4

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="pnb">
  <siteinfo>
    <sitename>وکیپیڈیا</sitename>
    <dbname>pnbwiki</dbname>
    <base>https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.5</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">میڈیا</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">خاص</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">گل بات</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ورتنوالا</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ورتن گل بات</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">وکیپیڈیا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ویونت گل بات</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">فائل</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">فائل گل بات</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">میڈیا وکی</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">میڈیاوکی گل بات</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">سانچہ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">سانچہ گل بات</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ہتھونڈائی</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ہتھونڈائی گل بات</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">گٹھ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">گٹھ گل بات</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماڈیول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماڈیول گل بات</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>4</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7001</id>
    <revision>
      <id>707640</id>
      <parentid>331765</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T16:21:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NVNkz</username>
        <id>44365</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>707640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134" sha1="5vxa20ykws7ju8rao9jgh77gmvpn0nh" xml:space="preserve">'''4'''[[نمبر]]، [[5]] توں پہلے تے [[3]] توں مگروں آندا اے۔

{{سانچہ:گنتی}}

[[گٹھ:گنتی]]</text>
      <sha1>5vxa20ykws7ju8rao9jgh77gmvpn0nh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دسم گرنتھ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29634</id>
    <revision>
      <id>707649</id>
      <parentid>699793</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T21:21:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>707649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7566" sha1="s6zwolv5wkqewppou5oh9i7zdkpf63m" xml:space="preserve">دسم گرنتھ، سکھ دھرم دا پوتر گرنتھ(مقدس کتاب) ہے اتے دسوے ستگور سری [[گورو گوبند سنگھ جی]] دیاں لکھتاں دا سنگرہ(مجموعہ) ہے۔ اس گرنتھ وچّ درج اخیرلی بانی، ظفرنامہ، سنّ 1905 وچّ دینا کانگڑ، مالوے وچّ لکھی گئی | اس گرنتھ دی تیاری بھائی منی سنگھ، ماتا سندری اتے خالصے نے رل کے کیتی | مول ہر سکھ جتھیبندی اس گرنتھ نوں گورو گوبند سنگھ جی دی رچنا مندی ہے، کچھ ودوان شرینی اس گلّ توں انکاری ہے جس کرکے سکھ دھرم وچّ ایہہ بحث دا حصہ ہے |

اس گرنتھ وچّ 15 لکھتاں ہن، جنا دا تتکرا اس طرحاں ہے ۔

 1. [[جاپُ صاحب]]    11 [[33 سوئیئے]]
 2. [[اکال استتِ]]   12. [[ششتر نام مالا]]
 3. [[بچتر ناٹک]]   13. [[چرترو پاکھیان]]
 4. [[چنڈی چرتر]]    14. [[چپئی]]
 5. [[چنڈی دی وار]]    15. [[ظفرنامہ]]
 6. [[گیان پربودھ]]    16. [[حکایتاں]]
 7. [[چوبیس اوتار]]
 8. [[برہما اوتار]]
 9. [[ردر اوتار]] 
 10. [[شبد]]

==تریخ وچّ دسم بانیاں دا ذکر==
1) رہتناما بھائی نند لال جی وچّ اس گلّ دا ثبوت ہے کی &quot;جاپُ صاحب&quot; سکھ شروع توں ہی پڑدے آئے ہن |&lt;ref name=&quot;Rehitnama2005&quot;&gt;Rehitnama Bhai Nand Lal&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
2) رہتناما بھائی پرہلاد سنگھ جی، جس وچّ سکھ دھرم دی خاص پنکتی &quot;گورو مانیو گرنتھ&quot; وچّ جاپُ صاحب رچنا دا ذکر ہے اتے اسی رچنا وچّ ہور گلاں وی ہن جو سکھ نوں گور، مڑی اتے انیواہی عورتاں دی بھکھ آدک دے وشواش توں اپر چکدیاں ہن |&lt;br&gt;
3) رہتناما چوپا سنگھ چھبر جی نے بچتر ناٹک، 33 سوئیے، چوپئی صاحب اتے جاپُ صاحب دا گورو صاحب ولوں سکھاں نوں پڑھن لئی ذکر کتا ہے |&lt;ref name=&quot;RehitnamaChaupa&quot;&gt;Rehitnama Chaupa Singh Chibber&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
4) 1711، وچّ ستگور گوبند سنگھ جی دے مہان کوی بھائی سیناپت جی نے [[گورو گوبند سنگھ جی]] دی اکال پرکھ نال ہوئی وارتالاپ دا ذکر کتا ہے، جو کی بچتر ناٹک دا تے خالصہ پنتھ دا اہم حصہ ہے | کوی جی نے گورو گوبند سنگھ جی دے جیون دی قادیاں نوں اپنے شبان وچّ دسیا ہے اتے ہبا ہو اوہی ترتیب راکھی ہے جو گورو گوبند سنگھ جی نے رکھی سی | ستگوراں نے پیر بدھو شاہ دا ذکر نہیں کتا اتے شاعر صاحبان نے وی گورو صاحب جی وانگ کوئی ذکر نہیں کیتا |&lt;ref name=&quot;Gursobha005&quot;&gt;Sri Gur Sbha Granth، Poet Senapat، Piara Singh Padam&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
5) 1741، وچّ وحی سیواداس جی نے ستگور گوبند سنگھ جی دا اتہاس لکھیا جس وچّ انھا نے رام اوتار، 33 سوئیے، ظفرنامہ، حکایتاں بنیاں دے ادہارن دتے ہن |&lt;ref name=&quot;ParchiSevadas005&quot;&gt;Parchi Sevadas Ki، Poet Sevada، Piara Singh Padam&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
6) 1751، وچّ گربلاس پاتشاہی 10 سمپن کیتی، جس وچّ انھا نے ستگور گوبند سنگھ جی ولوں بچتر ناٹک، کرشن اوتار، اکال استتی، جاپُ صاحب، جپھر نامہ، ہکیتاں آدک بنیاں رچن دا ذکر کتا ہے | ایہہ پہلا سروت ہے جس وچّ گورو گرنتھ صاحب جی نوں گر گدی دین دی گلّ آئی ہے |&lt;ref name=&quot;ParchiSevadas005&quot;&gt;Gurbilas، Patshahi 10، Koer Singh، Bhasha Vibagh، Punjabi University&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
7) 1760، بنساولی نامہ دساں پاتشاہیاں کا وچّ کیسر سنگھ چھبر جی نے اس گلّ دا ذکر کتا ہے کی کنوے ماتا سندری اتے خالصہ نے مل کے دسم بنیاں دا سنکلن کتا |&lt;br&gt;
8) 1766، وچّ مہما پرکاش وچّ سروپ چند بھلا جی نے بچتر ناٹک دا ہبا ہو اتارا کتا، ایہہ ہی نہیں اس نے گورو صاحب دی نگرانی ہیٹھ چرترو پکھیاں بانی اتے چوبس اوتار بانی رچن بارے وی سمبودھن کتا |&lt;br&gt;
9) 1790. گورو کیاں ساکھیاں وچّ بھائی سروپ سنگھ کوشش، جی دسم گرنتھ وچّ ستتھ بچتر ناٹک، کرشن اوتار، شسترنام مالا آدک بانیاں نوں گورو صاحب جی دوارا لکھکھن دی گلّ کردے ہن |

ہور وی ودھیرے سروتاں وچّ دسم گورو جی دی بانیاں دے حوالے ملدے ہن |

== حوالے ==
{{reflist}}

==باہری کڑیاں==
٭ [http://dasamgranth.org/ دسم گرنتھ پڑھو جی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150915020955/http://www.dasamgranth.org/ |date=2015-09-15 }}
* [http://www.sridasamgranth.com/ www.sridasamgranth.com: Articles, Videos, manuscripts on Guru Gobind Singhs compositions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308095625/http://www.sridasamgranth.com/ |date=2008-03-08 }}
* [http://www.panjabdigilib.org/ Panjab Digital Library] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120905133841/http://www.panjabdigilib.org/ |date=2012-09-05 }} - Digitally preserving manuscripts of Dasam Granth
* [http://www.patshahi10.org/ patshahi10.org: writings and multimedia related to Dasam Granth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727164723/http://www.patshahi10.org/ |date=2011-07-27 }}
* [http://www.santsipahi.org/patshahi10/ Resource on Dasam Granth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727235057/http://www.santsipahi.org/patshahi10/ |date=2011-07-27 }}
* [http://www.dasamgranth.org/ Dasam Granth translation]
* [http://www.sridasam.org/ Dasam Granth translation online]
* [http://www.searchgurbani.com/main.php?book=dasam_granth&amp;action=index Dasam Granth at SearchGurbani.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100115013858/http://www.searchgurbani.com/main.php?book=dasam_granth&amp;action=index |date=2010-01-15 }}
* [http://www.sikhspectrum.com/022005/bachittar.htm Bachitter Natak - A Strange Drama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081116191130/http://www.sikhspectrum.com/022005/bachittar.htm |date=2008-11-16 }}
* [http://www.globalsikhstudies.net/pdf/article/DASAM%20GRANTH%20-%20ITS%20HISTORY.PDF Dasam Granth History - Daljeet Singh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723135715/http://www.globalsikhstudies.net/pdf/article/DASAM%20GRANTH%20-%20ITS%20HISTORY.PDF |date=2011-07-23 }}
* [http://www.sikhmarg.com/english/gurmukhi.html Compilation of Dasam Granth -A scientific Analysis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060510115611/http://www.sikhmarg.com/english/gurmukhi.html |date=2006-05-10 }}
* [http://srec.gurmat.info/ Sikh Research and Education Center] - Disseminating Gurmat philosophy and the spirit of Sikhism
* [http://www.santsipahi.org/patshahi10/1897report.pdf Report, Sodhak (Revision) Committee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090205190023/http://santsipahi.org/patshahi10/1897report.pdf |date=2009-02-05 }}

[[گٹھ:کتاباں]]
[[گٹھ:مذہبی کتاباں]]
[[گٹھ:سکھ مت]]
[[گٹھ:سکھی]]</text>
      <sha1>s6zwolv5wkqewppou5oh9i7zdkpf63m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عرب اسرائیلی جھگڑا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30217</id>
    <revision>
      <id>707666</id>
      <parentid>681949</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T09:52:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>707666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8342" sha1="pqq6fh2x8jrm3j4wiqj9lbec6rgqr9x" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
| conflict = Arab–Israeli conflict
&lt;!-- Arab-Israeli conflict is the wider conflict in regard to the more local [[Israeli-Palestinian conflict]] --&gt;
| image = File:Arab-Israeli Conflict Key Players.svg
| caption = The key parties in the Arab–Israeli conflict
| partof = [[سرد جنگ]]، [[دہشت دے خلاف جنگ]] and [[Iran–Saudi Arabia proxy conflict]]
| date = {{Tooltip|c.|circa}} 15 مئی 1948–present&lt;br /&gt;({{Age in years, months, weeks and days|month1=05|day1=15|year1=1948}})&lt;br /&gt;'''Main phase: 1948–1982'''
| place = [[مشرق وسطی]]
| result = Low-level ongoing:
* [[Egypt–Israel Peace Treaty]]
* [[اوسلو معاہدے]]
* [[Israel–Jordan peace treaty]]
* [[United Nations Security Council Resolution 1701|UNSC 1701]]
| territory =
* Establishment of Israel and [[All-Palestine Protectorate]] (1948); [[Jordanian annexation of the West Bank]];
* Dissolution of All-Palestine Government and [[Egyptian occupation of the Gaza Strip]]
* Israeli [[Israeli Military Governorate|occupation (1967–82)]] of the [[جزیرہ نما سینا]]، [[مغربی کنارہ]]، [[غزہ پٹی]]، [[سطح مرتفع گولان]]
* [[Egypt–Israel Peace Treaty|Israeli-Egyptian peace]] and formation of the [[اسرائیلی شہری انتظامیہ]] (1982)
* [[اوسلو معاہدے]] and formation of the [[فلسطینی قومی عملداری]] in areas A, B of the West Bank and Gaza in 1994.
* [[Israel–Jordan peace treaty|Israel-Jordan peace treaty]] (1994)
| combatant1 =
* '''{{flag|اسرائیل|size=22px}}'''
* [[Mahal (Israel)|Mahal volunteers]] &lt;small&gt;(1947–49)&lt;/small&gt;
* {{flagu|مملکت متحدہ}} &lt;small&gt;(1956 only)&lt;/small&gt;
* {{flagicon|فرانس}}&amp;nbsp;[[فرانسیسی جمہوریہ چہارم]] &lt;small&gt;(1956 only)&lt;/small&gt;
* [[Kataeb Party]] &lt;small&gt;(1978–82)&lt;/small&gt;
* [[Free Lebanon State]] &lt;small&gt;(1978–84)&lt;/small&gt;
* [[فائل:Kataeb Party logo.svg|20px]] [[South Lebanon Army]] &lt;small&gt;(1984–2000)&lt;/small&gt;
''Supported by:''&lt;br /&gt;
{{flagu|United States}} &lt;small&gt;(1973–)&lt;/small&gt;
| combatant2 =
{{flag|All-Palestine}} &lt;small&gt;(1948–59)&lt;/small&gt;
* [[Army of the Holy War|AHW]] &lt;small&gt;(1947–49)&lt;/small&gt;
* [[Palestinian fedayeen|Fedayeen]] &lt;small&gt;(1949–64)&lt;/small&gt;
{{flag|Arab League}}
* {{flag|مصر|1972}} &lt;small&gt;(1948–78)&lt;/small&gt;
* {{flag|اردن}} &lt;small&gt;(1948–94)&lt;/small&gt;
* {{flag|لبنان}} &lt;small&gt;(1948–67)&lt;/small&gt;
* {{flag|عراق}} &lt;small&gt;(1948–2003)&lt;/small&gt;
* {{flag|سوریہ}} &lt;small&gt;(1948–)&lt;/small&gt;
* {{flag|پی ایل او}} &lt;small&gt;(1964–1993)&lt;/small&gt;
* {{flag|Palestinian Authority}} &lt;small&gt;(2000–05)&lt;/small&gt;
{{flagicon image|Flag of al-Qassam Brigades.svg}} [[Governance of the Gaza Strip|Gaza Strip]] &lt;small&gt;(2006–)&lt;/small&gt;
''حمایت:''&lt;br /&gt;
{{flag|Soviet Union}} &lt;small&gt;(1967–91)&lt;/small&gt;&lt;ref name=Pollack&gt;Pollack, Kenneth, M.، Arabs at War: Military Effectiveness, University of Nebraska Press, (2002)، pp. 93–94, 96.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{flag|Iran}} &lt;small&gt;(2006–2012)&lt;/small&gt;
| commander1 = {{unbulleted list |{{flagicon|Israel}} [[داوید بن گوریون]] (1948–63) |{{flagicon|Israel}} [[Yigael Yadin]] (1948–52) |{{flagicon|Israel}} [[Yaakov Dori]] (1948–49) |{{flagicon|Israel}} [[اسحاق رابین]] (1948–95) |{{flagicon|Israel}} [[آرئیل شارون]] (1948–2005) |{{flagicon|Israel}} [[ایہود باراک]] (1948–2013) | [[موشے دایان]] (1948–79) |[[Saad Haddad]] (1978–84) | [[Antoine Lahad]] (1984–2000) |[[فائل:Kataeb Party logo.svg|20px]] [[Bachir Gemayel]] (1978–82) &lt;!-- end vlist: --&gt;}}
| commander2 = {{unbulleted list |{{flagicon|Jordan}} [[John Bagot Glubb]] (1948–86) |{{flagicon|Jordan}} [[Habis al-Majali]] (1948–2001) |{{nowrap|[[فائل:Flag of Hejaz (1917).svg|22px|حدود]] [[Abd al-Qadir al-Husayni|Abd al-Q. al-Husayni]]{{KIA}}}} |[[فائل:Flag of Hejaz (1917).svg|22px|حدود]] [[Hasan Salama]]{{KIA}} |[[فائل:Arab Liberation Army (bw).svg|22px|حدود]] [[Fawzi Al-Qawuqji]] (1948–77) |{{flagicon|Egypt|1922}} [[Ahmed Ali al-Mwawi]] (1948–1979) |[[فائل:Flag of Hejaz (1917).svg|22px|حدود]] [[امین الحسینی مفتی اعظم]] (1948–74) |{{flagicon|Egypt|1922}} [[شاہ فاروق اول]] (1948–65) |{{flagicon|Egypt|1922}} [[Ahmad Ali al-Mwawi]] (1948–79) |{{flagicon|Egypt|1922}} [[محمد نجیب]] (1948–84) |{{Flagicon|Egypt|1972}} [[Saad El Shazly]] (1948–2011) &lt;!-- end vlist: --&gt;}}
| strength1 = | strength2 =
| casualties1 = ≈22,570 فوجی ہلاکتاں&lt;ref&gt;[http://www.haaretz.com/print-edition/news/memorial-day-24-293-fallen-soldiers-terror-victims-since-israel-was-born-1.274877 Memorial Day / 24,293 fallen soldiers, terror victims since Israel was born] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924224725/http://www.haaretz.com/print-edition/news/memorial-day-24-293-fallen-soldiers-terror-victims-since-israel-was-born-1.274877 |date=2015-09-24 }}۔ ''[[ہاآرتس|Haaretz]]''۔ Retrieved on 28 جولائ‏ی 2014.&lt;/ref&gt;
≈1,723 شہری ہلاکتاں&lt;ref&gt;[http://www.haaretz.com/print-edition/news/memorial-day-24-293-fallen-soldiers-terror-victims-since-israel-was-born-1.274877 Memorial Day / 24,293 fallen soldiers, terror victims since Israel was born] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924224725/http://www.haaretz.com/print-edition/news/memorial-day-24-293-fallen-soldiers-terror-victims-since-israel-was-born-1.274877 |date=2015-09-24 }}۔ [[ہاآرتس|Haaretz]] Retrieved on 28 جولائ‏ی 2014.&lt;/ref&gt; ≈1,050 ایس ایل اے ملیشیا ہلاکتاں&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=HNyv0N8cVE0C&amp;printsec=frontcover&amp;dq=in%20the%20path%20of%20hezbollah&amp;hl=no&amp;sa=X&amp;ei=NS2cVfnHHYG2-QHdjbWQAw&amp;ved=0CB0Q6AEwAA#v=onepage&amp;q=in%20the%20path%20of%20hezbollah&amp;f=false|title=In The Path Of Hizbullah|first=Ahmad Nizar|last=Hamzeh|date=1 جنوری 2004|publisher=Syracuse University Press|via=Google Books|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225215747/https://books.google.com/books?id=HNyv0N8cVE0C&amp;printsec=frontcover&amp;dq=in%20the%20path%20of%20hezbollah&amp;hl=no&amp;sa=X&amp;ei=NS2cVfnHHYG2-QHdjbWQAw&amp;ved=0CB0Q6AEwAA#v=onepage&amp;q=in%20the%20path%20of%20hezbollah&amp;f=false|archivedate=2018-12-25|access-date=2017-12-08|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| casualties2 = 91,105 کل عرب ہلاکتاں&lt;ref&gt;[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/casualtiestotal.html Total Casualties, Arab-Israeli Conflict]۔ Jewish Virtual Library.&lt;/ref&gt;
| casualties3 = '''دونے طرف سے:'''&lt;br /&gt;74,000 فوجی ہلاکتاں&lt;br /&gt;18,000 شہری ہلاکتاں&lt;br /&gt;(1945–1995)&lt;ref name=buzan /&gt;
}}
{{عرب اسرائیل تنازع}}عرب اسرائیلی جھگڑا اوس سیاسی کھیچل تے لڑائیاں نوں کہندے نیں جیہڑیاں [[فلسطین]] تے [[اسرائیل]] دے بنن باجوں عرباں تے اسرائیلیاں دے وشکار ہوئیاں۔
[[File:Bill Clinton, Yitzhak Rabin, Yasser Arafat at the White House 1993-09-13.jpg|250px|thumbnail]]

عرب اسرائیل تنازع ([[عربی زبان|عربی]]: الصراع العربي الإسرائيلي، [[عبرانی زبان|عبرانی]]: &lt;small&gt;הסכסוך הישראלי ערבי&lt;/small&gt;) [[1948ء]] تو‏ں جاری [[جامعہ الدول العربيہ|عرب لیگ]] تے [[ریاست اسرائیل]] دے وچکار تنازعہ اے جو درحقیقت ارض [[فلسطین]] دے استحقاق اُتے ا‏‏ے۔ جس تو‏ں [[عرب]] وچ جذبہ انتقام ابھریا تے [[1948ء]] وچ [[عرب اسرائیل جنگ 1948|عرب اسرائیل جنگ]] ہوئی، جس وچ کثیر تعداد وچ عرب افواج تے رضاکار شریک ہوئے۔ [[اخوان المسلمین]] تو‏ں وابستہ افراد وی شریک ہوئے۔ لیکن جنگ وچ عرباں نو‏‏ں ہزیمت ہوئی جس دے نتیجہ وچ فلسطینیاں نو‏‏ں ہجرت تے پناہ گزینی اُتے مجبور ہونا پيا۔

== حوالے ==
{{حوالے}}

{{عرب-اسرائیل تنازع}}
{{یہود تے یہودیت}}

[[گٹھ:عرب اسرائیل تنازع|عرب اسرائیل تنازع]]
[[گٹھ:ایشیا وچ ویہويں صدی]]
[[گٹھ:جاری تنازعات]]

[[Category:اسرائیل]]</text>
      <sha1>pqq6fh2x8jrm3j4wiqj9lbec6rgqr9x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سورجوں پرے پاندھی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30661</id>
    <revision>
      <id>707656</id>
      <parentid>658788</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T03:59:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>707656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1433" sha1="f10dfd2fufay0kv37ohf3rf29lo7iap" xml:space="preserve">[[File:Artist's Concept of Exoplanet OGLE-2005-BLG-390L b.jpg|thumbnail]]
'''سورجوں پرے پاندھی''' ایسے [[پاندھی]] نیں جیہڑے ساڈے [[سورجی پربندھ]] توں پرے کسے ہور تھاں تے نیں یا کسے ہور تارے دے دوالے کمدے نیں۔ 15 جنوری 2013 تک 859 ایسے [[پاندھی]] لبے جا چکے نین۔ ایہناں دا پہلی واری اودوں پتہ چلیا سی جدون 1992 نوں ریڈیو [[تارہ گرو]] الیگزنڈر وولزکان تے ڈیل فریل نے اک [[پلسار]] دے دوالے دو پاندھی لبے۔ اسٹروفزکس دے ہارورڈ سمتھسونین سنٹر نے ایہ کھوج لائی ای جے ساڈے چٹے راہ وج زمین دے ناّ دے 17 راب دے نیڑے پاندھی ہے نیں۔ 


== بارلے جوڑ ==
{{Commons|Category:Exoplanets|سورجوں پرے پاندھی|position=left}}
* [http://exoplanets.org/ سورجوں پرے پاندھی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081119143348/http://exoplanets.org/esp/hd117618/hd117618.shtml |date=2008-11-19 }}
* [http://obswww.unige.ch/~udry/planet/planet.html سورجوں پرے پاندھی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060926165047/http://obswww.unige.ch/~udry/planet/planet.html |date=2006-09-26 }}
* [http://exoplanet.eu/ سورجوں پرے پاندھی]


[[Category:پاندھی]]</text>
      <sha1>f10dfd2fufay0kv37ohf3rf29lo7iap</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بھارت دے شہراں دی لسٹ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47347</id>
    <revision>
      <id>707636</id>
      <parentid>667916</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T13:26:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>707636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="170787" sha1="e53d77msc3yzrk8dbvrz6rgnagjt3z4" xml:space="preserve">{{بائیں}}
[[بھارت]] دے مشہور شہراں دے ناں حروف تہجی دے لحاظ نال ایہ نیں۔ 

== شہر جاں ٹاؤن درجہ بندی ==
* درجہ بلحاظ آبادی &lt;ref&gt;{{cite web|title=Population size-class|url=http://censusindia.gov.in/towns/mah_towns.pdf|publisher=censusindia.gov.in|accessdate=26 May 2014|page=13|format=PDF}}&lt;/ref&gt;

*درجہ اول: 100,000 توں ودھ
*درجہ دوم: 50,000 توں 99,999
*درجہ سوم: 20,000 توں 49,999
*درجہ چہارم: 10,000 توں 19,999
*درجہ پنجم: 5,000 توں 9,999
*درجہ ششم: 5,000 توں گھٹ

== نکے ناں==
{| class=&quot;wikitable&quot; rowspan=&quot;2&quot;
|-
|'''*''': ریاست کا دارالحکومت
|'''C.B''': کنٹونمنٹ بورڈ / کنٹونمنٹ
|
|'''C.M.C''': سٹی میونسپل کونسل
|'''C.T''': مردم شماری شہر
|-
|'''E.O''': اسٹیٹ آفس
|'''G.P''': گرام پنچایت
|-
|'''I.N.A''': انڈسٹریل نوٹیفائڈ ایریا
|'''I.T.S''': انڈسٹریل ٹاؤن شپ
|-
|'''M''': [[بلدیہ]] (میونسپلٹی)
|'''M.B''': میونسپل بورڈ
|-
|'''M.C''': میونسپل کمیٹی
|'''M.Cl''': میونسپل کونسل
|-
|'''M.Corp''': میونسپل کارپوریشن / کارپوریشن
|'''N.A''': نوٹیفائڈ ایریا
|-
|'''N.A.C''': نوٹیفائڈ ایریا کمیٹی / نوٹیفائڈ ایریا کونسل
|'''N.P''': نگر پنچایت
|-
|'''N.P.P''': نگر پالیاک پریشد
|'''N.Pd''': نگر پریشد
|-
|'''N.T''': نوٹیفائڈ ٹاون
|'''N.T.A''': نوٹیفائڈ ٹاون ایریا
|-
|'''O.T.''': آوٹ گروتھ
|'''S.T.C''': سمال ٹاؤن کمیٹی
|-
|'''T.C''': ٹاؤن کمیٹی / ٹاؤن ایریا کمیٹی
|'''T.M.C''': ٹاؤن میونسپل کونسل
|-
|'''T.P''': ٹاون پنچایت
|'''T.S.''': ٹاؤن شپ
|}

==A==
[[File:Ahmedabad Panorama 1.jpg|thumbnail|[[احمد آباد]], [[گجرات (بھارت)|گجرات]]]]
[[File:Ahm BRTS2.jpg|thumb|[[Ahmedabad BRTS]]]]
[[File:Taj Mahal in March 2004.jpg|thumb|[[تاج محل]], [[آگرہ]]]]
[[File:Ajmer as seen from Taragarh fort.jpg|thumb|Taragarh fort, Ajmer]]
[[File:On the banks of New Yamuna bridge, Allahabad.jpg|thumb|[[الہ آباد]], Uttar Pradesh]]
[[File:Golden Temple India.jpg|thumb|[[ہرمندر صاحب|Golden Temple]], [[امرتسر]]]]
[[File:Ellora cave16 003.jpg|thumb|[[ایلورا]], [[Aurangabad district, Maharashtra|Aurangabad]], [[مہاراشٹر]]]]
[[File:Agartala town Hall.JPG|thumb|Town Hall, [[اگرتلا]]]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! شہر دا ناں/ٹاؤن
! ریاست
! {{Tooltip | قسم | Type of settlement}}
! لوک گنتی(2011)
! لوک گنتی درجہ  
|-
| [[اچلپور]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|112,311 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[اچھنیرا]] || [[اتر پردیش]] || N.P. || style=&quot;text-align:right;&quot;|22,781 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[ادالاج]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || C.T. || style=&quot;text-align:right;&quot;| 11,957 ||style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ چہارم
|-
| [[عادل آباد]] || [[تلنگانہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|117,167 ||style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[آدتیہ پور]] || [[جھاڑکھنڈ]] || N.P. || style=&quot;text-align:right;&quot;|174,355 ||style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[ادونی]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|166,344 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[ادور]] || [[کیرلا]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|29,171 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[ادیار، کرناٹک|ادیار]] || [[کرناٹک]] || C.T. || style=&quot;text-align:right;&quot;|7,034 ||style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ پنجم
|-
| [[آدرا، پرولیا|آدرا]] || [[مغربی بنگال]] || C.T. || style=&quot;text-align:right;&quot;|14,956 ||style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ چہارم
|-
| [[افضلپور]] || [[کرناٹک]] ||T.P. || style=&quot;text-align:right;&quot;|27,088 ||style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[اگرتلا]]* || [[تری پورہ]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|399,688 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[آگرہ]] || [[اتر پردیش]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|1,574,542 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[احمد آباد]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|7,208,200 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[احمد نگر]] || [[مہاراشٹر]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|350,905 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[آئیزول]] || [[میزورم]] || N.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|291,822 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[اجمیر]] || [[راجستھان]] || M Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|542,580 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[اکولہ|اکولہ]] || [[مہاراشٹر]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|427,146 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[آکوٹ]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl. || style=&quot;text-align:right;&quot;|92,637 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[الاپوژا]] || [[کیرلا]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|174,164 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[علی گڑھ]] || [[اتر پردیش]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|872,575 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[علی پور دوار]] || [[مغربی بنگال]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|65,232 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[علیراجپور]] || [[مدھیہ پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|65,232 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[الہ آباد]] || [[اتر پردیش]] || M. || style=&quot;text-align:right;&quot;|1,117,094 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[الوار]] || [[راجستھان]] || M.Cl. || style=&quot;text-align:right;&quot;|315,310 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[امالاپورم]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|53,231 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[آمل نیر]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl. || style=&quot;text-align:right;&quot;|95,994 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[امباجوگائی]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl. || style=&quot;text-align:right;&quot;|73,975 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[امبیکاپور|امبیکاپور]] || [[چھتیس گڑھ]] || M Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|114,575 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[امراوتی]] || [[مہاراشٹر]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|646,801 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[امریلی]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|105,980 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[امرتسر]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|1,132,761 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[امروہہ]] || [[اتر پردیش]] || N.P. || style=&quot;text-align:right;&quot;|897,135 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[اناکاپالے]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|86,519 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[آنند، گجرات|آنند]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|197,351 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[اننتپور، آندھرا پردیش|اننتپور]] || [[آندھرا پردیش]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|262,340 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[اننتناگ]] || [[جموں و کشمیر]] || M.Cl. || style=&quot;text-align:right;&quot;|108,505 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[انجر، بھارت|انجر]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;| 87,183 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[انجن گاؤں]] || [[مہاراشٹر]]|| M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|56,380 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[انکلیشور|انکلیشور]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|73,928 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[اراکونام]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|78,395 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[ارریا]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.P. || style=&quot;text-align:right;&quot;|79,021 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[آرام باغ]] || [[مغربی بنگال]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|66,175 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[ارسیکیر]] || [[کرناٹک]] || T.M.C. || style=&quot;text-align:right;&quot;|51,336 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[اراہ]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|261,099 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[اروپوکوٹائی]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|87,722 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[آروی، وردھا|آروی]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|42,822 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[اروال]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.P. || style=&quot;text-align:right;&quot;|51,849 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[آسنسول]] || [[مغربی بنگال]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|564,491 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[اسرگنج]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || C.T. || style=&quot;text-align:right;&quot;|6,327 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ پنجم
|-
| [[اشوک نگر]] || [[مدھیہ پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|81,828 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[اتھانی، کرناٹک|اتھانی]] || [[کرناٹک]] || T.M.C. || style=&quot;text-align:right;&quot;|45,858 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[اتینگل]] || [[کیرلا]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|37,346 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|- 
| [[اورنگ آباد (مہاراشٹر)|اورنگ آباد]] || [[مہاراشٹر]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|102,520 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[اورنگ آباد، بہار|اورنگ آباد]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.P. || style=&quot;text-align:right;&quot;|101,520 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[اعظم گڑھ]] || [[اتر پردیش]] || N.P. || style=&quot;text-align:right;&quot;|110,980 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|}

==B==

[[File:Salt Lake Stadium - Yuva Bharati Krirangan, Kolkata - Calcutta 4.jpg|thumb|[[Salt Lake Stadium]], Salt Lake City, Calcutta]]
[[File:High Court of Karnataka, Bangalore MMK.jpg|thumb|High Court of Karnataka, Bangalore]]
[[File:Bellary Fort3.jpg|thumb|[[بللاری]] Fort, [[کرناٹک]]]]
[[File:Brahmapur.jpg|thumb|[[برہماپور، اڑیسہ]], [[اڑیسہ]]]]
[[File:A View of Bhadrachalam Gopuram.JPG|thumb|[[بھدراچلم]] Temple, [[تلنگانہ]]]]
[[File:Taj-ul-Masjid, Bhopal.jpg|thumb|Taj-Ul-Masajid [[بھوپال]]]]
[[File:Mahabodhi temple.jpg|thumb|Side view of [[Mahabodhi temple]], [[Bodh Gaya]], [[بہار (بھارت)|بہار]]]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! شہر دا ناں/ٹاؤن
! ریاست
! {{Tooltip | قسم | Type of settlement}}
! لوک گنتی(2011)
! لوک گنتی درجہ  
|-
| [[بیکانیر]] || [[راجستھان]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|644,406 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[بھیونڈی]] || [[مہاراشٹر]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|711,329 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[باگاہا]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|113,012 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[باگیشور]] || [[اتراکھنڈ]] || N.P.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|9,079 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ پنجم
|-
| [[بہادرگڑھ]] || [[ہریانہ]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|170,426 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[بہرام پور]] || [[مغربی بنگال]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|195,363 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[بہرائچ]] || [[اتر پردیش]] || N.P.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|186,241 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[بالاگھاٹ]] ||[[مدھیہ پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|84,261 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[بالنگیر|بالنگیر]] || [[اڑیسہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|98,238 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[بالاسور|بالاسور ٹاؤن]] || [[اڑیسہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|118,202 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[بنگلور]] ||[[کرناٹک]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|8,425,970 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[بانکڑا]] || [[مغربی بنگال]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|138,036 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[باپاتلا]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|70,777 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[بارہمولہ]] || [[جموں و کشمیر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|1,67,986 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[بربل]] || [[اڑیسہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|66,540 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[برگرہ]] || [[اڑیسہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|80,625 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[باڑھ، بھارت|باڑھ]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|10,803 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ چہارم
|-
| [[باریپادا|باریپادا ٹاؤن]] || [[اڑیسہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|110,058 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[برنالہ]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|116,454 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[برپیتہ]] || [[آسام]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|42,649 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[بٹالا]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|156,400 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[بھٹنڈہ]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|285,813 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[بیگوسرائے]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|251,136 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[بلگام]] || [[کرناٹک]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|488,292 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[بیلمپال]] || [[تلنگانہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|53,958 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[بللاری]] || [[کرناٹک]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|409,644 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[بلونیا، بھارت|بلونیا]] || [[تری پورہ]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|19,996 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ چہارم
|-
| [[بیتیاہ]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|132,896 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[بھابوا]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || NP || style=&quot;text-align:right;&quot;|50,179 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[بھدراچلم]] || [[تلنگانہ]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|50,087 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[ بھدرک]] || [[اڑیسہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|107,369 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[بھاگلپور]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|398,138 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[بھائنسہ]] || [[تلنگانہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|49,764 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[بھروچ]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|168,729 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[بھاٹاپارا]] || [[چھتیس گڑھ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|57,537 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[بھاونگر]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;| 593,768 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[بھوانی پٹنہ]] || [[اڑیسہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|69,045 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[بھیمونی پٹنم]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|52,110 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[بھلائی]] || [[چھتیس گڑھ]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|625,697 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[بھیلواڑا]] || [[راجستھان]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|360,009 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[بھیماورم]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|142,280 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[بھیوانی]] || [[ہریانہ]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|197,662 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[بھونگیر، تلنگانہ|بھونگیر]] || [[تلنگانہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|53,339 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[بھوپال]] || [[مدھیہ پردیش]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|1,795,648 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[بھونیشور]]* || [[اڑیسہ]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|837,737 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[بھوج]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|147,123 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[بلاسپور، چھتیس گڑھ|بلاسپور]] || [[چھتیس گڑھ]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|330,106 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[بوبلی]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|56,819 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[بودھان]] || [[تلنگانہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|77,573 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[بوکارو اسٹیل سٹی]] || [[جھاڑکھنڈ]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|413,934 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[بونگائی گاؤں|بونگائی گاؤں شہر]] || [[آسام]] || MB || style=&quot;text-align:right;&quot;|67,322 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[برہماپور، اڑیسہ|برہماپور]] || [[اڑیسہ]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|355,823 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[بکسر]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|102,591 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[بیاسانگر]] || [[اڑیسہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|48,911 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|}

==C==
[[File:Chandigarh Lake.jpg|thumb|Sukhna Lake, Chandigarh]]
[[File:Chennai High Court.jpg|thumb|[[مدراس عدالتِ عالیہ]], Chennai]]
[[File:Dhabaleswara Cuttack.jpg|thumb|Barabati fort at [[کٹک]]]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! شہر دا ناں/ٹاؤن
! ریاست
! {{Tooltip | قسم | Type of settlement}}
! لوک گنتی(2011)
! لوک گنتی درجہ  
|-
|[[چنڈوسی]] || [[اتر پردیش]] || N.P.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|114,254 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[چائیباسا]] || [[جھاڑکھنڈ]] || N.P.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|69,565 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[چندی گڑھ]]* || [[چندی گڑھ]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|960,787 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[چرخی دادری]] || [[ہریانہ]] || N.P.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|49,985 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[چترا، جھارکھنڈ|چترا]] || [[جھاڑکھنڈ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|49,985 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[چلاکوڑی]] || [[کیرلا]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|49,525 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[چنگاناچیری]] || [[کیرلا]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|47,685 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
|[[چتور گڑھ]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|52375 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[چینائی]]* || [[تامل ناڈو]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|4,681,087 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[چیرتالا]] || [[کیرلا]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|45,827 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[چیکماگلور]] || [[کرناٹک]] || C.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|118,496 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[چھاپرا]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|10,147 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ چہارم
|-
| [[چیلاکلوریپت]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|101,550 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[چیرالا]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|87,200 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[چیرکنڈا]] || [[جھاڑکھنڈ]] || NP || style=&quot;text-align:right;&quot;|45,508 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[چرمری]] || [[چھتیس گڑھ]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|69,307 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[چٹور-تھاتھامنگلم]] || [[کیرلا]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|32,298 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[چتور]] || [[آندھرا پردیش]] || M,Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|153,766 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[کویمبٹور]] || [[تامل ناڈو]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|1,061,447 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[کٹک]] || [[اڑیسہ]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|606,007 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|}

==D==
[[File:Darjeeling Himalayan Railway.jpg|thumb|The &quot;Toy Train&quot;, [[دار جیلنگ]]]]
[[File:Front View of F.R.I., Dehradun.jpg|thumb|Forest Research Institute, [[ڈیرہ دون]]]]
[[File:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Coal mine, [[دھنباد]]]]
[[File:A tea garden in Dibrugarh.jpg|thumb|Tea garden, [[ڈبروگڑھ]]]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! شہر دا ناں/ٹاؤن
! ریاست
! {{Tooltip | قسم | Type of settlement}}
! لوک گنتی(2011)
! لوک گنتی درجہ  
|-
| [[دلی راجہارا]] || [[چھتیس گڑھ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|44,363 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[مدینیناگر]] || [[جھاڑکھنڈ]] || Nagar Parishad || style=&quot;text-align:right;&quot;|78,396 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[دربھنگہ]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|294,116 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[دار جیلنگ]] || [[مغربی بنگال]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|120,414 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[دوانگیر]] || [[کرناٹک]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|435,128 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[دیسا]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || || style=&quot;text-align:right;&quot;|111,149 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[ڈیرہ دون]] || [[اتراکھنڈ]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|578,420 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[دیہری|دیہری]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || NP || style=&quot;text-align:right;&quot;|137,068 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[دہلی]] || [[دہلی]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|11,007,835 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[دیوگھر]] || [[جھاڑکھنڈ]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|203,116 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[دھمتری]] || [[چھتیس گڑھ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|82,111 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[دھنباد]] || [[جھاڑکھنڈ]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|1,161,561 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[دھرمانگر]] || [[تری پورہ]] || M.Cl. || style=&quot;text-align:right;&quot;|30,785 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[دھرماورم، اننتپور|دھرماورم]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|121,992 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[دھینکنال، بھارت|دھینکنال]] || [[اڑیسہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|67,414 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[دھوراجی]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|84,545 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[دھوبری]] || [[آسام]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|63,388 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[دھولیہ]] || [[مہاراشٹر]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|376,093 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[دھوری]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|55,225 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[ڈبروگڑھ]] || [[آسام]] || MB || style=&quot;text-align:right;&quot;|138,661 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[دیماپور]] || [[ناگالینڈ]] || M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|123,777 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[دیفو]] || [[آسام]] || T.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|61,797 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[دومبیولی|کلیان-دومبیولی]] || [[مہاراشٹر]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|1,246,381 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[دمکا]] || [[جھاڑکھنڈ]] || N.A.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|47,584 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[دومراون]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.A.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|53,618 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[درگ]] || [[چھتیس گڑھ]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|268,679 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|}

==E==
[[File:Erode-Junction-Railway-Station-ED.JPG|thumb|[[اروڑ]], Erode Railway Station]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! شہر دا ناں/ٹاؤن
! ریاست
! {{Tooltip | قسم | Type of settlement}}
! لوک گنتی(2011)
! لوک گنتی درجہ  
|-
| [[ایلورو]] || [[آندھرا پردیش]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|214,414 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[اروڑ]] || [[تامل ناڈو]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;| 156,953 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[مالدا|انگلش بازار]] || [[مغربی بنگال]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|216,083 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[اتاوہ]] || [[اتر پردیش]] || N.P.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|256,790 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|}

==F==
[[File:Fatehpur Sikri Panch Mahal.jpg|thumb|Panch Mahal at [[فتح پور سیکری]], Uttar Pradesh]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! شہر دا ناں/ٹاؤن
! ریاست
! {{Tooltip | قسم | Type of settlement}}
! لوک گنتی(2011)
! لوک گنتی درجہ  
|-
| [[فریدآباد]] || [[ہریانہ]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|1,404,653 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[فرید کوٹ|فرید کوٹ]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|85,435 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[فیروزآباد]] || [[اتر پردیش]] || C.T. || style=&quot;text-align:right;&quot;|1,645,675 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[فاروق نگر]] || [[تلنگانہ]] || C.T. || style=&quot;text-align:right;&quot;|45,675 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[فتح آباد، ہریانہ|فتح آباد]] || [[ہریانہ]] || M Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|70,777 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[فاضلکا]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|76,492 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[فوربسگنج]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|50,475 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[فیروزپور]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|110,091 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[فیروزپور چھاؤنی]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || C.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|53,199 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[فتح پور سیکری]] || [[اتر پردیش]] || M.B. || style=&quot;text-align:right;&quot;|32,905 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|}

==G==
[[File:Vishnupad Temple.JPG|thumb|Vishnupad Temple, Gaya]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! شہر دا ناں/ٹاؤن
! ریاست
! {{Tooltip | قسم | Type of settlement}}
! لوک گنتی(2011)
! لوک گنتی درجہ  
|-
| [[گیڈول]] || [[تلنگانہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot; |57,569 || style=&quot;text-align:center;&quot; |درجہ دوم
|-
| [[گنج بسوڈا|گنج بسوڈا]] || [[مدھیہ پردیش]] || N.P. || style=&quot;text-align:right;&quot; |150,454 || style=&quot;text-align:center;&quot; |درجہ اول
|-
| [[گایا، بھارت|گایا]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot; |463,454 || style=&quot;text-align:center;&quot; |درجہ اول
|-
| [[گریڈیہ]] || [[جھاڑکھنڈ]] || T.P. || style=&quot;text-align:right;&quot;|114,447 || style=&quot;text-align:center;&quot; |درجہ اول
|-
| [[گوالپارا]] || [[آسام]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|53,430 || style=&quot;text-align:center;&quot; |درجہ دوم
|-
| [[گوبیچیٹیپلیام]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|59,523 || style=&quot;text-align:center;&quot; |درجہ دوم
|-
| [[منڈی گوبند گڑھ|گوبند گڑھ]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl. || style=&quot;text-align:right;&quot;|73,130 || style=&quot;text-align:center;&quot; |درجہ دوم
|-
| [[گودھرا]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|143,126 || style=&quot;text-align:center;&quot; |درجہ اول
|-
| [[گوہانا]] || [[ہریانہ]] || M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|65,708 || style=&quot;text-align:center;&quot; |درجہ دوم
|-
| [[گوکاک]] || [[کرناٹک]] || C.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|79,121 || style=&quot;text-align:center;&quot; |درجہ دوم
|-
| [[گوتی]] || [[آندھرا پردیش]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|48,658 || style=&quot;text-align:center;&quot; |درجہ سوم
|-
| [[گوپال گنج، بہار|گوپال گنج]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|67,339 || style=&quot;text-align:center;&quot; |درجہ دوم
|-
| [[گڑیواڈا]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|118,289 || style=&quot;text-align:center;&quot; |درجہ اول
|-
| [[گوڈور]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|60,625 || style=&quot;text-align:center;&quot; |درجہ دوم
|-

| [[گومیا]] || [[جھاڑکھنڈ]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|48,141 || style=&quot;text-align:center;&quot; |درجہ سوم
|-
| [[گنتاکل]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|126,479 || style=&quot;text-align:center;&quot; |درجہ اول
|-
| [[گنٹور]] || [[آندھرا پردیش]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|651,382 || style=&quot;text-align:center;&quot; |درجہ اول
|-
| [[گرداسپور]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|75,549 || style=&quot;text-align:center;&quot; |درجہ دوم
|-
| [[گڑگاؤں]] || [[ہریانہ]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|876,824 || style=&quot;text-align:center;&quot; |درجہ اول
|-
| [[گرووایور]] || [[کیرلا]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|20,510 || style=&quot;text-align:center;&quot; |درجہ سوم
|-
| [[گوہاٹی]] || [[آسام]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|963,429 || style=&quot;text-align:center;&quot; |درجہ اول
|-
| [[گوالیار]] || [[مدھیہ پردیش]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|1,053,505 || style=&quot;text-align:center;&quot; |درجہ اول
|}

==H==
[[File:Charminar Hyderabad.jpg|thumbnail|[[چار مینار]], [[حیدرآباد، دکن]]]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! شہر دا ناں/ٹاؤن
! ریاست
! {{Tooltip | قسم | Type of settlement}}
! لوک گنتی(2011)
! لوک گنتی درجہ  
|-
| [[ہبرا]] || [[مغربی بنگال]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot; |149,675 || style=&quot;text-align:center;&quot; |درجہ دوم
|-
| [[حاجی پور]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot; |147,126 || style=&quot;text-align:center;&quot; |درجہ اول
|-
| [[ہلدوانی]]-و-[[کاٹھگودام]] || [[اتراکھنڈ]] || N.P.P || style=&quot;text-align:right;&quot; |156,060 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[ہانسی]] || [[ہریانہ]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|86,770 || style=&quot;text-align:center;&quot; | درجہ دوم
|-
| [[ہری پور]] || [[اتر پردیش]] || N.P.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|262,801 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[ہریدوار|ہریدوار]] || [[اتراکھنڈ]] || N.P.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|225,235 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول 
|-
| [[ہزاری باغ]] || [[جھاڑکھنڈ]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|142,494 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[ہندو پور]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|151,835 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[ہسار (شہر)|ہسار]] || [[ہریانہ]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|301,249 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[ہوشیارپور]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|168,443 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[ہابلی-دھرواد]] || [[کرناٹک]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|943,857 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[چنسورہ]] || [[مغربی بنگال]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|177,209 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[حیدرآباد، دکن]]* || [[تلنگانہ]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|6,809,970 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|}

==I==
[[File:Indore Junction entrance (2).jpg|thumb|[[اندور]] Junction]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! شہر دا ناں/ٹاؤن
! ریاست
! {{Tooltip | قسم | Type of settlement}}
! لوک گنتی(2011)
! لوک گنتی درجہ  
|-
| [[ایچل کرنجی]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl. || style=&quot;text-align:right;&quot; |287,570 || style=&quot;text-align:center;&quot; |درجہ اول
|-
| [[امفال]]* || [[منی پور]] || M.Cl. || style=&quot;text-align:right;&quot; |264,986 || style=&quot;text-align:center;&quot; |درجہ اول
|-
| [[اندور]] || [[مدھیہ پردیش]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot; |1,960,631 || style=&quot;text-align:center;&quot; |درجہ اول
|-
| [[اٹارسی]] || [[مدھیہ پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot; |99,329 || style=&quot;text-align:center;&quot; |درجہ دوم
|}

==J==
[[File:Hawa Mahal, Jaipur India.JPG|thumb|Hawa Mahal, [[جے پور]]]]
[[File:NJP entrance.jpg|thumb|[[New Jalpaiguri railway station]], [[جلپیگری]]]]
[[File:View of Jammu city and the Tawi River.jpg|thumb|View of [[جموں]] city and the Tawi River]]

[[File:Statue of jamsetji tata11.jpg|thumb|Statue of jamsetji tata at Jubilee Park, [[جمشیدپور]] ]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! شہر کا نام/ٹاؤن
! ریاست
! {{Tooltip | قسم | Type of settlement}}
! آبادی (2011)
! درجہ آبادی
|-
| [[جبل پور]] || [[مدھیہ پردیش]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|1,054,336 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[جگدلپور]] || [[چھتیس گڑھ]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|125,345 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|- 
| [[جگیہ پیٹ]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|53,530 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[جگروں]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|65,240 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[جگت یل]] || [[تلنگانہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|96,460 ||style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[جے پور]]* || [[راجستھان]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|3,073,350 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[جالندھر کنٹونمنٹ]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || C.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|47,845 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[جالندھر]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|862,196 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[جلپیگری]] || [[مغربی بنگال]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|169,013 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[جمالپور، منگر|جمالپور]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || NP || style=&quot;text-align:right;&quot;|105,221 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[جملمدگو]] || [[آندھرا پردیش]] || NP || style=&quot;text-align:right;&quot;|46,069 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[جموں]] || [[جموں و کشمیر]] || MC || style=&quot;text-align:right;&quot;|503,690 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[جمنگر]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|529,308 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[جمشیدپور]] || [[جھاڑکھنڈ]] || NAC || style=&quot;text-align:right;&quot;|629,659 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[جموئی]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|87,357 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[جنگوں ، وارنگل|جنگوں]] || [[تلنگانہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|52,394 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[جاٹنی]] || [[اڑیسہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|55,925 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[جہان آباد، بھارت|جہان آباد]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || NP || style=&quot;text-align:right;&quot;|102,456 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[جھانسی]] || [[اتر پردیش]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|507,293 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[جھرگرام]] || [[مغربی بنگال]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|61,712 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[جھرسگڈا]] || [[اڑیسہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|97,730 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[جھمری تلئیا]] || [[جھاڑکھنڈ]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|87,867 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[جند]] || [[ہریانہ]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|166,225 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[جورہاٹ]] || [[آسام]] || MB || style=&quot;text-align:right;&quot;|71,782 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[جودھ پور]] || [[راجستھان]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|1,137,000 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
|}

==K==
[[File:Ekam.jpg|thumb|[[Ekambareswarar Temple]], [[کانچی پورم]]]]
[[File:Leuchtturm in Kollam.jpg|thumb|Lighthouse in [[کولام|Kollam City]] - The cashew capital of the world&lt;ref&gt;[http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-09-22/news/30189382_1_kollam-backwaters-tourism-infrastructure Kollam, Ashtamudi Lake - great alternatives to Kochi, Vembanad Lake] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413104106/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-09-22/news/30189382_1_kollam-backwaters-tourism-infrastructure |date=2016-04-13 }}&lt;/ref&gt;]]
[[File:Int centre.jpg|thumb|International Centre, [[کانپور]] University]]
[[Image:IIT Kharagpur Main Building.JPG|thumb|IIT Kharagpur, [[خراگپور]]]]

[[File:DLF IT Park - Rajarhat 2012-04-11 9380.JPG|thumb|DLF IT Park, [[Rajarhat]] (New Town), [[کولکاتہ]]]]


{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! شہر دا ناں/ٹاؤن
! ریاست
! {{Tooltip | قسم | Type of settlement}}
! لوک گنتی(2011)
! لوک گنتی درجہ  
|-
| [[کڈپہ]] || [[آندھرا پردیش]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|241،823 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[کادی، بھارت|کادی]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|73،228 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[کدری]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|89،429 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[کاغذنگر]] || [[تلنگانہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|57،583 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[کائلاشہر]] || [[تری پورہ]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|20،279 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
|-
| [[کیتھل]] || [[ہریانہ]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|144،633 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[کاکیناڑا]] || [[آندھرا پردیش]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|312،255 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[کالپی]] || [[اتر پردیش]] || NPP || style=&quot;text-align:right;&quot;|51،670 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[کلیان-دومبیوالی]] || [[مہاراشٹر]] || M Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|1،246،381 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[کاماریڈی]] || [[تلنگانہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|80،315 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[کانچی پورم]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|164،265 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[کندوکور]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|57،246 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[کانہاگڑ]] || [[کیرلا]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|73،342 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[کنور]] || [[کیرلا]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|56،823 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[کانپور]] || [[اتر پردیش]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|2،767،031 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[کاپادوانج]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|49،308 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[کپور تھلہ]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|101،654 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[کارائکال]] || [[پونڈیچری]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|86،838 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[کریم گنج]] || [[آسام]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|56،854 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[کریم نگر]] || [[تلنگانہ]] || M.corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|260،899 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[کرجت]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;| 29،663 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[کرنال]] || [[ہریانہ]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|286،974 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[کرور]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|70،980 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[کروار]] || [[کرناٹک]] || C.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|63،755 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[کاسرگوڈ]] || [[کیرلا]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|54،172 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[کاشی پور، اتراکھنڈ|کاشی پور]] || [[اتراکھنڈ]] || N.P.P. || style=&quot;text-align:right;&quot;|121،610 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[کتھوا]] || [[جموں و کشمیر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|51،991 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[کاٹیہار]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|225،982 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[کاولی]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|82،336 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[کایم کولم]] || [[کیرلا]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|68،634 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[کیندارپاڑا]] || [[اڑیسہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|47،006 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[کیندوجہر]] || [[اڑیسہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|60،590 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[کیشود]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|76،193 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[کھیر (شہر)]] || [[اتر پردیش]] || NPP || style=&quot;text-align:right;&quot;|102،106 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[كھبھات]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|83،715 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[کھمم]] || [[تلنگانہ]] || M.corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|184،252 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[کھنہ، بھارت|کھنہ]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|128،130 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[خراگپور، مغربی بنگال|خراگپور]] || [[مغربی بنگال]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|206،923 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[کھرڑ|کھرڑ]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|74،460 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[خوائی]] || [[تری پورہ]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|18،526 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ چہارم
|-
| [[کشن گنج]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|107،076 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[کوچی]] || [[کیرلا]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|601،574 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[کوڈنگلور]] || [[کیرلا]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|33،935 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[کوہیما]]* || [[ناگالینڈ]] || M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|99،039 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[کولار]] || [[کرناٹک]] || C.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|138،553 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[کولکاتہ]] || [[مغربی بنگال]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|4،486،679 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[کولام]] || [[کیرلا]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|349،033 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[کوربا، چھتیس گڑھ|کوربا]] || [[چھتیس گڑھ]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|363،210 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[کوراتلا]] || [[تلنگانہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|66،504 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[کوٹ کپورہ]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|91،979 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[کوتھاگودیم]] || [[تلنگانہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|79،819 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[کوٹایم]] || [[کیرلا]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|55،374 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[کوور]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|39،667 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[کالیکٹ]] || [[کیرلا]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|432،097 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[کونامکولم]] || [[کیرلا]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|54،071 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[کرنول]] || [[آندھرا پردیش]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|424،920 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[کیاتھمپالے]] || [[تلنگانہ]] || C.T || style=&quot;text-align:right&quot;|32،385 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|}

==L==
[[File:Shanti stupa1123-1.JPG|thumb|Shanti Stupa, [[لیہہ]]]]
[[File:Lonavalamh.jpg|thumbnail
||[[لوناولا]]]]
[[File:Vidhan Sabha Lucknow.jpg|thumb|[[لکھنؤ]]]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! شہر دا ناں/ٹاؤن
! ریاست
! {{Tooltip | قسم | Type of settlement}}
! لوک گنتی(2011)
! لوک گنتی درجہ  
|-
| [[لکشمن گڑھ]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|53،392 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[لاڈنو]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|65،575 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[لاڈوا]] || [[ہریانہ]] || M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|28،887 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[لاہار، بھارت|لاہار]] || [[مدھیہ پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|35،674 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[لہرپور]] || [[اتر پردیش]] || N.P.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|61،990 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[لکھیری]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|29،572 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[لکھیم پور، اترپردیش|لکھیم پور]] || [[اتر پردیش]] || N.P.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|152،010 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[لکھی سارائے]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|99،979 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[لکشمی شوارا]] || [[کرناٹک]] || T.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|36،754 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[لال گوپال گنج نندورا]] || [[اتر پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|28،288 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[لال گنج، بہار|لال گنج]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.A.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|23،124 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[لالگوڈی]] || [[تامل ناڈو]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|23،740 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[للت پور، بھارت|للت پور]] || [[اتر پردیش]] || N.P.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|133،041 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[لال گنج، اترپردیش|لال گنج]] || [[اتر پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|21،142 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[لالسوٹ]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|34،363 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[لنکا، آسام|لنکا]] || [[آسام]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|36،805 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[لار، بھارت|لار]] || [[اتر پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|28،307 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[لاٹھی، گجرات|لاٹھی]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|21،173 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[لاتور]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|382،754 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[لیلونگ (تھوبل)|لیلونگ]] || [[منی پور]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|22،888 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[لمباڈی]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|42،769 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[لنگاسوگور]] || [[کرناٹک]] || T.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|35،411 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[لوہا، بھارت|لوہا]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|20،148 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[لوہارڈاگا]] || [[جھاڑکھنڈ]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|24،125 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[لونار]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|23،416 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[لوناولا]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|57،698 || style=&quot;text-align:center;56uyijru&quot;| درجہ دوم
|-
| [[کونگوال]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|23،851 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[لونی، بھارت|لونی]] || [[اتر پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|512،296 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[لوسل]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|28،504 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[لکھنؤ]]* || [[اتر پردیش]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|2،815،601 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[لدھیانہ]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|1،613،878 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[لمڈنگ]] || [[آسام]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|31،347 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[لوناواڈا]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|36،954 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[لنگلئی]] || [[میزورم]] || N.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|57،011 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|}

==M==
[[File:Machilipatnam koneru center 3.JPG|thumb|[[مچھلی پٹنم]], Andhra Pradesh]]
[[File:Meenakshi Amman Temple Tank.jpg|thumb|[[Meenakshi Amman Temple]], [[مدورائی]]]]
[[File:SankanGarden.jpg|thumb|[[منڈی، ہماچل پردیش|Mandi]]]]
[[File:Ullal Bridge Mangalore.JPG|thumb|Ullal Bridge, [[منگلور]]]]
[[File:Medak Cathedral (1).jpg|thumb|[[میڈک]] Cathedral, [[تلنگانہ]]]]
[[File:Science block at Kinnaird College.jpg|thumb|Science Block of Vidyasagar University, [[Medinipur]]]]
[[File:Shaheed Smarak Meerut-2.jpg|thumb|Shaheed Smarak, [[میرٹھ]]]]
[[File:AmbSahib.jpg|thumb|Gurudwara Amb Sahib, [[اجیت گڑھ]]]]
[[File:Mount Abu.jpg|thumb|Hill Station, [[ماؤنٹ آبو]]]]
[[File:Mumbai Skyline at Night.jpg|thumb
||[[ممبئی]]]]
[[File:Kempty Water Fall Mussoorie.jpg|thumb|Kempty Water Fall, [[مسوری، اتراکھنڈ]]]]

[[File:Masaurhi.jpeg|thumb|Masaurhi]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! شہر دا ناں/ٹاؤن
! ریاست
! {{Tooltip | قسم | Type of settlement}}
! لوک گنتی(2011)
! لوک گنتی درجہ  
|-
| [[ماچیرلا]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|49،221||
|-
| [[مچھلی پٹنم]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|170،008 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[مدنپلی]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|135،669 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[میڈور، مانڈیا|میڈور]] || [[کرناٹک]] || T.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|26،521||
|-
| [[مدھیپورا]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|45،031||
|-
| [[مدھوبانی، بھارت|مدھوبانی]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|66،340||
|-
| [[مدھوگیری]] || [[کرناٹک]] || T.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|26،304||
|-
| [[مدھوپور، دیوگھر|مدھوپور]] || [[جھاڑکھنڈ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|47،326||
|-
| [[میڈیکیری]] || [[کرناٹک]] || T.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|32،496||
|-
| [[مدورائی]] || [[تامل ناڈو]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|1،016،885 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[مگدائی]] || [[کرناٹک]] || T.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|25،031||
|-
| [[ماہد]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|24،276||
|-
| [[محبوب نگر]] || [[تلنگانہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|157،902 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[مہالنگ پور]] || [[کرناٹک]] || T.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|30،858||
|-
| [[مہاراج گنج، سیوان|مہاراج گنج]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.A || style=&quot;text-align:right;&quot;|20،860||
|-
| [[مہاراج پور]] || [[مدھیہ پردیش]] || NP || style=&quot;text-align:right;&quot;|21،490||
|-
| [[مہاسامند]] || [[چھتیس گڑھ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|85650|| style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[ماہے|ماہے]] || [[پونڈیچری]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|36،828||
|-
| [[منندرگڑھ]] || [[چھتیس گڑھ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|30،758||
|-
| [[مہندر گڑھ]] || [[ہریانہ]] || M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|24،323||
|-
| [[مہسانا]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|184،133 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[مہیدپور]] || [[مدھیہ پردیش]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|29،379||
|-
| [[مہنر بازار]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|37،370||
|-
| [[ماہووا (بھاونگر ضلع)|ماہووا]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|80،726 ||
|-
| [[میہر]] || [[مدھیہ پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|34،342||
|-
| [[مایناگوری]] || [[مغربی بنگال]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|27،106||
|-
| [[مخدوم پور]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.A || style=&quot;text-align:right;&quot;|30،109||
|-
| [[مکرانا]] || [[راجستھان]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|91،853||
|-
| [[مالدا|مالدا]] || [[مغربی بنگال]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|23،218||
|-
| [[ملاج کھنڈ]] || [[مدھیہ پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|32،296||
|-
| [[ملاپورم]] || [[کیرلا]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|101،330|| style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[ملوالی]] || [[کرناٹک]] || T.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|35،851||
|-
| [[مالیگاؤں]] || [[مہاراشٹر]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|471،006 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[مالیرکوٹلہ]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|135،330 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[ملكانگری]] || [[اڑیسہ]] || N.A.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|23،114||
|-
| [[ملکاپور، بلڈانہ|ملکاپور]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|61،012||
|-
| [[ملوٹ]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|70،765||
|-
| [[مالپورہ]] || [[راجستھان]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|27،360||
|-
| [[ملور]] || [[کرناٹک]] || T.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|27،815||
|-
| [[منچنلور]] || [[تامل ناڈو]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|25،931||
|- 
| [[منسا]] || [[مدھیہ پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|22،623||
|-
| [[منودار]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|27،563||
|-
| [[مناور]] || [[مدھیہ پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|25،467||
|-
| [[منچریال]] || [[تلنگانہ]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|118،195||
|-
| [[منڈل گڑھ]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|20،169||
|-
| [[منڈامری]] || [[تلنگانہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|66،596||
|-
| [[منڈاپیٹا]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|47،638||
|-
| [[منڈاوا]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|20،830||
|-
| [[منڈی، ہماچل پردیش|منڈی]] || [[ہماچل پردیش]] || M.Cl || style=&quot;text-align:center;&quot;|60،387||
|-
| [[منڈی دبوالی]] || [[ہریانہ]] || M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|53،811||
|-
| [[منڈی دیپ]] || [[مدھیہ پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|39،859||
|-
| [[مانڈلا]] || [[مدھیہ پردیش]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|60،542||
|-
| [[مندسور]] || [[مدھیہ پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|141،468 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[مانڈوی]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|42،355||
|-
| [[مانڈیا]] || [[کرناٹک]] || C.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|137،735 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[منےر]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.A || style=&quot;text-align:right;&quot;|30،082||
|-
| [[منگلدوئی]] || [[آسام]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|23،920||
|-
| [[منگلور]] || [[کرناٹک]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|484،785 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[منگلویڈھا]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|21،706||
|-
| [[مانگلور]] || [[اتراکھنڈ]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|42،584||
|-
| [[مانگرول]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|56،320||
|-
| [[مانگرول، راجستھان|مانگرول]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|21،842||
|-
| [[منگول پیر]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|27،815||
|-
| [[منیہری]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.A || style=&quot;text-align:right;&quot;|21،803||
|-
| [[منجلے گاؤں]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|44،029||
|-
| [[منکاچار]] || [[آسام]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|28،780||
|-
| [[منماڑ]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|72،401||
|-
| [[منسا، پنجاب|منسا]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|72،627||
|-
| [[منسا، گجرات|منسا]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|27،922||
|-
| [[مانوگرو]] || [[تلنگانہ]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|32،893||
|-
| [[منوی]] || [[کرناٹک]] || T.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|37،613||
|-
| [[منوتھ]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|29،218||
|-
| [[ماپسا]] || [[گوا]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|40،487||
|-
| [[مارگاو]] || [[گوا]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|94،383||
|-
| [[مارگریٹا، آسام|مارگریٹا]] || [[آسام]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|24،049||
|-
| [[مرہاورا]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.A || style=&quot;text-align:right;&quot;|24،548||
|-
| [[ماریانی، جورہٹ|ماریانی]] || [[آسام]] || T.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|20،997||
|-
| [[ماری گاؤں]] || [[آسام]] || T.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|20،811||
|-
| [[مارکاپور]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|58،462||
|-
| [[مورمگاو]] || [[گوا]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|104،758||
|-
| [[مسوڑھی]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.Pd || style=&quot;text-align:right;&quot;|63،248||
|-
| [[ماتھابھنگا]] || [[مغربی بنگال]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|21،107||
|-
| [[ماٹانور]] || [[کیرلا]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|44،313||
|-
| [[متھرا]] || [[اتر پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|44،313||
|-
| [[ماؤ گنج]] || [[مدھیہ پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|23،024||
|-
| [[ماویلیکارا]] || [[کیرلا]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|28،439||
|-
| [[ماوور]] || [[کیرلا]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|27،845||
|-
| [[میانگ امپھال]] || [[منی پور]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|20،532||
|-
| [[میڈک]] || [[تلنگانہ]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|41،945||
|-
| [[مدناپور]] || [[مغربی بنگال]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|149،769||
|-
| [[میرٹھ]] || [[اتر پردیش]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|1،309،023 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[مہکر]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|37،715||
|-
| [[مہمد آباد]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|30،768||
|-
| [[میماری]] || [[مغربی بنگال]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|36،207||
|-
| [[میرتا سٹی]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|40،252||
|-
| [[مہسواڈ]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|20،500||
|-
| [[مہو|مہو کنٹونمنٹ]] || [[مدھیہ پردیش]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|92،364||
|-
| [[مہو گاؤں]] || [[مدھیہ پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|20،523||
|-
| [[میہیجم]] || [[جھاڑکھنڈ]] || N.A || style=&quot;text-align:right;&quot;|33،236||
|-
| [[میرا-بھیاندر]] || [[مہاراشٹر]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|814،655 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[میر گنج، بہار|میر گنج]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.A || style=&quot;text-align:right;&quot;|23،576||
|-
| [[مريلاگڈا]] || [[تلنگانہ]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|91،359||
|-
| [[موڈاسا]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|54،135||
|-
| [[مودی نگر]] || [[اتر پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|272،918||
|-
| [[موگا، پنجاب|موگا]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|150،432 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[اجیت گڑھ]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|123،484||
|-
| [[موكاما]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|56،615||
|-
| [[موکاک چونگ]] || [[ناگالینڈ]] || T.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|31،214||
|-
| [[منوہر پور]] || [[مغربی بنگال]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|20،846||
|-
| [[مرادآباد]] || [[اتر پردیش]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|889،810 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[مورینا]] || [[مدھیہ پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|200،506 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[مورنڈہ،_بھارت]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|22،635||
|-
| [[مورسی]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|33،607||
|-
| [[موربی]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|188،278 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[موتیہاری]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|125،183 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[موتی پور، بھارت|موتی پور]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.A || style=&quot;text-align:right;&quot;|21،957||
|-
| [[ماؤنٹ آبو]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|22،152||
|-
| [[مودالگی]] || [[کرناٹک]] || T.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|29،893||
|-
| [[مودیبیدری]] || [[کرناٹک]] || T.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|25،713||
|-
| [[مودیبیہال]] || [[کرناٹک]] || T.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|28،219||
|-
| [[مودھول]] || [[کرناٹک]] || T.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|42،461||
|-
| [[موکیریاں]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|21،384||
|-
| [[مکھیڑ]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|25،933||
|-
| [[سری مکتسر صاحب]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|83،655||
|-
| [[مول، بھارت|مول]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|22،330||
|-
| [[ملباگل]] || [[کرناٹک]] || T.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|44،033||
|-
| [[ملتائی]] || [[مدھیہ پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|21،423||
|-
| [[ممبئی|ممبئی عظمی*]] || [[مہاراشٹر]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|12،478،447 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[منڈی، مدھیہ پردیش|منڈی]] || [[مدھیہ پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|30،000||
|-
| [[مندرگی]] || [[کرناٹک]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|20،363||
|-
| [[منگیلی]] || [[چھتیس گڑھ]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|31،613||
|-
| [[مونگیر]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|213،101 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[مرلی گنج]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.A || style=&quot;text-align:right;&quot;|22،936||
|-
| [[مرشد آباد]] || [[مغربی بنگال]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|36،947||
|-
| [[مرتضی پور]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|38،554||
|-
| [[کٹنی|مروارا]] (کٹنی) || [[مدھیہ پردیش]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|221،875 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[موسابانی]] || [[جھاڑکھنڈ]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|33،980||
|-
| [[مسوری]] || [[اتراکھنڈ]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|29،329||
|-
| [[موواٹوپوژا]] || [[کیرلا]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|29،246||
|-
| [[مظفرپور]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|351،838 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|}

==N==
[[File:Clock Tower, Nagercoil.JPG|thumb|View of clock tower in [[ناگرکوئل]]]]
[[Image:Jubilee Bridge (Naihati-Bandel) by Piyal Kundu.jpg|thumb|View of Jubilee Bridge across River Hooghly in [[نیہاٹی]], [[مغربی بنگال]]]]
[[File:Hill Scenery - Nagercoil-Trivandrum Highway (Chunkankadai).jpg|thumb|Scenic Hill, [[ناگرکوئل]]-[[تریوینڈرم]] Highway]]

[[File:Nashik Growth.jpg|thumb|Growing suburb of [[ناسک]]]]
[[File:Takht Shri Hazoor Sahib Gurudwara Nanded.JPG|thumb|View of Takht Shri Hazoor Sahib Gurudwara, [[ناندیڑ]]]]
[[File:Jawaharlal Nehru Trust Port.jpg|thumb|[[Jawaharlal Nehru Port]], [[نوی ممبئی]]]]
[[File:Nizamabad Railway Station.jpg|thumb|Nizamabad Railway Station in [[نظام آباد، تلنگانہ|Nizamabad]]]]
[[File:IT Park, Noida, Uttar Pradesh (2011-06-18).jpg|thumb|View of IT park, [[نوئیڈا]]]]
[[File:Gandhi Sagar Dam1.JPG|thumb|View of Gandhi Sagar Dam in [[نیموچ]]]]
[[File:India Gate-5.jpg|thumb|The [[باب ہند]], [[نویں دہلی]]]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! شہر دا ناں/ٹاؤن
! ریاست
! {{Tooltip | قسم | Type of settlement}}
! لوک گنتی(2011)
! لوک گنتی درجہ  
|-
| [[نیبادویپ]] || [[مغربی بنگال]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|125،528 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[نبرنگپور]] || [[اڑیسہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|29،960 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[نبہا]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|67،972 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[ندبائی]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|26،411 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[نڈياد]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|218،150 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[ناگاؤں]] || [[آسام]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|116،355 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[ناگاپٹنم]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|102،838 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[نگر، راجستھان|نگر]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|25،572 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[نگری، آندھرا پردیش|نگری]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|62،253 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[نگرکرنول]] || [[تلنگانہ]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|26،801 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[ناگور]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|100،618 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[ناگدا]] || [[مدھیہ پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|100،036 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[ناگرکوئل]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|224،329 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[نگینہ (قصبہ)]] || [[اتر پردیش]] || N.P.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|95،246 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[ناگلا]] || [[اتراکھنڈ]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|22،258 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[ناگپور]] || [[مہاراشٹر]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|2،405،421 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[ناہن]] || [[ہماچل پردیش]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|28،899 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[نہرلاگن]] || [[اروناچل پردیش]] || N.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|36،158 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[نائڈو پیٹ]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|65،000 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[نیہاٹی]] || [[مغربی بنگال]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|221،762 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[نائلہ جنجگیر]] || [[چھتیس گڑھ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|40،561 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[نینی تال]] || [[اتراکھنڈ]] || N.P.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|41،377 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[نین پور]] || [[مدھیہ پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|22،607 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[نجیب آباد]] || [[اتر پردیش]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|88،535 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[نكودر]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|36،973 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[ناکر]] || [[اتر پردیش]] || N.P.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|22،712 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[نلباری]] || [[آسام]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|27،839 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[ناماگیریپیٹائی]] || [[تامل ناڈو]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|21،250 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[ناماکال]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|55،145 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[ناندیڑ-واگھالا]] || [[مہاراشٹر]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|550،564 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[نان گاؤں، مہاراشٹر|نان گاؤں]] || [[مہاراشٹر]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|11،517 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ چہارم
|-
| [[نندیورام-گٹروانچیری]] || [[تامل ناڈو]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|44،098 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[ناندورا]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|42،167 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[نندوربار]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|111،067 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[نندیال]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|200،746 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[نانگال]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|41،172 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[ناجانگڑھ]] || [[کرناٹک]] || T.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|50،598 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[نانجیکوٹائی]] || [[تامل ناڈو]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|32،689 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[نانپارا]] || [[اتر پردیش]] || N.P.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|48،337 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[نراساپور، مغربی گوداوری ضلع|نراساپور]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|58،770 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[نراساراو پیٹ]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|116،329 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[نرورا]] || [[اتر پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|22،775 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[ناراین پیٹ]] || [[تلنگانہ]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|41،752 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[نرگند]] || [[کرناٹک]] || T.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|36،291 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[نرکیٹا گنج]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.Pd || style=&quot;text-align:right;&quot;|49،507 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[نرکھیڑ]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|21،127 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[نارنول]] || [[ہریانہ]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|74،581 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[نرسنگھ گڑھ، داموہ|نرسنگھ گڑھ]] || [[مدھیہ پردیش]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|6،735 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ پنجم
|-
| [[نرسنگھ گڑھ، راجگڑھ|نرسنگھ گڑھ]] || [[مدھیہ پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|32،329 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[نرسی پٹنم]] || [[آندھرا پردیش]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|33،757 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[نروانا]] || [[ہریانہ]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|62،090 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[ناسک]] || [[مہاراشٹر]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|1،486،973 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[ناصرآباد، اجمیر|ناصرآباد]] || [[راجستھان]] || C.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|50،804 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[ناتھم]] || [[تامل ناڈو]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|23،660 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[ناتھدوارا]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|42،016 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[نوگچھیا]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|49،069 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[نوگاواں سادات]] || [[اتر پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|32،954 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[نوتنوا]] || [[اتر پردیش]] || N.P.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|33،753 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[ناولگوند]] || [[کرناٹک]] || T.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|24،613 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[نوی ممبئی]] || [[مہاراشٹر]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|1،119،477 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[نوساری]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|160،100 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[نواب گنج، بریلی|نواب گنج]] || [[اتر پردیش]] || N.P.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|39،241 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[نوادہ]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.Pd || style=&quot;text-align:right;&quot;|98،029 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[ضلع شہید بھگت سنگھ نگر]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|46،024 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[نواپور]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|34،207 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[نیڈومنگڑ]] || [[کیرلا]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|60،161 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[نیم کا تھانہ]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|36،231 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[نیموچ]] || [[مدھیہ پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|128،108 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[نیہتور]] || [[اتر پردیش]] || N.P.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|47،834 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[نیلمانگالا]] || [[کرناٹک]] || T.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|37،232 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[نیلیکوپم]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|46،678 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[نیلور]] || [[آندھرا پردیش]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|505،258 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[نیپانگر]] || [[مدھیہ پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|29،682 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[نئی دہلی]]* || [[دہلی]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|249،998 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[نیوالی|نیوالی (TS)]] || [[تامل ناڈو]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|105،687 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[نییاٹنکارا]] || [[کیرلا]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|70،850 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[نڈاداولو]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|43،809 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[نلنگا]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|36،172 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[نیلامبور]] || [[کیرلا]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|46،366 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[نمباہیرا]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|61،949 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[نرمل]] || [[تلنگانہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|88،433 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[نیواری، مدھیہ پردیش|نیواری]] || [[مدھیہ پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|23،724 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[نیوائی]] || [[اتر پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|9،205 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ پنجم
|-
| [[نظام آباد، آندھرا پردیش|نظام آباد]] || [[تلنگانہ]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|310،467 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[نوہار]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|49،835 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[نوئیڈا]] || [[اتر پردیش]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|642،381 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[نوکھا، روہتاس|نوکھا]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|27،302 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[نوکھا، بیکانیر|نوکھا]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|62،699 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[نانسٹوین]] || [[میگھالیہ]] || T.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|28،742 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[نورپور، اترپردیش|نورپور]] || [[اتر پردیش]] || N.P.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|38،806 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[شمالی لیکھمپور]] || [[آسام]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|59،814 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[نوگونگ، چھترپور|نوگونگ]] || [[مدھیہ پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|40،580 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[نوروزآباد|نوروزآباد (کھودرگاما)]] || [[مدھیہ پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|21،883 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[نوزی ویڑو]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|58،590 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|}

==O==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! شہر دا ناں/ٹاؤن
! ریاست
! {{Tooltip | قسم | Type of settlement}}
! لوک گنتی(2011)
! لوک گنتی درجہ  
|-
| [[او ویلی]] || [[تامل ناڈو]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|21,943 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[اوڈانچٹرم]] || [[تامل ناڈو]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|30,064 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[اوبرا، اترپردیش|اوبرا]] || [[اتر پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|14,786 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ چہارم
|-
| [[اونگول]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|202,826 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[اورئی]] || [[اتر پردیش]] || N.P.P. || style=&quot;text-align:right;&quot;|187,185 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[عثمان آباد]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|112,085 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[اوٹاپالم]] || [[کیرلا]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|53,792 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[اوزر، ناسک ضلع|اوزر]] || [[مہاراشٹر]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|51,297 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|}

