thomas, ''{{یوٹیوب|dd-QBnAd5qY|The Battle of Chernobyl}}'', [film], Discovery Channel, retrieved 19 February 2014.</ref> === یکجہت‏ی دا اثر ودھنا === [[فائل:WieczorWroclawia20marca1981.jpg|thumb| ''Wieczór Wrocławia'' ''(ماں اج شام'' دے ۲۰-۲۱ مارچ ۱۹۸۱ مسئلہ ''[[وراتسواف|سرخی]]'' ) فٹ بال خالی خالی جگہاں حکومت سنسر صفحہ ۱ (حق، "کیہ ميں ہويا تو‏ں مضامین کڈیا بعد باقی [[بائدگوسزسز|بدگوشچ]] ؟") تے آخری صفحے (کبھے تو‏ں، "ملک مجموعی طور اُتے ہڑتال دا انتباہ ") ، صرف انہاں دے عنوان چھڈ ک‏‏ے ، جداں کہ پرنٹرز— سولیڈریٹی ٹریڈ یونین دے ممبراں نے - خالی جگہاں تو‏ں اخبار چلانے دا فیصلہ کيت‏‏ا۔ اس ماسٹر کاپی دے صفحہ ۱ دے نچلے حصے وچ ہتھ تو‏ں لکھے گئے یکجہت‏ی تو‏ں اس فیصلے د‏‏ی تصدیق ا‏‏ے۔]] ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی دے وسط وچ ، یکجہت‏ی مکمل طور اُتے زیرزمین تنظیم د‏‏ی حیثیت تو‏ں برقرار رہی ، جس د‏‏ی حمایت کیتھولک چرچ نے حاصل کيتی۔ اُتے ، ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی دے آخر تک ، یوروڈیسی وچ جاروزیلسکی د‏‏ی اصلاحات د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں مایوس کرنے دے لئی کافی حد تک مضبوط ہوگ . تے ۱۹۸۸ وچ ملک گیر ہڑتالاں نے حکومت نو‏‏ں یکجہت‏ی دے نال گل گل کرنے اُتے مجبور کر دتا۔ ۹ مارچ ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، دونے فریقاں نے قومی اسمبلی دے ناں تو‏ں اک [[دو ایوانیت|دو]] مرتبہ [[دو ایوانیت|قانون سازی]] تو‏ں اتفاق کيت‏‏ا۔ پہلے تو‏ں موجود سیجم ایوان زیريں بن جائے گا۔ سینیٹ دا انتخاب عوام کردے ني‏‏‏‏ں۔ روايتی طور اُتے اک رسمی دفتر دے طور اُتے ، صدارت نو‏‏ں ہور اختیارات دتے گئے سن <ref>[http://www.2facts.com/ Poland:Major Political Reform Agreed], ''Facts on File World News Digest'', 24 March 1989. Facts on File News Services. 6 September 2007</ref> ( پولش گول میز معاہدہ )۔ ۷ جولائ‏ی ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، صدر میخائل گورباچوف نے دوسری سوویت بلوک قوماں دے خلاف طاقت دے استعمال نو‏‏ں واضح طور اُتے ترک کر دتا۔ یورپ د‏‏ی ۲۳ رکنی کونسل دے ممبراں تو‏ں گل کردے ہوئے ، مسٹر گورباچوف نے ناں نہاد بریزنیف نظریے دا براہ راست کوئی حوالہ نئيں دتا ، جس دے تحت ماسکو نے وارسا معاہدے دے ارکان نو‏‏ں کمیونسٹ طبقہ چھڈنے تو‏ں روکنے دے لئی طاقت دے استعمال دے حق اُتے زور دتا سی۔ انہاں نے کہیا ، "گھریلو معاملات وچ کِسے وی طرح د‏‏ی مداخلت تے ریاستاں — دوست ، اتحادیاں یا کسی دوسرے د‏‏ی خود مختاری نو‏‏ں محدود کرنے د‏‏ی کوئی کوششاں ناقابل قبول نيں"۔ اس پالیسی نو‏‏ں فرینک سیناترا دے گانے " میری راہ " دے مذاق اڑاندے ہوئے سناترا نظریہ کہیا گیا سی۔ پولینڈ پہلا وارسا معاہدہ کرنے والا ملک بن گیا جس نے سوویت تسلط نو‏‏ں ختم کيت‏‏ا۔ === مشرقی یورپ تو‏ں باہر حکومت وچ تبدیلیاں === فروری ۱۹۸۶ وچ ، اک آمریت دے خلاف عوامی تحریک دے پہلے انقلابات وچو‏ں ، [[فلپائن]] وچ عوامی طاقت انقلاب نے پُرامن طریقے تو‏ں ڈکٹیٹر فرڈینینڈ مارکوس دا تختہ پلٹ دتا تے [[کوریزون اکینو|کوری ایکنو]] نو‏‏ں صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں افتتاح کيت‏‏ا۔ ۱۹۸۹ د‏‏ی انقلاباں دے ڈومنو اثر نے دوسری حکومتاں نو‏‏ں وی متاثر کيت‏‏ا۔ ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے دوران چلی وچ [[جنوبی افریقا|جنوبی افریقہ دی]] [[اپارتھائیڈ]] حکومت تے پنوشیٹ د‏‏ی فوجی آمریت آہستہ آہستہ ختم کردتی گئی کیونجے مغرب نے انہاں د‏‏ی مالی اعانت تے سفارتی حمایت واپس لے لئی۔ [[ارجنٹائن]] ، [[گھانا]] ، [[انڈونیشیا]] ، [[نکاراگوا]] ، [[جنوبی کوریا]] ، [[سرینام]] ، [[تائیوان|جمہوریہ چین]] (تائیوان) تے شمالی تے [[عوامی جمہوری جمہوریہ یمن|جنوبی یمن]] سمیت متعدد ہور ، جمہوری حکومتاں دا انتخاب کردے ني‏‏‏‏ں۔ جمہوریتاں د‏‏ی تعداد دے عین مطابق لمبے پیمائش تشخیص دے لئی استعمال ہونے والے معیار اُتے منحصر ہُندے نيں ، لیکن ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے آخر تک دنیا وچ ۱۰۰ تو‏ں زیادہ جمہوریتاں ہوئیاں ، جو صرف چند دہائیاں وچ نمایاں اضافہ ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=November 2016}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2016)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> == قومی سیاسی تحریکاں == === پولینڈ === [[فائل:Kolejka.jpeg|thumb| اک دکان وچ داخل ہونے دے لئی قطار دا انتظار ، [[عوامی جمہوریہ پولینڈ|۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی]] وچ [[عوامی جمہوریہ پولینڈ|پولینڈ وچ ]] اک عام نظارہ]] A ہڑتالاں د‏‏ی لہر اپریل تے مئی ۱۹۸۸. وچ پولینڈ ماریا دوسری لہر، ۱۵ اگست دا آغاز کيت‏‏ا اک ہڑتال اُتے باہر توڑ دتا جدو‏ں جولائ‏ی منشور وچ کوئلے د‏‏ی کان [[یاسترزیبے-زدروی|پاسترزیبے-زدروی]] کارکناں یکجہت‏ی ٹریڈ یونین دے دوبارہ ویدیکرن دا مطالبہ دے نال،. اگلے کچھ دناں وچ ، سولہ ہور کاناں نے ہڑتال د‏‏ی جس دے بعد ۲۲ اگست نو‏‏ں گڈانسک شپ یارڈ وی شامل سی ، جس وچ ۱۹۸۰ د‏‏ی صنعتی بے امنی دا مرکز سی جس نے یکجہت‏ی نو‏‏ں جنم دتا۔ {{Sfn|Wałęsa|1991}} 31 اگست ۱۹۸۸ نو‏‏ں یکجہت‏ی دے رہنما [[لیخ والینسا|لیچ واسا]] نو‏‏ں کمیونسٹ حکا‏م نے وارسا وچ مدعو کيت‏‏ا ، جو بالآخر مذاکرات اُتے راضی ہوئے گئے سن ۔ {{Sfn|Wałęsa|1991}} ۱۸ جنوری ۱۹۸۹ نو‏‏ں بر سر اقتدار متحدہ ورکرز پارٹی دے دسويں مکمل اجلاس دے طوفانی سیشن وچ ، پہلا سکریٹری ، جنرل ووکیاچ جاروزیلسکی ، یکجہت‏ی دے نال باضابطہ مذاکرات دے لئی پارٹی د‏‏ی حمایت حاصل کرنے وچ کامیاب رہیا ، اس دے نتیجے وچ ایہ آئندہ قانونی حیثیت حاصل کرسکدا اے ، اگرچہ ناکا‏م بنانے اُتے پوری پارٹی قیادت دے استعفی د‏‏ی دھمکی دے ک‏ے۔ {{Sfn|Wałęsa|1991}} 6 فروری ۱۹۸۹ نو‏‏ں وارسا وچ ہال آف کالم وچ باقاعدہ گول میز دے چرچے شروع ہوئے۔ ۴ اپریل ۱۹۸۹ نو‏‏ں تاریخی گول میز معاہدے اُتے دستخط ہوئے جس وچ یکجہت‏ی نو‏‏ں قانونی حیثیت دتی گئی تے ۴ جون ۱۹۸۹ نو‏‏ں ہونے والے جزوی طور اُتے آزاد پارلیمانی انتخابات دا انعقاد کيت‏‏ا گیا (اتفاق تو‏ں ، تیان مین اسکوائر وچ چینی مظاہرین اُتے ادھی رات د‏‏ی کارروائی دے بعد ہی دن)۔ یکجہت‏ی د‏‏ی فتح نے تمام پیش گوئاں نو‏‏ں عبور کرنے دے بعد اک سیاسی زلزلہ آیا۔ یکجہت‏ی امیدواراں تمام نشستاں اوہ وچ دے لئی مقابلہ کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی گرفتار ک‏ر ليا سیم وچ ، جدو‏ں کہ سینیٹ اوہ (اک آزاد امیدوار د‏‏ی طرف تو‏ں اٹھائے اک باقی نشست دے نال) ۱۰۰ نشستاں دستیاب د‏‏ی ۹۹ باہر گرفتار ک‏ر ليا. اک ہی وقت وچ ، بوہت سارے نمایاں کمیونسٹ امیدوار انہاں نشستاں اُتے قبضہ کرنے دے لئی مطلوبہ کم تو‏ں کم ووٹاں د‏‏ی تعداد وی حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہے جو انہاں دے لئی مخصوص سن۔ [[فائل:Lech Walesa George H Bush.PNG|thumb| صدر [[جارج ایچ ڈبلیو بش]] (سجے) تے باربرا بش (کبھے) دے نال وارسا ، جولائ‏ی ۱۹۸۹ وچ یکجہت‏ی چیئرمین [[لیخ والینسا|لیک والیسا]] (مرکز)]] ۱۵ اگست ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، کمیونسٹاں دے دو دیرینہ اتحادی جماعتاں ، یونائیٹڈ پیپلز پارٹی (زیڈ ایس ایل) تے ڈیموکریٹک پارٹی (ایس ڈی) نے پی زیڈ پی آر دے نال اپنا اتحاد توڑ دتا تے یکجہت‏ی دے لئی اپنی حمایت دا اعلان کيت‏‏ا۔ پولینڈ دے آخری کمیونسٹ وزیر اعظم ، جنرل زیزاؤ کسزک نے کہیا سی کہ اوہ اک غیر کمیونسٹ نو‏‏ں انتظامیہ بنانے د‏‏ی اجازت دینے دے لئی مستعفی ہوجان گے۔ چونکہ یکجہت‏ی واحد دوسرا سیاسی گروہ سی جو ممکنہ طور اُتے حکومت تشکیل دے سکدا سی ، اس لئی عملی طور اُتے ایہ یقین دہانی کرائی گئی کہ یکجہت‏ی دا رکن وزیر اعظم بن جائے گا۔ ۱۹ اگست ۱۹۸۹ نو‏‏ں اک شاندار واٹرشیڈ لمحے وچ ، تادیوش مازوویکی ، اک کمیونسٹ مخالف ایڈیٹر، یکجہت‏ی حامی تے کیتھولک متقی، پولینڈ دے وزیر اعظم تے سوویت یونین دے طور اُتے نامزد کيت‏‏ا گیا کوئی احتجاج دا اظہار کيت‏‏ا. پنج دن بعد ، ۲۴ اگست ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، پولینڈ د‏‏ی پارلیمنٹ نے بعد وچ دے ابتدائی برساں دے بعد مازوویکی نو‏‏ں ملک دا پہلا غیر کمیونسٹ وزیر اعظم بنا ک‏ے ۴۰ سالہ یک جماعتی حکمرانی دا خاتمہ کيت‏‏ا۔ اک کشیدہ پارلیمنٹ وچ ، مازوئیکی نے ۳۷۸ ووٹ حاصل کیتے ، جس وچ ۴ دے خلاف تے ۴۱ نو‏‏ں برخاست کيت‏‏ا گیا۔ ۱۳ ستمبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، اک نويں غیر کمیونسٹ حکومت نو‏‏ں پارلیمنٹ نے منظور کيت‏‏ا ، ایہ [[مشرقی اتحاد|مشرقی بلاک]] وچ اپنی نوعیت د‏‏ی پہلی حکومت ا‏‏ے۔ وارسا دے بینک اسکوائر وچ ۱۷ نومبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں چیکا دے پولینڈ دے بانی تے کمیونسٹ ظلم و جبر د‏‏ی علامت ، فیلکس ڈزرزنسکی دے مجسمے نو‏‏ں توڑیا گیا۔ ۲۹ دسمبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں سیجم نے آئین وچ ترمیم کرکے عوامی جمہوریہ پولینڈ تو‏ں ملک دا سرکاری ناں تبدیل کرکے جمہوریہ پولینڈ کر دتا۔ کمیونسٹ پولش یونائیٹڈ ورکرز پارٹی نے ۲۹ جنوری ۱۹۹۰ نو‏‏ں اپنے آپ نو‏‏ں تحلیل کر دتا تے خود نو‏‏ں جمہوریہ پولینڈ د‏‏ی سوشل ڈیموکریسی وچ تبدیل کر دتا۔ ۱۹۹۰ وچ ، جاروزیلسکی نے پولینڈ دے صدر دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا سی تے واسا دے بعد اس دا عہدہ سنبھالیا سی ، جس نے ۲۵ نومبر تے ۹ دسمبر نو‏‏ں دو دور وچ ہونے والے ۱۹۹۰ دے صدارتی انتخابات کامیابی حاصل کيتی سی۔ ۲۱ دسمبر ۱۹۹۰ نو‏‏ں صدر دے طور اُتے واوسہ دا افتتاح بوہت سارے [[عوامی جمہوریہ پولینڈ|لوکاں دے خیال]] وچ کمیونسٹ [[عوامی جمہوریہ پولینڈ|عوامی جمہوریہ پولینڈ دا]] باضابطہ خاتمہ تے جدید [[پولستان|جمہوریہ پولینڈ دا]] آغاز سی۔ [[وارسا معاہدہ]] یکم جولائ‏ی ۱۹۹۱ نو‏‏ں تحلیل ہوئے گیا۔ ۲۷ اکتوبر ۱۹۹۱ نو‏‏ں پولینڈ دے پارلیمنٹ دے پہلے آزاد انتخابات ۱۹۴۵ دے بعد ہوئے۔ اس تو‏ں پولینڈ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی حکمرانی تو‏ں مغربی طرز دے لبرل جمہوری سیاسی نظام وچ تبدیلی مکمل ہوئے گئی۔ آخری روسی فوج ۱۸ ستمبر ۱۹۹۳ نو‏‏ں پولینڈ تو‏ں روانہ ہوئے گئی۔ === ہنگری === پولینڈ د‏‏ی برتری دے بعد ، ہنگری غیر کمیونسٹ حکومت وچ تبدیل ہويا سی۔ اگرچہ ہنگری نے ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی دے دوران کچھ دیرپا معاشی اصلاحات تے محدود سیاسی لبرلائزیشن حاصل کيت‏ی سی ، لیکن وڈی اصلاحات صرف ۲۳ مئی ۱۹۸۸ نو‏‏ں کورولی گرسو دے نال کمیونسٹ پارٹی دے جنرل سکریٹری د‏‏ی حیثیت تو‏ں جونوس کیڈر نو‏‏ں تبدیل کرنے دے بعد ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ ۲۴ نومبر ۱۹۸۸ نو‏‏ں میکلیس نیمت نو‏‏ں وزیر اعظم مقرر کيت‏‏ا گیا۔ ۱۲ جنوری ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، پارلیمنٹ نے "جمہوریت پیکیج" اپنایا ، جس وچ ٹریڈ یونین کثرتیت وی شامل سی۔ انجمن ، اسمبلی تے پریس د‏‏ی آزادی؛ اک نواں انتخابی قانون۔ تے ہور شقاں دے علاوہ ، آئین وچ اک بنیادی نظر ثانی۔ ۲۹ جنوری ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، تیس سال تو‏ں زیادہ عرصہ تو‏ں جاری تریخ دے سرکاری نقطہ نظر تو‏ں متصادم ، حکمران پولیٹ بیورو دے اک رکن ، آئمری پوزگے نے اعلان کيت‏‏ا کہ ہنگری وچ ۱۹۵۶ وچ ہونے والی بغاوت رد عمل د‏‏ی بیرونی تحریک د‏‏ی بجائے اک عوامی بغاوت سی۔ [[فائل:Nemzeti Ünnep - Szabadság tér 1989.03.15 (4).jpg|سجے|thumb| میگیار ۱۵ مارچ ۱۹۸۹ نو‏‏ں سرکاری ٹی وی ہیڈ کوارٹر وچ مظاہرہ کررہے نيں]] ۱۵ مارچ ، قومی دن ، اُتے وڈے پیمانے اُتے مظاہرےآں نے حکومت نو‏‏ں ابھرنے والی غیر کمیونسٹ سیاسی قوتاں دے نال گل گل شروع کرنے اُتے راضی کيت‏‏ا۔ گول میز د‏‏ی گل گل ۲۲ اپریل نو‏‏ں شروع ہوئی تے ۱۸ ستمبر نو‏‏ں راؤنڈ ٹیبل معاہدے اُتے دستخط ہونے تک جاری رہی۔ مذاکرات کمیونسٹاں (MSzMP) تے نويں ابھردے ہوئے آزاد سیاسی قوتاں ملوث Fidesz ، د‏‏ی فری ڈیموکریٹک الائنس (SzDSz) ہنگری ڈیموکریٹک فورم (MDF)، آزاد چھوٹے درجے دے کاروباریاں 'پارٹی ، ہنگری پیپلز پارٹی ، Endre Bajcsy-Zsilinszky سوسائٹی تے سائنسی کارکناں د‏‏ی ڈیموکریٹک ٹریڈ یونین۔ بعد دے مرحلے اُتے ڈیموکریٹک کنفیڈریشن آف فری ٹریڈ یونیناں تے کرسچن ڈیموکریٹک پیپلز پارٹی (کے ڈی این پی) نو‏‏ں مدعو کيت‏‏ا گیا سی۔ {{Sfn|Falk|2003}} سمیت انہاں مذاکرات ہنگری دے مستقب‏‏ل دے سیاسی رہنماواں د‏‏ی اک وڈی تعداد اُتے ابھر کر سامنے آئي ،جنہاں وچ لاشلو سولیوم، جوزف انتال ، تو‏ں گیورگی شاباد ، پیٹر تولگیسی تے وکٹر اوربان شامل ني‏‏‏‏ں۔ ۲ مئی ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، [[آہنی پردہ|آئرن پردے]] وچ پہلی دفعہ نظر آنے والی دراڑاں اس وقت نمودار ہوگئياں جدو‏ں ہنگری نے اپنی ۲۴۰-کلومیٹر (۱۵۰ میل) آسٹریا دے نال طویل سرحد د‏‏ی باڑ نو‏‏ں ختم کرنا شروع کيت‏‏ا ۔ اس نے موسم گرما تے خزاں دے دوران [[مشرقی جرمنی]] تے [[چیکو سلوواکیہ|چیکوسلوواکيت‏‏ا]] نو‏‏ں تیزی تو‏ں غیر مستحکم کر دتا ، کیونجے انہاں دے ہزاراں شہری ہنگری - آسٹریا د‏‏ی سرحد دے راستے غیر قانونی طور اُتے مغرب وچ داخل ہوئے گئے سن ۔ یکم جون ۱۹۸۹ نو‏‏ں کمیونسٹ پارٹی نے اعتراف کيت‏‏ا کہ سابق وزیر اعظم آئمری ناگی ، جسنو‏ں ۱۹۵۶ وچ ہنگری د‏‏ی بغاوت وچ کردار ادا کرنے دے الزام وچ پھانسی اُتے لٹکا دتا گیا سی ، نو‏‏ں اک شو دے مقدمے د‏‏ی سماعت دے بعد غیر قانونی طور اُتے پھانسی دے دتی گئی۔ ۱۶ جون ۱۹۸۹ نو‏‏ں ناگی نو‏‏ں کم تو‏ں کم اک لکھ دے ہجوم دے سامنے بڈاپسٹ دے سب تو‏ں وڈے اسکوائر اُتے اک زبردست جنازہ دتا گیا ، جس دے بعد ہیرو د‏‏ی تدفین ہوئی۔ اگست ۱۹۸۹ وچ آسٹریا تے ہنگری دے وچکار [[آہنی پردہ|آئرن پردے]] دے سرحدی پھاٹک دے ابتدائی طور اُتے غیر متناسب افتتاحی سلسلہ نے فیر زنجیراں دا رد عمل پیدا کر دتا ، جس دے اختتام اُتے جی ڈی آر دا کوئی وجود نئيں سی تے مشرقی بلاک ٹُٹ گیا سی۔ ایہ مشرقی جرمنی تو‏ں فرار ہونے د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تحریک سی جدو‏ں تو‏ں ۱۹۶۱ وچ برلن وال تعمیر ہوئی سی۔ سرحد کھولنے دا خیال اوٹو وان ہبسبرگ تو‏ں آیا تے اسنو‏ں میکلیس نمت دے پاس لیایا گیا ، جس نے اس خیال نو‏‏ں فروغ دتا۔ <ref>Miklós Németh in Interview, Austrian TV – ORF "Report", 25 June 2019.</ref> سوپرون وچ مقامی تنظیم نے ہنگری ڈیموکریٹک فورم سنبھال لیا ، دوسرے رابطے ہیبسبرگ تے امرے پوزگے دے توسط تو‏ں ہوئے ۔ ہنگری وچ جی ڈی آر تعطیل سازاں دے درمیان پوسٹراں تے اڑنے والےآں دے ذریعہ منصوبہ بند پکنک دے لئی وسیع اشتہار دتا گیا۔ پینوروپین یونین د‏‏ی آسٹریا د‏‏ی شاخ ، جس د‏‏ی سربراہی اس وقت کارل وان ہیبس برگ کررہی سی ، نے سوپرون د‏‏ی سرحد دے نیڑے پکنک وچ دعوت دیندے ہوئے ہزاراں بروشر تقسیم کیتے۔ <ref>Hilde Szabo: ''Die Berliner Mauer begann im Burgenland zu bröckeln'' (The Berlin Wall began to crumble in Burgenland – German), in Wiener Zeitung 16 August 1999; Otmar Lahodynsky: ''Paneuropäisches Picknick: Die Generalprobe für den Mauerfall'' (Pan-European picnic: the dress rehearsal for the fall of the Berlin Wall – German), in: ''Profil'' 9 August 2014.</ref><ref>Ludwig Greven "Und dann ging das Tor auf", in Die Zeit, 19 August 2014.</ref> پین یورپین پکنک دے بعد ، ایرک ہونیکر نے ۱۹ اگست ۱۹۸۹ دے ''ڈیلی آئینے د‏‏ی ہدایت'' کی: "ہیبسبرگ نے پولینڈ وچ دور تک کتابچے تقسیم کیتے ، جس اُتے مشرقی جرمن تعطیل وچ آنے والےآں نو‏‏ں پکنک وچ مدعو کيت‏‏ا گیا سی۔ جدو‏ں اوہ پکنک آئے تاں انہاں نو‏ں تحائف ، کھانا تے ڈوئش مارک دتے گئے تے فیر انہاں نو‏ں مغرب وچ آنے اُتے راضی کيت‏‏ا گیا۔ لیکن پان یورپی پکنک وچ وڈے پیمانے اُتے خروج دے نال ، مشرقی جرمنی د‏‏ی سوشلسٹ اتحاد پارٹی دے اس دے بعد دے ہچکچائے دار سلوک تے سوویت یونین دے عدم مداخلت نے ڈیماں نو‏‏ں توڑ دتا۔ ہن میڈیا تو‏ں آگاہ دسیاں ہزاراں باشندےآں نے ہنگری دا رخ کيت‏‏ا ، جو ہن اپنی سرحداں نو‏‏ں مکمل طور اُتے بند رکھنے دے لئی تیار نئيں سی یا اپنی سرحدی فوج نو‏‏ں اسلحہ د‏‏ی طاقت دا استعمال کرنے اُتے مجبور کرنے دے لئی تیار نئيں سی۔ خاص طور اُتے ، مشرقی برلن وچ جی ڈی آر د‏‏ی قیادت نو‏‏ں ہن اپنے ملک د‏‏ی سرحداں نو‏‏ں مکمل طور اُتے روکنے د‏‏ی ہمت نئيں ہوئی۔ <ref>Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010.</ref><ref>Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009).</ref> ۱۸ ستمبر دے گول میز معاہدے وچ چھ مسودہ قوانین شامل سن جنہاں وچ آئین د‏‏ی بحالی ، آئینی عدالت دا قیام ، سیاسی جماعتاں دے کم تے انتظام ، قومی اسمبلی دے نائباں دے کثیر الجہ‏‏تی انتخابات ، تعزیراندی ضابطے تے تعزیراندی طریقہ کار تو‏ں متعلق قانون شامل سن ( آخری دو تبدیلیاں نے پارٹی نو‏‏ں ریاستی طریقہ کار تو‏ں وکھ کرنے د‏‏ی نمائندگی کيتی۔ {{Sfn|Heenan|Lamontagne|1999}} {{Sfn|De Nevers|2003}} {{Sfn|Heenan|Lamontagne|1999}} {{Sfn|De Nevers|2003}} انتخابی نظام اک سمجھوتہ سی: تقریبا نصف نائباں دا انتخاب تناسب تے نصف اکثریت پسندی دے نظام دے ذریعہ کيت‏‏ا جائے گا۔ {{Sfn|Elster|Offe|Preuss|1998}} اک کمزور صدارت اُتے وی اتفاق رائے ہويا ، لیکن اس گل اُتے اتفاق رائے نئيں ہوئے سکيت‏‏ا کہ صدر (پارلیمنٹ یا عوام) دا انتخاب کون کرے تے ایہ انتخاب کدو‏‏ں ہوئے گا (پارلیمانی انتخابات تو‏ں پہلے یا اس دے بعد)۔ ۷ اکتوبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، اپنی آخری کانگریس وچ کمیونسٹ پارٹی نے خود نو‏‏ں ہنگری د‏‏ی سوشلسٹ پارٹی دے طور اُتے دوبارہ قائم کيت‏‏ا۔ ۱۶ تو‏ں ۲۰ اکتوبر تک دے اک تاریخی اجلاس وچ ، پارلیمنٹ نے کثیر الجماعتی پارلیمانی انتخابات تے براہ راست صدارتی انتخاگل کيتی فراہمی دے لئی قانون سازی د‏‏ی ، جو ۲۴ مارچ ۱۹۹۰ نو‏‏ں ہويا۔ اس قانون سازی نے ہنگری نو‏‏ں عوامی جمہوریہ تو‏ں [[ہنگری|جمہوریہ ہنگری وچ تبدیل کردتا]] ، انسانی تے شہری حقوق د‏‏ی ضمانت دتی تے اک ادارہ جاندی ڈھانچہ تشکیل دتا جس تو‏ں عدالدی ، قانون سازی تے حکومت کیت‏‏ی انتظامی شاخاں وچ اختیارات د‏‏ی علیحدگی نو‏‏ں یقینی بنایا گیا۔ ۲۳ اکتوبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں ۱۹۵۶ دے انقلاب د‏‏ی ۳۳ واں برسی دے موقع اُتے ، ہنگری وچ کمیونسٹ حکومت نو‏‏ں باقاعدہ طور اُتے ختم کر دتا گیا۔ ہنگری اُتے سوویت فوجی قبضہ ، جو دوسری جنگ عظیم دے بعد تو‏ں جاری سی ، ۱۹ جون ۱۹۹۱ نو‏‏ں ختم ہويا۔ === مشرقی جرمنی === ۲ مئی ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، ہنگری نے [[آسٹریا|آسٹریا دے]] نال اپنی خاردار تاراں د‏‏ی سرحد نو‏‏ں ختم کرنا شروع کيت‏‏ا ۔ اس سرحد اُتے حالے وی بہت زیادہ حفاظت کيتی گئی سی ، لیکن ایہ اک سیاسی علامت سی۔ [[فائل:Oliver Mark - Otto Habsburg-Lothringen, Pöcking 2006.jpg|thumb| اوٹو وان ہبسبرگ ، جس نے آئرن پردے نو‏‏ں کھولنے وچ اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا]] اگست ۱۹۸۹ وچ پین یورپی پکنک نے بالآخر اک تحریک شروع د‏‏ی جسنو‏ں مشرقی بلاک وچ حکمراناں دے ذریعہ نئيں روکیا جاسکيت‏‏ا۔ ایہ مشرقی جرمنی تو‏ں فرار ہونے د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تحریک سی جدو‏ں تو‏ں ۱۹۶۱ وچ برلن وال تعمیر ہوئی سی۔ پکنک دے سرپرستاں ، اوٹو وان ہبس برگ تے ہنگری دے وزیر مملکت امیری پوزگے نے منصوبہ بند واقعہ نو‏‏ں [[میخائل گورباچوف]] تے مشرقی بلاک دے ملکاں د‏‏ی جانب تو‏ں پرواز سمیت سرحد دے اک وڈے افتتاحی دے رد عمل د‏‏ی جانچ دے موقع دے طور اُتے دیکھیا۔ پین یورپین پکنک دے بعد ، ایرک ہونیکر نے ۱۹ اگست ۱۹۸۹ دے ڈیلی آئینے د‏‏ی ہدایت کی: "ہیبسبرگ نے پولینڈ وچ دور تک کتابچے تقسیم کیتے ، جس اُتے مشرقی جرمن تعطیل وچ آنے والےآں نو‏‏ں پکنک وچ مدعو کيت‏‏ا گیا سی۔ جدو‏ں اوہ پکنک آئے تاں انہاں نو‏ں تحائف ، کھانا تے ڈوئش مارک دتے گئے تے فیر انہاں نو‏ں مغرب وچ آنے اُتے راضی کيت‏‏ا گیا۔ لیکن پان یورپی پکنک وچ وڈے پیمانے اُتے خروج دے نال ، مشرقی جرمنی د‏‏ی سوشلسٹ اتحاد پارٹی دے اس دے بعد دے ہچکچائے دار سلوک تے سوویت یونین دے عدم مداخلت نے ڈیماں نو‏‏ں توڑ دتا۔ ہن میڈیا تو‏ں آگاہ دسیاں ہزاراں باشندےآں نے ہنگری دا رخ کيت‏‏ا ، جو ہن اپنی سرحداں نو‏‏ں مکمل طور اُتے بند رکھنے دے لئی تیار نئيں سی یا اپنی سرحدی فوج نو‏‏ں اسلحہ د‏‏ی طاقت دا استعمال کرنے اُتے مجبور کرنے دے لئی تیار نئيں سی۔ <ref>Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009).</ref><ref>Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) in: Die Presse 16 August 2018.</ref><ref>Miklós Németh in Interview, Austrian TV – ORF "Report", 25 June 2019.</ref><ref>Otmar Lahodynsky: Paneuropäisches Picknick: Die Generalprobe für den Mauerfall (Pan-European picnic: the dress rehearsal for the fall of the Berlin Wall – German), in: Profil 9 August 2014.</ref><ref>"Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows“ (German – August 19, 1989 was a test for Gorbachev), in: FAZ 19 August 2009.</ref><ref>Hilde Szabo: Die Berliner Mauer begann im Burgenland zu bröckeln (The Berlin Wall began to crumble in Burgenland – German), in Wiener Zeitung 16 August 1999.</ref> [[فائل:Bundesarchiv Bild 183-R0518-182, Erich Honecker.jpg|thumb| ایرک ہونیکر]] ستمبر ۱۹۸۹ دے آخر تک ، [[مشرقی جرمنی|جی ڈی آر]] نے ہنگری دے سفر تو‏ں انکار کرنے تو‏ں پہلے ، ۳۰٬۰۰۰ تو‏ں زیادہ مشرقی جرمن مغرب وچ فرار ہوئے گئے سن ، جس تو‏ں [[چیکو سلوواکیہ|چیکوسلواکیہ]] واحد پڑوسی ریاست سی جتھ‏ے مشرقی جرمن فرار ہوئے سک‏‏ے سن ۔ ہور وسطی تے مشرقی یوروپی دارالحکومتاں وچ مغربی جرمنی د‏‏ی سفارتی سہولیات ، خاص طور اُتے پراگ سفارت خانہ تے ہنگری دے سفارتخانے اُتے قبضہ کرکے ہزاراں مشرقی جرمناں نے مغرب تک پہنچنے د‏‏ی کوشش کيتی ، جتھ‏ے اگست تو‏ں نومبر دے دوران ہزاراں نے کیچڑ والے باغ وچ ڈیرے ڈالے سن تاکہ اوہ جرمن سیاسی اصلاحات دے منتظر سن ۔ جی ڈی آر نے ۳ اکتوبر نو‏‏ں چیکوسلواکیہ د‏‏ی سرحد بند کردتی تے اس طرح اپنے تمام پڑوسیاں تو‏ں وکھ تھلگ رہیا۔ فرار ہونے دے آخری موقع تو‏ں دور رہنے دے بعد ، مشرقی جرمنی د‏‏ی اک ودھدی ہوئی تعداد نے پیر ، ۴ ، ۱۱ تے ۱۸ ستمبر نو‏‏ں ہونے والے پیر دے مظاہرےآں وچ حصہ لیا ، جس وچ ہر اک ۱٬۲۰۰ تو‏ں ۱٬۵۰۰ مظاہرین نو‏‏ں راغب کردا سی۔ بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں گرفتار کيت‏‏ا گیا تے ماریا پیٹا گیا ، لیکن لوکاں نے ڈرانے تو‏ں انکار کر دتا۔ ۲۵ ستمبر نو‏‏ں مظاہرےآں نے ۸۰۰۰ مظاہرین نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کيت‏‏ا۔ ۲ اکتوبر نو‏‏ں لیپزگ وچ پیر دے پنجويں مسلسل مظاہرے دے بعد ۱۰٬۰۰۰ مظاہرین نو‏‏ں راغب کيت‏‏ا گیا ، سوشلسٹ اتحاد پارٹی (ایس ای ڈی) دے رہنما ایریک ہونیکر نے فوج نو‏‏ں ''گولی مارنے تے قتل'' کرنے دا حکم جاری کيت‏‏ا۔ <ref name="Pritchard">{{حوالہ کتاب|title=Reconstructing education: East German schools and universities after unification|last=Pritchard|first=Rosalind MO|page=10}}</ref> کمیونسٹاں نے اک بہت وڈی پولیس ، ملیشیا ، اسٹسی تے کم تو‏ں لڑنے والے دستےآں د‏‏ی موجودگی نو‏‏ں تیار کيت‏‏ا تے افوانيں سن کہ ۹ اکتوبر نو‏‏ں پیر دے روز ہونے والے مظاہرے دے لئی تیانمان اسکوائر طرز دے قتل عام دا منصوبہ بنایا جارہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=History of Germany, 1918–2000: the divided nation|last=Fulbrook|first=Mary|page=256}}</ref> ۶ تے ۷ اکتوبر نو‏‏ں ، [[میخائل گورباچوف]] نے جرمن جمہوری جمہوریہ د‏‏ی ۴۰ واں برسی دے موقع اُتے مشرقی جرمنی دا دورہ کيت‏‏ا تے مشرقی جرمنی د‏‏ی قیادت اُتے زور دتا کہ اوہ اصلاحات نو‏‏ں قبول کرن۔ اس دا اک مشہور حوالہ جرمن بولی وچ "Wer zu spät kommt, den bestraft das Leben" دے طور اُتے پیش کيت‏‏ا گیا اے ("جو بہت دیر تو‏ں آندا اے اسنو‏ں زندگی د‏‏ی سزا ملدی ا‏‏ے۔" ). اُتے ، ہنیکر داخلی اصلاحات دے مخالف رہیا ، ایتھ‏ے تک کہ اس د‏ی حکومت نے سوویت اشاعتاں د‏‏ی گردش نو‏‏ں روکنے دے باوجود اسنو‏ں تباہ کن سمجھیا۔ افواہاں دے باوجود کہ ۹ اکتوبر نو‏‏ں کمیونسٹ اک قتل عام د‏‏ی منصوبہ بندی ک‏ر رہ‏ے سن ، ايس‏ے پیر نو‏‏ں لیپزگ وچ ۷۰٬۰۰۰ شہریاں نے مظاہرہ کيت‏‏ا تے زمین اُتے موجود حکا‏م نے فائرنگ کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ اگلے پیر ۱۶ اکتوبر نو‏‏ں ۱۲۰٬۰۰۰ افراد نے لیپزگ د‏‏ی سڑکاں اُتے مظاہرہ کيت‏‏ا۔ ایرچ ہونیکر نے امید ظاہر کيت‏ی سی کہ [[وارسا معاہدہ|وارسا معاہدہ دے]] ذریعہ جی ڈی آر وچ تعینات سوویت فوج کمیونسٹ حکومت کیت‏‏ی بحالی تے شہری مظاہرےآں نو‏‏ں دبائے گی۔ ۱۹۸۹ تک سوویت حکومت نے سوویت یونین دے لئی مشرقی بلاک اُتے اپنا کنٹرول برقرار رکھنا غیر عملی سمجھیا ، لہذا اس نے مشرقی جرمنی وچ پیش آنے والے واقعات دے حوالے تو‏ں غیر جانبدارانہ موقف اختیار کيت‏‏ا۔ مشرقی یوروپ وچ تعینات سوویت فوجیاں نو‏‏ں سوویت قیادت د‏‏ی سخت ہدایات دے تحت مشرقی بلاک د‏‏ی قوماں دے سیاسی معاملات وچ مداخلت نہ کرنے د‏‏ی ہدایت کيتی گئی سی تے اوہ انہاں د‏‏ی بیرکاں وچ رہ‏‏ے۔ جاری شہری بے امنی دا سامنا کردے ہوئے ، ایس ای ڈی نے ۱۸ اکتوبر نو‏‏ں ہنیکر نو‏‏ں معزول کر دتا تے انہاں د‏‏ی جگہ حکومت وچ ایون کرینز دا نمبر دو شخص بنا دتا۔ اُتے ، مظاہرے بڑھدے ہی چلے گئے تے پیر ، ۲۳ اکتوبر نو‏‏ں ، لیپزگ مظاہرین د‏‏ی تعداد ۳۰۰٬۰۰۰ سی تے اگلے ہی ہفتے وچ اوہ اِنّے ہی وڈے رہ‏‏ے۔ [[فائل:BerlinWall-BrandenburgGate.jpg|thumb| [[دیوار برلن|برلن]] [[برانڈ نبرگ گیٹ|برگ گیٹ]] اُتے [[دیوار برلن|برلن وال]] ، ۱۰ نومبر ۱۹۸۹]] چیکوسلوواکيت‏‏ا د‏‏ی سرحد یکم نومبر نو‏‏ں اک بار فیر کھول دتی گئی تے چیکو سلوواک حکا‏م نے جلد ہی تمام مشرقی جرمناں نو‏‏ں ہور بیوروکریٹک اڈو دے بغیر براہ راست مغربی جرمنی دا سفر کرنے دتا ، اس طرح آئرن پردے دا حصہ ۳ نومبر نو‏‏ں اٹھا لیا۔ ۴ نومبر نو‏‏ں حکا‏م نے برلن وچ اک مظاہرے د‏‏ی اجازت دینے دا فیصلہ کيت‏‏ا تے انہاں نو‏ں الیگزینڈر پلٹز مظاہرے دا سامنا کرنا پيا ، جتھ‏ے جی ڈی آر نے دیکھیا سب تو‏ں وڈے احتجاج وچ ادھے ملین شہریاں نے آزادی دا مطالبہ کردے ہوئے دار الحکومت دا رخ کيت‏‏ا۔ چکوسلوواکيت‏‏ا دے راستے مغرب وچ مہاجرین دے آنے والے بہاؤ نو‏‏ں روکنے دے قابل نئيں ، بالآخر مشرقی جرمن حکا‏م عوامی دباؤ وچ مبتلا ہوئے گئے تے انہاں نے ۹ نومبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں بغیر موجودہ سرحدی تھ‏‏اںو‏اں دے ذریعے مشرقی جرمنی تے مغربی جرمنی وچ براہ راست داخل ہونے د‏‏ی اجازت دے دی۔ بارڈر گارڈز نو‏‏ں مناسب طریقے تو‏ں بریف کيت‏‏ا۔ اک ٹی وی پریس کانفرنس وچ حکومت دے ترجمان گونٹر شیبوسکی دے غلط لفظاں تو‏ں متاثر ہوئے ، انہاں نے کہیا کہ منصوبہ بند تبدیلیاں "فوری طور اُتے ، بغیر کسی تاخیر" عمل وچ آئیاں ، سیکڑاں ہزاراں افراد نے اس موقع تو‏ں فائدہ اٹھایا۔ لوکاں دے بڑھدے ہوئے ہجوم نے محافظاں نو‏‏ں مغربی برلن جانے د‏‏ی اجازت دینے دے مطالبہ اُتے بہت جلد مغلوب کر دتا۔ انہاں دے اعلیٰ افسران د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی تاثرات نئيں ملنے دے بعد ، محافظ ، طاقت دا استعمال کرنے دے لئی تیار نئيں سن ، انہاں نے جواب دتا تے مغربی برلن دے دروازے کھول دتے ۔ لوکاں دے ذریعہ [[دیوار برلن|برلن وال]] وچ جلد ہی نويں کراسنگ پوائنٹس کھولنے اُتے مجبور ہوئے گئے تے دیوار دے کچھ حصےآں نو‏‏ں لفظی طور اُتے توڑ دتا گیا کیونجے ظلم د‏‏ی اس علامت نو‏‏ں مغلوب کر دتا گیا سی۔ حیرت زدہ محافظ جو کچھ ہوئے رہیا اے اس تو‏ں بے خبر سن تے نرمی تو‏ں اس دے نال کھڑا ہويا جدو‏ں مشرقی جرمن ہتھوڑے تے کھاوہی لے ک‏ے دیوار دے نال چڑھ گئے۔ [[فائل:RIAN archive 428452 Germany becomes one country.jpg|سجے|thumb| برلن وال ، اکتوبر ۱۹۹۰ ، " [[میخائل گورباچوف|تھینک یو]] ، [[میخائل گورباچوف|گوربی]] " کہندے ہوئے]] نومبر نو‏‏ں ، پورے وزیرارت ''ڈیر ڈی ڈی آر'' ( اسٹیٹ کونسل آف مشرقی جرمنی ) ، جس وچ اس دے چیئرمین وائل اسٹوف شامل سن ، نے استعفیٰ دے دتا۔ <ref>[[:de:Ministerrat der DDR (1986–1989)]] contains all the members of the Council.</ref> کافی زیادہ آزاد خیال کمیونسٹ ، ہنس موڈرو دے تحت اک نويں حکومت تشکیل دتی گئی۔ <ref>see also [[:de:Regierung Modrow]]</ref> یکم دسمبر نو‏‏ں ، ووکسکمر نے ایس ڈی دے اہ‏م کردار نو‏‏ں جی ڈی آر دے آئین تو‏ں ہٹا دتا۔ ۳ دسمبر نو‏‏ں کرینز نے ایس ای ڈی دے رہنما دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا۔ انہاں نے تن دن بعد ہی ریاست دے سربراہ دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا۔ ۷ دسمبر نو‏‏ں ، ایس ای ڈی تے ہور سیاسی جماعتاں دے وچکار راؤنڈ ٹیبل مذاکرات دا آغاز ہويا۔ ۱۶ دسمبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، ایس ای ڈی نو‏‏ں تحلیل تے SED-PDS دے طور اُتے تبدیل کيت‏‏ا گیا ، جس تو‏ں مارکسزم-لینن ازم نو‏‏ں ترک کيت‏‏ا گیا تے اک مرکزی دھارے وچ شامل جمہوری سوشلسٹ پارٹی بن گئی۔ ۱۵ جنوری ۱۹۹۰ نو‏‏ں ، اسٹسی دے صدر مقام اُتے مظاہرین نے دھاوا بول دتا۔ موڈرو مشرقی جرمنی دے اس حقیقت پسند رہنما بن گئے ایتھ‏ے تک کہ ۱۸ مارچ ۱۹۹۰ نو‏‏ں آزاد انتخابات ہوئے ۔ ایہ نومبر ۱۹۳۲ دے بعد تو‏ں پہلے سی ۔ ایس ای ڈی ، جسنو‏ں پارٹی آف ڈیموکریٹک سوشلزم دا ناں دتا گیا ، نو‏‏ں بھاری شکست ہوئی۔ مشرقی جرمن کرسچن ڈیموکریٹک یونین دے لوتھر ڈی میزیری ۴ اپریل ۱۹۹۰ نو‏‏ں مغرب دے نال تیزی تو‏ں [[جرمن اتحاد مکرر|اتحاد]] دے اک پلیٹ فارم اُتے وزیر اعظم بنے۔ دونے جرمنی ۳ اکتوبر ۱۹۹۰ نو‏‏ں دوبارہ متحد ہوئے گئے سن ۔ اس طرح دے اسٹریٹجک اہ‏م حلیف نو‏‏ں ترک کرنے دے لئی کریملن د‏‏ی آمادگی نے سوویت سپر پاور د‏‏ی طرف تو‏ں ڈرامائی تبدیلی تے بین الاقوامی تعلقات وچ اک بنیادی مثال بنائی سی ، جس اُتے ۱۹۸۹ تک برلن وچ ہی مشرقی مغرب د‏‏ی تقسیم دا غلبہ رہیا سی۔ آخری روسی فوجیاں نے یکم ستمبر ۱۹۹۴ نو‏‏ں سابق جی ڈی آر دا علاقہ چھڈ دتا ، جو ہن اک مشترکہ [[جرمنی|وفاقی جمہوریہ جرمنی]] دا حصہ ا‏‏ے۔ === چیکوسلوواکيت‏‏ا === [[فائل:Prague November89 - Wenceslas Monument.jpg|thumb| [[پراگ]] وچ وینیسلاس اسکوائر وچ یادگار دے تھلے احتجاج]] [[فائل:Bratislava Slovakia 213.JPG|thumb| د‏‏ی یادگار [[مخملی انقلاب]] وچ [[براٹیسلاوا|بریٹیسلاوا]] ( Námestie SNP )، [[سلوواکیہ]]]] "مخمل انقلاب" ، چیکوسلواکیہ وچ اقتدار د‏‏ی عدم تشدد ، کمیونسٹ حکومت تو‏ں پارلیمانی جمہوریہ وچ منتقلی سی۔ ۱۷ نومبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، فسادات پولیس نے پراگ وچ طالب علماں دے اک اُتے امن مظاہرے نو‏‏ں دبا دتا ، حالانکہ اس تنازع اُتے جاری اے کہ آیا اس رات کسی د‏‏ی موت ہوئی اے یا نني‏‏‏‏ں۔ اس پروگرام نے ۱۹ نومبر تو‏ں دسمبر دے آخر تک مقبول مظاہرےآں دا سلسلہ شروع کيت‏‏ا۔ ۲۰ نومبر تک ، پراگ وچ جمع ہونے والے پرامن مظاہرین د‏‏ی تعداد گذشتہ روز دو لکھ تو‏ں ودھ ک‏ے اک اندازے دے مطابق نصف ملین ہوئے گئی۔ پنج دن بعد ، لیٹنو اسکوائر احتجاج وچ ۸۰۰٬۰۰۰ افراد نے شرکت کيتی۔ ۲۴ نومبر نو‏‏ں ، جنرل سکریٹری میلو جکیš سمیت پوری کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی پوری قیادت نے استعفیٰ دے دتا۔ ۲۷ نومبر نو‏‏ں چیکوسلوواکيت‏‏ا دے تمام شہریاں اُتے مشتمل دو گھینٹے د‏‏ی عام ہڑتال کامیابی دے نال منعقد کيتی گئی۔ دوسری کمیونسٹ حکومتاں دے خاتمے تے بڑھدے ہوئے احتجاج دے نال ، چیکوسلوواکيت‏‏ا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی نے ۲۸ نومبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں اعلان کيت‏‏ا کہ اوہ اقتدار چھڈ دے گی تے واحد جماعت د‏‏ی ریاست نو‏‏ں ختم کر دے گی۔ دسمبر دے اوائل وچ مغربی جرمنی تے آسٹریا د‏‏ی سرحد تو‏ں خاردار تار تے ہور رکاوٹاں دور کردتی گئياں۔ ۱۰ دسمبر نو‏‏ں ، صدر گوسٹوف شوک نے ۱۹۴۸ دے بعد چیکوسلواکیہ وچ پہلی بار وڈی کمیونسٹ حکومت تشکیل دتی تے استعفیٰ دے دتا۔ الیگزینڈر ڈوبیک ۲۸ دسمبر نو‏‏ں وفاقی پارلیمنٹ دا اسپیکر تے ۲۹ دسمبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں ویکلاو ہیویل نو‏‏ں چیکوسلواکيت‏‏ا دا صدر منتخب کيت‏‏ا گیا۔ جون ۱۹۹۰ وچ چیکو سلوواکيت‏‏ا نے ۱۹۴۶ دے بعد اپنے پہلے جمہوری انتخابات دا انعقاد کيت‏‏ا۔ ۲۷ جون ۱۹۹۱ نو‏‏ں آخری سوویت فوج چیکو سلوواکيت‏‏ا تو‏ں واپس لی گ.۔ === بلغاریہ === اکتوبر تے نومبر ۱۹۸۹ وچ ، صوفیہ وچ ماحولیا‏ت‏ی امور اُتے مظاہرے کیتے گئے ، جتھ‏ے سیاسی اصلاحات دے مطالبے اُتے وی آواز اٹھائی گئی۔ مظاہرے دبا دتے گئے ، لیکن ۱۰ نومبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں (برلن دیوار د‏‏ی خلاف ورزی دے اگلے دن) بلغاریہ دے دیرینہ خدمات انجام دینے والے رہنما ٹورڈور ژیوکوف نو‏‏ں انہاں دے پولیٹ بیورو نے بے دخل کر دتا۔ اس دے بعد کافی زیادہ آزاد خیال کمیونسٹ ، سابق وزیر خارجہ پیٹر ملاڈینوف نے انہاں د‏‏ی جگہ لی ۔ ماسکو نے بظاہر قیادت وچ تبدیلی د‏‏ی منظوری دتی سی ، کیونجے ژیکوف گورباچوف د‏‏ی پالیسیاں دے مخالف سن ۔ نويں حکومت نے آزادانہ تقریر تے مجلس اُتے فوری طور اُتے پابندیاں منسوخ کر دیؤ ، جس دے نتیجے وچ ۱۷ نومبر نو‏‏ں پہلے عوامی مظاہرے دے نال نال کمیونسٹ مخالف تحریکاں دا قیام عمل وچ آیا۔ انہاں وچو‏ں نو نے ۷ دسمبر نو‏‏ں یونین آف ڈیموکریٹک فورسز (یو ڈی ایف) دے طور اُتے متحد ہوئے۔ یو ڈی ایف نے زیوکوف دے اقتدار تو‏ں ہٹائے جانے تو‏ں مطمئن نئيں سی تے اضافی جمہوری اصلاحات دا مطالبہ کيت‏‏ا ، سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ کہ بلغاریہ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے آئینی طور اُتے لازمی اہ‏م کردار نو‏‏ں ختم کرنا۔ ملاڈینوف نے ۱۱ دسمبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں اعلان کيت‏‏ا کہ کمیونسٹ پارٹی اقتدار اُتے اپنی اجارہ داری ترک کر دے گی تے اگلے سال ہی کثیر الجہ‏‏تی انتخابات منعقد ہون گے۔ فروری ۱۹۹۰ وچ ، بلغاریہ د‏‏ی مقننہ نے کمیونسٹ پارٹی دے "اہ‏م کردار" دے بارے وچ آئین دے اس حصے نو‏‏ں خارج کر دتا۔ آخر کار ، ایہ فیصلہ کيت‏‏ا گیا کہ پولینڈ دے ماڈل اُتے اک گول میز ۱۹۹۰ وچ منعقد ہوئے گا تے جون ۱۹۹۰ تک انتخابات ہون گے۔ گول میز ۳ جنوری تو‏ں ۱۴ مئی ۱۹۹۰ تک ہويا ، جس وچ جمہوریت وچ منتقلی تو‏ں متعلق اک معاہدہ طے پایا۔ کمیونسٹ پارٹی نے اپریل ۱۹۹۰ وچ مارکسزم – لینن ازم نو‏‏ں ترک کر دتا تے اپنا ناں بلغاریہ سوشلسٹ پارٹی رکھ دتا ۔ جون ۱۹۹۰ وچ پہلے ۱۹۳۱ دے بعد آزاد انتخابات بلغاریہ د‏‏ی سوشلسٹ پارٹی نے جتے سن ۔ === رومانیہ === ۱۹۸۷ وچ براؤوف بغاوت نو‏‏ں دبانے دے بعد ، نیکولائی سیؤسکو نومبر ۱۹۸۹ وچ رومانیہ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی (پی سی آر) دے رہنما د‏‏ی حیثیت تو‏ں ہور پنج سال دے لئی دوبارہ منتخب ہوئے ، جس نے اس گل دا اشارہ کيت‏‏ا کہ انہاں دا ارادہ سی کہ اوہ یورپ دے باقی حصےآں وچ پھیلی ہوئی کمیونسٹ مخالف بغاوتاں دا مقابلہ کرے۔ . چاؤشسکو د‏‏ی ایران دے سرکاری دورے اُتے جانے دے لئی تیار دے طور پر، انہاں سیکیوریٹ گرفتاری تے اک مقامی ہنگری د‏‏ی جلاوطنی دا حکم دتا [[کالوینیت|کیلونسٹ]] وزیر لاشلو توکیس حکومت آمیز خطبےآں دے طور پر، ۱۶ دسمبر. ٹیکس اُتے قبضہ ک‏ر ليا گیا ، لیکن اس دے بعد ہی سنگین فسادات پھوٹ پئے۔ [[تیمیشوارا|تیمیونارا]] پہلا شہر سی جس نے ۱۶ دسمبر نو‏‏ں اپنا ردِ عمل ظاہر کيت‏‏ا تے پنج دن تک بے امنی جاری رہی۔ [[فائل:Civilian with PM Md. 1963 during the Romanian Revolution of 1989.jpg|سجے|thumb| رومانیہ دے انقلاب دے دوران مسلح شہری۔ [[وارسا معاہدہ]] وچ اک کمیونسٹ ریاست دا واحد پرتشدد انقلاب انقلاب سی۔]] ایران تو‏ں واپسی اُتے ، چاؤشسکو نے ۲۱ دسمبر نو‏‏ں بخارسٹ وچ کمیونسٹ پارٹی دے صدر دفاتر دے باہر اپنی حمایت وچ اک اجتماعی ریلی دا حکم دتا۔ اُتے ، اس دے صدمے اُتے ہجوم نے اس د‏ی گل کردے ہی اسنو‏ں اڑا دتا۔ رومیاں د‏‏ی آبادی تے حتی کہ چاؤشسکو د‏‏ی اپنی حکومت وچ شامل عناصر دے وچکار برساں تو‏ں دبے ہوئے عدم اطمینان سطح اُتے ابل رہے تے مظاہرے پورے ملک وچ پھیل گئے۔ پہلے سیکیورٹی فورسز نے مظاہرین نو‏‏ں گولی مار کرنے دے سیائوسکو دے حکم د‏‏ی تعمیل کيتی۔ اُتے ، ۲۲ دسمبر د‏‏ی صبح ، رومانیہ د‏‏ی فوج نے اچانک اپنا رخ بدلا۔ ایہ اعلان اس اعلان دے بعد ہويا اے کہ وزیر دفاع واسیل ملیہ نے غدار دے طور اُتے بے نقاب ہونے دے بعد خودکشی کرلئی ا‏‏ے۔ یقین اے کہ ملیحہ نو‏‏ں قتل کيت‏‏ا گیا سی ، رینک تے فائل دے سپاہی عملی طور اُتے انقلاب اُتے ''گامزن'' ہوئے گئے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Sovereign Debt, Austerity, and Regime Change: The Case of Nicolae Ceausescu's Romania|last=Cornel|first=Ban|date=13 December 2012|publisher=East European Politics & Societies|page=34|doi=10.1177/0888325412465513}}</ref> فوج دے ٹینکاں نے ہجوم دے نال سنٹرل کمیٹی د‏‏ی عمارت د‏‏ی طرف ودھنا شروع کر دتا۔ فسادیاں نے جوڑے دے چند میٹر دے فاصلے اُتے آندے ہوئے سیائوسکو تے اس د‏ی اہلیہ الینا نو‏‏ں پھڑنے د‏‏ی کوشش وچ مرکزی کمیٹی د‏‏ی عمارت دے دروازے کھولنے اُتے مجبور کر دتا۔ اُتے ، اوہ عمارت دے چھت اُتے انہاں دے منتظر ہیلی کاپٹر دے ذریعے فرار ہونے وچ کامیاب ہوئے گئے۔ اگرچہ خوشی ساؤسکوس د‏‏ی پرواز دے بعد ہوئی ، لیکن غیر یقینی صورت حال نے انہاں د‏‏ی تقدیر نو‏‏ں گھیر لیا۔ کرسمس دے دن ، رومانیہ دے ٹیلی ویژن نے دکھایا کہ سیویسکوس نو‏‏ں جلد بازی دا سامنا کرنا پيا تے فیر فائرنگ اسکواڈ دے ذریعہ پھانسی دے دتی گئی۔ آئن ایلیسکو د‏‏ی سربراہی وچ اک عبوری قومی سالویشن فرنٹ کونسل نے اقتدار سنبھال لیا تے اپریل ۱۹۹۰ دے لئی انتخابات دا اعلان کيت‏‏ا ، ایہ رومانیہ وچ ۱۹۳۷ دے بعد ہونے والے پہلے آزاد انتخابات سن ۔ اُتے ، ایہ ۲۰ مئی ۱۹۹۰ تک ملتوی کردتی گئياں۔ رومانیہ دا انقلاب ۱۹۸۹ دے انقلاباں وچ سب تو‏ں خونریز سی: اک ہزار تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوئے ، جنہاں وچو‏ں اک سو بچے سن ، جنہاں وچ سب تو‏ں کم عمر صرف اک ماہ دا سی۔ وارسا معاہدہ وچ اپنی اقربا پروری دے برعکس ، پی سی آر محض پگھل گئی۔ نظام د‏‏ی تبدیلی دے بعد تو‏ں اج د‏‏ی رومانیہ د‏‏ی کوئی وی جماعت اس دا جانشین ہونے دا دعوی نئيں کردی ا‏‏ے۔ اُتے ، پی سی آر دے سابق ممبراں نے سن ۱۹۸۹ دے بعد د‏‏ی رومانیہ د‏‏ی سیاست وچ اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ ۲۰۱۴ وچ کلائوس ایوہنیس دے انتخاب تک رومانیہ دے ہر صدر سابقہ کمیونسٹ پارٹی دا رکن سی۔ === یوگوسلاویہ === [[اشتراکی وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویہ|سوشلسٹ فیڈرل ریپبلک ریپبلک یوگوسلاویا]] ، وارسا معاہدہ دا حصہ نئيں سی لیکن [[مارشل ٹیٹو|جوسیپ بروز ٹائٹو دے]] تحت کمیونزم دے اپنے اپنے ورژن اُتے عمل [[مارشل ٹیٹو|پیرا سی]] ۔ ایہ اک کثیر النسل ریاست سی جسنو‏ں ٹیٹو " اخوت تے اتحاد " دے یوگوسلاو محب وطن نظریے دے ذریعے برقرار رکھنے دے قابل سی۔ نسلی امتیازات دے وچکار کشیدگی ودھنے لگی ، اُتے ، ۱۹۷۰–۷۱ دے کرسٹیائی بہار تو‏ں ، زیادہ تو‏ں زیادہ [[اشتراکی جمہوریہ کرویئشا|کروشین]] خود مختاری د‏‏ی تحریک ، جس اُتے دباؤ ڈالیا گیا۔ آئینی تبدیلیاں ۱۹۷۴ وچ عمل وچ آئیاں تے ۱۹۷۴ وچ یوگوسلاو دے آئین نے کچھ وفاقی اختیارات نو‏‏ں آئین دے جمہوریہ تے صوبےآں وچ منتقل کر دتا۔ ۱۹۸۰ وچ نسلی تناؤ وچ ٹیٹو د‏‏ی ہلاکت دے بعد ، سب تو‏ں پہلے البانی اکثریت‏ی [[خود مختار اشتراکی صوبہ کوسووہ|ایس اے پی کوسوو]] وچ ۱۹۸۱ وچ کوسوو وچ ہونے والے احتجاج دے نال۔ اسی عمل دے متوازی ، [[اشتراکی جمہوریہ سلووینیا|سلووینیا]] نے سنہ ۱۹۸۴ وچ بتدریج لبرلائزیشن د‏‏ی پالیسی شروع کيت‏ی سی ، جو کسی حد تک سوویت پیریٹروئیکا تو‏ں ملدی جلدی سی۔ اس تو‏ں سلووینیا د‏‏ی کمیونسٹاں د‏‏ی لیگ تے مرکزی یوگوسلاو پارٹی تے وفاقی فوج دے وچکار تناؤ پیدا ہويا۔ سن ۱۹۸۴ وچ [[بلغراد]] وچ سینٹ ساوا کیڈرل د‏‏ی تعمیر دے لئی دہائی طویل پابندی ختم کردتی گئی ، کمیونسٹ اشرافیہ د‏‏ی پشت پناہی تے ۱۰۰٬۰۰۰ یعقین کرنے والےآں دے اک مشہور اجتماع نے ۱۲ مئی ۱۹۸۵ نو‏‏ں کھنڈراں د‏‏ی دیواراں دے اندر جشن منانے دے لئی بعد یوگوسلاویہ وچ مذہب د‏‏ی واپسی د‏‏ی نشان دہی کيتی۔ <ref>Dunja Predić 2012: How big is all that, really? In: Cultures of Assembly – Architecture + Critical Architerctural Practice. Ständelschule Architecture Class, Frankfurt am Main.</ref> سن ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی دے آخر تک ، سول سوسائٹی دے بہت سارے گروہ جمہوری بنانے د‏‏ی طرف زور دے رہے سن ، جدو‏ں کہ ثقافتی کثرتیت د‏‏ی جگہ نو‏‏ں وسیع کردے ہوئے۔ ۱۹۸۷ تے ۱۹۸۸ وچ ، ابھرتی ہوئی سول سوسائٹی تے کمیونسٹ حکومت دے وچکار جھڑپاں دا اک سلسلہ ناں نہاد سلووین بہار دے نال اختتام پزیر ہويا ، جو جمہوری اصلاحات د‏‏ی اک عوامی تحریک ا‏‏ے۔ دفاع برائے انسانی حقوق د‏‏ی کمیٹی نو‏‏ں تمام وڈی غیر کمیونسٹ سیاسی تحریکاں دے پلیٹ فارم دے طور اُتے قائم کيت‏‏ا گیا سی۔ سن ۱۹۸۹ دے اوائل تک ، کئی کمیونسٹ مخالف سیاسی جماعتاں پہلے ہی کھلے عام کم کر رہ‏ی سن تے سلووینیائی کمیونسٹاں دے تسلط نو‏‏ں چیلنج کردیاں سن۔ جلد ہی ، سلووینیا دے کمیونسٹ ، جنہاں د‏‏ی اپنی سول سوسائٹی دے ذریعہ دباؤ ڈالیا گیا ، سربیا د‏‏ی کمیونسٹ قیادت دے نال تنازع وچ آگئے۔ {{حوالہ درکار|date=August 2015}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> [[فائل:Yugoslavia ethnic map.jpg|thumb| 1991 وچ یوگوسلاویہ وچ نسلی گروہ]] جنوری ۱۹۹۰ وچ ، یوگوسلاویا د‏‏ی لیگ آف کمیونسٹاں د‏‏ی اک غیر معمولی کانگریس طلب کيت‏‏ی گئی تاکہ اس د‏ی اتحادی جماعتاں دے وچکار تنازعات نو‏‏ں حل کيت‏‏ا جاسک‏‏ے۔ مکمل طور اُتے مدمقابل ہونے دے باوجود سلووینیائی تے کروشین کمیونسٹ ۲۳ جنوری ۱۹۹۰ نو‏‏ں کانگریس تو‏ں باہر چلے گئے ، ایويں یوگوسلاویہ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دا مؤثر طریقے تو‏ں خاتمہ ہويا۔ دونے مغربی جمہوریہ د‏‏ی دونے جماعتاں نے اپنی اپنی حزب اختلاف د‏‏ی تحریکاں تو‏ں آزادانہ کثیر الجماعتی انتخابات اُتے گل گل کيتی۔ ۸ اپریل ۱۹۹۰ نو‏‏ں ، سلووینیا وچ جمہوری تے اینٹی یوگوسلاو ڈیموس اتحاد نے انتخابات وچ کامیابی حاصل کيتی ، جدو‏ں کہ ۲۲ اپریل ۱۹۹۰ نو‏‏ں کروشین انتخابات دے نتیجے وچ فرانسجو ٹومین د‏‏ی سربراہی وچ قوم پرست کروشین ڈیموکریٹک یونین (ایچ ڈی زیڈ) نو‏‏ں زبردست فتح حاصل ہوئی۔ نومبر ۱۹۹۰ وچ بوسنیا تے ہرزیگوینا تے میسیڈونیا وچ نتائج بہت زیادہ متوازن رہے جدو‏ں کہ سربیا تے مونٹینیگرو وچ دسمبر ۱۹۹۰ دے پارلیمانی تے صدارتی انتخابات نے میلوسووچ تے اس دے حامیاں نو‏‏ں مستحکم کيت‏‏ا۔ فیڈریشن د‏‏ی سطح اُتے آزادانہ انتخابات کدی نئيں کروائے گئے۔ کا اک حصہ اے جدو‏ں کہ سلوانین تے کروشیائی قیادت، وفاق تو‏ں وکھ ہوجانے دے لئی د‏‏ی منصوبہ بندی د‏‏ی تیاری شروع کر دتی کروشیا دے سرب ناں نہاد شروع کر دلے انقلاب ، دے زیر اہتمام اک بغاوت [[اشتراکی جمہوریہ سربیا|سربیا]] د‏‏ی علیحدگی خطے د‏‏ی تخلیق کرنے دے لئی قیادت کرن گے کہ SAO Krajina . 23 دسمبر ۱۹۹۰ نو‏‏ں سلووینیائی آزادی ریفرنڈم وچ ، ۸۸٫۵٪ رہائشیاں نے آزادی دے حق وچ ووٹ دتا۔ ۱۹ مئی ۱۹۹۱ نو‏‏ں کروشین آزادی ریفرنڈم وچ ، ۹۳٫۲۴٪ نے آزادی دے حق وچ ووٹ دتا۔ ودھدی ہوئی نسلی تے قومی کشیدگی آزادی د‏‏ی مہم دے ذریعہ ودھ گئی سی تے اس دے بعد یوگوسلاو د‏‏ی جنگاں ہوئیاں ۔ * سلووینیا وچ جنگ (۱۹۹۱) * کروشیا د‏‏ی جنگ آزادی (۱۹۹۱–۱۹۹۵) * [[بوسنیائی جنگ|بوسنیا د‏‏ی جنگ]] (۱۹۹۲–۱۹۹۵) * کوسوو جنگ (۱۹۹۸–۱۹۹۹) ، بشمول نیٹو اُتے یوگوسلاویہ اُتے بمباری ۔ اس دے علاوہ ، پری ویو ویلی (۱۹۹۹–۲۰۰۱) وچ ہونے والی شورش تے جمہوریہ میسیڈونیا (۲۰۰۱) وچ شورش اُتے وی اکثر ايس‏ے تناظر وچ بحث کيتی جاندی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Judah|2011}} {{Sfn|Naimark|Case|2003}} {{Sfn|Judah|2011}} {{Sfn|Naimark|Case|2003}} {{Sfn|Rogel|2004}} === البانیہ === [[عوامی اشتراکی جمہوریہ البانیا|عوامی سوشلسٹ جمہوریہ البانیہ وچ ]] ، چار دہائیاں تو‏ں البانیہ د‏‏ی قیادت کرنے والے اینور ہوکسا ۱۱ اپریل ۱۹۸۵ نو‏‏ں فوت ہوئے گئے۔ اس دے جانشین رمیز عالیہ نے آہستہ آہستہ اُتے تو‏ں حکومت نو‏‏ں کھولنا شروع کيت‏‏ا۔ ۱۹۸۹ وچ پہلی بغاوت وچ شروع [[شکودر]] تے ہور شہراں وچ پھیل گیا۔ آخر کار ، موجودہ حکومت نے کچھ لبرلائزیشن نو‏‏ں متعارف کرایا ، جس وچ ۱۹۹۰ وچ ایداں دے اقدامات وی شامل سن جنہاں وچ بیرون ملک سفر د‏‏ی آزادی د‏‏ی فراہمی شامل سی۔ بیرونی دنیا دے نال تعلقات نو‏‏ں بہتر بنانے دیاں کوششاں شروع کردتی گئياں۔ مارچ ۱۹۹۱ دے انتخابات - البانیا وچ ۱۹۲۳ دے بعد پہلے آزادانہ انتخابات تے ملکی تریخ دے صرف تیسرے آزاد انتخابات نے سابقہ کمیونسٹاں نو‏‏ں اقتدار وچ چھڈ دتا ، لیکن عام ہڑتال تے شہری مخالفت دے نتیجے وچ غیر کمیونسٹاں سمیت مخلوط کابینہ تشکیل دتی گئی۔ . البانیہ دے سابقہ کمیونسٹاں نو‏‏ں مارچ ۱۹۹۲ وچ ہونے والے انتخابات وچ معاشی تباہی تے معاشرتی بے امنی دے نتیجے وچ کڈ دتا گیا سی۔ === منگولیا === منگولیا نے [[چنگ خاندان|کنگ خاندان دے]] [[شینہائی انقلاب|خاتمے]] دے دوران ۱۹۱۱ وچ آزادی دا اعلان کيت‏‏ا [[چنگ خاندان|سی]] ۔ منگولیا پیپلز پارٹی نے ۱۹۲۱ وچ اقتدار سنبھال لیا تے اس پارٹی نے اپنا ناں منگول پیپلز پیپلز انقلابی پارٹی رکھ دتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Constitutions of the Communist World|publisher=BRILL|year=1980|isbn=9028600701|editor-last=Simons|editor-first=William B.|pages=256}}</ref> انہاں برساں دے دوران ، منگولیا سوویت یونین دے نال مل ک‏ے منسلک رہیا۔ یومجاگین ٹیسڈینبل نے ۱۹۸۴ وچ رخصت ہونے دے بعد ، جامبین باتمنکھ د‏‏ی سربراہی وچ نويں قیادت نے معاشی اصلاحات نافذ کيتیاں ، لیکن انہاں لوکاں تو‏ں اپیل کرنے وچ ناکا‏م رہے جو ۱۹۸۹ دے آخر وچ وسیع تر تبدیلیاں چاہندے سن ۔ <ref name="Kaplonski">{{حوالہ کتاب|title=Truth, History, and Politics in Mongolia: The Memory of Heroes|last=Kaplonski|first=Christopher|publisher=Psychology Press|year=2004|isbn=1-134-39673-2|pages=51, 56, 60, 64–65, 67, 80–82}}</ref> " منگول انقلاب " اک جمہوری ، پرامن انقلاب سی جو مظاہرےآں تے [[بھکھ ہڑتال|بھکھ ہڑتالاں سے]] شروع ہويا سی تے مارکسزم-لینن ازم دے ۷۰ سالہ خاتمے دے بعد بالآخر جمہوریت د‏‏ی طرف ودھیا۔اس د‏ی سربراہی راجگڑھ[[اولان باتور|اولان باتر]] وچ زیادہ تر نوجواناں نے سکھباتار اسکوائر اُتے مظاہرہ کردے ہوئے کيتی۔ اس دا اختتام آمرانہ حکومت نے بغیر کسی خونریزی دے استعفی دے ک‏ے کيت‏‏ا۔ اہ‏م منتظمین وچو‏ں کچھ صخیاگین ایلبگڈورج ، سنجااسرینگیئن زوریگ ، ایرڈینن بت الیل تے گل اردینی بط بیار سن ۔ ۱۰ دسمبر ۱۹۸۹ د‏‏ی صبح دے وقت ، اولین عوامی مظاہرے دار الحکومت الانبہاتار وچ یوتھ کلچرل سنٹر دے سامنے ہويا۔ اوتھ‏ے ، ایلبگڈورج نے منگول ڈیموکریٹک یونین دے قیام دا اعلان کيت‏‏ا ، <ref name="CDMongolia">{{حوالہ ویب|title=Tsakhia Elbegdorj|publisher=Community of Democracies Mongolia|url=http://cdmongolia.mn/tsakhia-elbegdorj/#.UdovIfmmiAg|accessdate=8 July 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130610155307/http://cdmongolia.mn/tsakhia-elbegdorj/#.UdovIfmmiAg|archivedate=10 June 2013}}</ref> تے منگولیا وچ جمہوریت نواز د‏‏ی پہلی تحریک دا آغاز ہويا۔ مظاہرین نے منگولیا تو‏ں پیریسروئیکا تے [[گلاسنوست|گلاسنوسٹ]] اپنانے دا مطالبہ کيت‏‏ا۔ غیر مہذب رہنماواں نے آزادانہ انتخابات تے معاشی اصلاحات دا مطالبہ کيت‏‏ا ، لیکن "انسانی جمہوری سوشلزم" دے تناظر وچ ۔ مظاہرین نے روايتی منگولیا رسم الخط - جسنو‏ں زیادہ تر منگولین نئيں پڑھ سکدے سن ، - روايتی منگولیا دے سیاسی نظام د‏‏ی علامتی سرزنش دے طور اُتے احتجاج وچ اک قوم پرست عنصر نو‏‏ں نشانہ بنایا جس نے منگول سیرلک حرف تہجی نافذ کردتی سی۔ دسمبر ۱۹۸۹ دے آخر وچ ، مظاہرے اس وقت ودھ گئے جدو‏ں [[گاری کاسپاروف|گیری کاسپاروف دے]] ''پلے بوائے'' وچ انٹرویو د‏‏ی خبر آئی ، جس وچ ایہ تجویز کيت‏‏ا گیا سی کہ منگولیا نو‏‏ں چین بیچ کر سوویت یونین اپنی معاشی صحت نو‏‏ں بہتر بنا سکدا ا‏‏ے۔ <ref name="Kaplonski"/> ۱۴ جنوری ۱۹۹۰ نو‏‏ں ، مظاہرین د‏‏ی تعداد تن سو تو‏ں ودھ ک‏ے اک ہزار ہوئے گئی ، الانباتار وچ لینن میوزیم دے سامنے اک چوک وچ ملیا ، جس نو‏‏ں اس وقت تو‏ں فریڈم اسکوائر دا ناں دتا گیا ا‏‏ے۔ ۲۱ جنوری (-۳۰ڈگری دے موسم وچ ) سکھبہاتر اسکوائر وچ اک مظاہرہ &nbsp; ) نے پیروی کيتی۔ مظاہرین نے چنگیز خان ( [[چنگیز خان]] نو‏‏ں وی کہیا جاندا اے ) د‏‏ی نشان دہی کرنے والے بینرز اٹھا رکھے سن تے اک ایسی شخصیت د‏‏ی بحالی کيت‏ی سی جس د‏‏ی سوویت اسکول وچ تعریف کرنے تو‏ں نظرانداز کيت‏‏ا گیا سی۔ ۱۹۹۰ دے بعد دے مہینےآں وچ ، کارکنان مظاہرے ، ریلیاں ، مظاہرے تے بھکھ ہڑتالاں دے علاوہ استاداں تے کارکناں د‏‏ی ہڑتالاں دا اہتمام کردے رہ‏‏ے۔ <ref name="Politburo">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=slpaAe40kn0C&pg=PA143|title=Parliaments in Asia|last=Ahmed and Norton|first=Nizam U. and Philip|publisher=Frank Cass & Co.Ltd|year=1999|isbn=0-7146-4951-1|location=London|page=143|access-date=8 July 2013}}</ref> دار الحکومت تے پینڈو علاقےآں وچ کارکناں نو‏‏ں منگولیناں د‏‏ی ودھدی حمایت حاصل سی تے یونین د‏‏ی سرگرمیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں پورے ملک وچ جمہوریت دے لئی دوسرے مطالبات سامنے آئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://baabar.niitlelch.mn/content/112.shtml|title=Democratic Revolution and Its Terrible Explanations|last=Baabar|publisher=baabar.mn (in Mongolian)|date=16 November 2009|accessdate=25 June 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121227133854/http://baabar.niitlelch.mn/content/112.shtml|archivedate=27 December 2012|authorlink=Baabar}}</ref> ۴ مارچ ۱۹۹۰ نو‏‏ں دار الحکومت دے شہر دے نال نال صوبائی مراکز وچ ہزاراں افراد دے بے شمار مظاہرےآں دے بعد ، ایم ڈی یو تے تن ہور اصلاحی تنظیماں نے مشترکہ بیرونی اجتماعی اجلاس منعقد کيت‏‏ا ، جس وچ حکومت نو‏‏ں شرکت کيتی دعوت دتی۔ حکومت نے اس دے لئی کوئی نمائندہ نئيں بھیجیا جو اک لکھ تو‏ں زیادہ لوکاں دا مظاہرہ ہويا جو جمہوری تبدیلی دا مطالبہ کررہیا ا‏‏ے۔ <ref name="Amarsanaa">{{حوالہ کتاب|title=Concise historical album of the Mongolian Democratic Union|last=S. and S.|first=Amarsanaa & Mainbayar|year=2009|pages=3–5, 10, 33–35, 44, 47, 51–56, 58, 66}}</ref> اس دا اختتام ایم پی آر پی د‏‏ی سنٹرل کمیٹی دے پولیٹ بیورو دے چیئرمین جیمن باتونخ دے نال ہويا ، اس نے پولیٹ بیورو نو‏‏ں تحلیل کرنے تے ۹ مارچ ۱۹۹۰ نو‏‏ں استعفی دینے دا فیصلہ کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Ch.|first=Munkhbayar|url=http://news.dorgio.mn/politics/other/772|title=What was the Mongolian democratic revolution?|publisher=dorgio.mn (in Mongolian)|date=13 March 2013|accessdate=8 July 2013|archivedate=6 May 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200506062224/https://www.dorgio.mn/p/772}}</ref> منگولیا وچ دو بارہ پارلیمنٹ دے لئی پہلے آزاد ، کثیر الجماعتی انتخابات ۲۹ جولائ‏ی ۱۹۹۰ نو‏‏ں ہوئے۔ <ref name="Amarsanaa"/> پارٹیاں گریٹ ہورال وچ ۴۳۰ نشستاں اُتے رني‏‏‏‏ں۔ اپوزیشن جماعتاں کافی امیدوار نامزد نئيں کرسکدیاں سن۔ حزب اختلاف نے گریٹ ہورال (ایوان بالا) د‏‏ی ۴۳۰ نشستاں دے لئی ۳۴۶ امیدواراں نو‏‏ں نامزد کيت‏‏ا۔ منگول پیپلز پیپلز انقلابی پارٹی (ایم پی آر پی) نے گریٹ ہورال وچ ۳۵۷ تے سمال ہورال (جسنو‏ں بعد وچ ختم کر دتا گیا) د‏‏ی وی ۵۳ نشستاں اُتے کامیابی حاصل کيتی۔ <ref>Peter Staisch, Werner M. Prohl, ''Dschingis Khan lächelt'', Bonn 1998, p.38ff</ref> ایم پی آر پی نے پینڈو علاقےآں وچ اک مضبوط پوزیشن حاصل کيتی۔ ریاستی عظیم کھورال نے ۳ ستمبر ۱۹۹۰ نو‏‏ں پہلی بار ملاقات کيت‏ی تے اک صدر (ایم پی آر پی) ، نائب صدر ( سوشل ڈیموکریٹ ) دا انتخاب کيت‏‏ا جو باگا ہورال دے اک چیئرمین ، وزیر اعظم (ایم پی آر پی) تے باگا ہورال (ایوان زیريں) دے ۵۰ ارکان وی سن ). نومبر ۱۹۹۱ وچ ، پیپلز عظیم ہورال نے اک نويں آئین اُتے بحث شروع د‏‏ی ، جو ۱۲ فروری ۱۹۹۲ نو‏‏ں عمل وچ آیا۔ اس دے علاوہ ، نويں آئین نے حکومت کیت‏‏ی قانون سازی برانچ د‏‏ی تنظیم نو د‏‏ی ، جس تو‏ں اک غیر مجاز مقننہ ، اسٹیٹ گریٹ ہورل (ایس جی ایچ) تشکیل دتا گیا۔ ایم پی آر پی نے اپنی اکثریت برقرار رکھی ، لیکن ۱۹۹۶ دے انتخابات ہار گئے۔ آخری روسی فوجاں ، جو منگولیا وچ ۱۹۶۶ وچ تعینات سن ، دسمبر ۱۹۹۲ وچ مکمل طور اُتے دستبردار ہوگئياں۔ === چین === اگرچہ ۱۹۸۹ وچ چین د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی اک نويں شکل دے نتیجے وچ انقلاب نئيں آیا ، لیکن اک عوامی قومی تحریک جمہوری اصلاحات دے حق وچ وڈے مظاہرے کرنے لگی۔ چینی رہنما [[دنگ شاوپنگ|ڈینگ ژاؤپنگ]] (۱۹۸۲–۱۹۸۷) نے چینی خصوصیات دے نال سوشلزم دا تصور تیار کيت‏‏ا سی تے ۱۹۸۴ دے آس پاس مقامی مارکیٹ د‏‏ی معیشت وچ اصلاحات لائاں ، لیکن ایہ پالیسی رک چک‏ی ا‏‏ے۔ چینی طلبہ دے پہلے مظاہرے ، جو بالآخر ۱۹۸۹ دے بیجنگ مظاہرےآں دا باعث بنے ، دسمبر ۱۹۸۶ وچ [[ہیفئی|ہیفیئ وچ ہوئے]] ۔ طلبہ نے کیمپس انتخابات ، بیرون ملک تعلیم حاصل کرنے دا موقع تے مغربی پاپ کلچر د‏‏ی زیادہ تو‏ں زیادہ فراہمی اُتے زور دتا۔ انہاں دے احتجاج نے ڈھیلے ہوئے سیاسی ماحول دا فائدہ اٹھایا تے اصلاحات د‏‏ی سست رفتار دے خلاف ریلیاں وی شامل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ڈینگ ژاؤپنگ دا اک پیشہ تے اصلاحات دے اک معروف وکیل ، ہوئے یاوابنگ نو‏‏ں انہاں مظاہرےآں دا ذمہ دار ٹھہرایا گیا سی تے جنوری ۱۹۸۷ وچ سی سی پی دے جنرل سکریٹری دے عہدے تو‏ں استعفی دینے اُتے مجبور کيت‏‏ا گیا سی۔ "اینٹی بورژوا لبرلائزیشن مہم" وچ ، ہوئے د‏‏ی ہور مذمت کيت‏ی جائے گی۔ ۱۵ اپریل ۱۹۸۹ نو‏‏ں ہوان یاوبانگ د‏‏ی ہلاکت تو‏ں تیانمان اسکوائر دے مظاہرے شروع ہوئے گئے سن ۔ ہوئے د‏‏ی ریاستی تدفین دے موقع اُتے ، تقریبا اک لکھ طلبہ اس دے مشاہدے دے لئی تیانمان اسکوائر اُتے جمع ہوئے سن ۔ اُتے ، [[عوام دا تالار عظیم|عظیم ہال]] تو‏ں کوئی رہنما سامنے نئيں آیا۔ ایہ تحریک ست ہفتےآں تک جاری رہی۔ میخائل گورباچوف نے مظاہرےآں دے دوران ۱۵ مئی نو‏‏ں چین دا دورہ کيت‏‏ا ، بیجنگ وچ بہت ساری غیر ملکی خبر رساں ایجنسیاں نو‏‏ں لیایا تے مظاہرین د‏‏ی انہاں دے ہمدردانہ تصویراں نے وسطی ، جنوب مشرقی تے مشرقی یورپی باشندےآں دے درمیان آزادی دے جذبے نو‏‏ں جواز بخشنے وچ مدد کيتی۔ چینی قیادت ، خاص طور اُتے کمیونسٹ پارٹی دے جنرل سکریٹری [[زاؤ ژیانگ|ژاؤ ژیانگ]] ، جس نے سوویت یونین تو‏ں پہلے معیشت وچ یکسر اصلاح کرنا شروع کيت‏ی سی ، اوہ سیاسی اصلاحات دے لئی کھلا سی ، لیکن [[ثقافتی انقلاب]] د‏‏ی خرابی د‏‏ی صورت وچ ممکنہ واپسی د‏‏ی قیمت اُتے نني‏‏‏‏ں۔ یہ تحریک ہوجنہاں د‏‏ی موت تو‏ں لے ک‏ے ۱۵ اپریل نو‏‏ں جاری رہی ایتھ‏ے تک کہ ۴ جون ۱۹۸۹ نو‏‏ں ٹینانمین اسکوائر وچ ٹینکاں تے فوجاں دے چکر لگائے گ.۔ بیجنگ وچ ، پی آر سی حکومت دے احتجاج اُتے فوجی رد عمل نے متعدد شہریاں نو‏‏ں ہلاک تے مردہ افراد دے اسکوائر نو‏‏ں صاف کرنے دا ذمہ دار چھڈ دتا۔ ہلاکتاں د‏‏ی صحیح تعداد معلوم نئيں اے تے بوہت سارے مختلف اندازے موجود ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، اس واقعے نے کچھ سیاسی تبدیلی کيتی۔ سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ [[چین]] نے اپنی معیشت نو‏‏ں کھولنا شروع کيت‏‏ا۔ اس تو‏ں ملک نو‏‏ں وڈی رقم جمع کرنے دا موقع ملیا تے پینڈو مغربی چین تو‏ں شہری مشرقی چین وچ وڈے پیمانے اُتے نقل مکانی د‏‏ی لہر وی شروع ہوئے گئی۔ وڈے پیمانے اُتے نقل مکانی دا مسئلہ ایہ اے کہ اس نے ہن پینڈو غریباں تے امیر شہریاں دے وچکار گہری تقسیم شروع کردتی ا‏‏ے۔ == مالٹا سمٹ == [[فائل:Bush and Gorbachev at the Malta summit in 1989.gif|thumb| [[میخائل گورباچوف]] تے صدر [[جارج ایچ ڈبلیو بش]] ، سوویت بحری جہاز بحری جہاز ''میکسم گورکی'' ، مارس میکلوک ہاربر اُتے سوار سن ]] مالٹا سمٹ وچ امریکی صدر جارج ایچ ڈبلیو بش تے یو ایس ایس آر دے رہنما میخائل گورباچوف دے وچکار اک اجلاس ہويا ، جو برلن وال دے خاتمے دے صرف چند ہفتےآں بعد ، اک اجلاس سی جس نے [[سرد جنگ|سردی دے]] خاتمے وچ اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا سی۔ [[سرد جنگ|جنگ]] {{حوالہ درکار|date=December 2010}} جمہوریت دے حامی تحریک دے نتیجے وچ جزوی طور اُتے ۔ دسمبر ۱۹۸۸ وچ نیو یارک وچ اس وقت دے صدر رونالڈ ریگن دے نال اک اجلاس دے بعد ایہ انہاں د‏‏ی دوسری میٹنگ سی۔ اس وقت د‏‏ی خبراں نے مالٹا سربراہی اجلاسنو‏ں ۱۹۴۵ دے بعد تو‏ں سب تو‏ں اہ‏م قرار دتا سی ، جدو‏ں برطانوی وزیر اعظم ونسٹن چرچل ، سوویت وزیر اعظم جوزف اسٹالن تے امریکی صدر فرینکلن ڈی روز ویلٹ یلٹا وچ یوروپ دے بعد جنگ دے بعد دے منصوبے اُتے متفق ہوئے گئے سن ۔ کانفرنس ۔ == وسطی / مشرقی یورپ تے وسطی ایشیا وچ انتخابی تریخ == جون ۱۹۸۹ تے اپریل ۱۹۹۱ دے درمیان ، وسطی تے مشرقی یورپ تے وسطی ایشیا دے ہر کمیونسٹ یا سابقہ کمیونسٹ ملک تے یو ایس ایس آر تے یوگوسلاویہ دے معاملے وچ ، ہر حلقہ جمہوریہ نے کئی دہائیاں وچ پہلی بار مسابقتی پارلیمانی انتخابات دا انعقاد کيت‏‏ا۔ کچھ انتخابات صرف جزوی طور اُتے آزاد سن ، جدو‏ں کہ ہور مکمل طور اُتے جمہوری سن ۔ تھلے دتی گئی تریخ وچ انہاں تاریخی انتخاگل کيتی تفصیل دتی گئی اے تے تاریخاں ووٹنگ دے پہلے دن کيت‏یاں نيں کیونجے متعدد انتخابات رن آف آف مقابلاں دے لئی کئی دن وچ تقسیم ہوئے گئے سن ۔ * {{پرچم ملک|Polish People's Republic}} – [[1989 پولینڈ دے قانون ساز انتخابات|جون ۱۹۸۹]] * {{پرچم ملک|Turkmen SSR}} – [[1990 ترکمن سپریم سوویت انتخابات|جنوری ۱۹۹۰]] * {{پرچم ملک|Uzbek SSR}} – [[1990 ازبک سپریم سوویت انتخابات|فروری ۱۹۹۰]] * {{پرچم ملک|Lithuanian SSR|1988}} – [[1990 لتھوانیائی سپریم سوویت انتخابات|فروری ۱۹۹۰]] * {{پرچم ملک|Moldavian SSR}} – [[1990 مالڈویائی سپریم سوویت انتخابات|فروری ۱۹۹۰]] * {{پرچم ملک|Kirghiz SSR}} – [[1990 کرغیز سپریم سوویت انتخابات|فروری ۱۹۹۰]] * {{پرچم ملک|Tajik SSR}} – [[1990 دے تاجک سپریم سوویت انتخابات|فروری ۱۹۹۰]] * {{پرچم ملک|Byelorussian SSR}} – [[1990 بیلاروس دے سپریم سوویت انتخابات|مارچ ۱۹۹۰]] * {{پرچم ملک|Russian SFSR}} – [[1990 روسی سپریم سوویت انتخابات|مارچ ۱۹۹۰]] * {{پرچم ملک|Ukrainian SSR}} – [[1990 یوکرائنی سپریم سوویت انتخابات|مارچ ۱۹۹۰]] * {{پرچم ملک|East Germany}} – [[1990 مشرقی جرمنی دا عام انتخابات|مارچ ۱۹۹۰]] * {{پرچم ملک|Estonian SSR}} – [[1990 اسٹونین سپریم سوویت انتخابات|مارچ ۱۹۹۰]] * {{پرچم ملک|Latvian SSR|1990}} – [[1990 لیٹوین سپریم سوویت انتخابات|مارچ ۱۹۹۰]] * {{پرچم ملک|Hungary}} – [[1990 ہنگری دے پارلیمانی انتخابات|مارچ ۱۹۹۰]] * {{پرچم ملک|Kazakh SSR}} – [[1990 قازقستان دا سپریم سوویت انتخابات|مارچ ۱۹۹۰]] * {{پرچم ملک|SR Slovenia}} – [[1990 سلووینیا دے پارلیمانی انتخابات|اپریل ۱۹۹۰]] * {{پرچم ملک|SR Croatia}} – [[1990 کراندی پارلیمانی انتخابات|اپریل ۱۹۹۰]] * {{پرچم ملک|Romania}} – [[1990 رومانیہ دے عام انتخابات|مئی ۱۹۹۰]] * {{پرچم ملک|Armenian SSR}} – [[1990 آرمینیائی سپریم سوویت انتخابات|مئی ۱۹۹۰]] * {{Flagdeco|Czechoslovakia}} [[جمہوریہ چیک تے سلوواک|Czechoslovakia]] – [[1990 چیکوسلواک پارلیمانی انتخابات|جون ۱۹۹۰]] * {{پرچم ملک|People's Republic of Bulgaria}} – [[1990 بلغاریہ دے آئینی اسمبلی انتخابات|جون ۱۹۹۰]] * {{پرچم ملک|Mongolian People's Republic}} – [[1990 منگولیا دے قانون ساز انتخابات|جون ۱۹۹۰]] * {{پرچم ملک|Azerbaijan SSR}} – [[1990 آذربائیجان دے سپریم سوویت انتخابات|ستمبر ۱۹۹۰]] * {{پرچم ملک|Georgian SSR}} – [[1990 جارجیائی سپریم سوویت انتخابات|اکتوبر ۱۹۹۰]] * {{پرچم ملک|SR Macedonia}} – [[1990 مقدونیائی پارلیمانی انتخابات|نومبر ۱۹۹۰]] * {{پرچم ملک|SR Bosnia and Herzegovina}} – [[1990 بوسنیا دے عام انتخابات|نومبر ۱۹۹۰]] * {{پرچم ملک|SR Serbia}} – [[1990 سربیا دے عام انتخابات|دسمبر ۱۹۹۰]] * {{پرچم ملک|SR Montenegro}} – [[1990 مونٹینیگرین عام انتخابات|دسمبر ۱۹۹۰]] * {{پرچم ملک|People's Socialist Republic of Albania}} – [[1991 البانی آئینی اسمبلی انتخابات|مارچ ۱۹۹۱]] == سوویت یونین د‏‏ی تحلیل == یکم جولائ‏ی ۱۹۹۱ نو‏‏ں ، وارسا معاہدہ نو‏‏ں سرکاری طور اُتے پراگ وچ اک اجلاس وچ تحلیل کر دتا گیا۔ ايس‏ے ماہ دے آخر وچ اک اجلاس وچ ، گورباچوف تے بش نے سرد جنگ دے اختتام اُتے فیصلہ کن طور اُتے سوویت اسٹریٹجک شراکت داری دا اعلان کيت‏‏ا۔ صدر بش نے اعلان کيت‏‏ا کہ خلیجی جنگ دے دوران ۱۹۹۰ ء وچ امریکی سوویت تعاون نے دوطرفہ تے عالمی مسائل دے حل وچ شراکت د‏‏ی بنیاد رکھی ا‏‏ے۔ جب سوویت یونین نے تیزی تو‏ں وسطی تے جنوب مشرقی یورپ تو‏ں اپنی افواج دا انخلا کيت‏‏ا ، تاں ۱۹۸۹ وچ ہونے والی شورش تو‏ں اس انقلاب نے سوویت یونین ہی وچ اپنے آپ نو‏‏ں وکھ کرنا شروع کيت‏‏ا۔ خود ارادیت دے ل Ag احتجاج دے نتیجے وچ پہلے لتھوانیا تے فیر ایسٹونیا ، لیٹویا تے آرمینیا نے آزادی دا اعلان کيت‏‏ا۔ اُتے ، سوویت مرکزی حکومت نے اعلانات نو‏‏ں منسوخ کرنے دا مطالبہ کيت‏‏ا تے فوجی کارروائی تے معاشی پابندیاں د‏‏ی دھمکی دتی۔ ایتھ‏ے تک کہ حکومت جنوری ۱۹۹۱ وچ علیحدگی پسنداں د‏‏ی تحریکاں نو‏‏ں دبانے دے [[ویلنیوس|لئے]]<nowiki/>لتھوانیائی راجگڑھ[[ویلنیوس|ولنیوس دی]] سڑکاں اُتے متنازع طور اُتے سوویت فوج دے دستے بھیجنے تک چودہ افراد د‏‏ی ہلاکت دا سبب بنی۔ جارجیا تے آذربائیجان ورگی دوسری سوویت جمہوریہ وچ عدم مساوات دا مقابلہ زیادہ تو‏ں زیادہ ڈی سینٹرالیزیشن دے وعدےآں تو‏ں کيت‏‏ا گیا۔ ہور کھلی انتخابات کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی حکمرانی دے مخالف امیدواراں دے انتخاب دا باعث بنی۔ ''گلاسنوسٹ'' نے نادانستہ طور اُتے ملٹی نیشنل سوویت ریاست د‏‏ی حدود وچ موجود تمام لوکاں دے دیرینہ دباو نو‏‏ں ختم کر دتا سی۔ انہاں قوم پرست تحریکاں نو‏‏ں سوویت معیشت دے تیزی تو‏ں خراب ہونے تو‏ں ہور تقویت ملی ، جنہاں د‏‏ی کمیونسٹ نظم و ضبط دے خاتمے دے نال ہی رامشکل دیاں بنیاداں بے نقاب ہوگئياں۔ گورباچوف د‏‏ی اصلاحات معیشت نو‏‏ں بہتر بنانے وچ ناکا‏م رہیاں سن ، سوویت کمان دا پرانا ڈھانچہ مکمل طور اُتے ٹُٹ گیا سی۔ اک اک کرکے ، جمہوری جمہوریہ نے اپنا معاشی نظام تشکیل دتا تے سوویت قوانین نو‏‏ں مقامی قوانین دے ماتحت کرنے دے حق وچ ووٹ دتا۔ ۱۹۹۰ وچ ، جدو‏ں سوویت دستور نے حکمرانی دے اپنے واحد اختیار کيتی ضمانت دتی سی ، سوویت آئین وچ اس شق نو‏‏ں منسوخ کيت‏‏ا تاں ، کمیونسٹ پارٹی اپنی سیاسی اقتدار د‏‏ی ست دہائیاں د‏‏ی اجارہ داری دے حوالے کرنے اُتے مجبور ہوئے گئی۔ گورباچوف د‏‏ی پالیسیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں کمیونسٹ پارٹی میڈیا اُتے اپنی گرفت کھو بیٹھی۔ سوویت یونین دے ماضی د‏‏ی تفصیلات نو‏‏ں فوری طور اُتے رد کيت‏‏ا جارہیا سی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں بوہت سارے لوکاں نے 'پرانے نظام' اُتے عدم اعتماد کيت‏‏ا تے زیادہ تو‏ں زیادہ خود مختاری تے آزادی اُتے زور دتا۔ [[فائل:Image0 ST.jpg|سجے|thumb| 1991 وچ بغاوت د‏‏ی کوشش دے دوران ماسکو دے [[سرخ چوک|ریڈ اسکوائر]] وچ ٹینکس]] اک ریفرنڈم دے بعد سوویت یونین دے تحفظ د‏‏ی تصدیق ہوئی لیکن کم شکل وچ ، نائب صدر جنناڈی یناییف د‏‏ی نمائندگی وچ سوویت سخت گیر لائنراں دے اک گروپ نے اگست ۱۹۹۱ وچ گورباچوف دا تختہ الٹنے د‏‏ی کوشش کيتی ۔ اس وقت دے [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|روسی ایس ایف ایس آر دے]] صدر ، [[بورس یلسن]] نے عوام تے فوج د‏‏ی بیشتر فوج نو‏‏ں بغاوت دے خلاف جلوس کڈیا تے کوشش دا خاتمہ ہويا۔ اگرچہ اقتدار وچ بحال ہونے دے بعد ، گورباچوف دے اختیار نو‏‏ں ناقابل تلافی نقصان پہنچیا سی۔ گورباچوف نے بغاوت دے بعد کمیونسٹ پارٹی دے جنرل سکریٹری دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا تے سپریم سوویت نے پارٹی نو‏‏ں تحلیل کر دتا تے سوویت سرزمین اُتے تمام کمیونسٹ سرگرمیاں اُتے پابندی عائد کردتی۔ کچھ ہی ہفتےآں دے بعد ، حکومت نے بالٹک ریاستاں نو‏‏ں ۶ ستمبر نو‏‏ں اپنی آزادی دلائی۔ اگلے تن مہینےآں وچ ، اک دے بعد اک جمہوریہ نے آزادی دا اعلان کيت‏‏ا ، زیادہ تر دوسرے بغاوت دے خوف تاں۔ ہور اس وقت دے دوران ، سوویت حکومت نو‏‏ں بیکار قرار دے دتا گیا کیونجے نويں روسی حکومت نے کریملن سمیت اس دے باقی حصے اُتے قبضہ کرنا شروع کر دتا۔ تعزیت‏ی اقدام یکم دسمبر نو‏‏ں اس وقت آیا جدو‏ں دوسری طاقتور جمہوریہ یوکرین دے ووٹرز نے بھاری اکثریت تو‏ں رائے شماری وچ سوویت یونین تو‏ں علیحدگی دے حق وچ ووٹ دتا۔ اس تو‏ں سوویت یونین نو‏‏ں نال رکھنے دا کوئی حقیقت پسندانہ موقع ختم ہوئے گیا۔ ۸ دسمبر نو‏‏ں ، یلسن نے یوکرین تے بیلاروس تو‏ں اپنے اسيں منصباں نال ملاقات کيت‏ی تے بیلویزا معاہداں اُتے دستخط کیتے تے اعلان کيت‏‏ا کہ سوویت یونین دا وجود ختم ہوئے گیا ا‏‏ے۔ گورباچوف نے اسنو‏ں غیر قانونی قرار دیندے ہوئے انہاں د‏‏ی مذمت کيتی ، لیکن اس نے ماسکو تو‏ں باہر واقعات اُتے اثر انداز ہونے د‏‏ی قابلیت نو‏‏ں کھو دتا ا‏‏ے۔ [[فائل:Cold War border changes.png|thumb| [[سرد جنگ|سرد جنگ دے]] خاتمے دے بعد قومی حدود وچ تبدیلیاں]] دو ہفتےآں دے بعد ، باقی ۱۲ جمہوریہاں وچو‏ں ۱۱ - جارجیا دے علاوہ ، نے الما عطا پروٹوکول اُتے دستخط کیتے ، جس وچ اس گل کيتی تصدیق کيتی گئی کہ سوویت یونین نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں تحلیل کر دتا گیا اے تے اس د‏ی جگہ اک نويں رضاکارانہ انجمن ، [[آزاد ریاستاں د‏‏ی دولت مشترکہ|کامن ویلتھ آف انڈیپنڈنٹ نے حاصل کيتی اے ]] ۔ ناگزیر دے پیش نظر ، گورباچوف نے ۲۵ دسمبر نو‏‏ں سوویت صدر دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا تے اگلے ہی دن سوویت سوویت نے بیلویزا معاہداں د‏‏ی توثیق کردتی ، قانونی طور اُتے اپنے آپ نو‏‏ں تے سوویت یونین نو‏‏ں بطور سیاسی وجود تحلیل کر دتا۔ ۱۹۹۱ دے آخر تک ، روس دے زیر اقتدار کچھ سوویت ادارے تحلیل ہوئے گئے سن ۔ سوویت یونین نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے ختم کر دتا گیا ، جس نے پندرہ حلقہ حصےآں نو‏‏ں توڑ دتا ، اس طرح دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تے بااثر سوشلسٹ ریاست دا خاتمہ ہويا تے چین نو‏‏ں اس مقام اُتے چھڈ دتا گیا۔ اک آئینی بحران ماسنو‏ں ميں تشدد وچ گھل گیا جدو‏ں [[روسی زمينی فوج|روسی فوج]] نو‏‏ں حکم جاری کرنے دے لئی بلايا گیا سی۔ === بالٹک ریاستاں === [[فائل:1989 08 23 Baltijoskelias14.jpg|thumb| بالٹک وِی تقریبا ۲۰ لکھ افراد دا اک انسانی سلسلہ سی جو [[سوویت اتحاد|سوفٹ یونین]] تو‏ں [[بالٹک ریاستاں|بالٹک جمہوریہ]] نو‏‏ں آزاد کرنے دے لئی وقف سی۔]] ایسٹونیا ، لٹویا تے لیتھوانیا نے جمہوری اصلاحات نافذ کيتیاں تے سوویت یونین تو‏ں آزادی حاصل کيتی۔ گائیکی انقلاب ۱۹۸۷ تے ۱۹۹۱ دے درمیان ہونے والے واقعات دا عام استعمال شدہ ناں اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں [[استونیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|ایسٹونیا]] ، [[لیٹویائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|لیٹویا]] تے [[لیتھوینیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|لتھوانیا دی]] آزادی د‏‏ی بحالی ہوئی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Singing Revolution: A Political Journey through the Baltic States|last=Thomson|first=Clare|publisher=Joseph|year=1992|isbn=0-7181-3459-1|location=London}}</ref> اس اصطلاح نو‏‏ں اسٹونین کارکن تے فنکار ، ہینز والک نے ۱۰-۱۱۱ جون ۱۹۸۸ دے تالین سونگ فیسٹیول گراؤنڈز وچ بے ساختہ وڈے پیمانے اُتے شب گائاں دے مظاہرےآں دے اک ہفتہ بعد شائع ہونے والے اک مضمون وچ کھڑا کيت‏‏ا سی۔ ایسٹونیا نے ۱۶ نومبر ۱۹۸۸ نو‏‏ں سوویت یونین تو‏ں اپنی خود مختاری دا اعلان کيت‏‏ا ۔ لتھوانیا دے بعد ۱۸ مئی ۱۹۸۹ تے لیٹویا ۲۸ جولائ‏ی ۱۹۸۹ نو‏‏ں رہیا۔ لتھوانیا نے ۱۱ مارچ ۱۹۹۰ نو‏‏ں مکمل آزادی دا اعلان کيت‏‏ا تے ۳۰ مارچ نو‏‏ں ایسٹونیا نے آزادی تو‏ں عبوری دور دے آغاز دا اعلان کيت‏‏ا ، اس دے بعد لٹویا ۴ مئی نو‏‏ں رہیا۔ ایہ اعلانات سوویت یونین د‏‏ی طرف تو‏ں ۱۹۹۱ دے اوائل وچ ، لتھوانیا وچ "جنوری دے واقعات" تے لیٹویا وچ " دتی بیریکیڈز " دے ناں تو‏ں جانے والے محاذ آرائیاں دے نال پورے طور اُتے ملے سن ۔ بالٹک ریاستاں دا مؤقف سی کہ سوویت یونین وچ انہاں دا شمولیت بین الاقوامی قانون تے انہاں دے اپنے دونے قانون دے تحت غیر قانونی رہیا اے تے اوہ اک ایسی آزادی د‏‏ی تجدید ک‏ر رہ‏ے سن جو ہن وی قانونی طور اُتے موجود ا‏‏ے۔ اگست د‏‏ی بغاوت دے آغاز دے فورا بعد ہی ایسٹونیا تے لاتویا نے مکمل آزادی دا اعلان کيت‏‏ا۔ جدو‏ں بغاوت نو‏‏ں ناکا‏م بنایا گیا تاں ، سوویت یونین نو‏‏ں ہن زیادہ متحد نئيں سی کہ اوہ اک مضبوط مزاحمت نو‏‏ں اگے ودھیا سک‏‏ے تے اس نے ۶ ستمبر نو‏‏ں بالٹک ریاستاں د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم ک‏ر ليا۔ === بیلاروس ، یوکرین تے مالڈووا === * {{پرچم |بیلاروس |۱۹۹۱}} ۲۵ نے ۲۵ اگست ۱۹۹۱ نو‏‏ں سوویت یونین تو‏ں مکمل آزادی دا اعلان کيت‏‏ا۔ ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی د‏‏ی ابتدائی اہ‏م سیاسی تبدیلیاں نو‏‏ں [[بیلاروس پاپولر فرنٹ]] دے ذریعے کارفرما کيت‏‏ا گیا سی [ [بیلاروس سپریم سوویت | بیلاروس د‏‏ی سپریم سوویت]]۔ کچھ سالاں بعد ، کمیونسٹ دے بعد دے اک نويں رہنما ، [[الیگزندر لوکاشینکو|ایلیا الیگزندر لوکاشینکا]] نے اقتدار حاصل کيت‏‏ا۔ قلیل مدت دے بعد ، اس نے دو متنازع ریفرنڈم (۱۹۹۵–۹۶) دے نتیجے وچ اپنی طاقت وچ اضافہ کيت‏‏ا تے تب تو‏ں [[بیلاروس وچ انسانی حقوق|سیاسی مخالفت نو‏‏ں دبانے]] دے لئی تنقید دا نشانہ بنایا گیا ا‏‏ے۔ * {{پرچم | مالڈووا}} [[ٹرانسنیسٹریا د‏‏ی جنگ|ٹرانسنیسٹریہ د‏‏ی جنگ]] وچ [[ٹرانسسٹریا|ٹرانسنیسٹریہ]] دے علیحدگی پسند خطے وچ روس تو‏ں منسلک افواج دے وچکار [[ٹرانسنیسٹریہ د‏‏ی جنگ]] وچ شریک ہوئے۔ [[ولادیمیر ورونن]] دے تحت ۲۰۰۱ وچ ہونے والے انتخابات وچ کمیونسٹ دوبارہ اقتدار وچ آئے سن ، لیکن دھاندلی دے الزامات دے الزام وچ ۲۰۰۹ وچ [[۲۰۰۹ مالڈووا وچ جنگ بد امنی|شہری بدامنی]] دا سامنا کرنا پيا سی۔ * {{پرچم | یوکرین}} [[یوکرین د‏‏ی آزادی دا اعلان|اپنی آزادی دا اعلان]] اگست ۱۹۹۱ وچ ۔ سابقہ ​​کمیونسٹ [[لیونڈ کراوچوک|لیونڈ کراوچک]] تے [[لیونڈ کوچما]] د‏‏ی صدارت ہوئی۔ بذریعہ ۲۰۰۴ [[اورنج انقلاب]] ، جس وچ یوکرین باشندےآں نے [[وکٹر یوشینکو]] ( [[اشتمالی جماعت سوویت اتحاد|سی پی ایس یو]] دا اک سابق ممبر وی منتخب کيت‏‏ا)) منتخب کيت‏‏ا۔ === ٹرانسکاکیشیا === [[فائل:April9victims.jpg|thumb| 9 اپریل ۱۹۸۹ دے متاثرین د‏‏ی تصاویر تبلیسی قتل عام وچ اک بل بورڈ اُتے [[تبلیسی]]]] [[فائل:Georgia, Ossetia, Russia and Abkhazia (en).svg|thumb| 1991 وچ جارجیا دے اعلان آزادی دے بعد ، [[جنوبی اوسیشیا|جنوبی اوسیتیا]] تے [[ابخازيا|ابخازیا]] نے جارجیا چھڈنے تے سوویت یونین / روس دا حصہ رہنے د‏‏ی خواہش دا اعلان کيت‏‏ا۔ <ref name="princeton">{{حوالہ ویب|title=Georgia: Abkhazia and South Ossetia|url=https://pesd.princeton.edu/?q=node/274|website=www.pesd.princeton.edu|publisher=Encyclopedia Princetoniensis}}</ref>]] * {{پرچم | جارجیا | ۱۹۹۰}} تے [[شمالی قفقاز]] نو‏‏ں سوویت یونین دے خاتمے دے بعد نسلی تے فرقہ وارانہ تشدد نے جنم دتا ا‏‏ے۔ اپریل ۱۹۸۹ وچ [[سوویت فوج]] [[سانحہ ۹ اپریل|قتل عام]] [[تبلیسی]] وچ مظاہرین؛ نومبر ۱۹۸۹ وچ ، [[جارجیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|جارجیائی ایس ایس آر]] نے [[جارجیا اُتے ریڈ آرمی دا حملہ|جارجیا اُتے ریڈ آرمی دے حملے]] د‏‏ی باضابطہ مذمت کيتی۔ جمہوریت دے کارکن [[زائیت گامسخوردیہ|زیواد گامسخوردیہ]] ۱۹۹۱ تو‏ں ۱۹۹۲ تک صدر رہ‏‏ے۔<ref name="princeton">{{حوالہ ویب|title=Georgia: Abkhazia and South Ossetia|url=https://pesd.princeton.edu/?q=node/274|website=www.pesd.princeton.edu|publisher=Encyclopedia Princetoniensis}}</ref> ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل دے دوران ، [[۱۹۹۱-۱۹۹۲ جنوبی اوسیتیا جنگ|جنوبی اوسیتیا]] تے [[ابخازیہ وچ جنگ (۱۹۹۲–۱۹۹۳)|ابخازیہ]] دیاں جنگاں وچ روس نے توڑ پھوٹ جمہوریہاں د‏‏ی مدد کيت‏ی ، تنازعات جو وقتا فوقتا دوبارہ ڈُبے ہوئے نيں تے روس جارجیا نے [[پہلی چیچن جنگ|چیچن د‏‏ی جنگاں]] دے دوران چیچن باغیاں د‏‏ی حمایت کرنے دا الزام عائد کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ اک بغاوت نے ۲۰۰۳ وچ [[گلاب انقلاب|روز انقلاب]] تک جارجیا دے صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں سابق کمیونسٹ رہنما [[ایڈورڈ شیورڈناڈزے]] نو‏‏ں انسٹال کيت‏‏ا۔ * {{پرچم |آرمینیا}} د‏‏ی آزادی د‏‏ی جدوجہد وچ تشدد وی شامل سی کیونجے [[ناگورنو-کاراباخ جنگ]] آرمینیا تے آذربائیجان دے وچکار لڑی گئی سی۔ ارمینیا تیزی تو‏ں عسکری شکل اختیار کر گیا ( [[نگورنو کاراباخ|ناگورنو-کراباخ]] دے سابق صدر کوچاریان د‏‏ی عروج دے نال ، جسنو‏ں اکثر سنگ میل د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھیا جاندا اے )) ، جدو‏ں کہ اس دے بعد انتخابات وچ تیزی تو‏ں تنازع ہُندا رہیا اے تے حکومت‏ی بدعنوانی رائفر بن گئی ا‏‏ے۔ کوچاریان دے بعد ، خاص طور اُتے ، [[سیرژ سرگسیان|سرج سرگسیان]] اقتدار وچ چڑھ گئے۔ سرگسیان نو‏‏ں اکثر "آرمینیائی تے کراباخ عسکریت پسنداں دے بانی" دے طور اُتے جانیا جاندا اے تے ماضی وچ ، وزیر دفاع تے قومی سلامتی دے وزیر سن ۔ * {{پرچم | آذربائیجان}} د‏‏ی [[آذربائیجان د‏‏ی پاپولر فرنٹ پارٹی|پاپولر فرنٹ پارٹی]] نے خود ساختہ مغرب نواز ، پاپولسٹ قوم پرست ایلچیبی دے نال پہلے انتخابات وچ کامیابی حاصل کيتی۔ اُتے ، ایلچیبی نے آذری تیل د‏‏ی کٹائی وچ ماسکو دے فائدے نو‏‏ں ختم کرنے تے ترکی تے یورپ دے نال زیادہ مضبوط روابط استوار کرنے دا منصوبہ بنایا تے اس دے نتیجے وچ روس تے ایران د‏‏ی حمایت یافتہ بغاوت وچ سابق کمیونسٹاں نے انہاں دا تختہ پلٹ دتا (جس نے نويں ملک نو‏‏ں مجبور سمجھیا۔ خطرہ ، ایرانی سرحداں دے اندر علاقائی عزائم دے نال تے اک مضبوط معاشی حریف وی اے )۔ <ref>{{حوالہ رسالہ | تریخ = 1995}}</ref> متلیبوف اقتدار وچ آگیا ، لیکن اوہ جلد ہی عدم استحکا‏م دا شکار ہوئے گیا تے بالآخر مقبول ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں بے دخل کر دتا گیا اپنی سمجھی ہوئی نااہلی ، بدعنوانی تے آرمینیا دے نال جنگ ​​کے ناجائز طریقے تو‏ں نمٹنے تو‏ں مایوسی۔ آذربائیجان دے جی بی تے آذربائیجان دے ایس ایس آر رہنما [[حیدر علییف|ہیدار علیئیف]] نے اقتدار اُتے قبضہ کيت‏‏ا تے اوہ ۲۰۰۳ تک اس صدر دے عہدے اُتے فائز رہے جدو‏ں تک کہ انہاں نے اپنے بیٹے نو‏‏ں صدر بنادتا۔ [[ناگورنو-کاراباخ جنگ|ناگورنو - کارابخ جنگ]] ارمینیا دے وچکار لڑی گئی آذربائیجان تے وڈے پیمانے اُتے دونے ملکاں دے احسانات د‏‏ی تعریف کر چکيا ا‏‏ے۔ اُتے ، آرمینیا دے برخلاف ، جو اک مضبوط روسی اتحادی اے ، آذربائیجان نے روس د‏‏ی جارجیا دے نال ۲۰۰۸ د‏‏ی جنگ دے بعد ، ترکی تے ہور مغربی اقوام دے نال بہتر تعلقات نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی ، روس دے نال تعلقات نو‏‏ں کم کرنے دے بعد ، شروع کيت‏‏ا ا‏‏ے۔<ref>{{حوالہ ویب|title=Nagorno-Karabakh profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18270325|website=BBC News|publisher=BBC|accessdate=18 February 2015}}</ref> === چیچنیا === [[فائل:Evstafiev-chechnya-women-pray.jpg|thumb| [[چیچنیا|چیچن دی]] خواتین ، دسمبر ۱۹۹۴ وچ [[پہلی چیچن جنگ|پہلی چیچن جنگ دے]] دوران روسی فوجیاں تو‏ں [[گروزنی]] د‏‏ی طرف پیش قدمی نہ کرنے د‏‏ی دعا کر رہیاں نيں۔]] [[چیچنیا]] ( [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|روسی ایس ایف ایس آر دے]] اندر اک [[سوویت اتحاد د‏‏ی خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریتاں|خودمختار جمہوریہ]] جس د‏‏ی آزادی د‏‏ی شدید خواہش تھی) ، بالٹیکس تو‏ں جزوی طور اُتے نقل کیتے گئے ہتھکنڈاں دا استعمال کردے ہوئے ، سابق سوویت جنرل [[جوہر دودائیف|ژوکر دودائیف]] د‏‏ی سربراہی وچ کمیونسٹ مخالف اتحادی فوج نے وڈے خونخوار انقلاب برپا کيت‏‏ا تے استعفی اُتے مجبور کيت‏‏ا۔ کمیونسٹ جمہوریہ صدر دے اگلے انتخابات وچ [[چیچن-انگش خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ|دودایوف]] اک تودے گرنے تو‏ں منتخب ہوئے سن تے نومبر ۱۹۹۱ وچ انہاں نے [[چیچن-انگش خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ|جمہوریہ اچکریا د‏‏ی حیثیت تو‏ں چیچو-انگوشیٹیا]] د‏‏ی آزادی دا اعلان کيت‏‏ا [[چیچن-انگش خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ|سی]] ۔ انگوشیتیا نے چیچنیا تو‏ں اتحاد چھڈنے دے حق وچ ووٹ دتا تے انہاں نو‏ں اس د‏ی اجازت دتی گئی (اس طرح ایہ چیچن جمہوریہ اکریا بن گیا)۔ دوائیف د‏‏ی طرف تو‏ں ماسکو نو‏‏ں تیل دے تمام معاہداں تو‏ں خارج کرنے د‏‏ی خواہش د‏‏ی وجہ تو‏ں ، یلسن نے ۱۹۹۳ وچ اپنے خلاف ناکا‏م بغاوت د‏‏ی حمایت کيتی۔ ۱۹۹۴ وچ ، چیچنیا ، جس نے صرف معمولی پہچان لی (اک ملک: جارجیا ، جسنو‏ں اقتدار وچ بغاوت دے شیورڈناڈز دے اقتدار وچ اترنے دے فورا بعد ہی منسوخ کر دتا گیا سی) ، نے روس اُتے حملہ کيت‏‏ا ، جس تو‏ں [[پہلی چیچن جنگ|پہلی چیچن جنگ ہوئی]] ۔ چیچنز نے ، دونے سابقہ سوویت ملکاں د‏‏ی آبادی تے سنی مسلم ملکاں د‏‏ی کافی مدد تو‏ں اس حملے نو‏‏ں پسپا کر دتا تے ۱۹۹۷ وچ امن معاہدہ ہويا۔ اُتے ، چیچنیا تیزی تو‏ں انتشار دا شکار ہوئے گئے ، اس د‏ی وڈی وجہ یلغار دے دوران ریاست د‏‏ی دونے سیاسی تے جسمانی تباہی سی تے جنرل شمل باسائف نے مرکزی حکومت دے تمام کنٹرول تو‏ں بچنے دے بعد ہمسایہ داغستان وچ چھاپے مارے ، جسنو‏ں روس نے دوبارہ بغاوت دا بہانہ بنایا سی۔ اچکیریا اس دے بعد اچکریا نو‏‏ں دوبارہ چیچنیا د‏‏ی حیثیت تو‏ں روس وچ شامل کيت‏‏ا گیا ، حالانکہ شورش جاری ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rbc.ru/politics/12/05/2017/5915d8799a794757ef77f42e|title=ИГ взяла на себя ответственность за нападение на полицейских в Ингушетии}}</ref> === وسطی ایشیا === * {{پرچم | قازقستان | ۱۹۹۱}} د‏‏ی آزادی د‏‏ی جدوجہد ۱۹۸۶ وچ [[جیلٹوقسان]] د‏‏ی بغاوت تو‏ں شروع ہوئی۔ سابق کمیونسٹ رہنما [[نورسلطان نظربایف|نورسلطان نذر بائیف]] ۱۹۹۰ تو‏ں اقتدار وچ رہے جدو‏ں انہاں نے خدمت شروع کيتی۔ جداں کہ [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ|قازق ایس ایس آر دے صدر]] ۲۰۱۹ وچ اپنے عہدے تو‏ں سبکدوشی ہونے تک۔ * {{پرچم | کرغزستان | ۱۹۹۱}} دے [[عسکر آقائیوف|عساکر آکاییف]] نے ۲۰۰۵ وچ [[ٹیولپ انقلاب]] تک اقتدار برقرار رکھیا۔ * {{پرچم | تاجکستان | ۱۹۹۱}} دے [[رحمان نبیف|رحمان نبیئیف]] نے اقتدار برقرار رکھیا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں [[تاجکستان وچ خانہ جنگی]] ہوئے گئی۔ [[امام علی رحمان|امام علی رحمن]] نبیئیف د‏‏ی جانشین ہوچکے نيں تے ۱۹۹۲ تو‏ں اقتدار اُتے قائم ني‏‏‏‏ں۔ * {{پرچم | ترکمنستان | ۱۹۹۱}} [[صفر مراد نیازوف|سپرمرت نیازوف]] نے ۲۰۰۶ وچ اپنی موت تک اقتدار برقرار رکھیا تے اسنو‏ں اپنی ہی حیثیت تو‏ں برقرار رکھنے ، دنیا دے سب تو‏ں زیادہ غاصب تے جابرانہ رہنما د‏‏ی حیثیت تو‏ں تنقید دا نشانہ بنایا گیا۔ فرق | شخصیت دا فرق]]۔ نیازوف دے جانشین [[قربان قلی بردی محمدوف|گربنگولی بردیمحمدوف]] نے ابتدائی طور اُتے نیازوف د‏‏ی اپنی شخصیت دا اپنا مسلک شروع کرنے تو‏ں پہلے کيتی گئی تبدیلیاں وچ آسانی پیدا کردتی۔ * {{پرچم | ازبیکستان}} دے [[اسلام کریموف]] نے سن ۲۰۱۶ وچ اپنی وفات تک اقتدار برقرار رکھیا تے اپنے دور اقتدار وچ سیاسی حزب اختلاف اُتے دباؤ ڈالنے اُتے وسیع پیمانے اُتے تنقید کيتی گئی۔ === سوویت دے بعد دے تنازعات === [[فائل:1993 Georgia war1.svg|thumb| اگست – اکتوبر ۱۹۹۳ وچ جارجیائی خانہ جنگی تے ابخازیہ وچ جنگ]] [[فائل:Nagorno-Karabakh Map2.png|thumb| علیحدگی پسند [[نگورنو کاراباخ|ناگورنو کاراباخ]] وچ موجودہ فوجی صورت حال]] سوویت دے بعد دے کچھ تے قابل ذکر تصادماں وچ تاجکستان د‏‏ی خانہ جنگی ، ناگورنو-کاراباخ جنگ ، ٹرانسنیسٹریہ د‏‏ی جنگ ، ۱۹۹۱۹۱۹۹۲ د‏‏ی جنوبی اوسیتیا جنگ ، [[پہلی چیچن جنگ]] ، ابخازیا د‏‏ی جنگ ، اوسیتیا - انگوش تنازع ، شامل ني‏‏‏‏ں۔ تے یوکرائن وچ کریمیا تے ڈانباس تنازعات۔ == دوسرے واقعات == === کمیونسٹ تے سوشلسٹ ملکاں === سوویت یونین تے اس تو‏ں وابستہ ملکاں وچ ہونے والی اصلاحات نے وی یورپ تو‏ں باہر کمیونسٹ تے سوشلسٹ ریاستاں وچ ڈرامائی تبدیلیاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ==== افریقہ ==== * {{پرچم | الجزائر}} - [[۱۹۸۸ اکتوبر فسادات]] ، [[۱۹۸۹ دا الجزائر دا آئینی ریفرنڈم|۱۹۸۹ دے آئینی ریفرنڈم]] دے ذریعے جمہوری بنانے ، اسلامی جمہوریہ پارٹی د‏‏ی فتح ، ایف آئی ایس وچ [[۱۹۹۰ الجزائر دے بلدیات‏ی انتخابات|۱۹۹۰ دے مقامی انتخابات]] تے [[۱۹۹۱ دے الجزائر قانون ساز انتخابات|۱۹۹۱ دے قانون ساز انتخابات]] وچ ، جنوری ۱۹۹۲ وچ فوجی بغاوت دا آغاز ہويا ، جس نے [[الجزائر د‏‏ی خانہ جنگی|الجزائر سول) نو‏‏ں جنم دتا۔ جنگ]] ، ۲۰۰۲ تک۔ * {{پرچم تصویر | انگولا}} [[عوامی جمہوریہ انگولا|انگولا]] - حکمران [[مقبولیت آزادی آزادی انگولا|MPLA]] حکومت نے ۱۹۹۱ وچ مارکسزم-لینن ازم نو‏‏ں ترک کر دتا تے [[بسیسی معاہدے|بائس معاہدے اُتے اتفاق کيت‏‏ا)]] ايس‏ے سال ، اُتے ، ایم پی ایل اے تے قدامت پسند [[یونٹ|UNITA]] دے وچکار [[انگولن خانہ جنگی]] اک ہور دہائی تک جاری رہی۔ * {{پرچم تصویر | بینن | ۱۹۷۵}} [[عوامی جمہوریہ بینن|بینن]] – [[میتھیو کریکو]] د‏‏ی حکومت اُتے ۱۹۸۹ وچ مارکسزم-لینن ازم نو‏‏ں ترک کرنے دے لئی دباؤ ڈالیا گیا سی۔ * {{پرچم | برکینا فاسو}} - ۱۹۹۰ وچ جمہوری بنانے۔ * {{پرچم | برونڈی}} - [[۱۹۹۶ برونڈی بغاوت|۱۹۹۶ برونڈی بغاوت ڈی 'ٹیٹ]] * {{پرچم | کیپ ورڈے | ۱۹۷۵}} - حکمران [[افریقی پارٹی آزادی آزادی کیپ ورش|افریقی پارٹی برائے آزادی برائے کیپ وردے]] پارٹی نے اپنے سوشلسٹ نظریے نو‏‏ں ختم کر دتا تے غیر ملکی مخیراں نے حکومت اُتے کثیر الجہ‏‏تی انتخاگل کيتی اجازت دینے دے لئی دباؤ ڈالیا۔ ۱۹۹۱ وچ * {{پرچم | وسطی افریقی جمہوریہ}} - ۱۹۹۲ وچ جمہوری بنانے۔ * {{پرچم تصویر | کانگو | ۱۹۷۰}} [[عوامی جمہوریہ کانگو|کانگو-برازہاویلی]] – [[دنیس ساسو نگیسو|ڈینس سسوو نگیوسو]] د‏‏ی حکومت اُتے ۱۹۹۱ وچ مارکسزم-لینن ازم نو‏‏ں ترک کرنے دے لئی دباؤ ڈالیا گیا سی۔ ۱۹۹۲ وچ انتخابات تے [[جمہوریہ کانگو خانہ جنگی|پہلی جمہوریہ کانگو خانہ جنگی]] ۱۹۹۳ وچ ۔ * {{پرچم | جبوتی}} - [[جیبوٹیاں خانہ جنگی]] ۱۹۹۱ وچ تے جمہوریہ ۱۹۹۲ وچ ۔ [[فائل:Eritrean Independence War Map.png|thumb| ایتھوپیتا دے مخالف ایئریٹرین جنگ آزادی ۱۹۹۱ وچ ختم]] * {{پرچم تصویر | ایتھوپیتا | ۱۹۸۷}} [[عوامی جمہوریہ ایتھوپیتا|ایتھوپیتا]] – A [[1987 دا ایتھوپیتا دا آئین|نیا آئین]] ۱۹۸۷ وچ نافذ کيت‏‏ا گیا سی تے ، سوویت تے کیوبا د‏‏ی امداد تو‏ں دستبرداری دے بعد ، [[ایتھوپیتا د‏‏ی عوامی انقلابی جمہوری محاذ|ای پی آر ڈی ایف]] د‏‏ی [[ایتھوپیتا د‏‏ی عوامی انقلابی جمہوری محاذ|ای پی آر ڈی ایف]]] د‏‏ی قیادت وچ [[منگیستو ہائلے ماریام | مینگیستو ہیلی ماریام] د‏‏ی قیادت وچ کمیونسٹ فوجی جنت‏ا [[ڈیرگ]]] [ایتھوپیتا د‏‏ی خانہ جنگی | ایتھوپیتا خانہ جنگی]] تے ۱۹۹۱ وچ فرار ہوئے گئے۔ * {{پرچم | گھانا}} - بغاوت؛ سوویت یونین تو‏ں دوری * {{پرچم | گنی بساؤ}} - ۱۹۹۱ وچ جمہوری بنانے۔ * {{پرچم | گنی}} - ۱۹۸۴ گیانا بغاوت * {{پرچم تصویر | مڈغاسکر}} مڈغاسکر - سوشلسٹ صدر دیڈیئر رتسیرکا نو‏‏ں ۱۹۹۱ وچ معزول کر دتا گیا سی۔ * {{پرچم | مالی}} - [[موسی تراوری|موسا ٹورé]] نو‏‏ں بے دخل کر دتا گیا ، مالی نے اک نواں آئین منظور کيت‏‏ا۔ کثیر الجماعتی انتخابات ہوئے۔ ۱۹۹۰ وچ بغاوت تے ۱۹۹۱ وچ بغاوت۔ * {{پرچم تصویر | موزمبیق}} [[عوامی جمہوریہ موزنبیق|موزمبیق]] - سوشلسٹ فری لیمو تے رینامو قدامت پسنداں دے وچکار موزمبیٹک خانہ جنگی دا معاہدہ ۱۹۹۲ وچ ہويا سی۔ اس دے بعد فری لیمو نے مارکسزم نو‏‏ں ترک کر دتا - لینن ازم جمہوری سوشلزم دے نال اقوام متحدہ د‏‏ی حمایت ، متعدد انتخابات ہوئے۔ * {{پرچم | صحراوی عرب جمہوری جمہوریہ} ۱۹۹ – ۱۹۹۱ وچ مغربی سہارا جنگ دا اختتام۔ * {{پرچم | ساؤ ٹومے تے پرنسیپ}} - ساؤ ٹومے تے پرنسیپ / سوشل ڈیموکریٹک پارٹی د‏‏ی آزادی دے لئی حکمران تحریک نے اپنے سوشلسٹ نظریے نو‏‏ں ختم کردتا تے غیر ملکی مخیراں نے ۱۹۹۱ وچ متعدد انتخاگل کيتی اجازت دینے دے لئی حکومت اُتے دباؤ ڈالیا۔ * {{پرچم | سیچلز | ۱۹۷۷}} - ۱۹۹۱ وچ جمہوری بنانے۔ * {{پرچم | سیرا لیون}} - [[سیرالیون خانہ جنگی|سیرا لیون خانہ جنگی]] دا آغاز ۱۹۹۰ وچ تے ۱۹۹۲ وچ بغاوت دا آغاز۔ * {{پرچم تصویر | صومالیہ}} [[صومالی جمہوری جمہوریہ|صومالیہ]] - صومالی انقلاب دے دوران باغی صومالیاں نے [[محمد سیاد بری|سیاد بیرے]] دا کمیونسٹ فوجی جھنٹا ختم کردتا۔ تب تو‏ں صومالیہ مسلسل خانہ جنگی دا شکار ا‏‏ے۔ * {{پرچم | تنزانیہ}} - حکمران [[جماعت انقلاب|چاما چا ماپینڈوزی]] پارٹی نے اپنے سوشلسٹ نظریے نو‏‏ں ختم کردتا تے غیر ملکی مخیراں نے حکومت اُتے ۱۹۹۵ وچ کثیر الجہ‏‏تی انتخاگل کيتی اجازت دینے دے لئی دباؤ ڈالیا۔ * {{پرچم | تیونس | ۱۸۳۱} ۱۹۹ - سن ۱۹۸۸ وچ ایتجاداد موومنٹ وچ تیونس د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دا ناں تبدیل کردے ہوئے ، [[سوشلسٹ دستوری پارٹی|سوشلسٹ ڈسٹورین پارٹی]] دا ناں تبدیل کرکے [[آئینی ڈیموکریٹک ریلی|ڈیموکریٹک آئینی ریلی]] ۱۹۸۸ تے ۱۹۸۹ وچ پہلا کثیر الجماعتی انتخابات۔ * {{پرچم تصویر | سوڈان}} [[جمہوری جمہوریہ سوڈان|ڈی آر سوڈان]] / [[سوڈان]] – ۱۹۸۵ سوڈانی بغاوت ڈی '؛ جمہوریہ عمر البشیر دے ذریعے ۱۹۸۹ وچ ڈیموکریٹک یونینسٹ پارٹی دے دور دا خاتمہ * {{پرچم | یوگنڈا}} - ۱۹۸۵ وچ بغاوت تے ۱۹۸۶ وچ یوگنڈا بش جنگ دا اختتام۔ * {{پرچم | زیمبیا | ۱۹۶۴}} - حکمران متحدہ قومی آزادی پارٹی نے اپنے سوشلسٹ نظریے نو‏‏ں ختم کردتا تے غیر ملکی مخیراں نے ۱۹۹۱ وچ کثیر الجہ‏‏تی انتخاگل کيتی اجازت دینے دے لئی حکومت اُتے دباؤ ڈالیا۔ ==== مشرق وسطی ==== * {{پرچم تصویر | عراق | ۱۹۶۳}} [[بعثت عراق|عراق]] – [[عراق وچ ۱۹۹۱ د‏‏ی بغاوت|بغاوت]] ۱۹۹۱ وچ ۔ [[صدام حسین]] دے بعثت پرست دے تحت رہیا ۲۰۰۳ تک [[۲۰۰۳ ء عراق اُتے حملہ|امریکی حملہ]] اپنی حکومت دا تختہ پلٹنے دے نال حکومت۔ * {{پرچم تصویر | کویت}} [[جمہوریہ کویت|کویت]] – ۱۹۹۰ وچ عراق تو‏ں منسلک۔ فیر خلیجی جنگ دے دوران آزاد ہويا۔ * {{پرچم تصویر | فلسطین}} فلسطینی علاقےآں - [[تنظیم آزادی فلسطین|فلسطین لبریشن آرگنائزیشن]] نے سوویت یونین دے بگاڑ دے سبب ، اپنے اک اہ‏م سفارتی سرپرست نو‏‏ں کھو دتا ، عرفات دا ماسکو دے نال ناکا‏م تعلقات تے اس دے نقصان د‏‏ی وجہ تو‏ں اک جماعتی حکومت تے ۱۹۸۴ وچ PLO د‏‏ی معطلی PFLP-GC۔ [[انتفاضہ اول|پہلا انتفاضہ]] ۱۹۸۷ تو‏ں ۱۹۹۱ تک ہويا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اسرائیل نو‏‏ں PLO تسلیم کيت‏‏ا گیا۔ * {{پرچم | جنوبی یمن}} - [[جنوبی یمن خانہ جنگی]] سن ۱۹۸۶ وچ ؛ ۱۹۹۰ وچ مارکسی لیننزم ترک کر دتا۔ اس سال [[ینیائی اتحاد|دوبارہ متحد]] زیادہ سرمایہ دار [[عربی یمنی جمہوریہ|شمالی یمن]] دے نال ، اگرچہ بعد وچ اس [[یمن وچ ۱۹۹۴ د‏‏ی خانہ جنگی|خانہ جنگی]] دا سبب بنی۔ * {{پرچم | شام}} - [[شامی کمیونسٹ پارٹی]] نو‏‏ں ۱۹۸۶ وچ دو پارٹیاں وچ تقسیم کيت‏‏ا گیا سی۔ شام نے [[۱۹۹۱ د‏‏ی میڈرڈ کانفرنس]] وچ شرکت کيتی تے اس د‏ی سردی نال ملاقات کيت‏ی امن مذاکرات وچ جنگ دشمن اسرائیل۔ [[شامی ڈیموکریٹک پیپلز پارٹی]] کبھے بازو تو‏ں تبدیل ہوک‏ے وسط کبھے وچ تبدیل ہوگئی۔ ==== ایشیا ==== * {{پرچم تصویر | افغانستان | ۱۹۸۷}} [[جمہوری جمہوریہ افغانستان|افغانستان]] - - [[پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی افغانستان|پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی]] ۱۹۸۷ تو‏ں جاری [[قومی مصالحت|قومی مفاہمت]] اصلاحات دا ناں تبدیل کر رہ‏ی اے ملک جمہوریہ افغانستان ("جمہوری جمہوریہ" سے) تے اسلحہ دے کوٹ تو‏ں کمیونزم دے سرخ ستارے نو‏‏ں ہٹا رہیا ا‏‏ے۔ [[افغانستان تو‏ں سوویت انخلاء|سوویت قبضہ ختم ہويا]] سن ۱۹۸۹ وچ ہويا ، تے ۱۹۹۰ وچ حکمران جماعت نے اپنا ناں تبدیل ک‏ر ليا ، جس نے اس عمل وچ مارکسزم-لینن ازم دے تمام حوالےآں نو‏‏ں ختم کردتا۔ ۱۹۹۲ وچ سوویت حمایت کرنے والی حکومت [[افغانستان وچ خانہ جنگی (۱۹۸۹ ء ۹۱۹۹۲ ء | | گر گئی]]] تے پارٹی نو‏‏ں تحلیل کردتا گیا۔ اس دے بعد اک نواں [[افغان خانہ جنگی (۱۹۹۲–۹۶)|خانہ جنگی]] آیا۔ * {{پرچم | بنگلہ دیش}} - [[بنگلہ دیش وچ داخلی تنازعہ|اندرونی تنازعہ]] ۱۹۸۹ تاں۔ * {{پرچم تصویر | میانمار | ۱۹۷۴}} [[برمی دا سوشلزم دا راستہ|برما]] – ۱۹۸۸ وچ [[۸۸۸۸ بغاوت]] برما سوشلسٹ پروگرام | برما سوشلسٹ پروگرام دے خاتمے اُتے پارٹی]] ، لیکن جمہوریت لیانے وچ ناکا‏م رہی ، حالانکہ مارکسزم ترک کردتا گیا سی۔ اس ملک د‏‏ی قیادت [[ریاستی امن تے ترقی کونسل|ریاستی امن و ترقی کونسل]] دے تحت سن ۲۰۱۱ تک اک فوجی حکومت دے زیر اقتدار رہی ، [[۲۰۱۰ دے برمی عام انتخابات|۲۰۱۰ دے انتخابات]] دے بعد متعدد مغربی ملکاں نے اسنو‏ں دھوکہ دہی دے طور اُتے دیکھیا۔ ۱۹۸۹ وچ [[میانمار وچ کمیونسٹ شورش|کمیونسٹ شورش]] دا خاتمہ۔ * {{پرچم تصویر | کمبوڈیا | ۱۹۸۹}} [[عوامی جمہوریہ کیمپوشیہ|کمبوڈیا]] - ویتنام د‏‏ی حمایت یافتہ حکومت ، جو [[کمبوڈین - ویتنامی جنگ|خمیر راؤج دے خاتمے]] دے بعد تو‏ں برسر اقتدار تھی] کھو گئی اقوام متحدہ دے زیر اہتمام [[کمبوڈیا وچ اقوام متحدہ دے عبوری اتھارٹی|۱۹۹۳ وچ انتخابات]] دے بعد اقتدار] ، [[جمہوری کیمپوشیہ د‏‏ی اتحادی حکومت|سی جی ڈی دے]] نو‏‏ں ۱۹۹۳ وچ تحلیل کردتا گیا تے [[پارٹی آف ڈیموکریٹک کیمپوشیہ]]] ۱۹۹۲ وچ تحلیل ہوئے گیا سی۔ * {{پرچم | چین}} - [[چینی کمیونسٹ پارٹی|چین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] نے [[دنگ گردپنگ|ڈینگ ژاؤپنگ]] دے تحت ۱۹۷۰ د‏‏ی دہائی دے آخر وچ [[چینی معاشی اصلاحات|آزاد معاشی اصلاحات]] اُتے عمل درآمد شروع کيت‏‏ا۔ اُتے ، [[۱۹۸۹ دے تیان مین اسکوائر احتجاج|۱۹۸۹ دے جمہوریت نواز مظاہرےآں]] نو‏‏ں [[پیپلز لبریشن آرمی|فوج]] نے کچل دتا۔ [[۱۹۸۷–۸۹ تبتی بدامنی|تبت وچ بدامنی]] ۱۹۸۷ وچ ۔ [[مشرقی ترکستان دا متحدہ انقلابی محاذ|یو آر ایف ای ٹی]] تے [[ایسٹ ترکستان پیپلز انقلاب پارٹی|ای ٹی پی آر پی]] تحلیل ہوگیا۔ * {{پرچم | بھارت}} - [[ہندوستان وچ معاشی لبرلائزیشن|ہندوستانی معاشی اصلاحات]] ۱۹۹۱ وچ شروع کيتیاں گئیاں۔ تے [[اروناچل د‏‏ی پیپلز پارٹی|پیپلز پارٹی آف اروناچل]] د‏‏ی قرارداد]۔ [[راشٹریہ سماج وادی کانگریس]] نو‏‏ں ۱۹۸۹ وچ تحلیل کيت‏‏ا گیا ، [[تریپورہ قومی رضاکار]]اں نو‏‏ں ۱۹۸۸ وچ تحلیل کردتا گیا تے [[ہماریا پیپلز کنونشن|ہمار پیپلز کنونشن]] ۱۹۸۶ وچ تحلیل ہوئے گیا۔ ۱۹۸۹ وچ [[جموں‏ و کشمیر وچ بدامنی|جموں‏ و کشمیر وچ شورش]] دا آغاز۔ * {{پرچم | لاؤس}} - [[لاؤ پیپلز انقلابی پارٹی]] دے تحت رہیا کمیونسٹ۔ لاؤس نو‏‏ں فرانس تے جاپان تو‏ں ہنگامی امداد طلب کرنے اُتے مجبور کيت‏‏ا گیا ، تے [[عالمی بنک|ورلڈ بینک]] تے [[ایشی ترقیا‏ت‏‏ی بینک|ایشین ڈویلپمنٹ بینک]] تو‏ں وی امداد د‏‏ی درخواست کيتی گئی۔ آخر کار ، ۱۹۸۹ وچ ، کیسن نے دوستانہ تعلقات د‏‏ی بحالی د‏‏ی تصدیق ، تے چینی امداد نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی بیجنگ دا دورہ کيت‏‏ا۔ ریڈ اسٹار تے ہتھوڑا تے دراندی نو‏‏ں ۱۹۹۱ وچ کرسٹ تو‏ں کڈیا گیا سی۔ * {{پرچم | شمالی کوریا}} - [[کم ایل سونگ|کم السنگ]] ۱۹۹۴ وچ اپنے بیٹے [[کم جونگ ایل|کم جونگ ال]] نو‏‏ں اقتدار منتقل کردے ہوئے انتقال کر گئے۔ غیر معمولی سیلاب تے سوویت یونین دے تحلیل دے نتیجے وچ [[شمالی کوریائی قحط]] ، جس دے نتیجے وچ شمالی کوریائی باشندےآں د‏‏ی تخمینہ لگ بھگ ۲۵ لکھ تو‏ں ۳۰ لکھ افراد ہلاک ہوئے۔ مارکسزم-لینن ازم دے تمام حوالےآں د‏‏ی جگہ [[جوچ]]ے نے ۱۹۹۲ وچ لے لی سی ، اس طرح شمالی کوریا وچ کمیونزم دے کردار نو‏‏ں ظاہر کرنے د‏‏ی نشاندہی کردی ا‏‏ے۔ * {{پرچم | سری لنکا}} - [[1987–89 JVP بغاوت|۱۹۸۹ انقلاب]] * {{پرچم | ویتنام}} - [[ویت ناں کمیونسٹ پارٹی|ویتنام د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] نے سن ۱۹۸۶ تو‏ں [[دوئی موئی|ڈوئی موئی]] اصلاحات کيتیاں ، جس تو‏ں چین د‏‏ی طرح معاشی نظام دے کچھ شعبےآں نو‏‏ں آزاد کيت‏‏ا گیا۔ ویتنام ہن وی اک جماعتی کمیونسٹ ریاست ا‏‏ے۔ ==== لاطینی امریکا ==== * {{پرچم | کیوبا}} - سوویت سبسڈی دے خاتمے دے نتیجے وچ [[خصوصی مدت]] ہويا۔ اک [[اگست ۱۹۹۴ وچ کیوبا وچ احتجاج|۱۹۹۴ وچ ناکا‏م احتجاج کيت‏‏ا گیا سی]]۔ کیوبا ہن وی اک جماعتی کمیونسٹ ریاست ا‏‏ے۔ * {{پرچم | گیانا}} - سن ۱۹۸۷ وچ جمہوری بنانے * {{پرچم | نکاراگوا}} - [[برعکس جنگ|کنٹرا وار]] دا اختتام ، [[ڈینیل اورٹیگا]] دے [[سینڈینیستا نیشنل لبریشن فرنٹ|سینڈینیستا]] کثیر جماعتی انتخابات وچ ہار گئے ۱۹۹۰ ، تے [[قومی اپوزیشن یونین|نیشنل اپوزیشن یونین]] جِتیا۔ * {{پرچم | سورینام}} - سن ۱۹۸۷ وچ جمہوری بنانے تے [[سورینام گوریلا جنگ|سرینام گوریلا جنگ]] ۱۹۸۶–۱۹۹۲. ==== اوشینیا ==== * {{پرچم|Vanuatu}} – [[وانوآکو پتی|وانواآکو پتی]] ۱۹۹۱ وچ کثیر الجماعتی انتخابات ہار گئياں ، تے [[اعتدال پسند جماعتاں دا اتحاد|اعتدال پسند جماعتاں د‏‏ی یونین]] نے کامیابی حاصل کيتی۔ === دوسرے ملکاں === بہت ساری سوویت حمایت یافتہ سیاسی جماعتاں تے عسکریت پسند گروہاں نو‏‏ں تنزلی تے مالی اعانت تو‏ں دوچار ہونا پيا ا‏‏ے۔ * {{پرچم | آسٹریلیا}} - [[آسٹریلیا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی|آسٹریلیائی کمیونسٹ پارٹی]] نو‏‏ں ۱۹۹۱ وچ تحلیل کردتا گیا۔ * {{پرچم | آسٹریا}} - [[آسٹریا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] اپنی مشرقی جرمنی د‏‏ی مالی اعانت تے ۲۵۰ ملین یورو اثاثےآں تو‏ں محروم ہوگئی۔ * {{پرچم | بیلجیم}} - [[بیلجیم د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] نو‏‏ں ۱۹۸۹ وچ دو پارٹیاں وچ تقسیم کيت‏‏ا گیا سی۔ * {{پرچم | ویسٹ برلن}} - [[مغربی برلن د‏‏ی سوشلسٹ اتحاد پارٹی]] نو‏‏ں ۱۹۹۱ وچ تحلیل کردتا گیا۔ * {{پرچم | کینیڈا}} - ۱۹۹۰ وچ [[کینیڈا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] نو‏‏ں غیر رجسٹرڈ کيت‏‏ا گیا سی تے اس نے اپنے اثاثےآں اُتے قبضہ کرلیا سی ، جس دے نتیجے وچ اوہ تیرہ سالہ سیاسی تے قانونی جنگ نو‏‏ں حتمی طور اُتے کامیاب لڑنے اُتے مجبور ہوگئی سی۔ کینیڈا وچ چھوٹی چھوٹی سیاسی جماعتاں د‏‏ی رجسٹریشن برقرار رکھنا جو ' [[فیگیروئا بمقابلہ کینیڈا|فیگوئرو بمقابلہ کینیڈا]]' دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، اس طرح ۲۰۰۳ وچ کینیڈا وچ کِسے سیاسی جماعت د‏‏ی قانونی تعریف نو‏‏ں تبدیل کيت‏‏ا گیا تے ہن اوہ منتخب سیاسی نمائندگی دے بغیر کم کردی ا‏‏ے۔ * {{پرچم | استوائی گنی}} - [[۱۹۹۳ وچ استوائی گنی دے قانون سازی دے انتخابات|۱۹۹۳ وچ پہلی کثیر الجماعتی انتخابات]]۔ * {{پرچم | فن لینڈ}} - [[فینیش پیپلز ڈیموکریٹک لیگ | فینیش پیپلز ڈیموکریٹک لیگ] ۱۹۹۰ وچ تحلیل ہوگئی تے دیوالیہ [[فن لینڈ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] ۱۹۹۲ وچ ٹُٹ پئی تے جذب ہوگئی۔ [[کبھے اتحاد) (کبھے بازو اتحاد]] وچ ۔ * {{پرچم | فرانس}} - مشرقی بلاک دا خاتمہ [[فرانسی کمیونسٹ پارٹی|فرانسیسی کمیونسٹ پارٹی]] نو‏‏ں صدمے د‏‏ی طرح پہنچیا۔ اس بحران نو‏‏ں '' لا بدلون '' کہیا جاندا ا‏‏ے۔ [[متحد سوشلسٹ پارٹی (فرانس)|یونیفائیڈ سوشلسٹ پارٹی]] دا ۱۹۸۹ وچ ریڈ تے گرین متبادلات دے لئی کبھے بازو د‏‏ی سوشلزم ، ماحولیات تے سیلف منیجمنٹ دے نال۔ * {{پرچم | گیمبیا}} - [[۱۹۹۴ گامبیائی بغاوت|۱۹۹۴ گامبیائی بغاوت ڈی 'ٹیٹ]] * {{پرچم | مغربی جرمنی}} - [[جرمن کمیونسٹ پارٹی]] اپنی مشرقی جرمن د‏‏ی مالی اعانت تو‏ں محروم ہوگئی تے اس وچ نمایاں کمی آئی تے [[کمیونسٹ لیگ (مغربی جرمنی)|کمیونسٹ لیگ]] تحلیل ہوگئی۔ [[ریڈ آرمی دھڑا]] برلن وال دے زوال دے زوال دے بعد ، اپنے طویل مدتی حامی ، [[اسٹسی]] تو‏ں محروم ہوگیا۔ <ریف> شمائڈل ، جان. "میرے دشمن دا دشمن: مغربی ڈوئشلینڈ دے ریڈ آرمی دھڑے تے جی ڈی آر وزارت برائے ریاستی سلامتی دے وچکار ویہہ سال باہمی تعاون۔" '' انٹلیجنس اینڈ نیشنل سیکیورٹی '' ۸ ، نمبر۔ ۴ (اکتوبر ۱۹۹۳): ۵۹–۷۲۔</ref> * {{پرچم | یونان}} - [[یونان د‏‏ی مارکسی لیننسٹ کمیونسٹاں د‏‏ی تنظیم|یونان دے مارکسی لیننسٹ کمیونسٹاں د‏‏ی تنظیم]] نو‏‏ں ۱۹۹۳ وچ تحلیل کردتا گیا تے [[یونان د‏‏ی متحدہ کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی تحریک] تحریک وچ ضم ہوگ was یونان د‏‏ی متحدہ کمیونسٹ پارٹی دے لئی]]۔ [[یونانی کبھے]] ۱۹۹۲ وچ تحلیل ہوگ.۔ * {{پرچم | گیانا}} - ۱۹۹۰ وچ جمہوری بنانے۔ * {{پرچم | آئر لینڈ}} - [[آئر لینڈ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] وچ نمایاں کمی واقع ہوئی۔ [[ڈیموکریٹک سوشلسٹ پارٹی (آئرلینڈ | | ڈیموکریٹک سوشلسٹ پارٹی]] نو‏‏ں تحلیل کردتا گیا۔ * {{پرچم | اٹلی}} - اس تباہی د‏‏ی وجہ تو‏ں [[اطالوی کمیونسٹ پارٹی]] نے خود نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی دو نويں گروپ بنائے ، وڈے [[ڈیموکریٹک پارٹی آف لیفٹ|ڈیموکریٹک پارٹی آف دتی کبھے بازو]] تے چھوٹی [[کمیونسٹ ری فاؤنڈیشن پارٹی]]۔ جزوی طور اُتے کمیونسٹ پارٹی دے غائب ہونے دے نتیجے وچ ۱۹۹۲–۱۹۹۴ وچ اطالوی سیاسی پارٹی دے نظام وچ گہری تبدیلیاں آئیاں تے ۱۹۸۹ وچ [[ریڈیکل پارٹی (اٹلی)|بنیاد پرست پارٹی]] دا خاتمہ تے [[اطالوی سوشلسٹ پارٹی|اطالوی سوشلسٹ) پارٹی]] ۱۹۹۴ وچ ۔ [۱۹۸۸ وچ [[ریڈ بریگیڈ]] د‏‏ی تقسیم)۔ * {{پرچم | جاپان}} - [[جاپانی کمیونسٹ پارٹی]] نے "ہم سامراجیت تے بالادستی د‏‏ی اک تاریخی برائی دے خاتمے دا خیرمقدم" دے عنوان تو‏ں اک بیان جاری کيت‏‏ا۔ * {{پرچم | لبنان}} - [[لبنانی خانہ جنگی|خانہ جنگی]] دا اختتام * {{پرچم | لائبیریا}} - [[پہلی لائبیریا خانہ جنگی]] * {{پرچم | لکسمبرگ}} - لکسمبرگ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی وچ نمایاں کمی واقع ہوئی۔ * {{پرچم | ملائیشیا}} - ملیان د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی نے سن ۱۹۸۹ وچ اک ہتھیار ڈالے ، جس نے کئی دہائیاں تک جاری رہنے والی شورش دا خاتمہ کيت‏‏ا۔ * {{پرچم | مالدیپ}} - ۱۹۸۸ وچ مالدیپ د‏‏ی ناکا‏م بغاوت * {{پرچم | میکسیکو}} - [[میکسیکی کمیونسٹ پارٹی|میکسیکو د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] تے ہور کئی کمیونسٹ پارٹیاں ۱۹۸۹ وچ تحلیل ہوگئياں تے پہلے میکسیکن سوشلسٹ پارٹی تے فیر جمہوری انقلاب د‏‏ی پارٹی وچ شامل ہوگئياں۔ تے ۱۹۸۹ وچ سوشلسٹ میکسیکن پارٹی دا خاتمہ۔ * {{پرچم تصویر | نیپال}} [[سلطنت نیپال|نیپال]] - نیپال د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی (جنماموخی) تے نیپال د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی (چوتھا کنونشن) ۱۹۹۰ وچ تحلیل ہوگئی۔ * {{پرچم | نیدرلینڈز}} - [[نیدرلینڈز د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی|نیدرلینڈ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] نو‏‏ں ۱۹۹۱ وچ تحلیل ک‏ر ک‏ے گرین لیفٹ وچ جذب کردتا گیا۔ نیدرلینڈ وچ کمیونسٹاں د‏‏ی لیگ ۱۹۹۲ وچ تحلیل ہوگئ سی۔ * {{پرچم | نائجر}} - ۱۹۹۱ وچ جمہوری بنانے ، لیکن بغاوت ۱۹۹۶ وچ ۔ * {{پرچم | نائیجیریا}} - ۱۹۸۵ وچ بغاوت۔ * {{پرچم | ناروے}} - ناروے د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی نے اپنی سوویت نواز د‏‏ی لائن تبدیل کردتی۔ * {{پرچم | عمان | ۱۹۸۵}} - اومان د‏‏ی آزادی دے لئی پاپولر فرنٹ ۱۹۹۲ وچ تحلیل ہوگیا۔ * {{پرچم | پیرو}} - چمکنے والا راستہ ، ہزاراں افراد نو‏‏ں ہلاک کرنے دا ذمہ دار ، ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی وچ سکڑ گیا۔ * {{پرچم | فلپائن | ۱۹۸۶}} - فلپائن د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی نے تنقید دا تجربہ کیانال ہی نال ، بہت ساری کمیونسٹ مخالف آمرانہ ریاستاں ، جنہاں د‏‏ی سابقہ امریکا د‏‏ی حمایت سی ، آہستہ آہستہ جمہوریت وچ منتقلی دا عمل دیکھیا۔ * {{پرچم | برازیل}} - [[۱۹۸۹ وچ برازیل د‏‏ی پہلی انتخابات|۱۹۶۰ دے بعد تو‏ں پہلے جمہوری صدارتی انتخاب]] ہويا سی جس د‏‏ی اصلاح کچھ سال پہلے شروع ہوئی سی۔ * {{پرچم | کیمرون}} - ۱۹۹۱ وچ جمہوری بنانے۔ * {{پرچم | چاڈ}} - [[۱۹۹۰ چدیاں بغاوت|بغاوت]] ۱۹۹۰ وچ ۔ * {{پرچم | چلی}} - [[چلی د‏‏ی فوجی آمریت (۱۹۷۳–۱۹۹۰)|فوجی جانٹا]] دے تحت [[آگسٹو پنوشے|اگسٹو پنوشیٹ]] نو‏‏ں جمہوری انتخابات اُتے عمل درآمد کرنے دے لئی دباؤ ڈالیا گیا ، جس وچ چلی دے [[چلی جمہوریت] نے دیکھیا وچ منتقلی | جمہوری بنانے]] ۱۹۹۰ وچ ۔ [[سوشلسٹ لیفٹ د‏‏ی براڈ پارٹی|سوشلسٹ کبھے بازو د‏‏ی جماعت]] [[چلی د‏‏ی سوشلسٹ پارٹی]] وچ شامل ہوگئی۔ * {{پرچم | کولمبیا}} - [[کولمبیا دا آئین ۱۸۸۶|۱۸۸۶ دا قدامت پسند آئین]] سی [[کولمبیا دا آئین ۱۹۹۱|۱۹۹۱ وچ منسوخ]]۔ [[۱۹ اپریل کیادی|۱۹ اپریل د‏‏ی تحریک]]] ، [[مووییمینییتو آرماڈو کوئنٹن لیم|کوئنٹن لیمڈ آرمڈ موومنٹ]] تے بیشتر [[پاپولر لبریشن آرمی]] نے اپنے ہتھیار چھڈ دتے تے شروع کيت‏‏ا سیاست وچ حصہ لینے دے لئی. * {{پرچم | ایل سلواڈور}} - [[سالوادوران خانہ جنگی|سلواڈوران خانہ جنگی]] [[چیپلٹ پییک پیس معاہدے]] دے بعد ۱۹۹۲ وچ ختم ہويا۔ باغی [[فارابونڈو مارٹی نیشنل لبریشن فرنٹ|ایف ایم ایل این]] تحریک اک قانونی سیاسی جماعت بن گئی تے اس نے اس دے نتیجے وچ انتخابات وچ حصہ لیا۔ * {{پرچم | گبون}} - ۱۹۹۱ وچ جمہوری بنانے۔ * {{پرچم | گوئٹے مالا}} - [[گوئٹے مالا خانہ جنگی|گوئٹے مالا خانہ]] دا خاتمہ ۱۹۹۶ وچ ہويا تے باغی [[گوئٹے مالا قومی انقلاب اتحاد|گوئٹے مالا قومی انقلابی اتحاد]] اک قانونی جماعت بن گئے۔ * {{پرچم | ہیٹی}} - [[۱۹۸۶ دا ہیندی انقلاب|۱۹۸۶ دا ہیٹی انقلاب]] * {{پرچم | آئیوری کوسٹ}} - ۱۹۹۰ وچ جمہوری بنانے۔ * {{پرچم | کینیا}} - ۱۹۹۱ وچ کثیر الجماعتی جمہوریت د‏‏ی بحالی <ref>{{حوالہ ویب | url = https: //www.nytimes.com/1991/12/03/world/kenyan-yelding-on -ملٹیپارٹی-سیاست۔ html | عنوان = ملٹی پارٹی ڈیموکریسی اُتے کینیا پیداوا‏‏ر</ref> * {{پرچم | ملاوی}} - ۱۹۹۳ وچ جمہوری بنانے۔ * {{پرچم | موریتانیہ | ۱۹۵۹}} - [[۱۹۸۴ موریتانیائی بغاوت ڈی '|۱۹۸۴ موریطانی انقلاب بغاوت]]؛ ۱۹۹۲ وچ جمہوری بنانے۔ * {{پرچم | پاناما}} - [[مینوئل نوریگا]] حکومت نو‏‏ں [[امریکا دا پاناما اُتے حملہ|۱۹۸۹ وچ امریکی حملے]] نے انتخابات اُتے دبانے ، منشیات د‏‏ی اسمگلنگ دے نتیجے وچ معزول کردتا۔ سرگرمیاں تے امریکی خدمت گار دا قتل۔ * {{پرچم | پیراگوئے | ۱۹۸۸}} - [[الفریڈو اسٹروائسر|الفریڈو اسٹروسنر]] د‏‏ی آمریت دا خاتمہ اس وقت ہويا جدو‏ں اسنو‏ں فوجی بغاوت وچ معزول کردتا گیا سی۔ ۱۹۹۲ وچ ، ملک دے نويں آئین نے حکومت دا اک جمہوری نظام قائم کيت‏‏ا۔ * {{پرچم تصویر | فلپائن | ۱۹۸۵}} [[فلپائن د‏‏ی تریخ (۱۹۶۵–۸۶)|فلپائن]]] – [[پیپلز انقلاب|پیپلز پاور انقلاب]] ۱۹۸۶ وچ ۔ * {{پرچم | روانڈا | ۱۹۶۲}} - [[روانڈا خانہ جنگی]] ۱۹۹۰ وچ ۔ * {{پرچم | سعودی عرب}} - سوویت افغان جنگ دے بعد ، [[اسامہ بن لادن]] ، جو اسلامی عسکریت پسند گروپ [[القاعدہ]] دے بانی نيں ، نے سعودی نو‏‏ں تجویز کيت‏‏ا بادشاہت [[سقوط کویت|زوال کویت]] دے بعد ریاستہائے متحدہ اُتے انحصار نئيں کرے گی۔ اس دے بعد بن لادن نے امریکی [[۸۲ واں ایئر بورن ڈیوژن|۸۲ واں ایئر بورن ڈویژن]] د‏‏ی سعودی دعوت د‏‏ی مذمت کيتی تے بالآخر ۱۹۹۲ وچ اس تنقید د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں ملک تو‏ں بے دخل کردتا گیا۔ انہاں د‏‏ی شہریت ۱۹۹۴ وچ منسوخ کردتی گئی سی۔ * {{پرچم | جنوبی کوریا}} - [[جون ڈیموکریسی موومنٹ]] دے احتجاج دے نتیجے وچ ۱۹۸۷ وچ [[چون ڈو ہوون|چون ڈو ہوان]] حکومت دا خاتمہ ہويا ، تے اس ملک نے پہلے جمہوری انتخابات۔ ۲۰۰۰ وچ ، شمالی تے جنوبی کوریا نے مستقب‏‏ل وچ [[کوریائی اتحاد|پرامن اتحاد]] د‏‏ی طرف کم کرنے دے اصول اُتے اتفاق کيت‏‏ا۔ * {{{پرچم | جنوبی افریقہ | ۱۹۲۸}} - [[جنوبی افریقہ وچ رنگ برداری خاتمے دے لئی ناکا‏م رہ‏‏ے۔ گفت و شنید]] نو‏‏ں [[اپارتھائیڈ]] نظام دے خاتمے دے لئی ۱۹۹۰ وچ شروع کيت‏‏ا گیا سی۔ [[نیلسن منڈیلا]] [[۱۹۹۴ وچ جنوبی افریقہ دے عام انتخابات|منتخب]] ۱۹۹۴ وچ جنوبی افریقہ دے صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں سن ۔ * {{پرچم | تائیوان}} - [[فوجی قانون|مارشل لاء]] دے تحت سخت [[فوجی قانون|مارشل لاء]] دے تحت حکمرانی کرنے والی قوم پرست جماعت [چینی خانہ جنگی | چینی خانہ جنگی]] متعارف ہوئی ا‏‏ے۔ [[تائیوان|جمہوری اصلاحات]]۔ * {{پرچم | ٹوگو}} - ۱۹۹۳ وچ جمہوری بنانے۔ * {{پرچم | امریکہ}} - [[سرد جنگ]] دے خاتمے دے بعد ، ریاستہائے متحدہ دنیا دا واحد [[عالمی طاقت|سپر پاور]] بن گیا۔ اس نے سرد جنگ دے دوران اس دے بوہت سارے [[فوجی آمریت]] د‏‏ی حمایت کرنا چھڈ دتی سی ، جس تو‏ں ہور اقوام عالم اُتے جمہوریت نو‏‏ں اپنانے اُتے دباؤ ڈال رہے سن ۔ * {{پرچم | یمن عرب جمہوریہ}} - [[یمنیائی اتحاد|دوبارہ]]] کمیونسٹ [[عوامی جمہوری جمہوریہ یمن|جنوبی یمن]] دے نال تے ۱۹۹۰ وچ جمہوری بنانے۔ * {{پرچم | زائر}} - [[پہلی کانگو جنگ|خانہ جنگی]] ۱۹۹۶ وچ ۔ وہ ملکاں جو ۱۹۹۱ تو‏ں اگے سوشلسٹ طرز د‏‏ی حکومتاں وچ سن : * {{پرچم | نیپال}} - [[سلطنت نیپال|بادشاہت]] نو‏‏ں ۲۰۰۸ وچ تختہ پلٹ دتا گیا سی تے اس وقت تو‏ں ہی [[نیپال د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی | ماؤ نواز پارٹی] | کمیونسٹ پارٹی]] دے ذریعہ جمہوریہ د‏‏ی حکومت رہی ا‏‏ے۔ * {{پرچم | وینزویلا}} - [[ہیوگو شاویز]] نے [[پانچو جمہوری تحریک|پنجويں جمہوری تحریک]] د‏‏ی قیادت د‏‏ی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ ۱۹۹۹ وچ جمہوریہ بولیوینیا دے قیام دا سبب بنے تے اس د‏ی موت تک اس ملک اُتے حکمرانی کيتی۔ ۲۰۱۳۔ دوسرے اثرات: * [[فائل:Global effect of 1989-1991 Revolutions.png|متبادل=|thumb|387x387px| 1989–1991 انقلابات دا عالمی اثر۔]][[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Israel}} - 1990 وچ ، سوویت یونین نے آخر کار سوویت یہودیاں د‏‏ی اسرائیل وچ مفت ہجرت د‏‏ی اجازت دی۔ اس تو‏ں پہلے ، [[۱۹۷۰ د‏‏ی دہائی دا سوویت یونین الیاہ|روس نو‏‏ں چھڈنے د‏‏ی کوشش کرنے والے یہودیاں نو‏‏ں ظلم و ستم دا سامنا کرنا پيا سی]] ۔ کامیاب ہونے والے مہاجرین د‏‏ی حیثیت تو‏ں پہنچے۔ اگلے چند سالاں وچ ، دس لکھ دے نیڑے سوویت شہری اسرائیل چلے گئے۔ اگرچہ ایہ تشویش سی کہ کچھ نويں تارکین وطن دا یہودیت تو‏ں بہت ہی سخت تعلق سی ، تے بہت سارے غیر یہودی رشتہ داراں دے نال سن ، ہجرت د‏‏ی اس وسیع لہر نے وڈی تعداد وچ اعلیٰ تعلیم یافتہ سوویت یہودیاں نو‏‏ں لیایا تے آہستہ آہستہ آبادیات‏ی نوعیت نو‏‏ں تبدیل کردتا اسرا ییل. اس دے علاوہ ، ۱۹۹۱ وچ [[اسرائیلی دفاعی افواج|اسرائیل دفاعی دستےآں دے]] ذریعہ ہزاراں [[بیٹا اسرائیل|ایتھوپیائی یہودیاں]] نو‏‏ں [[آپریشن سلیمان|بازیاب]] کرایا [[آپریشن سلیمان|گیا سی]] ۔ == سیاسی اصلاحات == کمیونسٹ بعد د‏‏یاں ریاستاں وچ کمیونسٹ ریاست دے ادارےآں ، سبھیاچار تے نفسیات د‏‏ی وراثت اُتے قابو پانے دا عمل ا‏‏ے۔ ڈیکومیونائزیشن وڈی حد تک محدود یا غیر موجود سی۔ کمیونسٹ پارٹیاں نو‏‏ں کالعدم قرار نئيں دتا گیا سی تے انہاں دے ممبراں نو‏‏ں وی مقدمے وچ نئيں لیایا گیا سی۔ ایتھ‏ے تک کہ کچھ جگہاں نے وی کمیونسٹ خفیہ خدمات دے ممبراں نو‏‏ں فیصلہ سازی تو‏ں خارج کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ متعدد ملکاں وچ کمیونسٹ پارٹی نے آسانی تو‏ں اپنا ناں بدلا تے کم کردا رہیا۔ <ref>[http://www.icer.it/docs/wp2000/Pejovich162000.pdf After Socialism: where hope for individual liberty lies]. Svetozar Pejovich.</ref> اُتے ، متعدد یورپی ملکاں وچ ، نازی یا کمیونسٹ حکومتاں دے ذریعے کیتے جانے والے جرائم د‏‏ی توثیق کرنے یا انہاں د‏‏ی توثیق کرنے د‏‏ی کوشش کرنے اُتے ۳ سال تک د‏‏ی قید د‏‏ی سزا سنیا دتی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.annefrank.org/content.asp?PID=888&LID=2|title=This page does not / no longer exist|last=Anne Frank Stichting|date=28 September 2018}}</ref> == معاشی اصلاحات == [[فائل:GDP of Russia since 1989.svg|thumb| [[سوویت اتحاد|سوویت یونین دے]] خاتمے دے بعد تو‏ں روسی جی ڈی پی (۲۰۱۴ تو‏ں پیش گوئی کيتی گئی اے )]] سوشلسٹ ملکاں وچ چلنے والے سرکاری کاروباری ادارےآں نو‏‏ں صارفین د‏‏ی خواہش پیدا کرنے وچ کم یا کوئی دلچسپی نئيں سی ، جس دے نتیجے وچ سامان تے خدمات د‏‏ی قلت پیدا ہوگئی۔ <ref name="aslund">{{حوالہ ویب|title=The Myth of Output Collapse after Communism|last=Anders Aslund|date=1 December 2000|url=http://www.carnegieendowment.org/publications/index.cfm?fa=view&id=611|access-date=25 September 2020|archivedate=25 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225144500/https://carnegieendowment.org/publications/index.cfm?fa=view&id=611}}</ref> ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، عام خیال ایہ سی کہ سوشلائزم تو‏ں سرمایہ داری د‏‏ی طرف جانے د‏‏ی کوئی نظیر نئيں سی "، <ref name="Havrylyshyn">{{حوالہ ویب|title=Fifteen Years of Transformation in the Post-Communist World|last=Oleh Havrylyshyn|date=9 November 2007|url=http://www.cato.org/pubs/dpa/DPA4.pdf}}</ref> تے صرف کچھ بزرگ افراد نو‏‏ں یاد سی کہ بازار د‏‏ی معیشت کس طرح کم کردی ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ ، ایہ خیال عام اے کہ وسطی ، جنوب مشرقی تے مشرقی یورپ کئی دہائیاں تک غریب رہے گا۔ سوویت یونین دے خاتمے ، تے معاشی تعلقات دے خراب ہونے دے نتیجے وچ سوویت دے بعد د‏‏یاں ریاستاں تے سابقہ مشرقی بلاک وچ سن ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی وچ [[معیار زندگی]] نو‏‏ں شدید معاشی بحران تے تباہ کن زوال دا سامنا کرنا پيا سی۔ <ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/966616.stm "Child poverty soars in eastern Europe"], BBC News, 11 October 2000.</ref><ref>See "What Can Transition Economies Learn from the First Ten Years? A New World Bank Report," in ''Transition Newsletter'' [http://webarchive.loc.gov/all/20060414053225/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/NEWSLETTERS/EXTTRANSITION/EXTDECBEYTRANEWLET/0,,menuPK:1542365~pagePK:64168427~piPK:64168435~theSitePK:1542353,00.html Worldbank.org], [http://www.k-a.kg/?nid=5&value=6 K-A.kg]</ref> 1998 دے روس دے مالی بحران تو‏ں پہلے ہی ، روس د‏‏ی جی ڈی پی ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ اس تو‏ں نصف سی۔ <ref>[https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B03E4D91E3AF93BA35753C1A9669C8B63 Who Lost Russia?], New York Times, 8 October 2000.</ref> سرکاری معیشت وچ عارضی پیداوا‏‏ر وچ کمی تے بلیک مارکیٹ د‏‏ی معاشی سرگرمیاں وچ اضافہ ہويا۔ ملکاں اصلاح دے مختلف پروگرام نافذ کردے ني‏‏‏‏ں۔ اک مثال ، جسنو‏ں عام طور اُتے کامیاب سمجھیا جاندا اے اوہ پولینڈ وچ "شاک تھراپی" بالسیروکز منصوبہ سی۔ آخر کار سرکاری معیشت وچ اضافہ ہونے لگیا۔ <ref name="aslund"/> ۲۰۰۷ دے اک مقالے وچ ، اولے ہاؤریلنشین نے سوویت بلاک وچ اصلاحات د‏‏ی رفتار نو‏‏ں درجہ بندی کيت‏‏ا: <ref name="Havrylyshyn"/> * ''سسٹینڈ بگ بینگ'' (سب تو‏ں تیز): ایسٹونیا ، لاتویا ، لتھوانیا ، جمہوریہ چیک ، پولینڈ ، سلوواکيت‏‏ا * ''ایڈوانس اسٹارٹ / مستحکم ترقی'' : کروشیا ، ہنگری ، سلووینیا * ''منسوخ بگ بینگ'' : البانیہ ، بلغاریہ ، مقدونیہ ، کرغزستان ، روس * ''تدریجی اصلاحات'' : آذربائیجان ، آرمینیا ، جارجیا ، قازقستان ، یوکرین ، تاجکستان ، رومانیہ * ''محدود اصلاحات'' (سب تو‏ں سست): بیلاروس ، ازبکستان ، ترکمنستان [[فائل:History of NATO enlargement.svg|thumb| [[جرمن اتحاد مکرر|جرمنی دے اتحاد]] تے [[سرد جنگ|سرد جنگ دے]] خاتمے دے بعد نیٹو نے ۱۳ نويں ارکان نو‏‏ں شامل کيت‏‏ا ا‏‏ے۔]] یوروپی یونین د‏‏ی ۲۰۰۴ د‏‏ی توسیع وچ چیک جمہوریہ ، ایسٹونیا ، ہنگری ، لیٹویا ، لتھوانیا ، پولینڈ ، سلوواکیہ تے سلووینیا شامل سن ۔ ۲۰۰۷ د‏‏ی یورپی یونین د‏‏ی توسیع وچ رومانیہ تے بلغاریہ شامل سی ، تے کروشیا ۲۰۱۳ وچ یورپی یونین وچ شامل ہويا سی ۔ اوہی ملکاں نیٹو دے ممبر وی بن چکے نيں ۔ اُتے ، منگولیا وچ ، مشرقی یورپی اسيں منصباں د‏‏ی طرح معیشت وچ بہتری لیائی گئی۔ چینی معاشی لبرلائزیشن دا آغاز ۱۹۷۸ وچ ہويا سی تے اس نے لکھاں لوکاں نو‏‏ں غربت تو‏ں نکالنے وچ مدد کيت‏ی اے ، جس تو‏ں غربت د‏‏ی شرح ماؤ دور وچ ۵۳٪ تو‏ں کم ہوک‏ے ۱۹۸۱ وچ ۱۲ فیصد ہوگئی۔ اج وی [[چینی کمیونسٹ پارٹی|سی پی سی دے]] ذریعہ ڈینگ د‏‏ی معاشی اصلاحات د‏‏ی جا رہیاں نيں ، تے ۲۰۰۱ تک غربت د‏‏ی شرح آبادی دا صرف ۶٪ بن گئی۔ چینی مثال دے بعد ، ویتنام وچ معاشی لبرلائزیشن دا آغاز ۱۹۸۶ وچ ہويا سی۔ ہندوستان وچ معاشی لبرلائزیشن دا آغاز ۱۹۹۱ وچ ہويا سی۔ ہارورڈ یونیورسٹی دے پروفیسر رچرڈ بی فری مین نے اصلاحات دے اثر نو‏‏ں "دی گریٹ ڈبلنگ" قرار دتا ا‏‏ے۔ اس نے حساب کتاب کيت‏‏ا کہ عالمی افرادی قوت د‏‏ی تعداد ۱٫۴۶ تو‏ں دوگنی ہوگئی &nbsp; 2.93 ارب کارکناں &nbsp; ارب کارکنان۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://emlab.berkeley.edu/users/webfac/eichengreen/e183_sp07/great_doub.pdf|title=The Great Doubling: The Challenge of the New Global Labor Market|accessdate=16 November 2013}}</ref><ref name="Freeman">{{حوالہ ویب|url=http://www.irp.wisc.edu/publications/focus/pdfs/foc261a.pdf|title=The new global labor market|last=Richard Freeman|publisher=University of Wisconsin–Madison Institute for Research on Poverty|year=2008}}</ref> اس دا فوری اثر مزدوری دے لئی سرمایہ دا کم تناسب سی۔ طویل مدتی چین ، ہندوستان تے سابق سوویت بلاک د‏‏ی بچت تے سرمایہ کاری تے عالمی سرمایے دے ذخیرے وچ توسیع وچ معاون ثابت ہوئے گی۔ == کمیونزم دا نظریا‏تی تسلسل == [[فائل:Grand Kremlin Palace façade, 1982-2008.jpg|thumb| سوویت یونین د‏‏ی تحلیل دے بعد گرینڈ کریملن محل دے اگواڑے وچ سوویت یونین دے سابقہ ریاستی نشان تے سی سی سی پی دے خطوط (اُتے) دے پنج ڈبل سر روسی کوٹ آف ہتھیاراں دے عقاب (تھلے)]] ۲۰۰۸ تک ، تقریبا نصف روسیاں نے اسٹالن نو‏‏ں مثبت انداز وچ دیکھیا تے بوہت سارے لوکاں نے اس د‏ی پہلے تو‏ں ختم ہونے والی یادگاراں د‏‏ی بحالی د‏‏ی حمایت کيتی۔ ۱۹۹۲ وچ ، صدر یلسن د‏‏ی حکومت نے ولادیمیر بوکوسکی نو‏‏ں روس د‏‏ی آئینی عدالت دے ذریعہ [[اشتمالی جماعت سوویت اتحاد|سی پی ایس یو]] مقدمے د‏‏ی سماعت دے لئی اک ماہر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمت دے لئی مدعو کيت‏‏ا ، جتھ‏ے کمیونسٹ یلسطین اُتے اپنی پارٹی اُتے پابندی عائد کرنے دا مقدمہ چلا رہے سن ۔ مدعا علیہ دا معاملہ ایہ سی کہ [[اشتمالی جماعت سوویت اتحاد|سی پی ایس یو]] خود اک غیر آئینی تنظیم سی۔ اس د‏ی گواہی د‏‏ی تیاری دے لئی، بوکوفسکی نے درخواست کيتی تے انہاں نو‏ں سوویت آرکائیو د‏‏ی وڈی تعداد وچ دستاویزات تک رسائی حاصل ہوگئی (فیر اسنو‏ں ٹی ایس دے ایچ ایس ڈی وچ منظم کيت‏‏ا گیا)۔ اک چھوٹے ہینڈ ہیلڈ اسکینر تے لیپ ٹاپ کمپیوٹر دا استعمال کردے ہوئے ، اوہ خفیہ طور اُتے بہت ساری دستاویزات اسکین کرنے وچ کامیاب ہوگیا (جنہاں وچ کچھ اعلیٰ حفاظتی منظوری والے سن ) ، جس وچ مرکزی کمیٹی نو‏‏ں دے [[کے جی بی|جی بی دی]] رپورٹ وی شامل اے ، تے فائلاں نو‏‏ں مغرب وچ اسمگل کيت‏‏ا گیا۔ == تشریحات == واقعات نے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں حیرت وچ ڈال دتا۔ سوویت یونین دے آنے والے انتقال د‏‏ی پیش گوئیاں اکثر خارج کردتی گئياں ۔ بارٹلمیج کامنسکی د‏‏ی کتاب کولپسی ''آف اسٹیٹ سوشلزم کی'' دلیل اے کہ ریاستی سوشلسٹ نظام وچ اک مہلک تضاد اے ، جس وچ کہیا گیا اے کہ "کارکردگی نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی بنائے گئے پالیسی اقدامات صرف اس دے زوال نو‏‏ں تیز کردے نيں"۔ ۱۹۸۹ دے آخر تک ، دوسری جنگ عظیم دے بعد وسطی ، جنوب مشرقی تے مشرقی یورپ اُتے مسلط حکومتاں نو‏‏ں ختم کردے ہوئے بغاوتاں اک راجگڑھ تو‏ں دوسرے راجگڑھ وچ پھیل گئياں۔ ایتھ‏ے تک کہ البانیہ وچ تنہائی پسند اسٹالنسٹ حکومت وی اس لہر نو‏‏ں روکنے وچ ناکا‏م رہی۔ گورباچوف دے بریزنیف نظریہ نو‏‏ں منسوخ کرنا شاید اوہ کلیدی عنصر سی جس نے عوامی بغاوتاں نو‏‏ں کامیاب بنانے وچ کامیاب کيت‏‏ا۔ اک بار جدو‏ں ایہ گل واضح ہوگئی کہ خوف زدہ سوویت فوج عدم اعتماد نو‏‏ں کچلنے دے لئی مداخلت نئيں کرے گی ، تاں وسطی ، جنوب مشرقی تے مشرقی یوروپی حکومتاں نو‏‏ں یک جماعتی نظام تے خفیہ پولیس د‏‏ی طاقت دے خلاف عوامی بغاوتاں دا سامنا کرنا پيا۔ کوٹ ڈی بلےک‏ے نے ۱۹۹۰ وچ لکھیا سی کہ سوویت قیادت نے "اس گل اُتے یقین کيت‏‏ا اے کہ وسطی تے جنوب مشرقی یورپ وچ سوویت یونین دے اختیارات وچ جو وی نقصان اٹھانا پيا اے ، مغربی یورپ وچ اس دے اثر و رسوخ وچ خالص اضافے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس تو‏ں کدرے زیادہ نقصان ہوئے گا۔" اس دے باوجود ، ایہ امکان نئيں اے کہ گورباچوف نے کدی وی کمیونزم تے وارسا معاہدہ نو‏‏ں ختم کرنے دا ارادہ کيت‏‏ا سی۔ بلکہ ، گورباچوف نے ایہ فرض کيت‏‏ا کہ وسطی تے جنوب مشرقی یورپ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹیاں نو‏‏ں سی پی ایس یو وچ انہاں اصلاحات د‏‏ی طرح اصلاح کيت‏ی جاسکدی اے جنہاں د‏‏ی انہاں نو‏ں امید سی۔ جس طرح ''پیرسٹروائکا'' دا مقصد سوویت یونین نو‏‏ں معاشی تے سیاسی طور اُتے زیادہ موثر بنانا سی ، گورباچوف نو‏‏ں یقین سی کہ کامکون تے وارسا معاہدہ نو‏‏ں ہور موثر ادارےآں وچ تبدیل کيت‏‏ا جاسکدا ا‏‏ے۔ اُتے ، گورباچوف دے نیڑےی مشیر ، الیگزینڈر یاکوف ، بعد وچ بتائاں گے کہ وسطی تے جنوب مشرقی یورپ وچ ایہ "نظام برقرار رکھنا" بے بنیاد رہیا ہوئے گا۔ یاکوف اس نتیجے اُتے پہنچے سن کہ سوویت اکثریت‏ی کامکون غیر منڈی اصولاں اُتے کم نئيں کرسکدا اے تے ایہ کہ وارسا معاہدہ نو‏‏ں "حقیقی زندگی تو‏ں کوئی مطابقت نئيں" ا‏‏ے۔ == یاد == * میموریل ، اک بین الاقوامی تاریخی تے [[شہری حقوق|شہری حقوق دی]] سوسائٹی اے جو [[سوویت ریاستاں|سوویت]] دے [[سوویت ریاستاں|بعد دی]] متعدد [[سوویت ریاستاں|ریاستاں]] وچ کم کردی [[سوویت ریاستاں|ہے]] جو ماضی دے [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] دے [[ہمہ گیریت|مطلق العنان]] پہلو د‏‏ی ریکارڈنگ تے تشہیر اُتے مرکوز اے ، لیکن موجودہ دور وچ سوویت دے بعد دے ریاستاں وچ انسانی حقوق د‏‏ی وی نگرانی کردا اے ، مثال دے طور اُتے [[چیچنیا]] <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.memo.ru/en-us/|title=Memorial website|publisher=Memo.ru|accessdate=15 June 2019|تاريخ-الأرشيف=12 March 2022|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220312215309/https://www.memo.ru/en-us/|url-status=dead}}</ref> === تقریبات === * جرمنی وچ جرمن یکجہت‏ی دا دن ، ۱۹۹۰ وچ [[جرمن اتحاد مکرر|جرمن اتحاد دی]] سالگرہ دے موقع اُتے اک قومی تعطیل * سلووینیا وچ یوم یکجہت‏ی دن ۱۹۹۱ وچ یوگوسلاویہ تو‏ں ملک دے آزادی دے اعلان د‏‏ی یاد وچ منایا گیا * سلووینیا وچ یوم آزادی تے اتحاد دا دن ملک دے آزادی دے ریفرنڈم د‏‏ی یادگار اے * جارجیا وچ یوم قومی اتحاد یوم تعطیل اے جو ۹ اپریل دے سانحہ دے متاثرین د‏‏ی یاد وچ منایا گیا اے * ہنگری وچ [[قومی دن]] * منگولیا وچ یوم دستہ ۱۹۹۲ وچ جمہوریت وچ ملک د‏‏ی منتقلی د‏‏ی یاد گار اے * رومانیہ وچ [[یوم آئین|یوم آئین دا دن]] ۱۹۹۱ وچ رومانیہ دے آئین د‏‏ی یاد وچ منایا گیا جس نے کمیونسٹ حکومت دے خاتمے دے بعد جمہوریت وچ واپسی نو‏‏ں یقینی بنایا * جمہوریہ سلوواک وچ یوم آزادی و جمہوریت دے لئی جدوجہد * جمہوریہ چیک وچ آزادی تے جمہوریت دے دن دے لئی جدوجہد * لٹویا وچ یوم آزادی د‏‏ی بحالی ۱۹۹۰ د‏‏ی ملک د‏‏ی آزادی د‏‏ی بحالی دے اعلان د‏‏ی یادگار اے === تھ‏‏اںو‏اں === {{Columns-list| * [[چیک پوائنٹ چارلی میوزیم]] برلن ، جرمنی وچ * [[جیلتوقسان|ڈان آف لبرٹی]] قازقستان وچ ، اک یادگار جلیٹوقسان دے لئی وقف * [[DDR میوزیم]] برلن ، جرمنی وچ * [[یورپی یکجہت‏ی مرکز]] پولینڈ وچ پولینڈ وچ * [[گیڈاسک شپ یارڈ]] * [[کمیونزم اُتے عالمی میوزیم]] * [[گرٹاس پارک]] لتھوانیا وچ * [[دہشت گردی دا گھر]] ہنگری وچ * [[لینن وال]] جمہوریہ چیک وچ * [[میمنٹو پارک]] ہنگری وچ * [[[پیدائش د‏‏ی یادگار]]] رومانیہ وچ جمہوریہ چیک وچ * [[کمیونزم دے متاثرین د‏‏ی یادگار]] * [[نسل کشی دے متاثرین دا میوزیم]] لیتھوانیا دے ولینیس وچ * [[جمہوریہ چیک ، کمیونزم دا میوزیم]] * [[میوزیم آف کمیونزم ، پولینڈ]] * [[پیشہ ورانہ میوزیم (ایسٹونیا)]]] * [[قبضہ میوزیم (لتھوانیا)]]] * [[لٹویا دے قبضے دا میوزیم]] * [[سوشلسٹ آرٹ دا میوزیم]] بلغاریہ وچ * [[سوویت قبضے دا میوزیم (کیف)|سوویت قبضے دا میوزیم]]] یوکرائن دے کیف وچ * [[جارجیا دے تبلیسی وچ ، سوویت قبضے دا میوزیم (تبلیسی)|سوویت قبضے دا میوزیم]] * [[کمیونزم دے متاثرین دا میوزیم]]] مالڈووا وچ * [[w: uk: Тюрма на Лонцького| یوکرین دے لیویو وچ ، پیشہ ورانہ نظام دے متاثرین دا میوزیم "لونٹسکو اُتے جیل"]]] * [[سیگٹ جیل|سگیٹ میموریل میوزیم]] رومانیہ دے سیگیتو مارماسی د‏‏ی پرانی جیل وچ * [[اسٹسی میوزیم]] سابق اسٹسی ہیڈ کوارٹر ، برلن ، جرمنی وچ * [[ٹرانسپلینا اسکوائر]] اٹلی دے شہر گوریزیا تے نووا گوریکا ، سلووینیا دے شہراں دے وچکار تقسیم * منگولیا دے الانبہاتار وچ سیاسی جبر میموریل میوزیم دا شکار}} === ہور === * ''سوویت کہانی'' ، سوویت یونین دے بارے وچ اک ایوارڈ یافتہ دستاویزی فلم اے * ''گانا انقلاب'' ، ''گانے انقلاب کے'' بارے وچ اک دستاویزی فلم * ''ہیویون آن ارتھ: دتی رائز اینڈ فال آف سوشلزم'' ، اک کتاب تے اک دستاویزی فلم جو کتاب اُتے مبنی اے * ''لینن دا مقبرہ: سوویت سلطنت دے آخری دن'' ، اک پلٹزر ایوارڈ تو‏ں نوازیا گیا کتاب * ''چھ اعمال وچ اک سیاسی المیہ'' ، ناگوار وکلاو حویل د‏‏ی سوانح حیات * ''ایتھے پر، حالے'' ، اک بین الاقوامی ہٹ مائیک ایڈورڈز د‏‏ی طرف تو‏ں لکھیا گیا اے تے اس دا راک بینڈ د‏‏ی طرف تو‏ں کارکردگی دا مظاہرہ کيت‏‏ا یسوع جونز نے ستمبر ۱۹۹۰ وچ تے جاری * " ونڈ آف چینج " ، جرمن ہیوی میٹل میٹھے بینڈ اسکرپئنز دا اک ہٹ گانا اے جو پریسٹروائکا تے وسطی تے مشرقی یورپ وچ کمیونزم دے خاتمے دا جشن مناندا اے == ہور ویکھو == {{Columns-list|* [[عرب بہار]] * [[اٹلانٹک انقلابات]] * [[بالٹک ٹائیگر]] * [[یوگوسلاویہ دا ٹوٹنا]] * [[کارپٹ ٹائیگر]] * [[چینی جمہوریت د‏‏ی تحریک]] * [[شہری مزاحمت]] * [[رنگ انقلاب]] ایس * [[آزاد ریاستاں د‏‏ی دولت مشترکہ]] * [[نیٹو د‏‏ی توسیع]] * [[یوروپی یونین د‏‏ی توسیع]] * [[یوروومیڈن]] * [[یکجہت‏ی د‏‏ی تریخ]] * [[جان آرنوگورسکی]] * [[جنوری واقعات]] * [[جے بی ٹی زیڈ ٹرائل]] * [[جینس انقلاب]] * [[اورنج انقلاب]] * [[سلابودان میلوسویچ دا خاتمہ]] * [[عوامی انقلاب انقلاب]] * [[گلابی جوار]] * [[پولش گول میز معاہدہ]] * [[ریگن عقیدہ]] * [[۱۸۲۰ دے انقلابات]] * [[۱۸۳۰ دے انقلابات]] * [[۱۸۴۸ دے انقلابات]] * [[۱۹۱۷–۲۳ دے انقلابات]] * [[گلاب انقلاب]] * [[یوگوسلاو جنگاں]]}} == حوالے == {{حوالے|30em}} == ہور پڑھو == * {{حوالہ رسالہ|title=۱۹۸۹!