==P==
[[Image:Pune India.jpg|thumb|Crowded Roads of [[پونہ]]]]
[[Image:Aerial View Of Patna.jpg|thumb|Aerial View Of [[پٹنہ]]]]
[[Image:Puducherry Park Monument retouched.jpg|thumb|Park Monunemt (Aayi Mandapam) at the Government Park in [[پونڈیچری]]]]
[[Image:Rail Shed Panipat Station.jpg|thumb|View of [[پانی پت]] railway station]]
[[Image:Paravur Railway Station Name Board.jpg|thumb|[[Paravur Railway Station]] in [[Paravur, Kollam|Paravoor, Kerala]]]]
[[Image:Fountain Chowk.jpg|thumb|The Phuara Chowk, the central landmark of [[پٹیالہ]]]]
[[Image:TheTwilight.jpg|thumb|Twilight after Sunset in [[پربھنی]]]]
[[Image:Porbandar skyline.JPG|thumb|Skyline of [[Porbandar]]]]
[[Image:Palakkad Fort.JPG|thumb|View of Tippu's Fort in [[پالگھاٹ]] from outside the northern wall]]
[[Image:Ravi River at Pathankot.jpg|thumb|View of Ravi River at [[پٹھان کوٹ]]]]
[[Image:Rath Yatra Puri 07-11027.jpg|thumb|Rath Yatra festival in [[Puri]] at Shri Jagannath Temple]]
[[Image:Mughal Gardens Pinjore.jpg|thumb|View of Yadvindra Gardens in [[Pinjore]]]]
[[Image:A Busy road in Main Market.JPG|thumb|A Busy Main Market in [[پیلی بھیت]] city]]
[[Image:Kirtistambh.jpg|thumb|Kirtistambh, an historical monument of [[Palanpur]]]]
[[Image:Puruliya rail station.JPG|thumb|View of [[Puruliya]] railway station]]
[[Image:Ranikivav14.jpg|thumb|View of Dattu Prajapati in Patan]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! شہر دا ناں/ٹاؤن
! ریاست
! {{Tooltip | قسم | Type of settlement}}
! لوک گنتی(2011)
! لوک گنتی درجہ  
|-
| [[P.N.Patti]] || [[تامل ناڈو]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|23,331 ||
|-
| [[پچوڑا]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|45,333 ||
|-
| [[Pachore]] || [[مدھیہ پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|20,939 ||
|-
| [[Pacode]] || [[تامل ناڈو]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|22,781 ||
|-
| [[Padmanabhapuram]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|20,075 ||
|-
| [[Padra]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|39,205 ||
|-
| [[پڈراؤنا]] || [[اتر پردیش]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|44,383 ||
|-
| [[پئے ٹھن]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|34,518 ||
|-
| [[Pakaur]] || [[جھاڑکھنڈ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|36,029 ||
|-
| [[پالاکول]] || [[آندھرا پردیش]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|76,308 ||
|-
| [[پیرا، کیرلا]] || [[کیرلا]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|22,640 ||
|-
| [[پالگھاٹ]] || [[کیرلا]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|197,369 ||
|-
| [[Palani]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|67,231 ||
|-
| [[Palanpur]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|127,125 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[پالاسا|پالاسا]] || [[آندھرا پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|49,899 ||
|-
| [[پال گھر]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|52,677 ||
|-
| [[Pali, Rajasthan|Pali]] || [[راجستھان]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|229,956 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[Pali, Umaria|Pali]] || [[مدھیہ پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|20,942 ||
|-
| [[پالیا کلاں]] || [[اتر پردیش]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|35,029 ||
|-
| [[Palitana]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|51,944 ||
|-
| [[Palladam]] || [[تامل ناڈو]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|30,016 ||
|-
| [[Pallapatti, Virudhunagar|Pallapatti]] || [[تامل ناڈو]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|24,326 ||
|-
| [[Pallikonda]] || [[تامل ناڈو]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|20,771 ||
|-
| [[Palwal]] || [[ہریانہ]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|127,931 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[Palwancha]] || [[تلنگانہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|69,088 ||
|-
| [[Panagar]] || [[مدھیہ پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|25,199 ||
|-
| [[Panagudi]] || [[تامل ناڈو]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|25,501 ||
|-
| [[پنجی]]* || [[گوا]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|99,677 ||
|-
| [[Panamattom]] || [[کیرلا]] || N.A || style=&quot;text-align:right;&quot;|10,032 ||
|-
| [[Panchkula]] || [[ہریانہ]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|210,175 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[Panchla]] || [[مغربی بنگال]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|22,051 ||
|-
| [[پانڈرکوڑا]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|26,572 ||
|-
| [[پانڈھراپور]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|91,379 ||
|-
| [[Pandhurna]] || [[مدھیہ پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|40,931 ||
|-
| [[Pandua, Hooghly|Pandua]] || [[مغربی بنگال]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|27,161 ||
|-
| [[پانی پت]] || [[ہریانہ]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|294,150 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[Panna, India|Panna]] || [[مدھیہ پردیش]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|52,057 ||
|-
| [[Panniyannur]] || [[کیرلا]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|20,863 ||
|-
| [[Panruti]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|55,346 ||
|-
| [[پنویل]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|204,336 ||
|-
| [[Pappinisseri]] || [[کیرلا]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|33,273 ||
|-
| [[Paradip]] || [[اڑیسہ]] || N.A.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|73,625 ||
|-
| [[Paramakudi]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|84,321 ||
|-
| [[Parangipettai]] || [[تامل ناڈو]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|20,912 ||
|-
| [[پاراسی]] || [[اتر پردیش]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|21,206 ||
|-
| [[Paravur, Kollam|Paravoor]] || [[کیرلا]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|38,652 ||
|-
| [[پربھنی]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|259,329 ||
|-
| [[Pardi]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|25,275 ||
|-
| [[Parlakhemundi]] || [[اڑیسہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|43,097 ||
|-
| [[پرلی، مہاراشٹر|پرلی]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|88,537 ||
|-
| [[پرتوڑ]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|29,012 ||
|-
| [[پاروتی پورم، آندھرا پردیش|پاروتی پورم]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|49,714 ||
|-
| [[Pasan]] || [[مدھیہ پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|29,565 ||
|-
| [[Paschim Punropara]] || [[مغربی بنگال]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|31,198 ||
|-
| [[Pasighat]] || [[اروناچل پردیش]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|21,965 ||
|-
| [[Patan, Gujarat|Patan]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|113,749 ||
|-
| [[پتانم تیٹا]] || [[کیرلا]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|38,009 ||
|-
| [[پٹھان کوٹ]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|168,485 ||
|-
| [[Pathardi]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|22,827 ||
|-
| [[پاتھری]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|32,001 ||
|-
| [[پٹیالہ]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|1,354,686 ||
|-
| [[پٹنہ|پٹنہ]]* || [[بہار (بھارت)|بہار]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|1,697,976 ||
|-
| [[Pattran]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|22,175 ||
|-
| [[Patratu, Jharkhand|Patratu]] || [[جھاڑکھنڈ]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|32,134 ||
|-
| [[Pattamundai]] || [[اڑیسہ]] || N.A.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|32,730 ||
|-
| [[Patti, Punjab|Patti]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|34,444 ||
|-
| [[Pattukkottai]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|65,533 ||
|-
| [[پاتوڑ]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|20,538 ||
|-
| [[پونی]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|22,587 ||
|-
| [[Pauri]] || [[اتراکھنڈ]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|24,743 ||
|-
| [[Pavagada]] || [[کرناٹک]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|28,068 ||
|-
| [[پیڈانا]] || [[آندھرا پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|29,613 ||
|-
| [[پیداپورم]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|45,520 ||
|-
| [[Pehowa]] || [[ہریانہ]] || M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|33,564 ||
|-
| [[پین، بھارت|پین]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|30,201 ||
|-
| [[Perambalur]] || [[تامل ناڈو]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|37,631 ||
|-
| [[Peravurani]] || [[تامل ناڈو]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|21,045 ||
|-
| [[Peringathur]] || [[کیرلا]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|37,699 ||
|-
| [[پیرنتالمنا]] || [[کیرلا]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|44,612 ||
|-
| [[Periyakulam]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|42,012 ||
|-
| [[Periyasemur]] || [[تامل ناڈو]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|32,024 ||
|-
| [[Pernampattu]] || [[تامل ناڈو]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|41,499 ||
|-
| [[پیرومباوور]] || [[کیرلا]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|26,547 ||
|-
| [[Petlad]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|51,147 ||
|-
| [[Phagwara]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|102,253 ||
|-
| [[Phalodi]] || [[راجستھان]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|44,868 ||
|-
| [[پھلتان]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|50,800 ||
|-
| [[Phillaur]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|22,302 ||
|-
| [[Phulabani]] || [[اڑیسہ]] || N.A.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|33,890 ||
|-
| [[Phulera]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|21,643 ||
|-
| [[پھول پور، الہ آباد|پھول پور]] || [[اتر پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|20,986 ||
|-
| [[Phusro]] || [[جھاڑکھنڈ]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|174,402 ||
|-
| [[پہانی]] || [[اتر پردیش]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|27,545 ||
|-
| [[Pilani]] || [[راجستھان]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|40,590 ||
|-
| [[Pilibanga]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|33,608 ||
|-
| [[پیلی بھیت]] || [[اتر پردیش]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|124,245 ||
|-
| [[پلکھوا]] || [[اتر پردیش]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|66,907 ||
|-
| [[Pindwara]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|20,765 ||
|-
| [[Pinjore]] || [[ہریانہ]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|29,609 ||
|-
| [[Pipar City]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|32,735 ||
|-
| [[Pipariya, Hoshangabad|Pipariya]] || [[مدھیہ پردیش]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|44,378 ||
|-
| [[پیرو، بھوجپور|Piro]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.A || style=&quot;text-align:right;&quot;|25,811 ||
|-
| [[Piriyapatna]] || [[کرناٹک]] || CT || style=&quot;text-align:right;&quot;|14,924 ||
|-
| [[Pithampur]] || [[مدھیہ پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|68,080 ||
|-
| [[پٹھاپورم]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|50,103 ||
|-
| [[Pithoragarh]] || [[اتراکھنڈ]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|44,964 ||
|-
| [[پولاچی]] || [[تامل ناڈو]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|128,458 ||
|-
| [[Polur]] || [[تامل ناڈو]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|25,505 ||
|-
| [[پانڈچیری|Pondicherry]]* || [[پونڈیچری]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|505,959 ||
|-
| [[پونانی]] || [[کیرلا]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|87,495 ||
|-
| [[Ponneri]] || [[تامل ناڈو]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|24,309 ||
|-
| [[Ponnur]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|57,640 ||
|-
| [[Porbandar]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|197,382 ||
|-
| [[Porsa]] || [[مدھیہ پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|33,103 ||
|-
| [[پورٹ بلیئر]]* || [[جزائر انڈمان و نکوبار]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|99,984 ||
|-
| [[پوایان]] || [[اتر پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|23,406 ||
|-
| [[Prantij]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|22,282 ||
|-
| [[Pratapgarh, Rajasthan|Pratapgarh]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|35,422 ||
|-
| [[Pratapgarh, Tripura|Pratapgarh]] || [[تری پورہ]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|26,837 ||
|-
| [[Prithvipur]] || [[مدھیہ پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|22,535 ||
|-
| [[پروداٹور]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|150,309 ||
|-
| [[Pudukkottai]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|109,217 ||
|-
| [[Pudupattinam]] || [[تامل ناڈو]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|20,901 ||
|-
| [[پکھرایاں]] || [[اتر پردیش]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|20,107 ||
|-
| [[پل گاؤں]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|36,522 ||
|-
| [[Puliyankudi]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|60,080 ||
|-
| [[پونالور]] || [[کیرلا]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|47,235 ||
|-
| [[Poonch district, Jammu and Kashmir|Punch]] || [[جموں و کشمیر]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|40,987 ||
|-
| [[پونہ]] || [[مہاراشٹر]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|3,760,636 ||
|-
| [[Punjaipugalur]] || [[تامل ناڈو]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|20,309 ||
|-
| [[پنگنور]] || [[آندھرا پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|44,314 ||
|-
| [[پورن پور]] || [[اتر پردیش]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|37,233 ||
|-
| [[پرنا]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|33,225 ||
|-
| [[Puri]] || [[اڑیسہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|157,837 ||
|-
| [[پورنیہ]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|197,211 ||
|-
| [[پرکوازی]] || [[اتر پردیش]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|23,599 ||
|-
| [[Purulia]] || [[مغربی بنگال]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|113,806 ||
|-
| [[پروا]] || [[اتر پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|21,271 ||
|-
| [[پوسد]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|67,116 ||
|-
| [[Puttur, Karnataka|Puttur]] || [[کرناٹک]] || T.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|48,070 ||
|-
| [[Puthuppally, Kottayam|Puthuppally]] || [[کیرلا]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|18,850 ||
|-
| [[پتور، آندھرا پردیش|پتور]] || [[آندھرا پردیش]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|29,436 ||
|}

==Q==
[[File:Quilandy.jpg|thumb|View of [[کوئلانڈی]] railway station]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! شہر دا ناں/ٹاؤن
! ریاست
! {{Tooltip | قسم | Type of settlement}}
! لوک گنتی(2011)
! لوک گنتی درجہ  
|-
| [[قادیان]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl. || style=&quot;text-align:right;&quot;|21,899 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[کوئلانڈی]] || [[کیرلا]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|71,873 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|}

==R==
[[File:Gdlang.jpg|thumb|G.D.Lang Institution, [[Raghunathpur, Purulia|Raghunathpur]], [[Purulia]], [[مغربی بنگال]]]]
[[Image:Ranchi 9245.JPG|thumb|View of [[رانچی]] from Ranchi Hills]]
[[Image:NIT Raipur1.jpg|thumb|Main building of NIT [[رائے پور]]]]
[[Image:Rourkela railway station.jpg|thumb|Main entrance of [[Rourkela]] railway station]]
[[Image:Stadium rohtak.jpg|thumb|Athletic Stadium, Sector-6, [[روہتک]]]]
[[Image:NTPC RAMAGUNDAM.jpg|thumb| View of [[NTPC Limited|NTPC]] in [[راماگڈم]]]]
[[Image:AtRatlam.JPG|thumb|Jaipur Express at [[Ratlam]] Railway Station]]

[[Image:Aastana-e-quadeer.jpg|thumb|A Dargah in [[Raichur]]]]
[[Image:Rewa Kund.JPG|thumb|Rewa Kund in Rewa]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! شہر دا ناں/ٹاؤن
! ریاست
! {{Tooltip | قسم | Type of settlement}}
! لوک گنتی(2011)
! لوک گنتی درجہ  
|-
| [[Rabkavi Banhatti]] || [[کرناٹک]] || CMC || style=&quot;text-align:right;&quot;|70,248 ||
|-
| [[Radhanpur]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|32,191 ||
|-
| [[رائے بریلی]] || [[اتر پردیش]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|169,333 ||
|-
| [[Rafiganj]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.A || style=&quot;text-align:right;&quot;|24,992 ||
|-
| [[Raghogarh-Vijaypur]] || [[مدھیہ پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|49,173 ||
|-
| [[Raghunathpur, Purulia|Raghunathpur]] || [[مغربی بنگال]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|21,932 ||
|-
| [[Raghunathganj]] || [[مغربی بنگال]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|3,46,854 ||
|-
| [[Rahatgarh]] || [[مدھیہ پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|25,215 ||
|-
| [[راہوری]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|34,476 ||
|-
| [[Raichur|Raayachuru]] || [[کرناٹک]] || CMC || style=&quot;text-align:right;&quot;|207,421 ||
|-
| [[Raiganj]] || [[مغربی بنگال]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|175,047 ||
|-
| [[رائے گڑھ]] || [[چھتیس گڑھ]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|115,908 ||
|-
| [[Ranebennuru]] || [[کرناٹک]] || CMC || style=&quot;text-align:right;&quot;|106,365 ||
|-
| [[Ranipet]] || [[تامل ناڈو]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|262,346 ||
|-
| [[Raikot]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|24,769 ||
|-
| [[رائے پور]]* || [[چھتیس گڑھ]] || MC || style=&quot;text-align:right;&quot;|1,122,555 ||
|-
| [[Rairangpur]] || [[اڑیسہ]] || N.A.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|21,896 ||
|-
| [[Raisen]] || [[مدھیہ پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|35,702 ||
|-
| [[Raisinghnagar]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|27,736 ||
|-
| [[Rajagangapur]] || [[اڑیسہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|43,594 ||
|-
| [[راجامنڈری]] || [[آندھرا پردیش]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|413,616 ||
|-
| [[Rajakhera]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|28,349 ||
|-
| [[Rajaldesar]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|22,836 ||
|-
| [[راجام]] || [[آندھرا پردیش]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|23,424 ||
|-
| [[راجمپیٹ]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;| 109,575 ||
|-
| [[Rajapalayam]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|122,307 ||
|-
| [[Rajauri]] || [[جموں و کشمیر]] || N.A.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|(2011) /41,552 ||
|-
| [[راجگڑھ، الوار|Rajgarh (Alwar)]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|25,009 ||
|-
| [[راجگڑھ (راجستھان)|Rajgarh (Churu)]] || [[راجستھان]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|51,640 ||
|-
| [[Rajgarh (Madhya Pradesh)|Rajgarh]] || [[مدھیہ پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|23,937 ||
|-
| [[راجگیر]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.A || style=&quot;text-align:right;&quot;|33,738 ||
|-
| [[راجکوٹ]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|1,606,745(2012) ||
|-
| [[راج نان گاؤں]] || [[چھتیس گڑھ]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|143,770 ||
|-
| [[Rajpipla]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|34,923 ||
|-
| [[Rajpura]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|82,956 ||
|-
| [[Rajsamand]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|55,687 ||
|-
| [[Rajula]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|32,395 ||
|-
| [[راجورا]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|25,843 ||
|-
| [[راماچندراپورم، مشرقی گوداوری|راماچندراپورم]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|41,370 ||
|-
| [[راماگڈم]] || [[تلنگانہ]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|237,686 ||
|-
| [[Ramanagaram]] || [[کرناٹک]] || CMC || style=&quot;text-align:right;&quot;|79,394 ||
|-
| [[Ramanathapuram]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|62,050 ||
|-
| [[Ramdurg]] || [[کرناٹک]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|36,649 ||
|-
| [[Rameshwaram]] || [[تامل ناڈو]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|37,968 ||
|-
| [[Ramganj Mandi]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|30,973 ||
|-
| [[Ramgarh, Jharkhand|Ramgarh]] || [[جھاڑکھنڈ]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|110,496 ||
|-
| [[Ramgarh, Sikar|Ramngarh]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|28,458 ||
|-
| [[Ramnagar, Paschim Champaran|Ramnagar]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.A || style=&quot;text-align:right;&quot;|38,554 ||
|-
| [[Ramnagar, Uttarakhand|Ramnagar]] || [[اتراکھنڈ]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|46,205 ||
|-
| [[رام پور|رام پور]] || [[اتر پردیش]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|281,494 ||
|-
| [[رامپور منی ہرن]] || [[اتر پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|24,844 ||
|-
| [[رامپور منی ہرن]] || [[اتر پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|24,844 ||
|-
| [[Rampura Phul]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|44,665 ||
|-
| [[Rampurhat]] || [[مغربی بنگال]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|50,613 ||
|-
| [[رامٹیک]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|22,516 ||
|-
| [[Ranaghat]] || [[مغربی بنگال]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|145,285 ||
|-
| [[Ranavav]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|29,645 ||
|-
| [[رانچی]]* || [[جھاڑکھنڈ]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|863,495 ||
|-
| [[Rangia]] || [[آسام]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|25,151 ||
|-
| [[Rania, Haryana|Rania]] || [[ہریانہ]] || M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|20,961 ||
|-
| [[Ranibennur]] || [[کرناٹک]] || CMC || style=&quot;text-align:right;&quot;|89,618 ||
|-
| [[Rapar]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|23,057 ||
|-
| [[Rasipuram]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|46,330 ||
|-
| [[رسرا]] || [[اتر پردیش]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|29,238 ||
|-
| [[Ratangarh, Churu|Ratangarh]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|63,486 ||
|-
| [[رتھ، بھارت|رتھ]] || [[اتر پردیش]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|55,950 ||
|-
| [[Ratia]] || [[ہریانہ]] || M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|23,826 ||
|-
| [[Ratlam]] || [[مدھیہ پردیش]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|273,892 (2011) ||
|-
| [[رتناگری]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|70,383 ||
|-
| [[Rau]] || [[مدھیہ پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|20,855 ||
|-
| [[Raurkela]] || [[اڑیسہ]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|484,874 ||
|-
| [[رویر، مہاراشٹر|رویر]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|25,993 ||
|-
| [[Rawatbhata]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|34,690 ||
|-
| [[Rawatsar]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|28,387 ||
|-
| [[Raxaul Bazar]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|41,610 ||
|-
| [[رائے چوٹی]] || [[آندھرا پردیش]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|72,297 ||
|-
| [[Rayadurg]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|54,125 ||
|-
| [[Rayagada]] || [[اڑیسہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|57,759 ||
|-
| [[Reengus]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|22,932 ||
|-
| [[Rehli]] || [[مدھیہ پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|25,890 ||
|-
| [[رینی گنٹا]] || [[آندھرا پردیش]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|23,862 ||
|-
| [[رینوکوت]] || [[اتر پردیش]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|66,597 ||
|-
| [[ریوتی]] || [[اتر پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|22,082 ||
|-
| [[Repalle]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|42,539 ||
|-
| [[Revelganj]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|34,042 ||
|-
| [[Rewa, Madhya Pradesh|Rewa]] || [[مدھیہ پردیش]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|183,274 ||
|-
| [[ریواڑی]] || [[ہریانہ]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|100,684 ||
|-
| [[Rishikesh]] || [[اتراکھنڈ]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|78,805 ||
|-
| [[ریسوڑ]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|27,516 ||
|-
| [[روبرٹس گنج]] || [[اتر پردیش]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|32,243 ||
|-
| [[Robertson Pet]] || [[کرناٹک]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|157,084 ||
|-
| [[روہتک]] || [[ہریانہ]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|294,577 ||
|-
| [[Ron, Karnataka|Ron]] || [[کرناٹک]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|21,643 ||
|-
| [[روڑکی]] || [[اتراکھنڈ]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|115,278 ||
|-
| [[Rosera]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|27,492 ||
|-
| [[رودولی]] || [[اتر پردیش]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|36,776 ||
|-
| [[رودارپور]] || [[اتراکھنڈ]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|88,676 ||
|-
| [[ردراپور، اترپردیش|ردراپور]] || [[اتر پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|26,683 ||
|-
| [[روپنگر]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|49,159 ||
|}

==S==
[[Image:GauravPath1.jpg|thumb|سڑک [[سورت (شہر)]]]]
[[Image:Siliguri Uttarayon township.jpg|thumb|اک ٹاؤن شپ [[سیلیگُری]], [[مغربی بنگال]].]]
[[Image:Srinagar pano.jpg|thumb|[[ڈل جھیل]]، [[سری نگر]]]]
[[Image:Salem Seelanaickenpati.jpg|thumb|سالم شہر دا فضائی درش]]
[[Image:Ganges canal roorkee1860.jpg|thumb| [[سهارنپور]]]]
[[Image:WCE Sangli.jpg|thumb|والچند کالج [[سانگلی]]]]
[[Image:Sirts.JPG|thumb|ساگر ریسرچ ٹکنالوجی تے سائنس انسٹیٹیوٹ [[بھوپال]]]]
[[Image:Shimoga Talaguppa Railcar.jpg|thumb| [[شیموگا]] تے [[تالاگوپا]] وچکار ریل کار]]
[[Image:Shillong.jpg|thumb| [[شیلانگ]] شہر دا فضائی درش]]
[[Image:Satna-Main street.JPG|thumb|ستنا شہر دی وڈی سڑک]]
[[Image:Sambalpur Rail.gif|thumb|[[سمبلپور]] ریل ٹیشن]]
[[Image:Veku silchar.jpg|thumb|سلچار ہوائی اڈا]]
[[Image:Sitapur Jn Railway Station Outside View 1.jpg|thumb|  [[سیتاپور]] ریلوے]]
[[Image:Madhav National Park1.JPG|thumb|  [[شِوّپوری]] دا مادھاو نیشنل پارک]]
[[Image:Train shimla.jpg|thumb|  [[شملہ]] ]]
[[Image:Rasyatra.jpg|thumb| [[شانتی پور]]]]
[[Image:Sasaram.jpg|thumb| [[سسرام]] [[شیرشاہ سوری]] دا مقبرہ]]
[[Image:Busy Street, Sivakasi.jpg|thumb|شیواکاسی]]
[[Image:Srikakulam-RTC-complex.jpg|thumb| [[سریکاکولم]]]]
[[Image:Satara city sunset by amitrc7th.jpg|thumb| [[ستارا (شہر)]] ]]
[[Image:Sarni - Satpura Dam.JPG|thumb|  ستپوڑا سلسلہ کوہ تے ڈیم  ]]
[[Image:Pillalamarri1.jpg|thumb|پلالاماری,   [[سوریا پیٹ]] دا اک پرانا ہندو مندر]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! شہر دا ناں/ٹاؤن
! ریاست
! {{Tooltip | قسم | Type of settlement}}
! لوک گنتی(2011)
! لوک گنتی درجہ  
|-
| [[سبلگاڑھ]] || [[مدھیہ پردیش]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|34،039 ||
|-
| [[سد آباد، بھارت|سد آباد]] || [[اتر پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|31،742 ||
|-
| [[ساڈالاگی]]|| [[کرناٹک]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|20،202 ||
|-
| [[صداسوپیٹ]] || [[تلنگانہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|36،334 ||
|-
| [[صدری]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|24،413 ||
|-
| [[سدلشھر]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|22،326 ||
|-
| [[سادلپور]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|1،22،326 ||
|-
| [[سفدوں]] || [[ہریانہ]] || M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|27،541 ||
|-
| [[سفپور]] || [[اتر پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|22،378 ||
|-
| [[ساگر، مدھیہ پردیش|ساگر]] || [[مدھیہ پردیش]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|308،922 ||
|-
| [[ساگر، کرناٹک|ساگر]] || [[کرناٹک]] || T.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|50،131 ||
|-
| [[سگوارہ]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|31،127 ||
|-
| [[سهارنپور]] || [[اتر پردیش]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|703،345 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[سہرسہ]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|155،175 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[سہاسپور]] || [[اتر پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|22،606 ||
|-
| [[سہاسوں]] || [[اتر پردیش]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|58،184 ||
|-
| [[سہاور]] || [[اتر پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|20،470 ||
|-
| [[سہیبگنج]] || [[جھاڑکھنڈ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|80،154 ||
|-
| [[سہجنوا]] || [[اتر پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|25،107 ||
|-
| [[سیدپور، غازیپور|سیدپور]] || [[اتر پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|21،568 ||
|-
| [[صیحہ]] || [[میزورم]] || N.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|19،731 ||
|-
| [[سئی لو]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|39،851 ||
|-
| [[سینتھیا]] || [[مغربی بنگال]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|39،145 ||
|-
| [[سکلیشپور]] || [[کرناٹک]] || T.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|23،176 ||
|-
| [[سکتی]] || [[چھتیس گڑھ]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|20،213 ||
|-
| [[سالیا]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|26،875 ||
|-
| [[سیلم، تامل ناڈو|سیلم]] || [[تامل ناڈو]] || M.Corp || style=&quot;text-align:right;&quot;|831،038 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[سالور]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|48،354 ||
|-
| [[سامالکھا]] || [[ہریانہ]] || M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|29،866 ||
|-
| [[ساملکوٹ]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|53،602 ||
|-
| [[سمانا، پٹیالہ|سمانا]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|46،592 ||
|-
| [[سمستیپور]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|61،998 ||
|-
| [[سمبلپور]] || [[اڑیسہ]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|183،383 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[سنبھل]] || [[اتر پردیش]] || N.P.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|221،334 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[سانبھر، راجستھان|سانبھر]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|22،293 ||
|-
| [[سمدھن (قصبہ)]] || [[اتر پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|25,327 ||
|-
| [[سمتھر]] || [[اتر پردیش]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|20,217 ||
|-
| [[ساناند]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|32,417 ||
|-
| [[ساناواد]] || [[مدھیہ پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|34,114 ||
|-
| [[سانچور]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|25,884 ||
|-
| [[سرسود]] || [[ہریانہ]] || G.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|4,630 ||
|-
| [[سنڈاگی]] || [[کرناٹک]] || T.M.C. || style=&quot;text-align:right;&quot;|23,234 ||
|-
| [[سندی، اترپردیش|سندی]] || [[اتر پردیش]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|23,234 ||
|-
| [[سندیلہ]] || [[اتر پردیش]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|48,899 ||
|-
| [[سندورو]] || [[کرناٹک]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|27,614 ||
|-
| [[سنگم نیر]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|61,958 ||
|-
| [[سانگاریڈی]] || [[تلنگانہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|57,113 ||
|-
| [[سنگاریا]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|34,537 ||
|-
| [[سانگلی]] || [[مہاراشٹر]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|513,862 ||
|-
| [[سانگولے]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|28,116 ||
|-
| [[سنگرور]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|77,989 ||
|-
| [[سنکرانکوئل]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|53,606 ||
|-
| [[سانکاری]] || [[تامل ناڈو]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|27,454 ||
|-
| [[سانکیشوارا]] || [[کرناٹک]] || T.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|32,511 ||
|-
| [[سانتی پور]] || [[مغربی بنگال]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|151,774 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[سارنگ پور]] || [[مدھیہ پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|32,294 ||
|-
| [[سردار شہر]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|81,394 ||
|-
| [[سردھنہ]] || [[اتر پردیش]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|48,314 ||
|-
| [[سارنی]] || [[مدھیہ پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|95,012 ||
|-
| [[سسرام]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|147,396 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[ساسواڑ]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|26,689 ||
|-
| [[ستنا، بھارت|ستنا]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|32,561 ||
|-
| [[ستارا (شہر)]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|108,048 ||
|-
| [[ساتنا]] || [[مدھیہ پردیش]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|229,307 ||
|-
| [[ستیامنگلم]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|33,722 ||
|-
| [[سٹیناپالے]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|51,404 ||
|-
| [[ساٹُّور]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|31,443 ||
|-
| [[ساؤندا]] || [[جھاڑکھنڈ]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|85,075 ||
|-
| [[سؤندتی]] || [[کرناٹک]] || T.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|38,155 ||
|-
| [[ساؤسار]] || [[مدھیہ پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|24,312 ||
|-
| [[سوارکنڈلا]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|73,774 ||
|-
| [[ساوانور]] || [[کرناٹک]] || T.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|35,563 ||
|-
| [[ساؤنیر]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|26,712 ||
|-
| [[ساوائی مادھوپور]] || [[راجستھان]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|101,997 ||
|-
| [[سونت واڑی]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|22,901 ||
|-
| [[سیڈم]] || [[کرناٹک]] || T.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|31,539 ||
|-
| [[سیہور]] || [[مدھیہ پردیش]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|92,518 ||
|-
| [[سیندھاوا]] || [[مدھیہ پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|48,941 ||
|-
| [[سیؤہارا]] || [[اتر پردیش]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|47,575 ||
|-
| [[سیونی، مدھیہ پردیش]] || [[مدھیہ پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|89,801 ||
|-
| [[سیونی مالوا]] || [[مدھیہ پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|26,202 ||
|-
| [[شاہ آباد ،گلبرگہ]] || [[کرناٹک]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|66,550 ||
|-
| [[شاہ آباد، ہردوئی]] || [[اتر پردیش]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|67,751 ||
|-
| [[شاہ آباد، رامپور]] || [[اتر پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|32,370 ||
|-
| [[شہادا، مہاراشٹر|شہادا]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|49,696 ||
|-
| [[شاہ آباد ،ہریانہ]] || [[ہریانہ]] || M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|37,289 ||
|-
| [[شالدول]] || [[مدھیہ پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|78,624 ||
|-
| [[شاہ گنج]] || [[اتر پردیش]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|24,602 ||
|-
| [[شاہجہاں پور]] || [[اتر پردیش]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|321,885 ||
|-
| [[شاہپور ،کرناٹک]] || [[کرناٹک]] || T.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|38,907 ||
|-
| [[شاہپورہ ،جےپور]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|28,174 ||
|-
| [[شاہپورہ ،بھیلواڑا]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|27,792 ||
|-
| [[شاجاپور]] || [[مدھیہ پردیش]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|57,818 ||
|-
| [[شامگڑھ]] || [[مدھیہ پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|21,507 ||
|-
| [[شاملی]] || [[اتر پردیش]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|90,055 ||
|-
| [[شمس آباد، آگرہ]] || [[اتر پردیش]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|27,338 ||
|-
| [[شمس آباد، فروخ آباد]] || [[اتر پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|23,596 ||
|-
| [[شے گاؤں]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|52,423 ||
|-
| [[شیخپورا]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|43,113 ||
|-
| [[شیندورجانا گھاٹ]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|21,083 ||
|-
| [[شینکوتائی]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|26,838 ||
|-
| [[شیؤگنج]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|24,789 ||
|-
| [[شیؤہار]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.A || style=&quot;text-align:right;&quot;|21,262 ||
|-
| [[شیؤپور]] || [[مدھیہ پردیش]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|58,342 ||
|-
| [[شیرگھاٹی]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.A || style=&quot;text-align:right;&quot;|32,526 ||
|-
| [[شیرکوٹ]] || [[اتر پردیش]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|52,880 ||
|-
| [[شِگگاؤں]] || [[کرناٹک]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|24,327 ||
|-
| [[شکاری پور]] || [[کرناٹک]] || T.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|31,516 ||
|-
| [[شکارپور، بلندشہر]] || [[اتر پردیش]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|33,187 ||
|-
| [[شکوہ آباد]] || [[اتر پردیش]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|88,161 ||
|-
| [[شیلانگ]]* || [[میگھالیہ]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|267,662 ||
|-
| [[شملہ]]* || [[ہماچل پردیش]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|144,975 ||
|-
| [[شیواموگا]] || [[کرناٹک]] || C.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|274,352 ||
|-
| [[شرڈی]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|26,184 ||
|-
| [[شرپور-ورواڑے]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|61,694 ||
|-
| [[شیرور، مہاراشٹر|شیرور]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|26,999 ||
|-
| [[شیش گڑھ]] || [[اتر پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|20,684 ||
|-
| [[شِوّپوری]] || [[مدھیہ پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|146,892 ||
|-
| [[شولاوندن]] || [[تامل ناڈو]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|21,638 ||
|-
| [[شولِنگُور]] || [[تامل ناڈو]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|26,652 ||
|-
| [[شورانور]] || [[کیرلا]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|42,029 ||
|-
| [[سُوراپُورا]] || [[کرناٹک]] || T.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|43,622 ||
|-
| [[شری گونڈا]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|26,324 ||
|-
| [[شری رامپور]] || [[مہاراشٹر]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|88,761 ||
|-
| [[سرنگاپٹنا]] || [[کرناٹک]] || T.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|23,729 ||
|-
| [[شوجالپور]] || [[مدھیہ پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|42,461 ||
|-
| [[سیانا (شہر)]] || [[اتر پردیش]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|38,999 ||
|-
| [[سبساگار]] || [[آسام]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|53,854 ||
|-
| [[سِدّیپت]] || [[تلنگانہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|61,809 ||
|-
| [[سِدھی (شہر)]] || [[مدھیہ پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|45,700 ||
|-
| [[سدھپور]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|58,194 ||
|-
| [[سدلاگھاتا]] || [[کرناٹک]] || T.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|41,098 ||
|-
| [[سِہور]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|46,960 ||
|-
| [[سِہورا]] || [[مدھیہ پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|37,870 ||
|-
| [[سکندرپور، اترپردیش|سکندرپور]] || [[اتر پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|21,783 ||
|-
| [[سکندر راؤ]] || [[اتر پردیش]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|37,938 ||
|-
| [[سکندرآباد]] || [[اتر پردیش]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|69,867 ||
|-
| [[سِکار]] || [[راجستھان]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|185,925 ||
|-
| [[سِلاؤ]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.A || style=&quot;text-align:right;&quot;|20,177 ||
|-
| [[سِلاپتھر]] || [[آسام]] || T.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|22,516 ||
|-
| [[سِلچار]] || [[آسام]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|184,105 ||
|-
| [[سیلیگُری]] || [[مغربی بنگال]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|1,572,000 ||
|-
| [[سلوڑ]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|43,867 ||
|-
| [[سِلواسا]]* || [[دادرا و نگر حویلی]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|21,893 ||
|-
| [[سِمدیگا]] || [[جھاڑکھنڈ]] || N.A || style=&quot;text-align:right;&quot;|33,981 ||
|-
| [[سِندھاگی]] || [[کرناٹک]] || T.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|27,732 ||
|-
| [[سِندھنور]] || [[کرناٹک]] || T.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|61,262 ||
|-
| [[سِنگراؤلی]] || [[مدھیہ پردیش]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|185,190 ||
|-
| [[سنار (شہر)]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|31,630 ||
|-
| [[سِرا (شہر)]] || [[کرناٹک]] || T.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|50,088 ||
|-
| [[سِرچلّا]] || [[تلنگانہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|65,314 ||
|-
| [[سرہند]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|49,825 ||
|-
| [[سِرکالی]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|32,228 ||
|-
| [[سروہی]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|35,544 ||
|-
| [[سِرونج]] || [[مدھیہ پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|42,179 ||
|-
| [[سرسا]] || [[ہریانہ]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|160,735 ||
|-
| [[سرساگنج]] || [[اتر پردیش]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|28,212 ||
|-
| [[سِرسی]] || [[کرناٹک]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|65,335 ||
|-
| [[سرسی، اترپردیش|سرسی]] || [[اتر پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|21,373 ||
|-
| [[سِروگوپا]] || [[کرناٹک]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|42,919 ||
|-
| [[سیتامڑھی]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|87,279 ||
|-
| [[سیتاپور]] || [[اتر پردیش]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|151,908 ||
|-
| [[ستارگنج]] || [[اتراکھنڈ]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|22,027 ||
|-
| [[سیواگنگا]] || [[تامل ناڈو]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|40,220 ||
|-
| [[سیواگری]] || [[تامل ناڈو]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|20,380 ||
|-
| [[سیواکاشی]] || [[تامل ناڈو]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|121,358 ||
|-
| [[سیوان]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|109,919 ||
|-
| [[سہاگپور]] || [[مدھیہ پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|22,339 ||
|-
| [[سوہنا (شہر)]] || [[ہریانہ]] || M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|27,570 ||
|-
| [[سوجات]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|38,883 ||
|-
| [[سولان]] || [[ہماچل پردیش]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|34,206 ||
|-
| [[سولہ پور]] || [[مہاراشٹر]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|872,478 ||
|-
| [[سونامُکھی]] || [[مغربی بنگال]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|27,354 ||
|-
| [[سونی پور]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.A || style=&quot;text-align:right;&quot;|33,490 ||
|-
| [[سونگڑھ]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|22,431 ||
|-
| [[سونیپت]] || [[ہریانہ]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|225,074 ||
|-
| [[سوپور]] || [[جموں و کشمیر]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|66,963 ||
|-
| [[سورو ،بالیشور]] || [[اڑیسہ]] || N.A.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|27,794 ||
|-
| [[سورون]] || [[اتر پردیش]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|26,678 ||
|-
| [[سویاگاؤں]] || [[مہاراشٹر]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|21,819 ||
|-
| [[سری مادھوپور]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|28,492 ||
|-
| [[سریکاکولم]] || [[آندھرا پردیش]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|117,320 ||
|-
| [[شری کالاہستی]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|70,854 ||
|-
| [[سری نگر]]* || [[جموں و کشمیر]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|1,192,792 ||
|-
| [[سرینگر، اتراکھنڈ|Srinagar]] || [[اتراکھنڈ]] || || style=&quot;text-align:right;&quot;|1,50,000 ||
|-
| [[سری نیواسپور]] || [[کرناٹک]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|22,959 ||
|-
| [[سریسیلم پراجکٹ (آر یف سی) ٹاؤنشپ|سریسیلم پراجکٹ (آر یف سی) ٹاؤنشپ]] || [[آندھرا پردیش]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|23,273 ||
|-
| [[سری رامپور]] || [[مغربی بنگال]] || || style=&quot;text-align:right;&quot;|19500 ||
|-
| [[سیی ویلیپُتھُور]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|73,183 ||
|-
| [[سوآر]] || [[اتر پردیش]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|26,149 ||
|-
| [[سوگاؤلی]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.A || style=&quot;text-align:right;&quot;|31,432 ||
|-
| [[سوجانگڑھ]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|83,846 ||
|-
| [[سوجانپور]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|21,815 ||
|-
| [[سلطان گڑھ]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.A || style=&quot;text-align:right;&quot;|41,958 ||
|-
| [[سولورپیٹا]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|75,925 ||
|-
| [[سلطان پور]] || [[اتر پردیش]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|100,065 ||
|-
| [[سُمیرپور]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|31,482 ||
|-
| [[سمیرپور، اترپردیش|سمیرپور]] || [[اتر پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|24,661 ||
|-
| [[سونابیدا]] || [[اڑیسہ]] || N.A.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|58,884 ||
|-
| [[سونام]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|56,251 ||
|-
| [[سندرگڑھ]] || [[اڑیسہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|38,421 ||
|-
| [[سندرنگر]] || [[ہماچل پردیش]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|23,986 ||
|-
| [[سوپاؤل]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|54,085 ||
|-
| [[سوراندائی]] || [[تامل ناڈو]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|28,146 ||
|-
| [[سورت (شہر)]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|2,876,374 ||
|-
| [[سورتگڑھ]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|58,119 ||
|-
| [[سوری ،بنگال]] || [[مغربی بنگال]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|61,806 ||
|-
| [[سوریامپالایام]] || [[تامل ناڈو]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|21,923 ||
|-
| [[سوریا پیٹ]] || [[تلنگانہ]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|1,06,524 ||
|}

==T==
[[File:Hiranandani Meadows Thane.jpg|thumb|Hiranandani Meadows, [[تھانے]]]]
[[File:Rajarajan Manimandapam.jpg|thumb|Rajarajan Manimandapam at night, [[تھانجاور]]]]


[[File:TrichyCity, KaveriRiver and Srirangam.jpg|thumb|View of Kaveri River and Srirangam Temple, [[ترچراپالی]]]]
[[File:Tirunelveli Town.JPG|thumb|Busy streets of [[ترونلویلی]] City]]
[[File:TirumalTemple.jpg|thumb|View of [[Tirumala temple]], [[تروپتی|Tirupati]]]]
[[File:View over Arunchaleshvara Temple from the Red Mountain - Tiruvannamalai - India 01.JPG|thumb|View of the majestic Arunchaleshvara Temple from the Red Mountain in [[ترونامالائی]] city]]
[[File:A view of Tuticorin Port.jpg|thumb|[[Tuticorin Port Trust]], [[Tuticorin]]]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! شہر دا ناں/ٹاؤن
! ریاست
! {{Tooltip | قسم | Type of settlement}}
! لوک گنتی(2011)
! لوک گنتی درجہ  
|-
| [[تاڈےپلی گوڈیم]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|103،577 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[تاڈی پتری]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|108،249 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[تاکی (بھارت)|تاکی]] || [[مغربی بنگال]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|38،263 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[تالاجا]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|27،822 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[تالچیر]] || [[اڑیسہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|40،841 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[تلے گاؤں دھباڑے]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|56،435 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[تالیکوٹا]] || [[کرناٹک]] || T.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|31،693 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[تالیپارامبا]] || [[کیرلا]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|72،465 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[تلودے]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|26،363 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[تلوارا]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|19،485 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ چہارم
|-
| [[تیملوک]] || [[مغربی بنگال]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|65،306 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[ٹانڈہ، امبیڈکر نگر|ٹانڈہ]] || [[اتر پردیش]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|95،516 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[تانڈور]] || [[تلنگانہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|65،115 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[تنوکو]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|72،348 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[تاراکیشور]] || [[مغربی بنگال]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|30،947 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[ترانہ]] || [[مدھیہ پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|24،908 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[تارانگر]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|32،640 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[تراوری]] || [[ہریانہ]] || M.C. || style=&quot;text-align:right;&quot;|25،944 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[تربھا]] || [[اڑیسہ]] || N.A.C. || style=&quot;text-align:right;&quot;|8،334 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ پنجم
|-
| [[تاریکیرے، چکمگلور|تاریکیرے]] || [[کرناٹک]] || T.M.C. || style=&quot;text-align:right;&quot;|35،942 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[ترن تارن صاحب|ترن تارن]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|66،847 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[تسگاؤں]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|37،945 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[ٹہری]] || [[اتراکھنڈ]] || N.P.P. || style=&quot;text-align:right;&quot;|25،423 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[ٹیکالاتوٹے]] || [[کرناٹک]] || T.P. || style=&quot;text-align:right;&quot;|26،224 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[تینالی]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|164،649 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[تینکاسی]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|70،545 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[تینو دام کم کٹہرا]] || [[جھاڑکھنڈ]] || C.T. || style=&quot;text-align:right;&quot;|22،080 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[ریتدال]] || [[کرناٹک]] || T.M.C. || style=&quot;text-align:right;&quot;|26،088 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[تیزپور]] || [[آسام]] || M.B. || style=&quot;text-align:right;&quot;|58،559 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[ٹھاکردواڑہ]] || [[اتر پردیش]] || N.P.P. || style=&quot;text-align:right;&quot;|44،255 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[تھممپٹی]] || [[تامل ناڈو]] || T.P. || style=&quot;text-align:right;&quot;|21،503 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[تھانہ بھون]] || [[اتر پردیش]] || N.P. || style=&quot;text-align:right;&quot;|36،669 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[تھانے]] || [[مہاراشٹر]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|1،818،872 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[تھانیسر]] || [[ہریانہ]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|154،962 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[تھانگڑھ]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|42،351 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[تھانجاور]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|222،619 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[تھراد]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|27،954 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[تھرمنگلم]] || [[تامل ناڈو]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|30،222 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[تھرنگامبدی]] || [[تامل ناڈو]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|23،191 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[تھینی علینگرم]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|94،453 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[تیرومنگلم، مدورائی|تیرومنگلم]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot; |51،194 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[تھیروپوانم، سیواگنگا|تھیروپوانم]] || [[تامل ناڈو]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot; |14،989 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ چہارم
|-
| [[تھیروتھورایپونڈی]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot; |24،404 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[ترووالا]] || [[کیرلا]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot; |52،883 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[تیرووالور]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot; |56،074 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[تریوینڈرم]] || [[کیرلا]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot; |752،490 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[تھرووارور]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot; |58،301 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[توڈوپوزا]] || [[کیرلا]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot; |52،045 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[تھوبل]] || [[منی پور]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot; |45،947 || style=&quot;text-align:center;&quot; |درجہ سوم
|-
| [[ترشور]] || [[کیرلا]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot; |315،596 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[تھورائیار]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot; |32،439 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[ٹیکمگڑھ]] || [[مدھیہ پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|79،106 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[ٹلڈا نیورا]] || [[چھتیس گڑھ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;| 32،331 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[تلہر]] || [[اتر پردیش]] || N.P.P. || style=&quot;text-align:right;&quot;|61،444 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[تالیکوٹا]] || [[کرناٹک]] || T.M.C. || style=&quot;text-align:right;&quot;|31،693 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[تندیوانم]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|72،796 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[ٹنسوکی]] || [[آسام]] || M.B. || style=&quot;text-align:right;&quot;|99،448|| style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[ٹپٹور]] || [[کرناٹک]] || C.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|59،543 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[تروڑا]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|25،181 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[تھیروچندر]] || [[تامل ناڈو]] || TP || style=&quot;text-align:right;&quot;|32،171 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[تروچینگوڑے]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|95،335 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[ترچراپالی]] || [[تامل ناڈو]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot; |846،915 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[تروکالوکونڈرم]] || [[تامل ناڈو]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|29،391 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[تروکویلور]] || [[تامل ناڈو]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|30،212 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[ترونلویلی]] || [[تامل ناڈو]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|474،838 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[تیروپاٹور، سیواگنگا|تیروپاٹور]] || [[تامل ناڈو]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|25،980 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[تیروپاٹور، ویلور|تیروپاٹور]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|64،125 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[تروپتی|تروپتی]] || [[آندھرا پردیش]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|287،035 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[تیروپور]] || [[تامل ناڈو]] || M.Corp|| style=&quot;text-align:right;&quot;|444،543 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[تیرور]] || [[کیرلا]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|56،058 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[تھیروتانی]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|44،781 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[ترونامالائی]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|144،683 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[چیار]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|37،802 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[تیروورو]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|37،802 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[ترواگنج]] || [[اتر پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|24،082 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[ٹٹلاگڑھ]] || [[اڑیسہ]] || NAC || style=&quot;text-align:right;&quot;|31،258 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[تیتاکوڈی]] || [[تامل ناڈو]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|22،894 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[توڑابھیم]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|22،977 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[توڑارائےسنگھ]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|23،559 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[ٹوہانہ]] || [[ہریانہ]] || M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|63،871 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[ٹونک، راجستھان|ٹونک]] || [[راجستھان]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|165،363 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[تیوینسانگ]] || [[ناگالینڈ]] || T.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|36،774 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[تلجاپور]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|34،011 || style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
| [[تلسی پور]] || [[اتر پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|24،488 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[تمکر]] || [[کرناٹک]] || C.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|305،821 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[تمسر]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|44،869 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[ٹنڈلا]] || [[اتر پردیش]] || NPP || style=&quot;text-align:right;&quot;|50،423 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[تونی]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|53،425 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[تورا، میگھالیہ|تورا]] || [[میگھالیہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|74،858 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|}

==U==
[[File:Udaipur-2.jpg|thumb|[[ادے پور]]]]
[[File:Malpe.jpg|thumb|[[Malpe Beach]], [[اڈوپی]]]]

[[File:Ooty aerial view.JPG|thumb|Aerial view of [[اوٹی]]]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! شہر دا ناں/ٹاؤن
! ریاست
! {{Tooltip | قسم | Type of settlement}}
! لوک گنتی(2011)
! لوک گنتی درجہ  
|-
| [[اچ گاؤں]] || [[مہاراشٹر]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|31،238 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[ادے پور]] || [[راجستھان]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|451،735 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[ادے پور، تریپورہ|ادے پور]] || [[تری پورہ]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|32،758 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[ادے پوروتی]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|29،236 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[ادگیر]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|104،063 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[اوٹی]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|88،430 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[ادھم پور]] || [[جموں و کشمیر]] || UA || style=&quot;text-align:right;&quot;|35،507 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[اڈومالایپتائی]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|61،133 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[اڈوپی]] || [[کرناٹک]] || C.M.C. || style=&quot;text-align:right;&quot;|125،350 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|- 
| [[اجھانی]] || [[اتر پردیش]] || N.P.P. || style=&quot;text-align:right;&quot;|62،039 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[اوجین]] || [[مدھیہ پردیش]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|515،215 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[امرگا]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|35،477 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[اوماریا]] || [[مدھیہ پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|33،114 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[عمرکھیڑ]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|47،458|| style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[امبر گاؤں]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|27،859 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[امریڈ]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|53،971 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[امریتھ]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|33،762 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[اونا، گجرات|اونا]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|58،528|| style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[انجھا]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|57،108 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[اونامالائکادائی]] || [[تامل ناڈو]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|23،656 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[اُناؤ]] || [[اتر پردیش]] || N.P.P. || style=&quot;text-align:right;&quot;|177،658 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[اپلیتا]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|58،775 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[ارن]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|30،439 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[ارن اسلامپور]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|67،391 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[اراواکونڈا]] || [[آندھرا پردیش]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|35،565 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[ارمار ٹانڈا]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|23،419 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[اسیلامپتی]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|35،219 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[اتھاماپالایم]] || [[تامل ناڈو]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|29،050 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[اتھیرامرور]] || [[تامل ناڈو]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|25،194 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[اترولا]] || [[اتر پردیش]] || N.P.P. || style=&quot;text-align:right;&quot;|32،145 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|}

==V==
[[Image:Baroda KM.jpg|thumb|Mahanagar Seva Sadan Building in [[وادودارا]]]]
[[Image:Vizag aerial view.jpg|thumb|Areal view of [[وشاکھاپٹنم]] city]]
[[Image:Ahilya Ghat by the Ganges, Varanasi.jpg|thumb|View of [[بنارس]] from Ganges]]
[[Image:Vijayawada from Gandhi Hill.jpg|thumb|View of [[وجئے واڑہ]] city]]
[[Image:Sripuram Temple Full View.jpg|thumb|Srimahalakshmi Golden Temple in vellore city]]
[[File:View of Vizianagaram town Andhra Pradesh.jpg|thumb|View of [[وجایانگرم]] town]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! شہر دا ناں/ٹاؤن
! ریاست
! {{Tooltip | قسم | Type of settlement}}
! لوک گنتی(2011)
! لوک گنتی درجہ  
|-
| [[واڈاکووالییور]] || [[تامل ناڈو]] || T.P. || style=&quot;text-align:right;&quot;|29,417 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[واڈالور]] || [[تامل ناڈو]] || T.P. || style=&quot;text-align:right;&quot;|39,514 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[پیتھ وادگاون]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl. || style=&quot;text-align:right;&quot;|25,651 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[واڈیپاٹی]] || [[تامل ناڈو]] || T.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|26,830 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[وادناگار]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|27,790 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[وادودارا]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M.Copr. || style=&quot;text-align:right;&quot;|1,666,703 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[ویجاپور]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|41,296 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[وائکم]] || [[کیرلا]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|23,234 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[والپارائی]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|70,859 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[ولساڈ]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|114,636 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[وانداواسی]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|31,320 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[وانییامبادی]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|95,061 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[واپی]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || I.N.A || style=&quot;text-align:right;&quot;|34,162 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[واپی]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|163,630 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[بنارس]] || [[اتر پردیش]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|1,201,815 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[ورکالا]] || [[کیرلا]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|40,728 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[وسائی-ویرار]] || [[مہاراشٹر]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|1,221,233 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[واڈاکارا]] || [[کیرلا]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|75,295 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[ویدارانیام]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|34,266 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[وہلاکویل]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|40,359 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[ویلور]] || [[تامل ناڈو]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|185,895 ||style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[وینکٹاگری]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|51,708 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[ویراوال]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|153,696 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[ودیشا]] || [[مدھیہ پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|155,959 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[وجئےنگر، اجمیر]] || [[راجستھان]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|32,124 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[ویجاپور]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|25,558 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[وجے پور، مدھیہ پردیش|وجے پور]] || [[مدھیہ پردیش]] || N.P. || style=&quot;text-align:right;&quot;|16,964 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ چہارم
|-
| [[وجے پورہ]] || [[کرناٹک]] || T.M.C. || style=&quot;text-align:right;&quot;|34,866 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[وجئے واڑہ]] || [[آندھرا پردیش]] || M Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|1,048,240 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[وقار آباد]] || [[تلنگانہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|53,143 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[وکرماسینگاپورم]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|47,241 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[ویلوپورم]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|96,253 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[وینوکوندا]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|59,725 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[ویرامگام]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|55,821 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[ویردھوچالم]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|73,585 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[ویرودھونگر]] || [[تامل ناڈو]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|72,296 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[وشاکھاپٹنم]] || [[آندھرا پردیش]] || M.C. || style=&quot;text-align:right;&quot;|1,730,320 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[وشناگر]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|63,073 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[وشواناتھم]] || [[تامل ناڈو]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|25,555 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[ویتا، مہاراشٹر|ویتا]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|48,289 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[وجایانگرم]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|228,025 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[ورنداون]] || [[اتر پردیش]] || M.B || style=&quot;text-align:right;&quot;|63,005 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[ویارا]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|39,789 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|}

==W==
[[File:Nitw main gate.JPG|thumb|Main Gate, NITW]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:70%;&quot;
|-
! شہر دا ناں/ٹاؤن
! ریاست
! {{Tooltip | قسم | Type of settlement}}
! لوک گنتی(2011)
! لوک گنتی درجہ  
|-
| [[وڑگاؤں روڈ]] || [[مہاراشٹر]] || C.T. || style=&quot;text-align:right;&quot;|40,884 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[وادھوان]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|75,755 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[وادی، کرناٹک|وادی]] || [[کرناٹک]] || T.M.C. || style=&quot;text-align:right;&quot;|37,988 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[وئی، مہاراشٹر|وئی]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl. || style=&quot;text-align:right;&quot;|36,025 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[واناپارتھی]] || [[تلنگانہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|60,949 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[ونی، مہاراشٹر|ونی]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl. || style=&quot;text-align:right;&quot;|58,840 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[وانکانیر]] || [[گجرات (بھارت)|گجرات]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|43,881 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[واڑہ سیونی]] || [[مدھیہ پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|25,103 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[وارنگل]] || [[تلنگانہ]] || M.Corp. || style=&quot;text-align:right;&quot;|819,429 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[وردھا]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl. || style=&quot;text-align:right;&quot;|106,444 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ اول
|-
| [[ورہاپور]] || [[اتر پردیش]] || N.P. || style=&quot;text-align:right;&quot;|23,456 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[وارث علی گنج]] || [[بہار (بھارت)|بہار]] || N.P. || style=&quot;text-align:right;&quot;|34,056 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[ورورا]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl. || style=&quot;text-align:right;&quot;|46,532 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|-
| [[وروڑ]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl. || style=&quot;text-align:right;&quot;|6,386 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ پنجم
|-
| [[واشم]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl. || style=&quot;text-align:right;&quot;|78,387 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ دوم
|-
| [[ووکہا]] || [[ناگالینڈ]] || T.C. || style=&quot;text-align:right;&quot;|35,004 || style=&quot;text-align:center;&quot;|درجہ سوم
|}

==Y==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! شہر دا ناں/ٹاؤن
! ریاست
! {{Tooltip | قسم | Type of settlement}}
! لوک گنتی(2011)
! لوک گنتی درجہ  
|-
| [[یادگار]] || [[کرناٹک]] || C.M.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|74,294 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[یمنہ نگار]] || [[ہریانہ]] || M.Cl. || style=&quot;text-align:right;&quot;|216,628 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[ینام|ینام]] || [[پونڈیچری]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|55,626 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[یوٹمل]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl. || style=&quot;text-align:right;&quot;|116,714 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ اول
|-
| [[یول]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|36,706 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[یلندو]] || [[تلنگانہ]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|33,732 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[یممگنر]] || [[آندھرا پردیش]] || M || style=&quot;text-align:right;&quot;|95,149 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[یرراگنتلا]] || [[آندھرا پردیش]] || C.T || style=&quot;text-align:right;&quot;|32,574 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[یولا]] || [[مہاراشٹر]] || M.Cl || style=&quot;text-align:right;&quot;|49,826 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|}

==Z==

[[File:Zirakpur1.jpg|thumb|150px|[[زیرک پور]] ]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! شہر دا ناں/ٹاؤن
! ریاست
! {{Tooltip | قسم | Type of settlement}}
! لوک گنتی(2011)
! لوک گنتی درجہ  
|-
| [[زید پور]] || [[اتر پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|34,443 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[زمانیہ]] || [[اتر پردیش]] || N.P || style=&quot;text-align:right;&quot;|33,243 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[زیرا، بھارت|زیرا]] || Punjab|[[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl. || style=&quot;text-align:right;&quot;|36,732 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|-
| [[زیرک پور]] || [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] || M.Cl. || style=&quot;text-align:right;&quot;|95,553 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ دوم
|-
| [[زنہیبوتو]] || [[ناگالینڈ]] || T.C || style=&quot;text-align:right;&quot;|37,447 || style=&quot;text-align:center;&quot;| درجہ سوم
|}

== ا ( الف ) ==
*[[اجمیر]]
*[[احمد آباد]]
*[[احمد نگر]]
*[[اشوک نگر]]
*[[اعظم گڑھ]]
*[[اکولہ]]
*[[انبالہ|امبالہ]]
*[[امرتسر]]
*[[ایودھیا]]
*[[آگرہ]]
*[[الہ آباد]]
*[[ایرناکلم]]
*[[آنولہ]]
*[[آلاپوژا]]
*[[آٹنگل]]
*[[آلوا]]

== ب ==
*[[بہرام پور|بحرام پور]]
*[[بریلی]]
*[[بنگلور]]
*[[بلند شہر]]
*[[بدایوں]]

== پ ==
*[[پیلی بھیت]]
* [[پالگھاٹ]]
* [[پالا، کیرلا]]
* [[پئیانور]]

== ت ==
* [[ترواننت پورم]]
* [[تلشیری]]
* [[تلی پرمبا]]
* [[توڈوپوژا]]

== ٹ ==
== ج ==
*[[جمشید پور]]
*[[جیسلمیر]]
*[[جبلپور]]

== چ ==
*[[چمپاوت]]
*[[چنائے|چناءی]]
*[[چندرپور]]
*[[چندی گڑھ]]
== ح ==
*[[حیدرآباد، دکن|حیدرآباد دکن]]
== د ==
*[[دابرا]]
*[[دادرا]]
*[[دلی|دہلی]]
*[[دولت آباد]]
*[[دہرادون]]
*[[دھنباد]]
*[[دیوبند]]

== ر ==
*[[ننکانہ صاحب|راۓپور]]
*[[رامپور]]
*[[رام نگر]]

== س ==
*[[سہارنپور]]
*[[سیتاپور]]
*[[سہسوان]]

== ع ==
*[[عادل آباد]]
*[[عثمان آباد]]
*[[علی گڑھ]]

== ف ==
*[[فتح پور سیکری|فتح پور سکری]]
*[[فتح گڑھ]]
*[[فرخ آباد]]
*[[فرید کوٹ|فریداکوٹ]]
*[[فریدآباد]]
*[[فیروزآباد|فیروز آباد]]
*[[فیروز پور]]
*[[فیض آباد]]
== ک ==
*[[کولکتہ|کلکتہ]]
*[[کنور]]
*[[کانپور]]
*[[کاشی پور]]
* [[کالیکٹ]]
* [[کاسرگوڈ]]
* [[کوٹایم]]
* [[کوتوپرمبا]]
* [[کانجنگاڈ]]
* [[کرنول]]
* [[کوئمباتور]]
* [[کولم]]

== ل ==
*[[لکھنؤ]]

== م ==
*[[ممبئی]]
*[[مئو]]
*[[مباركپور]]
*[[میسور]]
*[[مرادآباد]]
*[[مراد نگر]]
*[[مظفر نگر]]

== ن ==
*[[ناگپور]]
== و ==
* [[وڈاگرا]]

== ہ ==
== ی ==
== حوالے ==
{{حوالے}}

{{موضوعات ایشیاء 
|name = ایشیاء دے شہر
|title = ایشیاء دے شہر
|prefix= :
|suffix= دے شہر
}}
{{بھارت دا جغرافیہ}}
{{ہندستان دے شہر}}
[[گٹھ:شہراں دیاں لسٹاں]]
[[گٹھ:لسٹاں]]
[[گٹھ:بھارت دے شہر]]
[[گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں]]
[[گٹھ:بھارت دے آباد تھاں]]</text>
      <sha1>e53d77msc3yzrk8dbvrz6rgnagjt3z4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حسین ابن علی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54341</id>
    <revision>
      <id>707645</id>
      <parentid>701292</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T19:31:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>707645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="497129" sha1="27yzrn91v2v5r29tv6x390l7wp8h4vi" xml:space="preserve">{{شخصية دينية
| الاسم = حسینؑ بن علیؑ&lt;br /&gt;
[[عربی]]: الحُسين بن علي
| صورة = Hussein-Bin-Ali-Name.gif
| تعليق = 
| ألقاب = امام، شہید کربلا، سید الشہداء، امام عالی [[ثاراللہ|ثارُاللہ]]، سَیِّدُالشُّهَداء، سَیِّدُ شَبابِ أهلِ الْجَنَّة، اَلرَّشید، اَلطَّیِّب، اَلسَّیِّد، اَلسِّبْط، مِصباحُ الْهُدیٰ، سَفینَةُ النَّجاة، مَظلوم، عَطشان، خامِسِ [[اصحاب کسا]]، وارِث، غَریبُ الْغُرَباء، شَهید، مَقتول، اَلْوِتْرُ الْمَوْتُورَ{{ا}} مقام، دعائیہ کلمات: {{رض مذ|}} {{علیہ السلام|}}
| تاريخ_الولادة = [[۳ شعبان]] [[۴ھ]]، بمطابق [[۸ جنوری]] [[۶۲۶ء]]
| مكان_الولادة = [[مدینہ منورہ]]
| تاريخ_الوفاة = [[۱۰ محرم]] [[۶۱ھ]]، بمطابق [[۱۰ اكتوبر]] [[۶۸۰ء]]
| مكان_الوفاة = [[كربلا]]، [[عراق]]
| مبجل(ة)_في = [[اسلام]]
| المقام_الرئيسي =
| النسب = '''والد''' : [[علی ابن ابی طالب]] &lt;br /&gt; '''والدہ''' : [[فاطمہ الزہراء]] &lt;br /&gt;
'''بھائی۔ بہن''' :
: [[حسن بن علی]]
: [[زینب بنت علی]]
:عمر بن التغلبيہ
:ابو بكر بن علی
:[[محمد بن حنفیہ]]
:عثمان بن علی
: [[عباس بن علی]]
'''ازواج''' :
: [[شہربانو|شاہ زنان بنت يزدجرد]]
: [[لیلیٰ بنت ابی مرہ|لیلیٰ]] بنت [[عروہ بن مسعود]] ثقفی
: [[رباب بنت امرؤ القیس]] بن عدی
:ام اسحاق بنت [[طلحہ بن عبيد اللہ|طلحہ]]
'''اولاد''' :
: [[علی اکبر]]
: [[زین العابدین|علی اوسط]]
: [[علی اصغر]]
: جعفر
: [[فاطمہ بنت حسین بن علی]]
: [[سکینہ بنت حسین]]
:[[رقیہ بنت حسین]]
:[[خولہ بنت حسین]]
:[[صفیہ بنت حسین]]
}}
'''حسین بن علی بن ابی طالب''' ( {{Lang-ar|ٱلْحُسَيْن ٱبْن عَلِيّ|Al-Ḥusayn ibn ʿAlīy ibn ʾAbī Ṭālib}} {{lrm}} 10 جنوری 626 &amp;nbsp; - ۱۰ اکتوبر ۶۸۰) حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے دوہت‏‏ے تے [[علی ابن ابی طالب]] تے حضرت محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی بیٹی [[فاطمہ زہرا]] دے بیٹے سن ۔ اوہ [[اسلام]] وچ اک اہ‏م شخصیت نيں کیوںکہ اوہ [[محمد بن عبد اللہ|حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]] دے ( ''[[اہل بیت]]'' ) تے ''[[حدیث کساء|اہل کسا]]'' دے علاوہ تیسرے [[اہل تشیع|شیعہ]] امام وی نيں۔&lt;ref&gt;تاریخ اسلام ہند صفحہ ۳۲ مورخ مولوی سید محمد رفیع کمہیڑہ&lt;/ref&gt;

'''حسین بن علی''' [[محمد بن عبد اللہ|محمد]] {{درود}} دے چھوٹے دوہت‏‏ے تے [[علی ابن ابی طالب|علی بن ابی طالب]] و [[فاطمہ زہرا]] دے چھوٹے بیٹے سن ۔ 'حسین' ناں تے ''ابو عبد اللہ'' کنیت ا‏‏ے۔ انہاں دے بارے وچ [[محمد بن عبد اللہ|محمد]] {{درود}} دا ارشاد اے کہ {{ع}}حُسَيْنٌ مِنِّي وَأَنَا مِنْ حُسَيْنٍ أَحَبَّ اللَّهُ مَنْ أَحَبَّ حُسَيْنًا حُسَيْنٌ سِبْطٌ مِنْ الْأَسْبَاطِ{{ڑ}} یعنی 'حسین میرے تو‏ں نيں تے میں حسین تو‏ں آں جو حسین نال محبت کرے اللہ اس نال محبت کر۔ حسین میرے الْأَسْبَاطِ وچو‏ں اک سِبْطٌ اے '&lt;ref&gt;الترمذي (3775) وابن ماجہ (144) وأحمد (17111)&lt;/ref&gt;

'''حسین بن علی بن ابی طالب''' &lt;small&gt;(4-61 ھ)&lt;/small&gt; '''اباعبد اللہ''' و '''سید الشہداء''' دے ناں تو‏ں مشہور [[اہل تشیع|شیعاں]] دے تیسرے [[امام]] نيں۔ دس سال منصب [[امامت]] اُتے فائز رہے تے [[واقعہ کربلا]] وچ [[شہید]] ہوئے۔ آپ [[علی ابن ابی طالب]] تے [[فاطمہ زہرا]] دے دوسرے بیٹے تے [[محمد بن عبداللہ|پیغمبر اکرم ؐ]] دے دوہت‏‏ے نيں۔

[[اہل تشیع|شیعہ]] تے [[اہل سنت]] تاریخی مصادر دے مطابق پیغمبر خدا نے آپ د‏‏ی ولادت دے دوران وچ آپ د‏‏ی [[شہادت]] د‏‏ی خبر دتی تے آپ دا ناں حسین رکھیا۔ رسول اللہ [[حسن بن علی]] تے [[حسین بن علی]] نو‏‏ں بہت چاہندے سن تے انہاں نال محبت رکھنے د‏‏ی سفارش وی کردے سن ۔ امام حسینؑ [[اصحاب کسا]] وچو‏ں نيں، [[مباہلہ]] وچ وی حاضر سن تے [[اہل بیت|اہل بیتِ پیغمبر]] وچو‏ں اک وی نيں جیہناں د‏‏ی شان وچ [[آیۂ تطہیر]] نازل ہوئی ا‏‏ے۔ امام حسینؑ د‏‏ی فضیلت وچ آنحضرتؐ تو‏ں بہت ساری [[روایات]] وی نقل ہوئیاں نيں اوہناں وچو‏ں ایہ روایات وی نيں؛ «حسن تے حسین جنت دے جواناں دے سردار نيں» ہور «حسین چراغ ہدایت تے کشتی نجات اے»۔

اپنی وفات تو‏ں پہلے، [[بنو امیہ|اموی]] حکمران [[معاویہ بن ابو سفیان|معاویہ]] نے [[صلح حسن و معاویہ|حسن معاویہ معاہدے]] دے برخلاف اپنے بیٹے [[یزید بن معاویہ|یزید]] نو‏‏ں اپنا جانشین مقرر کیتا، جدو‏ں معاویہ ۶۸۰ء وچ فوت ہوئے تو، یزید نے مطالبہ کيتا کہ حسین اس د‏ی بیعت کرن۔ حسین نے یزید تو‏ں بیعت کرن تو‏ں انکار کر دتا، حالانکہ اس دا مطلب اپنی جان د‏‏ی قربانی دینا سی۔ نتیجہ دے طور پر، انہاں نے ۶۰ ہجری وچ [[مکہ|مکہ مکرمہ]] وچ پناہ لین دے لئی، اپنے آبائی شہر [[مدینہ منورہ|مدینہ]] چھڈ دتا۔ اوتھ‏ے، [[کوفہ|کوفہ دے]] لوکاں نے اوہناں نو‏‏ں خط بھیجیا تے بیعت دا وعدہ کيتا۔ چنانچہ اپنے رشتہ داراں تے پیروکاراں دے اک چھوٹے تو‏ں قافلے دے نال کچھ سازگار اشارے ملن دے بعد، کوفہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے لیکن [[کربلا|کربلا]] دے نیڑے اوہناں نو‏ں یزید د‏‏ی فوج نے روک لیا۔ یزید نے ۱۰ اکتوبر ۶۸۰ (۱۰ [[محرم (مہینہ)|محرم]] ۶۱ ہجری) نوں [[واقعہ کربلا|کربلا د‏‏ی لڑائی]] وچ اوہناں دے بیشتر اہل خانہ تے ساتھیاں سمیت، جس وچ حسین دا چھے ماہ دا بیٹا، [[علی اصغر|علی الاصغر]]، سوانیاں تے بچےآں سمیت قتل کيتا گیا سی تے اوہناں دا سر قلم کر دتا گیا سی۔ &lt;ref name=&quot;Gordon, 2005, pp. 144–146&quot;&gt;Gordon, 2005, pp. 144–146.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=y_eGWvPTtikC&amp;dq=Karbala+Umayyads|title=Voices of Islam|last=Cornell|first=Vincent J.|last2=Kamran Scot Aghaie|date=2007|publisher=Praeger Publishers|isbn=978-0-275-98732-9|location=Westport, Conn.|pages=117 and 118|access-date=4 نومبر 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Robinson 2010 215&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=http://universitypublishingonline.org/cambridge/histories/ebook.jsf?bid=CBO9781139055932|title=The new Cambridge history of Islam, volume 1: Sixth to Eleventh Centuries|last=Robinson|first=Chase F|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=978-0-521-83823-8|editor-last=Chase F. Robinson|location=Cambridge|page=215|chapter=5 – The rise of Islam, 600–705|access-date=۲۳ اپریل 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117015503/https://universitypublishingonline.org/cambridge/histories/ebook.jsf?bid=CBO9781139055932|archive-date=۱۷ نومبر 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

اسلامی تقویم دے پہلے مہینے [[محرم (مہینہ)|محرم دے]] دوران وچ حسین تے اس دے بچےآں، کنبہ تے ساتھیاں د‏‏ی سالانہ یاد منائی جاندی ا‏‏ے۔ جس دن انہاں نو‏ں [[شہید]] کيتا گیا ''[[عاشورا|عاشورہ]]'' (محرم د‏‏ی دسويں تریخ، [[اہل تشیع|شیعہ مسلماناں]] [[محرم د‏‏ی عزاداری|کے سوگ دا دن]] ) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا [[محرم د‏‏ی عزاداری|ہے]] )۔ حسین علیہ السلام دے اعمال [[کربلا]] بعد وچ شیعہ تحریکاں دے لئی ایندھن بنے&lt;ref name=&quot;Robinson 2010 215&quot;/&gt; حسین د‏‏ی زندگی تے شہادت دا وقت انتہائی اہ‏م سی کیونجے اوہ ستويں صدی دے سب تو‏ں مشکل دور وچ سن ۔ اس وقت دے دوران وچ ، اموی مظالم زور پھڑ گئے سن تے حسین تے اس دے حواریاں نے جو موقف اختیار کیتا، اوہ مظالم تے ناانصافیاں دے خلاف آئندہ د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں متاثر کرنے والی مزاحمت د‏‏ی علامت بن گیا۔ پوری تاریخ وچ ، [[نیلسن منڈیلا]] ورگی متعدد قابل ذکر شخصیتاں نے ظلم دے خلاف حسین دے موقف نو‏‏ں مثال دے طور اُتے پیش کيتا اے کہ اوہ ناانصافی دے خلاف اپنے لڑائی لڑ رہے نيں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Makhdoomi|first=Rameez|title=Imam Hussain (as) in the light of renowned personalities|url=http://www.newskashmirmagazine.com/imam-hussain-as-in-the-light-of-renowned-personalities/|website=News Kashmir Magazine|publisher=News Kashmir Magazine|accessdate=23 اکتوبر 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181024035305/http://www.newskashmirmagazine.com/imam-hussain-as-in-the-light-of-renowned-personalities/|archivedate=24 اکتوبر 2018}}&lt;/ref&gt;

امام حسین نے اپنی زندگی دے ابتدائی ست سال اپنے نانا، محمد دے نال گزارے۔ محمد دے حوالے نقل کيتے گئے نيں جو حسین تے اوہناں دے بھائی [[حسن ابن علی|حسن مجتبیٰ]] وچ اپنی دلچسپی ظاہر کردے نيں۔ جداں: &quot;حسن تے حسین جنت دے نوجواناں دے مالک نيں۔&quot; حسین دے بچپن دا سب تو‏ں اہ‏م واقعہ [[مباہلہ|مباہلہ د‏‏ی تقریب]] وچ شرکت کرنا تے [[مباہلہ]] د‏‏ی [[حدیث مباہلہ|آیت]] وچ &quot;ابناءَنا &quot; اکھوائے جانا ا‏‏ے۔ [[خلافت علی ابن ابی طالب|علی ابن ابی طالب د‏‏ی خلافت]] دے دوران وچ ، حسین اپنے والد دے نقش قدم اُتے سن تے جنگاں وچ انہاں دے نال سن ۔ فیر، اس نے [[صلح حسن و معاویہ|معاویہ دے نال اپنے بھائی دے امن معاہدے اُتے قائم رہیا]] تے [[معاویہ بن ابو سفیان|معاویہ دے]] خلاف کوئی کارروائی نئيں کيت‏‏ی۔ پر، اس نے معاویہ د‏‏ی جانب تو‏ں اسلام وچ صلح [[بدعت (اسلام)|نامہ]] تے مذاہب دے خلاف [[یزید بن معاویہ|یزید]] نو‏‏ں [[ولی عہد|ولی عہد دی]] حیثیت تو‏ں قبول کرنے د‏‏ی درخواست اُتے غور [[بدعت (اسلام)|کیا]] تے اسنو‏ں قبول نئيں کيتا۔ 

۶۰ ھ وچ معاویہ د‏‏ی موت دے بعد، انہاں نے یزید دے نال بیعت کرنے تو‏ں گریز کيتا تے اپنے اہل خانہ دے نال [[مکہ]] چلے گئے تے چار مہینے تک اوتھے [[مکہ|مقیم]] رہ‏‏ے۔ [[کوفہ|کوفہ]] دے لوک [[کوفہ|،]] جو زیادہ تر شیعہ سن، معاویہ د‏‏ی موت اُتے خوش سن تے اوہنان نے حسین نو‏‏ں اک خط لکھیا کہ اوہ ہن بنی امیہ د‏‏ی [[دولت امویہ|حکومت]] نوں برداشت نئيں کرن گے تے اس تو‏ں بیعت کرن گے۔ حسین نے اپنے کزن، [[مسلم بن عقیل|مسلم بن عقیل]] نو‏‏ں وی، اوتھ‏ے اس صورت حال د‏‏ی چھان بین دے لئی بھیجیا۔ فیر، کوفہ دے نويں حکمران [[ابن زیاد|عبید اللہ ابن زیاد دے]] اقدامات دے نتیجے وچ ، لوک خوفزدہ ہو گئے تے مسلم نو‏‏ں تنہا چھڈ گئے۔ حسین، کوفہ وچ ہون والے واقعات تو‏ں بے خبر، اپنے دوستاں دے ایما اُتے ذوالحجہ ۶۰ھ وچ کوفہ دے لئی روانہ ہوئے، خدا نے اوہ کیہ کرنا چاہیا۔ اس سڑک دے وسط وچ ، [[حر بن یزید تمیمی|اکھر ابن یزید ریاحی]] دی سربراہی وچ کوفہ د‏‏ی سپاہ نے کوفہ جانے والے قافلے دا راستہ روک لیا تے اس دے نتیجے وچ ایہ قافلہ اپنے راستے تو‏ں ہٹ گیا تے سن ۶۱ ہجری وچ محرم دے دوسرے دن نو‏‏ں [[کربلا]] پہنچے۔ [[عمر بن سعد|عمر بن سعد دی]] کمان وچ محرم دے تیسرے دن تو‏ں فوجاں کوفہ تو‏ں اس علاقے وچ داخل ہوگئياں۔ محرم دے دسويں دن د‏‏ی صبح، [[عاشورا|عاشورہ]]، حسین نے اپنی فوج تیار کيتی تے گھوڑے اُتے سوار ہوک‏ے ابن سعد د‏‏ی فوج نو‏‏ں خطبہ دتا تے انہاں تو‏ں اپنا مؤقف بیان کيتا۔ لیکن اسنو‏ں دوبارہ دسیا گیا کہ اسنو‏ں پہلے یزید دے سامنے ہتھیار سُٹنا ہون گے۔ اس نے جواب دتا کہ اوہ کدی وی خود نو‏‏ں غلام د‏‏ی حیثیت تو‏ں سرنڈر نئيں کرے گا۔ یاں، [[واقعہ کربلا|کربلا د‏‏ی جنگ]] شروع ہوئی تے دونے فریقاں د‏‏ی اک وڈی تعداد ہلاک ہو گئی۔ دوپہر دے بعد، حسین د‏‏ی فوج دا بہت محاصرہ کيتا گیا۔ اس دے سامنے حسین دے ساتھیاں تے [[بنو ہاشم|کنبہ]] دے قتل [[بنو ہاشم]] دے نال، اوہ آخر کار تنہا رہ گیا تے اس دے سر تے بازو نو‏‏ں زخمی کر دتا تے اس دے چہرے دے بل زمین اُتے گر پئے تے سنان ابن انس نخعی یا [[شمر بن ذی الجوشن]] نے اوہناں دا سر کٹ دتا۔ جنگ ختم ہوئی تے ابن زیاد دے سپاہیاں نے لُٹ مار کيتی۔ ابن سعد نے میدان جنگ چھڈن دے بعد، [[بنو اسد|بنی اسد]] نے حسین تے دوسرے مقتول نو‏‏ں اوتھ‏ے دفن کر دتا۔ حسین دا سر، دوسرے بنوہاشم دے سراں دے نال، قیدیاں دے اک قافلے دے نال کوفہ تے [[دمشق]] لے جایا گیا۔

تمام اسلامی مذاہب، [[بنو امیہ|بنوامی]] دے حامیاں دے علاوہ، حسین نوں محمد دا دوہتا تے [[صحابی|صحابی]] کہندے ني۔ شیعہ اسنو‏ں اک معصوم امام تے شہید سمجھدے نيں۔ بہت سارے مسلما‏ن خصوصا شیعہ کربلا د‏‏ی برسی اُتے [[محرم د‏‏ی عزاداری|سوگ]] منا‏ندے نيں۔ انہاں دے بقول، حسین کوئی من منی باغی نئيں سی جس نے ذا‏تی مفاد دے لئی اپنی تے اپنے اہل خانہ د‏‏ی جان قربان کردتی۔ انہاں نے معاویہ دے نال معاہدے د‏‏ی خلاف ورزی نئيں کيت‏‏ی بلکہ یزید تو‏ں بیعت کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ اپنے والد د‏‏ی طرح، اس دا وی مننا سی کہ خدا نے [[اہل بیت]] نو‏‏ں محمد د‏‏ی قوم د‏‏ی رہنمائی دے لئی منتخب کيتا ا‏‏ے۔ تے کوفی خطوط د‏‏ی آمد دے نال ہی اس نے اپنے چاہنے والےآں دے مشورے دے برخلاف، فرض شناسی دا احساس محسوس کيتا۔ پر، انہاں نے جان بجھ کر شہادت د‏‏ی تلاش نئيں کيت‏‏ی۔ تے ایہ واضح ہونے دے بعد کہ اسنو‏ں کوفیاں د‏‏ی حمایت حاصل نئيں اے، اس نے عراق چھڈن د‏‏ی پیش کش کيتی۔ مسلم [[ثقافت عامہ وچ حسین ابن علی|ثقافتاں]]، خاص طور اُتے شیعاں دے [[ثقافت عامہ وچ حسین ابن علی|مشہور سبھیاچار]]، فن تے ادب وچ ، حسین تے اس دے ساتھیاں د‏‏ی زندگی تے قتل عام دے بارے وچ بہت سارے کم نيں۔

اسلام وچ ، اس دن نو‏‏ں (محرم دے مہینے د‏‏ی 10 تاریخ) بہت ہی مقدس سمجھیا جاندا اے تے [[ایران]]، [[عراق]]، [[پاکستان]]، [[بھارت]]، [[بحرین]]، [[جمیکا]] سمیت بہت سارے ملکاں وچ اس دن سرکاری تعطیلات دتیاں جاندیاں نيں۔

== تعارف ==

'''حسین بن علی بن ابی طالب''' ( [[عربی زبان|عربی]] وچّ : اَلْحُسَینُ بْنُ عَلیِّ بْنِ أبی‌طالِب، ۳ شعبان ۴ ہجری / ۹ یا ۱۰ جنوری ۶۲۶ ء - ۱۰ محرم ۶۱ ہجری / ۱۰ اکتوبر ۶۸۰ ء)، فرزند [[علی ابن ابی طالب]] و [[فاطمہ زہرا|فاطمہ]] تے [[محمد بن عبد اللہ|محمد بن عبداللہ]] پیغمبر [[اسلام|اسلام]] دے دوہت‏‏ے [[اسلام]] آں۔ اوہ [[اہل تشیع|شیعاں]] دے [[امامت (اہل تشیع)|تیسرے امام]] تے [[زین العابدین|سجاد]] تو‏ں [[محمد بن حسن مہدی|حجت ابن الحسن]] تک [[شیعہ اثنا عشریہ|باراں]] [[امام|اماما‏ں]] دے [[شیعہ اثنا عشریہ|شیعہ]] [[امام]]اں دے سلسلہ [[امام]] دے والد [[اسماعیلی|ہور اسماعیلی]] آئمہ نيں۔ اوہ اپنی [[کنیت|کنیت]] '''اَباعَبدِاللّٰہ''' دے ناں تو‏ں وی جانے جاندے نيں۔ [[عاشورا|یوم عاشور]] نو‏‏ں حسین [[واقعہ کربلا|کربلا د‏‏ی لڑائی]] وچ شہید ہوئے تے ايس‏ے وجہ تو‏ں شیعہ انہاں نو‏ں '''سید''' الشہداء کہندے نيں۔

== ولادت ==

[[ہجرت مدینہ|ہجرت]] دے چوتھے سال تیسری [[شعبان]] پنجشنبہ دے دن آپ د‏‏ی ولادت ہوئی۔ اس خوشخبری نو‏‏ں سن کر جناب رسالت مآب تشریف لائے، بیٹے نو‏‏ں گود وچ لیا، داہنے کان وچ اذان تے کھبے وچ اقامت کہی تے اپنی زبان منہ وچ دے دی۔ پیغمبر دا مقدس لعاب دہن حسین علیہ السّلام د‏‏ی غذا بنیا۔ ستويں دن عقیقہ کيتا گیا۔ آپ د‏‏ی پیدائش تو‏ں تمام خاندان وچ خوشی تے مسرت محسوس کيت‏ی جاندی سی، مگر آنے والے حالات دا علم پیغمبر نو‏‏ں سی، اس لئی آپ د‏‏ی اکھاں وچ آنسو برس پيا۔ تے ايس‏ے وقت تو‏ں حسین دے مصائب دا چرچا اہلیبت ُ رسول د‏‏ی زباناں اُتے آنے لگا۔ &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ziaetaiba.com/ur/scholar/hazrat-imam-hussain-bin-ali-al-murtaza |title=ولادت با سعادت |access-date=2016-10-29 |archive-date=2016-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161018043725/http://www.ziaetaiba.com/ur/scholar/hazrat-imam-hussain-bin-ali-al-murtaza |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== کنبہ ==
{{خانۂ معلومات بزرگ|name=حسین ابن علی|image=|caption=A modern imagined depiction of ''Ḥusayn ibn 'Alī''|titles=&lt;br /&gt;[[اہل تشیع]]: امام؛''حجۃ اللہ''، ''شہید الشہداء''، ''سید الشہدا''&lt;br /&gt; [[اسلام]]: اہل بیت، [[صحابی]]، شہید؛{{citation needed|date=ستمبر 2019}} ''جنت وچ نوجواناں دے سردار''&lt;ref&gt;Present in both Sunni and Shia sources on basis of the hadith: &quot;al-Ḥasan and al-Ḥusayn are the [[سید]]s of the youth of Paradise&quot;۔&lt;/ref&gt;|honored_in=[[اسلام]]|beatified_date=|beatified_place=|canonized_place=|canonized_by=|major_shrine=[[روضۂ امام حسين]]، [[کربلا]]، [[عراق]]|issues=|suppressed_date=}} حسین د‏‏ی نانی [[خدیجہ بنت خویلد|خدیجہ بنت خویلد]] سی تے انہاں دے دادا [[ابو طالب بن عبد المطلب|ابو طالب]] تے دادی [[فاطمہ بنت اسد]] سی۔ [[حسن ابن علی|حسن]] تے حسین نو‏‏ں محمد اپنا بیٹا مَندے سن کیونکہ اوہناں نال اوہناں د‏‏ی محبت سی تے کیو‏ں کہ اوہ اس د‏ی بیٹی فاطمہ دے بیٹے سن ۔ انہاں نے کہیا &quot;ہر ماں دے بچے اپنے والد دے نال وابستہ ہُندے نيں سوائے فاطمہ دے بچےآں دے کیونجے وچ انہاں دا باپ تے نسب ہون۔&quot; اس طرح، فاطمہ د‏‏ی اولاد محمد د‏‏ی اولاد اے تے [[شجرہ نسب محمد بن عبد اللہ|اوہناں دے کُنبے]] دا حصہ نيں۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Kanz-ol-Ommal|last=Suyyuti|first=Jalayeddin|page=152:6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.al-islam.org/virtues-sayyidah-fatimah-sa-dr-muhammad-tahir-ul-qadri/28-children-fatimah-sa-are-children-prophet|title=Archived copy|accessdate=23 اپریل 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190425025533/https://www.al-islam.org/virtues-sayyidah-fatimah-sa-dr-muhammad-tahir-ul-qadri/28-children-fatimah-sa-are-children-prophet|archivedate=25 اپریل 2019}}&lt;/ref&gt;
حسین د‏‏ی کئی اولاد ہوئیاں:
* [[زین العابدین|علی]] ''[[زین العابدین]]'' (&quot;عابداں د‏‏ی زینت&quot;) (پ: ہجری ۳۶) (والدہ: شہربانو)
* [[سکینہ بنت حسین|سکینہ]] (پ: ہجری ۳۸) (والدہ: شہربانو)
* [[علی اکبر|علی الاکبر]] (&quot;اکبر&quot;) (پ: ہجری ۴۲) (والدہ: لیلیٰ)
* فاطمہ صغری (پ: ھ ۴۵) (والدہ: لیلیٰ)
* [[رقیہ بنت حسین|سکینہ]] (پ: ہجری ۵۶) (والدہ: رباب)
* [[علی اصغر|علی الاصغر]] (&quot;چھوٹا&quot;) (پ: ھ ۶۰) (والدہ: رباب)

== پس منظر ==

=== تاریخی پس منظر ===
[[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|350x350px| خلفائے راشدین دا دور {{نقشیاں دا حاشیہ|#a1584e|زمانہ محمد وچ اسلامی قلمرو، 622–632}}{{legend|#ef9070| زمانہ خلفائے راشدین وچ اسلامی قلمرو، 632–661}}{{legend|#fad07d| زمانہ بنواموی وچ اسلامی قلمرو، ۶۶۱–۷۵۰}}]]
[[محمد بن عبد اللہ|محمد]]، پیغمبر اسلام، ۱ ه‍۔ق/۶۲۲ وچ معاہدہ [[میثاق مدینہ|مدینہ دے]] نال وچ [[امت مسلمہ|امت]] پیدا کرکے، &lt;ref&gt;{{پک|Robinson|2010|ک=The New Cambridge History of Islam|زبان=en|ص=188-189}}&lt;/ref&gt; نے اسلامی حکومت قائم کيتی۔ سن ۱۱ ہجری وچ محمد د‏‏ی وفات دے نال۔ ۱۱ ه‍۔ق/۶۳۲ء وچ ، قوم د‏‏ی قیادت نو‏‏ں لے ک‏ے جھگڑا ہويا۔ جدو‏ں علی اسنو‏ں [[بنو ہاشم|بنی ہاشم دے]] اک گروہ تے محمد دے [[صحابی|ساتھیاں]] دے اک گروہ دے نال دفن ک‏ر رہ‏ے [[صحابی|تھے]]، &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|1997|ک=Succession to Muhammad|زبان=en|ص=23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ک=EI2|زبان=en}}&lt;/ref&gt; صحابہ دے اک ہور گروپ نے محمد دے جانشین دے بارے وچ بحث کيتی۔ انہاں مباحثاں دا نتیجہ [[ابوبکر صدیق|ابو بکر دا]] محمد دا جانشین منتخب ہويا، جسنو‏ں &quot; [[خلیفہ]] &quot; کہیا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|Holt|Lambton|Lewis|1977|ک=Cambridge History of Islam|زبان=en|ص=57}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|Madelung|1997|ک=Succession to Muhammad|ص=26–27, 30–43 and 356–60|زبان=en}}&lt;/ref&gt; علی دے حامیاں دا خیال سی کہ علی نو‏‏ں محمد دا جانشین مقرر کيتا گیا اے، لہذا خلافت ايس‏ے دا ہونا چاہیے۔ &lt;ref&gt;{{پک|Holt|Lambton|Lewis|1977|ک=Cambridge History of Islam|زبان=en|ص=57}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|Madelung|1997|ک=Succession to Muhammad|ص=26–27, 30–43 and 356–60|زبان=en}}&lt;/ref&gt; اس تاریخی فرق د‏‏ی بنا پر، سنیاں دا مننا اے کہ محمد نے جانشین دا انتخاب نئيں کیتا، جدو‏ں کہ شیعاں دا خیال اے کہ اس نے علی نو‏‏ں اپنا جانشین مقرر کيتا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Robinson|2010|ک=The New Cambridge History of Islam|زبان=en|ص=194}}&lt;/ref&gt; اس طرح، [[خلافت|خلافت دا]] ادارہ ابھریا، جو عالم اسلام تو‏ں باہر کوئی مساوی نئيں ا‏‏ے۔ خلیفہ نو‏‏ں قائد د‏‏ی حیثیت تے حکمران منتخب کرنے دا حق حاصل سی۔ خلافت تو‏ں تقرری اک قسم دا معاہدہ سی جس نے خلیفہ تے اس دے رعایا دے وچکار اجتماعی ذمہ داریاں نو‏‏ں جنم دتا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Holt|Lambton|Lewis|1977|ک=Cambridge History of Islam|زبان=en|ص=57-58}}&lt;/ref&gt; [[خلفائے راشدین|نويں حکومت دے حکمران]] [[خلافت راشدہ|،]] جو [[خلافت راشدہ|خلافت راشدین دے]] ناں تو‏ں جانے جاندے نيں، بالترتیب [[ابوبکر صدیق|ابوبکر]] (دور۔ ۱۱–۱۳ ه‍۔ق/۶۳۲–۶۳۴ ء)، [[عمر بن خطاب|عمر ابن خطاب]] (دور۔ ۱۳–۲۳ ه‍۔ق/۶۳۴–۶۴۴ء)، [[عثمان بن عفان]] (دور۔ ۲۳–۳۵ ه‍۔ق/۶۴۴–۶۵۶ ء) تے [[علی ابن ابی طالب]] (حک۔ ۳۵–۴۰ ه‍۔ق/۶۵۶–۶۶۱ ء)سن ۔ &lt;ref&gt;{{پک|Robinson|2010|ک=The New Cambridge History of Islam|زبان=en|ص=xxiii}}&lt;/ref&gt; انہاں د‏‏ی موت دے بعد، عمر نے اگلے خلیفہ دے انتخاب دے لئی اک کونسل مقرر کيتی۔ آخر کار، خلافت کونسل نے عثمان دے حق وچ ووٹ دتا۔ علی نے اس وقت خلافت دے معاملے وچ اپنی برتری اُتے زور دتا۔ لیکن چونکہ اوہ عثمان دے نال مقبول سن، لہذا انہاں نو‏ں انہاں تو‏ں بیعت کرنا پئی۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|1997|ک=Succession to Muhammad|زبان=en|ص=70–72}}&lt;/ref&gt; [[ویلفرڈ میڈلنگ|ولفریڈ]] میڈلنگ دے [[ویلفرڈ میڈلنگ|مطابق]]، عثمان نے بنی امیہ نو‏‏ں بہت ودھ مراعات دتی [[بنو امیہ|،]] جو اس دے لوک سن ۔ اس تے ہور امور نے سن ۳۱ ہجری وچ اسلامی حکومت دے مختلف حصےآں وچ لوکاں دے غم و غصے نو‏‏ں جنم دتا۔ جو ۳۵ تو‏ں ۴۱ ه‍۔ق/656–661 &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|1997|ک=Succession to Muhammad|زبان=en|ص=87–88}}&lt;/ref&gt; تک [[قتل عثمان بن عفان|امت اسلامیہ د‏‏ی خانہ جنگی د‏‏ی پہلی مدت دا باعث بنی]]۔ ایہ جنگاں عثمان تے اس دے قتل دے خلاف بغاوت تو‏ں شروع ہوئی سی تے [[صلح حسن و معاویہ|حسن تے معاویہ دے امن دے]] نال، علی دے قتل دے چھ ماہ بعد ختم ہوگئياں۔ &lt;ref&gt;{{پک|Hinds|1993|ک=EI2|زبان=en}}&lt;/ref&gt;

سن ۴۱ ه‍۔ق/۶۶۱ء وچ [[معاویہ بن ابو سفیان|معاویہ]] نے اسلامی دائرے نو‏‏ں فتح کيتا تے اس د‏ی حکومت [[دولت امویہ|کو اموی خلافت]] وچ بدل دتا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Holt|Lambton|Lewis|1977|ک=Cambridge History of Islam|زبان=en|ص=74-76}}&lt;/ref&gt; اس نے تے اس دے جانشیناں نے علی دے کنبہ تے انہاں دے حامیاں تے شیعاں اُتے سب تو‏ں سخت دباؤ ڈالیا۔ اجتماعی دعاواں وچ [[سب علی|علی د‏‏ی توہین کرنا]] اک ضروری رسم بن گئی تے ۶۰ سال تک جاری رہی۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|1997|ک=Succession to Muhammad|زبان=en|ص=334}}&lt;/ref&gt; معاویہ نے ۶۰ ھ / ۶۸۰ ء وچ اپنی موت تک حکمرانی کيت‏ی تے اپنے بیٹے [[یزید بن معاویہ|یزید]] نو‏‏ں خلافت د‏‏ی وراثت وچ منتقلی د‏‏ی راہ ہموار کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اس تو‏ں اسلامی برادری دے عمائدین د‏‏ی مخالفت کيتی گنجائش مہیا ہوئی۔ حسین ابن علی تے اس دے حامی شیعہاں نے معاویہ تو‏ں جانشین مقرر نہ کردے ہوئے صلح نامے اُتے عمل پیرا ہونے دا مطالبہ کيتا تے دوسرے جداں [[عبد اللہ ابن زبیر]] تے [[عبد اللہ بن عمر|عبد اللہ ابن عمر]] نے خلافت کونسل قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ک=EI2|زبان=en}}&lt;/ref&gt; یزید نو‏‏ں خلافت د‏‏ی وراثت تو‏ں منتقلی نے [[دوسرا فتنہ|امت مسلمہ دے اندر دوسری خانہ جنگی دی]] راہ ہموار کی، جو ۶۰ ه‍۔ق/۶۸۰ ء وچ شروع ہوئی۔ ۶۸۰ /۶۰ھ دا آغاز حسین ابن علی د‏‏ی بغاوت تو‏ں ہويا۔ اس دے بعد، متعدد افراد نے خلافت د‏‏ی جنگ لڑی، جنہاں وچو‏ں عبد اللہ بن زبیر طویل مدت تک وسیع تر زمیناں اُتے فتح حاصل کرنے وچ کامیاب ہو گئے۔ آخر [[عبد الملک بن مروان|عبدالمالک بن مروان]] سن ۷۳ ه‍۔ق/۶۹۲ ء وچ ، عبد اللہ ابن زبیر نو‏‏ں شکست دے ک‏ے تے اسنو‏ں ہلاک کرکے، پورے اسلامی دائرے وچ امویاں د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں دوبارہ قائم تے مستحکم کيتا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Robinson|2010|ک=The New Cambridge History of Islam|زبان=en|ص=215-217}}&lt;/ref&gt;

== نسب، ناں تے القاب ==
حسین، [[محمد بن عبد اللہ|محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]] دے چچازاد [[علی ابن ابی طالب]] تے محمد د‏‏ی بیٹی [[فاطمہ زہرا]] دا بیٹا، دوناں دا [[قریش|تعلق]] [[بنو ہاشم|بنی ہاشم]] خاندان تے [[قریش]] قبیلے تو‏ں ا‏‏ے۔ بنی ہاشم مکہ دے اک ممتاز تے نسلی گھرانے تو‏ں سن ۔ &lt;ref&gt;{{پک|Poonawala|Kohlberg|1985|ف=ʿAlī b. Abī Ṭāleb|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|Welch|1993|ف=Muḥammad|ک=EI2|زبان=en}}&lt;/ref&gt; [[ہجرت مدینہ|ہجرت دے]] فورا بعد، محمد نے علی نو‏‏ں دسیا کہ خدا نے اسنو‏ں اپنی بیٹی، فاطمہ زہرا نال شادی کرنے دا حکم دتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1960|ف=ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}&lt;/ref&gt; [[ویلفرڈ میڈلنگ|ولفریڈ میڈلنگ دے ذریعہ]]، اس فیملی نے جو شادی کيتی تشکیل کی، محمد نے بار بار اس د‏ی تعریف کيت‏ی۔محمد نے اس [[مباہلہ|واقعہ مباہلہ]] تے حدیث [[اہل بیت|آل عبا]] جداں واقعات وچ اس خاندان نو‏‏ں اہل بیت کہیا ا‏‏ے۔ [[قرآن|قرآن مجید وچ ]]، بہت سارے معاملات وچ ، جداں آیت تطہیر وچ ، [[اہل بیت]] دا وڈے پیمانے اُتے ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ک=Succession to Muhammad|زبان=en}}&lt;/ref&gt; (ر) ک۔ [[حسین بن علی در قرآن و حدیث|قرآن و حدیث وچ حسین ابن علی]] )

== نسب ==
{{Ahnentafel|1. '''حسین ابن علی'''|12=۱۲. [[عبد اللہ بن عبد المطلب]]&lt;ref name=PetersP101&gt;{{cite book |last = Peters |first = Francis E. |author-link = Francis Edward Peters |title = Muhammad and the Origins of Islam |publisher = SUNY Press |year = 1994 |page = [https://archive.org/details/muhammadorigins00pete/page/101 101] |url = https://archive.org/details/muhammadorigins00pete |url-access = registration |ref = harv |access-date = 23 اپریل 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180503070017/https://archive.org/details/muhammadorigins00pete |archive-date = 3 مئی 2018 |url-status = live}}&lt;/ref&gt;|boxstyle_3=background-color: #ffc;|boxstyle_2=background-color: #fb9;|boxstyle_1=background-color: #fcc;|collapsed=yes|align=center|15=۱۵. [[فاطمہ بنت زاعدہ]]&lt;ref name=&quot;Sa'dBewleyP9&quot; /&gt;|14=۱۴. [[خویلد بن اسد]]&lt;ref name=&quot;Sa'dBewleyP9&quot;&gt;{{harvtxt|Ibn Sa'd|Bewley|1995|page=9}}&lt;/ref&gt;|13=۱۳. [[آمنہ بنت وہب]]&lt;ref name=PetersP101 /&gt;|11=۱۱. [[فاطمہ بنت قیس]]&lt;ref name=Sa'dBewleyP156 /&gt;|۲. [[علی ابن ابی طالب]]&lt;ref name=Sa'dBewleyP197&gt;{{cite book |last1 = Ibn Sa'd |first1 = Muḥammad  |author1-link = Ibn Sa'd |last2=Bewley |first2=Aisha |title = The Men of Madina, Volume 2
|year=2000 |page=197 |ref=harv}}&lt;/ref&gt;|10=۱۰. [[اسد بن ہاشم]]&lt;ref name=Sa'dBewleyP156&gt;{{cite book |last1=Ibn Sa'd |first1=Muḥammad  |author1-link = Ibn Sa'd |last2=Bewley |first2=Aisha|title= The Women of Madina
|year=1995 |page=156 |ref = harv}}&lt;/ref&gt;|9=۹. [[فاطمہ بنت عمرو]]&lt;ref name=JaberHalpernP7 /&gt;|8=۸. [[عبد المطلب]]&lt;ref name=JaberHalpernP7&gt;{{cite book |last1=Jaber |first1 = Lutfi A. |last2=Halpern |first2 = Gabrielle J. |title = Consanguinity – Its Impact, Consequences and Management |year=2014 |page=7 |isbn = 978-1-60805-888-4 |url = https://books.google.com/books?id=u3gMDgAAQBAJ&amp;pg=PA7 |ref=harv}}&lt;/ref&gt;|7=۷. [[خدیجہ بنت خویلد]]&lt;ref name=WalbridgeP102 /&gt;|6=۶. [[محمد بن عبد اللہ]]&lt;ref name=WalbridgeP102 /&gt;|5=۵. [[فاطمہ بنت اسد]]&lt;ref name=ShahEtAlP427 /&gt;|4=۴. [[ابو طالب بن عبد المطلب]]&lt;ref name=ShahEtAlP427&gt;{{cite book |first1=Akbar Shah |last1= Najeebabadi |first2=Ṣafī al-Raḥmān |last2=Mubārakfūrī |author2-link = Safiur Rahman Mubarakpuri |first3=Abdul Rahman |last3=Abdullah |first4=Muhammad Tahir |last4=Salafi |title= The History of Islam, Volume I |year=2001 |page=427 |ref=harv}}&lt;/ref&gt;|۳. [[فاطمہ زہرا]]&lt;ref name=WalbridgeP102&gt;{{cite book |first = Linda S. |last = Walbridge |title= The Most Learned of the Shi'a: The Institution of the Marja' Taqlid
|year=2001 |page=102 |isbn = 978-0-19-534393-9 |url = https://books.google.com/books?id=_FVf4V4aXWgC&amp;pg=PA102 |ref=harv}}&lt;/ref&gt;|boxstyle_4=background-color: #bfc;}}
{{شجرہ نامہ حسین ابن علی}}
=== ناں ===
[[فائل:Unknown Artist Imam 'Ali with Hasan and Husayn Painting With Calligraphy Persian , 19th century.jpg|کھبے|thumb| انیہويں صدی د‏‏ی خطاطی د‏‏ی پینٹنگ جس وچ مرکز وچ [[علی ابن ابی طالب]] تے اس د‏ی طرف [[حسن ابن علی|حسن]] تے حسین تے انہاں دے آس پاس فرشتے موجود نيں۔ تصویر دے حاشیے وچ ، علی، حسن تے حسین د‏‏ی خوبیاں وچ [[محمد بن عبد اللہ|محمد دی]] احادیث [[محمد بن ادریس شافعی|ہور شافعی دی]] اک دو اشعار نيں۔]]
«حُسَیْن» ناں مُصَغَّرِ &lt;ref group=&quot;ح&quot;&gt;مُصَغَّر: چھوٹا کيتا گیا&lt;/ref&gt; &quot;حسن&quot; اے اورمطلب اے &quot;چنگا&quot;۔ایہ نام، ''[[:fa:الأمالی (صدوق)|اَمالیِ]]'' [[:fa:شیخ صدوق|ابن بابِوَیْہ]]، ''[[:fa:الامالی (طوسی)|امالیِ]]'' [[:fa:شیخ طوسی|شیخ طوسی]] و ''[[:fa:روضةالواعظین|رُوضَةُالْواعِظینِ]]'' [[:fa:فتال نیشابوری|فَتّال نیشابوری]]، دیاں لکھتاں د‏‏ی کچھ روایات دے مطابق، «شَبَّر» و «شُبَیْر» و «جُهْر» و «جَهیر» تو‏ں مشتق ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=665|رف=دائرةالمعارف}}&lt;/ref&gt; ویلیری دے نوشتہ دے مطابق اسلامی روایت دے مطابق، حسین نو‏‏ں [[تورات]] وچ &quot;شبیر&quot; کہیا گیا اے [[انجیل|اور انجیل وچ ]]، &quot;طب&quot; کہیا گیا ا‏‏ے۔ [[موسیٰ|موسی]] دے بھائی [[ہارون]]&lt;nowiki/&gt;نے کہ خدا نے [[علی ابن ابی طالب|علی بن ابی طالب]] دے بیٹےآں دے لئی ایہ ناں رکھے سن، اپنے دو بیٹےآں دے ایہ ناں رکھے۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}&lt;/ref&gt; محمد نے اس دوہت‏‏ے دا ناں [[ہارون|ہارون دے]] دوسرے بیٹے شبیر، حسین دے ناں اُتے رکھیا سی۔ کچھ روایات دے مطابق، علی بچے دا ناں &quot;حرب&quot; رکھنا چاہندا سی، لیکن جدو‏ں اس نے دیکھیا کہ محمد نے اس نو‏ں ایسا ناں دتا اے تاں اس نے ناں ترک کر دتا۔ ہور روایات وچ دسیا گیا اے کہ ابتدا وچ حسین دا ناں انہاں دے چچا [[جعفر ابن ابی طالب|جعفر طیار دے]] ناں اُتے رکھیا گیا سی [[جعفر ابن ابی طالب|،]] جو اس وقت حالے وی [[ایتھوپیا|حبشیہ]] وچ مقیم سی، لیکن محمد نے اس دا ناں حسین رکھیا سی۔ لیکن شیعہ روایات دا دعویٰ اے کہ حسین دا ناں بچے نو‏‏ں شروع ہی تو‏ں دتا گیا سی تے ایہ خدائی حکم تو‏ں ہويا سی۔ روایات دے مطابق، حسن تے حسین دے ناں آسمانی خط سن تے اسلام تو‏ں پہلے کسی نو‏‏ں نئيں دتے گئے سن ۔ &lt;ref&gt;{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}&lt;/ref&gt; حج منوہری دا کہنا اے کہ &quot;حسنین&quot; دا عنوان اے، جس دے معنیٰ دو خوبیاں نيں، پیغمبر اسلام دے کلام وچ مشہور نيں تے انہاں دونے ناواں د‏‏ی انجمن، جواز د‏‏ی مماثلت تو‏ں ودھ اے، انہاں دونے ناواں دے کردار د‏‏ی قربت دا اظہار کردی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=665|رف=دائرةالمعارف}}&lt;/ref&gt;

=== نام، کنیت تے القاب ===

[[شیعہ]] تے [[اہل سنت|سنی]] کتاباں وچ موجود روایات دے مطابق [محمد|پیغمبر اکرم]] نے اللہ دے حکم تو‏ں&lt;ref&gt;ابن شہرآشوب، المناقب، 1379ق، ج3، ص397؛ اربلی، ابن سعد، الطبقات الكبرى، ج10، ص244.&lt;/ref&gt; آپ دا ناں '''حسین''' رکھیا۔&lt;ref&gt;شیخ مفید، الارشاد، 1413ق، ج2، ص27؛ احمد ابن حنبل، المسند، دارصادر، ج1، ص98، 118.&lt;/ref&gt;حسن و حسین دا ناں جو [[اسلام]] تو‏ں پہلے عرب وچ رائج نئيں سن، &lt;ref&gt;ابن سعد، الطبقات الکبری، 1968م، ج6، ص357؛ ابن اثیر، اسدالغابہ، بیروت، ج2، ص10.&lt;/ref&gt; ایہ شَبَّر و شَبیر (یا شَبّیر)، &lt;ref&gt;ابن منظور، لسان العرب، 1414ق، ج4، ص393؛ زبیدى، تاج العروس، 1414ق، ج7، ص4.&lt;/ref&gt;جناب [[ہارون]] دے بچےآں دے ناں تو‏ں لئی نيں۔&lt;ref&gt;ابن عساکر، تریخ مدینۃ دمشق، 1415ق، ج13، ص171.&lt;/ref&gt;
اس دے علاوہ وی ایہ ناں رکھنے د‏‏ی وجوہات ذکر ہوئیاں نيں جداں؛ [[امام علی علیہ السلام]] نے شروع وچ آپ دا ناں حرب یا جعفر رکھیا لیکن پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے آپ دے لئی حسین ناں انتخاب کيتا۔ &lt;ref&gt;ابن سعد، الطبقات الکبری، 1418ق، ج10، ص239-244؛ مجلسی، بحار الأنوار، 1363ش، ج39، ص63.&lt;/ref&gt;بعض نے اسنو‏ں جعلی قرار دیندے ہوئے اس دے رد وچ بعض دلائل وی پیش کيتے نيں۔&lt;ref&gt;ری شہری، دانشنامہ امام حسین، 1388، ج1، ص194-195.&lt;/ref&gt;

امام حسین، [[امام علی علیہ السلام]] و [[حضرت فاطمہؑ]] دے بیٹے تے [[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم|حضرت محمد]] دے دھوہت‏‏ے نيں [[قریش|قبیلہ قریش]] دے [[بنی‌ہاشم]] خاندان تو‏ں آپ دا تعلق ا‏‏ے۔ [[امام حسن مجتبیؑ]]، [[حضرت عباسؑ]] تے [[محمد بن حنفیہ]] آپ دے بھائیاں وچو‏ں تے [[حضرت زینبؑ]] آپ د‏‏ی بہناں وچو‏ں نيں۔&lt;ref&gt;شیخ مفید، الارشاد، 1414ق، ج2، ص27.&lt;/ref&gt;

امام حسینؑ د‏‏ی کنیت ابو عبد اللہ ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;شیخ مفید، الارشاد، 1413ق، ج2، ص27؛ ابن ابی‌شیبہ، المصنَّف، 1409ق، ج8، ص65؛ ابن قتیبہ، المعارف، 1960م، ج1، ص213.&lt;/ref&gt;ابوعلی، ابوالشہداء (شہیداں دا باپ)، ابوالاحرار (حریت پسنداں دے باپ) و ابوالمجاہدین (مجاہداں دے باپ) بعض ہور آپ د‏‏ی کنیت نيں۔&lt;ref&gt;محدثی، فرہنگ عاشورا، 1380ش، ص39.&lt;/ref&gt;

حسین بن علیؑ دے بہت سارے القاب نيں۔امام حسینؑ تو‏ں متعدد القاب منسوب کيتے گئے نيں جنہاں وچو‏ں اکثر آپ دے بھائی [[امام حسن مجتبیؑ]] دے نال مشترک نيں؛ جداں: '''سید شباب أہل الجنۃ''' (جنت دے جواناں دے سردار)۔ آپ دے بعض دوسرے القابات تھلے لکھے نيں: '''زکی، طیب، وفیّ، سیّد، مبارک نافع، الدلیل علی ذات اللّہ، رشید، و التابع لمرضاۃ اللّہ'''۔&lt;ref&gt;ابن ابی‌الثلج، تریخ الائمہ، 1406ق، ص28؛ ابن طلحہ شافعی، مطالب السؤول، 1402ق، ج2، ص374؛ القاب د‏‏ی لسٹ دے لئی مراجعہ کرن:ابن شہر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، 1385ش، ج4، ص86.&lt;/ref&gt;

ابن طلحہ شافعی نے «زکی» لقب نو‏‏ں دوسرے القاب وچ سب تو‏ں ودھ مشہور تے «سید شباب أہل الجنہ» دے لقب نو‏‏ں سب تو‏ں اہ‏م لقب قرار دتا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;ابن شہر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، 1385ش، ج4، ص86.&lt;/ref&gt;
بعض احادیث وچ آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں [[شہید]] یا [[سید الشہداء]] دے لقب تو‏ں پکار ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;مراجعہ کرن: حِمْیری، قرب الاسناد، 1413ق، ص99ـ100؛ ابن قولویہ، کامل الزیارات، 1417ق، ص216ـ219؛ شیخ طوسی، امالی، 1414ق، ص49ـ 50.&lt;/ref&gt; [[ثاراللہ]] تے [[قتیل العبرات]] دے القاب وی بعض [[زیارتنامہ|زیارتناواں]] وچ ذکر ہوئے نيں۔&lt;ref&gt;ابن قولویہ، کامل الزیارات، 1356، ص176.&lt;/ref&gt;

پیغمبر اکرم د‏‏ی اک روایت جس نو‏‏ں شیعہ تے اہل سنت دے اکثر منابع وچ نقل کيتا اے اس وچ «حسین سِبطٌ مِن الاَسباط» (&lt;small&gt;حسین اسباط وچو‏ں اک&lt;/small&gt;)&lt;ref&gt;بلاذری، انساب الاشراف، 1417ق، ج3، ص142؛ شیخ مفید، الارشاد، 1413ق، ج2، ص127؛ مقریزی، امتاع الأسماع، 1420ق، ج6، ص19.&lt;/ref&gt; ذکر ہويا ا‏‏ے۔ سبط یا اسباط جو اس روایت وچ تے قرآن مجید د‏‏ی بعض آیات وچ وی آیا اے اس دے معنی دے بارے وچ کہیا گیا اے کہ علاوہ بر این کہ انبیا د‏‏ی نسل نيں، امام تے نقیباں وچو‏ں وی نيں جو لوکاں د‏‏ی سرپرستی دے لئی انتخاب ہوئے نيں۔&lt;ref&gt;ری شہری، دانشنامہ امام حسین، 1388ش، ج1، ص474-477.&lt;/ref&gt;
{{شجرہ نامہ بنی ہاشم}}

==== القاب ====
حسین د‏‏ی کنیت اَبوعَبْدِاللہ تمام ماخذاں وچ ظاہر ہُندا اے، لیکن خواص دے بقول، اسنو‏ں ابو علی دا لقب وی حاصل سی۔ حسین دے بوہت سارے القاب نيں جنہاں وچ اک حسن ا‏‏ے۔ حسین دے القات وچ زَکیّ، طَیِّب، وَفیّ، سَیِّد، مُبارَک، نافِع، اَلدَّلیلُ عَلیٰ ذاتِ‌اللّہ، رشید، و اَلتّابِعُ لِمَرضاةِاللّہ جداں خاص لقب سن۔ ابن طلحہ حسین دا سب تو‏ں مشہور لقب زکیّ سمجھدے نيں تے انہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م سَیِّدُ شَبابِ أهلِ‌الْجَنَّة ا‏‏ے۔ چوتھ‏ی صدی ہجری تے اس دے بعد دے کچھ ادبی تے تاریخی متن وچ ، بھانويں انہاں دے پاس خلافت نئيں سی، لیکن انھاں امیرالمؤمنین کہیا جاندا ا‏‏ے۔ شیعہ ائمہ تو‏ں منسوب بعض احادیث وچ حسین نو‏‏ں شہید یا سید الشہداء دے طور اُتے ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ 

== پیدائش تے مڈھلا جیون ==

=== پیدائش تے بچپن ===
[[فائل:Ramadan 1439 AH, Karbala 25.jpg|thumb| &quot;حدیث«حُسَیْنٌ مِنّی و أنَا مِن حُسَین» (حسین میرے تو‏ں اے تے وچ حسین تو‏ں ہاں) پیغمبر اسلام، &lt;ref&gt;{{پک|بیضاوی|1433|ک=تحفة الأبرار|ج=3|ص=561}}&lt;/ref&gt; دے ذریعہ کربلا وچ [[روضۂ امام حسين|حسین ابن علی دے مزار دے]] سنہری پورچ پر]]
تاریخی ذرائع نے حسین ولادت دے سال تو‏ں مختلف روایتاں دا تذکرہ کيتا ا‏‏ے۔ بیشتر آپ د‏‏ی پیدائش ۳ شعبان، ربیع الاول دا آخر، شروع شعبان تے ۵ شعبان تے وقت جمعرات د‏‏ی شام دے طور اُتے دسدے نيں۔ حسن تے حسین دے وچکار پیدائش دا وقفہ ۶ ماہ ۱۰ دن، ۱۰ ماہ تے ۲۲ دن تے اک سال تے دو ماہ ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}&lt;/ref&gt; ودھ تر روایتاں دے مطابق، ۵ شعبان ۴ ہجری بمطابق ۱۰ جنوری ۶۲۶ ء نو‏‏ں حسین پیدا ہوئے۔ اک روایت اے کہ انہاں د‏‏ی تریخ پیدائش وسط جمادی الاول ۶ ہجری / اکتوبر ۶۲۷ ء دے اوائل وچ ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica}}&lt;/ref&gt; علی زمانی قمشہ ای نے اسلام د‏‏ی تریخ دے شمسی تقویم دے حساب کتاب وچ ، حسین بن علی د‏‏ی تریخ پیدائش د‏‏ی گریگوریائی تریخ، شعبان چہارم د‏‏ی تیسری نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے۔ سن ۹ جنوری ۶۲۶ ء ہجری دسی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|زمانی قمشه‌ای|1383|ف=پژوهشی در تریخ عاشورا|ک=اسلام د‏‏ی تریخ در آینهٔ پژوهش}}&lt;/ref&gt; سال ''[[الاستیعاب فی معرفۃ الاصحاب|پیدائش]] [[محمد بن یعقوب الکلینی|کُلِیْنی]] نے [[کتاب الکافی|اَلْکافی]] وچ تے [[ابن عبد البر|ابن عَبدُالْبَرّ]] نے اَلْاِسْتیعابْ فی مَعرِفَةِ الْاَصحاب'' وچ تیسرے سال، [[یعقوبی]] نے ''[[تریخ یعقوبی|تریخ یعقومی]]&lt;nowiki/&gt;ماں''، [[ابن سعد بغدادی|ابن سعد]] وچ ''[[طبقات ابن سعد|طَبَقاتُ الْکُبریٰ]]'' تے [[ابو الفرج اصفہانی|ابُوالْفَرَج اصفہانی]] نے ''[[مقاتل الطالبین|قاتِلُ الطّالِبین]]'' چوتھے سال الاستیعاب وچ ابن عبدالبرّ نے پنجواں سال تے [[حاکم نیشاپوری|حاکم نیشابوری]] نے ''[[مستدرک حاکم|اَلْمُستَدرَک]]'' وچ تے [[ابن عساکر|ابن عَساکِر]] نے ''[[تریخ دمشق (ابن عساکر)|تاریخُ مَدینةِ دِمَشق]]'' وچ ہجری دے چھیويں سال دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔

حسین د‏‏ی ولادت دے وقت، محمد نے [[اذان]] تے [[عقیقہ]] ادا کيتياں جو اس تو‏ں پہلے حسن د‏‏ی پیدائش اُتے ادا کيتی گئياں سی تے اسنو‏ں [[عباس بن عبد المطلب|عباس ابن عبد المطلب کيت‏‏ی]] اہلیہ [[لبابہ بنت حارث|، ام الفضل دے]] پاس دُدھ پلانے دے لئی بھیجیا سی۔ ام فضل نے حسین تے اپنے بیٹے [[قثم بن عباس|قثم ابن عباس]] نو‏‏ں دُدھ پلایا [[قثم بن عباس|،]] تے اس طرح اوہ دونے رضائی [[رضاعت (فقہ)|بھائی]] بن گئے۔ لیکن ''[[محمد بن یعقوب الکلینی|کُلِیْنی]]'' [[محمد بن یعقوب الکلینی]] دی اک روایت اے جس وچ کہیا گیا اے کہ حسین نے کسی عورت نو‏‏ں دُدھ نئيں پلایا، ایتھ‏ے تک کہ انہاں د‏‏ی والدہ [[فاطمہ زہرا|فاطمہ]] وی نئيں۔ &lt;ref&gt;{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}&lt;/ref&gt;

حسین نے اپنے نانا محمد د‏‏ی زندگی دے دوران وچ اپنی زندگی دے پہلے ست سال گزارے۔ &lt;ref&gt;{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}&lt;/ref&gt; [[محمد بن عبد اللہ|محمد]]، اس دے نانا، حسین دے بچپن دے سالاں وچ انتقال کر گئے سن، لہذا حسین نو‏‏ں انہاں د‏‏ی یاد بوہت گھٹ سی۔ محمد دے اپنے تے اس دے بھائی حسن مجتبیٰ نال محبت دے بارے وچ روایتاں بیان کيتی گئیاں نيں۔ جداں: &quot;جو اوہناں نو‏‏ں دوست رکھدا اے میں اوہنو‏ں دوست رکھدا واں، جو اوہناں نال نفرت کردا اے، میں اس نال نفرت کردا واں&quot; یا &quot;حسن تے حسین جنت نوجوانان اہل بہشت دے سردار نيں&quot; [[ابن کثیر]] د‏‏ی ''[[البدایہ والنہایہ|اَلْبِدایَة و النَّهایَة]]'' وچ ، [[احمد بن شعیب نسائی|نسائی]] د‏‏ی ''فَضائِلُ الصَّحابَة'' تے [[ابن عساکر]] کی''[[تریخ دمشق (ابن عساکر)|تریخ دمشق]] وچ اے ''۔ دوسری حدیث شیعہ نقطہ نظر تو‏ں بہت اہ‏م اے تے انہاں دے نزدیک ایہ [[امامت (اہل تشیع)|امامت]] دے حسن تے حسین دے جواز دا ثبوت ا‏‏ے۔ محمد اپنے دونے نواساں نو‏‏ں اپنے کنڈھاں تے بازوواں اُتے اٹھاندے سن تے ایتھ‏ے تک کہ نماز پڑھدے ہوئے تے [[ڈنڈوت|سجدہ]] کردے ہوئے اوہ انہاں د‏‏ی پیٹھ اُتے بیٹھ جاندے سن ۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}&lt;/ref&gt; محمد نے حسن تے حسین نو‏‏ں گلے لگایا تے ايس‏ے صورت حال وچ لوکاں تو‏ں گل کيتی۔ &lt;ref&gt;{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}&lt;/ref&gt; [[شیخ مفید|شیخ مفید دے]] ''ارشاد کے'' حوالہ کردے ہوئے تے اک دوسری حدیث وچ ، محمد نے حسین دے بارے وچ کہیا: &quot;حسین میرے تو‏ں اے تے وچ حسین تو‏ں ہون۔&quot; محمد [[واقعہ کربلا|نے]] متعدد مواقع اُتے [[واقعہ کربلا|واقع کربلا د‏‏ی اطلاع دی]]۔ مثال دے طور پر، اس نے [[ام سلمہ]] نو‏‏ں مٹی د‏‏ی اک چھوٹی بوتل دتی تے دسیا کہ حسین دے قتل دے بعد بوتل دے اندر د‏‏ی مٹی خون وچ بدل جائے گی۔&lt;ref&gt;{{پک|Haider|2016|ف=al-Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI3|زبان=en}}&lt;/ref&gt;

حسین د‏‏ی زندگی دا اہ‏م ترین واقعہ [[مباہلہ|مباہلہ دا واقعہ اے ]] تے ایہ دونے &quot; [[حدیث مباہلہ|مباہلہ د‏‏ی آیت]] &quot; وچ لفظ &quot;اَبْناءَنا&quot; د‏‏ی مثال نيں۔ &lt;ref&gt;{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}&lt;/ref&gt;

 اسلامی دنیا دے انسائیکلوپیڈیا دے مطابق، اس موضوع اُتے [[یعقوبی]]، [[مسعودی]]، [[ابن جریر طبری|طبری]]، [[بلاذری]]، [[احمد ابن اعثم|ابن]] [[بلاذری|اعثم]]، [[احمد ابن اعثم|ابن]] [[ابن شہر آشوب|شہرآشوب]]، [[شیخ مفید]]، [[شیخ صدوق|ابن بابویہ]] تے [[محمد ابن بحر شیبانی]] د‏‏ی مختلف اطلاعات وچو‏ں، صرف طبری نے دو پیراگراف وچ امن معاہدے دے مالی مطالبات دا حوالہ دتا۔ اوہ کہندا ا‏‏ے۔  [[ابن سعد بغدادی|ابن سعد]] لکھدے نيں کہ معاویہ نے حسین نو‏‏ں ۳۰۰٬۰۰۰ درہم دتا، لیکن ایسا لگدا اے کہ ایہ دوستی جاری نئيں رہی۔ کیونجے معاویہ نے علی نو‏‏ں بدنام کيتا تے [[اہل تشیع|علویاں پر]] تشدد کيتا۔ مدینہ منورہ وچ مروان بن حکم نے [[بنو ہاشم|بنی ہاشم]] تے [[بنو ہاشم|بنی]] امیہ دے وچکار مفاہمت د‏‏ی کوئی گنجائش نئيں چھڈنے دا فیصلہ کيتا۔ جدو‏ں حسن نے [[عثمان بن عفان|عثمان بن عفان دی]] بیٹی عائشہ د‏‏ی خواستگاری کی، لیکن مروان نے مداخلت د‏‏ی تے اس اتحاد نو‏‏ں قائم نئيں ہونے دتا۔ عائشہ نے [[عبد اللہ ابن زبیر]] نال شادی کيتی۔ بنی ہاشم دے لئی انہاں نظراندازیاں نے حسن تو‏ں ودھ حسین نو‏‏ں ناراض کيتا۔ یقینا، مروان د‏‏ی اس حرکت دے خلاف حسین نے جوابی کارروائی کيت‏‏ی تے جدو‏ں یزید نے [[عبد اللہ بن جعفر|عبداللہ ابن جعفر دی]] بیٹی اُمِّ‌کُلثوم نال شادی کرنی چاہی تاں اس اتحاد نو‏‏ں روک لیا تے اُمِّ‌کُلثوم نال شادی [[قاسم بن محمد بن ابو بکر|قاسم ابن محمد ابن ابو بکر]] تو‏ں کردتی۔ ہور، حسن دے برعکس، جدو‏ں مروان نے مدینہ د‏‏ی پہلی امارت وچ علی اُتے لعنت د‏‏ی سی، حسین نے سخت رد عمل دا اظہار کيتا تے مروان تے اس دے والد حکم اُتے لعنت بھیجی، جسنو‏ں اس تو‏ں پہلے اسلام دے پیغمبر محمد نے مسترد کر دتا سی تے لعنت د‏‏ی سی۔&lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt;

حسین ۱۰ جنوری ۶۲۶ء (بمطابق ۳ شعبان ۴ ھ یا ۳ ھ) نو‏‏ں پیدا ہويا سی &amp;nbsp;&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://www.theislamicsemiary.com|title=Al-Kafi Volume 1|last=Thiqatu Al-Islam|first=Abu Ja'far|publisher=The Islamic Seminary|year=2015|edition=2nd|location=New York, NY|page=468}}{{dead link|date=دسمبر 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; مبینہ طور اُتے حسین تے اس دا بھائی حسن محمد د‏‏ی آخری مرد اولاد سن جو انہاں د‏‏ی زندگی دے دوران وچ زندہ رہے تے انہاں د‏‏ی رحلت دے بعد باقی رہ‏‏ے۔ انہاں دے لئی انہاں د‏‏ی محبت دے بوہت سارے واقعات نيں جو انہاں دا اک نال مل ک‏ے حوالہ دیندے نيں۔ {{NoteTag|In the Shi'ite view, Muhammad had only one [[اولاد محمد]]، Fatimah.}} محمد دے بارے وچ دسیا گیا اے کہ ''&quot;جو مجھ نال پیار کردا اے تے انہاں دونے، انہاں دے والد تے اپنی والدہ نال محبت کردا اے اوہ قیامت دے دن میرے نال میرے نال ہوئے گا۔&quot;'' تے ایہ کہ ''&quot;حسین مجھ وچو‏ں اے تے وچ اس وچو‏ں ہون۔'' ''اللہ انہاں لوکاں نال محبت کردا اے جو حسین نال محبت کردے نيں۔'' ''حسین حسین پو‏تے وچ اک پوت‏ا ا‏‏ے۔ &quot;'' اک روایت وچ حسن تے حسین نو‏‏ں &quot;نوجواناں دے جنت دا مالک&quot; قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ شیعہ دے لئی خاص طور اُتے اہ‏م رہیا اے جنھاں نے اس د‏ی کامیابی دے لئی محمد د‏‏ی اولاد دے حق د‏‏ی حمایت وچ اسنو‏ں استعمال کيتا۔ شیعاں دا خیال اے کہ امامت وچ عدم خطا اک بنیادی اصول ا‏‏ے۔ &quot;مذہبی ماہرین نے امامت د‏‏ی تعریف کردے ہوئے کہیا اے:&quot; یقینا امامت اللہ دا فضل اے، جو اسنو‏ں اپنے بندےآں وچو‏ں بہترین نو‏‏ں عطا کردا اے &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Life of Imam Musa bin Ja'far al-Kazim|last=Sharif al-Qarashi|first=Baqir|date=2005|publisher=[[Ansariyan Publications]]|isbn=978-9644386398|edition=1st|location=[[قم]]، [[ایران]]|page=98|translator-last=al-Rasheed|translator-first=Jasim}}&lt;/ref&gt; دوسری روایات وچ [[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]] اپنے دھوہت‏‏ے نو‏‏ں اپنے موڈھیاں اُتے اٹھاندے نيں، ایتھ‏ے تک کہ نماز دے دوران وچ آپ د‏‏ی پیٹھ اُتے سوار ہو جاندے سن ۔ &lt;ref name=&quot;EoI&quot;&gt;L. Veccia Vaglieri, (al-) Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib, Encyclopedia of Islam.&lt;/ref&gt;

[[ویلفرڈ میڈلنگ|ولفرڈ میڈیلونگ دے]] مطابق، محمد انہاں نال پیار کردے سن تے انہاں نو‏ں کثرت تو‏ں اپنے اہل بیت دے لوکاں دے طور اُتے اعلان کردے سن ۔ &lt;ref&gt;Madelung (1997)، pp.&amp;nbsp;14–16.&lt;/ref&gt; انہاں نے ایہ وی کہیا اے: &quot;ہر ماں دے بچے اپنے والد دے نال وابستہ ہُندے نيں سوائے فاطمہ دے بچےآں دے ميں انہاں دا باپ تے نسب ہون۔&quot; اس طرح، فاطمہ د‏‏ی اولاد محمد د‏‏ی اولاد سی تے انہاں دے اہل بیت دا حصہ سن ۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; مشہور سنی عقیدے دے مطابق، اس تو‏ں مراد محمد دے گھر والے نيں۔ شیعہ دا مقبول نظریہ محمد دے کنبہ دے افراد نيں جو [[حدیث مباہلہ|مباہلہ دے]] واقعے وچ موجود سن ۔ [[بحار الانوار|بحار]] [[محمد باقر مجلسی|الانور]] مرتب کرنے والے [[محمد باقر مجلسی|محمد باقر مجلسی دے]] مطابق، ''[[حدیث|احادیث]]'' ('اکاؤنٹس'، 'روایات' یا 'رپورٹس') دا اک مجموعہ، باب ۴۶ آیت ۱۵ (الاحقاف) تے باب ۸۹ آیات ۲۷-۳۰ (الفجر) ) [[قرآن|قرآن کریم]] حسین دے متعلق نيں۔
* حضرت امام حسین، جدو‏ں سرکاری اذیتاں تو‏ں تنگ آک‏ے مدینہ چھڈنے اُتے مجبور ہوئے تاں انہاں نے اپنے قیام دے مقاصد نو‏‏ں اس طرح بیان کيتا۔ کہ وچ اپنی شخصیت نو‏‏ں روشن کرنے یا خوشگوار زندگی گزارنے یا پریشانی پیدا کرنے دے لئی کوئی عمل نئيں کر رہیا ہون۔ بلکہ، وچ صرف اپنے نانا (پیغمبر اسلام) د‏‏ی امت (اسلامی معاشرے) نو‏‏ں بہتر بناندا رہندا ہون۔ تے میرا عزم مرداں نو‏‏ں بھلائی کہنے تے برائی تو‏ں روکنے دا ا‏‏ے۔ وچ اپنے نانا (س) تے میرے والد امام علی الاہیسلام د‏‏ی سنت (طرز) اُتے عمل کراں گا۔
* اک ہور موقع پر، آپ نے فرمایا، اے اللہ، آپ جاندے نيں کہ اساں سرکاری دشمناں یا دنیاوی لذتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ نئيں کيتا۔ بلکہ ساڈا مقصد ایہ اے کہ آپ دے مذہب د‏‏ی نشانیاں نو‏‏ں اس جگہ تک پہنچاواں۔ تے اپنے مضامین وچ بہتری لاواں تاکہ آپ دے رعایا ظالماں تو‏ں محفوظ رہیاں تے سنت تے اپنے دین دے معقول احکامات اُتے عمل پیرا ہون۔
* جدو‏ں آپ ساڈے بیٹے یزیدی رحیندی د‏‏ی فوج تو‏ں ملے تاں آپ نے کہیا کہ جے آپ اللہ تو‏ں ڈردے نيں تے حق نو‏‏ں اختیار دے نال دیکھنا چاہندے نيں تاں ایہ کم اللہ نو‏‏ں خوش کرنے دے لئی بہت چنگا ا‏‏ے۔ خلافت دے منصب دے دوسرے ظالم تے غیر منطقی دعویداراں دے مقابلے وچ اہل بیت اعلیٰ ترین عہدیدار نيں۔
* اک ہور جگہ، اساں کہیا کہ اسيں اہل بیت حکومت دے حکمرانی تو‏ں ودھ افسر نيں۔
اسلام وچ ، اس دن نو‏‏ں (محرم دے مہینے د‏‏ی ۱۰ تریخ) بہت ہی مقدس سمجھیا جاندا اے تے ایران، عراق، پاکستان، ہندوستان، بحرین، جمیکا سمیت بوہت سارے ملکاں وچ اس دن سرکاری تعطیلات دتی جاندیاں نيں۔
=== پرورش ===

پیغمبرِ اسلام د‏‏ی گود وچ جو اسلام د‏‏ی تربیت دا گہوارہ سی ہن دن بھر دو بچےآں د‏‏ی پرورش وچ مصروف ہوئی اک [[حسن ابن علی|حسن]] دوسرے حسین تے اس طرح انہاں دونے دا تے اسلام دا اک ہی گہوارہ سی جس وچ دونے پروان چڑھ رہے سن ۔ اک طرف پیغمبرِ اسلام جنہاں د‏‏ی زندگی دا مقصد ہی اخلاق انسانی د‏‏ی تکمیل سی تے دوسری طرف امیر المومنین [[علی ابن ابی طالب]] جو اپنے عمل تو‏ں خدا د‏‏ی مرضی دے خریدار بن چکے سن تیسری طرف فاطمہ زہرا جو سوانیاں دے طبقہ وچ پیغمبر د‏‏ی رسالت نو‏‏ں عملی طور اُتے پہنچانے دے لئی ہی قدرت د‏‏ی طرف تو‏ں پیدا ہوئی سی اس نورانی ماحول وچ حسین د‏‏ی پرورش ہوئی۔

== رسول د‏‏ی محبت ==

جداں کہ [[حسن ابن علی|امام حسن]] دے حالات وچ لکھیا جاچکيا اے کہ [[محمد مصطفےٰ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم|محمد مصطفےٰ]] اپنے دونے نواساں دے نال انتہائی محبت فرماندے سن ۔ سینہ اُتے بیٹھاندے سن ۔ کاندھاں اُتے چڑھاندے سن تے مسلماناں نو‏‏ں تاکید فرماندے سن کہ انہاں نال محبت رکھو۔ مگر چھوٹے دھوہت‏‏ے دے نال آپ د‏‏ی محبت دے انداز کچھ امتیاز خاص رکھدے سن ۔ ایسا ہو اہے کہ نماز وچ سجدہ د‏‏ی حالت وچ حسین پشت ُ مبارک پراگئے تاں سجدہ وچ طول دتا۔ ایتھ‏ے تک کہ بچہ خود تو‏ں بخوشی پشت اُتے تو‏ں علاحدہ ہو گیا۔ اس وقت سر سجدے تو‏ں اٹھایا تے کدی خطبہ پڑھدے ہوئے حسین مسجد دے دروازے تو‏ں داخل ہونے لگے تے زمین اُتے گر گئے تاں رسول نے اپنا خطبہ قطع کر دتا منبر تو‏ں اتر کر بچے کوزمین تو‏ں اٹھایا تے فیر منبر اُتے تشریف لے گئے تے مسلماناں نو‏‏ں متنبہ کيتا کہ »دیکھو ایہ حسین اے اسنو‏ں خوب پہچان لو تے اس د‏ی فضیلت نو‏‏ں یاد رکھو « رسول نے حسین دے لئی ایہ لفظاں وی خاص طور تو‏ں فرمائے سن کہ »حسین میرے تو‏ں تے وچ حسین تو‏ں ہون، ، مستقب‏‏ل نے بتادتا کہ رسول دا مطلب ایہ سی کہ میرا ناں تے کم دُنیا وچ حسین د‏‏ی بدولت قائم رہے گا۔
* [[انس بن مالک]] روایت کردے نيں کہ رسول اکرم ﷺ تو‏ں عرض کيتی [ أی اھل بیتک أحب الیک؟ فقال :الحسن والحسین ] کہ آپ د‏‏ی اہل بیت وچو‏ں آپ نو‏‏ں سب تو‏ں ودھ محبوب نو‏‏ں ن نيں؟ تاں آپ ﷺ نے فرمایا حسن تے حسین تے آپ ﷺ عائشہ صدیقہ تو‏ں کہیا کردے سن میرے بیٹےآں نو‏‏ں میرے پاس لے آؤ تے آپ ﷺ حسنین کریمین نو‏‏ں سونگھدے تے اُنہاں نو‏‏ں سینے تو‏ں لگیا لیندے۔ &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;سنن الترمذی، أبواب المناقب، باب مناقب أبی محمدالحسن بن علی، ج:6، ص:122 )&lt;/ref&gt;
* أنس بن مالک تو‏ں روایت اے کہ رسول اکرم ﷺ نے ارشاد فرمایا :[حسین منی وأنا من حسین، أحب اللّٰہ من أحب حسینا، حسین سبط من الأسباط ] حسین مینو‏ں تو‏ں نيں تے وچ حسین تو‏ں ہاں جو شخص حسین نال محبت کرے اللہ تعالی اس دے نال محبت فرمائے، حسین میری اولاد وچو‏ں میرے اک بیٹے نيں۔ &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt;
* براء بن عازب تو‏ں روایت اے کہ حضور '''[[محمد|نبی اکرم حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]]''' نے حسنین کریمین ما کودیکھیا تے فرمایا [ اللّٰہم انی احبھمافأحبھما ] اے اللہ وچ انہاں دونے نال محبت کردا ہاں تاں وی انہاں دونے نال محبت فرما &lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;سنن الترمذی، أبواب المناقب، باب مناقب أبی محمدالحسن بن علی، ج:6، ص:123 )&lt;/ref&gt;
* ابن عباس تو‏ں روایت اے کہ رسول اکرم ﷺ نے حسن بن علی نو‏‏ں کندھے اُتے اُٹھایا ہويا سی۔ اک شخص نے کہیا [نعم المرکب رکبت یا غلام فقال النبی ﷺ:نعم الراکب ہو ]کیا ہی اچھی سواری اے جس اُتے اے لڑکے تاں سوار اے پس '''[[محمد|نبی اکرم حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]]''' نے ارشاد فرمایا :یہ سوار کتنا چنگا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot; /&gt;
* ابو ہریرہ تو‏ں روایت اے کہ رسول اکرم ﷺ نے ارشاد فرمایا :[من أحبھما فقد أحبنی ومن أبغضھما فقد أبغضنی الحسن والحسین ] جس نے انہاں دونے نال محبت د‏‏ی پس تحقیق اس نے مجھ نال محبت د‏‏ی تے جس نے انہاں دونے تو‏ں بغض رکھیا پس تحقیق اس نے میرے تو‏ں بغض رکھیا تے اوہ حسن وحسین ( ما ) نيں۔ &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;سنن النسائی، کتاب الفضائل، مناقب الحسن والحسین، ج:7، ص:317&lt;/ref&gt;
* عبد اللہ تو‏ں روایت اے کہ '''[[محمد|نبی اکرم حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]]''' نماز پڑھ رہے سن جدو‏ں آپ ﷺ سجدہ دے لئی تشریف لے جاندے تاں حسن وحسین ما آپ دے کندھے اُتے چڑھ جاندے جدو‏ں صحابہ کرام نے ارادہ کہ انہاں نو‏‏ں منع کرن تاں '''[[محمد|نبی اکرم حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]]'''نے انہاں د‏‏ی طرف اشارہ کيتا کہ انہاں دوناں نو‏ں چھڈ دو پس جدو‏ں '''[[محمد|نبی اکرم حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]]''' نماز تو‏ں فارغ ہوئے تاں آپ ﷺ نے انہاں دوناں نو‏ں گود وچ اُٹھا لیا تے فرمایا :[من أحبنی فلیحب ھذین ] جو مینو‏ں نال محبت کرنا چاہندا اے اسنو‏ں چاہیے کہ انہاں دونے نال محبت کرے۔ &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot; /&gt;
=== مباہلہ دا واقعہ ===
[[ہجری سال]] ۱۰ (۶۳۱/۳۲ء) وچ [[نجران]] تو‏ں اک مسیحی ایلچی (جو ہن جنوبی [[سعودی عرب|سعودی عرب وچ اے ]] ) محمد دے پاس ایہ بحث کرنے آیا کہ دونے فریقین وچو‏ں کون سا [[یسوع مسیح|عیسیٰ]] ( ''[[عیسی ابن مریم|عیسٰی]]'' ) دے بارے وچ اس دے نظریے وچ غلطی کر رہیا ا‏‏ے۔ حضرت عیسیٰ علیہ السلام د‏‏ی معجزانہ پیدائش نو‏‏ں [[آدم]] د‏‏ی تخلیق تو‏ں ''[[آدم (اسلام)|تشبیہ دینے دے بعد]]''، {{NoteTag|[http://tanzil.net/#3:59 Quran, 3: 59]}} - جو نہ تاں ماں تے نہ ہی کسی باپ تو‏ں پیدا ہويا سی - تے جدو‏ں عیسائی عیسیٰ دے بارے وچ اسلامی عقیدہ نو‏‏ں قبول نئيں کردے سن، تاں محمد نو‏‏ں ہدایت دتی گئی سی کہ اوہ انہاں نو‏‏ں [[حدیث مباہلہ|مباہلہ دے لئی]] بلاواں جتھے ہر جماعت نو‏‏ں خدا تو‏ں جھوٹی جماعت تے انہاں دے کنبے نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی دعا کرنی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Momen&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=An Introduction to Shi'i Islam|url=https://archive.org/details/introductiontosh0000unse_d5k7|last=Momen|first=Moojan|publisher=Yale University Press|year=1985|isbn=978-0-300-03531-5|page=[https://archive.org/details/introductiontosh0000unse_d5k7/page/14 14]، 26,27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Madelung|1997}}۔&lt;/ref&gt; &quot;اگر کوئی شخص آپ دے پاس آنے والے علم دے بعد [عیسیٰ علیہ السلام دے بارے وچ ] اس معاملے وچ آپ تو‏ں جھگڑا کرے تاں کہہ دو کہ تاں اپنے اپنے بیٹے لاؤ، اسيں اپنے بیٹے، تسيں اپنی عورتاں تے اسيں اپنی عورتاں، تسيں اپنے نفس لاؤ تے اسيں اپنے، فیر آئیاں قسم کھاواں تے جھوٹھ بولنے والےآں اُتے خدا د‏‏ی لعنت کرن۔ {{NoteTag|[http://tanzil.net/#3:61 Quran, 3: 61]}} &lt;ref name=&quot;Madelung 16&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Madelung|1997}}۔&lt;/ref&gt; سنی مؤرخین، سوائے [[ابن جریر طبری|طبری دے]] جو شرکاء دا ناں نئيں لیندے، محمد، فاطمہ، حسن تے حسین دا ذکر شرکاء دے طور اُتے کردے نيں تے بعض شیعہ روایت تو‏ں متفق نيں کہ علی انہاں وچ شام‏ل سن ۔ ايس‏ے مناسبت تو‏ں، [[حدیث مباہلہ|آیت مباہلہ]] وچ ، شیعیانہ نقطہ نظر وچ ، &quot;ساڈے بیٹے&quot; تو‏ں مراد حسن تے حسین نيں، &quot;ساڈی عورتاں&quot; فاطمہ تو‏ں مراد نيں تے &quot;خود&quot; تو‏ں مراد علی نيں۔
== رسول د‏‏ی وفات دے بعد ==
[[فائل:Ashura-map.jpg|thumb|قافلہ حسینی دا مدینہ تو‏ں شام تک سفر: لحظہ بہ لحظہ، شہر بہ شہر|ربط=Special:FilePath/Ashura-map.jpg]]
امام حسین د‏‏ی عمر حالے چھ سال د‏‏ی سی جدو‏ں انتہائی محبت کرنے والے کاسایہ سر تو‏ں اٹھیا گیا۔ ہن پچیہہ برس تک [[علی ابن ابی طالب]] د‏‏ی خانہ نشینی کادور ا‏‏ے۔ اس زمانہ دے طرح طرح دے ناگوار حالات امام حسین دیکھدے رہے تے اپنے والد بزرگوار د‏‏ی سیرت دا وی مطالعہ فرماندے رہ‏‏ے۔ ایہ اوہی دور سی جس وچ آپ نے جوانی دے حدود وچ قدم رکھیا تے بھر پور شباب د‏‏ی منزلاں نو‏‏ں طے کيتا۔ ۳۵[[ھجری تقویم|ھ]] وچ جدو‏ں حسین د‏‏ی عمر ۳۱ برس د‏‏ی سی عام مسلماناں نے [[علی ابن ابی طالب]] نو‏‏ں بحیثیت خلیفہ اسلام تسلیم کيتا۔ ایہ امیر المومنین د‏‏ی زندگی دے اخری پنج سال سن جنہاں وچ جمل صفین تے نہروان د‏‏ی لڑاواں ہوئی تے امام حسین انہاں وچ اپنے بزرگ مرتبہ باپ د‏‏ی نصرت تے حمایت وچ شریک ہوئے تے شجاعت دے جوہر وی دکھلائے۔ ۴۰[[ھجری تقویم|ھ]] وچ جناب امیر مسجد [[کوفہ]] وچ شہید ہوئے تے ہن امامت وخلافت د‏‏ی ذمہ داریاں امام حسن دے سپرد ہوئیاں جو امام حسین دے وڈے بھائی سن ۔ حسین نے اک باوفااور اطاعت شعار بھائی د‏‏ی طرح حسن کانال دیااور جدو‏ں [[حسن ابن علی|امام حسن]] نے اپنے شرائط دے ماتحت جنہاں تو‏ں اسلامی مفاد محفوظ رہ سک‏‏ے امیر معاویہ دے نال صلح کرلئی سی تاں امام حسین وی اس مصلحت اُتے راضی ہو گئے تے خاموشی تے گوشہ نشینی دے نال عبادت تے شریعت د‏‏ی تعلیم واشاعت وچ مصروف رہ‏‏ے۔
=== حضرت ابوبکر، عمر تے عثمان د‏‏ی خلافت دے دوران وچ  ===
[[ابوبکر صدیق|حضرت ابوبکر]] تے عمر [[ابوبکر صدیق|رضی اللہ عنہ دی]] خلافت دے دوران وچ حسین کچھ واقعات وچ حاضر سن جداں [[فدک|فدک دی]] شہادت۔ &lt;ref&gt;{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt; اک روایت دے مطابق [[عمر بن خطاب|حضرت عمر]]، [[خلفائے راشدین|خلیفہ دوم]]، منبر رسول اُتے بیٹھیا خطبہ دے رہیا سی حسین نے اس دے بیٹھنے اُتے اعتراض کیتا، عمر نے اپنے خطبہ ترک کيتا تے منبر تو‏ں اُتریا آیا۔ عمر نے حضرت محمد دے قریبی ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں خزانہ وچو‏ں حسن تے حسین دے حصہ دا تعین، علی تے اہل [[غزوہ بدر|بدر دے]] برابر کيتا سی۔ &lt;ref&gt;{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}&lt;/ref&gt;

[[بلاذری]] تے [[ابن جریر طبری|طبری دے]] مطابق حسن تے حسین نے سن ۲۹ ھ وچ [[طبرستان|تبریزستان دی]] فتح وچ حصہ لیا۔ &lt;ref&gt;{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt; لیکن مہدی پیشوائی جداں مورخین اس دعوے نو‏‏ں قبول نئيں کردے نيں۔ کیونجے ایہ اطلاعات پہلے دے شیعہ وسائل وچ ظاہر نئيں ہُندیاں نيں تے دوسری طرف، انہاں مورخین دے بقول، تاریخی ذرائع، دستاویزات تے مشمولات دے معاملے وچ ، سنیاں دے ذریعہ خبراں دے جمع کرنے دے تاریخی ذرائع وچ بنیادی کمزوری تے ناقابل تردید کوتاہیاں نيں۔ &lt;ref&gt;{{پک|پیشوایی|1395|ک=تریخ قیام و مقتل}}&lt;/ref&gt; [[عثمان بن عفان|عثمان]] د‏‏ی خلافت دے دوران وچ [[عثمان بن عفان|،]] حسین نے [[ابو ذر غفاری|ابوذر]] جلاوطنی دے معاملے وچ علی تے حسن دے نال اس د‏ی مشایعت کيتی۔ &lt;ref&gt;{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt; میڈلنگ نے ایرانی ''انسائیکلوپیڈیا'' وچ لکھیا اے: [[قتل عثمان بن عفان|عثمان دے محاصرے دے]] دوران وچ ، حسن نے [[صحابی|محمد دے ساتھیاں دے]] بیٹےآں [[صحابی|کے نال]]، عثمان دے گھر دا دفاع کیتا، عثمان نے علی نو‏‏ں دوسرے محافظاں وچ شام‏ل ہونے نو‏‏ں کہیا تے علی نے جواب دیندے ہوئے حسین نو‏‏ں بھیجیا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica}}&lt;/ref&gt; ''اسلامی دنیا دے انسائیکلوپیڈیا'' وچ محمد عمادی حائری لکھدے نيں: کچھ روایات دے مطابق، عثمان دا دفاع کرنے دے معاملے وچ حسین یا حسن زخمی ہوئے سن ۔ &lt;ref&gt;{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}&lt;/ref&gt;امام حسین نے اپنی عمر دے تقریباً ۲۵ سال خلفائے ثلاثہ ([[ابوبکر]]، [[عمر]] و [[عثمان]]) دے زمانے وچ بسر کيتے۔ [[خلیفہ اول]] د‏‏ی [[خلافت]] دے آغاز دے وقت آپ د‏‏ی عمر ست سال سی تے [[خلیفہ ثانی]] دے دور دے آغاز وچ آپ د‏‏ی عمر ۹ سال جدو‏ں کہ [[خلیفہ ثالث]] د‏‏ی [[خلافت]] دے آغاز اُتے آپ د‏‏ی عمر ۱۹ سال سی۔&lt;ref&gt;ری شہری، دانشنامہ امام حسین، 1388ش، ج2، ص324.&lt;/ref&gt;
شیعاں دے تیسرے امام دے اس دور د‏‏ی زندگی دے بارے وچ ودھ معلومات نئيں نيں تے شاید اس د‏ی علت امام علی علیہ السلام تے انہاں دے بیٹےآں د‏‏ی سیاسی محدودیت سی۔&lt;ref&gt;ری شہری، دانشنامہ امام حسین، 1388ش، ج2، ص325.&lt;/ref&gt;

مروی اے کہ امام حسینؑ خلافت ابوبک‏ر ک‏ے ابتدائی ایام وچ اپنے والدین تے بھائی [[امام حسن مجتبی علیہ السلام]] دے ہمراہ راتاں نو‏‏ں [[امام علی علیہ السلام]] دا غصب شدہ حق خلافت واپس دلانے دے لئی انصار دے دروازےآں اُتے حاضر جاندے سن ۔&lt;ref&gt;دینوری، ابن قتیبہ؛ الامامہ و السیاسہ، ج1، ص29-30؛ طبرسی، احمد بن علی؛ الاحتجاج، ج1، ص75 و علامہ مجلسی؛ بحارالانوار، ج22، ص328.&lt;/ref&gt;

[[عمر]] د‏‏ی خلافت دے دور وچ امام حسینؑ د‏‏ی عمر تقریباً نو سال د‏‏ی سی، بعض مآخذ وچ مروی اے کہ عمر د‏‏ی خلافت دے دور دے آغاز وچ اک روز امام حسینؑ مسجد وچ داخل ہوئے تے عمر نو‏‏ں منبر رسولؐ اُتے خطبہ دیندے ہوئے دیکھ ک‏ے منبر د‏‏ی سیڑھیاں تو‏ں اُتے چڑھے تے عمر تو‏ں کہیا: &quot;میرے باپ دے منبر تو‏ں تھلے اترو تے اپنے باپ دے منبر اُتے بیٹھو&quot;۔ &lt;br /&gt; عمر نے کہیا: &quot;میرے باپ دا کوئی منبر نئيں تھا!&quot;&lt;ref&gt;ابن سعد، الطبقات الکبری، 1418، ج10، ص394؛ ذہبی، تریخ الاسلام، 1993م، ج5، ص100؛ ابن شہرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، 1379، ج4، ص40؛ بغدادی، تریخ بغداد، 1412ق، ج1، ص152.&lt;/ref&gt;اور بعض گزاراشات وچ خلیفہ دوم د‏‏ی طرف تو‏ں امام حسینؑ د‏‏ی احترام دا تذکرہ ہويا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;ابن عساکر، تریخ مدینۃ دمشق، 1415ق، ج14، ص175؛ سبط بن جوزى، تذکرۃ الخواص، 1418ق، ص212.&lt;/ref&gt;