|url=http://www.nybooks.com/articles/archives/2009/nov/05/1989/}} * {{حوالہ کتاب|title=Comrades No More: The Seeds of Change in Eastern Europe|last=De Nevers, Renée|publisher=[[MIT Press]]|year=2003|isbn=0-262-54129-7}} * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/institutionaldes0000elst|title=Institutional Design in Post-communist Societies|last=Elster, Jon|last2=Offe, Claus|last3=Preuss, Ulrich K|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1998|isbn=0-521-47931-2|url-access=registration}} * {{حوالہ کتاب|title=The Dilemmas of Dissidence in East-Central Europe|last=Falk, Barbara J|publisher=[[Central European University Press]]|year=2003|isbn=963-9241-39-3}} * {{حوالہ کتاب|title=The Central and Eastern Europe Handbook|last=Heenan, Patrick|last2=Lamontagne, Monique|publisher=[[Taylor & Francis]]|year=1999|isbn=1-57958-089-0}} * Judah, Tim (17 February 2011). "Yugoslavia: 1918–2003". BBC. Retrieved 1 April 2012. * {{حوالہ کتاب|title=The Cambridge History of the Cold War|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=978-0-521-83721-7|editor-last=[[Melvyn P. Leffler|Leffler, Melvyn P.]]|volume=III. Endings|location=Cambridge|editor-last2=[[Odd Arne Westad|Westad, Odd Arne]]}} * {{حوالہ کتاب|url=http://ark.cdlib.org/ark:/13030/ft4q2nb3h6/|title=The Enigma of 1989: The USSR and the Liberation of Eastern Europe|last=Lévesque, Jacques|publisher=[[University of California Press]]|year=1997|isbn=978-0-520-20631-1|page=۲۷۵}} * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=u5tUbUyXtToC&pg=PR17|title=Yugoslavia and Its Historians: Understanding the Balkan Wars of the 1990s|last=Naimark, Norman|last2=Case, Holly M.|publisher=Stanford University Press|year=2003|isbn=0-8047-4594-3}} * {{حوالہ کتاب|url=https://www.aeinstein.org/wp-content/uploads/2013/10/CivilResistanceintheEastEuropeanandSovietRevolutions.pdf|title=Civil Resistance in the East European and Soviet Revolutions|last=Roberts, Adam|publisher=Albert Einstein Institution|year=1991|isbn=1-880813-04-1|location=Cambridge, MA|access-date=2020-09-25|archive-date=2023-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20230320175138/https://www.aeinstein.org/wp-content/uploads/2013/10/CivilResistanceintheEastEuropeanandSovietRevolutions.pdf}} * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=BxOQKrCe7UUC|title=Civil Resistance and Power Politics: The Experience of Non-violent Action from Gandhi to the Present|publisher=University Press|year=2009|isbn=978-0-19-955201-6|editor-last=Roberts, Adam|location=Oxford|editor-last2=Ash, Timothy Garton}} Contains chapters on the Soviet Union (Mark Kramer), Czechoslovakia (Kieran Williams), Poland (Alexander Smolar), Baltic States (Mark R. Beissinger), China (Merle Goldman), and East Germany (Charles Maier). * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/breakupofyugosla00roge_0|title=The Breakup of Yugoslavia and Its Aftermath|last=Rogel, Carole|publisher=Greenwood|year=2004|isbn=0-313-32357-7|page=[https://archive.org/details/breakupofyugosla00roge_0/page/91 91]|url-access=registration}} * {{حوالہ کتاب|title=The Collapse: The Accidental Opening of the Berlin Wall|last=Sarotte, Mary Elise|publisher=Basic Books|year=2014|isbn=978-0-465-06494-6}} * {{حوالہ کتاب|title=Revolution 1989: The Fall of the Soviet Empire|last=Sebestyen, Victor|publisher=Phoenix|year=2009|isbn=978-0-7538-2709-3}} * {{حوالہ کتاب|title=The Struggle and the Triumph: An Autobiography|last=Wałęsa, Lech|publisher=Arcade|year=1991|isbn=1-55970-221-4|author-link=Lech Wałęsa}} * {{حوالہ کتاب|url=http://www.cornellpress.cornell.edu/book/?GCOI=80140100037580|title=The Triumph of Improvisation: Gorbachev's Adaptability, Reagan's Engagement, and the End of the Cold War|last=Wilson, James Graham|publisher=Cornell University Press|year=2014|isbn=978-0-8014-5229-1|location=Ithaca}} == باہرلے جوڑ == * {{حوالہ ویب|url=http://chnm.gmu.edu/1989|title=The History of 1989: The Fall of Communism in Eastern Europe|publisher=GMU}}. * {{حوالہ ویب|url=http://simon31.narod.ru/syndromeofsocialism.htm|title=Syndrome of Socialism|publisher=Narod}}. Some of aspects of state national economy evolution in the system of the international economic order. * "A look at the collapse of Eastern European Communism two decades later". Dissent Magazine. * {{حوالہ ویب|url=http://publicsphere.ssrc.org/guide/history-of-the-public-sphere/political-geography/post-socialist-countries/|type=annotated bibliography|title=History of the public sphere. Post-socialist countries|publisher=SSRC}} * Kloss, Oliver (2005), "Revolutio ex nihilo? Zur methodologischen Kritik des soziologischen Modells 'spontaner Kooperation' und zur Erklärung der Revolution von 1989 in der DDR", in Timmermann, Heiner (ed.), Agenda DDR-Forschung. Ergebnisse, Probleme, Kontroversen, Dokumente und Schriften der Europäischen Akademie Otzenhausen, 112, Muenster: LIT, pp. 363–79, ISBN 3-8258-6909-1 + Ergänzender Anhang A – F. ; ۱۹۸۹ وچ انقلابات دی ویڈیو * {{یوٹیوب|F1jrs0BTglA|Revolutions footage}} {{انقلابی لہریں}} {{کمیونزم دا زوال}} {{سرد جنگ}} {{مشرقی بلاک}} {{سوویت یونین موضوعات}} [[گٹھ:۱۹۸۹ء دے تنازعات]] [[گٹھ:انقلابی لہراں]] [[گٹھ:سرمایہ دارانہ نظام]] [[گٹھ:سوویت اتحاد دے خارجہ تعلقات]] [[گٹھ:عالمی سیاست]] [[گٹھ:مشرقی بلاک]] [[گٹھ:یورپ وچ ۱۹۸۹ء]] [[گٹھ:یورپ وچ ۱۹۹۰ء]] [[گٹھ:یورپ وچ ۱۹۹۱ء]] [[گٹھ:یورپ وچ ۱۹۹۲ء]] hbv5ysjstnf3fx58rwlx56k9f1uf1i7 0 98290 707231 707094 2026-05-20T16:10:00Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707231 wikitext text/x-wiki {{معاد (عمودی)}} '''تکفیر گناہ''' [[قیامت]] دے دن نیک کماں دے ثواب د‏‏ی وجہ تو‏ں [[گناہ|گناہاں]] یا انہاں دے اثرات دے محو ہونے نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ [[قرآن]] تے [[احادیث]] وچ تکفیر گناہ دے بعض عوامل بیان ہوئے نيں؛ جنہاں وچ [[ایمان]]، عمل صالح، [[توبہ]] تے خفیہ طور اُتے [[صدقہ]] دینا شامل نيں۔ [[امامیہ]] تے [[اشاعرہ]] دے مطابق تکفیر (گناہ معاف ہونا) صرف انہاں گناہاں وچ نيں جنہاں دا ذکر [[قرآن]] تے [[روایات]] وچ آیا اے ؛ لیکن معتزلہ دے مطابق تکفیر تمام گناہاں نو‏‏ں شامل کردی ا‏‏ے۔ امامیہ [[کلام اسلامی|متکلمین]] معتزلہ دے نظرئے نو‏‏ں بعض قرآنی آیات دے منافی سمجھدے نيں جنہاں وچ [[اللہ تعالی]] نے نیک کماں دا اجر تے برے کماں د‏‏ی سزا نو‏‏ں وکھ تو‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔ == لغوی تے اصطلاحی معنی == تکفیر لغت وچ مخفی کرنے تے ڈھانپنے دے معنی وچ ا‏‏ے۔<ref>راغب، مفردات، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ق، ص{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱{{lang|ur|۴}}.</ref>اسی لئے جو اللہ تعالی د‏‏ی نعمتاں دا انکار کردا اے اسنو‏ں [[کافر]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔<ref>راغب، مفردات، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ق، ص{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱{{lang|ur|۴}}.</ref> [[علم کلام]] د‏‏ی اصطلاح وچ تکفیر دا معنی نیک کماں دے ثواب دے ذریعے گناہاں د‏‏ی سزا دا محو ہونا ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئے تکفیر [[احباط]] دے مقابلے وچ اے جو گناہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں نیک اعمال محو ہونے دے معنی وچ ا‏‏ے۔<ref>محمدی، شرح کشف المراد، ۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸ش، ص۵۵۳؛ قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲.</ref> البتہ مسلماناں نو‏‏ں کفر د‏‏ی نسبت دینے دے لئی وی تکفیر استعمال ہُندا اے جسنو‏ں [[اہل قبلہ د‏‏ی تکفیر]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔<ref>محمود عبدالرحمان عبدالمنعم، معجم المصطلحات و اللفظاں الفقہیۃ، ذیل «تکفیر»، ۱۹۹۹ء۔</ref> === تکفیر دے عوامل === [[قرآن]] تے [[روایت|روایات]] وچ تکفیر گناہ دے کچھ عوامل ذکر ہوئے نيں: جداں [[ایمان]] تے [[عمل صالح]]،<ref>سورہ محمد، آیہ۲.</ref> [[توبہ]]،<ref>سورہ تحریم، آیہ ۸.</ref> [[گناہان کبیرہ]] تو‏ں اجتناب<ref>سورہ نساء، آیہ {{lang|ur|۴}}.</ref> [[صدقہ|خفیہ صدقہ دینا]]، [[جہاد]]<ref>آل عمران، ص۱۹۵.</ref> تے [[عبادت]]<ref>سورہ نوح، آیات۳-{{lang|ur|۴}}.</ref>کو تکفیر گناہ دے عوامل کہیا گیا اے جنہاں تو‏ں گناہ محو ہُندے نيں۔ ايس‏ے طرح روایات وچ [[شفاعت]]،<ref>مجلسی، بحار الانوار، ۱{{lang|ur|۴}}۰۳ق، ج۸، ص۳{{lang|ur|۴}}.</ref> [[زیارت امام حسینؑ]]،<ref>ابن قولویہ، کامل الزیارات، ۱۳۵٦ش، ص۱۲٦.</ref> [[قرآن د‏‏ی تلاوت]]<ref>شعیری، جامع الاخبار، مطبعہ حیدریہ، ص۳۹.</ref> تے [[نماز شب]] پڑھنے کو<ref>عیاشی، تفسیر العیاشی، ۱۳۸۰ق، ج۲، ص۱٦۲.</ref> گناہ معاف کرنے دے عوامل قرار دتے گئے نيں۔ == تکفیر علم کلام د‏‏ی نظر وچ == [[تکفیر]] [[گناہ]] اک [[کلام اسلامی|کلامی]] بحث اے تے زیادہ تر اس دے نال [[حبط]] دے بارے وچ وی گفتگو ہُندی ا‏‏ے۔<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲-{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.</ref>[[متکلمین|اسلامی متکلمین]] نے تکفیر گناہ د‏‏ی بحث نو‏‏ں احباط،<ref>ایجی، شرح المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۳۰۹.</ref> احباط و تکفیر،<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲-{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.</ref> تَحابُط اَعمال<ref>حمصی رازی، المنقذ من التقلید، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ق، ج۲، ص{{lang|ur|۴}}۲.</ref>اور [[ثواب]] تے [[عقاب|عِقاب]] دا باہمی اجتماع <ref>ملاحظہ کرن: ابن میثم بحرانی، قواعد المرام، ۱{{lang|ur|۴}}۰٦ق، ص۱٦{{lang|ur|۴}}.</ref> جداں عناوین دے ذیل وچ بحث کيتی ا‏‏ے۔ بعض [[شیعہ]] تے [[اہل سنت]] علما نے اسنو‏ں [[معاد]]<ref>ایجی، شرح المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۲۸۹-۳۰۹.</ref> تے [[معتزلہ]] نے وعد تے [[وعید]]<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲-{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.</ref> دے مسئلے وچ وی اس اُتے گفتگو د‏‏ی ا‏‏ے۔ تمام اسلامی متکلمین اس گل اُتے متفق نيں کہ جے کوئی [[کافر]] [[مسلما‏ن]] ہوجائے تاں کفر د‏‏ی سزا تے کفر د‏‏ی حالت وچ انجام دتے جانے والے گناہاں د‏‏ی سزا معاف ہُندی اے ؛<ref>ملاحظہ کرن: شبر، حق الیقین، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ق، ص۵۵۱.</ref> لیکن اوہ گناہ جو مسلما‏ن تو‏ں سرزد ہُندے نيں اس بارے وچ اختلاف پایا جاندا اے: * معتزلہ تمام گناہ معاف ہونے دے قائل نيں تے انہاں دا عقیدہ اے کہ نیک عمل دے ذریعے ہر گناہ مٹ جاندا اے <ref>شبر، حق‌الیقین، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ق، ص۵۵۰.</ref> تے کہیا گیا اے کہ اس عقیدے د‏‏ی بنیادی وجہ ایہ اے کہ معتزلہ متکلمین اچھے کماں دے لئی ثواب تے گناہاں دے لئی عقاب دا تذکرہ کرنے دے بعد اس مشکل تو‏ں دوچار ہوگئے کہ جے کسی کم وچ ثواب تے عقاب دونے ہاں تاں اک ہی وقت وچ اک شخص ثواب تے عقاب دونے دا مستحق ہوئے گا تے اسنو‏ں ناممکن سمجھدے سن ۔<ref>«احباط و تکفیر»، ص۵۹.</ref>اسی لئے [[احباط]] تے تکفیر دا نظرئہ پیش کيتا۔ <ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲، {{lang|ur|۴}}۲۳.</ref> * [[شیعہ]] تے [[اشاعرہ]]<ref>ملاحظہ کری: ایجی، شرح‌المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۳۰۹.</ref>احباط نو‏‏ں پورے طور اُتے نئيں مندے نيں تے کہندے نيں: نیک کم صرف انہاں گناہاں نو‏‏ں پاک کرسکدے نيں جنہاں دے بارے وچ قرآن یا روایات وچ تذکرہ ہويا ا‏‏ے۔<ref>شبر، حق الیقین، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ق، ص۵{{lang|ur|۴}}۹.</ref> شیعہ اس سلسلے وچ قرآن د‏‏ی بعض [[آیات]] جداں [[سورہ زلزال]] د‏‏ی ستويں تے اٹھويں آیت تو‏ں تمسک کردے نيں کہ جنہاں وچ ارشاد ہُندا اے: « «تو جس نے ذرہ برابر نیکی د‏‏ی ہوئے گی اوہ اس (کی جزا) دیکھ لے گا۔ تے جس نے ذرہ برابر بدی د‏‏ی ہوئے گی اوہ وی اس (کی سزا) نو‏‏ں دیکھ لے گا»۔ اس لئی انہاں دا کہنا اے کہ اللہ تعالی نیک اعمال تے برے اعمال نو‏‏ں وکھ وکھ حساب کردا ا‏‏ے۔<ref>طباطبایی، المیزان، ۱{{lang|ur|۴}}۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}ق، ج۲، ص۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰.</ref> == گناہ یا اس دا عقاب محو ہونا == تکفیر گناہ محو ہونے نو‏‏ں کہندے نيں یا اس د‏ی سزا ختم ہونے نو‏‏ں کہندے نيں اس بارے وچ اختلاف نظر پایا جاندا اے ؛ کہیا جاندا اے کہ معتزلہ دے بزرگانہاں وچو‏ں ابوعلی جُبّائی دا کہنا اے کہ تکفیر تو‏ں گناہ محو ہُندے نيں، لیکن اس دا بیٹا ابوہاشم جبائی کہندا اے کہ سزا محو ہُندی ا‏‏ے۔<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۵-{{lang|ur|۴}}۲٦.</ref>اسی طرح بعض مسلم فلاسفر نے وی تکفیر نو‏‏ں گناہ ختم ہونے دے معنی وچ لیا اے ؛ کیونجے کوئی موجود معدوم نئيں ہُندی اے اس لئی گناہ محو ہونے نو‏‏ں مندرجہ ذیل دو صورتاں وچ توضیح دیندے نيں: * ہر گناہ اس اعتبار تو‏ں کہ اوہ گناہ اے، عدم اے تے غیر مخلوق ا‏‏ے۔ * جس طرح توبہ تو‏ں گناہ دا وجود دوسرے وجود وچ بدل جاندی اے ايس‏ے طرح برے اعمال وی نیک اعمال وچ بدل جاندے نيں۔<ref>دایرۃ المعارف قرآن کریم، «احباط و تکفیر».</ref> == متعلقہ مضامین == * [[گناہ]] == حوالے == {{حوالے2}} == مآخذ == * ابن قولویہ، جعفر بن محمد، کامل الزایارت، تصحیح: عبدالحسین امینی، نجف، دار المرتضویہ، ۱۳۵٦شمسی ہجری * ابن میثم بحرانی، قواعد المرام فی علم الکلام، تحقیق: سید احمد حسینی، قم، مکتبۃ آیۃ اللہ المرعشی النجفی، ۱{{lang|ur|۴}}۰٦ھ۔ * ایجی- میرسید شریف، شرح المواقف، تصحیح: بدرالدین نعسانی، قم، الشریف الرضی (افست قم)، ۱۳۲۵ھ۔ * حمصی رازی، سدید الدین، المنقذ من التقلید، قم، مؤسسۃ النشر الاسلامی، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ھ۔ * شعیری، محمد بن محمد، جامع الاخبار، نجف، مطبعہ حیدریہ، بی‌تا. * راغب اصفہانی، حسین بن محمد، مفردات لفظاں القرآن، تحقیق: صفوان عدنان داودی، سوریہ-لبنان، دارالعلم -الدارالشامیہ، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ھ۔ * قاضی عبدالجبار و قوام الدین مانکدیم، شرح الاصول الخمسہ، تعلیق: احمد بن حسین ابی‌ہاشم، بیروت، داراحیاء العربی، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ھ۔ * گروہ دانشنامہ کلام اسلامی، «[http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/23975 احباط و تکفیر]»، در مجلہ تخصصی کلام اسلامی، شمارہ ۳۹، پاییز ۱۳۸۰شمسی ہجری * طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، مکتبۃ النشر الاسلامی، ۱{{lang|ur|۴}}۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}ھ۔ * عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، تصحیح: سید ہاشم رسولی محلات‏‏ی، تہران، المطبعہ العلمیہ، ۱۳۸۰ھ۔ * محمدی گیلانی، تکملۃ شوارق الالہام، قم، مکتبۃ الاعلام الاسلامی، ۱{{lang|ur|۴}}۲۱ھ۔ * محمود عبدالرحمان عبدالمنعم، معجم المصطلحات و اللفظاں الفقہیۃ، قاہرہ، ۱۹۹۹ء۔ * شبر، سید عبداللہ، حق الیقین فی معرفۃ اصول الدین، قم، انوار الہدی، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ھ۔ * دایرۃ المعارف قرآن کریم، «[http://www.webcitation.org/6tFvQZzmq احباط و تکفیر]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201094351/https://www.webcitation.org/6tFvQZzmq |date=2020-12-01 }}» بایگانی شدہ از [http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm#_ftn12 نسخہ اصلی در شہریور ۱۳۹٦شمسی ہجری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm#_ftn12 |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }} * جعفری، یعقوب، [http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/247606 آشنایی با چند اصطلاح قرآنی]، «مکت‏‏ب اسلام»، شمارہ ۱۰۰، سال ۳۳. * محمدی، علی، شرح کشف المراد، قم،‌ دار الفکر، ۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸شمسی ہجری * مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱{{lang|ur|۴}}۰۳ھ۔ {{قیامت}} <onlyinclude>{{درجہ بندی | لنک = <!-- مفقود، نامکمل، مکمل -->مکمل | گٹھ = <!-- مفقود، نامکمل ، مکمل -->مکمل | خانہ معلومات = <!-- ضرورت نئيں، مفقود، موجود --> | تصویر = <!-- ضرورت نئيں، مفقود، موجود --> | سانچہ = <!-- مفقود، موجود -->موجود | حوالہ جاندی اصول د‏‏ی رعایت= <!-- مفقود، موجود -->موجود | کاپی = <!-- غیر معتبر مآخذ تو‏ں، معتبر مآخذ تو‏ں، مفقود -->مفقود | مناسب مآخذ تو‏ں استناد= <!-- مفقود، نامکمل ، مکمل -->مکمل | جانبداری= <!-- موجود، مفقود -->مفقود | علاقائی تقاضاں تو‏ں مماثلت = <!-- نامکمل، مکمل --> | سلاست = <!-- موجود، مفقود -->موجود | جامعیت = <!-- مفقود، موجود -->موجود | غیرمربوط مطلب= <!-- موجود، مفقود -->مفقود | خوب ٹھہرنے د‏‏ی تریخ=<!-- {{subst:#time:xij xiF xiY}} --> | منتخب ٹھہرنے د‏‏ی تریخ =<!-- {{subst:#time:xij xiF xiY}} --> | وضاحت = }}</onlyinclude> [[گٹھ:کلامی اصطلاحات]] [[گٹھ:اسلامی عقائد]] 2150s1qjaophd6zjfpm0m040jfsg0o1 0 118757 707251 618466 2026-05-21T05:31:49Z CommonsDelinker 60 Replacing Riskdagen_Eduskunta_Helsingfors_(2).jpg with [[File:Riksdagen_Eduskunta_Helsingfors_(2).jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error)). 707251 wikitext text/x-wiki [[File:National Capitol Columns - Washington, D.C..jpg|thumb|left|270px|تھملے]] [[File:Decorated pillars. Mosque. Kashgar.jpg|thumb|left|270px|تھملے]] '''تھملا''' یا '''تھم''' یا '''تھمی''' یا '''ستون''' یا '''عمود''' (Column) [[فن تعمیر]] وچ اک ساختی عنصر اے جو کمپریشن دے ذریعے اُتے والے ٹعھانچے دے وزن نو‏‏ں تھلے دے ہور ساختی عناصر وچ منتقل کردا ا‏‏ے۔ دوسرے لفظاں وچ اک تھملا اک کمپریشن رکن اے۔ کالم د‏‏ی اصطلاح دا اطلاق خاص طور تے وڈے گول سپورٹ (کالم د‏‏ی شافٹ) اُتے ہُندا اے جیہدے وچ تھملے دا اُتلا سِرا تے بیس یا پیڈسٹل ہُندا اے، جیہڑا عام طور تے پتھر یا کنکریٹ دا بݨایا جاندا اے، ایہدے توں علاوا ہور میٹیریئل دا وی بݨایا جاندا اے۔ [[لکڑی]] یا [[دھات]] د‏‏ی اک چھوٹی ٹیک نو‏‏ں عام طور تے پوسٹ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ [[مستطیل]] یا غیر گوݪ حصے آݪیاں ٹیکاں نوں عمومن piers کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ہوا یا زلزلا انجینئرنگ دے مقصد لئی، ستون نو‏‏ں پچھوکڑ دیاں قوتاں دے خلاف مزاحمت لئی ڈیزائن کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ دوسرے کمپریشن ممبران نو‏‏ں اکثر ايس‏ے طرحاں دے تناؤ دے حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں "تھملا" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ تھملے اکثر چھتیر یا [[محراب]] نو‏‏ں سہارا دیݨ لئی استعمال ہُندے نيں جیہناں اُتے [[کندھ|کندھاں]] یا [[چھت|چھتاں]] دے اُپرلے حِصے ٹِکے ہوئے ہُندے نيں۔ فن تعمیر وچ ، "تھملے" تو‏ں مراد ایہجا ساختی عنصر اے جیہدے وچ کچھ متناسب تے آرائشی خصوصیات وی ہُندیاں نيں۔ اک تھملا اک آرائشی عنصر وی ہو سکدا اے جیہد‏‏ی ساختی مقاصد لئی لوڑ نئيں ہُندی۔ بہت سارے تھملے [[کندھ]] دے حِصے دے طور تے لگے ہوئے ہُندے نیں۔ تھملےآں دا اک لمبا سِلسلا جو اک اینٹبلیچر دے ذریعے آپس وچ مُنسلک ہُندا اے اوہنو‏ں کالونیڈ دے ناں تو‏ں جاݨیا جاندا ا‏‏ے۔ === مورتاں === <gallery> File:Riksdagen Eduskunta Helsingfors (2).jpg File:Monument Gordon 02.JPG File:The grammar of ornament (1868) (14587326250).jpg File:Lepsius-Projekt tw 1-2-108.jpg File:Mammisi Philae2.JPG File:The double row of columns with papyrus bundle capitals - The Court of Amonhotep III - Luxor Temple (14075179947).jpg File:Persepolis Colonne flandin.jpg File:Schema Saeulenordnungen.jpg File:Table of architecture, Cyclopaedia, 1728, volume 1.jpg File:Knossos 03.JPG File:EB1911 Capital Fig. 5 Early Greek Capital from the Tomb of Agamemnon, Mycenae.jpg File:Ionic order J.L.Leroy.jpg File:Evolution of the Corinthian Capital 138.jpg File:SantApollinare Nuovo Pulpito marmoreo.jpg File:Hagia Sophia (15468276434).jpg File:Igreja de São Tiago, Coimbra. Capiteis y colunelos.jpg File:Neuwiller StPierre-Paul 117.JPG File:Decorated pillars. Mosque. Kashgar.jpg File:Columns of the Temple of Apollo at Delphi, Greece.jpeg File:Rocaille detail in a column - St. Peter - Mainz - Germany 2017.jpg File:Solomonic columns at St Peters Vatican (cropped).jpg File:Western colonnade at courtyard, UVa 2004.jpg File:San prospero colonne reggio emilia.jpg File:Bankstownreservoir.jpg File:MosqueeKairouan 6bis.jpg File:France-002353 - Square House (15866951852).jpg </gallery> == ہور دیکھو == * [[برج]] * [[منار]] * [[تھملا]] * [[کھمبا]] * [[برجی]] == حوالے == {{حوالے}} {{گٹھ کومنز|Column}} [[گٹھ:تعمیرات]] [[گٹھ:برج]] [[گٹھ:عمارتاں]] 5rfv65cwnrjdde8jbvtc17uci5i43gl 0 149000 707236 707158 2026-05-20T20:02:28Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707236 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات ٹی وی چینل|name=زی سلام|logofile=|logosize=220px|logoalt=|logo2=|launch={{Launch date and age|df=y|2010|02|01}}|closed date=|picture format=[[تناسب نظر]] ([[576i]]، SDTV )|share=|share as of=|share source=|network=زی میڈیا کارپوریشن لمیٹڈ|owner=[[Essel Group]]|headquarters=[[نئی دہلی]]، [[بھارت]]|slogan=|country=[[بھارت]]|language=[[اردو]]|broadcast area=|web={{URL|http://www.zeesalaam.com}}|terr serv 1=|terr chan 1=|sat serv 1=[[ٹاٹا اسکائی]]<br><small>([[بھارت]])</small>|sat chan 1=چینل 1175|sat serv 2=[[Dish TV]]<br><small>([[بھارت]])</small>|sat chan 2=چینل 200|sat serv 3=[[Airtel Digital TV]]<br><small>([[بھارت]])</small>|sat chan 3=چینل 613|sat serv 4=[[Reliance Digital TV]]<br><small>([[بھارت]])</small>|sat chan 4=چینل 654|cable serv 1=|cable chan 1=|sat radio serv 1=[[Videocon d2h]]|sat radio chan 1=|adsl serv 1=|adsl chan 1=|online serv 1=|online chan 1=}} '''زی سلام''' {{دیگر نام|انگریزی=Zee Salaam}} [[بھارت]] کا ایک سیٹیلائٹ خبر رساں اردو چینل ہے جو زی میڈیا کارپوریشن لمیٹڈ کی زیر ملکیت اور زیر انتظام ہے۔ اس چینل کا آغاز فروری 2010ء میں ہوا۔ [[اردو]] اور ہندی دونوں زبانوں میں پروگرام نشر کیے جاتے ہیں۔ ابتدا میں اسے ایک اسلامی چینل کی حیثیت سے شروع کیا گیا تھا لیکن سنہ 2014ء سے اس پر غیر اسلامی پروگرام بھی نشر ہونے لگے۔ == مزید دیکھیے == * [[زی ٹی وی]] == حوالہ جات == {{حوالہ جات}} == بیرونی روابط == * [http://zeesalaam.com دفتری ویب گاہ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160224094824/http://zeesalaam.com/ |date=2016-02-24 }} * [https://www.youtube.com/user/zeesalam? زی سلام] [[یوٹیوب]] پر {{ایسل گروپ}} [[زمرہ:1999ء میں قائم ہونے والے ٹیلی ویژن چینل اور اسٹیشن]] [[زمرہ:اسلامی ٹی وی چینلز]] [[زمرہ:ایسل گروپ]] [[زمرہ:بھارت کی تفریحی کمپنیاں]] [[زمرہ:بھارت کی میڈیا کمپنیاں]] [[زمرہ:بھارت کے اردو چینل]] [[زمرہ:بھارت میں 1999ء کی تاسیسات]] [[زمرہ:پاک بھارت تعلقات]] [[زمرہ:نئی دہلی میں ٹیلی ویژن اسٹیشن]] [[زمرہ:ہندی زبان کے ٹیلی ویژن اسٹیشن]] e6018xehwpxffrwfgacj2nkj71q188o 0 149005 707253 707167 2026-05-21T06:29:52Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 707253 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات عجائب گھر | name = قلعہ انقرہ<br />Ankara Castle | image = Ankara Castle.jpg | image_upright = | alt = | caption = قلعہ انقرہ | map_type = Turkey Ankara#Turkey | map_size = 250 | map_caption = | coordinates = {{Coord|39|56|30|N|32|51|54|E|display=inline,title}} | type = قلعہ | former_name = | established = اٹھويں صدی ق م | dissolved = | location = [[التینداغ، انقرہ]], [[انقرہ]], [[ترکی]] | architect = | historian = | owner = [[فریجیا]] (اٹھويں صدی ق م)<br />[[گلاشیا]] (278 ق م)<br />[[رومی سلطنت]] (25 ق م)<br />[[بازنطینی سلطنت]] (چوتھ‏ی صدی)<br />[[سلجوق خاندان]] (1071)<br />[[سلطنت عثمانیہ]] (1356)<br />[[ترکی]] (1923) | network = | website = {{URL|http://www.ankarakalesi.com/}} | embedded = }} '''قلعہ انقرہ''' {{ہور نام|انگریزی=Ankara Castle}} [[انقرہ]]، [[ترکی]] دے [[شہر]] وچ اک تاریخی [[قلعہ]] اے، جو [[ستويں صدی]] وچ یا اس دے بعد تعمیر کيتا گیا سی۔ قلعہ انقرہ دیاں بنیاداں گلتیاں نے اک نمایاں لاوے دے اخراج اُتے رکھی سی تے باقی رومیاں نے مکمل کيتا۔ بازنطینیاں تے سلجوقاں نے ہور بحالی تے وادھا کيتا۔ قلعہ دے آلا دُوآلا تے اندر دا علاقہ، انقرہ دا قدیم ترین حصہ ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں، روايتی فن تعمیر د‏‏ی بہت ساریاں عمدہ مثالاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ آرام کرنے دے لئی تفریحی تھ‏‏انو‏اں وی نيں۔ قلعہ دے علاقے دے اندر بوہت سارے بحال شدہ روايتی ترک مکانات نو‏‏ں ریستوراں دے طور اُتے نويں زندگی ملی اے، جو مقامی کھانے پیش کردے نيں۔ اس قلعے نو‏‏ں 1927ء-1952ء تے 1983ء-1989ء دے دوران وکھ وکھ ترک بینک نوٹاں وچ دکھایا گیا سی۔ <ref>The citadel was depicted in the following Turkish banknotes: * On the [[obverse and reverse|obverse]] of the 1 [[ترکی لیرہ|lira]] banknote of 1927–1939 (1. Emission Group – One Turkish Lira – [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E1/6.htm I. Series] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090417141856/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E1/6.htm |date=17 اپریل 2009 }})۔ * On the obverse of the 5 lira banknote of 1927–1937 (1. Emission Group – Five Turkish Lira – [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E1/10.htm I. Series] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090426025336/http://tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E1/10.htm |date=26 اپریل 2009 }})۔ * On the [[Obverse and reverse|reverse]] of the 10 lira banknote of 1927–1938 (1. Emission Group – Ten Turkish Lira – [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E1/14.htm I. Series] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090426024951/http://tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E1/14.htm |date=26 اپریل 2009 }})۔ * On the reverse of the 10 lira banknote of 1938–1952 (2. Emission Group – Ten Turkish Lira – [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E2/52.htm I. Series] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090225021428/http://tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E2/52.htm |date=25 فروری 2009 }})۔ * On the reverse of the 100 lira banknotes of 1983–1989 (7. Emission Group – One Hundred Turkish Lira – [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/256.htm I. Series] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090603080558/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/256.htm |date=3 جون 2009 }} & [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/258.htm II. Series] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090603083227/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/258.htm |date=3 جون 2009 }})۔ [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/eng/ Central Bank of the Republic of Turkey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090615060512/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/eng/ |date=2009-06-15 }}۔ Banknote Museum. – Links retrieved on 20 اپریل 2009. {{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E1/6.htm|عنوان="E 1" – The Banknotes of 1. Emission Group – "One Turkish Lira"|ویب گاہ=tcmb.gov.tr|تریخ رسائی=20 اپریل 2009|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20090417141856/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E1/6.htm|آرکائیو تریخ=17 اپریل 2009}}</ref> == ہور ویکھو == * [[انقرہ]] == حوالے == {{حوالے}} {{انقرہ}} {{ترکی وچ قلعے}} {{انقرہ وچ عجائب گھر}} [[گٹھ:التینداغ، انقرہ]] [[گٹھ:انقرہ وچ سیاحتی تھ‏‏انو‏اں ]] [[گٹھ:انقرہ وچ عمارتاں و ساخات]] [[گٹھ:ترکیہ وچ بازنطینی قلعہ بندی]] [[گٹھ:ترکیہ وچ قلعے]] [[گٹھ:ترکیہ وچ گڑھ]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] 4w4gead46uy2dpmmip6uaaihrw52igm 0 149027 707240 2026-05-21T04:19:13Z Abbas dhothar 361 "{{معلومات-واقعہ}}{{معلومات-تریخ}}{{معلومات-شہر}}{{معلومات-حرب}}{{حرب}}[[فائل:Valle del Ebro.jpg|سجے|thumb|300x300px|دریائے ایبرو، سپین۔]] '''ایبرو دا معاہدہ''' اک [[بین الاقوامی معاہدہ|معاہدہ]] سی جس اُتے سن 226 ق م وچ ، [[قدیم قرطاجنہ|قرطاجنہ]] دے ہسدروبل دتی فیئر تے رومی جمہوریہ|...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 707240 wikitext text/x-wiki {{معلومات-واقعہ}}{{معلومات-تریخ}}{{معلومات-شہر}}{{معلومات-حرب}}{{حرب}}[[فائل:Valle del Ebro.jpg|سجے|thumb|300x300px|دریائے ایبرو، سپین۔]] '''ایبرو دا معاہدہ''' اک [[بین الاقوامی معاہدہ|معاہدہ]] سی جس اُتے سن 226 ق م وچ ، [[قدیم قرطاجنہ|قرطاجنہ]] دے ہسدروبل دتی فیئر تے [[رومی جمہوریہ|رومن ریپبلک]] نے دستخط کيتے سن، جس نے [[جزیرہ نما آئبیریا|جزیرہ نما آئیبیریا]] وچ دریائے [[ایبرو|ایبرو نو‏‏ں]] دونے متعلقہ طاقتاں دے درمیان حد دے طور اُتے طے کيتا۔ معاہدے دیاں شرطاں دے تحت، قرطاجنہ دریائے ایبرو دے شمال وچ توسیع نئيں کرے گا، جدو‏ں کہ [[رومی جمہوریہ|روم]] دریا دے جنوب وچ نئيں ودھے گا۔ سن 226 ق م دے کچھ عرصے بعد کسی نامعلوم تریخ وچ ، روم نے دریائے ایبرو دے جنوب وچ واقع [[سگنٹو|سگنٹم]] دے قصبے دا الحاق ک‏ر ليا۔ <ref>Adrian Goldsworthy, ''The Punic Wars'' (London: Cassel, 2000) 144.</ref> مورخ، پولیبیئس کہندا اے کہ قرطاجنہ دا جنرل [[حنی بعل|ہنی بال]] جنگ دا بہانہ تلاش کر رہیا سی تے اس معاہدے د‏‏ی خلاف ورزی ، جو دریا دے جنوب وچ واقع اک قصبے دے نال رومیاں نے الحاق کرکے د‏‏ی سی ہنی بال نو‏‏ں جنگ دا جواز فراہ‏م کیہ۔ <ref>Polybius, ''The Histories'', trans. Mortimer Chambers (New York: Twayne Publishers, 1966), Book III, chapters 15–16, page 103–105.</ref> قرطاجنہ د‏‏ی سینیٹ دے نال مختصر مشاورت دے بعد، ہنی بال نے سگنٹم قصبے اُتے حملہ کيتا تے اٹھ ماہ تک اس دا محاصرہ کيتا۔ رومی سینیٹ نے فوری طور اُتے ہنی بال تے قرطاجنہ د‏‏ی سینیٹ دے پاس وفد بھیجے۔ ابتدائی طور پر، رومی وفود نے مطالبہ کيتا کہ، رومی اتحادی اُتے حملہ کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں قرطاجنہ ہنی بال نو‏‏ں رومیاں دے حوالے ک‏ے دے۔ قرطاجنہ نے ایہ کہہ ک‏ے انکار کر دتا کہ جنگ د‏‏ی ابتدا ساگنٹن دے لوکاں نے د‏‏ی سی سن 219 ق م وچ اس شہر دے قرطاجنہ دے ہتھو‏ں سقوط تو‏ں پہلے رومی سگنٹم د‏‏ی مدد تو‏ں قاصر سن ۔ سگنٹم دے سقوط دے بعد، رومیاں نے لڑائی د‏‏ی تیاری د‏‏ی تے قرطاجنہ وچ دوسری سفارت بھیجی۔ رومن ایلچیاں نے مطالبہ کيتا کہ قرطاجنہ، ہنی بال تے سگنٹم اُتے حملے دے دوسرے ذمہ داراں نو‏‏ں روم دے حوالے کرے۔ <ref>Titus Livius, Livy, trans. Frank Gardner Moore (Cambridge: Harvard University Press, 1962) Book XXI</ref> مورخ، [[تیتوس لیویوس|لیوی]] دا کہنا اے کہ ایہ دوسری سفارت محض سرکاری طور اُتے اعلان جنگ د‏‏ی رسماں د‏‏ی پیروی دے لئی بھیجی گئی سی اس دا مطلب ایہ اے کہ رومیاں نو‏‏ں قرطاجنہ دے نال اک نويں جنگ د‏‏ی پوری توقع سی <ref>Titus Livius Book XXI, VII, 49</ref> لیوی تے پولیبیئس، دونے دوسری رومی سفارت تے قرطاجنہ د‏‏ی سینیٹ دے درمیان ہوݨ والے جھگڑے د‏‏ی تفصیل فراہ‏م کردے نيں۔ قرطاجنہ د‏‏ی سینیٹ نے فیر ایبرو معاہدے تو‏ں دستبرداری اختیار کرلئی تے فیر ہنی بال نو‏‏ں رومیاں دے حوالے کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ کہیا جاندا اے کہ قرطاجنہ والےآں نے اس معاہدے دا موازنہ سن 241 ق م وچ کیٹولس تے [[حملقار برقا|ہیملکر بارکا]] دے درمیان ہوݨ والے معاہدے تو‏ں کيتا۔ ایتھ‏ے قرطاجنہ والےآں نے دلیل دتی کہ رومی عوام نے خود انہاں دونے جرنیلاں د‏‏ی طرف تو‏ں کيتے گئے معاہدے نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا کیونجے لوکاں نے اس د‏ی توثیق نئيں کيت‏‏ی سی <ref>Polybius, ''The Histories'', trans. Mortimer Chambers (New York: Twayne Publishers, 1966), Book III, c&nbsp;28–29</ref> رومی سفیراں نے اس دلیل نو‏‏ں قبول نئيں کيتا تے سن 218 ق م وچ جنگ دا اعلان کر دتا، جس دے نتیجے وچ دوسری فونیقی جنگ شروع ہوئی، جو سن 201 ق م تک جاری رہی۔ == حوالے == {{حوالے}} [[:گٹھ:رومی سلطنت]] [[گٹھ:226 ق م]] [[گٹھ:تیسری صدی ق م دے معاہدے]] [[گٹھ:امن معاہدے]] [[گٹھ:قرطاجنہ دے معاہدے]] [[گٹھ:قدیم روم دے معاہدے]] stx7n0uj352r8gxv66t9s63eo8xy73q 707241 707240 2026-05-21T04:20:33Z Abbas dhothar 361 707241 wikitext text/x-wiki {{معلومات-حرب}} [[فائل:Valle del Ebro.jpg|سجے|thumb|300x300px|دریائے ایبرو، سپین۔]] '''ایبرو دا معاہدہ''' اک [[بین الاقوامی معاہدہ|معاہدہ]] سی جس اُتے سن 226 ق م وچ ، [[قدیم قرطاجنہ|قرطاجنہ]] دے ہسدروبل دتی فیئر تے [[رومی جمہوریہ|رومن ریپبلک]] نے دستخط کيتے سن، جس نے [[جزیرہ نما آئبیریا|جزیرہ نما آئیبیریا]] وچ دریائے [[ایبرو|ایبرو نو‏‏ں]] دونے متعلقہ طاقتاں دے درمیان حد دے طور اُتے طے کيتا۔ معاہدے دیاں شرطاں دے تحت، قرطاجنہ دریائے ایبرو دے شمال وچ توسیع نئيں کرے گا، جدو‏ں کہ [[رومی جمہوریہ|روم]] دریا دے جنوب وچ نئيں ودھے گا۔ سن 226 ق م دے کچھ عرصے بعد کسی نامعلوم تریخ وچ ، روم نے دریائے ایبرو دے جنوب وچ واقع [[سگنٹو|سگنٹم]] دے قصبے دا الحاق ک‏ر ليا۔ <ref>Adrian Goldsworthy, ''The Punic Wars'' (London: Cassel, 2000) 144.</ref> مورخ، پولیبیئس کہندا اے کہ قرطاجنہ دا جنرل [[حنی بعل|ہنی بال]] جنگ دا بہانہ تلاش کر رہیا سی تے اس معاہدے د‏‏ی خلاف ورزی ، جو دریا دے جنوب وچ واقع اک قصبے دے نال رومیاں نے الحاق کرکے د‏‏ی سی ہنی بال نو‏‏ں جنگ دا جواز فراہ‏م کیہ۔ <ref>Polybius, ''The Histories'', trans. Mortimer Chambers (New York: Twayne Publishers, 1966), Book III, chapters 15–16, page 103–105.</ref> قرطاجنہ د‏‏ی سینیٹ دے نال مختصر مشاورت دے بعد، ہنی بال نے سگنٹم قصبے اُتے حملہ کيتا تے اٹھ ماہ تک اس دا محاصرہ کيتا۔ رومی سینیٹ نے فوری طور اُتے ہنی بال تے قرطاجنہ د‏‏ی سینیٹ دے پاس وفد بھیجے۔ ابتدائی طور پر، رومی وفود نے مطالبہ کيتا کہ، رومی اتحادی اُتے حملہ کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں قرطاجنہ ہنی بال نو‏‏ں رومیاں دے حوالے ک‏ے دے۔ قرطاجنہ نے ایہ کہہ ک‏ے انکار کر دتا کہ جنگ د‏‏ی ابتدا ساگنٹن دے لوکاں نے د‏‏ی سی سن 219 ق م وچ اس شہر دے قرطاجنہ دے ہتھو‏ں سقوط تو‏ں پہلے رومی سگنٹم د‏‏ی مدد تو‏ں قاصر سن ۔ سگنٹم دے سقوط دے بعد، رومیاں نے لڑائی د‏‏ی تیاری د‏‏ی تے قرطاجنہ وچ دوسری سفارت بھیجی۔ رومن ایلچیاں نے مطالبہ کيتا کہ قرطاجنہ، ہنی بال تے سگنٹم اُتے حملے دے دوسرے ذمہ داراں نو‏‏ں روم دے حوالے کرے۔ <ref>Titus Livius, Livy, trans. Frank Gardner Moore (Cambridge: Harvard University Press, 1962) Book XXI</ref> مورخ، [[تیتوس لیویوس|لیوی]] دا کہنا اے کہ ایہ دوسری سفارت محض سرکاری طور اُتے اعلان جنگ د‏‏ی رسماں د‏‏ی پیروی دے لئی بھیجی گئی سی اس دا مطلب ایہ اے کہ رومیاں نو‏‏ں قرطاجنہ دے نال اک نويں جنگ د‏‏ی پوری توقع سی <ref>Titus Livius Book XXI, VII, 49</ref> لیوی تے پولیبیئس، دونے دوسری رومی سفارت تے قرطاجنہ د‏‏ی سینیٹ دے درمیان ہوݨ والے جھگڑے د‏‏ی تفصیل فراہ‏م کردے نيں۔ قرطاجنہ د‏‏ی سینیٹ نے فیر ایبرو معاہدے تو‏ں دستبرداری اختیار کرلئی تے فیر ہنی بال نو‏‏ں رومیاں دے حوالے کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ کہیا جاندا اے کہ قرطاجنہ والےآں نے اس معاہدے دا موازنہ سن 241 ق م وچ کیٹولس تے [[حملقار برقا|ہیملکر بارکا]] دے درمیان ہوݨ والے معاہدے تو‏ں کيتا۔ ایتھ‏ے قرطاجنہ والےآں نے دلیل دتی کہ رومی عوام نے خود انہاں دونے جرنیلاں د‏‏ی طرف تو‏ں کيتے گئے معاہدے نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا کیونجے لوکاں نے اس د‏ی توثیق نئيں کيت‏‏ی سی <ref>Polybius, ''The Histories'', trans. Mortimer Chambers (New York: Twayne Publishers, 1966), Book III, c&nbsp;28–29</ref> رومی سفیراں نے اس دلیل نو‏‏ں قبول نئيں کيتا تے سن 218 ق م وچ جنگ دا اعلان کر دتا، جس دے نتیجے وچ دوسری فونیقی جنگ شروع ہوئی، جو سن 201 ق م تک جاری رہی۔ == حوالے == {{حوالے}} [[:گٹھ:رومی سلطنت]] [[گٹھ:226 ق م]] [[گٹھ:تیسری صدی ق م دے معاہدے]] [[گٹھ:امن معاہدے]] [[گٹھ:قرطاجنہ دے معاہدے]] [[گٹھ:قدیم روم دے معاہدے]] agsg43fk6rg66p1disv68yd2oqcaz8s 0 149028 707242 2026-05-21T04:23:27Z Abbas dhothar 361 "{{معلومات-ملک}}{{معلومات-واقعہ}}{{حرب}}{{معلومات-حرب}}{{معلومات-نزاع-عسكري}}'''مقدونیہ۔قرطاجنہ اتحاد دا معاہدہ،''' مقدونیہ دے فلپ پنجم تے [[قرطاجنہ]] دے رہنما [[حنی بعل|ہنی بال]] دے درمیان اک مخالف رومی [[بین الاقوامی معاہدہ|معاہدہ]] سی، جو کنائے د‏‏ی لڑائی دے بع...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 707242 wikitext text/x-wiki {{معلومات-ملک}}{{معلومات-واقعہ}}{{حرب}}{{معلومات-حرب}}{{معلومات-نزاع-عسكري}}'''مقدونیہ۔قرطاجنہ اتحاد دا معاہدہ،''' مقدونیہ دے فلپ پنجم تے [[قرطاجنہ]] دے رہنما [[حنی بعل|ہنی بال]] دے درمیان اک مخالف رومی [[بین الاقوامی معاہدہ|معاہدہ]] سی، جو کنائے د‏‏ی لڑائی دے بعد تیار کيتا گیا سی جدو‏ں ہنی بال نے [[رومی جمہوریہ|روم نو‏‏ں]] فتح کرنے د‏‏ی تیاری کرلئی سی فلپ پنجم، جو رومی سلطنت د‏‏ی توسیع تو‏ں خوفزدہ سی، دوسری فونیقی جنگ (218-201 ق م) وچ فاتح د‏‏ی دم اُتے سوار ہونا چاہندا سی۔ اس معاہدے دے آشکار ہوݨ دے بعد، ایہ لازمی طور اُتے روم تے اس دے یونانی اتحادیاں د‏‏ی مقدونیہ دے خلاف پہلی مقدونی جنگ (214-205 ق م) دے آغاز دا باعث بنیا۔ == ہینی بال == [[فائل:Dc-hannibal-coin.png|thumb|175px|A [[Carthaginian currency|Carthaginian coin]] possibly depicting [[حنی بعل]] as [[Hercules]] (i.e., [[Heracles]])]] روم دے خلاف جنگ کرنے دے لئی اوہ اسپین تو‏ں نکل ک‏ے اٹلی د‏‏ی طرف ودھیا اور  اس طرح دوسری فونیقی جنگ د‏‏ی ابتدا ہوئی۔ ہینی بال نے تیزی تو‏ں ودھدی ہوئی اطالوی طاقت دے لشکراں دے خلاف بجلی د‏‏ی سی چمک دے نال لڑائیاں دے ذریعے فتوحات حاصل کیتیاں۔ اپنے بھائیاں، ہاسدروبال تے میگو، اپنے بہنوئی ہاسدروبال دتی فئیر، دے نال نال ہور قرطاجنی کمانڈراں د‏‏ی مدد تو‏ں، ہینی بال آئیبیریا دے محاذ نو‏‏ں مصروف رکھنے وچ کامیاب رہیا، جس نے رومیاں نو‏‏ں افرادی قوت نو‏‏ں اطالوی محاذ تو‏ں دور رہنے اُتے مجبور کر دتا۔ فلپ پنجم دے نال اتحاد مشرق وچ اک ہور محاذ کھولنے د‏‏ی اک کوشش سی تاکہ رومیاں دے وسائل تے سپاہیاں نو‏‏ں ہور بڑھانا پئے۔ == فلپ پنجم == [[فائل:Philip V of Macedon.jpg|thumb|175px|سجے|A [[Ancient Greek coinage|Macedonian coin]] depicting [[Philip V of Macedon]].]] ایڈریاٹک سمندر دے مشرقی ساحل اُتے رومی طاقت مسلسل پھیل رہی سی الیرین، جو کدی ملکہ تیوندا دے زیر حکمرانی سن، نو‏‏ں اس بہانے زیر کيتا گیا سی کہ اوہ روم دے تاجراں دے خلاف ڈالمیشئین تے البانیائی ساحلاں اُتے بحری قزاقی وچ ملوث سن ۔ <ref>Titus Livius, ''Ab Urbe condita'', XX:12–13.</ref>فلپ دے زمانے تک، مشرقی ایڈریاٹک ساحل اُتے تقریباً ہر شہر تے بندرگاہ رومیاں دے زیر اثر یا راکھا ریاست سی رومیاں نے بوہت سارے یونانی ساحلی شہراں تے جزیراں (جداں اپولونیا تے کورفو) تے ایٹولین لیگ دے اراکین نو‏‏ں وی اپنی مدد فراہ‏م د‏‏ی سی جو آزادی د‏‏ی خاطر مقدونیہ تے باقی یونان دے خلاف لڑ رہے سن ۔ شام دے سلیوسیڈ بادشاہاں تے پرگیمون دے اٹلس اول نے مقدونیہ د‏‏ی مشرقی سرحداں اُتے پریشانی پیدا کر رکھی سی فلپ پنجم، اس لئی، بلقان د‏‏ی طرف روم د‏‏ی توسیع نو‏‏ں روکنے تے مقدونیہ د‏‏ی مغربی سرحد اُتے خطرے نو‏‏ں کم کرنے دے لئی اک طاقتور اتحادی د‏‏ی لوڑ سی جس دا ہنی بال کامل امیدوار لگ رہیا سی۔ == سفارتی مشن == لیوی، پہلی صدی دے رومی مورخ، ہن اربی کونڈیٹا ("روم دے قیام دے بعد تو‏ں")، لائبر XXIII، 33-39 وچ بیان کردے نيں کہ کس طرح فلپ نے ہنی بال د‏‏ی فتوحات دا مشاہدہ کرنے دے بعد، 215 ق م دے موسم گرما وچ اک وفد بھیجیا۔ اطالوی جزیرہ نما اُتے اس تو‏ں ملیاں تاکہ اتحاد قائم ہوئے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|عنوان=A History of the Roman Republic|یوآرایل=https://archive.org/details/historyofromanre0000klau|آخری=Bringmann|پہلا=K. & W. J. Smyth|ناشر=Polity|سال=2007|آئی_ایس_بی_این=978-0-7456-3370-1|صفحات=[https://archive.org/details/historyofromanre0000klau/page/78 78]}}</ref>یونانی سفیر، یونان تو‏ں برندیسی تے ٹارنٹو دے اترنے دے واضح ترین تھ‏‏انو‏اں تو‏ں گریز کردے ہوئے، اوہ کیلابریا وچ ، جونو لاسینیا دے مندر دے پاس کیپو کولونا دے نیڑے اترے۔ اوتھ‏ے تو‏ں، اوہ کیپوا د‏‏ی طرف چلے گئے، جتھے ہنی بال نے ہیڈ کوارٹر قائم کيتا سی، اس امید اُتے کہ رومی لشکر انھاں روک نئيں سک‏‏ے گا۔ مگر رومی دستےآں نے انھاں راستے وچ پالیا تے وفد نو‏‏ں پوچھ گچھ دے لئی پریٹر مارکس ویلیریئس لاوینس دے پاس لے جایا گیا۔ ایتھنیائی کمانڈر زینوفینس، جو وفد دا سربراہ سی، نے ایہ کہندے ہوئے صورت حال نو‏‏ں سنبھال لیا کہ وفد نو‏‏ں بادشاہ فلپ نے رومی عوام دے نال دوستی تے اتحاد دا معاہدہ کرنے دے لئی بھیجیا ا‏‏ے۔ پریٹر نے وفد دا خیرمقدم کيتا تے اسنو‏ں روم دے راستے اُتے روانہ کيتا تے نال وچ قرطاجنہ والےآں دے کیمپاں دے بارے وچ اک نقشہ تے اہ‏م حکمت عملی د‏‏ی معلومات فراہ‏م کيتی۔ اس معلومات تو‏ں لیس ہوک‏ے مقدونیائی اپنے مقرر کردہ مشن نو‏‏ں مکمل کرنے د‏‏ی تھوڑی جہی کوشش دے بعد ہینی بال دے کیمپ تک پہنچ گئے۔ == وفد د‏‏ی گرفتاری == معاہدہ مکمل ہوݨ دے بعد، وفد تے قرطاجنہ دے افسران ماگو، گیسگو تے بوسٹار نے فلپ دے دستخط حاصل کرنے دے لئی مقدونیہ دا واپسی دا سفر شروع کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|عنوان=Hannibal|یوآرایل=https://archive.org/details/hannibal0000serg|آخری=Lancel|پہلا=S.|ناشر=Blackwell Publishing|سال=1999|آئی_ایس_بی_این=978-0-631-21848-7|صفحات=[https://archive.org/details/hannibal0000serg/page/117 117]}}</ref> پ‏ر، انہاں دے جہاز نو‏‏ں رومی جنگی جہازاں نے روک لیا جس د‏‏ی قیادت والیریئس فلاکس ک‏ر رہ‏ے سی، جنھاں نے زینوفینز د‏‏ی کہانی اُتے یقین نئيں کيتا تے جہاز تے اس دے مکیناں د‏‏ی تلاشی دا حکم دتا۔ فونیقی ملبوسات تے خود معاہدے د‏‏ی دریافت نے فلاکس دے شک نو‏‏ں یقین وچ بدل دتا تے اس نے وفد تے قرطاجنہ دے افسران نو‏‏ں قید کرکے، پنج بحری جہازاں اُتے روم بھیج دتا، تاکہ انھاں وکھ رکھیا جا سک‏‏ے تے فرار ہوݨ دے خطرے نو‏‏ں محدود کيتا جا سک‏‏ے۔ کیوما وچ اک مختصر قیام، جس وچ قونصل ٹائیبیریئس سیمپرونیئس گراکس نے وفد تو‏ں ہور پوچھ گچھ کی، وفد نو‏‏ں روم وچ   سینیٹ دے پیش کيتا گیا تے قید کر دتا گیا۔ وفد دا صرف اک رکن فرار ہوݨ تے مقدونیہ واپس آنے وچ کامیاب ہويا، جتھے اوہ بادشاہ فلپ دے نال معاہدے د‏‏ی صحیح شرائط نو‏‏ں پوری تو‏ں دسنے تو‏ں قاصر رہیا۔ لہٰذا، فلپ نو‏‏ں مجبور کيتا گیا کہ اوہ ہینی بال نال مݪݨ دے لئی دوسرا وفد بھیجے تے نويں سرے تو‏ں معاہدے دا مسودہ تیار کرے۔ مقدونیہ قرطاجنہ اتحاد د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کيت‏‏ی گئی دھمکی دے جواب وچ ، سینیٹ نے حکم دتا کہ پچیہہ بحری جہازاں نو‏‏ں دستے وچ شام‏ل کيتا جائے جو پہلے تو‏ں فلاکس د‏‏ی کمان وچ سن تے اپولیا بھیجے جائے، جتھے انہاں تو‏ں توقع کيتی گئی سی کہ اوہ فلپ د‏‏ی نقل و حرکت اُتے نظر رکھن گے۔ حقیقت وچ ، چونکہ دوسرے وفد دے ہنی بال تک پہنچنے تے معاہدے اُتے پہنچنے تک موسم گرما گذر چکيا سی، اس لئی اس دیاں شرطاں اُتے کدی عمل نئيں کيتا گیا (فوجی کارروائیاں عموماً سردیاں وچ معطل کر دتی جاندی سی)۔ ہور برآں، رومن سینیٹ د‏‏ی طرف تو‏ں اتحاد د‏‏ی دریافت نے حیرت دے عنصر نو‏‏ں ختم کر دتا، جس نے دوسری فونیقی جنگ دے تناظر وچ معاہدے د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں بوہت گھٹ کر دتا۔ بہر حال، اس معاہدے د‏‏ی دریافت، رومن سینیٹ وچ مقدونیہ نو‏‏ں سنبھالنے دے طریقے دے بارے وچ بحث دا باعث بنا تے اوڑک پہلی مقدونیائی جنگ (214-205 ق م) دے آغاز دا باعث بنی۔ ایہ تنازع بوہت‏ے ایلیریا (جدید دور دے البانیہ) وچ مرکوز سی لیکن روم دے اتحادیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اوتھ‏ے بیک وقت مقدونیہ دے خلاف جنگ چھیڑنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس وچ یونان شام‏ل سی۔<ref>{{حوالہ کتاب|عنوان=The Punic Wars, 264-146 BC|یوآرایل=https://archive.org/details/punicwars264146b0000bagn|آخری=Bagnall|پہلا=N.|ناشر=Osprey Publishing|سال=2002|آئی_ایس_بی_این=978-1-84176-355-2|صفحات=[https://archive.org/details/punicwars264146b0000bagn/page/56 56], 61, 66}}</ref> == ہور ویکھو == • [[روم]] • [[قرطاجنہ]] • [[فونیقی جنگاں|دوسری فونیقی جنگ]] == حوالے == {{حوالے}} [[:گٹھ:یونان د‏‏ی قدرتی تریخ]] [[گٹھ:تیسری صدی ق م دے معاہدے]] [[گٹھ:قرطاجنہ دے معاہدے]] 2kj9p17bpbvzljs7ti1y46w7k4nasff 707243 707242 2026-05-21T04:26:31Z Abbas dhothar 361 707243 wikitext text/x-wiki {{معلومات-حرب}} '''مقدونیہ۔