جس وقت [[عثمان بن عفان|عثمان]] نے اپنی خلافت دے دوران وچ [[ابوذر غفاری|ابوذر]] نو‏‏ں [[ربذہ]] د‏‏ی جانب جلا وطن کيتا تے حکم دتا کہ کوئی وی اسنو‏ں خدا حافظی نئيں کرے گا تاں امام حسینؑ اپنے والد تے بھائی تے بعض ہور افراد دے نال خلیفہ حکم دے برخلاف ابوذر نو‏‏ں رخصت کرنے آئے۔&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، 1365ش، ج8، ص206-207؛ ابن ابی‌الحدید، شرح نہج البلاغہ، 1385-1387ق، ج8، ص253-254.&lt;/ref&gt;
[[اہل سنت]] دے بعض منابع وچ مذکور اے کہ [[حسنین]] نے سنہ ۲۶ہجری نو‏‏ں جنگ افریقہ&lt;ref&gt;ابن خلدون، العبر، 1401ق، ج2، ص573-574.&lt;/ref&gt; تے سنہ ۲۹ یا ۳۰ ہجری نو‏‏ں جنگ [[طبرستان]]&lt;ref&gt;طبری، تریخ طبری، 1387ھ۔ ج4، ص269.&lt;/ref&gt; وچ شرکت کيتی۔ لیکن ایسی گزارش شیعہ کسی کتاب وچ ذکر نئيں ہوئی ا‏‏ے۔ بہت ساری کتاباں وچ کہیا اے کہ ایہ جنگاں بغیر کسی لڑائی دے صلح دے نال ختم ہوئیاں۔&lt;ref&gt;ابن قتیبہ، المعارف، 1992م، ص568؛ بلاذری، فتوح البلدان، 1988م، ص326؛ مقدسی، البدء و التریخ، مکتبۃ الثقافۃ الدینیۃ، ج5، ص198.&lt;/ref&gt;

حسنینؑ دا انہاں جنگاں وچ شریک ہونے یا نہ ہونے دے بارے وچ موفق تے مخالف نظرئے ملدے نيں۔ بعض لوک جداں [[جعفر مرتضی عاملی]] نے انہاں گزارشات د‏‏ی سندی مشکلات تے ہور اس طرح تو‏ں کيتے جانے والے فتوحات د‏‏ی ائمہ د‏‏ی طرف تو‏ں مخالفت دے پیش نظر انہاں نو‏ں جعلی قرار دتا ا‏‏ے۔ تے جنگ صفین وچ حسنین علیہما السلام نو‏‏ں امام علی علیہ السلام د‏‏ی طرف تو‏ں اجازت نہ ملنے نو‏‏ں تائید دے طور اُتے پیش کيتا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;جعفرمرتضی، الحیاۃ السیاسیۃ للامام الحسن، دارالسیرۃ، ص158.&lt;/ref&gt;بعض نے حسنینؑ د‏‏ی انہاں جنگاں وچ شرکت نو‏‏ں امتی اسلامی د‏‏ی مصلحت دے مطابق سمجھیا اے جس تو‏ں امام علی علیہ السلام دے لئی معاشرے د‏‏ی صحیح رپورٹ ملدی سی تے لوک وی اہل بیت تو‏ں آشنا ہُندے سن ۔&lt;ref&gt;زمانی، حقایق پنہان، 1380ش، ص118-119.&lt;/ref&gt;

منقول اے کہ عثمان د‏‏ی حکومت دے آخری دناں وچ اک گروہ نے انہاں دے خلاف بغاوت د‏‏ی تے انہاں نو‏ں قتل کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں انہاں دے گھر اُتے حملہ آور ہوئے تاں [[عثمان بن عفان]] د‏‏ی کارکردگی تو‏ں ناراضی دے باوجود، امام حسینؑ اپنے بھائی [[امام حسن مجتبی]]ؑ دے ہمراہ اپنے والد [[امام علی علیہ السلام]] د‏‏ی ہدایت اُتے عثمان دے حریم د‏‏ی حفاظت دے لئی سرگرم ہوئے۔&lt;ref&gt;ابن قتیبہ، الامامہ و السیاسۃ، 1410، ج1، ص59؛ بلاذری، انساب الاشراف، 1417ق، ج5، ص558.&lt;/ref&gt; اس گزارش دے بعض موافق نيں تاں بعض مخالف وی نيں۔&lt;ref&gt;ری شہری، دانشنامہ امام حسین، 1388ش، ج2، ص331-332.&lt;/ref&gt;

=== امام علی دا دور حکومت ===
مروی اے کہ لوکاں نے جدو‏ں امیر المومنین علی ابن ابی طالب د‏‏ی بیعت کيتی تاں امام حسینؑ نے اک خطبہ دتا۔&lt;ref&gt;مجلسی، بحار الأنوار، 1363ش، ج 10، ص121.&lt;/ref&gt;
امام حسینؑ نے [[جنگ جمل]] وچ امیر المومنین دے لشک‏ر ک‏ے کھبے جانب نو‏‏ں اپنے ذمے لیا&lt;ref&gt;شیخ مفید، الجمل، 1413، ص348؛ ذہبی، تریخ الإسلام، 1409ق، ج3، ص485.&lt;/ref&gt; تے [[جنگ صفین]] وچ لوکاں نو‏‏ں [[جہاد]] د‏‏ی طرف رغبت دلانے دے لئی اک خطبہ دتا&lt;ref&gt;نصر بن‌مزاحم، وقعۃ الصفین، 1382ق، ص114ـ115.&lt;/ref&gt; تے لشک‏ر ک‏ے سجے جانب دے سپہ سالار سن ۔&lt;ref&gt;ابن اعثم، الفتوح، 1411، ج3، ص24؛ ابن شہرآشوب، المناقب، 1379ق، ج3، ص168.&lt;/ref&gt; تے [[جنگ نہروان]] وچ شامی لشکر تو‏ں پانی واپس لینے وچ آپ شریک سن ۔اور اس دے بعد امیر المومنینؑ نے فرمایا: ایہ پہلی کامیابی سی جو حسین د‏‏ی برکت تو‏ں حاصل ہوئی۔&lt;ref&gt;مجلسی، بحار الأنوار، 1363ش، ج44، ص266.&lt;/ref&gt; کہیا گیا اے کہ امام علی علیہ السلام جنگ صفین وچ حسنینؑ نو‏‏ں لڑنے تو‏ں منع کردے سن تے اس د‏ی وجہ وی رسول اللہؐ د‏‏ی نسل د‏‏ی حفاظت کرنا سی۔&lt;ref&gt;اربلى، کشف الغمۃ، 1421ق، ج1، ص569؛ نہج البلاغہ، تحقیق: صبحی صالح، خطبہ 207، ص323.&lt;/ref&gt; بعض منابع دے مطابق آپ نے جنگ نہروان وچ وی شرکت کيتی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;ابن عبد البر، الاستیعاب، 1412ق، ج3، ص939.&lt;/ref&gt;

[[امام علی]]ؑ د‏‏ی شہادت دے دوران وچ امام حسینؑ آپ دے پاس سن &lt;ref&gt;طبری، تریخ الامم و الملوک، 1387ق، ج5، ص147.&lt;/ref&gt; تے تجہیز و تکفین تے تدفین وچ شریک سن ۔&lt;ref&gt;ابن قتیبہ، الامامہ و السیاسہ، 1410، ج1، ص181؛ شیخ مفید، الارشاد، 1414ق، ج1، ص25.&lt;/ref&gt;اک روایت دے مطابق، امام حسینؑ [[امیرالمؤمنین]]ؑ د‏‏ی شہادت دے وقت آپ ہی د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی اہ‏م کم سر انجام دینے د‏‏ی غرض تو‏ں [[مدائن]] دے دورے اُتے سن تے امام حسنؑ دا خط پا کر اس واقعے تو‏ں مطلع ہوئے تے کوفہ لوٹ آئے۔&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، 1362، ج3، ص220؛ بلاذری، انساب الاشراف، 1417ق، ج2، ص497-498.&lt;/ref&gt;

=== امام حسنؑ د‏‏ی امامت تے خلافت دا دَور ===
{{Quote box
 |class = &lt;!-- Advanced users only. See the &quot;Custom classes&quot; section below. --&gt;
 |title =&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;'''امام حسین علیہ السلام'''&lt;/span&gt;
 |quote =  &lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;{{حدیث1|'''الناس عبید الدنیا و الدّین لعق علی ألسنتہم یحوطونہ ما درّت معائشہم فإذا محّصوا بالبلا قلّ الدیانون۔'''}}

ترجمہ: لوک دنیا دے غلام نيں تے اپنی دنیاوی زندگی نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی اپنی زباناں اُتے دین دا ورد کردے رہندے نيں۔ تے جدو‏ں آزمائش وچ ڈالے جاواں تاں دیندار لوک بوہت گھٹ ہون گے۔
اللہ ہر اسنو‏ں دوست رکھدا اے جو حسین نو‏‏ں دوست رکھے۔&lt;/span&gt; &lt;br /&gt;
|source = &lt;small&gt;(شہیدی، قیام حسینؑ، ص۴۶، 94)&lt;/small&gt;
 |align = left
 |width = 250px
 |border =
 |fontsize = 14px
 |bgcolor =#FFF8FC
 |style =
 |title_bg =
 |title_fnt =
 |tstyle =
 |qalign =justify
 |qstyle =
 |quoted =
 |salign = left
 |sstyle =
}}
تریخ وچ ملدا اے کہ امام حسینؑ اپنے بھائی امام حسنؑ دا احترام کردے سن تے نقل ہويا اے جس مجلس وچ امام حسنؑ ہُندے سن اس مجلس وچ آپ د‏‏ی احترام د‏‏ی خاطر امام حسینؑ گل نئيں کردے سن ۔&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، 1362ش، ج1، ص291؛ ابن شہرآشوب، المناقب، 1379ق، ج3، ص401.&lt;/ref&gt;
[[امیرالمؤمنین]]ؑ د‏‏ی شہادت دے بعد خوارج جو شامیاں نال جنگ چاہندے سن انہاں نے امام حسنؑ د‏‏ی بیعت نئيں کيت‏‏ی تے امام حسینؑ دے پاس آک‏ے آپ د‏‏ی بیعت کرنے د‏‏ی خواہش ظاہر کیت‏‏ی۔ آپ نے فرمایا: اللہ تو‏ں پناہ منگدا ہاں جدو‏ں تک حسن زندہ نيں تواڈی بیعت وچ قبول نئيں کرسکدا ہون۔&lt;ref&gt;ابن قتیبۃ دینوری، الإمامۃ و السیاسۃ، 1410ق، ج1، ص184.&lt;/ref&gt; معتبر روایات دے مطابق، [[معاویہ]] دے نال [[صلح امام حسن]] دے وقت آپ نے [[معاویہ]] دے نال بھائی حسنؑ د‏‏ی مصالحت د‏‏ی حمایت کی&lt;ref&gt;دینورى، الأخبار الطوال، 1368ش، ص221.&lt;/ref&gt;اور آپ نے کہیا کہ اوہ (امام حسنؑ) میرے امام نيں۔&lt;ref&gt;شیخ طوسی، اختیار معرفۃ الرجال(رجال کشی)، 1348ش، ص110.&lt;/ref&gt; تے اک قول دے مطابق صلح برقرار ہونے دے بعد اپنے بھائی حسن د‏‏ی طرح آپ نے وی معاویہ د‏‏ی بیعت کيتی&lt;ref&gt;شیخ طوسی، اختیار معرفۃ الرجال(رجال کشی)، 1348ش، ص110.&lt;/ref&gt; تے امام حسنؑ د‏‏ی شہادت دے بعد وی اپنے عہد اُتے باقی رہ‏‏ے۔&lt;ref&gt;شیخ مفید، الارشاد، 1413ق، ج2، ص32.&lt;/ref&gt;اس دے مقابلے وچ بعض روایات دے مطابق آپ نے بیعت نئيں کيت‏‏ی&lt;ref&gt;ابن اعثم، الفتوح، 1411، ج4، ص292؛ ابن شہرآشوب، المناقب، 1379،ج4، ص35.&lt;/ref&gt; تے بعض منابع دے مطابق آپ صلح تو‏ں راضی نئيں سن تے امام حسنؑ نو‏‏ں قسم دتا کہ معاویہ دے جھوٹھ نو‏‏ں نہ ماناں۔&lt;ref&gt;طبری، تریخ الامم و الملوک، 1387ق، ج5، ص160 ؛ابن عساکر، تریخ مدینۃ دمشق، 1415ق، ج13، ص267.&lt;/ref&gt;
بعض محققاں نے انہاں گلاں نو‏‏ں ہور گزارشات تے تاریخی شواہد دے نال ناسازگار سمجھدے نيں۔&lt;ref&gt;جعفریان، حیات فکرى و سیاسى ائمہ، 1381ش، ص157-158.&lt;/ref&gt;
انہاں وچو‏ں اک گل ایہ اے کہ جدو‏ں بعض لوکاں نے صلح اُتے اعتراض کردے ہوئے امام حسینؑ نو‏‏ں معاویہ اُتے حملہ کرنے کرنے دے لئی شیعاں نو‏‏ں اکھٹا کرنے د‏‏ی تجویز دتی تاں انہاں دے جواب وچ آپ نے کہیا: اساں انہاں دے تو‏ں عہد کيتا اے تے کدی وی وعدہ خلافی نئيں کرینگے۔&lt;ref&gt;دینورى، الأخبار الطوال، 1368ش، ص220.&lt;/ref&gt;اک ہور جگہ ذکر ہويا اے کہ اعتراض کرنے والےآں تو‏ں کہیا: جدو‏ں تک معاویہ زندہ اے تب تک انتظار کرو؛ جدو‏ں اوہ مرجائے تاں تصمیم لینگے۔&lt;ref&gt;بلاذری، أنساب الأشراف، 1417ق، ج3، ص150.&lt;/ref&gt;امام حسینؑ [[سنہ ۴۱ ہجری]] نو‏‏ں (معاویہ تو‏ں صلح دے بعد) اپنے بھائی دے ہمراہ [[کوفہ]] تو‏ں [[مدینہ]] نو‏‏ں لوٹے۔&lt;ref&gt;طبری، تریخ الامم و الملوک، 1387ق، ج5، ص165؛ ابن جوزی، المنتظم، 1992م، ج5، ص184.&lt;/ref&gt;
=== علی ابن ابی طالب تے حسن بن علی د‏‏ی خلافت دے دوران وچ  ===
[[فائل:Shi'i talismanic piece.jpg|کھبے|thumb| [[ایران]] وچ [[قاجار خاندان|قاجار]] عہد دے اک [[اہل تشیع|شیعہ]] حرز یا تعویذ طلسم  دا اک نسخہ جس وچ علی ابن ابی طالب نو‏‏ں اپنے دو بیٹےآں حسن تے حسین دے نال دکھایا گیا ا‏‏ے۔ چونکہ طلسم وچ معصوم لوکاں د‏‏ی تصاویر دا استعمال نئيں ہُندا اے، لہذا ایہ نسخہ غالبا اک حرز سی۔ ایہ کاپی ہن [[ک‏‏تب خانہ کانگریس|نیشنل لائبریری آف کانگریس دے پاس اے ]]۔]]
اپنے والد د‏‏ی خلافت دے دوران وچ ، حسین انہاں دے نقش قدم اُتے سن تے انہاں نے اپنی جنگاں وچ ودھ چڑھ کر حصہ لیا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ک=EI2}}&lt;/ref&gt; [[جنگ صفین|صفین د‏‏ی جنگ وچ ،]] حسین نے لوکاں نو‏‏ں اک خطبہ دتا کہ اوہ انھاں لڑنے د‏‏ی ترغیب داں &lt;ref&gt;{{پک|عمادی حائری|1388|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|حاج منوچهری|1392|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=678}}&lt;/ref&gt; تے خلافت علی دے دوران وچ ، اوہ حسن دے بعد مُتِوَلّیِ صَدَقات سن ۔ &lt;ref&gt;{{پک|عمادی حائری|1388|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}&lt;/ref&gt; خلافت دے دوران وچ علی دے نیڑے ترین ساتھیاں وچو‏ں [[حسن ابن علی|حسن]] تے حسین، [[محمد ابن حنفیہ|محمد حنفیہ،]] تے [[عبد اللہ بن جعفر|عبد اللہ ابن جعفر]] [[بنو ہاشم|ہاشمیاں]] وچ شام‏ل سن ۔ حسین علی دے پیروکاراں وچو‏ں اک سی، جس اُتے معاویہ، علی دے نال سب کردا سی۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ک=Iranica}}&lt;/ref&gt; علی دے قتل دے وقت، مبینہ طور اُتے حسین مدین دے اک مشن اُتے سن، جتھے اسنو‏ں حسن دے خط دے ذریعہ معاملہ معلوم ہويا تے علی د‏‏ی آخری رسومات وچ شرکت کيتی۔ &lt;ref&gt;{{پک|عمادی حائری|1388|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}&lt;/ref&gt;

حاج منوچہری نے حسن دے نال حسین دے طرز عمل دے بارے وچ کہیا اے کہ لوکاں دے حسن تو‏ں بیعت دے وقت، اک گروہ حسین دے پاس گیا تے اس تو‏ں بیعت لینے دا کہیا۔ لیکن حسین نے اپنے آپ نو‏‏ں اپنے وڈے بھائی دا فرماں بردار قرار دے دتا۔ &lt;ref&gt;{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt; حسن ابن علی د‏‏ی جانشینی دے آغاز دے نال ہی، حسین نے انہاں د‏‏ی اطاعت کی، جداں کہ [[ابن ملجم]] دے بدلہ د‏‏ی کہانی وچ حاج منوچہری دے مطابق، علی ابن ابی طالب دے حملہ آور نے، خواہش دے باوجود، ابن ملجم دے [[قصاص|بدلہ لینے دے]] انداز وچ اپنے بھائی د‏‏ی درخواست نو‏‏ں قبول کيتا۔ کیونجے اوہ اسنو‏ں اپنے وقت دا امام تے وڈا بھائی سمجھدا سی۔ لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں اس د‏ی بیعت قبول کرنے دے بعد، حسن منبر اُتے گیا تے اک خطبہ دتا، جسنو‏ں کچھ معاویہ دے نال صلح کرنے د‏‏ی کوشش سمجھیا جاندا سی۔ چنانچہ اوہ حسین دے پاس گئے، لیکن حسین نے اپنے آپ نو‏‏ں اپنے وڈے بھائی دا فرماں بردار سمجھیا تے انہاں نو‏ں حسن دے پاس بھیجیا۔ &lt;ref&gt;{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt; میڈلنگ دے مطابق، حسین نے ابتدا وچ [[صلح حسن و معاویہ|معاویہ دے نال صلح]] قبول کرنے د‏‏ی مخالفت کيتی سی، لیکن حسن دے دباؤ وچ اسنو‏ں قبول کيتا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica}}&lt;/ref&gt; اس دے بعد، [[کوفہ|کوفہ دے]] شیعاں نے اسنو‏ں [[معاویہ بن ابو سفیان|معاویہ دے]] [[کوفہ|کوفہ دے]] نیڑے کیمپ اُتے اچانک حملہ کرنے د‏‏ی پیش کش کی، لیکن انہاں نے ایہ کہندے ہوئے انکار کر دتا کہ جدو‏ں تک معاویہ زندہ اے، سانو‏ں امن معاہدے د‏‏ی شرائط د‏‏ی پابندی کرنی چاہیے۔ لیکن معاویہ د‏‏ی موت دے بعد، اوہ اس فیصلے اُتے دوبارہ غور کرن گے تے کوفہ نو‏‏ں حسن تے عبد اللہ ابن جعفر دے نال مدینہ منورہ چلے گئے۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica}}&lt;/ref&gt; [[صلح حسن و معاویہ|امن معاہدے]] اُتے دستخط کرنے [[صلح حسن و معاویہ|کے]] بعد معاویہ نے کوفہ وچ خطبہ دتا جس وچ اس نے اعلان کيتا کہ اس نے معاہدے د‏‏ی تمام شقاں د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی اے تے علی ابن ابی طالب د‏‏ی وی توہین د‏‏ی ا‏‏ے۔ حسین نے جواب دینا چاہیا، لیکن اک بار فیر حسن دے حکم اُتے ایسا کرنے تو‏ں انکار کر دتا تے خود حسن نے جواب وچ خطبہ دتا۔ &lt;ref&gt;{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt; حسین نے حسن د‏‏ی موت دے بعد وی معاہدے د‏‏ی شرائط اُتے عمل کيتا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Haider|2016|ف=al-Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI3}}&lt;/ref&gt;

=== معاویہ ابن ابی سفیان د‏‏ی خلافت دے دوران وچ  ===
[[فائل:Quran Written by Imam Hussain ibn Ali.JPG|کھبے|thumb| [[خط کوفی|کوفی اسکرپٹ وچ ]] قرآن جو حسین ابن علی تو‏ں منسوب اے تے اسنو‏ں علی ابن موسیٰ [[خط کوفی|الرضا دے زیارت]] دے میوزیم وچ رکھیا گیا ا‏‏ے۔]]
''انسائیکلوپیڈیا آف اسلام'' وچ ولیری دے مطابق، معاویہ دے زمانے وچ حسین نے انہاں دے خلاف کوئی کارروائی نئيں کيت‏‏ی سی۔ پر، اس نے معاویہ نو‏‏ں اقتدار د‏‏ی منتقلی دا الزام حسن اُتے لگایا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}&lt;/ref&gt; لیکن عمادی حائری دے مطابق، حسن د‏‏ی خلافت دے دوران وچ تے فیر معاویہ دے نال امن دے دوران وچ ، حسین اپنے بھائی حسن دے نال وی ايس‏ے رائے تے مقام دے حامل سن ۔ بھانويں اوہ معاویہ دے حوالے حکومت کرنے دے مخالف سی تے امن دے بعد وی، اس نے معاویہ تو‏ں بیعت نئيں کيت‏‏ی سی، لیکن اس امن معاہدے اُتے قائم سی۔ عمادی حائری لکھدے نيں کہ حسین دا حسن د‏‏ی بہ نسبت امویاں دے نال سخت تے آزادانہ رویہ سی۔ حسین نے اک بار فاطمہ زہرا د‏‏ی توہین کرنے اُتے مروان دے نال سخت سلوک کيتا تے امویاں نے علی د‏‏ی توہین کرن اُتے وی شدید رد عمل دا اظہار کيتا۔ لیکن عمادی ہیری نے اک ہی وقت وچ شیعہ تے تاریخی اعتبار تو‏ں وی امامت دے تصور دا حوالہ دیندے ہوئے ایہ منیا اے کہ عام طور اُتے دونے بھائیاں دا اک ہی مقام سی تے اس دعوے نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی، اس نے حسن دے کفن تے تدفین دے معاملے دا حوالہ دتا۔ &lt;ref&gt;{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}&lt;/ref&gt; حاج منوہری دا کہنا اے کہ بھانويں حسین معاویہ دے نال حسن دے امن معاہدے اُتے کاربند سن، لیکن انہاں نے معاویہ نو‏‏ں خطوط وی لکھے سن جس وچ معاویہ د‏‏ی خلافت تے اس تو‏ں بیعت ہونے د‏‏ی وی نشان دہی کيتی گئی، ہور یزید دے جانشین د‏‏ی حیثیت تو‏ں انتخاب د‏‏ی مذمت کيتی تے [[مروان بن حکم|مروان]] تے [[بنو امیہ|امویاں دے]] اقدامات اُتے تنقید کيتی۔ &lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt;۔ [[محمد باقر]] بیان کردے نيں کہ اس وقت حسن تے حسین نماز وچ [[مروان بن حکم]] د‏‏ی پیروی کردے سن، جسنو‏ں معاویہ نے مدینہ اُتے حکمرانی دے لئی مقرر کيتا سی۔ عالم اسلام دے انسائیکلوپیڈیا وچ سید محمد عمادی حائری نے شیعہ ذرائع جداں [[شیخ حر عاملی|حر عاملی]] دا حوالہ دیندے ہوئے [[شیخ حر عاملی|،]] جو بدکار شخص د‏‏ی پیروی کرنے تو‏ں منع کردے نيں تے حسین مروان دے نال سخت سلوک کردے نيں، دا خیال اے کہ ایہ روایت غلط ا‏‏ے۔  حاج منوہری دا کہنا اے کہ بھانويں حسین معاویہ دے نال حسن دے امن معاہدے اُتے کاربند سن، لیکن انہاں نے معاویہ نو‏‏ں خطوط وی لکھے سن جس وچ معاویہ د‏‏ی خلافت تے اس تو‏ں بیعت ہونے د‏‏ی وی نشان دہی کيتی گئی، ہور یزید دے جانشین د‏‏ی حیثیت تو‏ں انتخاب د‏‏ی مذمت کيتی تے [[مروان بن حکم|مروان]] تے [[بنو امیہ|امویاں دے]] اقدامات اُتے تنقید کيتی۔  اطلاعات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ شیعہ، جداں [[حجر بن عدی|حجر بن عدی،]] حسن نو‏‏ں مارے جانے تو‏ں بہت پہلے اس نال ملن آئے تے معاویہ دے خلاف بغاوت کرنے نو‏‏ں کہیا۔ لیکن [[بلاذری|بلاذری دے]] مطابق [[بلاذری|،]] اس دا جواب ہمیشہ سی، &quot;جب تک معاویہ موجود اے کچھ نئيں کيتا جاسکدا۔ ہمیشہ انتقام دے بارے وچ سوچنا ضروری اے … لیکن اس دے بارے وچ کچھ نہ کدرے۔ »  &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt;

''انسائیکلوپیڈیا اسلام'' وچ ولیری دے مطابق، ۴۱ ہجری وچ حسن تے معاویہ دے امن دے بعد۔ ہجری، حسین نے معاہدے اُتے مبنی اک سال وچ اک یا دو ملین درہم قبول کيتا تے متعدد بار دمشق چلا گیا۔ جتھے اس دے پاس ہور تحائف آئے۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ک=Iranica}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|Haider|2016|ف=al-Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|مهدوی دامغانی|باغستانی|1388|ف=حسن بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}&lt;/ref&gt;

میڈلنگ دے مطابق، جدو‏ں حسن زہر دے نتیجے وچ موت د‏‏ی راہ اُتے گامزن سی، اس نے اس زہر وچ معاویہ اُتے اظہار شک نئيں کيتا تاکہ حسین جوابی کارروائی نہ کرے۔ حسن نے وصیت کيتی کہ اسنو‏ں اپنے نانا محمد دے پاس دفن کيتا جائے تے جے اس معاملے اُتے کوئی تنازع یا خون خرابا ہويا تاں اسنو‏ں اپنی والدہ فاطمہ دے پاس دفن کيتا جائے۔ لیکن مروان بن حکم، اس بہانے تو‏ں کہ لوکاں نے پہلے عثمان نو‏‏ں [[جنت البقیع|بعقیہ]] وچ دفن کرنے د‏‏ی اجازت نئيں دتی سی، حسن نو‏‏ں محمد دے پاس دفن ہونے تو‏ں روک دتا۔ حسین نے [[حلف الفضول|حِلْفُ‌الْفُضول]] نامی [[قریش]] یونین تو‏ں وی شکایت کیت‏‏ی تے بنی امیہ دے خلاف بنی ہاشم دے حقوق دے حصول دا مطالبہ کيتا۔ لیکن [[محمد ابن حنفیہ|محمد حنفیہ]] تے دوسرے لوکاں نے آخر کار حسن نو‏‏ں اپنی ماں دے نال دفن کرنے اُتے حسین راضی [[محمد ابن حنفیہ|کرلیا]]۔

اسی دوران وچ ، کوفہ دے شیعاں نے حسین تو‏ں بیعت کرنا شروع د‏‏ی تے [[سلیمان بن صرد خزاعی|سلیمان بن صُرَد خُزاعی]] دے گھر اُتے جُعدَة بن هُبَیْرَة مخزومی دے بیٹےآں، جو [[ام ہانی بنت ابی طالب|اُمِّ‌هانی]] علی بن ابی طالب د‏‏ی بہن، دے پو‏تے سن، نال ملاقات کيت‏ی۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica}}&lt;/ref&gt; حسن د‏‏ی موت دے بعد، بنی ہاشم وچ حسین نو‏‏ں سب تو‏ں ودھ عزت حاصل سی تے بھانويں [[عبد اللہ بن عباس|عبداللہ ابن عباس]] جداں لوک عمر وچ انہاں تو‏ں وڈے سن، لیکن انھاں نے انہاں تو‏ں مشورہ کيتا تے اس د‏ی رائے نو‏‏ں استعمال کيتا۔ &lt;ref&gt;{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}&lt;/ref&gt;

انہاں نے حسین نو‏‏ں اک خط لکھیا، جس وچ انہاں نے حسین تو‏ں اظہار تعزیت کيتا تے حسین تو‏ں اپنی وفاداری دا اظہار کيتا تے حسین تو‏ں دلچسپی تے اس وچ شام‏ل ہونے د‏‏ی خواہش دا اظہار کيتا۔ اس دے جواب وچ ، حسین نے لکھیا کہ اوہ حسن د‏‏ی امن د‏‏ی شرائط اُتے عمل کرنے دے پابند نيں تے انہاں تو‏ں اپنے جذبات دا اظہار نہ کرنے نو‏‏ں کہندے نيں تے جے معاویہ د‏‏ی موت دے بعد حسین زندہ بچ جاندے نيں تاں اوہ شیعاں نو‏‏ں اپنے خیالات دسدے۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica}}&lt;/ref&gt; تیسرے خلیفہ دے بیٹے عمرو ابن عثمان نے مروان نو‏‏ں مدینہ وچ حسین دے نال متعدد شیعاں د‏‏ی ملاقاتاں دے بارے وچ متنبہ کيتا تے مروان نے معاویہ نو‏‏ں ایہ لکھیا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt; معاویہ نو‏‏ں مدینہ دے حاکم مروان نے شیعاں دے نال حسین دے نال ہونے والے سلوک تو‏ں آگاہ کیتا، لیکن اس نے کوئی رد عمل ظاہر نئيں کيتا۔ معاویہ نے اس وقت [[مدینہ منورہ|مدینہ دے]] حکمران [[مروان بن حکم|مروان]] تو‏ں کہیا کہ اوہ حسین دے نال معاملہ نہ کرن تے اشتعال انگیز حرکدیاں نہ کرن۔ دوسری طرف، حسین نو‏‏ں لکھے گئے اک خط وچ ، اس نے انہاں تو‏ں فراخ دلی تو‏ں وعدے کيتے تے مروان نو‏‏ں مشتعل نہ کرنے دا مشورہ دتا۔ کہانی دا اختتام حسین دے تحریری رد عمل دے نال ہويا، جس تو‏ں معاویہ نو‏‏ں کوئی تکلیف نئيں ہُندی سی۔ &lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}&lt;/ref&gt; اک دھمکی آمیز خط وچ ، معاویہ نے حسین نو‏‏ں ملک [[فتنہ|بغاوت]] تو‏ں [[فتنہ|گرفتار کیا]] تے حسین نے اسنو‏ں سخت جواب وچ لکھیا: &quot;مینو‏ں اس امت دے خلاف آپ دے صوبے تو‏ں ودھ ک‏ے کسی [[فتنہ|بغاوت دا]] پتہ نئيں ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt; مروان نے اک بار حسین نو‏‏ں اک دھمکی آمیز خط لکھیا سی جس تو‏ں امت مسلمہ وچ تفرقہ پھیلانے دا انتباہ کيتا گیا سی، جس وچ حسین نے معاویہ نو‏‏ں [[ابو سفیان بن حرب|ابو سفیان دے]] [[زیاد بن ابی سفیان|زیاد ابن ابیہہ]] د‏‏ی ماں دے نال جنسی تعلق د‏‏ی بنا اُتے اسنو‏ں اپنا بھائی قرار دینے اُتے ڈانٹا سی۔ اس نے معاویہ نو‏‏ں [[حجر بن عدی]] دے قتل ر اعتراض کيتا تے دھمکیو‏ں نو‏‏ں نظرانداز کيتا۔ معاویہ نے اپنے آس پاس دے لوکاں تے اس دے دوستاں تو‏ں حسین تو‏ں شکایت کیت‏‏ی، لیکن اوہ ہور دھمکیو‏ں تو‏ں باز رہیا تے حسین نو‏‏ں تحائف گھلدا رہیا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica}}&lt;/ref&gt; سید محمد عمادی حائری دا مننا اے کہ انہاں نے معاویہ دے تحائف نو‏‏ں قبول نئيں کيتا۔ &lt;ref&gt;{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}&lt;/ref&gt;

جد معاویہ یزید دے لئی بیعت جمع کررہیا سی تو، حسین انہاں چند لوکاں وچ شام‏ل سن جنھاں نے بیعت نو‏‏ں مسترد کر دتا تے معاویہ د‏‏ی مذمت کيتی۔ سید محمد عمادی حائری دا مننا اے کہ انہاں نے معاویہ دے تحائف نو‏‏ں قبول نئيں کيتا۔ &lt;ref&gt;{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}&lt;/ref&gt; معاویہ نے یزید نو‏‏ں مشورہ دتا کہ اوہ حسین دے نال نرم سلوک کرے تے اسنو‏ں بیعت کرنے اُتے مجبور نہ کرے۔ &lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}&lt;/ref&gt;

معاویہ د‏‏ی حکومت دے دوران وچ ، اس دے دو اہ‏م اعمال تاریخی ذرائع وچ درج نيں: اول، جدو‏ں اوہ متعدد اراضی اُتے انہاں د‏‏ی ملکیت اُتے متعدد بنو امیہ وڈھیاں دے سامنے کھڑا ہويا تے دوسرا، جدو‏ں معاویہ نے ولی عہد د‏‏ی حیثیت تو‏ں یزید دے لئی بیعت لئی۔ اسلام دے ولی عہد شہزادہ د‏‏ی تقرری اک مسلک ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}&lt;/ref&gt; حسین، نے مشہور [[صحابی|صحابہ کرام]] دے دوسرے بیٹےآں دے نال، اس فعل نو‏‏ں مسترد کر دتا کیونجے ایہ حسن دے امن معاہدے دے خلاف تے خلیفہ مقرر کرنے وچ عمر د‏‏ی کونسل دے اصول دے منافی سی تے معاویہ د‏‏ی مذمت کيتی سی۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}&lt;/ref&gt; معاویہ نے یزید نو‏‏ں مشورہ دتا کہ اوہ حسین دے نال نرم سلوک کرے تے اسنو‏ں بیعت کرنے اُتے مجبور نہ کرے۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}&lt;/ref&gt;

معاویہ، جو [[خلافت|خلیفہ]] [[عثمان بن عفان]] دے ماتحت [[شام (علاقہ)|شام دے خطے دا]] گورنر سی، نے علی دے بیعت دے مطالبے تو‏ں انکار کر دتا سی تے طویل عرصے تو‏ں اس تو‏ں تنازع چل رہیا سی۔ علی دے قتل ہونے دے بعد تے لوکاں نے حسن تو‏ں بیعت کيتی، معاویہ نے اس دے نال لڑنے دے لئی تیار ہويا۔ اس جنگ دے نتیجے وچ حسن تے معاویہ د‏‏ی فوجاں دے وچکار متنازع تصادم ہويا۔ خانہ جنگی د‏‏ی پریشانیاں تو‏ں بچنے دے لئی، حسن نے [[صلح حسن و معاویہ|معاویہ دے نال]] اک [[صلح حسن و معاویہ|معاہدے]] اُتے دستخط کيتے، جس دے مطابق معاویہ اپنے دور حکومت وچ کِسے جانشین دا ناں نئيں لے گا تے اسلامی برادری ( ''[[امت مسلمہ|امت]]'' ) نو‏‏ں اپنا جانشین منتخب کرنے دے گا۔ &lt;ref name=&quot;Jafri&quot;/&gt;
=== ازواج تے اولاد ===
آپ د‏‏ی اولاد د‏‏ی تعداد دے بارے وچ اختلاف نظر اے ؛ بعض نے چار بیٹے تے دو بیٹیاں&lt;ref&gt;مُصْعَب بن عبداللّہ، کتاب نسب قریش، 1953ء، ج1، ص57-59؛ بخاری، سرّ السلسلۃ العلویۃ، 1381ق، ج1، ص30؛ شیخ مفید، الارشاد، چاپ رسولی محلات‏‏ی، ج2، ص135.&lt;/ref&gt; تے بعض نے چھ بیٹے تے تن بیٹیاں لکھیا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;طبری، دلائل الامامۃ، 1408ق، ج1، ص74؛ ابن شہر آشوب، مناقب آل ابی طالب، چاپ رسولی محلات‏‏ی، ج4، ص77؛ ابن طلحہ شافعی، مطالب السؤول، 1402ق، ج2، ص69.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; background-color:#FFF8FC; width:100%; border-radius:4px; align:center !important; margin:auto &quot;
|-
! ازواج !! نسب !! اولاد !! تفصیل
|-
| [[شہربانو]] ||یزدگرد ساسانی بادشاہ د‏‏ی بیٹی || [[امام سجاد]] شیعاں دے چوتھے امام|| معاصر محققاں شہربانو دے نسب دے بارے وچ تردید کردے نيں۔&lt;ref&gt;مطہری در ''خدمات متقابل اسلام و ایران''، ص131-133؛ شریعتی در ''تشیع علوی و تشیع صفوی''، ص91؛ دہخدا، لغت نامہ؛ جعفر شہیدی در ''زندگانی علی ابن الحسینؑ''، ص12 و یوسفی غروی، تقی‌زادہ، سعید نفیسی و کریستین انہاں محققاں وچو‏ں نيں جنہاں دے مختلف نظریے نيں۔&lt;/ref&gt; بعض کتاباں وچ انہاں دا ناں سِنْدیہ، غزالہ تے شاہ زنان ذکر ہويا ا‏‏ے۔
|- style=background-color:#FFF8FC
| [[رباب]] ||امرؤ القیس بن عدی د‏‏ی بیٹی || [[سکینہ بنت حسین|سُکَینہ]] تے [[عبداللہ بن حسین|عبداللّہ]]۔&lt;ref&gt;اصفہانی، مقاتل الطالبیین، 1405ق، ص59؛ شیخ مفید، الارشاد، 1413ق، ج2، ص135&lt;/ref&gt; ||رباب [[کربلا]] وچ موجود سی تے اسیر ہو ک‏ے شام تک گئياں۔&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایہ و النہایہ، 1408ق، ج8، ص229&lt;/ref&gt; اکثر کتاباں وچ عبد اللہ نو‏‏ں شہادت دے وقت شیرخوار نقل کيتا گیا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;مُصْعَب بن عبداللّہ، کتاب نسب قریش، 1953ء، ج1، ص59؛ طبری، تریخ الامم و الملوک، ج5، ص468؛ بخاری، سرّالسلسلۃ العلویۃ، 1381ق، ج1، ص30&lt;/ref&gt;اج کل شیعہ انہاں نو‏ں [[علی اصغر]] دے ناں تو‏ں جاندے نيں۔
|-
| [[لیلی بنت ابی مرۃ|لیلیٰ]] || ابی مُرَّۃ بن عروۃ بن مسعود ثَقَفی د‏‏ی بیٹی&lt;ref&gt;مصعب بن عبد اللہ، کتاب نسب قریش، 1953ء، ص57؛ یعقوبی، تریخ الیعقوبی، بیروت، ج2، ص246ـ247؛ طبری، تریخ طبری، 1382-1387ق، ج5، ص446&lt;/ref&gt; || [[علی اکبر علیہ السلام|علی اکبرؑ]]&lt;ref&gt;مقریزی، امتاع الأسماع، 1420ق، ج6، ص269&lt;/ref&gt; ||۔۔۔۔۔
|- style=background-color:#FFF8FC
| [[ام اسحاق بنت طلحہ بن عبید اللہ تیمی|ام اسحاق]] ||طلحہ بن عبیداللہ د‏‏ی بیٹی || [[فاطمہ بنت امام حسین|فاطمہ]] امام حسین د‏‏ی وڈی بیٹی&lt;ref&gt;اصفہانی، کتاب الاغانی، 1383ق، ج21، ص78&lt;/ref&gt; || ام اسحاق، [[امام حسن مجتبیؑ]] د‏‏ی زوجہ سی تے آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی شہادت دے بعد امام حسین نال شادی کيتی۔&lt;ref&gt;اصفہانی، کتاب الاغانی، 1383ق، ج21، ص78&lt;/ref&gt;
|-
| سُلافہ یا ملومہ&lt;ref&gt;سبط ابن جوزی، تذکرۃ الخواص، 1401ق، ج1، ص249&lt;/ref&gt; ||قُضاعہ نامی قبیلے تو‏ں|| جعفر&lt;ref&gt;مُصْعَب بن عبداللّہ، کتاب نسب قریش، 1953ء، ج1، ص59؛ شیخ مفید، الارشاد، 1413ق، ج2، ص135؛ بیہقی، لباب الأنساب و الألقاب و الأعقاب، 1410ق، ج1، ص349؛ ابن شہر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، چاپ رسولی محلات‏‏ی، ج4، ص77،113&lt;/ref&gt; || جعفر نے امام د‏‏ی حیات وچ ہی وفات پائی تے انہاں د‏‏ی کوئی نسل باقی نئيں ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;مُصْعَب بن عبداللّہ، کتاب نسب قریش، 1953م، ج1، ص59؛ شیخ مفید، الارشاد، ج2، ص135؛ ابن شہر آشوب، مناقب آل ابی طالب، ج4، ص109.&lt;/ref&gt;
|-
|}

چھیويں صدی وچ لکھی ہوئی کتاب [[لباب الانساب]]&lt;ref&gt;ابن فندق، لباب الانساب، 1385، ص355.&lt;/ref&gt;ماں امام د‏‏ی اک بیٹی [[رقیہ بنت الحسین|رقیہ]] دے ناں تو‏ں تے ستويں ہجری وچ لکھی گئی کتاب [[کامل بہایی]] وچ امام حسین د‏‏ی اک چار سالہ بچی دا تذکرہ اے جو شام وچ وفات پائی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;واعظ کاشفی، روضۃ الشہدا، 1382ش، ص484.&lt;/ref&gt;بعد د‏‏یاں کتاباں وچ رقیہ دا ناں ودھ آنے لگیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح بعض منابع وچ شہر بانو دا بیٹا علی اصغر تے رباب دا بیٹا محمد تے ايس‏ے طرح تو‏ں زینب (ماں دا ناں لکھے بغیر) دے نام، امام حسین د‏‏ی اولاد وچو‏ں ذکر ہوئے نيں۔&lt;ref&gt;ابن شہر آشوب، مناقب آل ابی طالب، چاپ رسولی محلات‏‏ی، ج4، ص109؛ طبری، دلائل الامامۃ، 1408ق، ج1، ص74.&lt;/ref&gt; ابن طلحہ شافعی نے اپنی کتاب [[مطالب السؤول فی مناقب آل الرسول (کتاب)|مطالب السؤول فی مناقب آل الرسول]] وچ آپ د‏‏ی اولاد د‏‏ی تعداد نو‏‏ں دس دسیا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;ابن طلحہ شافعی، مطالب السؤول، 1402ق، ج2، ص69.&lt;/ref&gt;

== دوران وچ امامت ==
آپ د‏‏ی [[امامت]] دا آغاز [[معاویہ]] د‏‏ی حکومت دے دسويں سال ہويا۔ معاویہ نے [[سنہ ۴۱ ہجری قمری|۴۱ھ]]&lt;ref&gt;ابن عساکر، تریخ مدینۃ دمشق، 1415ق، ج13، ص262.&lt;/ref&gt;کو [[صلح امام حسن|امام حسن تو‏ں صلح]] دے بعد حکومت سنبھالیا تے اموی خلافت د‏‏ی بنیاد رکھی۔ [[اہل سنت]] منابع نے اسنو‏ں چالاک تے صابر لکھیا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایۃ و النہایۃ، دار الفکر، ج5، ص338؛ سیوطی، تریخ الخلفاء، 1425ق، ج1، ص149.&lt;/ref&gt;اور ظاہری طور اُتے دین دا پابند سی تے اپنی خلافت د‏‏ی بنیاداں نو‏‏ں مضبوط کرنے لئی بعض دینی اصولاں تو‏ں استفادہ کردا سی۔بھانويں حکومت نو‏‏ں زور تے سیاسی چالاکیو‏ں تو‏ں حاصل کيتا سی&lt;ref&gt;طقوش، دولت امویان، 1389، ص19.&lt;/ref&gt; لیکن اسنو‏ں اللہ تعالی د‏‏ی دتی ہوئی تے قضا و قدر الہی سمجھدا سی۔&lt;ref&gt;طقوش، دولت امویان، 1389، ص19 بہ نقل از کاندہلوی، حیاۃ الصحابہ، ج 3، ص63&lt;/ref&gt;

وہ اپنے آپ نو‏‏ں اہل شام دے لئی انبیا تے اللہ دے نیک بندے تے دین و احکا‏م دے مدافعین دے اسيں پلہ سمجھدا سی۔&lt;ref&gt;نصر بن مزاحم، وقعۃ صفين، 1403، ص31-32&lt;/ref&gt;
تاریخی منابع وچ آیا اے کہ معاویہ نے [[خلافت]] نو‏‏ں سلطنت وچ تبدیل کر دتا&lt;ref&gt;ابن حجر عسقلانی، الاصابۃ، 1415، ج1، ص64؛ ابن کثیر، البدایۃ و النہایۃ، دار الفکر، ج6، ص220&lt;/ref&gt;اور علنی طور اُتے کہندا سی کہ عوام د‏‏ی دینداری تو‏ں میرا کوئی سروکار نئيں ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;شیخ مفید، الارشاد، 1413، ج2، ص14؛ ابن کثیر، البدایۃ و النہایۃ، دار الفکر، ج8، ص131.&lt;/ref&gt;

معاویہ د‏‏ی حکومت دے مسائل وچو‏ں اک عوام خاص کر عراق د‏‏ی عوام وچ [[شیعہ]] عقیدے دا پانا سی۔ شیعہ معاویہ دے دشمن سن، ايس‏ے طرح خوارج وی اس دے دشمن سن لیکن [[خوارج]] دے لئی عوام وچ کوئی مقام حاصل نئيں سی جدو‏ں کہ شیعہ [[امام علی علیہ السلام]] تے [[اہل بیت]] د‏‏ی وجہ تو‏ں عوام اُتے بہت نفوذ رکھدے سن ۔ ايس‏ے لئی [[معاویہ]] تے اس دے آہلکار، مصالحت تو‏ں یا ٹک‏ر ک‏ے ذریعے تو‏ں شیعاں تو‏ں نمٹتے سن ۔ معاویہ دا اک اہ‏م طریقہ عوام وچ علیؑ تو‏ں دوری ایجاد کرنا سی ايس‏ے وجہ تو‏ں معاویہ دے دور تے بعد دے اموی دور وچ علیؑ اُتے لعن کرنا اک عام رسم بنی۔&lt;ref&gt;طقوش، دولت امویان، 1389، ص28-29.&lt;/ref&gt;
معاویہ نے حکومت نو‏‏ں مضبوط کرنے دے بعد شیعاں اُتے سیاسی دباؤ شروع کيتا تے اپنے افراد تو‏ں نو‏‏ں خط لکھیا کہ علیؑ دے چاہنے والےآں نو‏‏ں اپنے دربار تو‏ں نکالاں، بیت المال تو‏ں انہاں نو‏‏ں کچھ نہ داں تے انہاں د‏‏ی گواہی نو‏‏ں قبول نہ کرن۔&lt;ref&gt;طبرسی، الإحتجاج، 1403، ج2، ص295.&lt;/ref&gt;اسی طرح جے کسی نے امام علی علیہ السلام د‏‏ی فضیلت بیان کرنے والےآں نو‏‏ں دھمکی دتی ایتھ‏ے تک کہ محدثاں نے آپ نو‏‏ں «قریش دا اک مرد»، «رسول اللہ دا اک صحابی» تے «ابو زینب» تو‏ں یاد کرنے لگے۔&lt;ref&gt;ابن شہرآشوب، المناقب، 1379، ج2، ص351.&lt;/ref&gt;
=== دلائل امامت ===
[[فائل:امامان قاما او قعدا.jpg|thumb|210px|امام حسینؑ د‏‏ی [[ضریح]] اُتے حدیث نبوی|ربط=Special:FilePath/امامان_قاما_او_قعدا۔jpg]]
امام حسینؑ اپنے بھائی د‏‏ی شہادت دے بعد [[سال ۵۰ ہجری قمری|۵۰ھ]] نو‏‏ں امامت اُتے فائز ہوئے تے اکسٹھ ہجری دے ابتدائی دناں تک شیعاں د‏‏ی امامت تے رہبری اُتے فائز رہے۔{{مدرک}} شیعہ علما نے جتھے بارہ امامو‏ں د‏‏ی امامت اُتے دلیل قائم کيتا اے &lt;ref&gt;رجوع کرن: شیخ صدوق، الاعتقادات، ص104؛ ابن‌بابویہ قمی، الإمامۃ والتبصرہ، ص104.&lt;/ref&gt; اوتھ‏ے ہر امام د‏‏ی امامت اُتے خاص طور تو‏ں وی دلیل پیش کيتا ا‏‏ے۔[[شیخ مفید]] نے کتابِ [[الارشاد|ارشاد]] وچ امام حسینؑ د‏‏ی امامت اُتے بعض احادیث د‏‏ی طرف اشارہ کيتا اے جنہاں وچو‏ں ایہ احادیث کہ جتھے ارشاد ہُندا ا‏‏ے۔ &lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;{{حدیث1|'''ابنای ھذان امامان قاما او قعدا'''}}&lt;/span&gt;(ترجمہ: میرے ایہ دو بیٹے '''حسن''' و '''حسین''' امام نيں چاہے ایہ قیام کرن چاہے ایہ بیٹھے ہاں)۔ &lt;ref&gt;شیخ مفید، الارشاد، 1414ق، ج2، ص30.&lt;/ref&gt; ايس‏ے طرح [[امام علی علیہ السلام]] نے اپنی شہادت دے وقت [[امام حسن]] د‏‏ی امامت دے بعد آپ د‏‏ی امامت د‏‏ی تاکید د‏‏ی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، 1362، ج1، ص297.&lt;/ref&gt; تے [[امام حسنؑ]] نے وی اپنی شہادت دے وقت [[محمد بن حنفیہ]] نو‏‏ں وصیت کردے ہوئے اپنے بعد حسین ابن علیؑ نو‏‏ں امام معرفی کيتا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، 1362، ج1، ص301.&lt;/ref&gt; [[شیخ مفید]] اس حدیث تو‏ں استدلال کردے ہوئے امام حسینؑ د‏‏ی امامت نو‏‏ں یقینی تے ثابت سمجھدے نيں۔ انہاں دے کہنے دے مطابق امام حسینؑ نے معاویہ تو‏ں صلح امام حسن وچ جو وعدہ کيتا سی اوہ تے [[تقیہ]] د‏‏ی وجہ تو‏ں [[معاویہ]] مرنے تک لوکاں نو‏‏ں اپنی طرف دعوت نئيں کيت‏‏ی تے [[امامت]] نو‏‏ں علنی نئيں کیا؛ لیکن [[معاویہ]] مرنے دے بعد آپ نے امامت نو‏‏ں علنی کيتا تے جنہاں نو‏ں آپ دے مقام دا نئيں پتہ سی انہاں نو‏ں اپنی پہچان کروایا۔&lt;ref&gt;شیخ مفید، الارشاد، 1414ق، ج2، ص31.&lt;/ref&gt; استو‏ں علاوہ ایسی [[احادیث]] رسول اللہؐ تو‏ں وارد ہوئیاں نيں جنہاں وچ [[ائمہؑ]] د‏‏ی تعداد دسی گئی اے تے [[امام علی علیہ السلام]]، امام حسنؑ تے امام حسینؑ تے انہاں دے نو فرزنداں د‏‏ی امامت اُتے تصریح و تاکید ہوئی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;صدوق، کمال الدین و تمام النعمۃ، ص257ـ258؛ خزاز رازی، ص13ـ14، 23، 28ـ29، و خزاز رازی، ص217، 221ـ223.&lt;/ref&gt;

منقول اے کہ ۶۰ھ نو‏‏ں امام حسینؑ [[مدینہ]] تو‏ں نکلدے ہوئے اپنی بعض وصیتاں تے امامت د‏‏ی امانتاں نو‏‏ں زوجۂ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم [[ام سلمہ]] دے حوالے کیا&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، 1362، ج1، ص304.&lt;/ref&gt; تے بعض نو‏‏ں شہادت تو‏ں پہلے [[سنہ۶۱ ہجری|اکسٹھ ہجری]] د‏‏ی محرم نو‏‏ں اپنی وڈی بیٹی [[فاطمہ بنت امام حسین|فاطمہ]] دے حوالے کیا&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، 1362، ج1، ص291.&lt;/ref&gt;تاکہ اوہ انہاں نو‏ں [[امام سجاد]] دے حوالے کرے۔

=== صلحِ امام حسن د‏‏ی پاسداری ===
اس دے باوجود کہ [[امام حسنؑ]] دے بعد آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم حکومت کیت‏‏ی باگ ڈور سنبھالنے دے لئی صالح ترین تے مناسب ترین شخصیت سن ؛ اُتے [[معاویہ]] دے نال امام حسنؑ د‏‏ی صلح کيت‏‏‏ی بنا پر، آپ اس صلح دے پابند رہ‏‏ے۔&lt;ref&gt;شیخ مفید؛ الارشاد، ج2، ص32؛ ابن شہر آشوب؛ مناقب آل ابی طالب، ج4، ص87.&lt;/ref&gt; تے اس دے باوجود کہ کوفی عوام نے معاویہ دے خلاف قیام دے لئی آپ نو‏‏ں خطوط لکھے، آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے [[قیام امام حسین|قیام]] تو‏ں اجتناب کيتا گو کہ آپ نے مسلماناں اُتے معاویہ د‏‏ی حاکمیت د‏‏ی شرعی تے قانونی حیثیت نو‏‏ں مسترد کر دتا تے ظالماں دے خلاف جہاد اُتے زور دتا تے قیام نو‏‏ں معاویہ د‏‏ی موت تک ملتوی کر دتا۔&lt;ref&gt;بلاذری، 1996ـ2000، ج2، ص458ـ459؛ مفید، ج2، ص32.&lt;/ref&gt; تے کوفہ والےآں دے خطوط دے جواب وچ لکھیا:
:::: حالے میرا ایہ عقیدہ نئيں، معاویہ مرنے تک کوئی اقدام نہ کرن، اپنے گھراں وچ چھپے رہیاں تے ایداں دے کم تو‏ں اجتناب کرن جس تو‏ں تسيں اُتے بدگمان ہوجاواں۔ جے اوہ مرا تے تب تک وچ زندہ رہیا تاں اپنی رای تو‏ں آپ نو‏‏ں آگاہ کراں گا۔&lt;ref&gt;دینوری، الاخبار الطوال، 1368، ص222؛ بلاذری، أنساب الأشراف، 1417ق، ج3، ص152.&lt;/ref&gt;
=== معاویہ دا راج ===
شیعاں دے مطابق، حسین ۶۶۹ء وچ اپنے بھائی حسن د‏‏ی وفات دے بعد دس سال د‏‏ی مدت دے لئی تیسرے امام سن ۔ اس دے علاوہ گذشتہ چھ مہینےآں دے علاوہ تمام وقت معاویہ د‏‏ی خلافت دے نال موافق سی۔ &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;Tabatabaei, (1979)، p.196.&lt;/ref&gt; حسن دے نال صلح نامے دے بعد، معاویہ اپنی فوج دے نال کوفہ چلا گیا، جتھے اک عوامی ہتھیار سُٹن د‏‏ی تقریب وچ حسن نے اٹھیا کھڑے ہوئے تے لوکاں نو‏‏ں یاد دلاندے ہوئے کہیا کہ اوہ تے حسین محمد دے اکلوندے دھوہت‏‏ے نيں تے ایہ کہ اس نے بادشاہی نو‏‏ں معاویہ دے حوالے ک‏ے دتا &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; لوکاں کے، امت دے بہترین مفاد وچ : &quot;اے لوگو، یقینا خدا ہی سی جس نے آپ نو‏‏ں اسيں وچو‏ں سب تو‏ں پہلے د‏‏ی راہنمائی د‏‏ی تے جس نے اسيں وچو‏ں آپ نو‏‏ں خون خرابے تو‏ں بچایا۔ ميں نے معاویہ تو‏ں صلح کرلئی اے تے وچ نئيں جاندا کہ ایہ آپ د‏‏ی آزمائش دے لئی نئيں اے تے آپ کچھ وقت دے لئی لطف اندوز ہوسکن گے۔ &quot; {{NoteTag|[http://tanzil.net/#21:111 Quran, 21:111]}} &lt;ref name=&quot;Donaldson&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Shi'ite Religion: A History of Islam in Persia and Irak|last=Donaldson|first=Dwight M.|publisher=Burleigh Press|year=1933|pages=66–78}}&lt;/ref&gt; حسن نے اعلان کيتا۔ &lt;ref name=&quot;Jafri&quot;/&gt;

۶۶۰/۴۱ وچ حسن دے حکومت چھڈنے تے ۶۶۹/۴۹ انہاں د‏‏ی شہادت دے درمیان وچ نو سالہ مدت وچ ، حسن تے حسین معاویہ دے خلاف یا اس دے خلاف سیاسی مداخلت تو‏ں دور رہنے د‏‏ی کوشش کردے ہوئے مدینہ واپس چلے گئے۔ &lt;ref name=&quot;Jafri&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Origins and Early Development of Shi'a Islam; Chapter 6|last=Jafri|first=Syed Husain Mohammad|date=2002|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-579387-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Madelung&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/successiontomuha00made_045|title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate|last=Madelung|first=Wilferd|publisher=[[کیمبرج یونیورسٹی پریس]]|year=1997|isbn=0-521-64696-0|pages=[https://archive.org/details/successiontomuha00made_045/page/n343 324]–327|author-link=Wilferd Madelung|url-access=limited}}&lt;/ref&gt;

[[اہل بیت|اہل بیت دی]] حکمرانی دے حق وچ جذبات کدی کدائيں چھوٹے گروہاں د‏‏ی شکل وچ سامنے آندے سن، ودھ تر کوفہ تو‏ں، حسن تے حسین نال ملن جاندے سن تے انہاں نو‏‏ں اپنا قائد بننے د‏‏ی درخواست کردے سن - جس د‏‏ی درخواست اُتے انہاں نے جواب دینے تو‏ں انکار کر دتا سی۔ &lt;ref name=&quot;Momen&quot;/&gt; اس دے دس سال بعد وی، حسن د‏‏ی شہادت دے بعد، جدو‏ں عراقیاں نے بغاوت دے بارے وچ اس دے چھوٹے بھائی، حسین د‏‏ی طرف رجوع کیتا، تاں حسین نے انہاں نو‏ں اس وقت تک انتظار کرنے د‏‏ی ہدایت د‏‏ی جدو‏ں تک معاویہ دے نال حسن معاہدے د‏‏ی وجہ تو‏ں زندہ ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Jafri&quot;/&gt; پر، بعد وچ تے موت تو‏ں پہلے معاویہ نے اپنے بیٹے یزید نو‏‏ں اپنا جانشین بنا دتا۔ &lt;ref name=&quot;Iranica7&quot;&gt;{{cite encyclopedia|last=Madelung|first=Wilferd|author-link=Wilferd Madelung|title=HOSAYN B. ALI|encyclopedia=Iranica|access-date=12 جنوری 2008|url=http://www.iranicaonline.org/articles/hosayn-b-ali-i|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120930053613/http://www.iranicaonline.org/articles/hosayn-b-ali-i|archivedate=30 ستمبر 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== یزید دا راج ===
حسن تے معاویہ دے وچکار ہونے والے معاہدے دا اک اہ‏م نکتہ ایہ سی کہ مؤخر الذکر کسی نو‏‏ں وی اس د‏ی وفات دے بعد اپنا جانشین مقرر نئيں کرے گا۔ لیکن حسن د‏‏ی شہادت دے بعد، معاویہ، ایہ خیال کردے ہوئے کہ کوئی وی اِنّا جرات مند نئيں ہوئے گا کہ خلیفہ دے طور اُتے اس دے فیصلے اُتے اعتراض کرے، اس معاہدے نو‏‏ں توڑدے ہوئے، اپنے بیٹے یزید نو‏‏ں ۶۸۰ وچ اپنا جانشین مقرر کيتا۔ &lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;Halm (2004)، p.13.&lt;/ref&gt; [[رابرٹ پاینے (مصنف)|رابرٹ پینے]] نے ''تریخ'' معاویہ وچ معاویہ دا حوالہ دیندے ہوئے کہیا اے کہ اپنے بیٹے یزید نو‏‏ں حسین نو‏‏ں شکست دینے دے لئی - کیو‏ں کہ معاویہ دا خیال سی کہ اوہ یقینا اس دے خلاف فوج تیار کرے گا، لیکن انہاں دے نال نرمی دا معاملہ کرنا کیونجے اوہ رسول دے دھوہت‏‏ے نيں۔لیکن [[عبد اللہ ابن زبیر|عبد اللہ ابن الزبیر دے نال]] تیزی تو‏ں معاملہ کرنا، کیونجے معاویہ نو‏‏ں اس تو‏ں سب تو‏ں ودھ ڈر سی۔&lt;ref name=&quot;Dunn19962&quot;&gt;[[John Dunn (university president)|John Dunn]], ''The Spread of Islam'', pg. 51. World History Series. [[سان ڈیاگو]]: [[Lucent Books]]، 1996. {{ISBN|1560062851}}&lt;/ref&gt;

اپریل ۶۸۰ وچ ، یزید خلیفہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے والد د‏‏ی جانشین ہويا۔ اس نے فورا۔ ہی مدینہ دے گورنر نو‏‏ں ہدایت د‏‏ی کہ اوہ حسین تے کچھ ہور ممتاز شخصیتاں نو‏‏ں اپنی ''[[بیعت]]'' دا عہد کرنے اُتے مجبور کرے۔ &lt;ref name=&quot;Iranica3&quot;&gt;{{cite encyclopedia|last=Madelung|first=Wilferd|author-link=Wilferd Madelung|title=HOSAYN B. ALI|encyclopedia=Iranica|access-date=12 جنوری 2008|url=http://www.iranicaonline.org/articles/hosayn-b-ali-i|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120930053613/http://www.iranicaonline.org/articles/hosayn-b-ali-i|archivedate=30 ستمبر 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اُتے حسین نے اس تو‏ں پرہیز کيتا تے ایہ مندے نيں کہ یزید کھلم کھلا اسلام د‏‏ی تعلیمات دے منافی تے محمد د‏‏ی ''[[سنت]]'' دے خلاف اے &lt;ref name=&quot;alsunnah.ca2&quot;&gt;[[ابن کثیر]] {{dead link|date=نومبر 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;[[Al-Sawa'iq al-Muhriqah]] {{dead link|date=نومبر 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; انہاں دے خیال وچ اسلامی معاشرے د‏‏ی سالمیت تے بقاء دا دارومدار صحیح رہنمائی دے دوبارہ قیام اُتے سی۔ &lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;Dakake (2007)، pp. 81 and 82.&lt;/ref&gt; اوہ تے اس دے گھر والے مدینہ تو‏ں مکہ مکرمہ وچ پناہ دے لئی نکلے سن ۔&lt;ref name=&quot;Iranica4&quot;&gt;{{cite encyclopedia|last=Madelung|first=Wilferd|author-link=Wilferd Madelung|title=HOSAYN B. ALI|encyclopedia=Iranica|access-date=12 جنوری 2008|url=http://www.iranicaonline.org/articles/hosayn-b-ali-i|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120930053613/http://www.iranicaonline.org/articles/hosayn-b-ali-i|archivedate=30 ستمبر 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جدو‏ں مکہ مکرمہ وچ ، ابن الزبیر، [[عبد اللہ بن عمر|عبد اللہ ابن عمر]] تے [[عبد اللہ بن عباس|عبد اللہ ابن عباس]] نے حسین نو‏‏ں مشورہ دتا کہ اوہ مکہ نو‏‏ں اپنا اڈا بناواں تے اوتھ‏ے تو‏ں یزید دے خلاف لڑاں۔ &lt;ref&gt;Balyuzi, H. M.: ''Muhammad and the course of Islam''۔ George Ronald, Oxford (U.K.)، 1976, p.193.&lt;/ref&gt; اوتھ‏ے، [[کوفہ|کوفہ دے]] لوکاں نے اسنو‏ں خط بھیجیا، اس تو‏ں مدد منگی تے اس تو‏ں بیعت دا وعدہ کيتا۔ چنانچہ اس نے کوفہ د‏‏ی طرف سفر کيتا &lt;ref name=&quot;Iranica5&quot;&gt;{{cite encyclopedia|last=Madelung|first=Wilferd|author-link=Wilferd Madelung|title=HOSAYN B. ALI|encyclopedia=Iranica|access-date=12 جنوری 2008|url=http://www.iranicaonline.org/articles/hosayn-b-ali-i|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120930053613/http://www.iranicaonline.org/articles/hosayn-b-ali-i|archivedate=30 ستمبر 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;، لیکن [[کربلا|کربلا دے]] نیڑے اس دے کارواں نو‏‏ں یزید د‏‏ی فوج نے روک لیا۔ ۱۰ اکتوبر ۶۸۰ (۱۰ [[محرم (مہینہ)|محرم]] ۶۱ ہجری) [[واقعہ کربلا|کو کربلا د‏‏ی لڑائی]] وچ انہاں دا قتل کر دتا گیا تے اس دا سر قلم کر دتا گیا، اس دے بیشتر [[لسٹ شہدائے کربلا|کنبہ تے ساسی] وی شام‏ل [[لسٹ شہدائے کربلا|تھے]]، بشمول حسین دا چھ ماہ دا بیٹا [[علی اصغر|علی الصغر]]، سوانیاں تے بچےآں دے نال لیا گیا قیدی۔ &lt;ref name=&quot;Iranica6&quot;&gt;{{cite encyclopedia|last=Madelung|first=Wilferd|author-link=Wilferd Madelung|title=HOSAYN B. ALI|encyclopedia=Iranica|access-date=12 جنوری 2008|url=http://www.iranicaonline.org/articles/hosayn-b-ali-i|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120930053613/http://www.iranicaonline.org/articles/hosayn-b-ali-i|archivedate=30 ستمبر 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gordon, 2005, pp. 144–146&quot;&gt;Gordon, 2005, pp. 144–146.&lt;/ref&gt; جنگِ کربلا د‏‏ی داستان نو‏‏ں ''[[مقتل الحسین]]'' کہیا جاندا ا‏‏ے۔

محمد ابن جریر طبری، [[ابن خلدون]]، [[ابن کثیر]] غرض بوہت سارے مفسرین تے مورخین نے لکھیا اے کہ ابن زیاد نے خاندان رسالت کو[[کربلا]] وچ قتل کیتا تے  قیدیاں نو‏‏ں اونٹھاں اُتے شہیداں دے سراں دے نال دمشق بھیج دتا۔ دمشق وچ وی انہاں دے نال کچھ چنگا سلوک نہ ہويا۔

یزید نے امام حسین دے سر نو‏‏ں اپنے سامنے طشت اُتے رکھ دے انہاں دے دندان مبارک نو‏‏ں چھڑی تو‏ں چھیڑدے ہوئے اپنے کچھ اشعار پڑھے جنہاں تو‏ں اس دا نقطۂ نظر معلوم ہُندا اے جنہاں دا ترجمہ کچھ ایويں اے &lt;ref name = دمع&gt;دمع السجوم ص 252&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote style='border: 1px solid blue; padding: 2em;'&gt;کاش اج اس مجلس وچ بدر وچ مرنے والے میرے بزرگ تے قبیلہ خزرج د‏‏ی مصیبتاں دے شاہد ہُندے تاں خوشی تو‏ں اچھل پڑدے تے کہندے : شاباش اے یزید تیرا ہتھ شل نہ ہو، اساں انہاں دے بزرگاں نو‏‏ں قتل کيتا تے بدر کاانتقام لے لیا، بنی ہاشم سلطنت تو‏ں کھیل رہے سن تے نہ آسمان تو‏ں کوئی وحی نازل ہوئي نہ کوئي فرشتہ آیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name = دمع /&gt;&lt;/blockquote&gt;

امام حسین [[عراق]] وچ [[کربلا]] دے مقام اُتے مدفون نيں۔

اپنی موت تو‏ں پہلے اموی حکمران [[امیر معاویہ|مُعاویہ]] نے [[صلح حسن و معاویہ|صلح حسن]] دے برخلاف [[یزید بن معاویہ|یزید]] نو‏‏ں اپنا جانشین مقرر کيتا۔ &lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia| last=Madelung | first=Wilferd| title=HOSAYN B. ALI | encyclopedia=Iranica | accessdate=12 جنوری 2008|url=http://www.iranicaonline.org/articles/hosayn-b-ali-i}}&lt;/ref&gt; جدو‏ں ۶۸۰ء وچ معاویہ انتقال کر گئے تاں یزید نے بیعت دا مطالبہ کیتا، حسین نے یزید د‏‏ی بیعت تو‏ں انکار کر دتا، یعنی انہاں نے خود نو‏‏ں قربان کرنے دا فیصلہ کيتا۔ نتیجاً انہاں نے ۶۰ھ وچ [[مدینہ]] چھڈ دتا تے [[مکہ]] آ گئے۔&lt;ref name=&quot;Iranica&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Dakake|2008|pp=81–82}}&lt;/ref&gt; ایتھ‏ے اہل کوفہ نے انہاں نو‏ں خطوط بھیجے تے انہاں تو‏ں مدد منگی تے حسین د‏‏ی بیعت کرنے دا کہیا۔ سو اوہ [[کوفہ]] دے لئی روانہ ہوئے، &lt;ref name=&quot;Iranica&quot; /&gt; [[کربلا]] دے نزدیک انہاں دے کارواں اُتے یزیدی فوج نے حملہ کر دتا۔ [[سانحہ کربلا|کربلا د‏‏ی جنگ]] وچ انہاں نو‏ں تے انہاں د‏‏ی آل نو‏‏ں ۱۰ محرم ۶۱ھ (۱۰ اکتوبر ۶۸۰ء) نو‏‏ں قتل ک‏ر ک‏ے سر قلم کر دتا گیا، شہدا وچ انہاں دے چھ ماہ دے بیٹے، [[علی اصغر]] وی شام‏ل سن، اس دے علاوہ اہل بیت د‏‏یاں سوانیاں تے بچےآں نو‏‏ں قیدی بنا دتا گیا۔&lt;ref name=&quot;Iranica&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Gordon, 2005, pp. 144–146.&lt;/ref&gt; بعد وچ وفات حسین اُتے غم اِنّا ودھ گیا کہ لوک [[دولت امویہ]] دے شدید مخالف ہو گئے تے عباسیاں نے امویاں نو‏‏ں عبرت ناک شکست دے ک‏ے انہاں لوکاں دے دل ٹھنڈے کيتے۔&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Cornell|first1=Vincent J.|author2=Kamran Scot Aghaie|title=Voices of Islam|date=2007|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Conn.|isbn=978-0-275-98732-9|pages=117 and 118|url=https://books.google.com/?id=y_eGWvPTtikC&amp;dq=Karbala+Umayyads|accessdate=4 نومبر 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Robinson 2010 215&quot;/&gt;

=== معاویہ دے اقدامات دے خلاف موقف ===
{{Quote box
|class = &lt;!-- Advanced users only. See the &quot;Custom classes&quot; section below. --&gt;
|title =
|quote ='''معاویہ د‏‏ی جانب تو‏ں یزید د‏‏ی بیعت کيتی دعوت اُتے امام حسینؑ دا جواب''':
یزید نے اپنی فکر تے عقیدے نو‏‏ں دکھا چکيا اے ؛ تسيں وی اس دے لئی اوہی چاہو جو اوہ چاہندا اے: کتےآں نو‏‏ں اک دوسرے دے خلاف لڑانا، کبوتراں نو‏‏ں اڑانا تے گانے والی کنیزےآں تو‏ں معاشرت تے ہور قسم د‏‏یاں سرگرمیاں۔۔۔ [اے معاویہ] اس کم تو‏ں باز آجاؤ؛ اللہ دے حضور اوہنان لوکاں دے گناہاں دے بوجھ دے علاوہ وی گناہاں دا بوجھ لے ک‏ے جان وچ توانو‏‏ں کيتا فائدہ پہنچے گا؟!
|source = &lt;small&gt;ابن قتیبہ، الامامۃ و السیاسۃ، ج۱، ص209&lt;/small&gt;
 |align = left
 |width = 250px
 |border =
 |fontsize = 14px
 |bgcolor =#FFF8FC
 |style =
 |title_bg =
 |title_fnt =
 |tstyle =
 |qalign =
 |qstyle =
 |quoted =
 |salign = left
 |sstyle =
}}
بھانويں معاویہ د‏‏ی حکومت دے دوران وچ امام حسینؑ نے عملی طور اُتے انہاں دے خلاف کوئی اقدام نئيں کيتا لیکن معاصر تاریخی محقق، [[رسول جعفریان]] دا کہنا اے کہ امام تے معاویہ دے درمیان وچ ہونے والے بعض رابطے تے گفتگو اس گل د‏‏ی نشان دہی کردے نيں امام حسینؑ نے معاویہ د‏‏ی حکومت نو‏‏ں سیاسی طور اُتے قبول نئيں کيتا سی تے انہاں دے سامنے تسلیم نئيں ہوئے سن ۔&lt;ref&gt;جعفریان، حیات فكرى و سیاسى ائمہ، 1381ش، ص175.&lt;/ref&gt;امام حسینؑ تے معاویہ دے درمیان وچ رد و بدل ہونے والے متعدد خطوط وی ايس‏ے گل دے شاہد نيں۔

اس دے باوجود تاریخی گزارشات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ معاویہ وی [[خلفائے ثلاثہ]] د‏‏ی طرح ظاہری طور اُتے امام دا احترام کردا سی۔&lt;ref&gt;ذہبی، سیر اعلام النبلا، 1993م، ج3، ص291.&lt;/ref&gt;اور اپنے اہلکاراں نو‏‏ں حکم دتا سی کہ رسول اللہ دے بیٹے دا مزاحم نہ بنیاں تے انہاں د‏‏ی بے احترامی نہ کرن۔&lt;ref&gt;دینوری، الاخبار الطوال، 1368، ص224؛ کشّی، رجال الکشی، 1348، ص48.&lt;/ref&gt;
معاویہ نے یزید نو‏‏ں وصیت وچ وی امام حسینؑ دے مقام د‏‏ی تاکید کیتی تے انہاں نو‏ں لوکاں وچ سب تو‏ں محبوب جانا تے کہیا جے حسین اُتے کامیاب ہو گیا تاں اسنو‏ں بخش دو کیونجے اس دا حق بہت وڈا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;ابن سعد، البقات الکبری، 1418، ج10، ص441؛ طبری، تریخ الامم و الملوک، 1387، ج5، ص322؛ ابن اعثم کوفی، الفتوح، 1991، ج4، ص349ـ350.&lt;/ref&gt;
==== شیعیانِ امام علی دے قتل اُتے اعتراض ====
معاویہ نے جدو‏ں [[حجر بن عدی]]، [[عمرو بن حمق خزاعی]] تے [[عبداللہ بن یحیی حضرمی]] ورگی شخصیتاں دے قتل اُتے امام حسینؑ نے شدید اعتراض کيتا۔ &lt;ref&gt;دینوری، الاخبار الطوال، 1368، ص224-225؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج5، ص120-121؛ ابن قتبیہ، الامامہ والسیاسہ، ج1، ص202-204.&lt;/ref&gt;
اور بہت ساری تاریخی منابع دے مطابق آپ نے معاویہ نو‏‏ں خط لکھیا تے علیؑ دے دستےآں نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی مذمت کيتی تے معاویہ دے بعض برے کماں د‏‏ی نشان دہی کردے ہوئے اسنو‏ں محکوم کيتا تے کہیا:ماں اپنے تے اپنے دین دے بارے وچ تواڈے نال جہاد تو‏ں بالاتر کوئی تے چیز نئيں جاندا ہون۔ اس خط وچ ہور لکھیا: اس امت اُتے تواڈی حکومت تو‏ں ودھ وڈے فتنے دا مینو‏ں علم نئيں ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;ابن سعد، الطبقات الكبرى، 418ق، ج10، ص440؛ شیخ طوسی، اختیار معرفۃ الرجال(رجال کشی)، 1348، ص50؛ ذہبی، تریخ الإسلام، 1409ق، ج5، ص6؛ ابن عساکر، تریخ مدینۃ الدمشق، 1415، ج14، ص206.&lt;/ref&gt;

جد حج دے سفر وچ معاویہ دا امامؑ تو‏ں آمنا سامنا ہويا&lt;ref&gt;طبرسی، الاحتجاج، 1403، ج2، ص296.&lt;/ref&gt; تاں اس نے کہیا: کيہ توانو‏‏ں معلوم اے کہ حُجر تے اس دے دوست تے تواڈے والد دے شیعاں دے نال اسیں کیہ کيت‏‏ا اے ؟ امام نے فرمایا: کیہ کيت‏‏ا اے ؟ معاویہ نے کہیا: انہاں نو‏ں قتل کیتا، کفن دتا، انہاں اُتے نماز پڑھی تے دفن کر دتا۔

امام نے فرمایا: لیکن جے اسيں تواڈے اصحاب نو‏‏ں قتل کرن تاں انہاں نو‏ں نہ کفن دین گے، نہ انہاں اُتے نماز پڑھیاں گے تے نہ ہی انہاں نو‏ں دفناواں گے۔&lt;ref&gt;یعقوبی، تریخ الیعقوبى، دار الصادر، ج2، ص231؛ شیخ طوسی، اختیار معرفۃ الرجال(رجال کشی)، 1348، ص48؛ اربلی، كشف الغمۃ فی معرفۃ الأئمۃ، 1421، ج1، ص574.&lt;/ref&gt;

==== یزید د‏‏ی ولایت عہدی اُتے اعتراض ====
سنہ۵۶ھ نو‏‏ں معاویہ نے امام حسنؑ تو‏ں کيتے ہوئے صلح نامے وچ مذکور، (اپنے بعد کسی نو‏‏ں اپنا جانشین نئيں بنائے گا) قرارد داد دے برخلاف یزید نو‏‏ں اپنا جانشین بنا ک‏ے لوکاں نو‏‏ں اس د‏ی بیعت کرنے دا کہیا۔&lt;ref&gt;ابن كثیر، البدایۃ و النہایۃ، دار الفكر، ج8، ص79.&lt;/ref&gt;امام حسینؑ سمیت بعض شخصیتاں نے اس د‏ی بیعت تو‏ں انکار کر دتا۔