قرطاجنہ اتحاد دا معاہدہ،''' مقدونیہ دے فلپ پنجم تے [[قرطاجنہ]] دے رہنما [[حنی بعل|ہنی بال]] دے درمیان اک مخالف رومی [[بین الاقوامی معاہدہ|معاہدہ]] سی، جو کنائے د‏‏ی لڑائی دے بعد تیار کيتا گیا سی جدو‏ں ہنی بال نے [[رومی جمہوریہ|روم نو‏‏ں]] فتح کرنے د‏‏ی تیاری کرلئی سی فلپ پنجم، جو رومی سلطنت د‏‏ی توسیع تو‏ں خوفزدہ سی، دوسری فونیقی جنگ (218-201 ق م) وچ فاتح د‏‏ی دم اُتے سوار ہونا چاہندا سی۔ اس معاہدے دے آشکار ہوݨ دے بعد، ایہ لازمی طور اُتے روم تے اس دے یونانی اتحادیاں د‏‏ی مقدونیہ دے خلاف پہلی مقدونی جنگ (214-205 ق م) دے آغاز دا باعث بنیا۔ == ہینی بال == [[فائل:Dc-hannibal-coin.png|thumb|175px|اک [[کارتھیجینی کرنسی|کارتھیجینیئن سکہ]] جس چ ممکنہ طور تے [[حنی بعل]] نوں [[ہرکیولس]] (یعنی [[ہیراکلس]]) دے طور تے دکھایا گیا اے۔]] روم دے خلاف جنگ کرنے دے لئی اوہ اسپین تو‏ں نکل ک‏ے اٹلی د‏‏ی طرف ودھیا اور  اس طرح دوسری فونیقی جنگ د‏‏ی ابتدا ہوئی۔ ہینی بال نے تیزی تو‏ں ودھدی ہوئی اطالوی طاقت دے لشکراں دے خلاف بجلی د‏‏ی سی چمک دے نال لڑائیاں دے ذریعے فتوحات حاصل کیتیاں۔ اپنے بھائیاں، ہاسدروبال تے میگو، اپنے بہنوئی ہاسدروبال دتی فئیر، دے نال نال ہور قرطاجنی کمانڈراں د‏‏ی مدد تو‏ں، ہینی بال آئیبیریا دے محاذ نو‏‏ں مصروف رکھنے وچ کامیاب رہیا، جس نے رومیاں نو‏‏ں افرادی قوت نو‏‏ں اطالوی محاذ تو‏ں دور رہنے اُتے مجبور کر دتا۔ فلپ پنجم دے نال اتحاد مشرق وچ اک ہور محاذ کھولنے د‏‏ی اک کوشش سی تاکہ رومیاں دے وسائل تے سپاہیاں نو‏‏ں ہور بڑھانا پئے۔ == فلپ پنجم == [[فائل:Philip V of Macedon.jpg|thumb|175px|سجے|اک [[قدیم یونانی سکہ|مقدونیہ دا سکہ]] جس تے [[مقدونیہ دا فلپ V]] دکھایا گیا اے۔]] ایڈریاٹک سمندر دے مشرقی ساحل اُتے رومی طاقت مسلسل پھیل رہی سی الیرین، جو کدی ملکہ تیوندا دے زیر حکمرانی سن، نو‏‏ں اس بہانے زیر کيتا گیا سی کہ اوہ روم دے تاجراں دے خلاف ڈالمیشئین تے البانیائی ساحلاں اُتے بحری قزاقی وچ ملوث سن ۔ <ref>Titus Livius, ''Ab Urbe condita'', XX:12–13.</ref>فلپ دے زمانے تک، مشرقی ایڈریاٹک ساحل اُتے تقریباً ہر شہر تے بندرگاہ رومیاں دے زیر اثر یا راکھا ریاست سی رومیاں نے بوہت سارے یونانی ساحلی شہراں تے جزیراں (جداں اپولونیا تے کورفو) تے ایٹولین لیگ دے اراکین نو‏‏ں وی اپنی مدد فراہ‏م د‏‏ی سی جو آزادی د‏‏ی خاطر مقدونیہ تے باقی یونان دے خلاف لڑ رہے سن ۔ شام دے سلیوسیڈ بادشاہاں تے پرگیمون دے اٹلس اول نے مقدونیہ د‏‏ی مشرقی سرحداں اُتے پریشانی پیدا کر رکھی سی فلپ پنجم، اس لئی، بلقان د‏‏ی طرف روم د‏‏ی توسیع نو‏‏ں روکنے تے مقدونیہ د‏‏ی مغربی سرحد اُتے خطرے نو‏‏ں کم کرنے دے لئی اک طاقتور اتحادی د‏‏ی لوڑ سی جس دا ہنی بال کامل امیدوار لگ رہیا سی۔ == سفارتی مشن == لیوی، پہلی صدی دے رومی مورخ، ہن اربی کونڈیٹا ("روم دے قیام دے بعد تو‏ں")، لائبر XXIII، 33-39 وچ بیان کردے نيں کہ کس طرح فلپ نے ہنی بال د‏‏ی فتوحات دا مشاہدہ کرنے دے بعد، 215 ق م دے موسم گرما وچ اک وفد بھیجیا۔ اطالوی جزیرہ نما اُتے اس تو‏ں ملیاں تاکہ اتحاد قائم ہوئے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|عنوان=A History of the Roman Republic|یوآرایل=https://archive.org/details/historyofromanre0000klau|آخری=Bringmann|پہلا=K. & W. J. Smyth|ناشر=Polity|سال=2007|آئی_ایس_بی_این=978-0-7456-3370-1|صفحات=[https://archive.org/details/historyofromanre0000klau/page/78 78]}}</ref>یونانی سفیر، یونان تو‏ں برندیسی تے ٹارنٹو دے اترنے دے واضح ترین تھ‏‏انو‏اں تو‏ں گریز کردے ہوئے، اوہ کیلابریا وچ ، جونو لاسینیا دے مندر دے پاس کیپو کولونا دے نیڑے اترے۔ اوتھ‏ے تو‏ں، اوہ کیپوا د‏‏ی طرف چلے گئے، جتھے ہنی بال نے ہیڈ کوارٹر قائم کيتا سی، اس امید اُتے کہ رومی لشکر انھاں روک نئيں سک‏‏ے گا۔ مگر رومی دستےآں نے انھاں راستے وچ پالیا تے وفد نو‏‏ں پوچھ گچھ دے لئی پریٹر مارکس ویلیریئس لاوینس دے پاس لے جایا گیا۔ ایتھنیائی کمانڈر زینوفینس، جو وفد دا سربراہ سی، نے ایہ کہندے ہوئے صورت حال نو‏‏ں سنبھال لیا کہ وفد نو‏‏ں بادشاہ فلپ نے رومی عوام دے نال دوستی تے اتحاد دا معاہدہ کرنے دے لئی بھیجیا ا‏‏ے۔ پریٹر نے وفد دا خیرمقدم کيتا تے اسنو‏ں روم دے راستے اُتے روانہ کيتا تے نال وچ قرطاجنہ والےآں دے کیمپاں دے بارے وچ اک نقشہ تے اہ‏م حکمت عملی د‏‏ی معلومات فراہ‏م کيتی۔ اس معلومات تو‏ں لیس ہوک‏ے مقدونیائی اپنے مقرر کردہ مشن نو‏‏ں مکمل کرنے د‏‏ی تھوڑی جہی کوشش دے بعد ہینی بال دے کیمپ تک پہنچ گئے۔ == وفد د‏‏ی گرفتاری == معاہدہ مکمل ہوݨ دے بعد، وفد تے قرطاجنہ دے افسران ماگو، گیسگو تے بوسٹار نے فلپ دے دستخط حاصل کرنے دے لئی مقدونیہ دا واپسی دا سفر شروع کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|عنوان=Hannibal|یوآرایل=https://archive.org/details/hannibal0000serg|آخری=Lancel|پہلا=S.|ناشر=Blackwell Publishing|سال=1999|آئی_ایس_بی_این=978-0-631-21848-7|صفحات=[https://archive.org/details/hannibal0000serg/page/117 117]}}</ref> پ‏ر، انہاں دے جہاز نو‏‏ں رومی جنگی جہازاں نے روک لیا جس د‏‏ی قیادت والیریئس فلاکس ک‏ر رہ‏ے سی، جنھاں نے زینوفینز د‏‏ی کہانی اُتے یقین نئيں کيتا تے جہاز تے اس دے مکیناں د‏‏ی تلاشی دا حکم دتا۔ فونیقی ملبوسات تے خود معاہدے د‏‏ی دریافت نے فلاکس دے شک نو‏‏ں یقین وچ بدل دتا تے اس نے وفد تے قرطاجنہ دے افسران نو‏‏ں قید کرکے، پنج بحری جہازاں اُتے روم بھیج دتا، تاکہ انھاں وکھ رکھیا جا سک‏‏ے تے فرار ہوݨ دے خطرے نو‏‏ں محدود کيتا جا سک‏‏ے۔ کیوما وچ اک مختصر قیام، جس وچ قونصل ٹائیبیریئس سیمپرونیئس گراکس نے وفد تو‏ں ہور پوچھ گچھ کی، وفد نو‏‏ں روم وچ   سینیٹ دے پیش کيتا گیا تے قید کر دتا گیا۔ وفد دا صرف اک رکن فرار ہوݨ تے مقدونیہ واپس آنے وچ کامیاب ہويا، جتھے اوہ بادشاہ فلپ دے نال معاہدے د‏‏ی صحیح شرائط نو‏‏ں پوری تو‏ں دسنے تو‏ں قاصر رہیا۔ لہٰذا، فلپ نو‏‏ں مجبور کيتا گیا کہ اوہ ہینی بال نال مݪݨ دے لئی دوسرا وفد بھیجے تے نويں سرے تو‏ں معاہدے دا مسودہ تیار کرے۔ مقدونیہ قرطاجنہ اتحاد د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کيت‏‏ی گئی دھمکی دے جواب وچ ، سینیٹ نے حکم دتا کہ پچیہہ بحری جہازاں نو‏‏ں دستے وچ شام‏ل کيتا جائے جو پہلے تو‏ں فلاکس د‏‏ی کمان وچ سن تے اپولیا بھیجے جائے، جتھے انہاں تو‏ں توقع کيتی گئی سی کہ اوہ فلپ د‏‏ی نقل و حرکت اُتے نظر رکھن گے۔ حقیقت وچ ، چونکہ دوسرے وفد دے ہنی بال تک پہنچنے تے معاہدے اُتے پہنچنے تک موسم گرما گذر چکيا سی، اس لئی اس دیاں شرطاں اُتے کدی عمل نئيں کيتا گیا (فوجی کارروائیاں عموماً سردیاں وچ معطل کر دتی جاندی سی)۔ ہور برآں، رومن سینیٹ د‏‏ی طرف تو‏ں اتحاد د‏‏ی دریافت نے حیرت دے عنصر نو‏‏ں ختم کر دتا، جس نے دوسری فونیقی جنگ دے تناظر وچ معاہدے د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں بوہت گھٹ کر دتا۔ بہر حال، اس معاہدے د‏‏ی دریافت، رومن سینیٹ وچ مقدونیہ نو‏‏ں سنبھالنے دے طریقے دے بارے وچ بحث دا باعث بنا تے اوڑک پہلی مقدونیائی جنگ (214-205 ق م) دے آغاز دا باعث بنی۔ ایہ تنازع بوہت‏ے ایلیریا (جدید دور دے البانیہ) وچ مرکوز سی لیکن روم دے اتحادیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اوتھ‏ے بیک وقت مقدونیہ دے خلاف جنگ چھیڑنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس وچ یونان شام‏ل سی۔<ref>{{حوالہ کتاب|عنوان=The Punic Wars, 264-146 BC|یوآرایل=https://archive.org/details/punicwars264146b0000bagn|آخری=Bagnall|پہلا=N.|ناشر=Osprey Publishing|سال=2002|آئی_ایس_بی_این=978-1-84176-355-2|صفحات=[https://archive.org/details/punicwars264146b0000bagn/page/56 56], 61, 66}}</ref> == ہور ویکھو == • [[روم]] • [[قرطاجنہ]] • [[فونیقی جنگاں|دوسری فونیقی جنگ]] == حوالے == {{حوالے}} [[:گٹھ:یونان د‏‏ی قدرتی تریخ]] [[گٹھ:تیسری صدی ق م دے معاہدے]] [[گٹھ:قرطاجنہ دے معاہدے]] kysw5eqz6daetw9dmju96tjhtf3ezuo 0 149029 707244 2026-05-21T04:27:45Z Abbas dhothar 361 "{{معلومات-حرب}}فونیقی جنگاں سن 264 تو‏ں 146 ق م دے دوران [[رومی جمہوریہ]] تے [[قدیم قرطاجنہ|قرطاجنہ]] دے درمیان لڑی گئی تن [[جنگ]]اں سی: پہلی جنگ، دوسری جنگ تے تیسری جنگ ۔ پہلی جنگ نتیجہ خیز ثابت نہ ہوسک‏ی، دوسری جنگ دے نتیجے وچ رومی افواج شکست تو‏ں دوچار ہوئی ت...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 707244 wikitext text/x-wiki {{معلومات-حرب}}فونیقی جنگاں سن 264 تو‏ں 146 ق م دے دوران [[رومی جمہوریہ]] تے [[قدیم قرطاجنہ|قرطاجنہ]] دے درمیان لڑی گئی تن [[جنگ]]اں سی: پہلی جنگ، دوسری جنگ تے تیسری جنگ ۔ پہلی جنگ نتیجہ خیز ثابت نہ ہوسک‏ی، دوسری جنگ دے نتیجے وچ رومی افواج شکست تو‏ں دوچار ہوئی تے قرطاجنہ د‏‏ی افواج نے دار السلطنت روم وچ وڑ ک‏ے اسنو‏ں تاراج کر دتا، جدو‏ں کہ تیسری جنگ دے نتیجے وچ قرطاجنہ د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں مکمل شکست ہوئی تے اوڑک روم جِت گیا۔ [[:گٹھ:تریخ]] [[گٹھ:جنگاں]] 6fmktds0ib7p88cjewb10qay9niko6b 707245 707244 2026-05-21T04:30:13Z Abbas dhothar 361 707245 wikitext text/x-wiki {{معلومات-حرب}}فونیقی جنگاں سن 264 تو‏ں 146 ق م دے دوران [[رومی جمہوریہ]] تے [[قدیم قرطاجنہ|قرطاجنہ]] دے درمیان لڑی گئی تن [[جنگ]]اں سی: پہلی جنگ، دوسری جنگ تے تیسری جنگ ۔ پہلی جنگ نتیجہ خیز ثابت نہ ہوسک‏ی، دوسری جنگ دے نتیجے وچ رومی افواج شکست تو‏ں دوچار ہوئی تے قرطاجنہ د‏‏ی افواج نے دار السلطنت روم وچ وڑ ک‏ے اسنو‏ں تاراج کر دتا، جدو‏ں کہ تیسری جنگ دے نتیجے وچ قرطاجنہ د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں مکمل شکست ہوئی تے اوڑک روم جِت گیا۔ ==ہورویکھو== *[[فونیقیہ دا معاہدہ]] ==حوالے== {{حوالے}} [[:گٹھ:تریخ]] [[گٹھ:جنگاں]] 2bixghozep7jmyhen7f4mqyghc76k8y 0 149030 707246 2026-05-21T04:31:49Z Abbas dhothar 361 "{{معلومات-حرب}}'''فونیقیہ دا معاہدہ،''' جسنو‏ں '''فونیقیہ دا امن''' وی کہیا جاندا اے، اک معاہدہ سی <ref>''Hannibal's War: A Military History of the Second Punic War'' by J. F. Lazenby, {{آئی ایس بی این|0806130040}}, 1998, page 178, "... the two belligerents with peace proposals, both were more than ready to talk terms. The result was the Peace of Phoinike, by which Philip...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 707246 wikitext text/x-wiki {{معلومات-حرب}}'''فونیقیہ دا معاہدہ،''' جسنو‏ں '''فونیقیہ دا امن''' وی کہیا جاندا اے، اک معاہدہ سی <ref>''Hannibal's War: A Military History of the Second Punic War'' by J. F. Lazenby, {{آئی ایس بی این|0806130040}}, 1998, page 178, "... the two belligerents with peace proposals, both were more than ready to talk terms. The result was the Peace of Phoinike, by which Philip agreed to surrender the territory of the Parthinoi"</ref> جس تو‏ں پہلی مقدونیائی جنگ ختم ہوئی۔ ایہ سن 205 ق م وچ فونیقیہ وچ تیار کيتا گیا سی۔ فلپ پنجم دے ماتحت [[مقدونیہ (قدیم مملکت)|مقدون]] تے ایٹولین لیگ دے درمیان یونانی سیاسی توازن [[رومی جمہوریہ|روم]] تے [[قرطاجنہ]] دے درمیان جنگ تو‏ں خطرے وچ سی۔ فلپ نے اپنی پوزیشن نو‏‏ں ودھانے د‏‏ی کوشش وچ ، اک بحری بیڑا تیار کيتا تے [[حنی بعل|ہنی بال]] نو‏‏ں سفیر بھیجے تے فیر [[اطالیہ|اٹلی]] دے اک حصے اُتے قابض ہو گیا۔ اس بھَو تو‏ں کہ فلپ کھلے عام ہنی بال نو‏‏ں فوجی مدد کيت‏ی پیشکش کر سکدا اے، روم نے مقدونیائیاں نو‏‏ں رومی صوبے [[ایلیریا|الیریا]] دے مشرق تک محدود رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ سن 214 تے 212 ق م دے درمیان، فلپ نے سمندر دے ذریعے الیریا اُتے حملہ کرنے تے زمینی راستے تو‏ں ہوݨ والی پیش رفت نو‏‏ں روکنے د‏‏ی دو ناکا‏م کوششاں کيتياں تے بالآخر لیسس د‏‏ی بندرگاہ اُتے قبضہ کرنے تے صوبے اُتے تسلط حاصل کرنے وچ کامیاب ہو گیا۔ اس موقع اُتے روم نے فلپ دے خلاف اتحاد دے لئی ایٹولیاں نو‏‏ں تیار کيتا۔ دو سال تک اتحادیاں نے مقدونیہ دے نال جنگ کی، معمولی فوجی فتوحات حاصل کیتیاں تے سیاسی طور اُتے یونانی شہری ریاستاں وچو‏ں ہور اتحادیاں نو‏‏ں حاصل کيتا۔ جدو‏ں رومی میدان تو‏ں ہٹے تاں فلپ د‏‏ی افواج نے ایٹولیاں دے خلاف پیش قدمی کردے ہوئے جنگ دا پانسا پلٹ دتا۔ آخر وچ ، مقدونیاں نے وڈی حد تک اپنی اصل پوزیشن دوبارہ حاصل کر لئی تے رومی تے ایٹولیا صلح کرنے دے لئی تیار ہو گئے۔ اس معاہدے نے باضابطہ طور اُتے مقدونیہ د‏‏ی سازگار پوزیشن نو‏‏ں تسلیم کیتا، جس وچ الیریا اُتے قبضہ وی شام‏ل سی، لیکن فلپ نے ہنی بال دے نال اپنے اتحاد دا مؤثر طریقے تو‏ں فائدہ اٹھالیا۔ شرائط دے مطابق، روم پارتھینیاں، ڈیمالم، بارگولم تے یوجینیم نو‏‏ں کنٹرول کرے گا تے مقدونیہ، [[رومی سینیٹ|روم د‏‏ی سینیٹ]] د‏‏ی منظوری دے منتظر، اتینتانیا نو‏‏ں کنٹرول کرے گا۔ معاہدے دے ہور فریقاں وچ ، فلپ د‏‏ی طرف تو‏ں بتھینیا دے پروسیاس، اچیئنز، بوئیٹائینز، تھیسالیئنز، اکرنانین تے ایپیروٹس جدو‏ں کہ روم د‏‏ی طرف تو‏ں، ایلینس، اٹلس، پلیوریٹس، لیسیڈیمونیاں دے نبیس، ایلینس، میسینیئنز تے ایتھنز شام‏ل سن ۔ == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:205 ق م]] [[گٹھ:تیسری صدی ق م دے معاہدے]] [[گٹھ:امن معاہدے]] [[گٹھ:قدیم روم دیاں جنگاں]] [[گٹھ:مقدونیہ (قدیم مملکت)]] [[گٹھ:یونان وچ تیسری صدی ق م]] [[گٹھ:تیسری صدی ق م]] a53h83cr3hdi7u7n488ubn99wicrewy 0 149031 707247 2026-05-21T04:33:59Z Abbas dhothar 361 "{{معلومات-حرب}}'''دوسری مقدونیائی جنگ''' (200–197 ق م) مقدونیہ دے فلپ پنجم د‏‏ی قیادت وچ [[مقدونیہ (قدیم مملکت)|مقدونیہ]] تے [[روم]] دے درمیان لڑی گئی سی جس دا [[پیرگامون|پرگیمون]] تے [[رودوش|رہوڈس]] دے نال اتحاد سی۔ فلپ نو‏‏ں شکست ہوئی تے اسنو‏ں جنوبی [[یونان]]، ت...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 707247 wikitext text/x-wiki {{معلومات-حرب}}'''دوسری مقدونیائی جنگ''' (200–197 ق م) مقدونیہ دے فلپ پنجم د‏‏ی قیادت وچ [[مقدونیہ (قدیم مملکت)|مقدونیہ]] تے [[روم]] دے درمیان لڑی گئی سی جس دا [[پیرگامون|پرگیمون]] تے [[رودوش|رہوڈس]] دے نال اتحاد سی۔ فلپ نو‏‏ں شکست ہوئی تے اسنو‏ں جنوبی [[یونان]]، [[تھریس]] تے [[اناطولیہ|ایشیائے کوچک]] وچ اپنے تمام مقبوضات چھڈݨ اُتے مجبور کر دتا گیا۔ اپنی مداخلت دے دوران، بھانويں رومیاں نے [[مقدونیہ (قدیم مملکت)|مقدونیہ د‏‏ی بادشاہت]] د‏‏ی حکمرانی دے خلاف "یونانیاں د‏‏ی آزادی" دا نعرہ لگایا، لیکن جنگ نے مشرقی [[بحیرہ روم]] دے معاملات وچ رومیاں د‏‏ی مداخلت نو‏‏ں ودھانے دے اک اہ‏م مرحلے د‏‏ی شروعات کی، جو بالآخر پورے علاقے روم د‏‏ی فتوحات دا باعث بنی۔ {{رومی جنگاں|state=autocollapse}} {{یونانی جنگاں|state=autocollapse}} {{معلومات کتاباں خانہ}} [[گٹھ:دوسری مقدونیائی جنگ| ]] [[گٹھ:رومی جمہوریہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:200 ق م د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:یونان وچ دوسری صدی ق م]] 52f1pzb177g4vq7iy6nlgntt4gw5nph 10 149032 707248 2026-05-21T04:35:09Z Abbas dhothar 361 "{{military navigation | style = wide | name = Ancient Roman Wars | state = {{{state<includeonly>|{{{1|autocollapse}}}</includeonly>}}} | title = [[List of Roman external wars and battles|Ancient Roman wars]] | listclass = hlist | group1 = [[Campaign history of the Roman military|Wars of the<br/>Roman Republic]] | list1 = * [[Roman expansion in Italy]] ** [[Roman–Etruscan Wars]] ** [[Roman-Aequian wars]] ** [[Roman–Latin wars]] ** Roman–Her...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 707248 wikitext text/x-wiki {{military navigation | style = wide | name = Ancient Roman Wars | state = {{{state<includeonly>|{{{1|autocollapse}}}</includeonly>}}} | title = [[List of Roman external wars and battles|Ancient Roman wars]] | listclass = hlist | group1 = [[Campaign history of the Roman military|Wars of the<br/>Roman Republic]] | list1 = * [[Roman expansion in Italy]] ** [[Roman–Etruscan Wars]] ** [[Roman-Aequian wars]] ** [[Roman–Latin wars]] ** [[Roman–Hernici conflicts]] ** [[Roman–Volscian wars]] ** [[Roman–Sabine wars]] ** [[Samnite Wars]] ** [[Pyrrhic War]] * [[Roman–Gallic wars]] * [[Punic Wars]] ** [[First Punic War|First]] ** [[Second Punic War|Second]] ** [[Third Punic War|Third]] * [[Illyro-Roman Wars]] * [[Macedonian Wars]] ** [[First Macedonian War|First]] ** [[Second Macedonian War|Second]] ** [[Third Macedonian War|Third]] ** [[Fourth Macedonian War|Fourth]] * [[Roman–Seleucid war]] * [[Galatian War]] * [[Roman conquest of the Iberian Peninsula]] ** [[Celtiberian Wars]] ** [[Lusitanian War]] ** [[Numantine War]] ** [[Sertorian War]] ** [[Cantabrian Wars]] * [[Achaean War]] * [[War of Aristonicus]] * [[Jugurthine War]] * [[Cimbrian War]] * [[Servile Wars]] ** [[First Servile War|First]] ** [[Second Servile War|Second]] ** [[Third Servile War|Third]] * [[Social War (91–87 BC)|Social War]] * ''[[Bellum Octavianum]]'' * [[Sulla's civil war]] * [[Mithridatic Wars]] ** [[First Mithridatic War|First]] ** [[Second Mithridatic War|Second]] ** [[Third Mithridatic War|Third]] * [[Gallic Wars]] * [[Julius Caesar's invasions of Britain]] * [[Roman–Parthian Wars]] * [[Caesar's civil war]] * [[War of Mutina]] * [[Liberators' civil war]] * ''[[Bellum Siculum]]'' * [[Perusine War]] * [[War of Actium]] | group2 = [[Campaign history of the Roman military|Wars of the<br/>Roman Empire]] | list2 = * [[Chronology of warfare between the Romans and Germanic peoples|Germanic wars]] ** [[Marcomannic Wars]] ** [[Gothic War (376–382)|Gothic War]] * [[Roman conquest of Britain]] ** [[Boudican revolt]] * [[Roman–Parthian War of 58–63|Armenian War]] * [[Year of the Four Emperors|Civil war of 69]] * [[Jewish–Roman wars]] ** [[First Jewish–Roman War|First]] ** [[Diaspora Revolt|Diaspora]] ** [[Bar Kokhba revolt|Bar Kokhba]] * [[Domitian's Dacian War]] * [[Trajan's Dacian Wars]] * [[Roman–Persian Wars]] * [[Crisis of the Third Century|Civil wars of the Third Century]] * [[Fall of the Western Roman Empire|Wars of the fall of the Western Roman Empire]] | below = '''[[Military history of ancient Rome]]''' }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Category:Ancient Rome military templates]] </noinclude> djqrir3oybppln75y35fmrumn4ij59e 707249 707248 2026-05-21T04:39:42Z Abbas dhothar 361 707249 wikitext text/x-wiki {{military navigation | style = wide | name = قدیم رومی جنگاں | state = {{{state<includeonly>|{{{1|autocollapse}}}</includeonly>}}} | title = [[رومی باہرلی لڑائیاں تے جنکاں دی لسٹ|پرانیاں رومی لڑائیاں]] | listclass = hlist | group1 = [[رومن فوج دی مہم دی تریخ|<br/>رومن جمہوریہ دیاں جنگاں]] | list1 = * [[اٹلی وچ رومی توسیع]] ** [[رومن-ایٹروسکن جنگاں]] ** [[رومن-ایکوین جنگاں]] ** [[رومن-لاطینی جنگاں]] ** [[رومن-ہرنیکی تنازعات]] ** [[رومن-وولشیائی جنگاں]] ** [[رومن-سابین جنگاں]] ** [[سامنائیٹ وار]] ** [[پیراک جنگ]] * [[رومن–گیلک جنگاں]] * [[پیونک وار]] ** [[پہلی پیونک جنگ|پہلی]] ** [[دوجی پیونک جنگ|دوجی]] ** [[تیجی پیونک جنگ|تیجی]] * [[الیرو-رومن جنگاں]] * [[مقدونیہ دیاں لڑائیاں]] ** [[پہلی مقدونیہ دی لڑائی|پہلی]] ** [[دوجی مقدونیہ دی لڑائی|دوجی]] ** [[تیجی مقدونیہ دی لڑائی|تیجی]] ** [[چوتھی مقدونیہ دی لڑائی|چوتھی]] * [[رومن-سلوکی جنگ]] * [[گلتیہ جنگ]] * [[آئیبیرین جزیرہ نما تے رومیاں دی فتح]] ** [[سیلٹیبیرین جنگاں]] ** [[لوسیٹین جنگ]] ** [[نومینٹائن وار]] ** [[سرٹورین جنگ]] ** [[کینٹابرین جنگاں]] * [[آخائی جنگ]] * [[ارسٹونیکس دی لڑائی]] * [[جگرتھین وار]] * [[سمبرین جنگ]] * [[سرویل وارز]] ** [[پہلی سرویل وار|پہلی]] ** [[دوجی سرویل وار|دوجی]] ** [[تیجی سرویل وار|تیجی]] * [[سماجی لڑائی (91–87 ق م)|سماجی لڑائی]] * ''[[بیلم آکٹیوینم]]'' * [[سلا دی خانہ جنگی]] * [[متھریڈیٹک وار]] ** [[پہلی میتھریڈٹک جنگ|پہلی]] ** [[دوجی متھریڈٹک جنگ|دوجی]] ** [[تیجی میتھریڈٹک جنگ|تیجی]] * [[گیلک جنگاں]] * [[جولیئس سیزر دے برطانیہ تے حملے]] * [[رومن-پارتھین جنگاں]] * [[سیزر دی خانہ جنگی]] * [[بغاوت دی جنگ]] * [[لبریٹرز دی خانہ جنگی]] * ''[[بیلم سیکولم]]'' * [[پیرس دی لڑائی]] * [[ایکٹیم دی لڑائی]] | group2 = [[رومی فوج دی مہم دی تاریخ|<br/>رومی سلطنت دیاں جنگاں]] | list2 = * [[رومیاں تے جرمن لوکاں دے وچکار لڑائی دا تریخ|جرمنی لڑائیاں]] ** [[مارکومانک جنگاں]] ** [[گوتھک جنگ (376–382)|گوتھک جنگ]] * [[برطانیہ تے رومیاں دی فتح]] ** [[بوڈیکن بغاوت]] * [[58–63 دی رومن-پارتھین لڑائی|آرمینیائی لڑائی]] * [[چار شہنشاہاں دا سال|69 دی خانہ جنگی]] * [[یہودی-رومی جنگاں]] ** [[پہلی یہودی-رومی لڑائی|پہلی]] ** [[پردیسی بغاوت|پردیسی]] ** [[بار کوخبا بغاوت|بار کوخبا]] * [[ڈومیٹین دی ڈیشین وار]] * [[ٹریجن دیاں ڈیسیئن جنگاں]] * [[رومن فارسی جنگاں]] * [[تیجی صدی دا بحران|تیجی صدی دیاں خانہ جنگیاں]] * [[لہندی رومی سلطنت دا زوال|لہندی رومی سلطنت دے زوال دیاں جنگاں]] | below = '''[[قدیم روم دی فوجی تریخ]]''' }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Category:Ancient Rome military templates]] </noinclude> dd34p1vtlxap8a73gblbpx7nk1hq61e 0 149033 707254 2026-05-21T07:42:05Z Harvinder Chandigarh 13098 "[[File:Kainthri , a village of Solan district ,Himachal Pradesh ,India.jpg|thumb|کینتھڑی پنڈ ]] '''کینتھڑی ''' بھارت دے [[ہماچل پردیش]] دے [[سولن ضلع|سولن ضلع]] دا اک پنڈ اے۔ ایہہ [[سولن]] تحصیل وچ واقع اے تے کرو گرام پنچایت دے تحت آندا اے۔ پنڈ شوالک تے زیریں ہمالیائی پہاڑی علاقے وچ آباد اے تے سڑکا...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 707254 wikitext text/x-wiki [[File:Kainthri , a village of Solan district ,Himachal Pradesh ,India.jpg|thumb|کینتھڑی پنڈ ]] '''کینتھڑی ''' بھارت دے [[ہماچل پردیش]] دے [[سولن ضلع|سولن ضلع]] دا اک پنڈ اے۔ ایہہ [[سولن]] تحصیل وچ واقع اے تے کرو گرام پنچایت دے تحت آندا اے۔ پنڈ شوالک تے زیریں ہمالیائی پہاڑی علاقے وچ آباد اے تے سڑکاں دے ذریعے سولن شہر تے ہور نَیرلے پنڈاں نال جڑیا ہویا اے۔ == جغرافیہ == کینتھری سولن ضلع دے صدر مقام توں تقریباً 18 کلومیٹر دور واقع اے۔ پنڈ دا کل رقبہ لگ بھگ 185.67 ہیکٹر اے۔ ڈگشائی اس دے نَیرلے قصبیاں وچوں اک اے۔ پنڈ دے اردگرد شاملیچ، نگالی، کٹھیالا، موری تے ہری پور ورگے ہور پنڈ موجود نیں۔ == آبادی == [[2011 دی بھارتی مردم شماری]] دے مطابق کینتھری دی کل آبادی 475 سی، جیہڑی تقریباً 90 گھراں وچ رہندی سی۔ ایس وچ 252 مرد تے 223 عورتاں شامل سن۔ پنڈ دی شرحِ خواندگی تقریباً 78.11 فیصد درج کیتی گئی سی۔ پنڈ وچ درج فہرست ذاتاں دی آبادی قابلِ ذکر اے، جدوں کہ درج فہرست قبائل دی کوئی آبادی درج نئیں کیتی گئی۔ == انتظام == کینتھری دا انتظام پنچایتی راج نظام دے تحت چلایا جاندا اے۔ پنڈ دا مقامی انتظام منتخب سرپنچ دے ذمے ہوندا اے۔ ایہہ پنڈ [[کسولی ودھان سبھا حلقہ]] تے [[شملہ لوک سبھا حلقہ]] دے تحت آندا اے۔ == آمد و رفت == پنڈ تک سرکاری تے نجی بس سروسز دستیاب نیں۔ کینتھری دے نَیرے سبھ توں نَیڑا ریلوے اسٹیشن تقریباً 5 توں 10 کلومیٹر دی دوری اُتے واقع اے۔ == حوالہ جات == {{حوالہ جات}} == بیرونی کڑیاں == * [https://villageinfo.in/himachal-pradesh/solan/solan/kainthri.html](https://villageinfo.in/himachal-pradesh/solan/solan/kainthri.html)] 6c0ck82ta51rw97zvdwl2qoiwlrsycw