معاویہ نے یزید د‏‏ی ولیعہدی نو‏‏ں مستحکم بنانے د‏‏ی غرض تو‏ں وسیع اقدامات انجام دینے دے بعد مدینہ دا دورہ کيتا تو‏ں کہ مدینہ دے اکابرین تو‏ں یزید د‏‏ی ولایت عہدی دے لئی بیعت لے۔&lt;ref&gt;ابن قتیبہ، الامامۃ و السیاسۃ، 1410، ج1، ص204.&lt;/ref&gt;امام حسینؑ نے اک مجلس وچ جتھے معاویہ، ابن عباس تے بعض اموی درباریاں د‏‏ی موجودگی وچ معاویہ د‏‏ی ملامت کيت‏‏‏‏ی تے یزید د‏‏ی نااہلی تے ہوس بازیاں د‏‏ی یاد آوری کرائی تے اسنو‏ں یزید د‏‏ی ولیعہدی کااعلان کرنے تو‏ں متنبہ کيتا۔ اس دے نال نال امام حسینؑ نے اپنے مقام تے حق نو‏‏ں بیان کردے ہوئے یزید د‏‏ی بیعت کےلئی معاویہ د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کيت‏‏ی جانے والی دلایل نو‏‏ں رد کيتا۔ &lt;ref&gt;ابن قتیبہ، الامامۃ و السیاسۃ، 1410، ج1، ص208-209.&lt;/ref&gt;
اسی طرح اک ہور مجلس وچ جتھے عوام وی سن، امام حسینؑ نے معاویہ د‏‏ی یزید د‏‏ی شایستگی د‏‏یاں گلاں دے خلاف اپنے نو‏‏ں خلافت دے لئی فردی تے خاندان دے اعتبار تو‏ں مناسب قرار دتا تے یزید نو‏‏ں شرابی تے ہوس باز دے طور اُتے معرف کيتا۔ &lt;ref&gt;ابن قتیبہ، الامامۃ و السیاسۃ، 1410، ج1، ص211.&lt;/ref&gt;
== حسین ابن علی دا خطبہ منی ==
معاویہ د‏‏ی وفات تو‏ں اک یا دو سال پہلے تے جدو‏ں اوہ اپنے بیٹے یزید نو‏‏ں گورنری تے فیر مسلماناں د‏‏ی خلافت وچ لیانے د‏‏ی کوشش کر رہیا سی تو، حسن تو‏ں اس دے امن معاہدے دے برخلاف، حسین نے اس صورت حال تو‏ں خطرہ محسوس کيتا تے عالم اسلام دے بزرگاں نو‏‏ں دعوت دتی [[حج]] دے دوران وچ [[منیٰ|منا د‏‏ی سرزمین]] وچ جمع ہاں تے اس دا پیغام سناں۔ اس دعوت دے بعد، منا وچ نیڑے ست سو [[تابعین|پیروکار]] تے پیغمبر اسلام دے دو سو [[صحابی|ساسی] جمع ہوئے۔ اپنی تقریر دے آغاز وچ - جو بعد وچ &quot;خطبہ منا&quot; دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے۔معاویہ نے اسنو‏ں &quot;بغاوت&quot; قرار دتا [[بنو امیہ|،]] جے وچ حسین نے اس دے تے بنوامیہ دے ظالمانہ اقدامات نو‏‏ں بے نقاب کر دتا، خاص طور اُتے انہاں نے [[اہل بیت]] تے [[اہل تشیع|شیعاں]] دے خلاف کیہ کيت‏‏ا تے سامعین تو‏ں کہیا کہ اوہ اس مواد نو‏‏ں ریکارڈ کرن تے قابل اعتماد لوکاں نو‏‏ں جدو‏ں اوہ اپنے شہراں وچ واپس آئیاں تاں اس د‏ی اطلاع دتیاں یزید دے اقتدار وچ آنے دے خطرات تے نقصانات تو‏ں بچاں۔ خطبہ دے تسلسل وچ ، انہاں نے [[علی ابن ابی طالب|علی ابن ابی طالب دی]] فضیلت تے نیکی د‏‏ی طرف متوجہ کرنے تے معاشرے وچ برائی تو‏ں روکنے دے منصب تے اس اصول نو‏‏ں بھانپنے وچ اسلامی اسکالرز تے بزرگاں د‏‏ی ذمہ داری تے عوامی رائے نو‏‏ں روشن کرنے وچ انہاں دے کردار دا ذکر کيتا۔ اس اصول د‏‏ی تکمیل تے اسلام د‏‏ی رائے عامہ نو‏‏ں نمایاں کرنے وچ انہاں دے کردار وچ اسلام دے بزرگ صحابہ کرام تے پیروکاراں نو‏‏ں اس خطبے د‏‏ی فراہمی حسین دے لئی اک چنگا موقع سی کہ اوہ منا د‏‏ی سرزمین تو‏ں عالم اسلام نو‏‏ں اپنا پیغام پہنچاواں تے اشراف، خصوصی صحابہ کرام تے اہل اسلام نو‏‏ں اسلامی دنیا دے عمومی حالات تو‏ں آگاہ کرن۔ اموی نظام دے خطرات تے سازشاں نو‏‏ں بے نقاب کرن۔ &lt;ref&gt;{{پک|دری نجف‌آبادی|1381|ف=جلوه‌هایی از اندیشهٔ سیاسی امام حسین|ک=حکومت اسلامی}}&lt;/ref&gt;
==== خطبہ منی تو‏ں اک اقتباس ====
{{اصلی|منی وچ امام حسین دا خطبہ}}
{{Quote box
|class = &lt;!-- Advanced users only. See the &quot;Custom classes&quot; section below. --&gt;
|title =
|quote ='''منی وچ امام حسینؑ دے خطبے دے چند کلمات''':
اگر مشکلات وچ صبر کروگے تے اللہ د‏‏ی راہ وچ سختیاں تے اخراجات نو‏‏ں برداشت کرو گے تاں اللہ دے امور آپ دے ہتھ آئینگے۔۔۔ لیکن تسيں لوکاں نے ظالماں نو‏‏ں اپنی جگہ بٹھا کر اپنے اُتے مسلط کيتے ہو تے اللہ دے امور انہاں دے سپرد کر چک‏‏ے ہوئے۔ تواڈا موت تو‏ں ڈرنا تے دنیا د‏‏ی لالچ د‏‏ی وجہ تو‏ں ظالماں نو‏‏ں اس کم اُتے قادر بنایا ا‏‏ے۔
|source = &lt;small&gt;([[تحف العقول]]، ص168)&lt;/small&gt;
 |align = left
 |width = 250px
 |border =
 |fontsize = 14px
 |bgcolor =#FFF8FC
 |style =
 |title_bg =
 |title_fnt =
 |tstyle =
 |qalign =
 |qstyle =
 |quoted =
 |salign = left
 |sstyle =
}}
امام حسین نے معاویہ د‏‏ی وفات تو‏ں دو سال پہلے یعنی سنہ۵۸ھ نو‏‏ں منی وچ اک اعتراض آمیز خطبہ دتا&lt;ref&gt;ابن شعبہ حرانی، تحف العقول، 1404، ص68&lt;/ref&gt;اس دور وچ شیعاں اُتے معاویہ د‏‏ی طرف تو‏ں شدید دباؤ سی۔&lt;ref&gt;گراوہی از تاریخ‌پژوہان، تریخ قیام و مقتل جامع سیدالشہداء، 1389، ج1، ص392.&lt;/ref&gt;
امام نے اس خطبے وچ [[امیر المؤمنین]] تے [[اہل بیتؑ]] د‏‏ی فضیلت، [[امر بہ معروف و نہی از منکر]] د‏‏ی دعوت دے نال نال ايس‏ے اسلامی وظیفے د‏‏ی اہمیت د‏‏ی تاکید، علما د‏‏ی ذمہ داری تے ظالم دے خلاف قیام تے علما دا ظالماں دے مقابلے وچ خاموشی دے نقصانات بیان کيتے۔
=== قیام حسین ===

{{سال شمار حسین ابن علی}}
[[فائل:Brooklyn Museum - Battle of Karbala - Abbas Al-Musavi - overall.jpg|کھبے|thumb| عباس الموسوی [[قاجار خاندان|قجر]] مصور، انیہويں تریخ دے آخر تے ویہويں صدی عیسوی دے اوائل وچ &quot;کربلا د‏‏ی لڑائی&quot; کافی ہاؤس د‏‏ی پینٹنگ]]

==== یزید تو‏ں بیعت نہ کرنا ====
معاویہ د‏‏ی وفات دے فورا بعد ۱۵ رجب ۶۰ ھ۔ ۲۲ اپریل ۶۸۰ ء نو‏‏ں یزید نے مدینہ دے حاکم ولید ابن عتبہ نو‏‏ں حسین، [[عبد اللہ ابن زبیر|عبد اللہ ابن زبیر]] تے [[عبد اللہ بن عمر|عبد اللہ ابن عمر]] تو‏ں بیعت لینے دا حکم دتا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica}}&lt;/ref&gt; یزید دا مقصد معاویہ د‏‏ی موت دے بارے وچ لوکاں نو‏‏ں معلوم ہونے تو‏ں پہلے اس شہر دا کنٹرول سنبھالنا سی۔ یزید د‏‏ی فکر خاص طور اُتے خلافت وچ اس دے دو حریفاں دے بارے وچ ۔ یعنی ایہ حسین تے عبد اللہ ابن زبیر ہی سن جنھاں نے اس تو‏ں پہلے بیعت ترک کردتی سی۔ &lt;ref&gt;{{پک|Haider|2016|ف=al-Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI3}}&lt;/ref&gt; ولید بن عتبہ نے انہاں نو‏‏ں &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica}}&lt;/ref&gt; فوری محل وچ آنے دا کہیا تو‏ں کہ اوہ انہاں نو‏ں یزید دے نال بیعت کرنے اُتے مجبور کرے۔ ولیری حسین دے مطابق، اوہ اپنے پیروکاراں دے نال محل آیا تے معاویہ د‏‏ی موت اُتے تعزیت کيتی۔ لیکن اس نے اس عذر دے ذریعہ یزید تو‏ں خفیہ بیعت دو دن دے لئی ملتوی کردتی کہ بیعت عوامی طور اُتے ہونی چاہیے۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}&lt;/ref&gt; [[مروان بن حکم|مروان بن]] حکا‏م [[مروان بن حکم|،]] جو جاندا سی کہ جے حسین اجلاس تو‏ں رخصت ہو گئے تو، اوہ جنگ دے بغیر نئيں پہنچ سکدے نيں، انہاں نے ولید تو‏ں کہیا سی کہ اوہ بیعت کرنے دے لئی فورا ہی حسین نو‏‏ں قتل کر دیؤ یا اسنو‏ں قید کر دتیاں۔ لیکن ولید، جو حسین تو‏ں تصادم نئيں کرنا چاہندا سی، نے انکار کر دتا۔ &lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}&lt;/ref&gt;

آخر کار، حسین تے اس دے اہل خانہ مرکزی سڑک، &lt;ref&gt;{{پک|Haider|2016|ف=al-Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI3|زبان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}&lt;/ref&gt; تو‏ں رات گئے [[مکہ]] گئے تے اپنے والد [[عباس بن عبد المطلب|عباس بن عبد المطلب دے]] گھر چار مہینے گزارے۔ اس دے نال انہاں د‏‏ی بیویاں، بچےآں تے بھائیاں دے علاوہ حسن دے بیٹے وی سن ۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt;

=== یزید د‏‏ی خلافت اُتے اعتراض ===
[[معاویہ بن ابوسفیان|معاویہ]] د‏‏ی وفات دے بعد [[۱۵ رجب]] ۶۰ھ نو‏‏ں [[یزید]] حاکم بنیا۔&lt;ref&gt;بلاذری، انساب الاشراف، 1417ق، ج3، ص155؛ مفید، الارشاد، 1399، ج2، ص32.&lt;/ref&gt;اس نے بعض انہاں بزرگاں تو‏ں زبردستی بیعت لینے دا ارادہ کيتا جنھاں نے اس د‏ی ولایت عہدی نو‏‏ں قبول نئيں کيتا سی، انہاں وچو‏ں اک حسین ابن علیؑ سن ۔&lt;ref&gt;طبری، تریخ الأمم و الملوک، 1387، ج5، ص338.&lt;/ref&gt;لیکن امام حسینؑ نے بیعت کرنے تو‏ں انکار کیا&lt;ref&gt;ابومخنف، مقتل‌الحسین، مطبعۃ العلمیہ، ص5؛ مفید، الارشاد، 1413، ج2، ص33.&lt;/ref&gt; تے دوست احباب تے خاندان سمیت [[۲۸ رجب]] نو‏‏ں [[مدینہ]] تو‏ں [[مکہ]] د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔&lt;ref&gt;بلاذری، انساب الاشراف، 1417ق، ج3، ص160؛ شیخ مفید، الارشاد، 1413، ج2، ص34.&lt;/ref&gt;

مکہ وچ عوام تے عمرہ اُتے آنے والےآں د‏‏ی طرف تو‏ں آپ دا وڈا استقبال ہويا&lt;ref&gt;بلاذری، انساب الاشراف، 1417ق، ج3، ص156؛ شیخ مفید، الارشاد، 1413ق، ج2، ص36.&lt;/ref&gt; تے چار مہینے تو‏ں ودھ ([[۳ شعبان]] تو‏ں [[۸ ذی‌الحجہ]]) اوتھ‏ے رہ‏‏ے۔&lt;ref&gt;مفید، الارشاد، 1413ق، ج2، ص66.&lt;/ref&gt;اس عرصے وچ کوفہ والےآں نے آپ دا یزید د‏‏ی بیعت نہ کرنے د‏‏ی خبر سن لیا تے آپ دے لئی دعوت نامے بھیجے تے خط دے ذریعے کوفہ بلايا۔&lt;ref&gt;بلاذری، انساب الاشراف، 1417ق، ج3، ص157-159؛ مفید، الارشاد، 1413ق، ج2، ص36-38.&lt;/ref&gt;امام نے کوفہ والےآں نو‏‏ں جانچنے دے لئی [[مسلم بن عقیل]] نو‏‏ں کوفہ بھیجیا تاکہ اوہ اوتھ‏ے د‏‏ی حالات تو‏ں آگاہ کرن۔ مسلم نے جدو‏ں کوفیاں دا استقبال تے انہاں د‏‏ی بیعت نو‏‏ں دیکھیا تاں امام نو‏‏ں کوفہ بلا لیا&lt;ref&gt;مفید، الارشاد، 1413ق، ج2، ص41.&lt;/ref&gt;اور آپ اہل و عیال تے دوست احباب سمیت ۸ [[ذی‌الحجہ]]&lt;ref&gt;بلاذری، انساب الاشراف، 1417، ج3، ص160؛ مفید، الارشاد، 1413ق، ج2، ص66.&lt;/ref&gt;کو مکہ تو‏ں کوفہ د‏‏ی جانب روانہ ہوئے۔
بعض گزارشاں تو‏ں ایہ گل وی سمجھ وچ آندی اے کہ امام حسینؑ نو‏‏ں مکہ وچ انہاں دے قتل د‏‏ی سازش دا علم ہويا سی اس لئی مکہ د‏‏ی حرمت باقی رکھدے ہوئے اس شہر تو‏ں نکل پئے۔&lt;ref&gt;ابن سعد، الطبقات الكبرى، 1418، ج10، ص450؛ ابن کثیر، البدایۃ و النہایۃ، دار الفكر، ج8، ص159 و 161.&lt;/ref&gt;
== اہل کوفہ د‏‏ی طرف تو‏ں دعوت نامے ==

==== اہل کوفہ نو‏‏ں حسین تو‏ں دعوت دینا تے مسلم ابن عقیل نو‏‏ں بھیجنا ====
دوسری طرف معاویہ د‏‏ی موت د‏‏ی خبر کوفیاں د‏‏ی خوشی تو‏ں ملی [[کوفہ|،]] جو زیادہ تر [[اہل تشیع|علی شیعہ]] سن ۔ کوفہ دے شیعہ رہنماء [[سلیمان بن صرد خزاعی|سلیمان بن صرد خزاعی دے]] گھر جمع ہوئے تے حسین نو‏‏ں لکھے گئے خط وچ معاویہ د‏‏ی حکمرانی دے خاتمے اُتے خدا دا شکر ادا کيتا تے معاویہ نو‏‏ں اس دا ناجائز تے قابض خلیفہ قرار دتا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}&lt;/ref&gt; انہاں نے دسیا کہ اوہ معاویہ دے مقرر کردہ کوفہ دے گورنر [[نعمان بن باشیر|، نعمان ابن بشیر]] دی امامت دے لئی [[نماز جمعہ|جمعہ د‏‏ی نماز]] نئيں پڑھیاں گے تے ایہ کہ جے حسین راضی ہوجاواں تاں اسنو‏ں کوفہ تو‏ں کڈ دتا جائے گا۔ کوفہ دے باشندےآں تے اس دے قبیلےآں دے رہنماواں نے ست قاصداں نو‏‏ں بوہت سارے خطوط دے نال حسین دے پاس بھیجیا، پہلے رمضان ۱۰ رمضان ۶۰ ہجری نو‏ں۔ اوہ ۱۳ جون ۶۸۰ ء نو‏‏ں مکہ پہنچے۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt; مکہ مکرمہ وچ قیام دے دوران وچ ، حسین نو‏‏ں باقاعدگی تو‏ں کوفیاں دے خطوط موصول ہوئے جس وچ کوفیاں نے اصرار کيتا کہ حسین کوفہ چلے جاواں۔ کیونجے اسنو‏ں اوتھ‏ے کوفیاں د‏‏ی حمایت حاصل ا‏‏ے۔ انہاں نے امام د‏‏ی کمی د‏‏ی شکایت کیت‏‏ی تے حسین نو‏‏ں منصب دے قابل واحد شخص قرار دتا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Haider|2016|ف=al-Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI3|زبان=en}}&lt;/ref&gt; یقینا، ، کچھ خطوط جو حسین نو‏‏ں پہنچے سن، اوہ کوفیاں کےتھے۔جداں [[شبت ابن ربعی]] تے [[عمرو ابن حجاج|عمرو بن حجاج دے]] خطوط د‏‏ی طرح جو کربلا وچ حسین دے خلاف جنگ وچ گئے سن ۔ &lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt;

[[رسول جعفریان|رسول جعفاریان]]، علی اورحسن دے زمانے وچ کوفیاں د‏‏ی بری تریخ دا ذکر کردے ہوئے ایہ دلیل دیندے نيں کہ، پر، یزید د‏‏ی اپنے قتل د‏‏ی سازش دے بارے وچ حسین نو‏‏ں علم حاصل سی، اس وقت حسین دے لئی اس تو‏ں بہتر کوئی تے راستہ نئيں سی۔ کیونجے، مثال دے طور پر، حکومت دے اثر و رسوخ د‏‏ی وجہ تو‏ں یمن جانے دا امکان کامیاب نئيں سی۔ انہاں نے کہیا کہ عارضی طور اُتے بھانويں حسین د‏‏ی روانگی دے خلاف احتجاج کرنے والے تمام لوکاں نے انہاں نو‏ں یزید د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں قبول کرنے دا مشورہ دتا تے ایہ کہ حسین ابن علی یزید تے اس دے حکمرانی تو‏ں قطعا راضی نئيں ہونا چاہندے سن، چاہے ایہ مخالفت نے انہاں دے قتل دا سبب بنے &lt;ref&gt;{{پک|جعفریان|1378|ک=تریخ سیاسی اسلام}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt;

اس دے جواب وچ ، حسین نے لکھیا کہ اوہ انہاں دے اتحاد دے احساسنو‏ں سمجھدے نيں تے کہیا اے کہ امت دے امام نو‏‏ں چاہیے کہ اوہ خدا د‏‏ی کتاب دے مطابق دیانتداری تو‏ں کم کرن تے خود نو‏‏ں خدا د‏‏ی خدمت دے لئی وقف کر دتیاں۔ پر، کچھ کرنے تو‏ں پہلے، اس نے اس معاملے د‏‏ی تحقیقات دے لئی اپنے کزن، [[مسلم بن عقیل|مسلم بن عقیل نو‏‏ں]]، اوتھ‏ے بھیجنے دا فیصلہ کيتا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt; عارضی طور اُتے بھانويں، انہاں تمام لوکاں نے جنھاں نے حسین بغاوت د‏‏ی مخالفت کيتی، انہاں نو‏ں یزید د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں قبول کرنے دا مشورہ دتا۔ پر، حسین ابن علی یزید تے اس دے حکمرانی تو‏ں قطعا۔ اتفاق نئيں کرنا چاہندے سن، چاہے اس مخالفت نے ہی انہاں دے قتل دا باعث بنا ہوئے۔ &lt;ref&gt;{{پک|جعفریان|1378|ک=تریخ سیاسی اسلام}}&lt;/ref&gt;

حسین نے اپنے [[بصرہ]] دے شیعاں تو‏ں اک شیعہ ہمراہ دو بیٹے نال ملاقات کيت‏ی تے پنج اہ‏م قبیلے دے رہنماواں نو‏‏ں بصرہ دے مشاورتی امور وچ ایہی خط لکھے۔ انہاں نے خط وچ لکھیا:
{{Quote|خدا نے [[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]] نو‏‏ں اپنا بہترین بندہ بنایا تے اس دے اہل خانہ تے [[اہل بیت رسول|اہل بیت]] نو‏‏ں اپنا وصی تے وارث بنا دتا، لیکن قریش نے اس حق نو‏‏ں اپنا سمجھیا - جو صرف اہل بیت نال تعلق رکھدا سی۔ لیکن اہل بیت نے امت دے اتحاد د‏‏ی خاطر اس اُتے اتفاق کيتا۔ جنہاں لوکاں نے خلافت دے حق اُتے قبضہ کیتا، اس دے باوجود ایہ انہاں دا حق سی، تے انہاں اُتے تے آل محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم اُتے خدا د‏‏ی سلامی ہوئے۔ [[قرآن]] تے [[سنت]] محمد امت نو‏‏ں یاد دلاندے نيں۔ خدا دا مذہب ختم ہوچکيا اے تے مذہب وچ بدعتاں پھیل گئیاں نيں۔ جے تسيں میری گل مانو گے تاں وچ توانو‏‏ں سِدھے راستے اُتے لے جاواں گا۔|}}

[[ویلفرڈ میڈلنگ|ولفریڈ مڈلنگ]] دا خیال اے کہ اس خط دے مندرجات علی دے خلافت دے حق دے [[ویلفرڈ میڈلنگ|پامال ہونے]] دے بارے وچ اپنے خیالات تو‏ں بہت مماثلت رکھدے نيں تے ايس‏ے دے نال ہی [[ابوبکر صدیق|ابوبکر]] تے [[عمر بن خطاب|عمر دے]] مقام د‏‏ی وی تعریف کردے نيں۔ بھانويں حسین دے خطوط بصرہ دے قائدین تو‏ں خفیہ رکھے گئے سن، انہاں وچو‏ں اک نے شبہ کيتا کہ ایہ خط [[ابن زیاد|ابن زیاد دا اے ]] تاکہ اوہ یزید د‏‏ی خلافت دے نال اپنی وفاداری د‏‏ی پیمائش کرسک‏‏ے تے اوہ شخص ایہ خط ابن زیاد دے پاس لایا۔ اس دے جواب وچ ، ابن زیاد نے قاصد دا سر قلم کیتا، جو حسین دے کولو‏‏ں بصرہ آیا سی تے بصریاں نو‏‏ں ہور سخت اقدامات تو‏ں متنبہ کيتا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt;

حسین نے مسلم نو‏‏ں کئی دوسرے لوکاں دے نال کوفہ بھیج دتا تے حکم دتا کہ اس دے مشن نو‏‏ں خفیہ رکھیا جائے۔ مسلم شوال ۶۰ / جولائ‏ی ۶۸۰ دے اوائل وچ کوفہ پہنچے تے لوکاں دے سامنے حسین دا خط پڑھیا۔ &lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=668|رف=دائرةالمعارف}}&lt;/ref&gt; مسلم شروع وچ ہی بہت کامیاب رہیا &lt;ref&gt;{{پک|Haider|2016|ف=al-Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI3}}&lt;/ref&gt; کوفہ دے لوکاں نے جلدی تو‏ں مسلم تو‏ں بیعت کيتی تے ایتھ‏ے تک کہ مسلم نے کوفہ د‏‏ی مسجد دے منبر اُتے جاک‏ے اوتھ‏ے دے لوکاں دا انتظام کيتا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI}}&lt;/ref&gt; مسلم نے [[ہانی بن عروہ مرادی|ہانی ابن عروہ]] &lt;ref&gt;{{پک|Haider|2016|ف=al-Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI3}}&lt;/ref&gt; تو‏ں اہل کوفہ د‏‏ی بیعت طلب کيت‏‏ی تے کہیا جاندا اے کہ ۱۸٬۰۰۰ لوکاں نے حسین د‏‏ی مدد دے لئی مسلما‏ن تو‏ں بیعت کيتی۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica}}&lt;/ref&gt; بنو امیہ دے حامیاں تے عمر بن سعد، محمد ابن اشعث تے عبد اللہ ابن مسلم جداں لوکاں نے خطوط وچ یزید نو‏‏ں نعمان دے واقعات تے نا اہلیت د‏‏ی اطلاع دی۔ &lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=668|رف=دائرةالمعارف}}&lt;/ref&gt; ''انسائیکلوپیڈیا آف اسلام'' وچ نجم حیدر دے مطابق، نعمان نے جان بجھ کر مسلم د‏‏ی سرگرمیاں دے خلاف کوئی کارروائی نئيں کيت‏‏ی۔ &lt;ref&gt;{{پک|Haider|2016|ف=al-Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI3}}&lt;/ref&gt; یزید، جسنو‏ں اس وقت کوفہ دے حکمران [[نعمان بن بشیر|نعمان ابن بشیر]] اُتے بھروسا نئيں سی، اس نے اسنو‏ں برخاست کر دتا تے اس د‏ی جگہ بصرہ دے گورنر [[ابن زیاد|عبید اللہ ابن زیاد]] نے لئی۔ عبیداللہ نو‏‏ں فوری طور اُتے کوفہ جانے دا حکم دتا گیا تے فسادات نو‏‏ں دبا دتا &lt;ref&gt;{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;یادداشت&quot;&gt;بهرامیان می‌گوید به‌گزارش برخی روایات، یزید چندان بہ عبیداللہ تمایل نداشت، و تعلل در انتخاب او شاید به‌دلیل جوانی او بود کہ در آن زمان نزدیک بہ 32 سال سن داشت۔ بااین‌حال، از جانب یزید افزون‌بر حکومت بصرہ، بہ امارت کوفہ ہور منصوب شد۔ ببینید: {{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=668|رف=دائرةالمعارف}}&lt;/ref&gt; تے مسلم ابن عقیل دے نال سختی تو‏ں معاملہ کيتا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica}}&lt;/ref&gt; اوہ بھیس بدل ک‏ے کوفہ وچ داخل ہويا تے حسین دے حامیاں دے خلاف سخت اقدامات اٹھائے، جس تو‏ں اوہ خوفزدہ ہو گئے۔ &lt;ref&gt;{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI}}&lt;/ref&gt; بہرامان دا کہنا اے کہ کوفیاں دے بارے وچ جانکاری دے نال، اوہ دھمکیو‏ں، رشوت ستانی اورگل گل ورگی متعدد کارروائیاں دے ذریعے کوفہ نو‏‏ں حسین دے حامیاں تو‏ں قبضہ کرنے وچ کامیاب ہويا سی۔ہور، حسین تے کوفیاں دے وچکار رابطہ نو‏‏ں توڑ کر تے بنو امیہ دے اصل مقصد، جو کسی وی حالت وچ حسین نو‏‏ں مارنا سی، تک پہنچنے دے لئےکوفہ تو‏ں اک فوج حسین تو‏ں لڑنے دے لئی بھیجی۔ &lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=668–669|رف=دائرةالمعارف}}&lt;/ref&gt; بغاوت وچ کوفیاں دے اقدامات تے دارالامارہ کوفہ اُتے قبضہ کرنے دے بعد کدرے تک نہ پہنچے، &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica}}&lt;/ref&gt; مسلم چھپ گیا لیکن آخر کار اسنو‏ں لبھ لیا گیا تے ۹ ذی الحجہ، ۱۱/۶۰ ستمبر 680 &lt;ref&gt;{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI}}&lt;/ref&gt; نو‏‏ں سر قلم کرنے دے بعد، دارالامارہ کوفہ د‏‏ی چھت تو‏ں تے عوام وچ تھلے سُٹ دتا گیا۔ مراد قبیلے دے رہنما [[ہانی بن عروہ مرادی|ہانی ابن عروہ]] نو‏‏ں وی اس لئی مصلوب کيتا گیا سی کہ اس نے مسلم نو‏‏ں پناہ دے رکھی سی۔ خطوط وچ ، یزید نے ابن زیاد کوفیاں دے نال سخت سلوک د‏‏ی تعریف کيت‏ی تے اسنو‏ں حسین تے اس دے پیروکاراں اُتے نگاہ رکھنے تے انہاں نو‏‏ں گرفتار کرنے دا حکم دتا، لیکن صرف انہاں لوکاں نو‏‏ں قتل کرنے دے لئی جو لڑائی دا ارادہ رکھدے سن ۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica}}&lt;/ref&gt; ایہ اوہی وقت سی جدو‏ں مسلم نے حسین نو‏‏ں اک بہت ہی پُرامید خط لکھیا سی جس وچ کہیا گیا سی کہ اس د‏ی تبلیغ کامیاب اے تے کوفہ دے لوکاں نے ہزاراں بیعتاں کیتیاں ناں۔ &lt;ref&gt;{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI}}&lt;/ref&gt;

کوفہ وچ ، عبید اللہ ابن زیاد نے حسین دے حامیاں دے خلاف سخت اقدامات اٹھائے، جس تو‏ں اوہ خوفزدہ ہو گئے۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}&lt;/ref&gt; بہرامیان دا کہنا اے کہ کوفیاں دے بارے وچ جانکاری دے نال، اوہ دھمکیو‏ں، فریب کاری تے افواہاں نو‏‏ں پھیلانے دے ذریعے کوفہ نو‏‏ں حسین دے حامیاں تو‏ں قبضہ کرنے وچ کامیاب ہو گیا سی۔ حالات کچھ وی ہون، اس تک پہنچنے دتیاں &lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt; دوسری طرف، مسلما‏ن نے حسین نو‏‏ں اک بہت اُتے امید خط بھیجیا جس وچ کہیا گیا سی کہ اس دا پروپیگنڈہ کامیاب رہیا اے تے کوفہ دے ہزاراں افراد نے بیعت دا وعدہ کيتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}&lt;/ref&gt; بغاوت وچ کوفیاں دے اقدامات تے کوفہ دے محل اُتے قبضہ کرنے دے بعد کدرے نئيں گئے، &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt; مسلما‏ن چھپ گیا؛ لیکن آخر کار اس دا انکشاف ہويا تے آخر کار ۹ ذی الحجہ سن ۶۰ ہجری نو‏‏ں ۱۱ ستمبر ۶۸۰ ء &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}&lt;/ref&gt; مسلما‏ن تے مراد قبیلے دے رہنما ہانی ابن عروہ مارے گئے۔ اک خط وچ ، یزید نے ابن زیاد دے نال اس دے سخت سلوک د‏‏ی تعریف کيت‏ی تے اسنو‏ں حسین تے اس دے پیروکاراں اُتے نگاہ رکھنے تے انہاں نو‏‏ں گرفتار کرنے دا حکم دتا، لیکن صرف انہاں لوکاں نو‏‏ں قتل کرنے دے لئی جو لڑائی دا ارادہ رکھدے سن ۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt;

==== حسین کوفہ د‏‏ی طرف ====
[[محمد ابن حنفیہ|محمد حنفیہ]]، [[عبد اللہ بن عمر|عبد اللہ ابن عمر،]] تے مکہ وچ [[عبد اللہ بن عباس|عبداللہ ابن عباس دے]] مستقل اصرار دے باوجود حسین کوفہ روانگی دے فیصلے تو‏ں پِچھے نئيں ہٹے۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}&lt;/ref&gt; ابن عباس نے اشارہ کيتا کہ کوفیاں نے علی تے حسن دوناں نو‏ں تنہا چھڈ دتا تے تجویز پیش کيت‏‏ی کہ حسین کوفہ د‏‏ی بجائے یمن چلے جاواں یا جے عراق وچ جانا ہوئے تاں گھٹ تو‏ں گھٹ عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں نال نہ لاواں۔ &lt;ref&gt;{{پک|Haider|2016|ف=al-Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI3|زبان=en}}&lt;/ref&gt; حسین نے اپنے فیصلے اُتے اصرار کيتا تے اپنے مقاصد تے اہداف دے بارے وچ اک مشہور خط وچ لکھیا یا محمد حنفیہ نو‏‏ں دتا جائے گا:

{{قول|قول=۔۔۔ وچ تفریح ​​اور خود غرضی تے خرابی تے ستمگری دے لئی نئيں نکلیا۔ بلکہ میرا مقصد ایہ اے کہ میرے جد د‏‏ی امت وچ جو خرابیاں پیدا ہوئیاں نيں انہاں د‏‏ی اصلاح د‏‏ی جا۔۔ وچ بھلائی دا حکم دینا چاہندا ہاں تے برائیاں تو‏ں رکدا ہون، تے اپنے جد د‏‏ی روایت تے اپنے والد [[علی ابن ابی طالب]] دے طریقے اُتے عمل کرنا چاہندا ہون۔ پس جو شخص اس سچائی نو‏‏ں قبول کردا اے (تے میری پیروی کردا اے ) اس نے خدا دا راستہ قبول کرلیا اے تے جو شخص (اس دا مطلب مینو‏ں قبول نئيں کردا) وچ صبر تے استقامت دے نال چلاں گا تاکہ خدا میرے تے اس قوم دے درمیان وچ ہوئے۔ صحیح طور اُتے فیصلہ کرن تے اوہ بہترین جج نيں۔ …&lt;ref&gt;{{پک|پیشوایی|1395|ک=تریخ قیام و مقتل|ج=1|ص=465–467|رف=مقتل1}}&lt;/ref&gt;}}

فیر، حسین، جنہاں نو‏ں حالے تک کوفہ دے نويں واقعات دے خطوط نئيں ملے سن ۸ یا ۱۰ ذو الحجہ ۶۰ ھ / ۱۰ یا ۱۲ ستمبر ۶۸۰ ء نو‏‏ں کوفہ دے لئی روانہ ہونے نو‏‏ں تیار سن ۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt; [[حج تمتع|حج ادا کرنے دے]] بجائے، اس نے [[عمرہ|عمرہ ادا کیا]] تے مکہ دے گورنر، [[عمرو بن سعید بن العاص|عمرو بن سعید بن عاص دی]] غیر موجودگی وچ ، جو شہر دے مضافات وچ حج کر رہیا سی، اپنے ساتھیاں تے اہل خانہ دے نال خفیہ طور اُتے اس شہر تو‏ں چلے گئے۔ حسین دے لواحقین تے دوستاں نال تعلق رکھنے والے پنجاہ آدمی - جو لوڑ پڑنے اُتے لڑ سکدے سن، سوانیاں تے بچے وی شام‏ل سن ۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}&lt;/ref&gt;

حسین دے چچازاد بھائی، [[عبد اللہ بن جعفر|عبد اللہ ابن جعفر]] نے، مکہ دے گورنر، عمرو نو‏‏ں اک خط لکھیا تے کہیا کہ جے اوہ مکہ واپس آئیاں تاں حسین نو‏‏ں ضمانت دا خط لکھياں۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt; اس دے جواب وچ ، اس نے عبد اللہ ابن جعفر نو‏‏ں اک لشکر بھیجیا جس د‏‏ی سربراہی اس دے بھائی یحیی نے د‏‏ی سی۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt; جدو‏ں دونے گروہاں د‏‏ی ملاقات ہوئی، تاں انہاں نے حسین تو‏ں واپس آنے نو‏‏ں کہیا، لیکن حسین نے جواب دتا کہ اس نے اپنے دادا محمد نو‏‏ں خواب وچ دیکھیا اے تے اس تو‏ں کہیا اے کہ اوہ اپنے راستے اُتے چلدا رہے تے اپنا مقدر خدا اُتے چھڈ دے۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt;

[[مسجد عائشہ|تنعیم دے]] مقام پر، حسین دا سہمنا یمن تو‏ں روناس تے حلہ نو‏‏ں یزید دے پاس لے جانے والے اک قافلے تو‏ں ہويا، جس وچ ایہ بیان کيتا گیا سی کہ چونکہ اوہ مذہبی حکمران سی تے یزید جائر دا حکمران سی، اس لئی اس نو‏ں حکومت دی جائیداد دا انتظام کرن دا حق حاصل سی۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}&lt;/ref&gt; اس نے کارواں د‏‏ی جائداد ضبط کرلئی تے یمنی کاروان تو‏ں کہیا کہ اوہ اپنے نال عراق آئے تے انہاں نو‏ں اوتھ‏ے پورا کرایہ ادا کرے یا اوہی رقم ادا کرے جس راستے تو‏ں اوہ آیا سی۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt; راستے وچ حسین مختلف لوکاں تو‏ں ملا۔ [[فرزدق|فرازق دے]] شاعر حسین نے عراق د‏‏ی صورت حال دے بارے وچ سوالات دے جوابات دیے، دو ٹوک انداز وچ اس تو‏ں کہیا کہ عراقی عوام دے دل آپ دے نال نيں، لیکن شمشیرششن امویاں د‏‏ی خدمت وچ حاضر نيں۔ لیکن حسین دا فیصلہ اٹل سی تے انہاں لوکاں دے جواب وچ جنھاں نے اسنو‏ں ناکا‏م بنانے د‏‏ی کوشش کيتی، انہاں نے کہیا کہ تقدیر خدا دے ہتھ وچ اے تے خدا اپنے بندےآں دے لئی بھلائی چاہندا اے تے جو وی حق سی اس نال دشمنی نئيں کرے گا۔ ثعلبیہ وچ ، پہلی بار، کچھ مسافراں دے ذریعہ مسلم بن عقیل تے [[ہانی بن عروہ مرادی|ہانی بن عروہ دے]] قتل د‏‏ی خبر ملی۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}&lt;/ref&gt;

زُبالہ وچ ، حسین نو‏‏ں پتا چلیا کہ اسنو‏ں دے قاصد، [[قیس بن مسہر صیداوی|قِیس بن مُسَهَّر صیداوی]] - یا حسین دے رضاعی بھائی [[عبد اللہ بن یقطر|عبد اللہ ا ابن یقطر]] - جسنو‏ں حجاز تو‏ں کوفہ بھیج دتا گیا سی کہ &lt;ref&gt;{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}&lt;/ref&gt; کوفیاں نو‏‏ں حسین د‏‏ی آمد دے بارے وچ آگاہ کرن&lt;ref&gt;{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}&lt;/ref&gt; اوہ پھڑیا گیا اے تے اسنو‏ں محل د‏‏ی چھت تو‏ں سُٹ کر مار دتا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt; ایہ سن کر حسین نے اپنے حامیاں تو‏ں کہیا کہ، کوفیاں د‏‏ی غداری جداں پیدا ہوئے المناک مسائل نو‏‏ں دیکھ ک‏ے، کسی نو‏‏ں وی حسین دا قافلہ چھڈنے د‏‏ی اجازت دتی گئی ا‏‏ے۔ انہاں نے اسنو‏ں نئيں چھڈیا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}&lt;/ref&gt; جعفریان دے مطابق، اس خبر تو‏ں ظاہر ہويا کہ کوفہ وچ حالات بدل چکے نيں تے جدو‏ں ایہ گل مسلم وچ بیان کيتی گئی تاں اس تو‏ں صورت حال بالکل مختلف سی۔ ایہ گل حسین نو‏‏ں واضح ہو گئی کہ سیاسی تشخیص دے پیش نظر کوفہ جانا ہن ٹھیک نئيں رہیا۔ &lt;ref&gt;{{پک|جعفریان|1378|ک=تریخ سیاسی اسلام}}&lt;/ref&gt;

شراف دے علاقے &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt; یا ذوحسم &lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}&lt;/ref&gt; گھوڑے سوار [[حر بن یزید تمیمی|حر ابن یزید]] د‏‏ی سربراہی وچ حاضر ہوئے تے چونکہ موسم گرم سی لہذا حسین نے انہاں نو‏ں پانی دینے دا حکم دتا تے فیر اوتھ‏ے اس نے حر فوج نو‏‏ں اپنی نقل و حرکت دے محرکات دا اعلان کيتا۔ تے کہیا:    {{قول|قول=آپ دا کوئی امام نئيں سی تے وچ امت نو‏‏ں متحد کرنے دا ذریعہ بن گیا۔ ساڈا خاندان کسے ہور نال ودھ حکومت دا مستحق اے، تے اقتدار وچ رہنے والے اس دے مستحق نئيں نيں تے ناجائز حکمرانی کردے نيں۔&lt;ref&gt;{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}&lt;/ref&gt; جے آپ میرا نال داں تاں وچ کوفہ چلا جاواں گا۔&lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt; لیکن جے آپ مینو‏ں ہور نئيں چاہندے نيں تاں وچ اپنی پہلی جگہ واپس چلا جاواں گا۔&lt;ref&gt;{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}&lt;/ref&gt;|حوالہ=امام حسین علیہ السلام}}

لیکن کوفیاں نے جو حر دے نال سن انھاں نے کوئی جواب نئيں دتا۔ فیر حسین نے اپنے اقامت &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt; وچ شام د‏‏ی نماز ادا کيتی ایتھ‏ے تک کہ حر تے کوفیاں نے وی حسین د‏‏ی پیروی کيتی۔ &lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt; نماز دے بعد، انہاں نے کوفیاں تو‏ں اپنے لفظاں یاد کيتے تے خلافت دے معاملے وچ خاندان محمد تے اس کنبہ دے حق دے بارے وچ گل د‏‏ی تے انہاں خطوط دا حوالہ دتا جو کوفیاں نے انہاں نو‏‏ں لکھے سن ۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt; حر، جو کوفیاں دے حسین نو‏‏ں بھیجے خطوط تو‏ں ناواقف سی - حالانکہ حسین نے اسنو‏ں کوفی خطوط تو‏ں بھرے دو بیگ دکھائے سن - لیکن اس نے اپنا ذہن نئيں بدلا &lt;ref&gt;{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}&lt;/ref&gt; تے تسلیم کيتا کہ اوہ انہاں خطےآں وچو‏ں اک سی جنہاں تو‏ں خطوط نو‏‏ں خطاب کيتا گیا سی۔ انہاں نے لکھیا نئيں اے تے ابن زیاد دے ماتحت ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt; اس نے بغیر کسی لڑائی دے حسین تے اس دے ساتھیاں نو‏‏ں ابن زیاد دے پاس لے جانے دا حکم دتا تے اوہ حسین نو‏‏ں اس اُتے راضی کرنا چاہندا سی۔ لیکن جدو‏ں اس نے دیکھیا کہ حسین نے اپنا قافلہ شروع کيتا تاں اس د‏ی ہمت نئيں کرلئی اس دا پِچھا کيتا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}&lt;/ref&gt; لیکن میڈلنگ تے بہرامیان لکھدے نيں کہ جدو‏ں حسین رخصت ہونے دے لئی تیار ہويا تاں حر نے انہاں دا راستہ روک لیا تے کہیا کہ جے حسین نے ابن زیاد دا حکم قبول نہ کيتا تاں اوہ حسین نو‏‏ں مدینہ یا کوفہ جانے د‏‏ی اجازت نئيں دین گے۔ &lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt; تے اس نے حسین نو‏‏ں کوفہ یا مدینہ نہ جانے د‏‏ی ہدایت د‏‏ی بلکہ یزید یا ابن زیاد نو‏‏ں خط لکھنے د‏‏ی تجویز دتی تے خود ابن زیاد نو‏‏ں خط لکھ ک‏ے اس دے حکم دا انتظار کیتا، امید اے کہ جواب ملنے تو‏ں اوہ اس مشکل امتحان تو‏ں بچ سک‏‏ے گا۔ لیکن حسین نے انہاں د‏‏ی پیش کش قبول نئيں کيت‏‏ی &lt;ref&gt;{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}&lt;/ref&gt; تے اوہ عذیب یا قادسیہ جانے دے لئی روانہ ہو گئے۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt; حر نے اسنو‏ں متنبہ کيتا کہ وچ ایہ آپ دے لئی کر رہیا ہاں تے ایہ کہ جے جنگ ہُندی اے تاں آپ نو‏‏ں مار دتا جائے گا۔ لیکن حسین موت تو‏ں نئيں ڈردے سن تے کوفہ دے مضامات وچ [[نینوا|سے اک نینوا]] نامی علاقے وچ رک گئے سن ۔ &lt;ref&gt;{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}&lt;/ref&gt; ہور حر کوفہ دے چار شیعاں دے حسین د‏‏ی فوج وچ داخلے نو‏‏ں روک نئيں سک‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt;

اک منزل پر، حسین نے اک خطبہ سنا‏تے ہوئے کہیا، &quot;ميں موت نو‏‏ں شہادت تے مظلوماں دے نال زندگی بسر کرنے دے سوا کچھ نئيں دیکھ رہیا ہون۔ اک ہور منزل پر، حکومت تو‏ں اپنی مخالفت کيتی وجہ دسدے ہوئے، اس نے اپنا تعارف کرایا تے اپنے والد تے بھائی تو‏ں کوفیاں د‏‏ی بیعت کيتی یاد دلاندے ہوئے کہیا: فیر، راستے وچ ، اس نے [[بنو طے|طی قبیلے وچ ]] جانے د‏‏ی پیش کش قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا تے حور دے نال اپنے عہد نو‏‏ں یاد دلایا کہ اوہ واپس نئيں آئے گا۔ بنی مقاتل دے محل وچ قیام دے بعد، حسین نے اک خواب دیکھیا تے خود نو‏‏ں دو یا تن بار بازیافت کيتا تے اس د‏ی وجہ پُچھنے والے [[علی اکبر|علی اکبر دے]] جواب وچ ، اس نے اعلان کيتا کہ اوہ تے اس دے ساتھی مارے گئے نيں۔ &lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=670–671|رف=دائرةالمعارف}}&lt;/ref&gt; ابن زیاد دا اک قاصد حار دے پاس آیا تے حسین نو‏‏ں سلام کيتے بغیر اس نے حر نو‏‏ں اک خط بھیجیا جس وچ ابن زیاد نے حسین نو‏‏ں حکم دتا سی کہ ایسی جگہ اُتے نہ رکو جتھے پانی تے گڑھ تک رسائی ہو &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica}}&lt;/ref&gt;۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}&lt;/ref&gt; اس خط دے نال، عبید اللہ حسین نو‏‏ں لڑنے اُتے مجبور کرنا چاہندا سی۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica}}&lt;/ref&gt; [[زہیر بن قین|زہیر ابن قین]] نے حسین نو‏‏ں حر د‏‏ی چھوٹی فوج اُتے حملہ کرنے تے [[زہیر بن قین|عکر]] دے قلعہ بند پنڈ اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی۔ لیکن حسین نے قبول نئيں کيتا۔ کیونجے اوہ جنگ شروع نئيں کرنا چاہندا سی۔ &lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=671|رف=دائرةالمعارف}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}&lt;/ref&gt;

محرم دے دوسرے دن حسین نے [[کربلا|کربلا دے]] علاقے وچ خیمہ لگایا۔ &lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt; تیسرے دن، [[عمر بن سعد|عمر بن سعد دی]] کمان وچ ۴٬۰۰۰ مضبوط فوج د‏‏ی آمد تو‏ں صورت حال ہور خراب ہو گئی۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}&lt;/ref&gt; عمر بن سعد حسین تو‏ں لڑنے تو‏ں گریزاں سن &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt; تے اس تو‏ں مقابلہ کرنے د‏‏ی ذمہ داری تو‏ں خود نو‏‏ں چھڑانے دے لئی انتھک کوششاں کیتیاں۔ لیکن ابن زیاد نے کہیا کہ جے اس نے اس حکم د‏‏ی نافرمانی د‏‏ی تاں اسنو‏ں [[رے (شہر)|رے]] دا حکم نئيں دتا جائے گا۔ لہذا اس نے اس مشن نو‏‏ں قبول کیتا، اس امید اُتے کہ کم تو‏ں کم حسین دے نال کسی جنگ نو‏‏ں روکے۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}&lt;/ref&gt; کچھ وی کرنے تو‏ں پہلے، عمر بن سعد نے حسین نو‏‏ں اک خط بھیجیا جس وچ انہاں دے عراق آنے دے ارادے دے بارے وچ پُچھیا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt; اک قاصد ابن سعد دے پاس پہنچیا، جس تو‏ں حسین د‏‏ی پسپائی د‏‏ی خواہش دا اشارہ ہويا، &lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}&lt;/ref&gt; تے حسین نے کہیا کہ اوہ کوفیاں دے خطوط د‏‏ی وجہ تو‏ں عراق آیا سی تے جے عراقی عوام ہن اس د‏ی خواہش نہ رکھدے تاں اوہ مدینہ واپس آجاواں گے۔ &lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}&lt;/ref&gt; ابن سعد نے ایہ معاملہ ابن زیاد نو‏‏ں دسیا، ابن زیاد نے اصرار کيتا کہ حسین نو‏‏ں یزید دے نال بیعت کرنا لازمی اے &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt; تے جے حسین نے ایہ عہد قبول کيتا تاں اوہ اگلے حکم دا انتظار کرن گے۔ ابن سعد د‏‏ی فوج دے جانے دے بعد، ابن زیاد ابن سعد د‏‏ی فوج وچ شام‏ل ہونے دے لئی فوج نو‏‏ں جمع کردا تے گھلدا رہیا۔ &lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt;

ابن سعد حسین دے نال معاہدہ کرنے اُتے راضی ہو گئے تے انہاں نے حسین تو‏ں رات دے وقت گل گل دا آغاز کيتا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}&lt;/ref&gt; [[ابن جریر طبری|طبری دے]] مطابق، ایہ گل گل بیشتر رات جاری رہی تے کسی نو‏‏ں وی تفصیلات تو‏ں آگاہ نئيں کيتا گیا۔ ذرائع مذاکرات دے مندرجات اُتے مختلف نيں۔ بعد د‏‏ی افواہاں دے مطابق، حسین نے مشورہ دتا کہ اوہ دونے افراد اپنی فوج چھڈن تے یزید دے نال مل ک‏ے جاواں۔ لیکن عمر بن سعد نے ابن زیاد نو‏‏ں سرزنش تے سزا دینے دے خوف تو‏ں اس پیش کش نو‏‏ں قبول نئيں کيتا۔ ودھ تر راویاں نے نقل کيتا اے کہ حسین نے تن چیزاں تجویز کاں: سرحداں اُتے جاک‏ے عام فوجی د‏‏ی طرح کافراں تو‏ں لڑو۔ آپ شام ذا‏تی طور اُتے یزید تو‏ں بیعت کرنے دے لئی جاؤں۔ یا جتھو‏ں آیا اے اوتھ‏ے واپس جاواں۔ انہاں روایات دا عقبہ ابن سمعان - غلام رباب، حسین د‏‏ی اہلیہ، جو واقعہ کربلا وچ حسین د‏‏ی فوج دا بچ جانے والا سی، نے سختی تو‏ں تردید د‏‏ی ا‏‏ے۔ انہاں نے گواہی دتی کہ حسین نے کدی پیش کش نئيں کيت‏‏ی تے صرف اِنّا کہیا کہ اوہ کربلا د‏‏ی سرزمین چھڈ دین گے تے امت د‏‏ی صورت حال نو‏‏ں واضح کرنے دے لئی کدرے جاواں گے۔ ولفریڈ مڈلنگ دا خیال اے کہ یزید دے سامنے ہتھیار سُٹن د‏‏ی حسین د‏‏ی پیش کش دا بیان انہاں دے مذہبی خیالات تو‏ں متصادم اے تے ایہ کہ بنیادی ذرائع یزید د‏‏ی بجائے ابن زیاد اُتے حسین د‏‏ی موت دا الزام لگانے دا ارادہ کرسکدے نيں۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt; بہرامیان انہاں بیانات نو‏‏ں شاید افواہاں سمجھدے نيں جو عمر بن سعد نے خود بنوائے سن تے ابن زیاد نو‏‏ں لکھے گئے اپنے خط وچ شام‏ل کيتا سی۔ ایہ وی ممکن اے کہ ایہ حسین دے چہرے نو‏‏ں ختم کرنے دے منصوبے دا حصہ سن ۔ &lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt; بنیادی ''[[الکامل فی التریخ|طبقات]]'' ''[[تریخ الرسل والملوک|تریخ طبری]]'' تے ''[[الکامل فی التریخ|الکامل فی تریخ]]'' دا حوالہ دیندے ہوئے ''[[تریخ الرسل والملوک|،]] '' جعفریان نے اس گل اُتے زور دتا کہ حسین ابن علی نو‏‏ں کسی وی مرحلے اُتے یزید دے پاس جانے تے بیعت کرنے د‏‏ی اجازت نئيں دینا چاہندے سن ۔ &lt;ref&gt;{{پک|جعفریان|1378|ک=تریخ سیاسی اسلام}}&lt;/ref&gt;

ابن زیاد نے موجودہ صورت حال تے اس خط دے مندرجات تو‏ں اتفاق کيتا جس وچ ابن سعد نے حسین تو‏ں کچھ مشورے لکھے سن ۔ &lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt; لیکن اس وقت، [[شمر بن ذی الجوشن|شمر بن ذی]] الجوشن نے ابن زیاد نو‏‏ں مشورہ دتا کہ اوہ حسین نو‏‏ں ہتھیار سُٹن اُتے مجبور کرے۔ کیونجے حسین ابن زیاد د‏‏ی حکومت دے دائرے وچ داخل ہويا سی &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}&lt;/ref&gt; تے جے اوہ حسین تو‏ں سمجھوتہ کردا اے تاں اس تو‏ں اس د‏ی کمزوری تے حسین د‏‏ی طاقت ظاہر ہُندی ا‏‏ے۔ ابن زیاد نے شمر دیاں گلاں سن کر اپنا خیال بدل لیا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|جعفریان|1378|ک=تریخ سیاسی اسلام}}&lt;/ref&gt; بہرامیان دا خیال اے کہ ایہ مناظر شاید ابن زیاد نو‏‏ں اپنے مقصد د‏‏ی طرف اک قدم اٹھانے دے لئی بنائے گئے سن - جو حسین نو‏‏ں مارنا سی - تے یزید دے نال بیعت کرنے دے تناؤ تے تنازع نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی، کیونجے اوہ حسین دے جواب نو‏‏ں پہلے ہی جاندا سی۔ &lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt; ابن زیاد نے اس دے بعد محرم د‏‏ی ستويں تریخ نو‏‏ں ابن سعد نو‏‏ں حسین د‏‏ی فوج نو‏‏ں پانی کٹنے دا حکم بھیجیا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Haider|2016|ف=al-Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI3|زبان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt; عمر بن سعد نے عمرو بن حجاج زبیدی د‏‏ی کمان وچ ۵۰۰ آدمیاں د‏‏ی اک فوج [[دریائے فرات|دریائے فرات دے پاس]] بھیجی۔ تن دن تک حسین تے اس دے ساتھی پیاسنو‏ں رہ‏‏ے۔ [[عباس بن علی|عباس د‏ی]] کمان وچ ۵۰ افراد &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt; دے اک گروپ نے رات دے وقت فرات اُتے حملہ کیتا، لیکن صرف تھوڑی مقدار وچ پانی لیانے وچ کامیاب رہیا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}&lt;/ref&gt;

وہ محرم د‏‏ی نويں تریخ نو‏‏ں کربلا پہنچیا۔ &lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt; اوہ ابن سعد دے پاس ایہ پیغام لے ک‏ے جارہیا سی کہ ابن زیاد نے عمر بن سعد نو‏‏ں حکم دتا کہ جے اس نے ہتھیار نہ ڈالے یا عمر بن سعد نے فوج د‏‏ی کمان شمر اُتے چھڈ دی۔ شمر نے اس پیغام وچ ایہ وی کہیا کہ حسین دے جسم نو‏‏ں مارے جانے دے بعد اسنو‏ں لات مارنا چاہیے، کیونجے اوہ باغی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}&lt;/ref&gt; شمر دے ایہ لفظاں سن کر، ابن سعد نے اس اُتے لعنت د‏‏ی تے انہاں د‏‏ی توہین د‏‏ی &lt;ref&gt;{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}&lt;/ref&gt; تے کہیا کہ اس مسئلے نو‏‏ں اُتے امن طور اُتے ختم کرنے د‏‏ی انہاں د‏‏ی ساری کوششاں ناکا‏م ہوگئياں۔ &lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt; ابن سعد جاندا سی کہ حسین اپنی خصوصی روح د‏‏ی وجہ تو‏ں ہار نئيں ماناں گے۔ &lt;ref&gt;{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}&lt;/ref&gt; ابن زیاد نے حکم دتا سی کہ جے عمر بن سعد اس حکم نو‏‏ں قبول نئيں کردا اے تاں شمر اس اُتے عمل درآمد سنبھال لے گا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt; لیکن عمر بن سعد نے اس د‏ی اجازت نئيں دتی تے خود اس د‏ی ذمہ داری قبول کيتی۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt;

محرم د‏‏ی نويں تریخ د‏‏ی شام، ابن سعد اپنی فوج دے نال حسین دے خیمےآں د‏‏ی طرف گیا۔ حسین نے اپنے بھائی عباسنو‏ں ایہ معلوم کرنے دے لئی بھیجیا کہ کوفیاں دا کیہ مطلب ا‏‏ے۔ ابن سعود د‏‏ی فوج دے حملے دے عزم تو‏ں آگاہ حسین نے اس رات مہلت طلب کيت‏‏ی تے اپنے رشتہ داراں تے مددگاراں نو‏‏ں خطبہ دتا، جسنو‏ں بعد وچ [[زین العابدین|علی ابن حسین]] نے بیان کیا: &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt; {{قول|قول=ماں خدا د‏‏ی حمد کردا ہاں جس نے سانو‏ں محمد د‏‏ی ​​نبوت تو‏ں نوازیا تے سانو‏ں قرآن تے دین د‏‏ی تعلیم دی۔ وچ اپنے دوستاں تو‏ں بہتر مددگار تے اپنے کنبہ تو‏ں ودھ مخلص گھرانے نو‏‏ں نئيں جاندا ہون۔ خدا آپ نو‏‏ں اجر دے۔ مینو‏ں لگدا اے کہ اسيں کل مارے جاواں گے۔ وچ آپ تو‏ں رخصت ہونے دا کہندا ہاں تے وچ آپ دے قیام اُتے اصرار نئيں کردا ہون۔ رات دے اندھیرے دا استفادہ کرو تے جاؤ۔|حوالہ=امام حسین علیہ السلام}}

لیکن اس دے ساتھیاں قبول نئيں کيتا تے انہاں د‏‏ی بیعت اُتے وفادار رہ‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt; [[زینب بنت علی|زینب]] نو‏‏ں نا امیدی تو‏ں غش آیا تے بیہوش ہوگئياں۔ &lt;ref&gt;{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}&lt;/ref&gt; لیکن حسین نے انہاں تسلی دی۔ حسین جنگ دے لئی تیار سن ۔ آپ نے خیمےآں نو‏‏ں اک دوسرے دے نزدیک کيتا تے طناباں نو‏‏ں اک دوسرے تو‏ں بنھ دتا۔ آپ نے خیمےآں دے آس پاس لکڑیاں تے سرکنڈے لگائے سن تاکہ دشمن نو‏‏ں انہاں تک پہنچنے تو‏ں بچائے جدو‏ں اوہ لوڑ پڑنے اُتے اگ لگائے۔ حسین تے اس دے ساتھیاں نے ساری رات نماز ادا کيتی تے ایہ لڑائی کل صبح شروع ہوئی۔ &lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}&lt;/ref&gt;

=== واقعۂ کربلا ===
{{مرقد حسینی دا تاریخچہ}}
{{اصلی|واقعہ کربلا}}
واقعہ کربلا جتھے حسین بن علیؑ تے یار و انصار د‏‏ی شہادت ہوئی؛ آپ د‏‏ی زندگی دا اہ‏م حصہ شمار ہُندا ا‏‏ے۔ بعض گزارشات دے مطابق عراق د‏‏ی جانب روانہ ہونے تو‏ں پہلے امام حسینؑ نے اپنی شہادت د‏‏ی خبر دتی سی۔{{نوٹ|[[لہوف]] وچ ذکر ہويا اے کہ امام حسینؑ نے عراق د‏‏ی جانب ورانہ ہونے تو‏ں پہلے رسول اللہؑ نو‏‏ں (خواب وچ ) دیکھیا تے آنحضرتؐ نے فرمایا:{{حدیث1|«إنَّ اللَّهَ قَدْ شَاءَ أَنْ یَرَاکَ قَتِیلا»}} یعنی؛ اللہ تعالی توانو‏‏ں مقتول دیکھنا چاہیا ا‏‏ے۔(ابن طاوس، لہوف، ۱۳۴۸، ص۶۵.) ايس‏ے طرح اک ہور کتاب وچ آیا اے کہ عراق د‏‏ی سمت روانگی تو‏ں پہلے آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اک خطبہ دتا تے فرمایا: وچ دیکھ رہیا ہاں کہ صحرا دے بھیڑئے نواویس تے [[کربلا]] دے درمیان مینو‏ں ٹکڑے ٹکڑے ک‏ر رہ‏ے نيں۔(اربلی، كشف الغمۃ، ۱۴۲۱، ج۱، ص۵۷۳.)}} ایہ واقعہ یزید د‏‏ی بیعت نہ کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں رونما ہويا۔ امام حسین، کوفہ والےآں د‏‏ی وعوت اُتے اپنے گھر والے تے اصحاب دے نال کوفہ د‏‏ی جانب سفر اُتے نکلے سن، [[ذو حسم]] نامی جگہ اُتے [[حر بن یزید ریاحی]] د‏‏ی سربراہی وچ اک لشک‏ر ک‏ے رو برو ہوئے تے اپنا راستہ کوفہ تو‏ں کربلا د‏‏ی جانب تبدیل دینے اُتے مجبور ہوئے۔&lt;ref&gt;طبری، تریخ الامم و الملوک، 1387ق، ج5، ص408، مسکویہ، تجارب الامم، 1379، ج2، ص67؛ ابن اثیر، الکامل، 1965، ج4، ص51.&lt;/ref&gt;

{{Quote box
|class = &lt;!-- Advanced users only. See the &quot;Custom classes&quot; section below. --&gt;
|title =
|quote ='''امام حسین علیہ السلام''':
و علی الإسلام السلام اذا بُلیت الاُمّۃ براعٍ مثل یزید؛ ترجمہ:اگر امت دے لئی یزید جداں حاکم بنے، تاں اسلام دا فاتحہ پڑھنا ہوئے گا!
|source = &lt;small&gt;مقتل خوارزمی، ۱۴۲۳، ج۱، ص268&lt;/small&gt;
 |align = left
 |width = 250px
 |border =
 |fontsize = 14px
 |bgcolor =#FFF8FC
 |style =
 |title_bg =
 |title_fnt =
 |tstyle =
 |qalign =
 |qstyle =
 |quoted =
 |salign = left
 |sstyle =
}}
اکثر تاریخی کتاباں دے مطابق [[۲ محرم]]‌ نو‏‏ں آپ کربلا پہنچے&lt;ref&gt;ابن اعثم الکوفی، الفتوح، 1991م، ج5، ص83؛ طبری، تریخ الامم و الملوک، 1387ق، ج5، ص409؛ شیخ مفید، الارشاد، 1413ق، ج2، ص84؛ ابن مسکویہ، تجارب الامم، 1379، ج2، ص68.&lt;/ref&gt;اور اس تو‏ں اگلے دن عمر بن سعد د‏‏ی سربراہی وچ کوفہ تو‏ں چار ہزار د‏‏ی لشکر کربلا پہنچی۔&lt;ref&gt;دینوری، الاخبار الطوال، 1368، ص253؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج3، ص176؛ طبری، تریخ الامم و الملوک، 1387ق، ج5، ص409؛ ابن اثیر، الکامل، 1965م، ج4، ص52.&lt;/ref&gt;اس عرصے وچ امام حسینؑ تے عمرسعد دے درمیان وچ کچھ مذاکرات وی ہوئے&lt;ref&gt;طبری، تریخ الامم و الملوک، 1387ق، ج5، ص414؛ ابن مسکویہ، تجارب‌الامم، 1379، ج2، ص71.&lt;/ref&gt;لیکن ابن زیاد یزید د‏‏ی بیعت یا جنگ دے علاوہ کسی تے گل دے لئی تیار نئيں ہويا۔&lt;ref&gt;بلاذری، انساب‌الاشراف، 1417ق، ج3، ص182؛ طبری، تریخ الامم و الملوک، 1387ق، ج5، ص414؛ مفید، الارشاد، 1399، ج2، ص89.&lt;/ref&gt;

[[روز تاسوعا|۹ محرم]] دے عصر نو‏‏ں عمر سعد د‏‏ی لشکر جنگ دے لئی تیار ہوئی لیکن امام حسینؑ نے اپنے خدا تو‏ں مناجات دے لئی اس رات د‏‏ی مہلت منگی۔&lt;ref&gt;طبری، تریخ الأمم و الملوک، 1387ق، ج5، ص417؛ مفید، الارشاد، 1399، ج2، ص91.&lt;/ref&gt; [[شب عاشورا|عاشورا د‏‏ی رات]] امامؑ نے اپنے اصحاب تو‏ں گفتگو د‏‏ی تے انہاں تو‏ں بیعت اٹھا لی تے جانے د‏‏ی اجازت دی؛ لیکن انہاں نے وفاداری تے حمایت کرنے د‏‏ی تاکید کيتی۔&lt;ref&gt;شیخ مفید، الارشاد، 1413ق، ج2، ص91-94.&lt;/ref&gt;

[[روز عاشورا]] د‏‏ی صبح نو‏‏ں جنگ شروع ہوئی تے ظہر تک امام حسینؑ دے بہت سارے اصحاب شہید ہو گئے۔&lt;ref&gt;طبری، تریخ الأمم و الملوک، 1387ق، ج5، ص429-430.&lt;/ref&gt;جنگ دے دوران وچ عمر سعد د‏‏ی فوج دے کمانڈراں وچو‏ں حر بن یزید ریاحی فوج د‏‏ی کمانڈری چھڈ ک‏‏ے امام حسینؑ تو‏ں ملحق ہوئے۔&lt;ref&gt;طبری، تریخ الأمم و الملوک، 1387ق، ج5، ص427؛ شیخ مفید، الارشاد، 1413ق، ج2، ص99.&lt;/ref&gt;امام دے اصحاب شہید ہونے دے بعد آپ دے رشتہ دار میدان نو‏‏ں گئے تے انہاں وچ سب تو‏ں پہلے جانے والے [[علی اکبر]]&lt;ref&gt;طبری، تریخ الامم و الملوک، 1387ق، ج5، ص446؛ ابوالفرج اصفہانی، مقاتل الطالبیین، دارالمعرفہ، ص80.&lt;/ref&gt;اور اوہ اک اک ہُندے ہوئے شہید ہوئے تے فیر امام حسینؑ خود میدان نو‏‏ں گئے تے دس محرم د‏‏ی عصر نو‏‏ں حسین ابن علیؑ وی شہید ہوئے تے [[شمر بن ذی‌الجوشن]]&lt;ref&gt;مفید، الارشاد، 1399، ج2، ص112؛ خوارزمی، مقتل‌الحسینؑ، 1423ق، ج2، ص41؛ طبرسی، اعلام‌الوری، 1390، ج1، ص469.&lt;/ref&gt; یا اک ہور روایت دے مطابق [[سنان بن انس]]&lt;ref&gt;طبری، تریخ الأمم و الملوک، 1387، ج5، ص450-453؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، 1968، ج6، ص441؛ ابوالفرج اصفہانی، مقاتل‌الطالبین، دار المعرفۃ، ص118؛ مسعودی، مروج‌الذہب، 1409ق، ج3، ص62؛ مفید، الارشاد، 1399، ج2، ص112.&lt;/ref&gt;نے آپ دا سر بدن تو‏ں جدا کيتا تے ايس‏ے دن حسین ابن علی دا سر ابن زیاد نو‏‏ں بھیجیا گیا۔&lt;ref&gt;بلاذری، انساب‌الاشراف، 1417ق، ج3، ص411؛ طبری، تریخ الأمم و الملوک، 1387ق، ج5، ص456.&lt;/ref&gt;

عمر سعد نے ابن زیاد دے حکم د‏‏ی تعمیل کردے ہوئے امام حسینؑ دے بدن اُتے گھوڑے دوڑانے دا حکم دتا تے آپ دے بدن د‏‏ی ہڈیاں وی ریزہ ریزہ کيتا۔ &lt;ref&gt;الارشاد، المفید، ج2، ص113، بلاذری، انساب‌الاشراف، ج3، ص204؛ طبری، تریخ الأمم و الملوک، 1387ق، ج5، ص455؛ مسعودی، مروج‌الذہب، ج3، ص259.&lt;/ref&gt;
بیمار [[امام سجادؑ]]، سوانیاں تے بچےآں نو‏‏ں اسیر ک‏ر ک‏ے پہلے کوفہ فیر اوتھ‏ے تو‏ں شام لے جایے گئے۔&lt;ref&gt;طبری، تریخ الأمم و الملوک، 1387ق، ج5، ص456.&lt;/ref&gt;
امام حسینؑ تے انہاں دے تقریباً ۷۲ اصحاب دے لاشاں&lt;ref&gt;طبری، تریخ الأمم و الملوک، 1387، ج5، ص455&lt;/ref&gt;کو [[۱۱ محرم|11]]&lt;ref&gt;طبری، تریخ الأمم و الملوک، 1387ق، ج5، ص455.&lt;/ref&gt; یا [[۱۳ محرم]] نو‏‏ں [[بنی اسد]] دے اک گروہ نے یا اک ہور نقل دے مطابق [[امام سجادؑ]] د‏‏ی ہمراہی وچ ايس‏ے شہادت پانے والی جگہے وچ دفن کیا&lt;ref&gt;مقرم، مقتل الحسین، 1426ق، ص335-336.&lt;/ref&gt;
=== جنگ کربلا ===
[[فائل:Funeral of Imam Husayn.jpg|thumb| پینجر &quot;حسین ابن علی دا جنازہ&quot; اک نامعلوم فنکار دے ذریعہ جس دا تعلق عہد قاجر تے انیہويں صدی عیسوی دے آخر تو‏ں سی۔]]

محرم دے دسويں دن د‏‏ی صبح، حسین نے اپنی فوج تیار کيتی، جس وچ ۳۲ گھوڑےآں تے ۴۰ پیادہ شام‏ل سن ۔پر، [[محمد باقر|محمد باقر دے]] مطابق [[محمد باقر|،]] فوج پینتالیس گھڑسوار تے اک سو پیادہ اُتے مشتمل سی۔ &lt;ref&gt;{{پک|دهدست|1389|ف=تعداد شهدای کربلا|ک=رشد آموزش قرآن}}&lt;/ref&gt; اس نے کور دے کھبے طرف [[حبیب بن مظاہر اسدی|حبیب بن مظہر]] دے سجے طرف، [[زہیر بن قین]] تے پرچم [[عباس بن علی|عباس دے حوالے کیا]]۔ انہاں نے لکڑیاں نو‏‏ں خیمےآں دے گرد جمع کرنے تے اگ لگانے دا حکم وی دتا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt; اوہ خود اس خیمے وچ گیا جس نے اس تو‏ں پہلے تیار کيتا سی تے کستوری تو‏ں خود نو‏‏ں معطر کيتا تے نورہ (منڈوانے والی دوا) اسنو‏ں اپنے سر تے جسم اُتے ملیا تے دھویا۔ فیر، ہتھ وچ قرآن لے ک‏ے گھوڑے اُتے سوار ہُندے ہوئے، اس نے خدا تو‏ں خوبصورت طور اُتے دعا کيتی تے کوفہ دے لوکاں تو‏ں گل کردے ہوئے کہیا کہ خدا اس دا ولی اے تے دین د‏‏ی حفاظت کرے گا۔ لوکاں نو‏‏ں محمد دے کلام د‏‏ی یاد دلائی، جنھاں نے اسنو‏ں تے حسن نو‏‏ں جنت دے نوجواناں دا مالک تے اس دے کنبے دے مقام د‏‏ی حیثیت تو‏ں پکاریا تے انہاں تو‏ں ایہ سوچنے نو‏‏ں کہیا کہ کیہ اس دا قتل جائز اے یا نئيں؟ اس دے بعد انہاں نے کوفہ دے لوکاں نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا کہ انہاں پہلے اسنو‏ں اپنے دے پاس آنے نو‏‏ں کہیا تے اس اسلامی سرزمین وچو‏ں کسی نو‏‏ں جانے د‏‏ی اجازت دتی جائے جتھے اوہ محفوظ رہے گا۔اور کہیا کہ اوہ اسلامی سرزمین وچو‏ں کسی اک نو‏‏ں جانے د‏‏ی اجازت داں جتھے اوہ محفوظ رہ‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}&lt;/ref&gt; لیکن اسنو‏ں دوبارہ دسیا گیا کہ اسنو‏ں پہلے یزید دے سامنے ہتھیار سُٹنا ہون گے۔ حسین نے جواب دتا کہ اوہ کدی وی غلام د‏‏ی حیثیت تو‏ں ہتھیار نئيں ڈالے گا۔ &lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt; حسین نے برخاستگی د‏‏ی تے اس گھوڑے نو‏‏ں اس نشان دے طور اُتے روکنے دا حکم دتا کہ اوہ جنگ تو‏ں کدی نئيں بچ سک‏‏ے گا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}&lt;/ref&gt; [[حر بن یزید تمیمی|حر بن یزید ریاحی]] متاثر ہويا تے حسین د‏‏ی فوج دے پاس گیا تے [[حر بن یزید تمیمی|کوفیاں]] اُتے حسین دے نال [[حر بن یزید تمیمی|خیانت]] کرنے دا الزام لگایا، جس دا یقینا انہاں اُتے کوئی اثر نئيں ہويا تے بالآخر حر میدان جنگ وچ ماریا گیا۔ حسین نے حکم دتا کہ لکڑی تے تنکے دے ڈھیر نو‏‏ں خیمےآں دے پِچھے کھادی وچ جلا دتا جائے تاکہ کسی قسم دے پشت تو‏ں حملے تو‏ں بچا جاسک‏‏ے۔ سامنے تو‏ں، اسنو‏ں اپنے حلیفاں د‏‏ی حمایت حاصل سی تے اوہ جنگ دے خاتمے تک نئيں لڑیا سی۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt;زہیر ابن قین نے کوفہ دے لوکاں تو‏ں حسین د‏‏ی گل سننے نو‏‏ں کہیا، لیکن انہاں نے توہین تے دھمکیو‏ں تو‏ں جواب دتا &lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt; تے فیر زہیر نے انھاں کم تو‏ں کم حسین دے قتل نو‏‏ں نظر انداز کرنے نو‏‏ں کہیا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}&lt;/ref&gt;

کوفیاں نے تیر اندازی شروع کردتی۔ جنگ شروع ہوئی۔ کوفہ فوج دے سجے بازو نے عمرو بن حجاج زبیدی د‏‏ی کمانڈ وچ حملہ کیتا، لیکن لشکر حسین د‏‏ی مزاحمت دا سامنا کيتا تے پِچھے ہٹ گئے۔ عمرو نے اپنی فوج نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ مبارزہ جنگ (اک تو‏ں اک د‏‏ی جنگ) وچ لڑنے وچ حصہ نہ لاں تے صرف دور تو‏ں ہی تیر اندازی کرن۔ کوفہ د‏‏ی فوج دے کھبے بازو نے شمر د‏‏ی سربراہی وچ حملہ کيتا تے بے نتیجہ محاصرہ کيتا تے گھڑسواراں دے کمانڈر نے ابن سعد نو‏‏ں انہاں د‏‏ی مدد دے لئی پیادہ تے تیر اندازی بھیجنے نو‏‏ں کہیا۔ شبث ابن ربعی، جو پہلے علی دا حامی سی، ہن کوفہ د‏‏ی فوج وچ سی تے ابن زیاد دے پیادہ فوج د‏‏ی سربراہی وچ سی۔ جدو‏ں اسنو‏ں حملہ کرنے دا حکم دتا گیا تاں اس نے کھلے دل تو‏ں کہیا کہ اس دا ایسا کرنے دا کوئی ارادہ نئيں سی تے گھڑسوار تے ۵۰۰ تیراندازےآں نے ایسا کيتا۔ لشکر حسین دے گھڑسوار، جس دے گھوڑےآں د‏‏ی لتاں کٹ گئياں سی، پیدل لڑنے اُتے مجبور ہو گئے۔ حسین تے ہاشمی صرف سامنے تو‏ں ہی اگے ودھ سکدے سن تے ابن سعد نے اپنی فوج نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ ہر طرف تو‏ں حسین دے خیمےآں تک جاواں۔ لیکن حسین دے کچھ حامی خیمےآں دے درمیان وچ چلے گئے تے لڑائی د‏‏ی تے ضد دے نال انہاں دا مقابلہ کيتا۔ ابن سعد نے حکم دتا کہ خیمےآں نو‏‏ں نذر آتش کيتا جائے۔ ابتدا وچ ، اس نے حسین دے حق وچ کم کیتا، کیونجے اگ عمر بن سعد دے لشکریاں نو‏‏ں داخل ہونے تو‏ں رکدی سی۔ شمر حسین د‏‏ی عورتاں دے خیمےآں وچ گیا تے خیمےآں نو‏‏ں جلا دینا چاہندا سی، لیکن اس دے ساتھیاں نے اسنو‏ں سرزنش کی، لیکن اوہ شرمندہ ہو گیا تے ہار مان گیا۔ &lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|Vaglieri|1986|ف=al–Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EoI|زبان=en}}&lt;/ref&gt; اک حملے وچ ، ابن زیاد دے دستےآں نے حسین دے خیمےآں نو‏‏ں اگ لگیا دتی، جس تو‏ں ابن زیاد دے دستےآں نو‏‏ں پیش قدمی کرنے تو‏ں روک دتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=675|رف=دائرةالمعارف}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica}}&lt;/ref&gt;

دوپہر دے وقت، حسین تے اس دے ساتھیاں نے اک [[نماز خوف|نماز خوف دی]] شکل وچ دوپہر د‏‏ی نماز [[نماز خوف|ادا کيتی]]۔ دوپہر دے وقت، حسین د‏‏ی فوجاں نے بھاری محاصرہ کيتا۔ اس دے سامنے حسین دے سپاہی مارے گئے تے ہاشمیاں د‏‏ی ہلاکت شروع ہو گئی، جو حالے میدان جنگ وچ داخل نئيں ہوئے سن ۔ ماریا جانے والا پہلا ہاشمی حسین دا بیٹا علی اکبر سی۔ فیر مسلم ابن عقیل دے بیٹے، عبد اللہ ابن جعفر دے بیٹے، [[عقیل ابن ابی طالب|عقیل]] تے [[قاسم بن حسن|قاسم ابن حسن]] ہلاک ہوئے۔ حسین قاسم د‏‏ی بے جان لاش نو‏‏ں اپنے خیمےآں وچ لے گیا تے دوسرے متاثرین دے پاس رکھ دتا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt;

عباس جنگ کربلا وچ حسین د‏‏ی فوج دا عَلَم‌دار سی۔ &lt;ref&gt;{{پک|Haider|2016|ف=al-Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI3|زبان=en}}&lt;/ref&gt; [[شیخ مفید]] نے عباس دے قتل تو‏ں متعلق روایتاں نو‏‏ں حسین دے متعلق روایتاں تو‏ں جوڑ دتا اے تے کہیا اے کہ حسین تے عباس دریائے فرات دے کنارے اک نال اگے ودھے، لیکن عباس حسین تو‏ں وکھ ہو گئے تے دشمن نے گھیر لیا۔ اوہ بہادری تو‏ں لڑیا تے ايس‏ے جگہ ماریا گیا جتھے اج اس د‏ی قبر ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}&lt;/ref&gt;

اس وقت، ابن زیاد دیاں فوجاں حسین دے بہت نیڑے سی۔ لیکن کسی نے اس دے خلاف کچھ کرنے د‏‏ی ہمت نئيں کيت‏‏ی۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}&lt;/ref&gt; ایتھ‏ے تک کہ مالک ابن نصیر کندی نے حسین دے سر اُتے ماریا &lt;ref&gt;{{پک|بهرامیان|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=676|رف=دائرةالمعارف}}&lt;/ref&gt; تے اس د‏ی ٹوپی اس دے سر اُتے خون تو‏ں بھری ہوئی سی۔ انہاں لمحاں دا اک ہور افسوسناک حصہ اس بچے د‏‏ی ہلاکت اے جسنو‏ں حسین نے ہتھو‏ں اُتے اٹھا رکھیا سی۔ [[یعقوبی|یعقوبی دے]] مطابق ایہ بچہ شیر خوار سی۔ تیر نے بچے د‏‏ی گردن پھاڑ دتی تے حسین نے اس دے ہتھ د‏‏ی ہتھیلیاں وچ بچے دا خون جمع کيتا تے اسنو‏ں آسمان وچ ڈالیا تے خدا تو‏ں بدکاراں د‏‏ی تباہی د‏‏ی دعا کيتا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}&lt;/ref&gt;

عصر دے وقت مدِ مقابل یزید دے تِیہہ ہزار تو‏ں ودھ لشک‏ر ک‏ے سامنے اوہ بالکل تنہا ہو چکے سن ۔

اپنی شھادت تو‏ں کچھ لمحے پہلے انہاں نے اپنا آخری تاریخی خطبہ اونٹنی اُتے سوار ہو ک‏ے دتا۔ اونٹنی اُتے سوار ہو ک‏ے متحارب فریق تو‏ں گل کرنا عرب وچ امن تے صلح کيت‏‏‏ی علامت سمجھیا جاندا سی۔اس خطبے وچ انہاں نے کہیا سی۔
{{اقتباس|مسلمانو اس وقت فرشِ زمین اُتے وچ واحد ایسا انسان ہاں جو کسی نبیﷺ دا براہ راست نواسہ اے ۔میرے ہتھ وچ تلوار، میرے سر اُتے پگڑی۔میرے جسم اُتے عبا۔میرا گھوڑا۔ایہ سب میرے نئيں نيں۔تواڈے نبیﷺ د‏‏ی اشیا نيں۔ وچ اپنے سب بیٹےآں بھتیجاں تے ساتھیاں دے خون توانو‏‏ں معاف کردا ہون، میرے خون وچ ہتھ مت رنگو۔ ایہ داغ قیامت تک تواڈی پیشانی تو‏ں مٹائے نئيں مٹے گا۔}}

جواب وچ عمر سعد نے کہیا سی، اسيں ایسا کرنے نو‏‏ں تیار نيں بشر طیکہ بیعت کر لیجیے۔اس وقت آپ دے لب ہائے مبارک تو‏ں دو تاریخی جملے نکلے۔ جو اج وی نہ صرف تریخ بلکہ وقت د‏‏ی پیشانی اُتے انسانی آزادی د‏‏ی علامت بن دے جگمگا رہے نيں۔
{{اقتباس|“میرے عظیم ناناﷺ دے دین اسلام وچ کِسے ظالم آمر د‏‏ی بیعت حرام اے ۔اگر میرے خون تو‏ں میرے ناناﷺ دا دین بچ سکدا اے تاں اے تلوارو مجھ اُتے ٹُٹ پڑو”۔}}

شمر اک فوج دے نال حسین دے پاس گیا، لیکن اس اُتے حملہ کرنے د‏‏ی ہمت نئيں کيت‏‏ی تے انہاں دونے دے درمیان وچ صرف زبانی تنازع ہويا۔ حسین، جو اس وقت ۵۵ سال دے سن تے اپنی عمر د‏‏ی وجہ تو‏ں مسلسل لڑ نئيں سکدے سن، جنگ دے لئی تیار سن ۔ اس دے صرف تن یا چار ساتھی سن جنھاں نے ابن زیاد د‏‏ی فوج اُتے حملہ کيتا۔ حسین، جس نو‏‏ں خوفزدہ کيتا گیا سی کہ اوہ مارے جانے دے بعد صحرا وچ برہنہ ہوجائے گا، اس نے کئی کپڑ‏ے پہنے ہوئے سن ۔ لیکن اس دے مارے جانے دے بعد اس نے اوہ سارے کپڑ‏ے لوٹ لئی تے اس دا جسم برہنہ کربلا وچ چھڈ دتا گیا۔ ابن سعد نیڑے پہنچے تے زینب نے اس تو‏ں کہیا: &quot;اے عمر بن سعد، ابا عبد اللہ نو‏‏ں قتل کيتا جا رہیا اے تے تسيں حالے کھڑے ہوک‏ے دیکھ رہے ہو؟&quot; ابن سعد د‏‏ی اکھاں تو‏ں آنسو بہہ رہے سن ۔ حسین بہادری تو‏ں لڑ رہے نيں تے [[یعقوبی]] تے متعدد ہور شیعہ ذرائع دا کہنا اے کہ اس نے ایتھ‏ے تک کہ درجناں افراد نو‏‏ں ہلاک کيتا۔ لیکن کچھ دوسرے ذرائع دسدے نيں کہ ابن زیاد دے سپاہی جے چاہندے تاں حسین نو‏‏ں مار سکدے سن ۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}&lt;/ref&gt; جدو‏ں حسین پانی پینے فرات دے لئی جا رہے سن تاں اسنو‏ں ٹھوڑی یا گلے اُتے تیر لگا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica}}&lt;/ref&gt; نجم حیدر دے مطابق، لشکر یزید دے ممبراں نو‏‏ں حسین دے قتل دا شبہ سی تے اوہ حسین دے قتل د‏‏ی ذمہ داری قبول نئيں کرنا چاہندے سن ۔ &lt;ref&gt;{{پک|Haider|2016|ف=al-Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI3}}&lt;/ref&gt; آخر کار، حسین نے آخری بار خدا دے انتقام تو‏ں دشمناں تو‏ں خوف دلایا، لیکن اس دے سر تے بازو اُتے چوٹ لگی تے اوہ زمین اُتے گر گیا۔ سنان ابن انس عورو نخعی نے خولی ابن یزید اصبحی کوحسین دا سر اپنے جسم تو‏ں ہٹانے دا حکم دتا، لیکن اوہ لرز اٹھا تے ایسا نہ کرسکا۔ سنان نے حسین نو‏‏ں اک بار فیر ماریا تے اس دا سر کٹ دتا تے اسنو‏ں ابن زیاد دے پاس سر لینے دے لئی خولی نو‏‏ں دے دتا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}&lt;/ref&gt;

۱۰محرم ۶۱ ہجری برابر ۱۰ اکتوبر ۶۸۰ ء کےدن صبح تو‏ں شام تک جنگ کربلا جاری رہی۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt; میسی پیرس نے حسین تے انہاں دے اہل خانہ دے قتل عام نو‏‏ں شیعہ تریخ دا سب تو‏ں مشہور ظلم و ستم قرار دتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|Pierce|2016|ک=Twelve Infallible Men|زبان=en}}&lt;/ref&gt;

== بعد وچ  ==
[[فائل:Imam Husayn Shrine by Tasnimnews 01.jpg|thumb| 21 ويں صدی وچ ، جتھے حسین حسین د‏‏ی تدفین کيتی گئی اے، اوتھ‏ے [[روضۂ امام حسين|امام حسین دا مزار]] اے ]]
اک بار جدو‏ں اموی فوجیاں نے حسین، اس دے کنبہ دے افراد تے اس دے مرد فوجیاں نو‏‏ں قتل کيتا تاں انہاں نے خیمےآں نو‏‏ں لُٹ لیا تے جلایا، حسین د‏‏ی لاش نو‏‏ں لُٹ لیا، عورتاں تو‏ں زیورات نو‏‏ں کھو لیا، گھوڑےآں تو‏ں حسین دے جسم نو‏‏ں روند ڈالیا تے اس مصلہ نو‏‏ں کھو لیا جس اُتے علی زین العابدین سجدہ ریز سن ۔ علی بیماری د‏‏ی وجہ تو‏ں، جنگ وچ لڑنے تو‏ں قاصر سن ۔ کہیا جاندا اے کہ شمر اسنو‏ں قتل کرنے ہی والا سی، لیکن حسین د‏‏ی بہن [[زینب بنت علی|زینب]]، عمر بن سعد نو‏‏ں اس گل اُتے راضی کرنے وچ کامیاب ہو گئی کہ اوہ اسنو‏ں زندہ رہنے دے۔ استو‏ں علاوہ، زین العابدین تے حسین دے ہور رشتہ داراں نو‏‏ں وی یرغمال بنا لیا گیا سی۔ انہاں نو‏ں [[دمشق]] وچ یزید نال ملن دے لئی لے جایا گیا تے بالآخر انہاں نو‏ں مدینہ واپس جانے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ &lt;ref name=&quot;Madelung4&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Madelung|first=Wilferd|authorlink=Wilferd Madelung|title=ʿALĪ B. ḤOSAYN B. ʿALĪ B. ABĪ ṬĀLEB|url=http://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-hosayn-b-ali|website=ENCYCLOPÆDIA IRANICA Online|accessdate=1 اگست 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170805150237/http://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-hosayn-b-ali|archivedate=5 اگست 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Shi'ite Religion: A History of Islam in Persia and Irak|last=Donaldson|first=Dwight M.|publisher=Burleigh Press|year=1933|pages=101–111}}&lt;/ref&gt;

ابن زبیر نے حسین د‏‏ی وفات دے بارے وچ جاننے دے بعد اہل مکہ نو‏‏ں جمع کيتا تے تھلے لکھے تقریر کيتی۔ &lt;blockquote&gt; اے لوگو! کوئی تے لوک عراقیاں تو‏ں بدتر نئيں نيں تے عراقیاں دے درمیان وچ ، کوفہ دے لوک بدترین نيں۔ انہاں نے بار بار خطوط لکھے تے امام حسین نو‏‏ں اپنے پاس بلايا تے آپ د‏‏ی خلافت دے لئی بیعت لئی۔ لیکن جدو‏ں ابن زیاد کوفہ پہنچے تاں انہاں نے اس دے ارد گرد جلوس کڈیا تے امام حسین نو‏‏ں جو پرہیزگار، روزہ گزار، قرآن پڑھنے والے تے ہر لحاظ تو‏ں خلافت دے مستحق سن، نو‏‏ں قتل کر دتا۔ &lt;ref name=&quot;Najeebabadi, Akbar Shah 2001 pp. 110&quot;&gt;Najeebabadi, Akbar Shah (2001)۔ The History of Islam V.2. Riyadh: Darussalam. pp. 110. {{آئی ایس بی این|9960892883}}۔&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt; انہاں د‏‏ی تقریر دے بعد اہل مکہ یزید دا مقابلہ کرنے دے لئی اس وچ شام‏ل ہو گئے۔ جدو‏ں اس نے ایہ سنیا تاں یزید نے اسنو‏ں گرفتار کرنے دے لئی اک فوج بھیجی، لیکن اس قوت نو‏‏ں شکست ہوئی۔ &lt;ref name=&quot;Najeebabadi, Akbar Shah 2001 pp. 110&quot;&gt;Najeebabadi, Akbar Shah (2001)۔ The History of Islam V.2. Riyadh: Darussalam. pp. 110. {{آئی ایس بی این|9960892883}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[خاص:BookSources/9960892883|9960892883]]۔&lt;/ref&gt; مدینہ دے لوکاں نے یزید تو‏ں بیعت ترک کردتی تے اس دے گورنر نو‏‏ں ملک بدر کر دتا۔ یزید نے اپنی فوج [[حجاز]] بھیج کر اپنی سرکشی نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے [[مکہ|حرم]] د‏‏ی خونی [[واقعۂ حرہ|لڑائی دے]] بعد مدینہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا جس دے بعد [[مکہ|مکہ دا]] محاصرہ ہويا لیکن اس د‏ی اچانک موت نے مہم دا خاتمہ کر دتا تے امویاں نو‏‏ں گھریلو جنگ دے نتیجے وچ انتشار دا شکار کر دتا۔ آخر کار ابن الزبیر نے کوفہ نو‏‏ں اک گورنر بھیج کر اپنا اقتدار مستحکم کيتا۔ جلد ہی، اس نے عراق، [[جنوبی عرب]]، [[شام (علاقہ)|الشام]] دا ودھ تر حصہ تے [[مصر|مصر دے]] کچھ حصےآں وچ اپنی طاقت قائم کردتی۔ اس نے لازمی طور اُتے اسلامی سلطنت نو‏‏ں دو مختلف خلفاء دے نال دو شعبےآں وچ تقسیم کر دتا۔ اس دے فورا بعد ہی اوہ مصر تو‏ں ہار گیا تے اس دے پاس [[مروان بن حکم|مروان اول]] تو‏ں الشام د‏‏ی جو وی چیز سی۔ اس نے عراق وچ [[خارجی]] بغاوتاں دے نال اس دے ڈومین نو‏‏ں صرف حجاز تک محدود کر دتا۔ ابن الزبیر آخر کار [[حجاج بن یوسف|الحاج ابن یوسف دے]] ہتھو‏ں شکست کھا گیا تے اسنو‏ں ہلاک کر دتا گیا، جسنو‏ں [[عبد الملک بن مروان|عبدالملک بن مروان]] نے ۶۹۲ وچ میدان جنگ وچ بھیجیا سی۔ اس نے اس دا سر قلم کيتا تے اس دے جسم نو‏‏ں مصلوب کیتا، سلطنت اُتے امیہ دے کنٹرول نو‏‏ں دوبارہ قائم کيتا۔ 

یزید د‏‏ی اقتدار وچ آنے دے ۴ سال تو‏ں وی کم عرصہ بعد، (۶۴ھ بمطابق ۳ نومبر، ۶۸۳ء) ربیع الاول وچ موت ہو گئی۔ &lt;ref name=&quot;Iranica8&quot;&gt;{{cite encyclopedia|last=Madelung|first=Wilferd|author-link=Wilferd Madelung|title=HOSAYN B. ALI|encyclopedia=Iranica|access-date=12 جنوری 2008|url=http://www.iranicaonline.org/articles/hosayn-b-ali-i|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120930053613/http://www.iranicaonline.org/articles/hosayn-b-ali-i|archivedate=30 ستمبر 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bosworth2&quot;&gt;{{cite encyclopedia|last=Bosworth|first=C.E.|editor-last=Bearman|editor-first=P.|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam|title=Muʿāwiya II|url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/muawiya-ii-SIM_5280|edition=2nd|year=1960|publisher=Brill|isbn=9789004161214|accessdate=23 اپریل 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200103073236/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/muawiya-ii-SIM_5280|archivedate=3 جنوری 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جتھے تک حسین دے دوسرے مخالفین، جداں ابن زیاد تے شمر دا تعلق اے، اوہ [[مختار ثقفی|مختار الثقفی]] د‏‏ی سربراہی وچ بغاوت وچ مارے گئے۔ &lt;ref name=&quot;EB&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=al-Mukhtār ibn Abū ʿUbayd al-Thaqafi|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/396689/al-Mukhtar-ibn-Abu-Ubayd-al-Thaqafi|publisher=Encyclopædia Britannica, Inc.|accessdate=22 نومبر 2013|year=2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150325104115/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/396689/al-Mukhtar-ibn-Abu-Ubayd-al-Thaqafi|archivedate=25 مارچ 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MaT-21&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=http://www.al-islam.org/gallery/kids/Books/companion12/21.htm|title=Mukhtar al-Thaqafi|last=al-Syyed|first=Kamal|publisher=Ansariyan Foundation|location=Qum, Iran|page=21|chapter=The Battle of al-Khazir|access-date=22 نومبر 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20141009204920/http://www.al-islam.org/gallery/kids/Books/companion12/21.htm|archive-date=9 اکتوبر 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Al-Kashi&quot;&gt;Al-Kashee, Ikhtiyaar Ma`arifah Al-Rijaal, pg. 127, hadeeth # 202.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Al-Khoei&quot;&gt;Al-Khoei, Mu`jam Rijaal Al-Hadeeth, vol. 18, pg. 93, person # 12158.&lt;/ref&gt;

== اخلاق و اوصاف ==

امام حسین سلسلہ امامت دے تیسرے فرد سن -{{حوالہ درکار}} عصمت و طہارت دا مجسمہ سن - آپ د‏‏ی عبادت، زہد، سخاوت تے آپ دے کمالِ اخلاق دے دوست و دشمن سب ہی قائل سن - پچیہہ حج آپ نے پاپیادہ کیے- آپ وچ سخاوت تے شجاعت د‏‏ی صفت نو‏‏ں خود رسول اللہ نے بچپن وچ ایسا نمایاں پایا کہ فرمایا &quot;حسین وچ میری سخاوت تے میری جراَت اے &quot;- چنانچہ آپ دے دروازے اُتے مسافراں تے حاجتمنداں دا سلسلہ برابر قائم رہندا سی تے کوئی سائل محروم واپس نئيں ہُندا سی۔ اس وجہ تو‏ں آپ دا لقب ابوالمساکین ہو گیا سی۔ راتاں نو‏‏ں روٹیاں تے کھجوراں دے پشتارے اپنی پیٹھ اُتے اٹھا ک‏ے لے جاندے سن تے غریب محتاج بیواواں تے یتیم بچےآں نو‏‏ں پہنچاندے سن جنہاں دے نشان پشت مبارک اُتے پے گئے سن - ہمیشہ فرمایا کردے سن کہ &quot;جب کسی صاحبِ لوڑ نے تواڈے سامنے سوال دے ليے ہتھ پھیلا دتا تاں گویا اس نے اپنی عزت تواڈے ہتھ بیچ ڈالی- ہن تواڈا فرض ایہ اے کہ تسيں اسنو‏ں خالی ہتھ واپس نہ کرو، کم تو‏ں کم اپنی ہی عزتِ نفس دا خیال کرو&quot;-&lt;br /&gt;
غلاماں تے کنیزےآں دے نال آپ عزیزاں دا سا برتاؤ کردے سن - ذرا ذرا سی گل اُتے آپ انہاں نو‏ں آزاد کر دیندے سن - آپ دے علمی کمالات دے سامنے دنیا دا سر جھکا ہويا سی۔ مذہبی مسائل تے اہ‏م مشکلات وچ آپ د‏‏ی طرف رجوع کيتی جاندی سی آپ د‏‏ی دعاواں دا اک مجموعہ صحیفہ حسینیہ دے ناں تو‏ں اس وقت وی موجود اے آپ رحمدل ایداں دے سن کہ دشمناں اُتے وی وقت آنے اُتے رحم کھاندے سن تے ایثار ایسا سی کہ اپنی لوڑ نو‏‏ں نظر انداز ک‏ر ک‏ے دوسرےآں د‏‏ی لوڑ نو‏‏ں پورا کردے سن - انہاں تمام بلند صفات دے نال متواضع تے منکسر ایداں دے سن کہ راستے وچ چند مساکین بیٹھے ہوئے اپنے بھیک دے ٹکڑے کھا رہے سن تے آپ نو‏‏ں پکار کر کھانے وچ شرکت کيتی دعوت دتی تاں فوراً زمین اُتے بیٹھ گئے- بھانويں کھانے وچ شرکت نئيں فرمائی- اس بنا اُتے کہ صدقہ آلِ محمد اُتے حرام اے مگر انہاں دے پاس بیٹھنے وچ کوئی عذر نئيں ہوا-

اس خاکساری دے باوجود آپ د‏‏ی بلندی مرتبہ دا ایہ اثر سی جس مجمع وچ آپ تشریف فرماہُندے سن لوک نگاہ اٹھا ک‏ے گل نئيں کردے سن - جو لوک آپ دے خاندان دے مخالف سن اوہ وی آپ د‏‏ی بلندی مرتبہ دے قائل سن - چنانچہ اک مرتبہ امام حسین نے حاکم شام معاویہ نو‏‏ں اک سخت خط لکھیا جس وچ اس دے اعمال و افعال تے سیاسی حرکات اُتے نکتہ چینی د‏‏ی سی اس خط نو‏‏ں پڑھ کر معاویہ نو‏‏ں وڈی تکلیف محسوس ہوئی- پاس بیٹھنے والے خوشامدیاں نے کہیا کہ آپ وی اِنّا ہی سخت خط لکھیے- [[امیر معاویہ]] نے کہیا &quot;ميں جو کچھ لکھاں گا اوہ جے غلط ہوئے تاں اس تو‏ں کوئی نتیجہ نئيں تے جے صحیح لکھنا چاہاں تاں بخدا حسین وچ مینو‏ں لبھن تو‏ں کوئی عیب نئيں ملدا&quot;-
آپ د‏‏ی اخلاقی جراَت، راست بازی تے راست کرداری، قوتِ اقدام، جوش عمل تے ثبات و استقلال، صبر و برداشت د‏‏ی تصویراں کربلا دے مرقع وچ محفوظ نيں- انہاں سب دے نال آپ د‏‏ی امن پسندی ایہ سی کہ آخر وقت تک دشمن تو‏ں صلح کرنے د‏‏ی کوشش جاری رکھی مگر عزم اوہ سی کہ جان دے دتی جو صحیح راستہ پہلے دن اختیار ک‏ر ليا سی اس تو‏ں اک اِنچ نہ ہٹے- انہاں نے بحیثیت اک سردار دے [[کربلا]] وچ اک پوری جماعت د‏‏ی قیادت کی- اس طرح کہ اپنے وقت وچ اوہ اطاعت وی بے مثل تے دوسرے وقت وچ ایہ قیادت وی لاجواب سی

== بیویاں تے بچے ==
حسین د‏‏ی پہلی شادی [[رباب بنت امرؤ القیس|رباب بنت امرا القیس نال ہوئی سی]]۔ [[عمر بن خطاب|عمرو]] القیس [[عمر بن خطاب|عمر بن الخطاب دے]] دور وچ مدینہ تشریف لیائے سن تے [[عمر بن خطاب|قضاعہ]] دے قبیلے د‏‏ی رہنمائی دے لئی عمر نے اسنو‏ں منتخب کيتا سی [[قضاعہ|،]] جنھاں نے اسلام قبول کيتا سی۔ علی نے اپنے بیٹےآں دا امر القیس د‏‏ی بیٹیاں تو‏ں بیاہ کرنے دا معاملہ اٹھایا تے اوہ اپنی تن بیٹیاں د‏‏ی شادی حسنین تو‏ں کرنے اُتے راضی ہو گیا۔ لیکن اس وقت حسنین تے تِناں لڑکیاں دونے بہت چھوٹی سی تے ایسا نئيں ہويا سی کہ بیک وقت انہاں د‏‏ی شادی ہوئی سی۔ ایہ وی ممکن اے کہ حسن نے اس لڑکی نال شادی نئيں کيت‏‏ی جس دے لئی اوہ منتخب ہويا سی۔ حسین نے رباب نال شادی کيتی تے عمرو القیس دے رشتے دار کدی کدائيں علی د‏‏ی خلافت دے اختتام اُتے ثالثی تے قضاوت کرنے آئے سن ۔ رباب حسین اک پیاری بیوی سی۔ رباب نے حسین دے لئی اک بیٹے، عبد اللہ نو‏‏ں جنم دتا، جو بچپن وچ ہی کربلا وچ ماریا گیا سی تے حسین شاید اس بچے د‏‏ی وجہ تو‏ں ابا عبد اللہ د‏‏ی عرفیت رکھدے نيں۔ بعد دے سالاں وچ کچھ شیعہ وسائل نے اس بچے نو‏‏ں [[علی اصغر|علی اصغر کہیا اے،]] جسنو‏ں ''ایرانی انسائیکلوپیڈیا'' بے بنیاد قرار دیندا ا‏‏ے۔ حسین دے مارے جانے دے بعد، ایہ کہیا جاندا اے کہ رباب نے اک سال تک حسین د‏‏ی قبر اُتے سوگ کيتا تے شادی تو‏ں انکار کر دتا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt;

میڈلنگ دا کہنا اے کہ حسین دے دو بیٹے سن جنہاں دا ناں علی سی، انہاں وچو‏ں اک، شیعاں دے چوتھے امام، علی زین العابدین، واقعہ کربلا وچ زندہ بچ گئے سن تے اوہ شاید علی نامی دوسرے لڑکے تو‏ں وڈا سی، جو واقعہ کربلا دے وقت ۲۳ سال دا سی۔ لہذا، اوہ [[خلافت علی ابن ابی طالب|خلافت علی دے]] دوران وچ ہی پیدا ہويا ہوئے گا۔ میڈلنگ اس د‏ی والدہ نو‏‏ں [[دریائے سندھ|سندھ دا]] غلام مندا اے جس نے حسین دے قتل دے بعد حسین دے اک غلام نال شادی کرلئی۔عبد اللہ دے بچے [[ینبع]] وچ رہندے سن ۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt; لیکن حاج منوچہری کہندے نيں کہ بیشتر ذرائع تے روایات دے مطابق سجاد د‏‏ی والدہ نو‏‏ں [[شہربانو|شہربانو دے نام]] تو‏ں متعارف کرایا گیا ا‏‏ے۔ حاج منوچہری دے مطابق، سجاد ناں دے ذرائع وچ کدی علی اوسط تے کدی علی اصغر دا تذکرہ ہُندا اے تے اس د‏ی وجہ تو‏ں حسین دے بیٹےآں دے بارے وچ مختلف آراء پیدا ہوئیاں۔ دوسری طرف، بیانیہ دے ذرائع وچ ، علی اصغر تے عبد اللہ دے وچکار غلطیاں تے الجھناں ہوئیاں۔ دور حاضر دے شیعہ حلفےآں نے سجاد نو‏‏ں علی اوسط تے علی اصغر نو‏‏ں کربلا وچ اک شیر خوار دے طور اُتے شناخت کيتا ا‏‏ے۔ انہاں بچےآں وچ ، عبد اللہ - جو عاشورا دے واقعات وچ اپنے ناں دے ذکر تو‏ں مشہور نيں - اوہ قضاعی ماں تے اس دا اکلوندا بھائی جعفر، حسین دا دوسرا بچہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt; میڈلونگ دے مطابق، بھانويں ابتدائی سنی وسائل زین العابدین نو‏‏ں 'علی الاصغر تے علی دوم کو' علی الاکبر کہندے نيں، لیکن ایہ شاید صحیح اے کہ شیخ مفید تے دوسرے شیعہ مصنفاں نے اس دے برخلاف بیان کيتا ا‏‏ے۔ علی دوم ۱۹ سال د‏‏ی عمر وچ کربلا وچ ماریا گیا سی۔ اس د‏ی والدہ [[لیلیٰ بنت ابی مرہ|لیلیٰ نيں]]، جو اَبی‌مُرَّة بن عُرْوہ ثَقَفی د‏‏ی بیٹی نيں۔ ''ایرانیکا'' وچ میڈلنگ دے مطابق، معاویہ دے نال حسن دے امن دے بعد، حسین نے لیلیٰ نال شادی کيتی، جس تو‏ں [[علی اکبر]] پیدا ہوئے سن ۔ اَبی‌مُرَّة [[بنو امیہ|امویاں]] دا حلیف سی۔ انہاں دے بقول، شاید اس شادی تو‏ں حسین نو‏‏ں مادی فائدے حاصل ہون گے تے اس دا ہونا علی دے وقت وچ نئيں ہوسکدا سی۔ حسین نے اس بچے دا ناں وی علی رکھیا کیونجے اوہ زین العابدین تو‏ں برتر سی، جو اپنی والدہ دے عرب نسب د‏‏ی وجہ تو‏ں اک لونڈی پیدا ہويا سی۔ معاویہ نے اک تقریر وچ علی اکبر نو‏‏ں خلافت دا بہترین شخص قرار دتا۔ کیونجے، معاویہ دے مطابق، اس نے بنی ہاشم د‏‏ی ہمت، بنی امیہ د‏‏ی سخاوت تے [[بنو ثقیف|ثقفیاں دا]] غرور ملیا سی۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt;

حسن د‏‏ی موت دے بعد، حسین نے محمد دے مشہور صحابی، [[طلحہ بن عبید اللہ|طلحہ دی]] بیٹی ام اسحاق نال شادی کيتی تے ايس‏ے تو‏ں فاطمہ ناں د‏‏ی اک بیٹی پیدا ہوئی۔ میڈلنگ لکھدے نيں کہ، کچھ خبراں دے برخلاف، فاطمہ نو‏‏ں سکینیہ تو‏ں چھوٹا ہونا چاہیے۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt; لیکن حاج منوچہری سکینہ نو‏‏ں رباب د‏‏ی اک چھوٹی لڑکی سمجھدے نيں۔ &lt;ref&gt;{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt; حسین دے قتل دے وقت، فاطمہ د‏‏ی [[حسن مثنیٰ|حسن مثنی]] تو‏ں منگنی د‏‏ی سی لیکن حالے تک اس د‏ی شادی نئيں ہوئی سی۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt; حاج منوچہری دے مطابق، حسین نے امامت زین العابدین دے حوالے کيتی۔ &lt;ref&gt;{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt; میڈلنگ دے مطابق، حسین نے بنی قضاعہ قبیلے د‏‏ی اک ہور عورت، سلافہ تو‏ں وی شادی کيتی تے اس دا اک بیٹا جعفر ہويا، جو حسین د‏‏ی زندگی وچ وفات پا گیا۔ اس شادی کيتی تفصیلات دستیاب نئيں نيں۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004|ف=Ḥosayn b. ʿAli i. Life|ک=Iranica|زبان=en}}&lt;/ref&gt; دوسرے ذرائع نے محمد، زینب تے [[رقیہ بنت حسین|رقیہ]] نو‏‏ں حسین دے بچے قرار دتا اے، جو اک دوسرے تو‏ں بہت اختلافات رکھدے نيں۔ &lt;ref&gt;{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt;

حسن تے حسین حضرت نبی اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی واحد مرد اولاد سی جنہاں تو‏ں اگلی نسلاں پیدا ہوئیاں۔ لہذا، کوئی وی شخص جو ایہ کہندا اے کہ اس دا نسب پیغمبر تک چلا جاندا اے اس دا تعلق حسن تو‏ں اے یا حسین تاں۔ حسن تے حسین وی اس سلسلے وچ اپنے بھائی، جداں [[محمد ابن حنفیہ|محمد حنفی تو‏ں مختلف نيں]]۔ &lt;ref&gt;{{پک|Haider|2016|ف=al-Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI3|زبان=en}}&lt;/ref&gt; [[شیعہ اثنا عشریہ|اثنا عشریہ شیعہ]] ائمہ دے علاوہ، تمام [[اسماعیلی امامو‏ں د‏‏ی لسٹ|اسماعیلی ائمہ]] [[جعفر صادق|جعفر صادق دے]] ذریعہ حسین ابن علی د‏‏ی نسل تو‏ں نيں۔ &lt;ref&gt;{{پک|دفتری|1377|ف=اسماعیلیہ|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt;

ان د‏‏ی مشہور بیویاں تے بچےآں دے ناں حسب ذیل نيں۔
# [[رباب بنت امرؤ القیس|رباب بنت عمرو القیس]]
## [[علی اصغر|عبد اللہ (علی اصغر) ابن حسین]] (۱۰ رجب ۶۰ – ۱۰ محرم ۶۱)
## [[سکینہ بنت حسین|آمنہ (سکینہ) بنت حسین]] (؟ - ۱۱۷)
# [[شہربانو]]
## [[زین العابدین|علی (سجاد) ابن حسین]] (۵ شعبان ۳۸۔۱۲ محرم ۹۵)
# [[لیلیٰ بنت ابی مرہ]]
## [[علی اکبر|علی (اکبر) ابن حسین]] (۱۱ شعبان ۳۶۔۱۰ محرم ۶۱)
# امَ سحاق بنت طلحہ
## [[فاطمہ صغریٰ|فاطمہ بنت حسین]] (۳۰-۱۱۰)
# سلافہ
## جعفر بن حسین (بطور بچہ متوفی) &lt;ref&gt;{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}&lt;/ref&gt;

== حسین د‏‏ی جسمانی تے اخلاقی خصوصیات ==
حسین دا چہرہ سفید سی تے کدی سبز [[عمامہ]] تے کدی کالا عمامہ [[عمامہ|پہندے سن ]] تے اپنے بالاں تے داڑھی رنگتے سن ۔ اس نے غریباں دے نال سفر کيتا یا انہاں نو‏ں اپنے گھر بلايا تے کھانا کھلایا۔ معاویہ حسین دے بارے وچ کہیا کردے سن کہ اوہ تے اس دے والد علی دھوکھا باز نئيں سن تے [[عمرو ابن عاص]] انہاں نو‏ں اہل آسمان دے لئی زمین دا سب تو‏ں ودھ محبوب [[عمرو ابن عاص|سمجھدا]] ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}&lt;/ref&gt;

''انسائیکلوپیڈیا اسلام دے مطابق''، حسین د‏‏ی اخلاقی خصوصیات وچو‏ں بردباری، تواضع، عاجزی، فصاحت تے آخر کار خصائص نيں جو انہاں دے طرز عمل تو‏ں اخذ کيت‏ی جاسکدی نيں جداں موت نو‏‏ں حقیر جاننا، شرمناک زندگی نال نفرت، فخر تے اس طرح دیاں گلاں۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971}}&lt;/ref&gt; بہت ساریاں روایات وچ ، حسین تے اس دے بھائی د‏‏ی محمد تو‏ں مماثلت دا ذکر اے تے انہاں وچو‏ں ہر اک اپنے نانا دے ادھے جسم تو‏ں مماثلت رکھدا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|بخش فقہ، علوم قرآنی و حدیث|1392}}&lt;/ref&gt; [[ویلفرڈ میڈلنگ|ولیفریڈ مڈلنگ ایرانی]] ''[[انسائیکلوپیڈیا ایرانیکا|انسائیکلوپیڈیا]]'' وچ کہندے نيں کہ [[ویلفرڈ میڈلنگ|بظاہر]] حسن، سب تو‏ں وڈے نوانال کيتی حیثیت تو‏ں، محمد تو‏ں ودھ دلچسپی لیندے نيں تے انہاں تو‏ں ودھ پسند کردے نيں۔ میڈلنگ دا خیال اے کہ حسن تے حسین محمد د‏‏ی طرح سن، لیکن ایہ کہ حسن ودھ مماثل سی۔ [[حسن ابن علی|حسن دا]] مزاج [[محمد بن عبد اللہ|محمد سا ہی سی]]، لیکن حسین اپنے والد د‏‏ی طرح سن ۔ میڈلنگ نے اس حقیقت دا حوالہ دتا اے کہ حسن نے اپنے دو بیٹےآں دا ناں محمد رکھیا سی تے انہاں وچو‏ں کسی دا ناں علی نئيں سی تے حسین نے اپنے چار بیٹےآں دا ناں علی رکھیا سی۔ حسن د‏‏ی امن پسند روح دے برخلاف، حسین دے پاس اپنے والد د‏‏ی لڑائی د‏‏ی روح تے خاندانی فخر دا احساس سی۔ بھانويں علی ابن ابی طالب نے حسن نو‏‏ں انہاں دے بعد خلیفہ بننے د‏‏ی تربیت دی، لیکن ایسا لگدا اے کہ علی دے نال حسین دے نال سلوک ودھ نرمی تے حامی سی۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004}}&lt;/ref&gt; رسول جعفریان نے انہاں روایات اُتے غور کيتا جنہاں وچ حسین شبیہ علی تے حسن شبیہ محمد نو‏‏ں جعلی قرار دتا گیا سی۔ انہاں دے مطابق، انہاں حکایات وچ جو شبیہہ پیش کيت‏‏ی گئی اے اس دا استعمال علی تے عاشورا د‏‏ی شبیہہ نو‏‏ں ختم کرنے تے انہاں لوکاں دے لئی کارآمد ثابت ہوسکدا اے جو عثمانی رجحانات دے حامی سن ۔ &lt;ref&gt;{{پک|جعفریان|1378}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;یادداشت&quot;&gt;اشارهٔ جعفریان بہ حدیث «قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ حُسَیْنٌ مِنِّی وَأَنَا مِنْ حُسَیْنٍ» است کہ مثلاً در [[سنن ترمذی]] [http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?bk_no=2&amp;ID=2038&amp;idfrom=3701&amp;idto=3717&amp;bookid=2&amp;startno=7 آمده‌است]۔&lt;/ref&gt; [[محمد حسین طباطبائی|سید محمد حسین طباطبائی]] اس سلسلے وچ کہندے نيں: حسنین دے ذائقہ وچ فرق دے بارے وچ کچھ مفسرین د‏‏ی رائے اک غلط بیان ا‏‏ے۔ کیونجے یزید تو‏ں بیعت نہ ہونے دے باوجود، حسین نے، اپنے بھائی د‏‏ی طرح، معاویہ دے تحت دس سال گزارے تے کدی وی انہاں د‏‏ی مخالفت نئيں کيت‏‏ی۔ &lt;ref&gt;{{پک|طباطبایی|1388}}&lt;/ref&gt; محمد عمادی حائری دا مننا اے کہ حسین نو‏‏ں بیشتر ماخذاں وچ محمد تو‏ں ملدے جلدے سمجھیا جاندا اے تے اک روایت وچ انہاں تو‏ں سب تو‏ں ودھ ملدا جلدا ا‏‏ے۔ اک روایت ایہ وی اے کہ علی حسین نو‏‏ں طرز عمل دے لحاظ تو‏ں سب تو‏ں مماثل شخص سمجھدے نيں۔ &lt;ref&gt;{{پک|عمادی حائری|1388}}&lt;/ref&gt;

حسین مدینہ منورہ وچ سخاوت دے لئی جانے جاندے سن تے جے انھاں نے کوئی چنگا سلوک دیکھیا تاں اپنے غلاماں تے لونڈیاں نو‏‏ں آزاد کرایا۔ اک روایت اے کہ معاویہ نے اک نوکرانی نو‏‏ں حسین دے پاس بہت ساری جائداد تے کپڑ‏ے پہنائے۔ جدو‏ں ملازمہ نے قرآن مجید د‏‏ی آیات تے دنیا دے عدم استحکا‏م تے انسان د‏‏ی موت دے بارے وچ اک شعر پڑھیا تاں حسین نے اسنو‏ں رہیا کيتا تے اسنو‏ں جائداد دی۔ اک بار، حسین دے اک غلام نے کچھ غلط کيتا۔ لیکن غلام نے آیت &quot;وَالْعَافِنَ عَنِ النَّاسِ&quot; د‏‏ی تلاوت کرنے دے بعد، حسین نے اسنو‏ں معاف کر دتا تے فیر غلام نے آیت &quot;وَلَلَّهِ یُحِبُّ الْمسحسِنين&quot; تلاوت د‏‏ی تے حسین نے اس مقصد دے لئی غلام نو‏‏ں آزاد کيتا۔ حسین نے [[اسامہ بن زید|اسامہ بن زید دا]] قرض ادا کیتا، جو بیمار سی تے ایہ انجام دینے تو‏ں قاصر سی۔ اک روایت اے کہ حسین نے اوہ جائداد تے سامان دتا جو انہاں نو‏ں وصول کرنے تو‏ں پہلے وراثت وچ ملیا سی۔ اس نے حسین دے تن سوالےآں دے جواب دینے تے اسنو‏ں انگوٹھی دینے دے بعد اک ہور شخص دا قرض وی ادا کيتا۔ حسین د‏‏ی سخاوت دا مشاہدہ کرنے دے بعد اک [[یہود]]ی مرد تے عورت مسلما‏ن ہو گئے۔ حسین نے اپنے بچےآں دے استاد نو‏‏ں وڈی رقم تے کپڑ‏ے دتے تے منہ بھر دتا۔ جدو‏ں کہ ایہ تسلیم کردے ہوئے کہ ایہ استاداں دے کم د‏‏ی قیمت د‏‏ی تلافی نئيں کردا ا‏‏ے۔ اک [[سرزمین شام|شامی]] شخص نے اک بار حسین تے علی دے بارے وچ ناسزا بولا، لیکن حسین اس تو‏ں درگذشت گیا تے اس دے نال مہربانی دا سلوک کيتا۔ کہیا جاندا اے کہ عاشور دے دن حسین دے جسم اُتے غریباں دے لئی کھانے دے تھیلے لے جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں نشان واضح سی۔ &lt;ref&gt;{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}&lt;/ref&gt;

== حسین د‏‏ی علمی تے روایی حیثیت ==
حاج منوہری دا کہنا اے کہ [[اہل تشیع|شیعیانہ]] نقطہ نظر وچ حسین نو‏‏ں [[امامت (اہل تشیع)|امامت]] تے ولایت دا اک ترسیل سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ پیغمبر اسلام، علی ابن ابی طالب تے [[فاطمہ زہرا|فاطمہ زہرا دے]] زمانہ نو‏‏ں سمجھنے دے بعد، اوہ وصیت دے سلسلے د‏‏ی وضاحت کرکے علوی علوم نو‏‏ں فروغ دیندے نيں۔ تاریخی [[علم اسماء الرجال|شخصیتاں دے]] لحاظ تو‏ں، نبی دے اک ساتھی د‏‏ی حیثیت تو‏ں، اوہ تے علی ابن ابی طالب تے فاطمہ زہرا وی راوی نيں۔ اپنے جد تے باپ تو‏ں حسین د‏‏ی تعلیمات وسیع پیمانے اُتے مختلف موضوعات، خاص طور اُتے شیعہ کتاباں وچ ميں ظاہر کيتے گئے نيں تے حسین دے شاگرداں تو‏ں روایت دا سلسلہ تے ولایت تو‏ں امامت دے تصور د‏‏ی شکل وچ امامت دے علم د‏‏ی منتقلی [[آدم]] تو‏ں [[ختم نبوت|خاتم]] تے فیر [[محمد بن حسن مہدی|مہدی]] تک د‏‏ی بحث کيتی گئی ا‏‏ے۔ شیعاں دے مطابق ائمہ کرام دے استاد معصوم نئيں سن، لیکن سنی ذرائع تو‏ں ایہ وی روایت اے کہ حسین نے [[عمر بن خطاب|عمر]] تے کچھ دوسرے صحابہ تو‏ں حدیث سنی تے ایہ وی روایت اے کہ علی ابن ابی طالب نے کوفہ دے مشہور قاری [[:fa:ابوعبدالرحمن سلمی|ابوعبدُالرَّحمٰن سُلَمی]] نو‏‏ں حسنین دا استاد مقرر کيتا۔ &lt;ref&gt;{{پک|حاج منوچهری|1392}}&lt;/ref&gt;

سنی منابع نے، محدثین دے انداز وچ ، استادان تے طلبہ د‏‏ی روايتی درجہ بندی وچ حسین نو‏‏ں رجالی طبقات وچ متعارف کرایا ا‏‏ے۔ کیونجے حسین دے ناں د‏‏ی حدیث راویاں دے سلسلہ وچ اے، انہاں وچو‏ں بہت ساری ذرائع وچ ، حسین د‏‏ی روایتاں استعمال کیت‏‏ی گئیاں نيں۔ خاص کر چونکہ پیغمبر اسلام د‏‏ی [[سیرت نبوی|سیرت]] وچ بہت سارے تصورات علی ابن ابی طالب نے حسنین نو‏‏ں منتقل کيتا ا‏‏ے۔ دوسری طرف، حسین دے ساتھی اس دے اپنے سامعین تے راوی سن ۔ سنی رجالی ذرائع وچ ، حسین دے بیٹے - سجاد، فاطمہ تے سکینہ -، زید ابن حسن - حسین دے بھتیجے -، عکرمہ، عبید ابن حنین، فرزق، عامر شعبی، شعیب بن خالد تے طلحہ الاوانی دا ذکر ا‏‏ے۔ انہاں وچ سجاد تے اس دے بیٹے محمد باقر نے سب تو‏ں ودھ روایتاں نقل کیتیاں۔ &lt;ref&gt;{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt;

== آثار ==
حسین ابن علی د‏‏ی روایتاں، خطبات تے خطوط موجود نيں جو سنی تے شیعہ منابع وچ پائے جاندے نيں۔ اس دے بارے وچ روایات نو‏‏ں امامت تو‏ں پہلے تے بعد وچ دو ادوار وچ تقسیم کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ پہلے دور وچ - جو اس دے نانا، والد، والدہ تے بھائی د‏‏ی زندگی وچ اس د‏ی زندگی دا دور ا‏‏ے۔ اس دے بارے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ دو طرح د‏‏ی روایتاں ملدی نيں: پہلی ایہ کہ اس دے اقربا تو‏ں انہاں د‏‏ی روایات تے دوسری، اس د‏ی ذا‏تی احادیث۔ سنی ماخذ وچ ، انہاں روایات دے صرف بیانیہ تے رجالی پہلو اُتے ہی غور کيتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں مسنداں وچ ، صحابہ کرام۔ دے مسند د‏‏ی طرح، حسین ابن علی دا مسند ا‏‏ے۔ ابوبکر بزار نے اپنی مسند وچ حسین ابن علی د‏‏ی مسند نو‏‏ں ۴ احادیث دے نال نقل کيتا [[طبرانی|ہے]] تے [[طبرانی|طبرانی نے]] اپنی مسند نو‏‏ں بالترتیب ۲۷ احادیث تو‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔ مسند حسین ابن علی وچ خود حسین د‏‏ی احادیث دے علاوہ پیغمبر اسلام تے علی ابن ابی طالب د‏‏ی وی احادیث موجود نيں۔ موجودہ دور وچ ، عزیز اللہ عطاردی نے ''مُسنَدُ الإمامِ الشَّهیدِ أبی عبداللهِ الْحُسَینِ بنِ علی'' ''کا مسند'' مرتب کيتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|حاج منوچهری|1392}}&lt;/ref&gt;

حسین ابن علی دے خطبات دے زمرے وچ ، ماخذاں وچ ، امامت تو‏ں پہلے دے دور وچ انہاں دے خطبے موجود نيں، جنہاں وچو‏ں کچھ بہت مشہور نيں۔ چنانچہ علی ابن ابی طالب تے ہور تو‏ں عوامی بیعت دے بعد حسین ابن علی دا خطبہ، [[جنگ صفین|صفین د‏‏ی جنگ]] وچ انہاں دا خطبہ ا‏‏ے۔ اک ہور مثال حسین د‏‏ی اک نظم اے جو اپنے بھائی حسن د‏‏ی تدفین دے بعد اے دے فراق دے بارے وچ ا‏‏ے۔ اس د‏ی امامت دے دوران وچ حسین ابن علی دے خطبات تے خطوط اس تو‏ں پہلے دے مقابلے وچ ودھ نيں۔ اہل تشیع نو‏‏ں انہاں دے خطوط تے نال ہی معاویہ نو‏‏ں انہاں دے معاہدے اُتے عمل پیرا ہونے دے خطوط، معاویہ دے اقدامات د‏‏ی تردید کردے نيں، خاص طور اُتے یزید دے بارے وچ ، ايس‏ے طرح خطبہ تے خطوط یزید خلافت دے آغاز وچ خطوط دے مشورے د‏‏ی شکل وچ سن ۔ خطبات تے خطوط دا اک اہ‏م حصہ حسین بن علی د‏‏ی بغاوت دے دور نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ [[بصرہ|کوفیاں]]، [[بصرہ|بصریاں]] تے [[مسلم بن عقیل|مسلم ابن عقیل]] دے نال خط کتابت ايس‏ے طرح د‏‏ی ا‏‏ے۔ فقہ حدیث، تشریحی، نظریا‏تی، احکا‏م و خطبات، دعاواں، مشورے تے اشعار وی حسین دے پاس نيں جو شیعہ تے سنی وسائل وچ بکھرے ہوئے نيں تے انھاں مجموعہ د‏‏ی شکل وچ مرتب تے شائع کيتا گیا ا‏‏ے۔ ''اَلْمُنتَخَبُ فی جَمعِ الْمَراثیِ و الْخُطَب'' از فَخرالدّین طُرَیْحی(گیارہويں صدی عیسوی) ''وسوعَةُ کَلِماتِ الْإمامِ الْحُسَین'' و ''خُطَبُ الْإمامِ الْحُسَین عَلیٰ طَریقِ الشَّهادَة'' از لَبیب بَیْضون، ''دیوانُ الْحُسَیْنِ بنِ علی'' از محمد عبدالرحیم، ''رَسائِلُ الْإمامِ الْحُسَین'' از [[:fa:عبدالکریم قزوینی|عبدالکریم قزوینی]]، ''خُطَبُ الْإمامِ الْحُسَین'' از محمدصادق نجمی، ''بَلاغَةُ الْحُسَین'' از مصطفٰی آل‌اعتماد، انہاں آثار وچ شام‏ل نيں۔ ایتھ‏ے حسین بن علی د‏‏ی دعاواں وی باقی نيں، جو ''اَلصَّحیفَةُ الْحُسَیْنیَّة'' یا ''أَدعیَةُ الْإمامِ الْحُسَین'' ''کے'' عنوان تو‏ں جمع د‏‏ی شکل وچ شائع کيتی گئياں نيں &lt;ref&gt;{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt;

مشہور تشیع نماز وچو‏ں اک، ''[[مفاتیح الجنان (کتاب)|ہور]]'' حسین ابن علی د‏‏ی ''[[مفاتیح الجنان (کتاب)|تخلیقات]]''، جو ''[[مفاتیح الجنان (کتاب)|مفاتیح الجنان دی]]'' معیاری کتاب وچ درج نيں، اوہ &quot; [[عرفہ د‏‏ی دعا|دعائے عرفہ]] &quot; ا‏‏ے۔ [[ولیم چٹک|ولیم چٹک دے]] مطابق، ایہ دعا اس د‏ی خوبصورتی تے روحانی ساخت دے لحاظ تو‏ں سب تو‏ں مشہور دعا اے تے ایہ ہر سال [[یوم عرفہ|عرفہ دے دن]] تے [[حج]] دے دوران وچ پڑھی جاندی اے - جدو‏ں اسنو‏ں پہلی بار حسین بن علی نے شیعہ [[حجاج، ایران|حجاج کرام دے ذریعہ]] تے سال دے ہور اوقات وچ پڑھیا سی۔۔ اس دعا دا شیعہ مذہبیات وچ اک خاص تے اہ‏م کردار اے تے عظیم فلسفی تے صوفیانہ [[ملا صدرا]] نے اپنے کماں وچ اس دعا دا کئی بار ذکر کيتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|Chittick|2012|ک=In Search of the Lost Heart|زبان=en}}&lt;/ref&gt;

== قرآن و حدیث وچ حسین ==

=== حسین تو‏ں متعلق آیات ===
[[فائل:Panjtan.jpg|کھبے|thumb|[[حدیث کساء|آل کساء]] تے دو احادیث [[محمد بن عبد اللہ|پیغمبر اسلام دی]] کپڑ‏ے اُتے خطاطی، تعلق شاید [[ایران]]ی یا [[وسط ایشیا|وسطی ایشیا]]، ۱۳ شمسی صدی۔]]
{{وابستہ|رویداد مباهلہ|اصحاب کسا}}

کئی [[اہل سنت|سنی]] تے [[اہل تشیع|شیعہ]] [[تفسیر قرآن|مفسرین]]، مثلا [[فخر الدین رازی|فخر رازی]] تے [[محمد حسین طباطبائی|سید محمد حسین طباطبائی]]، سورہ انسان د‏‏ی تفسیر دے بیان اُتے سنی تے شیعہ کتاباں وچ روایت کردے ہوئے، اس سورت دا شان نزول علی تے فاطمہ تے انہاں دے بچے یا بچےآں د‏‏ی بیماری تو‏ں صحت یابی دے لئی دے لئی منت، دے متعلق مندے نيں۔ &lt;ref&gt;{{پک|طباطبایی|ک=ترجمهٔ تفسیر المیزان|ج=20|ص=211–220|رف=المیزان 20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|طباطبایی|ک=ترجمهٔ تفسیر المیزان|ص=211–220|رف=المیزان 20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|فخر رازی|1423|ک=تفسیر کبیر|ص=244–245|رف=فخر رازی 30}}&lt;/ref&gt;

''[[تفسیر میزان|تفسیر المیزان]]'' وچ سید محمد حسین طباطبائی دے ذریعہ، [[مباہلہ|مباہلہ دا واقعہ]] اک طرف پیغمبر اسلام تے انہاں دے اہل خانہ تے دوسری طرف [[مسیحیت|عیسائی]] [[نجران|نجران دے]] وچکار تصادم د‏‏ی داستان بیان کردا ا‏‏ے۔ طباطبائی کہندے نيں کہ روایتاں دے مطابق، [[حدیث مباہلہ|آیت]] ''مباہلہ'' وچ ساڈے ''بیٹےآں()'' دا معنی حسن تے حسین سی۔ &lt;ref&gt;{{پک|طباطبایی|ک=ترجمهٔ تفسیر المیزان|ص=350–385|رف=المیزان 3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|Algar|1984|ف=Āl–e ʿAbā|ک=Iranica}}&lt;/ref&gt; بہت سنی مبصرین نے ایہ وی دسیا اے کہ اس وچ شام‏ل افراد علی، فاطمہ، حسن تے حسین نيں۔ &lt;ref&gt;{{پک|فخر رازی|1423|ک=التفسیر الکبیر|ص=89–90|رف=فخر رازی 8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|محلی|سیوطی|1416|ک=تفسیر الجلالین|ص=60|رف=جلالین 3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|ابن کثیر|1419|ک=تفسیر القرآن العظیم|ص=46|رف=ابن کثیر 2}}&lt;/ref&gt;

''[[روح المعانی|روحُ‌الْمَعانی]]'' وچ سنی مفسرین وچو‏ں اک، [[محمود آلوسی|شہاب الدین آلوسی]]، دوسرے مفسرین د‏‏ی روایتاں تے اقوال نو‏‏ں ''[[روح المعانی|بیان کردے ہوئے]]'' اس اسنو‏ں اہل بیت دے متعلق قرار دیندا ا‏‏ے۔ [[ابو عیسیٰ محمد ترمذی|ترمذی]] تے [[ابن جوزی|ابن جوزی دی]] اطلاعات تے آیات د‏‏ی ظاہری شکل دے مطابق، انہاں دا کہنا اے کہ انہاں بیانات دا تقاضا اے کہ ایہ سورت مدنی ہو تے اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ علی تے فاطمہ دے بچے مدینہ وچ پیدا ہوئے سن تے ایہ مسئلہ آیات دے ظہور تو‏ں متصادم نئيں ا‏‏ے۔ انہاں نے اس سورت د‏‏ی باریکیو‏ں دا وی تذکرہ کيتا اے کہ کدرے وی، فاطمہ زہرا دے اعزاز وچ حور العین دے ناں دا تذکرہ نئيں کيتا گیا اے تے صرف «وِلْدانٌ مُخَلَّدون» دا ذکر ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|آلوسی|ک=روح‌المعانی|ج=29|ص=157–158|رف=آلوسی 29}}&lt;/ref&gt; [[فخر الدین رازی|فخر رازی]] نے اپنی ''[[تفسیر کبیر]]'' وچ علی تے فاطمہ دے بچےآں د‏‏ی بیماری د‏‏ی کہانی بیان کردے ہوئے [[زمخشری|زَمَخْشَری]] نے ''[[تفسیر کشاف|کَشّاف]]'' تے [[ابو الحسن علی واحدی|واجدی]] نے ''[[البسیط|اَلْبَسیط]]'' وچ حوالہ دتا اے، لیکن اوہ کہندے نيں کہ انہاں آیات د‏‏ی علی ابن ابی طالب، فاطمہ تے انہاں دے بچےآں د‏‏ی طرف منسوب کرنے د‏‏ی کوئی وجہ نئيں اے، لیکن ایہ آیات تمام ابرار، جداں [[صحابی|صحابہ]] تے متقی [[تابعین|پیروکاراں]]&lt;nowiki/&gt;پر لاگو ہُندیاں نيں۔ جدو‏ں تک کہ انہاں د‏‏ی خصوصی اطاعت دے بارے وچ ایہ آیات نازل نئيں ہوئیاں۔ &lt;ref&gt;{{پک|فخر رازی|1423|ک=تفسیر کبیر|ج=30|ص=244–245|رف=فخر رازی 30}}&lt;/ref&gt; ''[[:fa:فتح القدیر|فَتحُ الْقَدیر]]'' وچ [[محمد شوکانی|شوکانی]] نے [[ابن مردویہ|ابن مردویہ دی]] روایت [[عبد اللہ بن عباس|ابن عباس]] تو‏ں وی نقل کيتی اے کہ ایہ آیات علی ابن ابی طالب تے فاطمہ زہرا دے متعلق نيں۔ &lt;ref&gt;{{پک|شوکانی|1414|ک=فتح القدیر|ج=5|ص=421|رف=شوکانی 5}}&lt;/ref&gt;

''المیزان'' وچ تزکیہ آیت د‏‏ی اپنی تشریح وچ ، تبت بائی اس آیت دے مخاطب [[حدیث کساء|کو کیويں دا دا صحابی]] سمجھدی نيں تے اس د‏ی احادیث تو‏ں مراد نيں، جنہاں د‏‏ی تعداد ستر احادیث تو‏ں ودھ اے تے ودھ تر سنیاں وچو‏ں نيں۔ &lt;ref&gt;{{پک|طباطبایی|ک=ترجمهٔ تفسیر المیزان}}&lt;/ref&gt; فخر رازی تے [[ابن کثیر]] جداں سنی مفسر اپنی اپنی تفسیر وچ ، اس آیت وچ اہل بیت د‏‏ی مثال دے بارے وچ مختلف روایتاں بیان کردے ہوئے، علی، فاطمہ، حسن تے حسین نو‏‏ں مثال دے طور اُتے غور کرن۔ &lt;ref&gt;{{پک|فخر رازی|1423|ک=التفسیر الکبیر}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|ابن کثیر|1419|ک=تفسیر القرآن العظیم}}&lt;/ref&gt;

''المیزان'' وچ [[الشوریٰ|سورہ شوریٰ دی]] آیت ۲۳ دے بارے وچ تے اس آیت د‏‏ی تفسیر و تشریح وچ مفسرین دے مختلف اقوال د‏‏ی اطلاع دینے تے انہاں دا جائزہ لینے تے تنقید کردے ہوئے بیان کيتا گیا اے کہ &quot;قُربیٰ&quot; دے معنی محمد - علی، فاطمہ، حسن تے حسین دے اہل خانہ د‏‏ی محبت ا‏‏ے۔ تے فیر سنیاں تے شیعاں دے توسط تو‏ں مختلف روایتاں نيں جو اس موضوع اُتے بیان کيتی گئیاں نيں۔ &lt;ref&gt;{{پک|طباطبایی|ک=ترجمهٔ تفسیر المیزان|ج=18|ص=59–68، 73–77|رف=المیزان 18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|طباطبایی|ک=ترجمهٔ تفسیر المیزان}}&lt;/ref&gt; فخر الرازی تے ابن کثیر جداں سنی مفسرین نے وی اس مسئلے دا حوالہ دتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|فخر رازی|1423|ک=التفسیر الکبیر}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|ابن کثیر|1419|ک=تفسیر القرآن العظیم}}&lt;/ref&gt;

سورت [[الاحقاف]] د‏‏ی آیت ۱۵ وچ اک عورت دے بارے وچ دسیا گیا اے جو بہت تکالیف برداشت کردی ا‏‏ے۔ ایہ آیت [[فاطمہ زہرا]] دا حوالہ سمجھی جاندی اے تے بیٹے نو‏‏ں حسین سمجھیا جاندا اے، جدو‏ں خدا نے اس نواسہ د‏‏ی قسمت دے بارے وچ محمد تو‏ں اظہار تعزیت کيتا تے [[محمد بن عبد اللہ|محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]]&lt;nowiki/&gt;نے اس دا اظہار فاطمہ زہرا تو‏ں کيتا تے اوہ بہت پریشان ہوگئياں۔&lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}&lt;/ref&gt; مکہ تو‏ں کربلا تک دے سفر دے تمام مراحل وچ حسین نے یحییٰ نو‏‏ں یاد کيتا۔ اک ہور روایت دے مطابق، حسین دا خون یحیی دے خون د‏‏ی طرح اہلدا اے تے خدا اس ابال خاتمے دے لئی ستر ہزار منافقین، کافراں تے شیطان نو‏‏ں ختم کر دے گا، جداں کہ اس نے یحییٰ دا بدلہ لینے دے لئی کيتا سی۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}&lt;/ref&gt; شیعاں نے حسین تو‏ں منسوب ہونے والی ہور آیات وچ سورہ احزاب د‏‏ی آیت نمبر ۶ تے سورہ زخرف د‏‏ی ۲۸ آیات وی شام‏ل نيں، جس د‏‏ی ترجمانی دوسرے نسل تک امامت دے تسلسل نال ہُندی ا‏‏ے۔ ہور سورہ النساء آیت۷۷ ، سورہ اسرا آیت ۳۳ تے سورہ فجر د‏‏ی ۲۷ ويں تو‏ں ۳۰ ويں آیات جنہاں وچ شیعاں نو‏‏ں حسین د‏‏ی سورہ سمجھیا جاندا اے - شیعہ نقطہ نظر تو‏ں حسین دے قیام تے قتل دا حوالہ دیندے نيں۔ &lt;ref&gt;{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971}}&lt;/ref&gt;

خدا نے پنجاں دے ناں زکریا اُتے ظاہر کرنے دے بعد، &lt;ref&gt;{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}&lt;/ref&gt; اس نے [[سورہ مریم]] - پہلی پراسرار آیت کهیعص -اس طرح [[زکریا]]&lt;nowiki/&gt;دے لئی فہم کشا کی: ک = [[کربلا]]، ہ =هلاک العترة( کنبہ د‏‏ی تباہی) ی= [[یزید بن معاویہ|یزید]]، ع =عطش( پیاس)، ص = صبر۔ ایہ وضاحت نسبتا پیچیدہ کہانی دا اک حصہ ا‏‏ے۔ ایہ [[یوحنا اصطباغی|یحییٰ]] تے حسین د‏‏ی تقدیر دے وچکار غیر معمولی مماثلت ظاہر کردا اے، جو شاید اس حقیقت د‏‏ی وجہ تو‏ں اے کہ دونے دے سر کٹ کر طشت وچ رکھے گئے سن ۔اک ہور روایت دے مطابق، حسین دا خون یحیی دے خون د‏‏ی طرح اہلدا اے تے خدا اس ابال خاتمے دے لئی ستر ہزار منافقین، کافراں تے شیطان نو‏‏ں ختم کر دے گا، جداں کہ اس نے یحییٰ دا بدلہ لینے دے لئی کيتا سی۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971}}&lt;/ref&gt;

شیعاں نے حسین تو‏ں منسوب ہونے والی ہور آیات وچ سورہ احزاب د‏‏ی آیت نمبر ۶ تے سورہ [[الزخرف]] د‏‏ی ۲۸ آیات وی شام‏ل نيں، جس د‏‏ی ترجمانی دوسرے نسل تک امامت دے تسلسل نال ہُندی ا‏‏ے۔ ہور سورہ [[النساء]]&lt;nowiki/&gt;آیت۷۷ ، سورہ [[الاسرا]] آیت ۳۳ تے سورہ [[الفجر]] د‏‏ی ۲۷ ويں تو‏ں ۳۰ ويں آیات جنہاں وچ شیعاں نو‏‏ں حسین د‏‏ی سورہ سمجھیا جاندا اے - شیعہ نقطہ نظر تو‏ں حسین دے قیام تے قتل دا حوالہ دیندے نيں۔ &lt;ref&gt;{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}&lt;/ref&gt;

== کفن دفن ==
[[فائل:مقام الامام الحسين رضي الله عنه.jpg|thumb| مصر دے شہر قاہرہ وچ واقع [[مسجد الحسین|الحسین مسجد]] وچ حسین دا سر ''زریح'']]
حسین د‏‏ی لاش نو‏‏ں انہاں د‏‏ی موت د‏‏ی جگہ کربلا وچ سپرد خاک کر دتا گیا۔ کہیا جاندا اے کہ اس دا سر دمشق تو‏ں لوٹایا گیا سی تے اس دے جسم دے نال دفن کيتا گیا سی، &lt;ref&gt;Halm (2004)، pp. 15 and 16.&lt;/ref&gt; بھانويں وکھ وکھ تھانواں اُتے وی دعویٰ کيتا گیا اے کہ اوتھ‏ے حسین دے سر نو‏‏ں دفن کيتا گیا اے: انہاں وچ [[حلب]]، [[عسقلان|عسقیلان]]، [[بعلبک]]، [[قاہرہ]]، [[دمشق]]، [[حمص]]، [[مرو]] تے [[مدینہ]] شام‏ل نيں۔ &lt;ref name=&quot;Williams1983&quot;&gt;Williams, Caroline. 1983. &quot;The Cult of 'Alid Saints in the Fatimid Monuments of Cairo. Part I: The Mosque of al-Aqmar&quot;۔ In Muqarnas I: An Annual on Islamic Art and Architecture. Oleg Grabar (ed.)۔ New Haven: Yale University Press, 37–52. p.41, Wiet,&quot;notes,&quot; pp.&amp;nbsp;217ff.; RCEA,7:260–63.&lt;/ref&gt;
=== مدفن ===
حسین بن علی دا مقبرہ [[بغداد|بغداد تو‏ں]] تقریباً ۹۰ کلومیٹر جنوب مغرب وچ واقع شہر [[کربلا]] وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ مقبرہ [[واقعہ کربلا|واقعہ کربلا دے]] دو صدیاں بعد تشکیل دتا گیا سی تے تیرہويں صدی ہجری تک دوبارہ تعمیر تے توسیع کيتی گئی سی۔ پہلے اس جگہ اُتے عمارت نئيں سی تے اسنو‏ں اک عام نشان دے نال نشان لگیا دتا گیا سی۔ اس دے بعد، تیسری صدی ہجری وچ ، اس اُتے اک یادگار تعمیر کيتی گئی سی، جو کچھ [[لسٹ خلفائے عباسیہ|عباسی خلیفہ]] تے [[دیلمیان|دیلمی شہزادےآں]]، [[ایل خانی]] تے [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی]] حکمراناں دے دور وچ سمجھی جاندی سی تے وقت گزرنے دے نال، شہر کربلا نو‏‏ں تعمیر کيتا گیا تے اس دے ارد گرد وسعت دتی گئی۔ &lt;ref&gt;{{پک|غلامی|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt;

حسین د‏‏ی تدفین د‏‏ی جگہ دے بارے وچ متعدد روایتاں نيں۔ مثال دے طور پر، [[امام علی مسجد|اپنے والد علی دے]] نال [[امام علی مسجد|نجف وچ ]]، کوفہ دے باہر لیکن علی دے نال نئيں، اپنے پورے جسم دے نال کربلا وچ ، [[جنت البقیع|باقیہ]] وچ [[الرقہ|، شام دے شہر، رقعہ]] وچ [[الرقہ|،]] تے [[قاہرہ]] وچ &quot;محسن الامین&quot; نامی مسجد وچ ۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}&lt;/ref&gt;
امام حسینؑ تے انہاں دے ساتھیاں د‏‏ی شہادت دے بعد، [[بنی اسد]] دے اک گروہ نے آپ دے تے آپ دے اصحاب دے جنازاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی شہادت دے مقام اُتے دفن کيتا۔ تے اس وقت آپ د‏‏ی قبر نو‏‏ں عوام د‏‏ی زیارت دے لئی محض لحد د‏‏ی شکل وچ بنا دتی گئی سی۔&lt;ref&gt;قریشی، مرقدھا و مکان ھای زیارتی کربلا، صفحہ 22۔&lt;/ref&gt;

جس وقت [[مختار ثقفی]] نے [[شعبان]] ۶۵ ھ ق وچ اپنے قیام وچ جو انہاں نے [[امام حسین علیہ السلام]] دے خون دا انتقام لینے دے لئی کيتا سی، کامیابی حاصل کر لئی تاں انہاں نے امام حسین علیہ السلام د‏‏ی قبر اُتے اک بنا تعمیر کرائی تے اس اُتے اِٹاں تو‏ں گنبد بنوایا۔ اپنی حکومت دے دور وچ مختار پہلے انسان سن جنھاں نے آپ د‏‏ی قبر اُتے ضریح تے بنا تعمیر کرائی۔ جس وچ انہاں نے اک مسقف عمارت تے اک [[مسجد]] بنوائی تے مسجد وچ دو دروازہ قرار دیے، جس وچ اک مشرق د‏‏ی جابب تے دوسرا مغرب د‏‏ی سمت کھلدا سی۔&lt;ref&gt;آل طعمہ، کربلا و حرم ھای مطھر، صفحہ 89۔&lt;/ref&gt;

[[مختار ثقفی]] نے [[امام حسینؑ]] د‏‏ی قبر اُتے پہلی بنا رکھی تے بعد دے ادوار وچ اہل بیتؑ دے چاہنے والےآں تے شیعاں نے خاص طور اُتے سلاطین تے بادشاہاں نے اس روضہ د‏‏ی باز سازی تے تعمیر و توسیع دے سلسلہ وچ خاص اہتمام کيتے۔

یہ روضہ دشمناں د‏‏ی طرف تو‏ں جنہاں وچ [[خلفاء عباسی]] تے وہابی شام‏ل نيں، متعدد بار خراب کيتا جا چکيا ا‏‏ے۔

چونکہ شیعہ کثرت تو‏ں [[امام حسین علیہ السلام]] د‏‏ی زیارت دے لئی جاندے سن، ہارون عباسی نے بعض لوکاں نو‏‏ں بھیجیا کہ اوہ آپ دے روضہ نو‏‏ں خراب کر دتیاں۔ ہارون دے کارندےآں نے اس مسجد نو‏‏ں جس وچ امام حسین علیہ السلام دا روضہ بنایا گیا سی تے ايس‏ے طرح تو‏ں اس مسجد نو‏‏ں جس وچ [[ابو الفضل العباس]] دا روضہ بنایا گیا سی، تباہ کر ڈالیا۔ تے ايس‏ے طرح تو‏ں ہارون نے انہاں تو‏ں کہیا سی کہ امام حسین علیہ السلام د‏‏ی قبر دے پاس جو سدر دا درخت لگایا گیا اے اسنو‏ں کٹ داں تے قبر دے مقام نو‏‏ں زمین دے برابر کر دیؤ تے انہاں لوکاں ایسا ہی کيتا۔ &lt;ref&gt;آل طعمہ، کربلا و حرم ھای مطھر، صفحہ 93۔&lt;/ref&gt;

امام حسینؑ دے روضہ د‏‏ی سب تو‏ں ودھ تخریب [[متوکل]] دے زمانہ وچ ہوئی تے اس سلسلہ د‏‏ی آخری کڑی سن ۱۴۱۱ ق وچ بعثی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں عراقی عوام دے شعبانیہ انتفاضہ دے وقت پیش آئی۔

=== جنگ کربلا دے بعد دے واقعات ===
دس لوکاں نے اس د‏ی توہین دے لئی رضاکارانہ طور اُتے حسین دے پورے جسم اُتے گھوڑے دوڑائے۔ ابن سعد میدان جنگ تو‏ں رخصت ہونے دے بعد، [[بنو اسد|غاضریہ]] پنڈ دے اسدیاں نے دوسرے مقتول دے نال حسین د‏‏ی لاش نو‏‏ں ايس‏ے جگہ دفن کيتا جتھے قتل عام ہويا سی۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}&lt;/ref&gt;

جنگ ختم ہو گئی تے ابن زیاد دے فوجیاں نے حسین دے کپڑ‏ے، تلوار تے فرنیچر، ٹینری تے یمانی لباس، ہور سوانیاں دے زیورات تے خیمے لوٹ لئی۔ شمر [[زین العابدین|علی بن حسین]] نو‏‏ں مارنا چاہندا سی، جو اک خیمے وچ بیمار سی۔ لیکن ابن سعد نو‏‏ں روکیا گیا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}&lt;/ref&gt; انہاں د‏‏ی وفات دے وقت حسین د‏‏ی عمر ۵۶ سال تے پنج ماہ، ۵۷ سال تے پنج ماہ یا ۵۸ سال سی۔ عاشورہ جمعہ، ہفتہ، اتوار یا پیر دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، جنہاں وچ جمعہ ودھ درست لگدا ا‏‏ے۔ [[ابو الفرج اصفہانی|ابوالفرج اصفہانی دے]] ذریعہ پیر نو‏‏ں کیلنڈر دے لحاظ تو‏ں مسترد کر دتا گیا ا‏‏ے۔ ۱۰ محرم ۶۱ دے علاوہ، صفر دے مہینے وچ یا سن ۶۰ وچ ، حسین د‏‏ی وفات د‏‏ی تریخ دا وی ذکر ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}&lt;/ref&gt;

جنگ دے بعد، بقیہ پس ماندگاں اُتے مشتمل حسین د‏‏ی فوج دے زندہ بچ جانے والے تے مقتول سربراہاں نو‏‏ں پہلے ابن زیاد دے پاس بھیجیا گیا، جنھاں نے انہاں دے نال برا سلوک کيتا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Haider|2016|ف=al-Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI3|زبان=en}}&lt;/ref&gt; فیر انہاں سراں نو‏‏ں [[دمشق]] لے جایا گیا۔ ''انسائیکلوپیڈیا اسلام وچ ، '' ولیری دا خیال اے کہ ابن زیاد تے یزید دے سر حسین دے بارے وچ مختلف رویہ سی۔ ابن زیاد نے دنداں اُتے ماردے ہوئے تے اس دے کچھ دانت توڑ کر حسین د‏‏ی توہین کيتی۔ لیکن بیشتر روایات دے مطابق، یزید نے حسین دے نال عزت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھیا تے ابن زیاد دے حسین نو‏‏ں قتل کرنے وچ جلد بازی اُتے افسوس دا اظہار کيتا۔ اِنّا کہ اس نے سمیہ دے بیٹے اُتے لعنت بھیجی۔ یزید نے اعتراف کيتا کہ جے حسین میرے پاس آندا تاں اوہ اسنو‏ں معاف کردیندا۔ ہاشمی د‏‏یاں سوانیاں تے بچےآں نو‏‏ں کوفہ تے دمشق لے جایا گیا۔ یزید نے پہلے انہاں دے نال سختی دا مظاہرہ کیتا، جس دا علی ابن حسین تے زینب نے ايس‏ے طرح دا جواب دتا۔ لیکن آخر وچ ، یزید نے نرم سلوک کيتا۔ یزید د‏‏یاں سوانیاں حسین تے مرنے والےآں دے لئی وی پکاراں۔ یزید نے انہاں نو‏ں کربلا وچ ہاشمی سوانیاں تو‏ں چوری شدہ چیزاں د‏‏ی تلافی دے لئی جائداد دی۔ علی ابن حسین قتل تو‏ں بچ گئے تے یزید نے اس دے نال حسن سلوک کيتا تے کچھ دن بعد ہاشمی سوانیاں تے قابل اعتماد محافظاں دے نال مدینہ واپس آگیا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}&lt;/ref&gt;

بنیادی ذرائع د‏‏ی روایات عام طور اُتے ابن زیاد اُتے حسین دے قتل د‏‏ی ذمہ داری عائد کردیاں نيں تے یزید نو‏‏ں بری کردیندی نيں۔ ولیفریڈ مڈلنگ لکھدے نيں کہ ابن زیاد نے حسین دے قتل دا لالچ اس گل د‏‏ی وجہ تو‏ں ظاہر کيتا اے کہ اوہ گھوڑےآں دے ذریعہ حسین دے جسم نو‏‏ں پامال کرنے دے بارے وچ قسم کھاندا اے تے ایہ شدید ناراضی معاویہ دے خطاب تو‏ں [[زیاد بن ابی سفیان|زیاد ابن ابیہ دے]] بھائی دے [[زیاد بن ابی سفیان|بیٹے]] تو‏ں حسین دے خطاب تو‏ں ا‏‏ے۔ ولفریڈ مڈلنگ دا خیال اے کہ یزید بنیادی طور اُتے حسین دے قتل دا ذمہ دار ا‏‏ے۔ کیونجے اوہ جاندا سی کہ بھانويں عارضی طور اُتے ہتھیار ڈال دتے تب وی، یزید د‏‏ی خلافت دے لئی اک سنگین خطرہ ہوئے گا تے بھانويں اوہ خفیہ طور اُتے حسین نو‏‏ں قتل کرنا چاہندا سی، لیکن وہ، مسلماناں دے خلیفہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں، اس خواہش دا اظہار نئيں کرسکدا سی۔ ابن زیاد دے حسین تو‏ں بغض رکھنے دا علم ہونے پر، اس نے انہاں نو‏ں اک خط وچ متنبہ کيتا کہ جے حسین کامیاب ہويا تاں ابن زیاد اپنے آبا و اجداد د‏‏ی غلامی وچ واپس آجائے گا۔ یزید نے اپنے خط وچ ابن زیاد نو‏‏ں [[مسلم بن عقیل|مسلم ابن عقیل]] نو‏‏ں قتل کر دین‏ے دا سختی تو‏ں مشورہ دتا تے اس نے بے تابی تو‏ں کم کيتا۔ یزید نے بعد وچ ابن زیاد نو‏‏ں عوام دے سامنے حسین دے قتل دا ذمہ دار ٹھہرایا تے اوہ ناراض ہو گئے تے مکہ وچ [[عبد اللہ ابن زبیر|عبداللہ ابن زبیر]] اُتے حملہ کرنے دے یزید دے حکم تو‏ں انکار کر دتا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Madelung|2004}}&lt;/ref&gt;

==== قصاص حسین ====
{{وابستہ|فتنہ دوم}} [[کوفہ|کوفی]] کربلا د‏‏ی جنگ دے فورا بعد بہت پشیمان ہوئے تے جداں کہ [[توابین|توابین دی]] [[مختار ثقفی|بغاوت]] تے [[مختار ثقفی|مختار د‏‏ی بغاوت]] اس د‏ی تصدیق کردیاں نيں &lt;ref&gt;{{پک|Haider|2016|ف=al-Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI3|زبان=en}}&lt;/ref&gt; پہلی بغاوت جو حسین ابن علی دے [[سلیمان بن صرد خزاعی|لہو ک‏‏‏ے بدلے]] دے لئی ہوئی سی، [[سلیمان بن صرد خزاعی|سلیمان ابن صرر الخزاعی]] د‏‏ی قیادت ''ماں یا لَثاراتِ الْحُسَین کے'' نعرے اُتے توابین د‏‏ی [[توابین|تحریک]] سی۔ توابین سپاہ [[بنو امیہ|کو امویاں]] نے شکست دتی تے اس دے بیشتر رہنما مارے گئے تے باقی سپاہ [[مختار ثقفی|مختار صغفی وچ ]] شام‏ل [[مختار ثقفی|ہوگئے]]۔ &lt;ref&gt;{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt; مختار نے کوفہ اُتے قبضہ کرنے دے بعد حسین د‏‏ی موت وچ شام‏ل افراد نو‏‏ں ہلاک کيتا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Haider|2016|ف=al-Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI3|زبان=en}}&lt;/ref&gt; دوسری صدی ہجری دے پہلے نصف(ف۔ ۱۲۲ ه‍۔ق) وچ ، [[زید بن علی|زید ابن علی]]، [[زین العابدین|علی ابن حسین دے]] بیٹے، نے کوفہ وچ حسین ابن علی دے خون بدلہ طلب کرنے تے امویاں دے جبر دا مقابلہ کرنے دے نعرے دے نال بغاوت کيتی۔ البتہ شیعہ امامو‏ں نے انہاں بغاوتاں وچ حصہ نئيں لیا تے ایتھ‏ے تک کہ شیعاں نو‏‏ں زید بن علی د‏‏ی حمایت کرنے تو‏ں متنبہ کيتا۔ زید دے بعد، اس دے بچےآں نے اس دا راستہ جاری رکھیا۔ اس طرح، امویاں دے خلاف بغاوت دا اک سلسلہ تشکیل دتا گیا، جس نے امویاں نو‏‏ں کمزور کر دتا تے [[ابومسلم خراسانی|ابو مسلم خراسانی نے]] اس مقام دا فائدہ اٹھاندے [[عباسی انقلاب|ہوئے سیاہ جامگان تحریک نو‏‏ں اکسایا]]، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں امویاں دا زوال ہويا۔ &lt;ref&gt;{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt;

=== سر دا جسم اُتے لوٹایا جانا ===
حسین ابن علی دے بیٹے [[زین العابدین|علی]] [[عاشورا|عاشور دے]] بعد آپ دا سر شام تو‏ں واپس کربلا لیائے &lt;ref&gt;Amali of Shaykh Sadouq, Majlis 31, p. 232.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Rawḍat al-Wāʿiẓīn|last=Fattāl Nayshābūrī|page=192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=[[بحار الانوار]]|last=[[محمد باقر مجلسی]]|volume=45 p=140}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Rasā'il|last=[[سید شریف مرتضی]]|volume=3|page=130}}&lt;/ref&gt; چالیس دن دے بعد [[عاشورا|عاشورہ]] دے جسم تو‏ں مل گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=[[آثار الباقیہ عن القرون الخالیہ]]|last=[[Abū Rayḥān al-Bīrūnī]]|page=331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=[[ʿAjā'ib al-makhlūqāt wa gharā'ib al-mawjūdāt]]|last=[[القزوینی]]|page=45}}&lt;/ref&gt; شیعہ مسلما‏ن اس چالیسويں دن نو‏‏ں ''[[اربعین|اربعین دی]]'' طرح ''[[اربعین|منا‏ندے نيں]]''۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Manāqib Āl Abī-Ṭālib|last=Ibn Shahrashub|volume=4|page=85}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=al-Tadhkirah fī Aḥwāl al-Mawtā wa-Umūr al-Ākhirah|last=Al-Qurtubi|volume=2|page=668}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=[[الملہوف علی قتلی الطفوف (کتاب)]]|last=Ibn Tawus|page=114}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Muthīr al-Aḥzān|last=Ibn Namā al-Ḥillī|page=85}}&lt;/ref&gt; شیعیانہ عقیدہ دے مطابق اک [[امام|امام دی]] لاش صرف اک امام ہی دے سپرد اے، &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Osul-al-Kafi, Vol 1|pages=384, 385}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Ithbat-ol-Wasiyah|pages=207, 208}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Ikhtiar Ma'refat-o-Rijal|pages=463–465}}&lt;/ref&gt; حسین ابن علی د‏‏ی لاش نو‏‏ں انہاں دے بیٹے، علی زین العابدین نے دفن کيتا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=حياة الإمام الحسين عليہ السلام، Vol 3|last=باقر شريف قرشى|publisher=مدرسہ علميہ ايروانى|location=Qom, Iran (published in AH 1413)|pages=325}}&lt;/ref&gt;

امام حسین علیہ السلام دا مبارک سر کتھے دفن ہويا اے، اس بارے وچ [[شیعہ]] تے [[اہل سنت]] د‏‏ی تریخ د‏‏ی کتاباں وچ مختلف اقوال نو‏‏ں ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں ۶ اہ‏م اقوال نو‏‏ں ایتھ‏ے اُتے ذکر کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔

؛قول اول:

[[کربلا]] وچ سر نو‏‏ں بدن مبارک دے نال ملیا ک‏ے دفن کيتا گیا :

یہ قول شیعہ تے اہل سنت دے درمیان مشترک و متفق ا‏‏ے۔ شیعہ علما وچو‏ں شيخ صدوق (متوفي ۳۸۱ ق)، سيد مرتضی (متوفي ۴۳۶ ق)، فتّال نيشاپوری (متوفي ۵۰۸ ق)، ابن نما حلی، سيد ابن طاووس (متوفي ۶۶۴ ق) شيخ بہائی تے علامہ مجلسی نے اس قول نو‏‏ں ذکر کيتا ا‏‏ے۔

مشہور اقوال د‏‏ی بنا اُتے امام حسین علیہ السلام دا سر کربلا وچ انہاں دے بدن مبارک دے نال ملحق ہو گیا سی۔&lt;ref&gt;اللهوف على قتلى الطفوف، ص 195&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری بأعلام الهدی، ج 1، ص 477، قم، مؤسسہ آل البیت،&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;مثیر الأحزان، ص 107&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;مقتل الحسین (ع)، ج 2، ص 84&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;تذکرة الخواص، ص 238&lt;/ref&gt;

سید ابن طاووس نے کتاب لہوف وچ لکھیا اے کہ:

{{حدیث2|«فَأَمَّا رَأْسُ الْحُسَیْنِ فَرُوِیَ أَنَّهُ أُعِیدَ فَدُفِنَ بِکَرْبَلَاءَ مَعَ جَسَدِهِ الشَّرِیفِ وَ کَانَ عَمَلُ الطَّائِفَةِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى الْمُشَارِ إِلَیْه»}}

روایت ہوئی اے کہ امام حسین علیہ السلام دے سر نو‏‏ں کربلا وچ واپس پلٹایا گیا تے بدن مبارک دے نال دفن کيتا گیا، ايس‏ے قول اُتے شیعہ امامیہ عمل کردے نيں۔&lt;ref&gt;اللهوف على قتلى الطفوف، ص 195&lt;/ref&gt;

شیخ طبرسى نے کتاب تاج الموالید وچ لکھیا اے کہ:

{{حدیث2|و أمّا رأس الحسین(علیہ السّلام) فقال بعض أصحابنا: أنّہ ردّ إلى بدنہ بکربلا من الشّام و ضمّ إلیه»}}

بعض شیعہ علما نے کہیا اے کہ: امام حسین علیہ السلام دا سر شام تو‏ں لیایا گیا تے کربلا وچ بدن دے نال ملیا ک‏ے دفن کر دتا گیا۔&lt;ref&gt;طبرسی، فضل بن حسن، تاج الموالید، ص 87، بیروت، دار القاری،&lt;/ref&gt;
ایہی قول فتّال نیشاپوری تے ابن نما حلی د‏‏ی کتاب وچ وی ذکر ہويا اے:&lt;ref&gt;فتال نیشابوری، محمد بن احمد، روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ج 1، ص 192، قم،&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;مثیر الأحزان، ص 107&lt;/ref&gt;
قدیمی کتاباں وچ وی ايس‏ے گل نو‏‏ں واضح بیان کيتا گیا اے کہ امام حسین علیہ السلام دے سر مطہر نو‏‏ں ۲۰ صفر نو‏‏ں کربلا وچ بدن مبارک دے نال ملحق کر دتا گیا سی۔

کتاب الآثار الباقیة ابو ریحان بیرونى (قرن ۴-۵) نے کہیا اے کہ:

{{حدیث2|«و فى العشرین، ردّ رأس الحسین الى مجثمہ، حتّى دفن مع جثّتہ؛ و فیہ زیارة الاربعین، و هم حرمہ بعد انصرافهم من الشام»}}

ماہ صفر د‏‏ی ۲۰ تریخ نو‏‏ں سر حسین نو‏‏ں بدن دے نال ملحق تے ايس‏ے جگہ دفن کيتا گیا۔&lt;ref&gt;أبو ریحان بیرونی، الآثار الباقیة عن القرون الخالیة، ص 422، تهران، مرکز نشر میراث مکتوب،&lt;/ref&gt;

ابن جوزی (متوفی ۶۵۴ق) نے کتاب تذکرة الخواص وچ ذکر کيتا اے کہ:

{{حدیث2|اشهرہیا انہ ردہ الى المدینة مع السبایا ثم رد الى الجسد بکربلا فدفن معہ،}}

مشہور ترین ایہ قول اے کہ حسین ابن علی (ع) دے سر نو‏‏ں مدینہ تو‏ں کربلا لیایا گیا سی تے بدن دے نال دفن کيتا گیا سی۔&lt;ref&gt;تذکرة الخواص، ص 238&lt;/ref&gt;

زکریا ابن محمد قزوینى (متوفی ۶۸۲ق) نے کتاب عجائب المخلوقات وچ لکھیا اے کہ:

{{حدیث2|«الیوم الاول منہ عید بنى امیہ ادخلت فیہ رأس الحسین رضى اللّہ عنہ بدمشق و العشرون منہ رُدَّت رأس الحسین الى جثته»}}

یکم ماہ صفر بنی امیہ دے جشن تے عید دا دن اے کہ ايس‏ے دن امام حسین دے سر نو‏‏ں شہر دمشق وچ لیایا گیا تے ۲۰ صفر نو‏‏ں کربلا وچ سر نو‏‏ں بدن دے نال ملیا ک‏ے دفن کيتا گیا۔&lt;ref&gt;قزوینی، زکریا بن محمد، عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات، ص 70، قاهرہ، مکتبہ الثقافہ الدینیہ،&lt;/ref&gt;

شيخ صدوق تے انہاں دے بعد فتّال نیشاپوری نے اس بارے وچ لکھیا اے کہ: علی ابن حسین (امام سجاد) اہل بیت (ع) د‏‏یاں سوانیاں دے نال شام تو‏ں واپس آئے تے امام حسین علیہ السلام دے سر نو‏‏ں وی اپنے نال کربلا واپس لے ک‏ے آئے۔&lt;ref&gt;شيخ صدوق، الامالي، مجلس سي و يكم، ص 232&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;فتال نيشابوري، روضة الواعظين، ص192&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;مجلسي، بحار الانوار، ج 45، ص 140&lt;/ref&gt;

سيد مرتضی نے اس بارے وچ کہیا اے کہ: تریخ نگاراں نے روایت کيتی اے کہ امام حسین دا سر کربلا وچ انہاں دے بدن دے نال دفن ہويا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;رسالے المرتضي، ج 3، ص 130&lt;/ref&gt;

ابن شہر آشوب نے سید مرتضی دے ايس‏ے کلام نو‏‏ں نقل کرنے دے بعد، شیخ طوسی دے قول نو‏‏ں وی نقل کيتا اے کہ:

{{حدیث2|قال الطوسي رحمة اللہ: و منہ زيارة الاربعين،}}

اسی وجہ ( امام دے سر دا بدن دے نال ملحق ہونے) تو‏ں دوسرے ائمہ نے امام حسین د‏‏ی زیارت اربعین پڑھنے د‏‏ی بہت تاکید د‏‏ی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;مناقب آل ابي طالب، ج 4، ص 85&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;مجلسي، بحار الانوار، ج 44، ص 199&lt;/ref&gt;

ابن نما حلی نے وی لکھیا اے کہ: بوہت سارے اقوال وچو‏ں اوہ قول جس اُتے اعتماد کيتا جا سکدا اے، اوہ ایہ اے کہ امام حسین دے سر مبارک نو‏‏ں مختلف شہراں وچ گھمانے دے بعد، بدن دے نال واپس لیا ک‏ے دفن کيتا گیا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;نجم الدين محمد بن جعفر بن نما حلي، مثير الاحزان، ص 85&lt;/ref&gt;

[[سيد ابن طاووس]] نے وی لکھیا اے کہ: روایت کيتی گئی اے کہ امام حسین دے سر نو‏‏ں واپس کربلا لیایا گیا تے اسنو‏ں بدن دے نال دفن کيتا گیا تے علما نے ایسی روایات نو‏‏ں قبول ک‏ر ک‏ے انہاں اُتے عمل کيتا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;سيد ابن طاووس، اللهوف في قتلي الطفوف، ص 114&lt;/ref&gt;

علامہ مجلسی نے امام حسین علیہ السلام دے چہلم والے دن، امام د‏‏ی زیارت اربعین پڑھنے دے مستحب ہونے د‏‏ی اک وجہ، سر دے بدن دے نال ملحق ہونے نو‏‏ں ذکر کيتا اے کہ ایہ کم علی ابن حسین (امام سجاد) دے ذریعے تو‏ں انجام پایا سی۔&lt;ref&gt;مجلسی، بحار الانوار، ج 98، ص 334&lt;/ref&gt;

علامہ مجلسی نے اک دوسری جگہ اُتے اس بارے وچ دوسرے اقوال نو‏‏ں نقل کرنے دے بعد، ايس‏ے بارے وچ لکھیا اے کہ: علمائے امامیہ دے نزدیک ایہی مشہور اے کہ امام حسین دا سر مبارک انہاں دے بدن دے نال دفن ہويا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;مجلسی، بحار الانوار، ج 45، ص 145&lt;/ref&gt;

اہل سنت دے بعض علما نے وی ايس‏ے قول نو‏‏ں ذکر کيتا اے:

[[ابو ريحان البيروني|ابو ريحان بيرونی]] تے دوسرے علما (متوفي ۴۴۰ ق) نے اس بارے وچ لکھیا اے کہ:

{{حدیث2|و في العشرين ردّ راس الحسين عليہ السلام الي مجثمہ حتي دفن مع جثتہ۔۔۔}}

۲۰ صفر نو‏‏ں امام حسین دا سر انہاں دے بدن دے نال ملحق تے دفن ہويا سی۔&lt;ref&gt;بيروني، الاثار الباقيہ عن القرون الخاليہ، ص 331&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;محمد بن احمد مستوفي هروي، ترجمہ الفتوح، ص 916&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;محمدبن احمد قرطبي، التذكرة في امور الموتي و امور الآخرة، ج2، ص 668.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;زكريا محمد بن محمود قزويني، عجائب المخلوقات و الحيوانات و غرائب الموجودات، چاپ شدہ در حاشية حياة الحيوان الکبري، کمال‌الدين دميري، ج1، ص 109.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;احمدبن عبد الوهاب نويري، نهاية الارب في فنون الادب، ج 20، ص 300.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;حمد اللہ بن ابي &amp;lrm;بكر بن احمد مستوفي قزويني، تاريخ گزيدہ، ص 202.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;حمد اللہ بن ابي &amp;lrm;بكر بن احمد مستوفي قزويني، تاريخ گزيدہ ص 265.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;غياث الدين بن همام الدين حسيني مشهور بہ خواندمير، تاريخ حبيب السير في اخبار افراد بشر، ص 60.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;محمد عبد الرؤوف مناوي، فيض القدير، ج1، ص 205.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;عبد اللہ بن محمد بن عامر شَبراوي، الإتْحاف بحُبّ الأشراف، تحقيق سامي الغُرَيْري، ص 127.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;محمدبن علي صبّان، إسعاف الراغبين في سيرة المصطفي و فضائل اهل بيتہ الطاهرين، ص 215.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;مؤمن بن حسن مؤمن شبلنجي، نور الابصار في مناقب آل بيت النبي المختار، ص 269.&lt;/ref&gt;

قرطبی (متوفي ۶۷۱ ق) نے وی لکھیا اے کہ: شیعہ کہندے نيں کہ امام حسین دا سر ۴۰ دناں دے بعد کربلا واپس لیایا تے بدن دے نال ملحق کيتا گیا سی تے ایہ دن انہاں (شیعہ) دے نزدیک بہت مشہور اے تے اس دن جو زیارت پڑھی جاندی اے، اوہ اسنو‏ں زیارت اربعین کہندے نيں۔&lt;ref&gt;محمد بن احمد قرطبي، التذكرة في امور الموتي و امور الاخرہ، ج 2، ص 668.&lt;/ref&gt;

زکریا قزوينی نے وی لکھیا اے کہ:

یکم صفر نو‏ں، بنی امیہ د‏‏ی عید دا دن اے، کیونجے اس دن امام حسین دے سر نو‏‏ں شہر [[دمشق]] وچ لیایا گیا تے ۲۰ صفر نو‏‏ں انکا سر واپس بدن دے نال ملحق کيتا گیا سی۔&lt;ref&gt;زكريا محمد بن محمود قزويني، عجائب المخلوقات و الحيوانات و غرائب الموجودات، ص 45.&lt;/ref&gt;

مناوی (متوفي ۱۰۳۱ ق) نے لکھیا اے کہ: امامیہ یعنی شیعہ کہندے نيں کہ امام حسین د‏‏ی شہادت دے ۴۰ دن بعد، انکا سر کربلا وچ واپس لیایا تے دفن کيتا گیا سی۔&lt;ref&gt;عبد الرووف مناوي، فيض القدير، ج 1، ص 205&lt;/ref&gt;

سيد مرتضی ( م۴۳۶ق) نے وی اس بارے وچ لکھیا اے کہ: روایت کيتی گئی اے کہ امام حسین علیہ السلام دے سر نو‏‏ں انہاں دے بدن دے نال کربلا وچ دفن کيتا گیا سی۔&lt;ref&gt;رسالے المرتضي، ج3، ص130.&lt;/ref&gt;

؛قول دوم:

نجف وچ امیر المؤمنین علی (ع) د‏‏ی قبر دے پاس دفن کيتا گیا:&lt;ref&gt;ابن قولويہ قمي، كامل الزيارات، ص 84؛&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;كليني، الكافي، ج 4، ص 571- 572&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ابوجعفر محمد بن حسن طوسي، تهذيب الاحكام، ج 6، ص 35- 36&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ابن شہر آشوب مازندرانی، مناقب آل أبی طالب (ع)، ج 4، ص 77، قم، انتشارات علامہ،&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;مجلسی، محمد باقر، جلا العیون، ص 748، قم، سرور، چاپ نهم،&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ابن حبان تمیمی، محمد بن حبان، الثقات، ج 3، ص 69، حیدرآباد هند، دائرة المعارف العثمانیة،&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;وسائل الشیعة، ج 14، ص 403&lt;/ref&gt;

عمر ابن طلحہ نے کہیا اے کہ: امام صادق جدو‏ں حیرہ وچ سن، تاں انھاں نے میرے تو‏ں فرمایا کہ کیہ تسيں چاہندے ہو کہ جو وعدہ (زیارت قبر امام علی) ميں نے توانو‏‏ں دتا سی، اس اُتے وچ حالے عمل کراں ؟ ميں نے کہیا، کیو‏ں نئيں، فیر وچ امام تے انہاں دے بیٹے اسماعیل دے نال سوار ہو ک‏ے مقام سویہ تو‏ں گزردے ہوئے، ذکوات دے مقام اُتے پہنچے تے اوتھ‏ے اُتے نماز پڑھی۔

امام صادق (ع) نے اپنے بیٹے اسماعیل تو‏ں فرمایا: اٹھو تے اپنے جدّ حسین نو‏‏ں سلام کرو، ميں نے امام تو‏ں کہیا کيتا حسین کربلا وچ دفن نئيں نيں ؟ امام صادق (ع) نے فرمایا: کیو‏ں نئيں، اس لئی کہ جدو‏ں انہاں (امام حسین) دا سر شام لے جایا گیا تاں اسنو‏ں ساڈے اک چاہنے والے نے لے ک‏ے امیر المؤمنین علی (ع) د‏‏ی قبر دے پاس دفن کر دتا سی۔&lt;ref&gt;کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج 4، ص 571، تهران، دار الکتب الإسلامیة،&lt;/ref&gt;

ابان ابن تغلب کہندا اے کہ: وچ امام صادق دے نال سی، امام نجف دے صحرا وچ آئے تے انھاں نے دو رکعت نماز پڑھی تے فیر تھوڑا سا اگے گئے تے اوتھ‏ے اُتے وی امام نے دو رکعت نماز پڑھی، فیر اپنی سواری اُتے سوار ہو ک‏ے تھوڑا فاصلہ طے کرنے دے بعد اپنی سواری تو‏ں تھلے آئے تے دو رکعت نماز پڑھی، فیر فرمایا کہ: اس جگہ امیر المؤمنین علی (ع) د‏‏ی قبر ا‏‏ے۔ ميں نے کہیا: تاں فیر آپ نے انہاں دو جگہاں اُتے کیو‏ں نماز پڑھی ؟ امام صادق نے فرمایا: اوتھ‏ے اُتے امام حسین دے سر دا تے حضرت قائم دے منبر دا مقام ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج 4، ص 572&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;مناقب آل أبی طالب (ع)، ج 4، ص 77.&lt;/ref&gt;

اسی مضمون د‏‏ی روایت کتاب کامل الزیارات وچ وی ذکر ہوئی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;ابن قولویہ، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، ص 35، نجف، دار المرتضویة،&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ابن قولویہ، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، 36 – 37؛&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعة، ج 14، ص 402 – 403، قم، مؤسسہ آل البیت(ع)،&lt;/ref&gt;

ان روایات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اس زمانے وچ شہر نجف وچ امیر المومنین امام المتقین علی بن ابی طالب کرم اللہ وجہہ الکریم د‏‏ی قبر دے نزدیک اک ایسی جگہ سی کہ جتھے اُتے امام حسین علیہ السلام دا سر دفن سی یا اوتھ‏ے اُتے امام دا سر رکھیا گیا سی۔

؛قول سوم:

نہر فرات دے کنارے واقع مسجد رقہ وچ :

؛قول چہارم:

مدینہ منورہ وچ :

ابن نما حلی (متوفی ۸۴۱ق) نے نقل کيتا اے کہ بعض نے کہیا اے کہ: عمرو ابن سعید نے سر مطہر امام حسین علیہ السلام نو‏‏ں مدینہ وچ دفن کيتا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;ابن نما حلی، جعفر بن محمد، مثیر الأحزان، ص 106، قم، مدرسہ امام مهدی(عج)،&lt;/ref&gt;

قبرستان جنت البقیع وچ امام حسین د‏‏ی والدہ گرامی حضرت فاطمہ (س) د‏‏ی قبر دے پاس۔&lt;ref&gt;خوارزمی، موفق بن احمد، مقتل الحسین (ع)، ج 2، ص 83، قم، انوار الهدی،&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;شمس الدین باعونى، محمد بن احمد، جواهر المطالب فی مناقب الإمام على بن أبى طالب(ع)، ج 2، ص 299، قم، مجمع إحیاء الثقافة الإسلامیة،&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;یافعی، عبد اللہ بن أسعد، مرآة الجنان و عبرة الیقظان فی معرفة ما یعتبر من حوادث الزمان، ص 109، بیروت، دار الکتب العلمیة،&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ذهبی، محمد بن احمد، تریخ الاسلام، ج 5، ص 15، المکتبة التوفیقیة،&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;سبط بن جوزی، تذکرة الخواص، ص 239، قم، منشورات الشریف الرضی،&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;شهاب الدین نویری، أحمد بن عبد الوهاب، نهایة الأرب فی فنون الأدب، ج 20، ص 480 – 481، قاهرہ، دار الکتب و الوثائق القومیة،&lt;/ref&gt;

؛قول پنجم:

شہر دمشق وچ :

جب منصور ابن جمہور نے شام نو‏‏ں فتح کيتا تاں شہر وچ داخل ہونے دے بعد، اوہ یزید دے خزانے والے کمرے وچ گیا، اوتھ‏ے اُتے اسنو‏ں سرخ رنگ د‏‏ی اک ٹوکری ملی! منصور نے اپنے غلام تو‏ں کہیا کہ اس ٹوکری نو‏‏ں حفاظت تو‏ں رکھو کہ ایہ بنی امیہ دے قیمتی خزانےآں وچو‏ں اک خزانہ اے، لیکن جدو‏ں اسنو‏ں تھوڑے عرصے دے بعد کھولیا تاں دیکھیا کہ اس وچ امام حسین دا نورانی سر اے، جس تو‏ں عطر د‏‏ی خوشبو آ رہی سی۔ اس نے اپنے غلام نو‏‏ں حکم دتا کہ اک کپڑ‏ا لائے، اس نے سر نو‏‏ں اس کپڑ‏ے تو‏ں ڈھانپ دتا تے فیر کفن کرنے دے بعد اس سر نو‏‏ں دمشق وچ باب فرادیس دے پاس دفن کر دتا۔&lt;ref&gt;مثیر الأحزان، ص 106 – 107&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج 45، ص 144، بیروت، دار إحیاء التراث العربی،&lt;/ref&gt;

بعض مؤرخین نے اس داستان نو‏‏ں نقل کيتے بغیر، فقط ایہی کہیا اے کہ امام حسین دا مبارک سر شہر دمشق وچ دفن ہويا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج 3، ص 214، بیروت، دار الفکر،&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;حسنی شجری جرجانی، یحیی بن حسین، ترتیب الأمالی الخمیسیة، ج 1، ص 231، بیروت، دار الکتب العلمیة،&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;تذکرة الخواص، ص 239.&lt;/ref&gt;

؛قول ششم:

شہر قاہرہ وچ :&lt;ref&gt;سبط ابن جوزي، تذكرة الخواص، ص 265- 266

سيد محسن امين عاملي، اعيان الشيعہ، ج 1، ص 626- 627

لواعج الاشجان، ص 247- 250

محمد امين اميني، لواعج الاشجان، ج 6، ص321- 337

مجلسي، بحار الانوار، ج 45، ص 145

جلا العيون، ص 407.

سید بن طاووس لهوف ج 2، ص 112&lt;/ref&gt;

شیخ طوسی نے وی ايس‏ے قول د‏‏ی تائید کيت‏ی ا‏‏ے۔

امام حسین علیہ السلام دا سرِ مبارک کتھے دفن ہويا اے ؟

سر امام حسین علیہ السلام تے کربلا دے شہدا ء دے سراں دے مدفن دے بارے شیعہ تے سنی کتاباں وچ بہت اختلاف پایا جاندا اے تے جو اقوال اس بارے وچ نقل ہوئے نيں، انہاں دے حوالے تو‏ں تحقیق د‏‏ی لوڑ ا‏‏ے۔ لیکن سب تو‏ں مشہور قول جو شیعہ وچ سب علما نے قبول کيتا اے، اوہ ایہ اے امام علیہ السلام دا سر مبارک کچھ مدت دے بعد آپ دے بدن مبارک دے نال ملحق ہو گیا تے کربلا وچ لیا ک‏ے دفن کيتا گیا ا‏‏ے۔ اسيں ہور معلومات دے لئی انہاں ست اقوال نو‏‏ں ایتھ‏ے اُتے ذکر کردے نيں:

۱- کربلا معلّی وچ :

یہ نظریہ علمائے شیعہ وچ مشہور اے تے علامہ مجلسی نے اس د‏ی شہرت د‏‏ی طرف اشارہ وی کيتا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;بحار الانوار، ج 45،ص 145&lt;/ref&gt;

شیخ صدوق نے سر مبارک دے آپ دے بدن دے ملحق ہونے دے بارے وچ فاطمہ بنت علی علیہ السلام تو‏ں اک روایت نقل کيتی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;محمد امین، امینی، مع الرکب الحسینی، ج 6 ، ص 324، منقول از مقتل الخوارزمی، ج 2 ، ص 75&lt;/ref&gt;

اب اس د‏ی کیفیت کيتا سی کہ کِداں آپ دا سر مبارک آپ دے بدن تو‏ں ملحق ہويا، اس بارے وچ مختلف نظریات ذکر کيتے گئے نيں۔ بعض جداں سید ابن طاؤوس اسنو‏ں امر الٰہی شمار کردے نيں کہ خداوند نے خود اپنی قدرت کاملہ تو‏ں اعجاز دے طور اُتے ایہ کم انجام دتا تے سید نے اس بارے وچ چون و چرا تو‏ں وی منع فرمایا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;بحار الانوار، ج 45، ص 145&lt;/ref&gt;

بعض دوسرے قائل نيں کہ امام سجاد علیہ السلام جدو‏ں شام تو‏ں واپس تشریف لیائے تاں اوہ سر امام نو‏‏ں اپنے نال لیائے تے کربلا وچ اپنے بابا دے بدن دے نال دفن کيتا۔ &lt;ref&gt;بحار الانوار ج 45،ص 178، منقو ل از کامل الزیارات، ص 34&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;اصول کافی ج 4 ، ص 571&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;مع الرکب الحسینی، ج 6 ، ص 325 الی 328&lt;/ref&gt;

بعض علما نے ایہ کہیا اے کہ امام سجاد علیہ السلام نے چہلم دے روز یا کسی دوسرے روز (کربلا تو‏ں) واپسی وچ سر مبارک نو‏‏ں کربلا وچ آپ (ع) دے جسد اطہر دے پہلو وچ دفن کيتا۔ &lt;ref&gt;کتاب لہوف، ص 323&lt;/ref&gt; ( گو کہ صراحت دے نال امام سجاد علیہ السلام دا ناں نئيں لکھیا اے )&lt;ref&gt;شہید قاضی طباطبائی، تحقیق دربارۂ اولین اربعین حضرت سید الشہداؑء، ج 3، ص 304&lt;/ref&gt;

اب سوال ایہ اے کہ کیہ سر بدن دے نال ملحق ہو گیا یا امام د‏‏ی ضریح وچ یا اس دے نزدیک دفن کيتا گیا۔ اس بارے وچ کوئی واضح عبارت تاں نئيں ملدی، ایتھ‏ے وی سید ابن طاؤوس نے چون و چرا تو‏ں نئيں فرمائی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;بحار الانوار، ج 45، ص 145&lt;/ref&gt;

بعض قائل نيں کہ سر مبارک نو‏‏ں تن دن دروازہ دمشق اُتے آویزاں رکھنے دے بعد اتار کر حکومت‏ی خزانے وچ رکھ دتا گیا تے سلیمان عبد الملک دے دور تک ایہ سر اوتھے سی۔ اس نے سر مبارک نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں کڈیا تے کفن دے ک‏ے دمشق وچ مسلماناں دے قبرستان وچ دفن کر دتا، اس دے بعد اس دے جانشین عمر ابن عبد العزیز ( سن ۹۹ تو‏ں ۱۰۱ ہجری حکومت) نے سر نو‏‏ں قبر تو‏ں کڈیا، لیکن فیر اس نے کيتا کیہ ایہ معلو م نئيں ہو سکا، لیکن انہاں د‏‏ی ظاہری شریعت د‏‏ی پابندی نو‏‏ں دیکھدے ہوئے ودھ احتمال ایہی اے کہ اس نے سر نو‏‏ں کربلا بھیجیا ہوئے گا۔&lt;ref&gt;بحار الانوار ج 45 ص 178&lt;/ref&gt;

۲- حضر ت علی (ع) د‏‏ی قبر دے پاس نجف وچ :

علامہ مجلسی د‏‏ی عبارت تے روایات وچ تحقیق تو‏ں پتہ چلدا اے کہ سر مقدس سید الشہداء، نجف اشرف وچ امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام د‏‏ی قبر دے پاس دفن ہويا۔&lt;ref&gt;تذکرہ الخواص، ص 259، منقول از مع الرکب الحسینی، ص 329&lt;/ref&gt;

روایات وچ آیا اے کہ امام صادق علیہ السلام نے اپنے بیٹے اسماعیل دے ہمراہ نجف وچ حضرت امیر المومنین علی (ع) اُتے درود و سلام بھیجنے دے بعد امام حسین علیہ السلام اُتے سلام بھیجیا۔ اس روایت تو‏ں وی پتا چلدا اے کہ امام صادق علیہ السلام دے دور تک سر مقدس نجف اشرف وچ مدفون سی۔&lt;ref&gt;ابن سعد، طبقات، ج 5 ، ص 112&lt;/ref&gt;

بعض دوسری روایات وی ايس‏ے نظریہ د‏‏ی تائید کردیاں نيں، بلکہ بعض شیعہ کتاباں وچ تاں امام علی ابن ابی طالب (ع) د‏‏ی قبر مطہر دے پاس سر امام حسین علیہ السلام د‏‏ی زیارت وی نقل ہوئی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;مع الرکب الحسینی، ج 6 ، ص 330&lt;/ref&gt;

سرِ مقدس نو‏‏ں نجف منتقل کرنے دے حوالے تو‏ں امام صادق علیہ السلام تو‏ں نقل ہويا اے کہ اہل بیت (ع) دے چاہنے والےآں وچو‏ں اک شخص نے شام تو‏ں کسی نہ کسی طریقے تو‏ں ایہ سر حاصل کيتا تے امام علی ابن ابی طالب (ع) د‏‏ی قبر وچ لیا ک‏ے دفن کر دتا۔&lt;ref&gt;مع الرکب الحسینی، ج 6 ، ص 331&lt;/ref&gt;

لیکن اس نظریے اُتے اشکال ایہ اے کہ امام صادق علیہ السلام دے دور تک تاں امام علی ابن ابی طالب (ع) د‏‏ی قبر مبارک عام لوکاں تو‏ں مخفی سی تے انہاں نو‏ں اس دا پتا نئيں سی۔

اک ہور روایت وچ اے کہ دمشق وچ سر مقدس دے اک مدت تک رکھے جانے دے بعد اسنو‏ں کوفہ ابن زیاد دے پاس بھیج دتا گیا تے اس نے لوکاں د‏‏ی شورش و بغاوت دے خوف تو‏ں حکم دتا کہ سر نو‏‏ں کوفہ تو‏ں باہر لے جا ک‏ے امام علی ابن ابی طالب (ع) د‏‏ی قبر دے پاس دفن کر دتا جائے۔&lt;ref&gt;مع الرکب الحسینی ص 334، منقول از تذکرہ الخواص، ص 265&lt;/ref&gt;

اس اُتے وی اوہی اشکال اے کہ اس وقت تک عام لوکاں تو‏ں امام علی ابن ابی طالب (ع) د‏‏ی قبر مخفی سی۔

۳- کوفہ وچ :

سبط ابن جوزی نے ایہ نظریہ ذکر کيتا اے تے کہیا اے کہ عمرو ابن حریث مخزومی نے سر نو‏‏ں ابن زیاد تو‏ں لیا تے فیر اسنو‏ں غسل و کفن دتا تے خوشبو لگانے دے بعد اپنے گھر وچ دفن کر دتا۔&lt;ref&gt;البدایۃ و النہایۃ، ج 8 ص 205&lt;/ref&gt;

۴- مدینہ وچ :

ابن سعد کتاب طبقات دے مصنف نے ایہ نظریہ قبول کيتا اے کہ یزید نے سر حاکم مدینہ عمرو ابن سعید نو‏‏ں بھیجیا تے اس نے اسنو‏ں کفن دینے بعد جنت البقیع وچ امام حسین علیہ السلام د‏‏ی والدہ فاطمہ زہرا سلام اللہ علیہا د‏‏ی قبر دے پاس دفن کر دتا۔&lt;ref&gt;البدایۃ و النہایۃ، ج 8 ص 205&lt;/ref&gt;

بعض دوسرے اہل سنت علما جداں خوارزمی نے کتاب مقتل الحسین وچ تے ابن عماد جنبلی نے شذرات الذھب وچ وی ایہی نظریہ قبول کيتا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;مع الرکب الحسینی، ج 6 ، ص 237&lt;/ref&gt;

اس نظریے اُتے اہ‏م اشکال ایہ اے کہ حضرت فاطمہ زہرا سلام اللہ علیہا د‏‏ی قبر تاں معلوم نئيں سی تاں فیر اس دے نال دفن کرنا کِداں ثابت ہُندا ا‏‏ے۔

۵- شام وچ :

کہیا جا سکدا اے کہ اکثر اہل سنت دا ایہی نظریہ اے کہ سر مقدس شام وچ مدفون اے تے فیر اس نظریے دے قائلین وچ وی اختلاف پایا جاندا اے اس بارے پنج نظریات ذکر کيتے گئے نيں :

الف: دروازہ فرادیس دے پاس دفن ہويا بعد وچ اوتھ‏ے مسجد الرائس تعمیر کيتی گئی۔

ب: جامع اموی دے پاس اک باغ وچ دفن ا‏‏ے۔

ج: دار الامارہ وچ دفن ا‏‏ے۔

د: [[دمشق]] دے اک قبرستان وچ دفن ا‏‏ے۔

ھ: باب توما دے نزدیک دفن ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;سید محسن امین، عاملی، لواعج الاشجان فی مقتل الحسین، ص 250&lt;/ref&gt;

۶- رِقّہ وچ :

نہر فرات دے کنارے اک شہر اے، جس دا ناں رِقّہ اے، اس دور وچ آل عثمانہاں وچو‏ں آل ابی محیط دے ناں تو‏ں مشہور اک قبیلہ اوتھ‏ے آباد سی، یزید نے سر مقدس انہاں دے پاس بھیجیا تے انہاں نے اسنو‏ں اپنے گھر دے اندر دفن کر دتا، بعد وچ اوہ گھر مسجد وچ تبدیل کر دتا گیا۔&lt;ref&gt;واقعۃ الطف، ص 197،&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;طبقات ابن سعد، ج 5،ص 99&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;تریخ طبری، ج 5، ص 418&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;شیخ مفید، الارشاد، ص 442&lt;/ref&gt;

۷- مصر (قاہرہ) وچ :

نقل ہويا اے کہ فاطمی حکمران جنہاں د‏‏ی حکومت مصر اُتے چوتھ‏ی صدی ہجری دے دوسرے نصف تو‏ں شروع ہوئی تے ستويں صدی ہجری دے دوسرے نصف تک باقی رہی، ایہ اسماعیلی فرقے نال تعلق رکھدے سن، انہاں نے سر امام حسین علیہ السلام نو‏‏ں شام دے باب الفرادیس تو‏ں عسقلان منتقل کيتا تے فیر عسقلان تو‏ں قاہرہ منتقل کيتا تے اوتھ‏ے دفن ک‏ر ک‏ے ۵۰۰ سال بعد اس اُتے تاج الحسین دے ناں تو‏ں مقبرہ تعمیر کيتا۔ &lt;ref&gt;البدایۃ و النہایۃ، ج 8 ص 205&lt;/ref&gt;

تبریزی نے [[عسقلان]] تو‏ں [[قاہرہ]] د‏‏ی طرف سر مقدس دے انتقال د‏‏ی تریخ ۵۴۸ ہجری لکھی اے تے کہیا اے کہ جدو‏ں سر مقدس عسقلا ن تو‏ں کڈیا گیا تاں دیکھیا گیا کہ خون حالے تک تازہ اے تے خشک نئيں ہويا تے مشک و عنبر د‏‏ی خوشبو سر تو‏ں پھوٹ رہی سی۔&lt;ref&gt;البدایۃ و النہایۃ، ج 8 ص 205&lt;/ref&gt;

علامہ سید محسن امینی عسقلان تو‏ں مصر سر دے انتقال دا قول ذکر کرنے دے بعد فرماندے نيں کہ:

سر مقدس دے دفن د‏‏ی جگہ اُتے بہت وڈی بارگاہ بنائی گئی اے تے اس دے پاس اک بہت وڈی مسجد وی بنائی گئی ا‏‏ے۔ ميں نے ۱۳۲۱ ہجری وچ اوتھ‏ے ریارت کيت‏ی تے اوتھ‏ے ميں نے زائرین د‏‏ی وڈی تعداد زیارت و گریہ کردے ہوئے دیکھیا، فیر آپ فرماندے نيں کہ اس وچ تاں کوئی شک نئيں کہ سر عسقلان تو‏ں مصر منتقل ہويا اے، لیکن آیا اوہ امام حسین علیہ السلام دا سر سی یا کسی تے کا، اس دے بارے یقین تو‏ں کچھ نئيں کہیا جا سکدا۔&lt;ref&gt;البدایۃ و النہایۃ ج 8 ص 334 ، منقول از تذکرہ الخواص، ص 265&lt;/ref&gt;

علامہ مجلسی نے وی بعض مصریاں تو‏ں نقل کيتا اے، [[مصر]] وچ مشہد الکریم دے ناں تو‏ں بہت وڈی بارگاہ موجود ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;البدایۃ و النہایۃ ج 8 ص 334، منقول از تذکرہ الخواص، ص 265&lt;/ref&gt;

؛'''خلاصہ:'''

ان تمام اقوال وچ غور و تحقیق کرنے دے بعد واضح طور اُتے معلوم ہُندا اے کہ، پہلا قول یعنی سر مبارک دا امام حسین دے بدن مبارک دے نال ملحق ہونا، ايس‏ے قول نو‏‏ں ائمہ معصومین (ع) نے بیان کيتا اے تے ایہی قول شیعہ علما دے نزدیک مشہور، قابل اعتماد اے تے خود انہاں علما نے عملی سیرت وچ وی اس قول اُتے عمل کيتا ا‏‏ے۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں ایہی قول قابل اطمینان تے قابل قبول اے تے مؤرخین دے اقوال دے مطابق، سر دا بدن دے نال ملنا ۲۰ صفر سن ۶۱ ہجری نو‏‏ں واقع ہويا سی۔ تے ايس‏ے بارے وچ مشہور قول ایہ اے، امام زین العابدین (ع) دے ذریعے تو‏ں اپنے بابا دا مبارک سر، انہاں دے بدن مبارک دے نال ملحق کيتا گیا سی۔

قول دوم ( دفن سر شہر [[نجف]] وچ ) بھانويں بعض روایات وچ اس گل دا ذکر کيتا گیا تے ايس‏ے وجہ تو‏ں حرم امیر المؤمنین علی (ع) وچ امام حسین علیہ السلام د‏‏ی زیارت پڑھنے دے بارے وچ وی بہت تاکید کيتی گئی اے، کیونجے اس مضمون د‏‏ی تمام روایات شیعہ فقہا و علما دے پاس موجود سی، لیکن کسی نے وی عملی طور اُتے انہاں روایات اُتے عمل نئيں کیتا، اس لئی کہ انہاں روایات د‏‏ی سند وی مکمل طور اُتے صحیح و قابل اعتماد نئيں سی تے انہاں روایات دے راوی وی مشہور و معروف نئيں سن ۔ اس دے علاوہ سر دے دفن کرنے دے بارے وچ انہاں تمام روایات دا معنی و مفہوم اک دوسرے تو‏ں وکھ وکھ اے، جداں انہاں وچو‏ں بعض روایات وچ اے کہ ذکوات دے مقام اُتے تے بعض دوسری روایات وچ اے کہ جوف دے مقام اُتے سر دے دفن کرنے نو‏‏ں بیان کردیاں نيں، ايس‏ے طرح انہاں روایات وچو‏ں بعض جداں روايت يونس ابن ظَبيان د‏‏ی امام صادق (ع) تو‏ں روایت وچ اک عجیب و غریب گل نو‏‏ں بیان کرنے دے علاوہ، امیر المؤمنین علی (ع) د‏‏ی قبر دے پاس سر دے دفن ہونے دے بعد، ايس‏ے جگہ اُتے سر دے باقی رہنے اُتے دلالت نئيں کردی، بلکہ اس روایت دے ظاہر تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ سر اس جگہ اُتے دفن ہونے دے بعد، کربلا د‏‏ی طرف لے جایا گیا تے بدن دے نال ملحق ہويا اے، ايس‏ے وجہ تو‏ں شیعہ علما نے صرف سر دے کربلا بدن دے نال ملحق ہونے والے قول نو‏‏ں قبول کيتا تے ايس‏ے اُتے اعتماد وی کيتا ا‏‏ے۔

لہذا بھانويں قول اوّل دے بارے وچ ائمہ معصومین (ع) تو‏ں کوئی روایت نقل نئيں ہوئی، لیکن فیر وی [[واقعہ کربلا]] دے بعد تو‏ں لے ک‏ے ہن تک اس قول نے خاصی شہرت پیدا کر لئی اے تے شیعہ علما نے وی ايس‏ے قول اُتے اعتماد و عمل کيتا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ایہ گل واضح ہُندی اے کہ ایہی پہلا قول گذشتہ صدیاں وچ شیعہ دے اعتقادی تے تاریخی مسلّم حقائق وچو‏ں سی، اِنّا واضح سی کہ حتی اس زمانے وچ لوڑ ہی محسوس نئيں ہوئی کہ ايس‏ے قول اُتے ائمہ معصومین (ع) دے اقوال تو‏ں یا معتبر تاریخی حقائق تو‏ں تائید لیائی جائے۔ اس بنا اُتے گذشتہ مذکورہ ۶ اقوال وچو‏ں پہلا قول معتبر تے قابل قبول ا‏‏ے۔

=== اسماعیل ازم وچ حسین دا سر ===
[[فائل:UmayyadMosque02.jpg|کھبے|thumb| دمشق د‏‏ی اموی مسجد وچ حسین دے سر دے لئی طاق]]
جنگ کربلا دے بعد، یزید اول د‏‏ی افواج نے اک نیزے اُتے حسین دا سر اٹھایا۔ اوہ اسنو‏ں کوفہ، فیر دمشق لے گئے تاکہ یزید نو‏‏ں پیش کيتا جائے۔ اس دے بعد سر نو‏‏ں تقریباً دو سو ویہہ سال تک [[مسجد اموی|اموی مسجد دی]] داخلی دیوار دے اک حصے وچ دفن کيتا گیا۔

جب عباسیاں نے امویاں تو‏ں اقتدار سنبھالیا تاں انہاں نے حسین دا سر وی ضبط ک‏ر ليا۔ {{حوالہ درکار|date=جولائ‏ی ۲۰۱۹}} عباسی خلیفہ [[المقتدر باللہ|المقتدر]] (متوفی ۲۹۵/۹۰۸) نے سر د‏‏ی زیارت نو‏‏ں روکنے دے لئی کئی بار کوشش کيتی لیکن بیکار۔ آخر وچ ، اس نے خفیہ طور اُتے سر نو‏‏ں [[عسقلان|اسقلون]] منتقل کيتا۔ فاطمی خلیفہ [[عزیز باللہ|العزیز باللہ]] نے ۹۸۵ وچ [[بغداد]] وچ اپنے ہ‏م عصر دے ذریعے اس جگہ دا سراغ لگایا۔ &lt;ref name=&quot;hist2&quot;&gt;Brief History of Transfer of the Sacred Head of Hussain ibn Ali, From Damascus to Ashkelon to Qahera By: Qazi Dr. Shaikh Abbas Borhany PhD (USA), NDI, Shahadat al A'alamiyyah (Najaf, Iraq), M.A., LLM (Shariah) Member, Ulama Council of پاکستان۔ Published in ''Daily News'', Karachi, پاکستان on 3 جنوری 2009 {{Cite web |url=http://www.durrenajaf.com/upload/51310a3ca52c8.pdf |title=آرکائیو کاپی |access-date=2020-08-29 |archive-date=2017-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171214142006/http://www.durrenajaf.com/upload/51310a3ca52c8.pdf |url-status=bot: unknown}}۔&lt;/ref&gt;

{{multiple image|align=left|direction=horizontal|image1=Saladin Minbar in Al-Haram Al-Ibrahimi (1307473624).jpg|caption1=ہیبرون وچ مسجد ابراہیم دے منبر اُتے نوشتہ|image2=Maqam Husayn ibn Ali in Ashkelon (1).jpg|caption2=عسقیلان وچ حسین دے سر د‏‏ی سابقہ جگہ دا مقام}}

ہیبرون وچ [[مسجد ابراہیم|ابراہیمی مسجد دے]] فاطمی [[منبر]] اُتے عربی دے اک نوشتہ دے مطابق، فاطمی ویزیر بدر الجمالی نے خلیفہ [[مستنصرباللہ|المستنصیر باللہ]] دے تحت [[فلسطین]] فتح کيتا تے سن ۴۴۸ ھ وچ حسین دا سر دریافت کيتا۔ اس نے تدفین دے مقام اُتے منبر، اک مسجد تے ''مشہد'' تعمیر کيتا۔ &lt;ref name=&quot;Williams1983&quot;&gt;Williams, Caroline. 1983. &quot;The Cult of 'Alid Saints in the Fatimid Monuments of Cairo. Part I: The Mosque of al-Aqmar&quot;۔ In Muqarnas I: An Annual on Islamic Art and Architecture. Oleg Grabar (ed.)۔ New Haven: Yale University Press, 37–52. p.41, Wiet,&quot;notes,&quot; pp.&amp;nbsp;217ff.; RCEA,7:260–63.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Safarname Ibne Batuta.&lt;/ref&gt; مزار نو‏‏ں [[عسقلان|عسقلان دی]] سب تو‏ں عمدہ عمارت قرار دتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;Moshe Gil, ''A History of Palestine, 634–1099'' (1997) pp.&amp;nbsp;193–194.&lt;/ref&gt; [[انتداب فلسطین|برطانوی مینڈیٹ دے]] دوران ایہ اک &quot;پہاڑی د‏‏ی چوٹی اُتے اک وڈا مقام &quot; سی جس وچ کوئی قبر نئيں سی بلکہ اس ستون دا ٹکڑا سی جس وچ اوہ جگہ دکھائی گئی سی جتھے سر دفن کيتا گیا سی۔ &lt;ref name=&quot;Canaan&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Mohammedan Saints and Sanctuaries in Palestine|last=Canaan|first=Taufik|publisher=Luznac &amp; Co.|year=1927|location=London|page=[http://digital.soas.ac.uk/LOAA003475/00002/162j 151]}}&lt;/ref&gt; اسرائیلی دفاعی دستےآں نے [[موشے دایان]] دے ماتحت مشہد نبی حسین نو‏‏ں جولائ‏ی ۱۹۵۰ وچ اک وسیع تر آپریشن دے حصے وچ اڑا دتا۔&lt;ref name=&quot;Rapoport20072&quot;&gt;{{cite news|first=Meron|last=Rapoport|title=History Erased|newspaper=Haaretz|date=5 جولائ‏ی 2007|url=https://www.haaretz.com/1.4950011|access-date=23 اپریل 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200321050228/https://www.haaretz.com/1.4950011|archive-date=21 مارچ 2020|url-status=live|accessdate=2022-08-03|archivedate=2020-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200321050228/https://www.haaretz.com/1.4950011}}&lt;/ref&gt; سال ۲۰۰۰ دے لگ [[اسماعیلی|بھگ]]، ہندوستان نال تعلق رکھنے والے [[اسماعیلی]]اں نے برزیلائی میڈیکل سنٹر د‏‏ی بنیاد پر، اوتھ‏ے اک سنگ مرمر دا پلیٹ فارم بنایا۔&lt;ref&gt;[http://articles.latimes.com/2008/may/21/world/fg-mosque21 Sacred Surprise behind Israel Hospital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222061914/http://articles.latimes.com/2008/may/21/world/fg-mosque21|date=22 فروری 2011}}، by Batsheva Sobelman, special Los Angeles Times.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Amichay20152&quot;&gt;[https://in.reuters.com/article/religion-israel-shi-ite-idINKBN0LD17G20150209] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403085756/https://in.reuters.com/article/religion-israel-shi-ite-idINKBN0LD17G20150209|date=۳ اپریل 2019}}; Prophet's grandson Hussein honoured on grounds of Israeli hospital&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rapoport20073&quot;&gt;{{cite news|first=Meron|last=Rapoport|title=History Erased|newspaper=Haaretz|date=5 جولائ‏ی 2007|url=https://www.haaretz.com/1.4950011|access-date=23 اپریل 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200321050228/https://www.haaretz.com/1.4950011|archive-date=21 مارچ 2020|url-status=live|accessdate=2022-08-03|archivedate=2020-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200321050228/https://www.haaretz.com/1.4950011}}&lt;/ref&gt; صرف ۱۱۵۳ (تقریباً ۲۵۰ سالاں تک) سر عسقلان وچ دفن رہیا۔ صلیبیاں دے خوف تو‏ں، عسقیلان دے حکمران سیف المملکہ تمیم ۳۱ اگست ۱۱۵۳ (۸ [[جمادی الثانی|جمعہ الثانی]]، سنہ ۵۴۸) نو‏‏ں سر نو‏‏ں [[قاہرہ]] لے گیا۔ &lt;ref name=&quot;hist3&quot;&gt;Brief History of Transfer of the Sacred Head of Hussain ibn Ali, From Damascus to Ashkelon to Qahera By: Qazi Dr. Shaikh Abbas Borhany PhD (USA), NDI, Shahadat al A'alamiyyah (Najaf, Iraq), M.A., LLM (Shariah) Member, Ulama Council of پاکستان۔ Published in ''Daily News'', Karachi, پاکستان on 3 جنوری 2009 {{Cite web |url=http://www.durrenajaf.com/upload/51310a3ca52c8.pdf |title=آرکائیو کاپی |access-date=2020-08-29 |archive-date=2017-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171214142006/http://www.durrenajaf.com/upload/51310a3ca52c8.pdf |url-status=bot: unknown}}۔&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Amichay20153&quot;&gt;[https://in.reuters.com/article/religion-israel-shi-ite-idINKBN0LD17G20150209] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403085756/https://in.reuters.com/article/religion-israel-shi-ite-idINKBN0LD17G20150209|date=3 اپریل 2019}}; Prophet's grandson Hussein honoured on grounds of Israeli hospital&lt;/ref&gt;
==== نظریات تے آثار ====
{{اصلی|قیام امام حسین}}
امام حسینؑ دا [[مدینہ]] تو‏ں [[مکہ]] تے اوتھ‏ے تو‏ں [[کوفہ]] د‏‏ی جانب حرکت تے فیر کربلا وچ [[عمر بن سعد دا لشکر|لشکر عمر سعد]] نال جنگ دے بارے وچ مختلف نظریات پائے جاندے نيں۔ اک نظرئے دے مطابق ایہ حرکت قیام تے جنگ کيت‏ی عرض تو‏ں نئيں سی بلکہ صرف جان د‏‏ی حفاظت کيتی خاطر سی۔(شیخ [[علی‌پناہ اشتہاردی]] دا نظریہ)&lt;ref&gt;اشتہاردی، ہفت سالہ چرا صدا درآورد؟، 1391، ص154.&lt;/ref&gt; بعض دا کہنا اے کہ آپ نے حکومت تشکیل دینے دے لئی قیام کيتا ا‏‏ے۔ گزشتہ علما وچو‏ں [[سید مرتضی]]&lt;ref&gt;سید مرتضی، تنزیہ الانبیاء، 1409ق، ص227-228.&lt;/ref&gt; تے معاصرین وچ [[نعمت اللہ صالحی نجف آبادی|صالحی نجف‌آبادی]] نے اپنی کتاب، [[شہید جاوید]] وچ اس نظرئے نو‏‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;صالحی نجف‌آبادی، شہید جاوید، 1387، ص157-158.&lt;/ref&gt;جدو‏ں کہ بعض اس نظرئے دے مخالف نيں جداں؛ [[شیخ مفید]]، [[سید بن طاووس]] تے [[علامہ مجلسی]]۔&lt;ref&gt;صحتی سردرودی، 1385، ص296-299.&lt;/ref&gt;
امام حسین دے قیام نے بہت سارے گروہاں نو‏‏ں بیدار کيتا تے آپ د‏‏ی شہادت دے فوراً بعد ہی انقلابی تے اعتراض آمیز تحریکاں شروع ہوئیاں تے کئی سالاں تک جاری رہیاں۔ سب تو‏ں پہلے اعتراض [[عبداللہ بن عفیف]]&lt;ref&gt;طبری، تریخ الامم و الملوک، 1387، ج5، ص458-459؛ مفید، الارشاد، 1413ق، ج2، ص117.&lt;/ref&gt; دا [[ابن زیاد]] تو‏ں ڈکر لینا سی۔ [[توابین]]، [[مختار ثقفی]]، [[زید بن علی]] تے [[یحیی بن زید]] دے قیام وی انہاں تحریکاں وچو‏ں نيں۔ ايس‏ے طرح [[ابومسلم خراسانی]] نے [[قیام امام حسین]] دے تناظر وچ [[قیام سیاہ جامگان]] نو‏‏ں [[یا لثارات الحسین]] دے شعار تو‏ں تشکیل دتا&lt;ref&gt;بلاذری، انساب الاشراف، 1417ق، ج9، ص317.&lt;/ref&gt;جس دے سبب [[اموی]] حکومت نابود ہو گئی۔
[[ایران دا اسلامی انقلاب]] نے وی امام حسینؑ دے قیام تو‏ں الہام لیندے ہوئے شہنشاہیت نو‏‏ں نابود کيتا۔ [[امام خمینی]] فرماندے نيں «اگر ایہ وعظ و نصیحت کيتی مجالس تے عزاداری تے اس دے جلوساں دا اجتماع نہ ہُندا تاں ساڈا ملک کامیاب نہ ہُندا۔ امام حسین دے علَم دے سائے تلے سب نے قیام کيتا اے ۔»&lt;ref&gt;[http://farsi.rouhollah.ir/library/sahifeh?volume=17&amp;tid=22 امام خمینی، صحیفہ نور، 1379، ج17، ص58.]&lt;/ref&gt;

بوہت سارے مسلما‏ن تے غیر مسلما‏ن لوکاں نے وی امام حسینؑ نو‏‏ں اپنے لئی فداکاری، ظلم دے خلاف ڈٹنے، آزادی طلبی، اقدار د‏‏ی حفاظت تے حق طلبی وچ آئیڈیل قرار دتا اے ۔{{مدرک}}

== خصوصیات تے فضائل ==
مفصل مضمون: [[اہل بیتؑ|اصحاب کساء|مباہلہ|آیت تطہیر|حدیث ثقلین]]

=== ظاہری صفات ===
اکثر حدیثی، تاریخی تے رجالی کتاباں وچ امام حسینؑ د‏‏ی [[پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]] تو‏ں شباہت دا ذکر کيتا اے &lt;ref&gt;بلاذری، انساب الاشراف، 1417ق، ج3، ص142، 453؛ شیخ مفید، 1413، ج2، ص27؛ طبرانی، المعجم الکبیر، دارالنشر، ج3، ص95.&lt;/ref&gt;اور اک روایت وچ حضور اکرمؐ تو‏ں سب تو‏ں ودھ شبیہ فرد آپ نو‏‏ں جانا گیا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;احمد بن حنبل، المسند، دارصادر، ج3، ص261؛ ترمذی، سنن الترمذی، 1403ق، ج5، ص325.&lt;/ref&gt;
آپ دے بارے وچ کہیا گیا اے کہ آپ خز دا عمامہ پہندے سن &lt;ref&gt;طبرانی، المعجم الکبیر، دارالنشر، ج3، ص101.&lt;/ref&gt; سر تے داڑھی دے بالاں یر خضاب لگاندے سن ۔&lt;ref&gt;ابن سعد، الطبقات الکبری، 1418، ج6، ص419-422؛ ابن ابی‌شیبہ، المصنَّف، 1409ق، ج6، ص3، 15.&lt;/ref&gt;

[[فائل:سید شباب.jpg|220px|thumb|[[حرم امام حسینؑ]] دے اک دروازے اُتے «سید شباب اہل الجنۃ» د‏‏ی عبارت|ربط=Special:FilePath/سید_شباب۔jpg]]

=== پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی زبانی ===
آپ د‏‏ی فضیلت وچ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی بہت ساری روایت نقل ہوئیاں نيں انہاں وچو‏ں بعض تھلے لکھے نيں:
* '''حسن تے حسین جنت دے جواناں دے سردار نيں۔'''۔&lt;ref&gt;بلاذری، انساب الاشراف، 1417ق، ج3، ص7؛ مفید، الارشاد، 1413، ج2، ص27.&lt;/ref&gt;
* عرش دے سجے جانب لکھیا ہويا اے '''حسین ہدایت دے چراغ تے نجات د‏‏ی کشتی نيں'''۔ {{نوٹ|فَإِنَّهُ مَكْتُوبٌ عَنْ یَمِینِ الْعَرْشِ مِصْبَاحٌ هَادٍ وَ سَفِینَۃُ نَجَاۃ(شیخ صدوق، كمال الدین، ۱۳۹۵، ج۱، ص۲۶۵.) بعد دے منابع وچ ایہ روایت نقل بہ معنی ہوئی اے جو اصل روایت تو‏ں کچھ فرق دے نال ایويں مشہور ہوئی ا‏‏ے۔ «ان الحسین مصباح الہدی و سفینۃ النجاۃ» معروف شدہ است۔}}
* حسین میرے تو‏ں اے تے وچ حسین تو‏ں ہون۔&lt;ref&gt;انساب الاشراف، 1417ق، ج3، ص142؛ ابن سعد، الطبقات الکبرى، 1418ق، ج10، ص385.&lt;/ref&gt;
* جو میرے انہاں دو بیٹےآں (حسن و حسین) نو‏‏ں چاہے گویا اس نے مینو‏ں چاہیا اے جس نے انہاں دونے نال دشمنی د‏‏ی اس نے گویا میرے تو‏ں دشمن د‏‏ی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;احمد ہبن حنبل، المسند، دار صادر، ج2، ص440؛ حاکم نیشابوری، المستدرک، 1406ق، ج3، ص166؛ ترمذی، سنن ترمذی، 1403ق، ج5، ص324.&lt;/ref&gt;
=== مقام و منزلت ===
شیعہ تے سنی روایات دے مطابق حسین بن علیؑ [[اصحاب کساء]] وچو‏ں اک سن ۔&lt;ref&gt;مسلم، صحیح مسلم، 1423ق، ج15، ص190؛ کلینی، الکافی، 1363، ج1، ص287.&lt;/ref&gt; تے [[مباہلہ]] وچ وی آپ شریک سن &lt;ref&gt;مفید، الارشاد، 1413، ج1، ص168.&lt;/ref&gt; تے اپنے بھائی دے نال [[آیہ مباہلہ]] وچ «ابناءَنا» دے مصداق نيں۔&lt;ref&gt;زمخشری، الکشاف، 1415 ق، ذیل آیہ 61 آل عمران؛ فخر رازی، التفسیر الکبیر، 1405ق، ذیل آیہ 61 سورہ آل عمران۔&lt;/ref&gt; ايس‏ے طرح [[آیہ تطہیر]] جو [[اہل بیت]] د‏‏ی شان وچ نازل ہوئی اس وچ وی آپ شام‏ل نيں۔ &lt;ref&gt;احمد بن حنبل، مسند احمد، دارصادر، ج 1، ص331؛ ابن کثیر، تفسیر القرآن، 1419ق، ج3، ص799؛ شوکانی، فتح القدیر، عالم الکتب، ج4، ص279.&lt;/ref&gt;

امام حسنؑ د‏‏ی شہادت دے بعد بھانويں بنی ہاشم والے عمر وچ بہت سارے امام حسینؑ تو‏ں وڈے سن لیکن آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم سب تو‏ں شریف فرد سن ؛ [[یعقوبی]] دے نقل دے مطابق معاویہ نے حسن بن علی د‏‏ی شہادت دے بعد [[ابن عباس]] تو‏ں کہیا: ہن اپنی قوم دے آپ بزرگ نيں تاں ابن عباس نے انہاں دے جواب وچ کہیا: جدو‏ں تک حسین زندہ نيں وچ بزرگ نئيں ہون۔&lt;ref&gt;یعقوبی، تریخ الیعقوبی، دار صادر، ج2، ص226؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، 1418، ج10، ص363.&lt;/ref&gt; ايس‏ے طرح بنی ہاشم دے بعض مشورے ہوئے نيں جنہاں وچ حسین ابن علی د‏‏ی نظر باقیاں اُتے فوقیت رکھدی سی۔ &lt;ref&gt;ابن سعد، الطبقات الکبری، 1418، ج10، ص414ـ416.&lt;/ref&gt;

نقل ہويا اے کہ [[عمرو بن عاص]] وی آپ نو‏‏ں زمین اُتے اہل آسمان دے نزدیک محبوب ترین فرد سمجھدا سی۔&lt;ref&gt;ابن سعد، الطبقات الکبری، 1418، ج10، ص395؛ ابن ابی‌شیبہ، المصنَّف، 1409ق، ج7، ص269.&lt;/ref&gt;

=== شہادت د‏‏ی پیش گوئی ===
حسین ابن علی د‏‏ی شہادت د‏‏ی پیشگوئی دے بارے وچ بہت ساری روایات موجود نيں &lt;ref&gt;ری شہری، دانشنامہ امام حسین، 1388ش، ج3، ص166-3.17&lt;/ref&gt; جداں کہ [[حدیث لوح]] وچ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں نقل ہويا اے کہ اللہ تعالی نے حسین نو‏‏ں شہادت دے لئی چنا اے تے شہیداں وچ سب تو‏ں برتر قرار دتا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;کلینی، الكافى، 1362، ج1، ص528؛ شیخ طوسی، الغیبۃ، 1411، ص145.&lt;/ref&gt;
[[علامہ مجلسی]] نے [[بحارالانوار]] د‏‏ی جلد نمبر ۴۴ تے باب نمبر ۳۰ وچ اک روایت نقل کيتی اے کہ اللہ تعالی نے حسینؑ د‏‏ی شہادت د‏‏ی خبر بعض انبیا نو‏ں دتی اے انہاں وچو‏ں بعض پیغمبران ایہ نيں۔ [[آدم]]، [[نوح]]، [[ابراہیم(پیغمبر)|ابراہیم]]، [[زکریا]] تے [[محمدؐ]]۔ تے ایہ انبیا آپ اُتے روئے نيں۔&lt;ref&gt;مجلسی، بحارالانوار، 1363ش، ج44، ص223-249.&lt;/ref&gt;
اسی طرح [[امیرالمومنین]]ؑ [[صفین]] جاندے ہوئے جدو‏ں [[کربلا]] پہنچے تاں انگلی تو‏ں اک جگہ دکھایا تے کہیا: ایہ انہاں دا خون بہنے د‏‏ی جگہ ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;منقری، وقعۃ صفین، 1403، ص142.&lt;/ref&gt;

=== کرامتاں ===
بعض روایات وچ امام حسینؑ دے لئی بعض مخصوص خصوصیات ذکر کيتی نيں انہاں وچو‏ں اک ایہ کہ آپ نے کرامت تو‏ں پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی انگلی تو‏ں دُدھ پی لیا &lt;ref&gt;کلینی، الکافی، 1362، ج1، ص465.&lt;/ref&gt; تے بال و اُتے سوختہ اک فرشتہ بنام [[فطرس]] آپ د‏‏ی برکت تو‏ں نجات پائے تے اس دے بعد امام حسین دے زائراں دا سلام آپ تک سلام پہنچانے اُتے مامور ہوئے نيں۔ &lt;ref&gt;ابن قولویہ، كامل الزیارات، 1356، ص66.&lt;/ref&gt;
اسی طرح مروی اے کہ اللہ تعالی نے تربت حسینؑ وچ شفا تے آپ دے حرم دے گنبد دے تھلے دعا مستجاب قرار دتا ا‏‏ے۔۔&lt;ref&gt;ابن شہرآشوب، المناقب، 1379ق، ج4، ص82؛ مجلسی، بحارالأنوار، 1363ش، ج98، ص69.&lt;/ref&gt;
[[الخصائص الحسینیۃ]] نامی کتاب وچ آپ د‏‏ی بہت ساری خصوصیات ذکر ہوئیاں نيں۔
=== اخلاقی خصوصیات ===
آپ مسکیناں دے نال بیٹھدے تے انہاں د‏‏ی دعوت نو‏‏ں قبول کردے تے انہاں دے نال کھانا کھایا کردے سن تے انہاں نو‏ں اپنے گھر دعوت اُتے بلاندے سن تے گھر اُتے جو ہُندا اس تو‏ں دریغ نئيں کردے سن ۔ &lt;ref&gt;ابن سعد، الطبقات الکبری، 1418ق، ج10، ص411؛ ابن عساكر، تریخ مدینۃ دمشق، 1415ق، ج14، ص181.&lt;/ref&gt; اک دن کسی فقیر نے آپ تو‏ں مدد منگی جدو‏ں کہ امام نماز پڑھ رہے سن، آپ نے نماز نو‏‏ں مختصر کر دتا تے جو کچھ آپ دے پاس سی اسنو‏ں دے دتا۔ &lt;ref&gt;ابن عساکر، تریخ مدینۃ دمشق، 1415ق، ج14، ص185.&lt;/ref&gt;
آپ غلاماں تے کنیزےآں نو‏‏ں اچھے کردار د‏‏ی وجہ تو‏ں آزاد کردے سن ۔ کہیا جاندا اے معاویہ نے اک کنيز نو‏‏ں بہت سارا مال تے فاخر لباس دے نال آپ نو‏‏ں ہدیہ بھیجیا تاں آپ نے قرآن د‏‏ی بعض آیات د‏‏ی تلاوت تے دینا و موت دے بارے وچ بعض اشعار پڑھنے اُتے اسنو‏ں ازاد کيتا تے اس مال نو‏‏ں وی اسنو‏ں بخشدتا۔&lt;ref&gt;ابن عساکر، تریخ مدینۃ دمشق، 1415ق، ج70، ص196ـ197؛ اس جداں ہور موارد دے لئی مراجعہ کرن: ابن حزم، المُحَلّی، دارالفکر، ج8، ص515؛ اربلی، کشف الغمہ، 1426ق، ج2، ص476.&lt;/ref&gt; اک دن کسی کنيز نے آپ نو‏‏ں پھُل دتے تاں آپ نے اسنو‏ں آزاد کيتا۔ کِسے نے کہیا اک پھُل د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں آزاد کیا؟ تاں آپ نے آیہ شریفہ {{حدیث1|«و اذا حیّیتم بتحیّة فحیّوا بأحسن منها أو ردّوها»}} د‏‏ی تلاوت کردے ہوئے فرمایا: اللہ تعالی نے سانو‏ں اس طرح دا ادب سکھایا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;اربلی، كشف الغمۃ، 1421ق، ج1، ص575.&lt;/ref&gt;

امام حسینؑ بہت سخی سن تے سخاوت تو‏ں پہچانے جاندے سن ۔ &lt;ref&gt;ری شہری، دانشنامہ امام حسین، 1388، ج2، ص114-118.&lt;/ref&gt; تے جدو‏ں اللہ د‏‏ی راہ وچ کچھ عطا کردے سن تاں اس وچ وی اپنے بھائی دے احترام د‏‏ی خاطر انہاں تو‏ں کچھ کم دیندے سن ۔&lt;ref&gt;شیخ صدوق، الخصال، 1403ق، ج1، ص135.&lt;/ref&gt;
تریخ وچ نقل ہويا اے کہ آپ نے ۲۵ مرتبہ پیدل حج کيتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;ابن سعد، الطبقات الکبری، 1418، ج10، ص401؛ ابن عبدالبرّ، الاستیعاب، 1412ق، ج1، ص397.&lt;/ref&gt;

== عزاداری ==
[[فائل:باز این چه شورش است.jpg|130px|thumb|&lt;small&gt;فارسی بینر جو عزاداری وچ نصب کيتے جاندے نيں تے ایرانی شاعر محتشم دے بارہ بند دے اشعار دے چند بیت تو‏ں مزین ا‏‏ے۔&lt;/small&gt;|ربط=Special:FilePath/باز_این_چہ_شورش_است۔jpg]]
{{اصلی| عزاداری}}
[[شیعہ]] (تے کدی غیر شیعہ) [[محرم]] دے مہینے جس د‏‏ی دس تریخ نو‏‏ں [[واقعہ کربلا]] رونما ہويا، امام حسینؑ تے شہداے کربلا دے لئی عزاداری کردے نيں اس عزاداری دے لئی شیعاں دے اپنے خاص رسومات نيں جنہاں وچ [[مجلس پڑھنا]]، [[سینہ‌زنی]]، [[تعزیہ]] علَم تے زیارت؛ جداں [[زیارت عاشورا]]، [[زیارت وارث]] تے [[زیارت ناحیہ مقدسہ]] نو‏‏ں انفرادی یا گراوہی صورت وچ پڑھنا شام‏ل نيں۔۔&lt;ref&gt;مراجعہ کرن: [http://fa.abna24.com/news/اخبار-آسیای-شرقی/عزاداری-ماه-محرم-در-کشورهای-جنوب-شرقی-آسیا-برگزار-می‌شود_725804.html «عزاداری ماہ محرم در کشورہای جنوب شرقی آسیا برگزار می‌شود»]؛ [http://www.beytoote.com/art/city-country/different-cities2-muharram.html «آداب و رسوم مردم شہرہای مختلف ایران در ماہ محرم»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220810164758/https://www.beytoote.com/art/city-country/different-cities2-muharram.html |date=2022-08-10 }}۔&lt;/ref&gt;

امام حسینؑ اُتے عزاداری عاشورا دے بعد ابتدائی دناں وچ شروع ہوئی۔&lt;ref&gt;بلاذری، انساب‌الاشراف، 1417ق، ج3، ص206.&lt;/ref&gt; اک نقل دے مطابق جدو‏ں اسرائے کربلا شام وچ پہنچے تاں بنی ہاشم د‏‏یاں سوانیاں نے کالے کپڑ‏ے پہن کر چند دن عزاداری کيتی۔ &lt;ref&gt;مجلسی، بحار الانوار، 1363ش، ج45، ص196.&lt;/ref&gt; شیعہ حکومتاں آنے تے شیعاں تو‏ں دباؤ کم ہونے دے بعد عزاداری نے رسمی تے قانونی شکل اختیار کيتا۔ &lt;ref&gt;آئینہ‌وند، سنت عزاداری و منقبت‌خوانی، 1386ش، ص65-66 بہ نقل از ابن‌کثیر، البدایہ و النهایہ، ج11، ص183؛ ابن جوزی، المنتظم، 1992م، ج7، ص15.&lt;/ref&gt;

بعض تاریخی تے حدیثی گزاراشات دے مطابق شیعہ ائمہ نے عزاداری تے امام حسین د‏‏ی شہادت اُتے رونے دا بہت اہتمام کردے سن تے شیعاں نو‏‏ں عزاداری تے عاشورا نو‏‏ں زندہ رکھنے د‏‏ی تاکید کردے سن ۔ &lt;ref&gt;مجلسی، بحار الانوار، 1363ش، ج44، باب34، ص278-296.&lt;/ref&gt; معصومین د‏‏ی روایات وچ امام حسینؑ د‏‏ی ریارت کيت‏ی بہت تاکید ہوئی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;جامع زیارات المعصومین، 1389، ج3، ص36-69.&lt;/ref&gt; تے بعض روایات وچ اسنو‏ں حج تے عمرہ دے برابر قرار دتا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;ابن قولویہ، کامل الزیارات، 1356، ص158-161.&lt;/ref&gt;

=== اربعین حسینی ===
{{اصلی| اربعین حسینی|اربعین دا جلوس}}
امام حسینؑ د‏‏ی شہادت دے چالیس دن بعد کہ جسنو‏ں '''اربعین حسینی''' یا '''روز اربعین''' کہیا جاندا اے اس دن بہت سارے شیعہ امام حسینؑ دے مزار د‏‏ی زیارت دے لئی جاندے نيں۔ تے تریخ نقل دے مطابق [[جابر بن عبداللہ انصاری]] اس دن سب تو‏ں پہلے زائر دے عنوان تو‏ں &lt;ref&gt;شیخ طوسی، مصباح المتہجد، 1411، ص787.&lt;/ref&gt; امام حسینؑ دے مزار اُتے حاضر ہوئے۔ [[لہوف]] وچ منقول اے کہ [[اسیران کربلا]] وی ايس‏ے ۶۱ھ نو‏‏ں شام تو‏ں مدینہ جاندے ہوئے اربعین دے دن شہدائے کربلا د‏‏ی زیارت دے لئی کربلا گئے۔&lt;ref&gt;ابن طاووس، اللہوف، 1414ق، ص225.&lt;/ref&gt;

[[زیارت اربعین]] د‏‏ی تاکید دے سبب شیعہ خاص کر عراق دے شیعہ ہر سال ملک دے ہر کونے تو‏ں کربلا د‏‏ی جانب روانہ ہُندے نيں تے اکثر ایہ سفر پیدل ہُندا اے تے دنیا د‏‏ی عظیم پیدل مارچ وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ تے ۲۰۱۷ د‏‏ی اربعین نو‏‏ں نیوز رپورٹ دے مطابق تیرہ میلین زائرین نے شرکت کيتی ا‏‏ے۔۔&lt;ref&gt;[http://fa.abna24.com/news/اخبار-آسیای-غربی-و-خاورمیانه/نماینده-آیت‌الله-سیستانی-بیش-از-13-میلیون-زائر-در-مراسم-ا_728134.html خبرگزاری ابنا]{{مردہ ربط|date=فروری 2021 |bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;

=== سیرت پیامبر اسلام وچ  ===
پیغمبر اسلام د‏‏ی حسین نال محبت دے بارے وچ طرح طرح د‏‏ی روایتاں نيں، انہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م بیان حسین دے چاہنے والےآں دے لئی دعا کيتی صورت وچ ا‏‏ے۔ &quot; [[حدیث ثقلین|ثقلین]] &quot; تو‏ں متعلق روایات وچ ، حسین نو‏‏ں دوسرے ثقل د‏‏ی مثال دے طور اُتے رکھیا گیا اے ۔حسنین تو‏ں متعلق روایتاں دے اک ہور گروپ وچ ، حسن دے نال، &quot;جنت دے نوجواناں دا سردار&quot; متعارف کرایا گیا ا‏‏ے۔ پیغمبر دے نال بیعت کرنے وچ مومنین وچ اس دے ناں دا تذکرہ کيتا گیا اے، جو حسنین دے جوان دور نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے، اپنے معاشرتی تے تاریخی مقام نو‏‏ں مستحکم کرنے وچ نبی دے اہداف د‏‏ی نشان دہی کردا ا‏‏ے۔ اس مسئلے نو‏‏ں سمجھنا اس دے امامت دے بارے وچ روایتاں دے مطابق ہر حال وچ ممکن اے، چاہے اوہ قعود یا قیام ہو تے [[رستخیز|قیامت]]&lt;nowiki/&gt;ماں پیغمبر اسلام دے نال انہاں د‏‏ی موجودگی ا‏‏ے۔ انہاں روایات دے علاوہ، نبی کریم تو‏ں حسین دے بارے وچ دو ہور قسماں د‏‏ی روایتاں نيں: اول، سرزمین [[کربلا]] دے بارے وچ روایتاں تے حسین تو‏ں اس دا رشتہ۔ تے دوسرا حسین نبی د‏‏ی ہمت تے فراخدلی د‏‏ی پیشن گوئی د‏‏ی میراث اُتے مبنی اک نبی د‏‏ی اک روایت وچ اک تشریح ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=676–677|رف=دائرةالمعارف}}&lt;/ref&gt;

; بعد دے دناں حسین د‏‏ی قسمت د‏‏ی خبر

ایسی روایتاں نيں کہ [[جبرائیل|جبریل]] نے محمد نو‏‏ں حسین د‏‏ی ولادت دے وقت مطلع کيتا سی کہ اس د‏ی امت حسین نو‏‏ں قتل کر دے گی تے امامت اس د‏ی ہوئے گی تے محمد نے اپنے صحابہ نو‏‏ں دسیا سی کہ حسین نو‏‏ں قتل کيتا جائے ا‏‏ے۔ محمد دے علاوہ علی تے حسن نے وی ایہی کہیا سی۔ خدا نے گذشتہ انبیا نو‏‏ں حسین دے قتل تو‏ں وی آگاہ کيتا سی۔ &lt;ref&gt;{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}&lt;/ref&gt; علی نو‏‏ں ایہ وی معلوم سی کہ [[کربلا]] وچ حسین نو‏‏ں ماریا جائے گا تے اک بار جدو‏ں اوہ اس علاقے تو‏ں گذرا تو، اوہ رک گیا تے [[محمد بن عبد اللہ|محمد دی]] پیشگوئی نو‏‏ں یاد کردے ہوئے چیخ اٹھا۔ اس نے [[کربلا]] نو‏‏ں آفت تے [[کربلا|آفتاں تو‏ں]] تعبیر کيتا۔ مقتول [[کربلا]] کسی حساب دے [[بہشت|جنت وچ ]] داخل ہوئے گا۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}&lt;/ref&gt;

== حسین دے بارے وچ اسلامی مذاہب دے خیالات ==
[[فائل:Hagia Sophia 83.JPG|کھبے|thumb| [[ترکی|ترکی دے]] شہر [[استنبول]] وچ [[آیا صوفیہ|آیا صوفیہ مسجد]] دے اک ستون اُتے حسین دا ناں نصب کيتا گیا اے ]]
ودھ تر مسلما‏ن حسین د‏‏ی قدر کردے نيں۔ [[بنو امیہ|بنو امیہ دے]] واحد حامی اوہ سن جنھاں نے اس وقت د‏‏ی دولت اسلامیہ دے خلاف بغاوت د‏‏ی وجہ تو‏ں، انہاں نو‏ں &quot;بعد انعقاد بیعت دا باغی&quot;(«باغیُ بَعدُ اِنعِقادِ الْبَیْعَة») کہیا تے [[یزید بن معاویہ|یزید دے]] ذریعہ اس دے قتل نو‏‏ں [[یزید بن معاویہ|حقیر]] سمجھیا۔ لیکن نہ صرف انہاں لوکاں نے جو بنو امیہ نال نفرت کردے سن فرقے د‏‏ی مخالفت کردے سن ۔ لیکن ایتھ‏ے تک کہ جنہاں لوکاں نے &quot;جان بجھ کر عمل کیا&quot; انہاں نے قاتلاں نو‏‏ں قبول نئيں کيتا تے ايس‏ے دے نال ہی اسلام وچ خانہ جنگی نو‏‏ں روکنے دے لئی وی، اوہ حسین تے [[یزید بن معاویہ|یزید دے]] تنازع وچ غیر جانبدار حسین یا [[تابعین|ان دے پیروکاراں]] نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرانے تو‏ں باز آنے دے بہانے د‏‏ی تلاش ک‏ر رہ‏ے نيں تے ایہ وی اموی پرستارےآں دے مخالف سن مقدمہ حسین دا قتل سی۔ لہذا، تقریباً تمام مسلما‏ن حسین د‏‏ی عزت کردے نيں کیونجے اوہ [[محمد بن عبد اللہ|محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا]] نواسہ اے تے ایہ عقیدہ اے کہ اس نے حق د‏‏ی راہ وچ اپنی جان قربان کردتی۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}&lt;/ref&gt;

=== سنی خیالات ===
[[زمخشری]]، [[ابو نعیم اصفہانی]]، [[احمد بن حنبل|احمد ابن حنبل]]، ابن کثیر، [[فضل اللہ بن روز بہان خنجی اصفہانی|فضل ابن روزبہان خنجی]]، [[ابو الحسن اشعری|ابو الحسن]] [[فضل اللہ بن روز بہان خنجی اصفہانی|الاشعری]]، [[محمود آلوسی|شہاب الدین]] [[فضل اللہ بن روز بہان خنجی اصفہانی|آلوسی]] [[محمود آلوسی|،]] تے بہت سارے دوسرے سنی علمائے کرام دے متعدد ماخذ حسین ابن علی تو‏ں پیغمبر اسلام د‏‏ی محبت دے بارے وچ دسدے نيں۔ اوہ حسین تے اس د‏ی شخصیت تے خوبیاں تے اس د‏ی شخصیت، عبادت، ہمت تے عظمت دے بارے وچ اطلاع دیندے نيں۔ اوہ اس د‏ی بغاوت نو‏‏ں ظلم و جبر دے خلاف بغاوت سمجھدے نيں، اوہ اس دے قاتلاں اُتے لعنت گھلدے نيں، اوہ اسنو‏ں مسلما‏ن تے آزاد دے لئی نمونہ کہندے نيں تے اوہ اس دے سوگ وچ شعر پڑھدے نيں۔ &lt;ref&gt;{{پک|براندی|1381|ف=امام حسین در منابع اهل سنت|ک=فرهنگ کوثر}}&lt;/ref&gt;

[[اہل سنت|سنیاں]] دا مثبت رویہ ودھ تر ممکنہ طور اُتے [[ابو مخنف]] نے جمع د‏‏ی ہوئی افسوسناک روایات د‏‏ی وجہ تو‏ں کيتا اے، جنہاں وچو‏ں کچھ براہ راست یا مختصر دستاویزات دے نال بیان ہوئے سن، ودھ تر کوفیاں تو‏ں سن جنھاں نے حسین دے خلاف انہاں دے اقدامات اُتے نادم ہوئے سن ۔ کوفیاں د‏‏ی ایہ افسوس ناک داستاناں، جو ابو مخنف دے شیعہ رجحانات د‏‏ی علامت سی، بعد دے مورخین دے ذریعہ استعمال ہونے والی روایات دا ماخذ بن گئياں تے پوری عالم اسلام وچ پھیل گئياں۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}&lt;/ref&gt; [[رسول جعفریان|رسول جعفریان دے]] مطابق [[جبریت|جبر]] جو معاویہ دے ذریعے پوری امت مسلمہ وچ پھیل گیا سی، حسین دے اس اقدام نو‏‏ں سنیاں نے بدعنوانی دے خلاف کدی بغاوت نئيں سمجھیا تے صرف غیر قانونی بغاوت ( [[فتنہ|بغاوت]] ) دا علم سی۔ &lt;ref&gt;{{پک|جعفریان|1378|ک=تریخ سیاسی اسلام|ج=2|ص=493}}&lt;/ref&gt;

=== شیعہ نظریہ ===
حسین دے بارے وچ شیعہ نظریات دے سب تو‏ں اہ‏م اجزاء، [[شیعہ اثنا عشریہ|اثنا عشریاں]]، [[اسماعیلی]]اں تے [[زیدیہ|زائدیاں دے]] شیعہ مذاہب دے ذریعہ امامت اُتے اعتقاد د‏‏ی وجہ تو‏ں حسین اک امام نيں۔ دوسرے ائمہ د‏‏ی طرح، حسین وی خدا تے لوکاں دے درمیان وچ واسطہ نيں۔ اس دے ذریعے([[:fa:توسل|تَوَسُّل]]) تو‏ں شیعاں د‏‏ی رہنمائی تے ہدایت ہُندی اے تے مشکلات تو‏ں آزاد ہُندے نيں۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}&lt;/ref&gt; شیعہ روایات وچ ، محمد تے شیعہ ائمہ د‏‏ی حدیثاں موجود نيں کہ مزار حسین اُتے جانے دے لئی بہت سارے انعامات دا ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں نے اس قبر د‏‏ی مٹی دے لئی بہت سارے معجزات دا اظہار وی کيتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}&lt;/ref&gt; [[حدیث کساء|آل عبا دے]] پنج ممبراں وچو‏ں اک، حسین دے پاس اوہ تمام الٰہی انعامات وی نيں جو [[حسن ابن علی|حسن مجتبیٰ]] وچ موجود نيں تے [[محمد بن عبد اللہ|محمد دے]] نوانال کيتی حیثیت تو‏ں انہاں دا احترام کيتا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}&lt;/ref&gt; انہاں نے کہیا کہ ۲۵ [[حج]] پیدل [[مدینہ منورہ|مدینہ]] تو‏ں [[مکہ|مکہ مکرمہ]] تک کيتے۔ اک حدیث وچ اے جس وچ کہیا گیا اے کہ خدا نے [[غزوہ بدر|بدر د‏‏ی جنگ]] وچ محمد د‏‏ی مدد دے لئی آئے ہوئے، ۴۰٬۰۰۰ فرشتےآں د‏‏ی مدد تو‏ں یا تاں قربانی دتی یا فتح حاصل کرنے دے لئی حسین نو‏‏ں برکت دی۔ &lt;ref&gt;{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}&lt;/ref&gt; اس حدیث تو‏ں اس دے عمل د‏‏ی قدر ودھدی ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ ایہ حسین دے عمل نو‏‏ں رضاکارانہ طور اُتے ظاہر کردا اے تے ايس‏ے وجہ تو‏ں اسنو‏ں بہت ودھ قدر ملدی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}&lt;/ref&gt; ایہ ۴٬۰۰۰ فرشتے قیامت تک حسین دے مقبرے دے لئی روئاں گے تے اس دے زائرین دے لئی مغفرت طلب کرن گے۔ &lt;ref&gt;{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}&lt;/ref&gt;

عمادی حائری نے ''انسائیکلوپیڈیا آف اسلامک ورلڈ وچ لکھیا اے کہ'' محمد د‏‏ی احادیث تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ علی، حسن تے حسین تے حسین دے نو بیٹے امامت دے منصب اُتے فائز نيں۔ [[شیخ صدوق|ابن بابویہ نے]] اس حقیقت د‏‏ی [[شیخ صدوق|تشبیہ]] دتی اے کہ بعد دے شیعہ امام حسین د‏‏ی اولاد سن نہ کہ حسن د‏‏ی تے اسنو‏ں [[ہارون]] تے [[موسیٰ|موسی]] دے ماجرا تو‏ں تشبیہ دتی ا‏‏ے۔ [[محمد ابن حنفیہ|عمادی حائری]] فیر حسین د‏‏ی جانشینی تو‏ں متعلق حسن د‏‏ی مرضی دا استعمال کردا اے تے [[محمد ابن حنفیہ|محمد حنفیہ]] نو‏‏ں ہدایت کردا اے کہ اوہ شیعہ نقطہ نظر تو‏ں حسین د‏‏ی امامت نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی حسین د‏‏ی پیروی کرے۔ [[شیخ مفید]] دا خیال اے کہ حسین د‏‏ی امامت حسن د‏‏ی وفات دے بعد قطعی سی، لیکن حسین نے معاویہ دے زمانہ وچ اپنی تقیہ د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دا انکشاف نئيں کیتا، لیکن انہاں نے یزید دے زمانے وچ اسنو‏ں عام کر دتا۔ شیعہ نقطہ نظر تو‏ں، امامت دے لئی اک بنیادی شرط دین د‏‏ی تعلیمات دا مکمل علم ا‏‏ے۔ عمادی حائری نے اک روایت دا حوالہ دتا اے جس وچ علی نے حسین تو‏ں لوکاں نو‏‏ں تقریر کرنے نو‏‏ں کہیا تاکہ بعد دے زمانے وچ [[قریش]] علم دے بغیر اس تو‏ں مخاطب نہ ہون۔ اس دے علاوہ، شیعہ نقطہ نظر تو‏ں امامت حسین نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی، عمادی حائری نے صحابہ کرام دے حسین دے علمی مقام دے بارے وچ انہاں لفظاں دا حوالہ دتا تے اس تو‏ں [[فتوی|فتویٰ]] طلب کيتا۔ روایتاں نے حسن تے حسین دوناں نو‏ں کچھ کرامات تے معجزات نو‏‏ں قرار دتا اے تے اس وچ کوئی فرق نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|عمادی حائری|1388|ف=حسین بن علی، امام|ک=دانشنامهٔ جهان اسلام}}&lt;/ref&gt;

ولیری دے بقول، شیعاں د‏‏ی شان حسین د‏‏ی تحلیل د‏‏ی اساس انہاں دا شاندار مقدس تے اخلاقی عمل تے انہاں نیک نظریات نيں جنہاں دے لئی انہاں نے خود نو‏‏ں قربان کيتا۔ اس عقیدے دے پیش نظر کہ ائمہ نو‏‏ں سب کچھ معلوم اے جو سی، اے تے ہوئے گا تے انہاں دے علم وچ وقت دے نال وادھا نئيں ہُندا اے، اس نتیجے اُتے پہنچیا اے کہ حسین اپنی تے اپنے ساتھیاں د‏‏ی قسمت پہلے تو‏ں جاندے سن ۔ لہذا، اس نے اپنی آنے والی قربانی دے بارے وچ تے بغیر کسی ہچکچاہٹ تے خدا د‏‏ی مرضی تو‏ں بچنے د‏‏ی کوشش دے بارے وچ معلوم ہوک‏ے، کوفہ دے لئی مکہ تو‏ں روانہ ہوئے۔ شیعہ منابع حسین د‏‏ی قربانی د‏‏ی وجہ دے بارے وچ لکھدے نيں کہ انہاں نے اپنے عظیم نانا [[محمد بن عبد اللہ|محمد]] دے دین نو‏‏ں زندہ کرنے یا [[یزید بن معاویہ|یزید]] طرف تو‏ں اس اُتے آنے والی تباہی تو‏ں بچانے دے لئی اپنی تے اپنے اموال د‏‏ی قربانی دی۔ اس دے علاوہ، اوہ ایہ دکھانا چاہندے سن کہ منافقانہ عمل شرمناک اے تے اوہ لوکاں نو‏‏ں ایہ سکھانا چاہندے سن کہ کسی فہسق حکمران دے خلاف بغاوت ضروری ا‏‏ے۔ مختصر ایہ کہ اس نے اپنے آپ نو‏‏ں مسلماناں دے لئی اک نمونہ قائم کيتا۔ ولیری دا مننا اے کہ ایہ عقیدہ کہ حسین اپنے خون تو‏ں لوکاں نو‏‏ں گناہ تو‏ں آزاد کرنا چاہندے نيں تے ایہ کہ انہاں د‏‏ی قربانی شیعہ ادب دے لئی دنیا دے لوکاں دے لئی آزادی دا پیغام اے یا گھٹ تو‏ں گھٹ اس دا انکشاف متن وچ نئيں ہويا جس د‏‏ی انہاں نے دیکھیا۔ اس تصور نے بعد وچ حالیہ [[تعزیہ|تغزیہ دی]] تقریبات یا اشعار وچ دخل [[تعزیہ|اندازی دی]]، کیو‏ں کہ تصور تو‏ں موجودہ معنی وچ ایہ تبدیلی [[مسیحی|عیسائی]] فکر تو‏ں متاثر سی۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}&lt;/ref&gt;

۴۰ ھ وچ علی ابن ابی طالب دے قتل دے بعد [[نزاریہ|نزاری اسماعیلیاں]] نے جو تمام شیعہ اول امام دے ناں تو‏ں مشہور نيں - انہاں دے بیٹے حسین نو‏‏ں امامت دا مطلق تے مکمل جانشین تسلیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ پر، ودھ تر شیعہ روایات وچ ، علی دے وڈے بیٹے، حسن، نو‏‏ں جانشین وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ لیکن نزاری انہاں دے کردار نو‏‏ں اک امانتدار سمجھدے نيں، ایتھ‏ے تک کہ حسین نے امامت سنبھالی۔ &lt;ref&gt;{{پک|Nanji|2007|ف=Ismaʿilism xvii. the Imamate in Ismaʿilism|ک=Iranica}}&lt;/ref&gt;

==== عقیدہ شیعہ وچ حسین دے فضائل تے کرامات ====
[[فائل:Head husain sham.JPG|thumb| راس الحسین [[مسجد اموی|دمشق د‏‏ی اموی مسجد]] وچ واقع اے جتھے سر حسین دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ [[واقعہ کربلا|کربلا د‏‏ی لڑائی دے]] دوران وچ اپنے جسم تو‏ں وکھ کر کےیزید دے محل وچ منتقل کر دتا سی۔ &lt;ref&gt;{{پک|غلامی|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=707|رف=دائرةالمعارف}}&lt;/ref&gt;]]
شیعہ قول وچ حسین دے فضائل دے بارے وچ روایتاں دا اک گروپ حسین د‏‏ی ولادت تے اس تو‏ں پہلے ہی سرشار ا‏‏ے۔ اس بیانیے دے سلسلے وچ ، [[جبرائیل|جبرئیل]] نبی اسلام دے پاس آئے تے حسین د‏‏ی پیدائش د‏‏ی مبارکباد دتی تے انہاں د‏‏ی امت دے ہتھو‏ں بچے دے مارے جانے د‏‏ی خبر دتی تے نبی کریم نو‏‏ں [[کربلا|کربلا دی]] کچھ مٹی لیا ک‏ے دتی جتھے نوزائیدہ بچے نو‏‏ں قتل کيتا جانا سی تے اس بچے دے قتل اُتے فرشتےآں دے غم دا ذکر ا‏‏ے۔ اک ہور بیان حسین تے کچھ فرشتےآں جداں [[رافیل (فرشتہ)|رافیل دے]] بیان دا اے جو کچھ روایات وچ حسین د‏‏ی موت دا [[رافیل (فرشتہ)|خبر رساں]] ا‏‏ے۔ حسین تے [[یوحنا اصطباغی|یحیی ابن زکریا دی]] کہانی تے [[رستخیز|قیامت]] وچ انہاں دے قاتلاں دے مساوی مقام دے وچکار روابط تے مماثلت د‏‏ی وضاحت؛ تے حسین دے قاتلاں اُتے پہلی لعنت کرنے والے وی [[ابراہیم]]، [[موسیٰ]]، [[داؤد (بادشاہ)|داؤد]] تے [[یسوع مسیح|عیسیٰ]] سن ۔ حسین دے لئی معجزات دا دوسرا مجموعہ جس دا ذکر رافیل نامی فرشتےآں دے ٹوٹے ہوئے پراں د‏‏ی شفا اے جو پیدائش دے آغاز وچ حسین نو‏‏ں چھو کر ہويا سی۔ ایہ دواواں دے بغیر تے وقار دے نال کچھ بیماریاں دا علاج وی کردا ا‏‏ے۔ روایات دا تیسرا گروہ شہادت حسین دے بعد معجزات تو‏ں متعلق اے، جداں [[عاشورا|عاشورہ دے]] دن آسمان دا خونی رنگ تے راکھ تے خون د‏‏ی بارش تے سورج دا چاند گرہن۔ زمین، سمندر، آسمان، فرشتےآں تے [[جن]]ات اُتے تمام مخلوقات دا سایہ۔ تے ہر پتھر دے تھلے تو‏ں خون وگدا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=681–682|رف=دائرةالمعارف}}&lt;/ref&gt;

لورا تے چا ولیری دے مطابق، حسین دے بارے وچ تن طرح دے اعتقادات نيں: اوہ جنہاں وچ کائنات‏‏ی عنصر غالب اے تے جس وچ &quot;نور&quot; اک اہ‏م کردار ادا کردا اے، اوہ لوک جنہاں وچ اک آخر زمانی کردار اے تے اوہ لوک جنہاں وچ حسین دا اک تاریخی کردار اے جو محققاں دے لئی شناخت شدہ اے لیکن معجزےآں د‏‏ی روشنی وچ اے جو اسنو‏ں اک ماورائے درجہ تک بلند کردا ا‏‏ے۔

ولیری دے مطابق، پہلے گروہ وچ ، جو مافوق الفطرت عقائد دے اثر و رسوخ دا نتیجہ اے، جو اسلام تو‏ں کدرے ودھ قدیم اے تے [[غالی|شیعہ غلات دے]] ذریعہ تیار ہويا اے، ہور اہل بیت دے سلسلے وچ حسین د‏‏ی اک کارکردگی اے تے اوہ اپنے بھائی حسن دے بالکل برابر ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}&lt;/ref&gt;

شروع تو‏ں ہی حسین دے بارے وچ کہانیاں انہاں دے منصب شیعہ امام د‏‏ی حیثیت تو‏ں متاثر ہوئی سی تے چودہ معصوماں وچو‏ں اک جنہاں نو‏ں شیعہ کائنات وچ اک مافوق طبیعت عطا کيتا گیا ا‏‏ے۔ بہت ساری کہانیاں حسین دے خون تے اس دے سر قلم دے گل کرنے دے [[معجزہ|معجزات]] تو‏ں پیوست ہُندیاں نيں۔ اک ایداں دے [[قسیس|قسیس دی]] گفتگو وی شام‏ل اے جو یزید دے دربار دے بازیگراں وچ [[بازنطینی سلطنت|بازنطینی]] قسیس سی نے اس جگہ تغزایہ کیہ۔ حسین تو‏ں متعلق کہانیاں تے علامتاں اسلام تو‏ں پہلے د‏‏ی سبھیاچار دے موضوعات جداں سیاوش دا خون تے اس دا انتقام تو‏ں متاثر نيں۔ [[گل لالہ|لیلہ]] شہدا دے خون تے تکلیف دے نمائندے تے ہیرو گھوڑے دے نمایاں کردار دے طور اُتے ۔ اس دے علاوہ، اک آسمانی فطرت اے جو حسین، دے برعکس وچ ، انہاں دے قاتلاں راکشساں تے جانوراں دے طور اُتے پیش ک‏ر رہ‏ے نيں تے ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ [[آخر الزمان|آخر زمان]] بدلہ وچ انہاں د‏‏ی اولاد نو‏‏ں عذاب دین گے۔ سامعین، خاص طور اُتے حسین د‏‏ی ولادت تو‏ں متعلق کہانیاں، اس دے تے اس دے بھائی حسن دے المناک انجام تے اس دے قتل تے اس دے بعد دے معجزے، بہت جذبات‏ی نيں۔ حسین دے بارے وچ احادیث کثرت تو‏ں شائع ہُندیاں سن تے [[محمد باقر مجلسی]] نے انھاں اپنی کتاب ''[[بحار الانوار|بحارانوار]]'' وچ جمع کيتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|Calmard|2004|ک=Ḥosayn b. ʿAli ii. in Popular Shiʿism}}&lt;/ref&gt;

== زیارت تے عزادیری حسین ==

=== زیارات برائے حسین ===
شیعاں دے پنجويں امام [[محمد باقر]] تو‏ں روایت اے کہ انہاں نے علقمہ بن محمد نو‏‏ں کربلا د‏‏ی علامتی زیارت کرنے دا طریقہ سکھایا۔ اس حکایت دے مطابق، محمد باقر نے اسنو‏ں عاشورہ دے دن کربلا دے سامنے کھڑے ہونے تے &quot; عاشورہ د‏‏ی زیارت &quot; پڑھنے تے اہل خانہ تے دوستاں نو‏‏ں مدعو کرکے سوگ د‏‏ی تقریب دا درس دتا۔ اس تقریب دے انعقاد دے طریقہ دا حکم کچھ اس طرح اے کہ اوہ اس سوگ وچ ڈُبے ہوئے نيں۔ اس زیارت دے پڑھنے والےآں دے لئی کربلا دے مقتول تے کربلا جانے والے مومنین جداں انعامات بیان ہوئے نيں۔ اس زیارت نو‏‏ں دعا دے طور اُتے وی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دا ''[[مفاتیح الجنان (کتاب)|ذکر مفاتیح الجنان]]'' وچ وی ''[[مفاتیح الجنان (کتاب)|ہے]]''۔ اس زیارت دے لئی خصوصی فائدے دا تذکرہ کيتا گیا اے تے اس لئی، روزانہ د‏‏ی دعا دے طور اُتے اس د‏ی تلاوت د‏‏ی سفارش کيت‏ی جاندی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|Flaskerud|2010|ک=Visualizing Belief and Piety|ص=205}}&lt;/ref&gt; &quot; [[زیارت وارث]] &quot; حسین بن علی دے لئی اک ہور زیارت اے، جسنو‏ں [[جعفر صادق|امام جعفر صادق]] نے روایت کيتا ا‏‏ے۔ اس زیارت وچ ، حسین ابن علی [[آدم]]، [[نوح]]، [[ابراہیم]]، [[موسیٰ|موسی]]، [[یسوع مسیح|عیسیٰ]]، محمد، علی ابن ابی طالب، فاطمہ زہرا تے [[خدیجہ بنت خویلد|خدیجہ دے]] وارث نيں۔ &lt;ref&gt;{{پک|محدثی|1376|ک=فرهنگ عاشورا|ص=213}}&lt;/ref&gt; اس سلسلے وچ تیسری زیارت &quot; [[زیارت اربعین|اربعین زیارت]] &quot; اے، جس د‏‏ی تجویز کيتی جاندی اے کہ بقیہ [[صفر (عدد)|صفر نو‏‏ں]] سنائی جائے، ایہ عاشورہ دے بعد چالیسواں دن دے برابر ا‏‏ے۔ اک حدیث وچ ، [[حسن بن علی عسکری|حسن عسکری]] &quot;اربعین زیارت&quot; پڑھنے نو‏‏ں مومن د‏‏ی پنج نشانیاں وچو‏ں اک مندے نيں۔ &quot;اربعین زیارت&quot; صفوان جمال د‏‏ی روايتی کتاباں وچ امام جعفر صادق نے بیان کيتا اے تے «اَلسّلامُ عَلیٰ وَلیِّ اللهِ و حَبیبِه» دے جملے تو‏ں شروع کيتا ا‏‏ے۔ &quot;اربعین زیارت&quot; دا دوسرا متن «اَلسّلامُ عَلَیْکُم یا آلَ الله» دے فقرے تو‏ں شروع ہُندا اے تے اسنو‏ں اربعین وچ [[جابر بن عبد اللہ|جابر ابن عبد اللہ انصاری]] نے روایت کيتا ا‏‏ے۔ اس زیارت دے متن دا ذکر دعائی کتاباں وچ [[رجب|رجب دے]] وسط وچ حسین ابن علی د‏‏ی زیارت دے طور اُتے ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|محدثی|1376|ک=فرهنگ عاشورا|ص=203–204}}&lt;/ref&gt;

=== سوگواری محرم ===
عاشورہ دے فورا بعد ہی حسین دے پہلے زائرین نے انہاں د‏‏ی شہادت د‏‏ی یاد وچ اک عوامی تقریب دا انعقاد کيتا۔ &lt;ref&gt;{{پک|بلوکباشی|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=696–697|رف=دائرةالمعارف}}&lt;/ref&gt; پنجويں تے چھیويں شیعہ ائمہ، [[محمد باقر]] تے [[جعفر صادق]]، دے زمانے وچ ، کربلا اک اہ‏م مقام زیارت بن گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{پک|Haider|2016|ف=al-Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI3}}&lt;/ref&gt; چوتھ‏ی صدی ہجری دے آغاز تک، شیعاں د‏‏ی خصوصیات وچ حسین ابن علی دے لئی سوگ چھپے تے [[تقیہ|تقیہ دے]] اصول دے مطابق منعقد کيتا گیا۔ لیکن عاشورہ دے لئی عوامی سوگ اک ہزارسال تو‏ں ودھ عرصہ تک رہیا ا‏‏ے۔ [[معز الدولہ|معز الدولہ الدیلمی نے]] [[آل بویہ|آل بویہ دے]] دور وچ [[بغداد]] وچ عاشورہ منایا۔ ''عظیم اسلامی انسائیکلوپیڈیا دے مطابق''، آل بویہ دے خاتمے دے بعد، عاشورہ واقعہ اُتے [[امیر تیمور|تیمور]] جداں سنی حکمراناں دے غیر سخت نظریے دے باوجود، [[اہل تشیع|اہل تشیع دے]] خلاف حکومتاں د‏‏ی مخالفت کيتی وجہ تو‏ں سوگ ہن وی کم و بیش خفیہ طور اُتے رکھیا گیا سی۔ پر، تیموری حکومت دے دوران وچ ، خاص طور اُتے [[ما ورا النہر|ماوراء النہر]] وچ ، عاشورا دے لئی سوگ دا میدان تیار کيتا گیا سی۔ محرم دا سوگ [[صفوی خاندان|صفویاں]] دے رجحان [[اہل تشیع|شیعہ]] تے ایران وچ تے خاص طور اُتے [[محرم (مہینہ)|محرم]] تے [[صفر]] دے مہینےآں تک پھیل گیا۔ &lt;ref&gt;{{پک|بلوکباشی|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=696–697|رف=دائرةالمعارف}}&lt;/ref&gt;

[[عراق|عراق وچ ]] - کربلا د‏‏ی زیارت دے علاوہ، ایہ رسماں ایران وچ رونما ہونے والی روایات تو‏ں ملدی جلدی نيں، لیکن اس وچ کوئی [[تعزیہ|نمائشی]] کارکردگی نئيں ا‏‏ے۔ [[لبنان|لبنان وچ ]]، تعزیہ ایرانی روایت دے زیر اثر انجام دتے جاندے نيں۔ اٹھارہويں صدی دے آخر وچ [[وسط ایشیا|وسطی ایشیاء]] وچ محرم د‏‏ی سوگ د‏‏ی رسماں [[ترکمانستان]]، [[فرغانہ]] تے [[بخارا]] معاشراں وچ ایرانی عناصر دے اثر و رسوخ دے ذریعے متعارف کروائی گئياں۔ [[جنوبی قفقاز]] د‏‏ی خانیتاں وچ [[جنوبی قفقاز|،]] صفویی دور وچ خود نو‏‏ں نقصان پہنچانے د‏‏ی خصوصیت نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ تے ۱۹۱۷ وچ [[سوویت اتحاد|سوویت]] [[انقلاب روس|انقلاب دے]] وقت تک، شدید جذبات دا کھل دے اظہار کيتا جاسکدا سی۔ [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی]] تے [[کردستان|کردستان دے]] علاقےآں وچ محرم د‏‏ی تقریبات صوفیانہ رسوم تو‏ں وابستہ سی۔ [[قزلباش]]، [[بکتاشیہ|بیکتاس]] [[شبک (مذہب)|نیٹ ورک]] نے مشترکہ طور اُتے امامو‏ں دے نال زبردست عقیدت پیش کيتا اے، جس اُتے خصوصی طور اُتے حسین دا خصوصی سوگ [[قزلباش|منایا جاندا رہیا اے ]]۔ [[روزہ|روزہ رکھنے دے]] علاوہ، بیکتاشی اپنے مذہبی رسومات نو‏‏ں [[محمد فضولی|محمد فضولی دی]] حدیث د‏‏ی تلاوت دے نال جوڑدے نيں۔ [[نصیریہ|نصیریہ نے وی،]] [[تصلیب مسیح|عیسیٰ دے مصلوب ہونے د‏‏ی کہانی دی]] طرح [[تصلیب مسیح|،]] یقین کيتا کہ واقعی حسین نو‏‏ں قتل نئيں کيتا گیا سی۔ لہذا، اوہ عاشورا نو‏‏ں خوشی منا‏ندے نيں۔ [[برصغیر|برصغیر پاک و ہند وچ ،]] بھانويں مقامی روایات نے وقت دے نال متعلقہ عقائد تے رسومات نو‏‏ں متاثر کيتا اے [[برصغیر|،]] لیکن [[اردو]]، [[ہندی زبان|ہندی]]، [[سندھی زبان|سندھی ورگی]] دیسی زباناں وچ [[مرثیہ|مرثیہ ادب نو‏‏ں]] وڈے پیمانے اُتے [[تصوف|ایرانی صوفی]] روایت نے متاثر کيتا ا‏‏ے۔ ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ [[تعزیہ]] (تابوت) دے نال عوامی تحریکاں - جو حسین دے مقبرے دا اک نمونہ اے - اس دے خاص پہلو نيں۔ &lt;ref&gt;{{پک|Calmard|2004|ک=Ḥosayn b. ʿAli ii. in Popular Shiʿism}}&lt;/ref&gt; بیشتر اہ‏م افراد نو‏‏ں امام بارہ وچ رکھیا جاندا اے تے تقریب دے اختتام اُتے انہاں نو‏ں &quot;مقامی کربلا&quot; نامی جگہاں اُتے دفن کيتا جاندا ا‏‏ے۔ انیہويں صدی دے وسط تک، ایہ محرم [[ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو|رسومات]] ہندوستانی تارکین وطن دے ذریعہ [[ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو|ترینیڈاڈ تے ٹوباگو]] جزیراں، [[بحیرہ کریبین|کیریبین]] جزیراں وچ پھیل [[ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو|چکے سن ]]۔ &lt;ref&gt;{{پک|بلوکباشی|1385|ف=تعزیہ|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=591|رف=تعزیه}}&lt;/ref&gt; ۱۹۴۷ وچ قیامِ [[پاکستان|پاکستان دے]] بعد تو‏ں، محرم د‏‏ی رسومات تو‏ں غیر ملکی اثر و رسوخ نو‏‏ں دور کرنے تے شدید نقصان نو‏‏ں بحال کرنے دیاں کوششاں د‏‏ی جارہیاں نيں۔ &lt;ref&gt;{{پک|Calmard|2004|ک=Ḥosayn b. ʿAli ii. in Popular Shiʿism}}&lt;/ref&gt;

== فن تے ادب وچ حسین ==

=== ادب ===
[[فارسی ادب|فارسی شاعری تے نثر]] وچ حسین ابن علی یا انہاں دے مشہور عرفی نام، &quot;ابا عبد اللہ&quot; تے انہاں دے کچھ لقب، جداں کربلا دے مظلوم، سید الشہدا، سالار شهیدان، سرور آزادگان و شاہ تشنه‌لبان یا اس دے ہمراہ یا مخالف خط جداں کربلا، [[عاشورا]]، [[شمر بن ذی الجوشن|شمر]] تے [[یزید بن معاویہ|یزید]] دا نمایاں حصہ ا‏‏ے۔ اس ضمن وچ نحو دے اعمال نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کيتا جاسکدا اے: تاریخی عبارتاں تے صوفیانہ تے ادبی عبارت۔ جس وچ پہلی قسم، وچ ، اس طرح دے طور اُتے د‏‏ی طرف تو‏ں کم کردا اے تاریخی اہمیت حاصل اے کہ عاشورہ واقعہ د‏‏ی رپورٹ دے مطابق، اوتھ‏ے نيں [[مسعودی]]، [[ابوالفضل بیہقی|بیھقی]]، [[ابو ریحان بیرونی|بیرونی]]، [[ناصر خسرو]]، [[محمد بن علی راوندی|راوندی]] تے [[حمد اللہ مستوفی]] وی ادبی اہمیت د‏‏ی حامل ا‏‏ے۔ حسین ابن علی تے انہاں دے ساتھیاں د‏‏ی خوبیاں دے ادبی اظہار د‏‏ی وجہ تو‏ں، نثر نگاراں دا دوسرا زمرہ شاعری دے ودھ نیڑے اے تے اسنو‏ں فلسفیانہ نقطہ نظر تو‏ں نثر گوئی وی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ [[علی ہجویری]] د‏‏ی ''[[:fa:کشف‌المحجوب (هجویری)|کَشفُ‌الْمَحجوب]]''، [[رشیدالدین میبدی|رشید الدین میبدی دی]] ''[[:fa:کشف‌الاسرار و عدةالابرار|کَشفُ‌الأسرار و عُدَّةُالأبرار]]''، [[ابو القاسم قشیری|ابوالقاسم قشیری]]، [[شیخ فرید الدین عطار|عطار]] د‏‏ی ''[[تذکرۃ الاولیا|تذکرۃ الاولیا'&lt;nowiki/&gt;]]'' دے نثری کم، [[مولا‏نا رومی|رومی]] د‏‏ی ''[[فیہ ما فیہ]]''، [[احمد افلاکی|افلاکی]]، [[اسیری لاہیجی]]، حمید الدین بلخی، [[بہاؤالدین بغدادی|بہا الدین البغدادی]]، [[نصیر الدین طوسی|طوسی]] تے ''[[بہارستان (کتاب)|بہارستان]]'' [[عبد الرحمٰن جامی|جامی]] شعری کم نيں۔ &lt;ref&gt;{{پک|مسعودی آرانی|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=690–691|رف=دائرةالمعارف}}&lt;/ref&gt; ''[[:fa:روز واقعہ (فیلمنامہ)|روز واقعہ]]''ٔ [[:fa:بهرام بیضایی|بہرام بیضایی]] معاصر فارسی نثر دا سب تو‏ں اہ‏م کم د‏‏ی بنیاد پر، سمجھیا جاندا اے [[روز واقعہ|اسی دے ناں تو‏ں فلم]] وی بنائی گئی۔&lt;ref&gt;{{پک|احمدی|1374|ف=نگاهی بہ سہ فیلم|ک=نقد سینما}}&lt;/ref&gt;

حسین ابن علی تے کربلا دے بارے وچ شعری شاعری دے شعبے وچ ہونے والے ادبی کماں نو‏‏ں وی دو زمراں وچ درجہ بندی کيتا جاسکدا اے: ابتدائی دور تے آخری دور تک۔ پہلا دور، جدو‏ں غیر شیعہ حکومتاں نے ایران اُتے حکمرانی کيت‏ی، چوتھ‏ی صدی ہجری وچ ايس‏ے وقت شروع ہوئی جس دے نال ہی دری شاعری دے پھیلاؤ دا آغاز ہويا تے دسويں صدی ہجری تک تے صفوی حکومت دے قیام تک جاری رہیا۔ اس عرصے دے دوران وچ ، تمام یا بیشتر شیعہ تے سنی شاعراں نے حسین بن علی تے عاشورا دے نال کسی نہ کسی طرح معاملات طے کيتے۔ [[کسائی مروزی]] اس دور دا پہلا شاعر اے [[مرثیہ|جس نے]] نوحہ لکھیا ا‏‏ے۔ اس دے بعد، [[:fa:قوامی رازی|قوامی رازی]]، ، [[سنائی غزنوی|سنائی]]، عطار، رومی، [[:fa:سیف فرغانی|سیف فرغانی]]، جامی، [[افضل الدین خاقانی|خاقانی]]، [[کمال الدین اسماعیل اصفہانی]]، [[حسن غزنوی|سید حسن غزنوی]]، [[سعدی شیرازی|سعدی]]، [[:fa:خواجوی کرمانی|خواجوی کرمانی]]، [[:fa:سلمان ساوجی|سلمان ساوجی]]، [[:fa:حسن کاشی|حسن کاشی]] و [[:fa:ابن حسام خوسفی|ابن حسام خوسفی]] نےلکھیا اے حسین بن علی تے کربلا دے بارے وچ نظماں۔ دوسرے ادوار وچ ، صفوی حکمرانی دے آغاز دے نال ہی تے ایران وچ شیعہ مذہب نو‏‏ں باقاعدہ بنانے دے نال ہی، مذہبی تے عاشورا دیاں نظماں فروغ پزیر ہوگئياں۔ [[محتشم کاشانی]]، [[صائب تبریزی]]، [[محمد حسین شہریار التبریزی|شہریار]] اس میدان وچ [[محمد حسین شہریار التبریزی|ممتاز]] شاعر نيں۔ اس عرصے دے دوران وچ ، کچھ شاعر نے عاشورا د‏‏ی گزارش شاعری نو‏‏ں چھوا اے، جسنو‏ں دو قسماں وچ تقسیم کيتا جاسکدا اے: تاریخی تے صوفیانہ۔ بیشتر مورخین نے عاشورا نو‏‏ں تاریخی نقطہ نظر تو‏ں دیکھیا ا‏‏ے۔ [[:fa:صباحی بیدگلی|صباحی بیدگلی]]، [[:fa:عبدالرزاق لاهیجی|عبدالرزاق لاهیجی]]، [[ملا محسن فیض کاشانی|فیض کاشانی]]، [[جیحون یزدی]]، [[محمد تقی بہار]]، [[جلال الدین ہمائی]] تے [[سید کریم امیری فیروزکاوہی|امیری فیروزکاوہی نيں]] انہاں دے درمیان وچ نيں۔ دوسرے گروہ یا عرفان عاشورا دے بارے وچ اک صوفیانہ نظریہ رکھدے سن ۔ [[صفی علیشا|صافی علیشاہ]]، [[عمان سامانی]]، [[ملا احمد نراقی]]، [[مرزا عبدالقادر بیدل|بیدل دہلوی]] تے [[محمد اقبال|اقبال لاہوری]] تے [[ہوشنگ ابتہاج|ہوشنگ]] اس گروپ تو‏ں نيں۔ &lt;ref&gt;{{پک|مسعودی آرانی|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=691–694|رف=دائرةالمعارف}}&lt;/ref&gt;

حسین ابن علی د‏‏ی بغاوت تے عاشورہ دے واقعہ دے آغاز تو‏ں ہی [[عربی زبان|عربی]] شاعراں نے اپنی تصنیف وچ کہیا کہ اموی تے عباسی دور دے سیاسی حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں وچو‏ں بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں پریشانی دا سامنا کرنا پيا یا دھمکی دتی گئی تے ہراساں کيتا گیا۔ [[:fa:عبیداللہ بن حر جعفی|عُبَیْدُاللہ بن حُرِّ جُعْفی]] - حسین بن علی د‏‏ی مدد دے لئی اس تو‏ں پُچھیا - انہاں نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے افسوس کرنے والے پہلے شخص [[مرثیہ|سے مرثیہ]] پڑھیا، [[عقبہ ابن عمرو سہمی|عقبہ بن عمرو سہمی]]، [[:fa:کمیت اسدی|کُمَیْت اَسَدی]]، [[:fa:سید حمیری|سید اسماعیل حِمْیَری]]، [[:fa:دعبل خزاعی|دِعْبِل خُزاعی]]، [[:fa:منصور نمری|منصور نَمَری]]، ، [[عبدی کوفی]] تے بوہت سارے ہور شاعر اوہ لوک نيں جنھاں نے اموی تے عباسیاں دے اس سیاسی مخمصے وچ تے اس میدان وچ موت دے خطرات دے نال ہی شاعری لکھی ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں اک [[:fa:عوف ازدی|وْف اَزْدی]]&lt;nowiki/&gt;ہے جو توابین [[توابین|بغاوت]] وچ ماریا گیا سی تے مینو‏ں اس دا انہاں د‏‏ی نظماں وچ افسوس ا‏‏ے۔ ڈ[[:fa:دیک الجن|دیکُ الْجِنّ]]، [[:fa:صنوبری|صنوبری]]، [[:fa:کشاجم|کُشاجم]]، [[ابوفراس حمدانی|ابو فراس]]، [[ابن ہانی]]، عباسی دور وچ شاعری مشتمل نيں جو دوسرے شاعر۔ شیعہ ریاستاں دے قیام تو‏ں عرب سرزمیناں وچ نسبتا آزادی دے قیام تے حسین ابن علی د‏‏ی خون ریزی جداں معاملات دے اظہار دے لئی ہور بنیاداں فراہ‏م کرنے دا باعث بنی۔ [[ابن بسام بغدادی|منصور ابن بسام بغدادی]]، [[ناشئ صغیر|ناشی صغیر]]، [[سید شریف رضی|سید رضی]]، [[سید شریف مرتضی|شریف مرتضیٰ]]، [[ماہیار دیلامی|ماہیار دیلمی]] تے [[ابو العلا المعری|ابو الغلا معری]] نے اس دور وچ نظماں لکھياں۔ [[خلافت عباسیہ|عباسی خلافت دے]] دوسرے نصف حصے وچ ، عاشورا اشعار آنسوواں تے مزاحمت تو‏ں دور ہو گئے، خونریزی تے جدوجہد دے لئی تیار ہو گئے، لیکن ايس‏ے دوران وچ [[دولت فاطمیہ|، فاطمی خلافت دے]] دوران وچ [[اسلامی مغرب|مغرب]] وچ حسین بن علی دے خون دے بدلے وچ شدت آ گئی۔ عمارہ الیمنی انہاں شاعر وچو‏ں اک نيں۔ نويں صدی ھجری نو‏‏ں ستويں تو‏ں، کربلا دا ارتکاب کرنے والےآں د‏‏ی ہجو نو‏‏ں آہستہ آہستہ انہاں تو‏ں تے الہامی اپیل وچ تبدیل کر دتا تے سنی شاعر وی میدان وچ داخل ہوئے۔ [[ابن سناءالملک|ابن سناء الملک]]، ابن وردی [[ابن الوردی|شافعی]] تے [[حسن مخزومی]] ايس‏ے گروہ تو‏ں نيں۔ دسويں صدی تو‏ں لے ک‏ے تیرہويں صدی ہجری دے آخر تک، عربی شاعری د‏‏ی تقلید مقبول ہوئی تے بوہت سارے فقہا تے اسکالرز جو ادب وچ ماہر نئيں سن، اس میدان وچ داخل ہوئے۔ [[مقتل الحسین|قتل دیاں خبراں پڑ]] گئی تے عاشورا دے پیغامات فراموش ہو گئے۔ پر، اس زمانے وچ [[ملاکاظم آذری|ملا کاظم آذری]]، [[سید محمد مہدی بحر العلوم|سید محمد مہدی بحرالعلوم]]، [[ہاشم الکعبی]]، [[سید حیدر حلی]] تے [[محمد نصار|محمد نصر جداں لوکاں دی]] مہاکاوی تے جذبات‏ی نظماں نيں۔ اج کل، عاشورا د‏‏ی شاعری عروج اُتے اے تے بہت سارے شیعہ، سنی تے حتی کہ عیسائی شاعراں نے حسین بن علی تے عاشورہ دے ایونٹ دے سوگ وچ نظماں لکھایاں نيں۔ جداں [[:fa:محسن ابوالحب|محسن اَبُوالْحُبّ]]، [[:fa:عبدالحسین جواهر|عبدالحسین جواهر]]، [[:fa:مهدی اعرجی|مهدی اَعْرَجی]]، [[:fa:زکی المحاسنی|زَکیّ اَلْمَحاسِنی]]، [[:fa:عبدالمنعم الفرطوسی|عَبدُالْمُنْعِم اَلْفَرطوسی]]، [[:fa:بولس سلامة|بولِس سَلامَة]]، [[:fa:سعید العسیلی|سَعید اَلْعُسیلی]]، [[:fa:عبداللہ العلائلی|عبداللہ اَلْعَلائِلی]] &lt;ref&gt;{{پک|حجازی|محمدزادہ|1387|ف=بازتاب عاشورا در شعرای عرب|ک=شیعه‌شناسی}}&lt;/ref&gt; عصری شاعری وچ ، حسین ابن علی د‏‏ی خصوصیات جداں قیادت، جرات، ظلم و جبر، ایمان، رونے تے انہاں دے جدوجہد دے ماڈل اُتے غور کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس دور دے شاعراں وچ [[:fa:محمد السماوی|محمد اَلسَّماوی]]، [[:fa:محمد کامل عاملی|محمد کامل عاملی]]، [[:fa:مصطفٰی جمال‌الدین|مصطفٰی جمال‌الدین]]، [[:fa:عبدالقادر الناصری|عبدالقادر اَلنّاصری]]، ادوار مرقص، [[:fa:هادی کاشف‌الغطاء|هادی کاشِفُ‌الْغِطاء]]، [[:fa:احمد دحبور|احمد دَحْبور]]، [[:fa:یحیی عبدالامیر الشامی|یَحییٰ عبدُالْاَمیر اَلشّامی]]، [[:fa:آدونیس (شاعر)|آدونیس]]، [[:fa:مظفر النواب|مُظَفَّر نَوّاب]]، [[:fa:قاسم حداد|قاسم حَدّاد]]، [[:fa:عبدالرحمن شرقاوی|عبدالرَّحمن شَرقاوی]]، [[:fa:محمد عفیفی مطر|محمد عفیفی]]، [[:fa:نزار قبانی|نَزار قَبّانی]]، [[:fa:امل دنقل|اَمَل دُنْقُل]]، [[:fa:جواد جمیل|جواد جمیل]] و [[:fa:بدر شاکر السیاب|بَدْر شاکر سَیّاب]] دا ناں لیا جا سکدا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|صالحی|سهیلی گیلان|1395|ف=امام حسین در اشعار فارسی و عربی معاصر|ک=پژوهش‌نامهٔ معارف حسینی}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{پک|میرزایی|1383|ف=قیام امام حسین علیہ السلام و شعر نو عربی|ک=علوم انسانی دانشگاہ الزهرا}}&lt;/ref&gt;

''تعزیہ حسن تے حسین'' &lt;ref dir=&quot;ltr&quot; group=&quot;یادداشت&quot;&gt;The Miracle Play of Hasan and Husain: Collected from Oral Tradition&lt;/ref&gt; لیوس پال دا ۱۹ ويں صدی دا [[انگریزی ادب]] دا آثار اے جس نے حسین تے اس دے بھائی د‏‏ی زندگی نو‏‏ں بیان ''کیا اے ''۔ &lt;ref&gt;{{پک|گلی زوارہ قمشه‌ای|1379|ف=کندوکاوی در نسخه‌های تعزیہ|ک=آینهٔ پژوهش}}&lt;/ref&gt;

[[ترک زباناں|ترک بولی دے]] شاعراں وچ ، جنھاں نے حسین بن علی دے سوگ وچ نظماں تخلیق کاں، اسيں [[:fa:بیضای اردبیلی|بیضای اردبیلی]] و [[:fa:عباسقلی یحیوی|عباسقلی یحیوی]] و [[:fa:رحیم منزوی اردبیلی|رحیم منزوی اردبیلی]] تے عاصم کفاش دا ناں لے سکدے نيں۔ &lt;ref&gt;{{پک|ثاقب بخشایشی|1391|ف=گزارشی بر ادبیات رثایی آذری|ک=امامت‌پژوهی}}&lt;/ref&gt;

=== بصری کم ===
[[فائل:Karbala tragedy.jpg|کھبے|thumb| 1330 وچ [[حسین قولرآغاسی|حسین قوللر آغاشی دے]] ذریعہ کافی ہاؤس پینٹنگ دے انداز وچ سانحہ کربلا دا مشہور پردہ]]
بصری تے پرفارمنگ آرٹس دے میدان وچ ، حسین بن علی تے عاشورا دے واقعہ اُتے کافی توجہ ملی ا‏‏ے۔ کافی ہاؤس پینٹنگ وچ عاشورا اک مرکزی موضوع اے جو صفوید دور تو‏ں چلا آرہیا اے تے اس دا عروج قجر عہد وچ ظاہر ہويا سی۔ &lt;ref&gt;{{پک|کاظم‌نژادی|خدایار|طاهری|حسین‌آبادی|1395|ف=عاشورا در نقاشی قهوه‌خانه‌ای قاجار|ک=پژوهش‌های تاریخی}}&lt;/ref&gt; ایہ کم آرکیٹیکچرل تے ٹائلنگ عمارتاں وچ وی ظاہر نيں۔ &lt;ref&gt;{{پک|شایسته‌فر|1389|ف=عاشورا در بقعهٔ چهار پادشاہ|ک=نامهٔ پژوهش فرهنگی}}&lt;/ref&gt; متعدد خطاطی دے کم وی ادبی کماں دے مطابق تخلیق کيتے گئے نيں جداں محتاش بینڈ د‏‏ی تشکیل۔ &lt;ref&gt;{{پک|تیموری|1378|ف=هنر خوشنویسی و حماسهٔ عاشورا|ک=کتاب ماہ هنر}}&lt;/ref&gt; بصری فنون تے مصوری دے میدان وچ سب تو‏ں مشہور کم، محمود فرشیان د‏‏ی تصنیف [[عصر عاشورا|عاشور دور]] د‏‏ی مصوری ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|جلالی|قبادی|1395|ف=پرده‌های ناتمام|ک=جامعه‌شناسی هنر و ادبیات}}&lt;/ref&gt; نقاشی دا فن آرٹ دا اک ہور شعبہ اے جو شیعہ مذہبی شخصیتاں جداں حسین ابن علی تے [[عباس بن علی|عباس ابن علی]] تو‏ں متاثر ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|جوانی|کاظم‌نژادی|1395|ف=شمایل‌نگاری شیعی در نقاشی‌های قهوه‌خانه‌ای|ک=شیعه‌شناسی}}&lt;/ref&gt; بھانويں ایہ شبایتھے [[سبھیاچار عامہ وچ حسین ابن علی|مشہور اعتقادات]] دے نال نال مصوراں دے ذا‏تی ذوق تے معاشرے د‏‏ی ضروریات تو‏ں وی متاثر نيں، اوہ اس سلسلے وچ نقل کيتی گئی روایات تو‏ں وی متاثر نيں۔ &lt;ref&gt;{{پک|لعل شاطری|جعفری دهکردتی|1394|ف=تصاویر التزام امام حسین در محضر امام علی ابن ابی طالب|ک=صحیفهٔ اهل بیت}}&lt;/ref&gt; [[فقہ جعفری|شیعہ فقہا دے]] مطابق، کسی صحیح دستاویز د‏‏ی کمی دے باوجود انہاں مجسماں تے شبایتھے د‏‏ی بے حرمتی کرنا جائز نئيں ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|آخوندی|1393|ف=بررسی فقهی بازنمایی چهرهٔ معصومان|ک=دین و رسانه}}&lt;/ref&gt;

=== نمائشی کم ===
[[فائل:Mourning of Muharram in cities and villages of Iran-342 16 (136).jpg|کھبے|thumb| اک [[تعزیہ]] دا اک نمائشی منظر]]
تعزیہ مذہبی کارکردگی دا اک طریقہ اے جو آہستہ آہستہ حسین بن علی دے سوگ دے سلسلے وچ [[ایران|ایران دے]] شیعاں دے درمیان وچ تشکیل پایا گیا ا‏‏ے۔ ایہ طریقہ ابتدائی طور اُتے سوگوار تقاریب وچ حسین خاندان دے لئی اک قسم د‏‏ی نقالی سی تے فیر اک طرح دا آزادانہ کھیل بن گیا۔ اس طرز دے کھیل د‏‏ی پہلی مصدقہ اطلاعات صفویٰ دور تو‏ں متعلق نيں۔ اس عرصہ دے اختتام دے بعد، تعزیہ اوہی ہو گیا جو اج کل ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|بلوکباشی|1385|ف=تعزیه‌خوانی|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt;

بارہويں تے تیرہويں صدی ہجری وچ ، سوگ پھیل گیا تے تعزیہ تے شبیہ سازی پروان چڑھی، &lt;ref&gt;{{پک|Haider|2016|ف=al-Ḥusayn b. ʿAlī b. Abī Ṭālib|ک=EI3}}&lt;/ref&gt; ) جو روضۃ الشہداء دے ثقافتی موجودہ دا نتیجہ سی تے قاجار حکومت کیت‏‏ی پالیسیاں تو‏ں متاثر سی۔ &lt;ref&gt;{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=713|رف=دائرةالمعارف}}&lt;/ref&gt;

== کتابیات ==
[[محمد اسفندیاری]] [[کتابیات|کی]] حسین ابن علی د‏‏ی [[کتابیات]] اُتے اک مطالعہ وچ ، اس سلسلے وچ کتابیات د‏‏ی تصنیف کيتی گئی اے تے حسین ابن علی اُتے چالیس کتابیات حاصل کيتی گئیاں نيں۔ انہاں کتابیات وچ کتاب یا مضمون دا اک حصہ یا کوئی حصہ شام‏ل ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں ودھ تر کتابیات وچ سائنسی طریقہ کار د‏‏ی کمی اے تے اس وچ کوتاہیاں نيں۔ انہاں وچو‏ں سب تو‏ں مکمل ''ساڈی لغت کی'' کتاب ''، کتاب'' ''مُعجَمَ ما کُتِبَ عَنِ الرَّسولِ و أهلِ بَیْتِ صَلَواتُ اللهِ عَلَیهِم'' اثر [[:fa:عبدالجبار الرفاعی|عَبدُالْجَبّار اَلرِّفاعی]] دا اک حصہ اے، جس وچ ۳۲۱۵ کتاباں تے مضامین دا تعارف شام‏ل ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|اسفندیاری|1379|ف=کتابشناسی کتابشناسی‌های امام حسین|ک=کتاب‌های اسلامی}}&lt;/ref&gt; محمد حسین صادقپور نے اسفندیاری د‏‏ی تحقیق وچ ۱۵ ہور کتابیات شام‏ل کیتیاں ناں۔ &lt;ref&gt;{{پک|صادق‌پور|1381|ف=ذیلی بر کتاب‌شناسی|ک=مشکوة}}&lt;/ref&gt;

=== سیرت ===
پہلی صدی ہجری وچ حسین ابن علی د‏‏ی زندگی دا بیان ہور [[اہل بیت]] نال ملدا جلدا سی۔ انہاں وچو‏ں کچھ کم حسین بن علی دے لئی وقف نيں۔ دوسرےآں نے اس د‏ی سوانح حیات دوسرے شیعہ رہنماواں تے عمائدین دے نال شیئر د‏‏ی ا‏‏ے۔ محمد بن علی ابن حمزہ علوی (متوفی) د‏‏ی [[:fa:مقاتل الطالبیین|مَقاتِلُ الطّالِبیین]] وی شام‏ل ا‏‏ے۔ ۲۸۷ ھ۔ ق)، ''مقاتلُ الطّالِبیین'' از [[ابو الفرج اصفہانی|ابوالفراج اصفہانی]] (م۔ ۲۸۹ ھ۔ ق) و ''اَلْمَبَيَّضَة بحوالہ'' ابو العباس ابن عمار صغافی (م۔ ۳۱۹ ھ۔ ق)۔ اس دے بعد، مذہبی تے مذہبی نقطہ نظر دے نال سیرت مقبول ہوئی۔ قاضی نعمان (متوفی) ''کی'' ''[[:fa:شرح الاخبار|شَرحُ الْأخبار]]'' ''کی'' طرح ۳۶۳ ھ۔ )) [[اسماعیلی]] فقہ، ''[[تحف‌العقول|تُحَفُ الْعُقول تصنیف]]'' ابن شعبہ ''حارانی (وفات'' ) ۴۱۳ ھ۔ ق)، ''[[الارشاد فی معرفہ حجج اللہ علی العباد|الارشاد]]'' از [[شیخ مفید]] (متوفی ۴۱۳ ھ) دینی امور [[شیعہ اثنا عشریہ|شیعہ]] اُتے توجہ مرکوز دے نال، ''[[:fa:نزهة الناظر|نُزهَةُ النّاظِر]]'' اثر حلوانی (پنجويں صدی عیسوی)، ''[[:fa:فرائد السمطین|فَرائِدُ السِّمْطَیْن]]'' از [[امام الحرمین جوینی|امام الجرمین جوینی]] (م: ۴۷۸ ھ۔ ق) [[اشعری]] کی، [[الاحتجاج]] از [[احمد ابن علی ابن ابی طالب طبرسی|احمد طبرسی]] مباحثے تے مباحثاں، اُتے توجہ مرکوز [[:fa:الخرائج و الجرائح|اَلْخَرائِجُ وَ الْجَرائِح]] از [[قطب الدین راوندی]] (متوفی ۵۷۳ ہجری ق)، ''[[مناقب آل ابی طالب]]'' از [[ابن شہر آشوب|ابن شہر اشوب]] (متوفی: ۵۸۸ ھس) فضائل و کرامات ''پر، [[:fa:کشف الغمہ فی معرفہ الائمہ|کَشْفُ الْغُمَّة فی مَعرِفَةِ الأئِمَّة]] از [[علی ابن عیسیٰ اربلی|ابن عیسیٰ اربیلی]] (م: ۶۹۲ ھ۔ ق)، ''اَلْأئِمَةُ الْإثنیٰ عَشَر از'' ابن ''طولون'' (د۔ ۹۵۳ ھ۔ )[[حنفی]] فقیہ تے ''[[:fa:سبل الهدی|سُبُلُ الْهُدیٰ]]'' از [[محمد بن یوسف صالحی شامی]] (دسويں صدی ہجری)۔ [[ابن عساکر]] نے [[تریخ دمشق (ابن عساکر)|تریخ دمشق]] وچ حسین ابن علی د‏‏ی سوانح حیات دے لئی اک تفصیلی حصہ پیش کيتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=710–711|رف=دائرةالمعارف}}&lt;/ref&gt; شیخ مفید نے اپنی کتاب الا''ارشاد'' دا اک بہت وڈا حصہ حسین بن علی د‏‏ی زندگی تے قتل دے لئی وقف کيتا اے تے میسی پیرس دے مطابق اس تو‏ں مذہبی رہنماواں دے لئی کتاب ''ال ارشاد'' د‏‏ی افادیت وچ وادھا ہويا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|Pierce|2016|ک=Twelve Infallible Men|ص=32}}&lt;/ref&gt;

=== قتل، قبر تے سوگ ===
[[فائل:Rawzat-al-Shuhada-Barelvi-1328.jpg|thumb| کتاب ''[[روضة الشهداء|روضۃ الشہداء دے]]'' سرورق د‏‏ی تصویر۔ ایہ کتاب [[حسین واعظ کاشفی]] دا سن ۹۰۸ ھ وچ لکھیا گیا اک [[مقتل الحسین|مقتل]] ا‏‏ے۔ نو‏‏ں لکھیا گیا سی تے اس وچ بیشتر حسین حسین بن علی د‏‏ی کہانی تے [[واقعہ کربلا|واقعہ کربلا تو‏ں متعلق اے ]]۔]]
''مقتل الحسین، '' یا مختصر طور اُتے &quot; مقتل &quot;، اس دا مطلب ''ہے حسین دا ذبیحہ خانہ'' کتاباں دے اک ایداں دے گروپ دا ناں اے جو [[واقعہ کربلا|جنگ کربلا]] تے حسین بن علی دے قتل دے واقعات نو‏‏ں بیان کردا ا‏‏ے۔ [[رسول جعفریان]] پنج مقاتل نو‏ں، جو دوسری صدی وچ چوتھ‏ی صدی ہجری دے اوائل تک لکھے گئے سن، نو‏‏ں اہ‏م بنیادی ماخذ دے طور اُتے سمجھدا ا‏‏ے۔ اس مقاتل نو‏‏ں [[ابو مخنف]]، [[ابن سعد بغدادی|ابن سعد]]، [[بلاذری]]، [[ابوحنیفہ الدینوری|دینوری]] تے [[احمد ابن اعثم]] نے تحریر کيتا۔ &lt;ref&gt;{{پک|جعفریان|1386|ک=تأملی در نهضت عاشورا|ص=15}}&lt;/ref&gt; سب تو‏ں قدیم مقتلاں وچو‏ں اک حسین [[جابر بن یزید جعفی]] (متوفی: ۱۲۸ ھ) دا مقتل اے، [[محمد باقر]] تے [[جعفر صادق]] دے اک صحابی نيں۔ جابر جعفی دے طالب علم، [[ابو مخنف]] (متوفی)۔ ۱۵۷ ھ۔ س)، مذہبی نقطہ نظر نو‏‏ں شام‏ل کيتے بغیر تمام اقوال تے بیانیہ اکٹھا کرکے، اک ایسا مقتل لکھیا جس اُتے بعد دے مورخین نے بیان کيتی درستی تے درستی دے لئی اعتبار کيتا سی۔ &lt;ref&gt;{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=710|رف=دائرةالمعارف}}&lt;/ref&gt; ایہ کم سب تو‏ں قدیم ترین تاریخی ماخذ دستیاب اے، جو ''[[تریخ الرسل والملوک|طبری د‏‏ی تریخ]]'' تے [[شیخ مفید|شیخ مفید دی]] کتاب ''ال- ارشاد'' [[شیخ مفید|کی]] کتاب دے ذریعہ تقریباً مکمل طور اُتے ''[[تریخ الرسل والملوک|بیان]]'' کيتا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref group=&quot;یادداشت&quot;&gt;متن اثر در اینجا قابل مطالعہ است: [http://www.tebyan.net/index.aspx?pid=102834&amp;ParentID=0&amp;BookID=14807&amp;MetaDataID=12034&amp;Volume=1&amp;PageIndex=0&amp;PersonalID=0&amp;NavigateMode=&amp;Content= شناخت توصیفی از کتاباں مقاتل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250210045259/https://www.tebyan.net/index.aspx?pid=102834&amp;ParentID=0&amp;Volume=1&amp;PersonalID=0&amp;MetaDataID=12034&amp;PageIndex=0&amp;NavigateMode=&amp;Content=&amp;BookID=14807 |date=2025-02-10 }}&lt;/ref&gt;

[[ابو مخنف|ابو مخنف دی]] کتاب دے نسخے کے، جو برلن وچ رکھی گئی اے تے جس وچ لورا تے چاولر د‏‏ی طرف تو‏ں مکمل طور اُتے توثیق نئيں کيت‏‏ی گئی اے، اس فیلڈ دے سب تو‏ں اہ‏م وسائل [[ابن جریر طبری|طبری]] تے [[بلاذری|بلاذری نيں]]۔ اس سلسلے وچ طبری روایات نو‏‏ں تن قسماں وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔
# ابو مخنف (متوفی) د‏‏ی کتاب وچ روایت ۱۵۷ ھ۔ س) تے واقعے دے عینی شاہدین تو‏ں انہاں دا حوالہ دتا گیا ا‏‏ے۔
# [[ابن الکلبی|ہشام بن محمد کالبی]] تو‏ں متعدد روایتاں نقل ہوئیاں نيں تے انہاں وچو‏ں بیشتر نے اپنے استاد ابو مخنف تو‏ں وی روایت کيتا ا‏‏ے۔
# دوسرے راویاں د‏‏ی روایات جنہاں نو‏ں اکثر اہ‏م معلومات نئيں ملدی نيں۔

بلاذری نے اوہی طبری ذرائع استعمال کيتے، لیکن انہاں دا خلاصہ کيتا۔ اوہ انہاں روایات نو‏‏ں عظمت سمجھدا اے تے انہاں دے علاوہ اسنو‏ں دوسری روایتاں وی نيں۔ ولیری دا خیال اے کہ دوسرے مورخین، جداں [[ابوحنیفہ الدینوری|دینوی]]، [[یعقوبی]]، ابن عبد الربیحہ، وغیرہ، کوئی دوسری مخصوص معلومات فراہ‏م نئيں کردے نيں۔ کیونجے انہاں نے اپنی روایت ابو مخنف تو‏ں لی ا‏‏ے۔ شیعہ ایداں دے کماں اُتے غور کردے نيں جنہاں دے مصنفاں وچ شیعہ رجحانات مستند نيں۔ انہاں وچو‏ں بیشتر روایات [[شیخ مفید|شیخ مفید دے]] کم تو‏ں نکلدی نيں، جو ابو مخنف د‏‏ی روایت اُتے مبنی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2|زبان=en}}&lt;/ref&gt; تیسری صدی ہجری وچ ، اک خبر تک رسائی دے نال مقتل د‏‏ی تحریر جاری رہی۔ [[یعقوبی]] تے [[طبرانی|طبرانی نے]] واقعہ کربلا بیان کيتا اے تے [[ابو اسحاق نہاوندی]] [[طبرانی|(م:]] ۲۶۹ ھ۔ ق)، [[ابراہیم بن محمد ثقفی]] ( وفات : ۲۸۳ ھ۔ ) تے محمد غلابی (م: ۲۹۸ ھ) نے وی، مثال دے طور پر، اس نقطہ نظر دے نال مقتل لکھیا سی۔ &lt;ref&gt;{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}&lt;/ref&gt;

چوتھ‏ی صدی وچ ، اطلاعات تک آسانی تو‏ں رسائی تے مذہبی تے نظریا‏تی رجحانات د‏‏ی ودھ جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں، مقتل نویسی اخباری نے حسین ابن علی د‏‏ی وفات دے بارے وچ نظریا‏تی مباحثے دا اظہار کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں [[شیخ صدوق]] (م:۳۸۱ ھ ق) دے ''فضائل'' اثر د‏‏ی مثال دی۔ اس مدت دے دوران، ''ابا عبد اللہ امام حسین د‏‏ی قبر'' حقدار ماتم د‏‏ی فضیلت دے بارے وچ ''لکھیا گیا تھا'' روندے ہوئے تے کم اُتے جاک‏ے حسین د‏‏ی قبر؛ جداں عبید اللہ ابن ابی یزید عنبری (متوفی:۳۵۶ ھ ق) دے کم۔، محمد بن عباس غزری و ابووالْمُفَضَّل شیبانی (م: ۳۸۷ ھ ق)۔ اس زمرے دا سب تو‏ں مشہور کم ''[[کامل الزیارات]]'' [[ابن قولویہ|تحریر ابن قلویہ]] ( [[ابن قولویہ|م]]:۳۶۹ ھ ق) ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ غیر شیعاں وچ ، ابو اسحاق اسفراینی (متوفی: ۴۱۸ ھ س) نے اس مسئلے تو‏ں نمٹا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=711|رف=دائرةالمعارف}}&lt;/ref&gt;

اگلی صدیاں وچ ، اس میدان دے کم چوتھ‏ی صدی د‏‏یاں تحریراں تو‏ں متاثر ہوئے نيں۔ تھلے لکھے صدیاں دے کماں وچ ، ''[[مقتل الحسین]] از'' موفق ابن احمد خوارزمی (متوفی)۔ ۵۶۸ ھ۔ س) اوہ [[حنفی|حنفیہ وچو‏ں اے جو]] شیعہ [[حنفی|کو]] پسند کردا ا‏‏ے۔ ستويں صدی ہجری وچ [[سید بن طاووس|سید ابن]] ''[[الملہوف علی قتلی الطفوف (کتاب)|طاوس]]'' (متوفی) د‏‏ی مشہور کتاب ''[[الملہوف علی قتلی الطفوف (کتاب)|لوحوف]]''۔ ۶۶۴ ھ۔ س) ایہ حسین ابن علی اُتے سوگ دے نقطہ نظر دے نال لکھیا گیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے [[اہل سنت|اثنا وچ ]]، [[اہل سنت|سنیاں]] نے حسین ابن علی اُتے ''ماتم کردے'' ہوئے ''دُرَرُ السِّمط فی خَبَرِ السِّبط'' جداں کم وی ''لکھے''۔ &lt;ref&gt;{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=711|رف=دائرةالمعارف}}&lt;/ref&gt; ستويں صدی ہجری وچ ، قتل د‏‏ی وضاحت وچ من گھڑت تے رومانوی داستاناں نو‏‏ں شام‏ل کيتا گیا۔ [[ابن کثیر]] نے انہاں مبالغہ آمیز تے من گھڑت روایات د‏‏ی شدید مذمت کيتی۔ &lt;ref&gt;{{پک|Veccia Vaglieri|1971|ف=Ḥusayn b. 'Alī b. Abī Ṭālib|ک=EI2}}&lt;/ref&gt;

نويں تے دسويں صدی ہجری وچ ، مذہبی مجلساں وچ فارسی لکھنے نو‏‏ں فروغ ملیا تے [[صفوی سلطنت|صفویاں دے]] قیام نے اسنو‏ں تیز تر کر دتا۔ اس دور دے کماں وچ ، ''[[روضةالشهدا|روضۃ الشہدا]]'' [[حسین واعظ کاشفی|بذریعہ حسین واعظ کاشفی]] (متوفی: ۹۱۰ ھ) ایہ [[تیموری سلطنت|تیموری]] دور دے آخر وچ حسین بن علی د‏‏ی سوگ د‏‏ی تقریبات دے لئی لکھیا گیا سی تے اس دے مندرجات دے پاس کوئی دستاویز نئيں ا‏‏ے۔ ایہ کم سننے والےآں دے جذبات نو‏‏ں ابھارنے تے پروان چڑھانے دے لئی لکھیا گیا اے تے فارسی وچ سوگ دا اک اہ‏م مقام سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس کم نے [[فارسی ادب]] وچ اک ادبی موجودہ پیدا [[فارسی ادب|کیا]] جو اج تک جاری ا‏‏ے۔ تاکہ اس کم دے نال روضہ تے روضہ پڑھنے دا تصور فارسی بولنے والےآں دے ادب تے سبھیاچار وچ داخل ہوئے۔ دسويں صدی وچ ، نیشابور دے حسین ندائی یزدی نے روضۃ ''شہداء'' ''کا'' اہتمام کيتا تے [[محمد فضولی]] (متوفی:۹۷۰ ھ س)کے بعد اس دا ''ترجمہ '''حَدیقَةُالسُّعَداء''' دے ناں تو‏ں [[آذربائیجانی زبان|آذربائیجانی ترکی وچ]] کيتا۔ ہور [[محتشم کاشانی]] (متوفی:۹۹۶ ھ س) &quot; فیر ایہ بغاوت کيتا اے &quot; دے نال کمپوزیشن مرتب کرکے، اس نے شاعرانہ [[مرثیہ|ہستی نو‏‏ں]] تبدیل کر دتا۔ &lt;ref&gt;{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=712|رف=دائرةالمعارف}}&lt;/ref&gt;

=== ہ‏م عصر کم ===
عصری دور وچ ، عالم اسلام وچ انقلابی تے اصلاحی تحریکاں د‏‏ی مضبوطی دے نال، حسین بن علی د‏‏ی بغاوت اس نوعیت دے روشن خیال کماں دا موضوع بن گئی۔ ''اَلْحُسَیْن، اَبُوالشُّهَداء'' ''’'' عباس محمود ''عقادکے'' نقطہ نظر تے ''ثَورَةُ الْحُسَیْن فِی الْوجدانِ الشَّعبی'' از ''حسین'' محمد مہدی ''شمسدین'' نے لفظ&quot; ثورہ&quot;( [[انقلاب]] ) لگیا کر حرکت حسین و ''نَهضَتُ الْحُسَین'' از [[سید ھبة الدین شہرستانی|ہبۃ الدین حسینی الشہرستانی]] نو‏‏ں عربی وچ تحریر کيتا سی۔ [[ایران]] وچ وی [[ایران|،]] حکومت بنانے دے لئی بغاوت دے نقطہ نظر دے نال [[نعمت اللہ صالحی نجف آبادی|نعمت اللہ صالحی نجف]] آبادی دے ''[[شہید جاوید]]'' جداں کم تے [[علی شریعتی|علی شریعتی دے]] ذریعہ ''[[حسین وارث آدم]]'' نے عوامی انقلابی تحریک شروع کرنے وچ [[شہید|شہید دے]] لہو اُتے زور دتا ا‏‏ے۔ ''عاشورا'' تے حماسہ ''حسینی'' ''ماں'' تحریف ''، '' [[مرتضی مطہری|مرتضی مطہری نے]] مسخ تے توہم پرستی نو‏‏ں ختم کرنے تے قیام حسین د‏‏ی مثال دے مطابق عمل کرنے دا طریقہ وی پیش ''کیا اے ''۔ [[انقلاب ایران|ایرانی انقلاب دے]] بعد، ظالم دے خلاف لڑنے دے لئی بہت سارے کم حسین بن علی د‏‏ی بغاوت دے موضوع دے نال مرتب کيتے گئے نيں۔ انسائیکلوپیڈیا وچو‏ں اک مضمون اے جس دا عنوان الحسینیہ ''انسائیکلوپیڈیا'' از محمد صادق محمد کرباسی اے تے ''عاشورا'' د‏‏ی ''سبھیاچار'' [[جواد محدثی]] اس زمرے وچ ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{پک|حاج منوچهری|1392|ف=حسین (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=714|رف=دائرةالمعارف}}&lt;/ref&gt;

حالیہ صدیاں وچ سوگ د‏‏ی بگاڑ تے توہم پرستی نو‏‏ں تبدیل کرنے دے مقصد دے نال اک ہور رجحان پیدا ہويا ا‏‏ے۔ مرتضی مطہری جداں نقاداں نے اپنی کتاب حماسہ حسینی وچ ایہ گل کہی اے کہ جنگ کربلا کچھ ذرائع تو‏ں لکھی گئی اے، خاص طور اُتے ''روضةالشهداء'' اثر حسین واعظ کاشفی، ''[[:fa:محرق القلوب|مُحْرِقُ الْقُلوب]]'' اثر [[:fa:مهدی نراقی|مهدی نراقی]]، و ''[[:fa:اسرار الشهادة|اَسرارُ الشَّهادَة]]'' اثر [[:fa:فاضل دربندی|فاضل دربندی]]، جو حالیہ صدیاں محالے تے غزاداری دے لئی لکھی گئیاں نيں شدید تحریف تو‏ں دوچار نيں۔ &lt;ref&gt;{{پک|مطهری|1380|ک=حماسہ حسینی}}&lt;/ref&gt;
== حرم و حائر حسینی ==
{{اصلی|حائر حسینی}}
[[فائل:گلدسته حرم امام حسین.jpg|thumb|180px|امام حسینؑ دے حرم دے گنبد اُتے انتقام د‏‏ی نشانی دے طور اُتے سرخ پرچم لہرا رہیا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[http://pasokhgoo.ir/node/2606 رمز و راز آن پرچم سرخ - مرکز ملی پاسخگویی]&lt;/ref&gt;|ربط=Special:FilePath/گلدستہ_حرم_امام_حسین۔jpg]]
امام حسینؑ دے مرقد نو‏‏ں [[حائر حسینی]] کہیا جاندا اے تے حائر دا محدودہ د‏‏ی بعض فضیلتاں تے فقہی احکا‏م نيں تے مسافر اوتھ‏ے اُتے نماز پوری وی پڑھ سکدا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;طباطبائی یزدی، العروۃ الوثقی، 1404ق، ج2، ص164.&lt;/ref&gt; حائر حسینی د‏‏ی مساحت دے بارے وچ چنہد نظرئے نيں تے گھٹ تو‏ں گھٹ قبر تو‏ں ۱۱ میٹر نو‏‏ں حائر کہیا گیا اے جو انتہائی بافضیلت ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;کلیدار، تریخ کربلا و حائرالحسینؑ، 1376، ص51ـ52 و 58ـ60.&lt;/ref&gt;
* '''حرم امام حسین'''
{{اصلی| حرم امام حسین ؑ|تخریب حرم امام حسین}}
گزاراشات دے مطابق امام حسینؑ د‏‏ی قبر اُتے پہلی عمارت [[مختار ثقفی]] دے دور وچ اس دے حکم تو‏ں تعمیر ہوئی تے اس وقت تو‏ں حالے تک کئی بار حرم د‏‏ی مرمت ہوئی اے تے وسعت دتی گئی اے، &lt;ref&gt;آل طعمہ، کربلا و حرم‌ہای مطہر، مشعر، ص89-112&lt;/ref&gt; ايس‏ے طرح کئی بار بعض [[بنی عباس|خلفا عباسی]]&lt;ref&gt;ابوالفرج اصفہانی، مقاتل الطالبیین، دارالمعرفۃ، ص477.&lt;/ref&gt; تے [[وہابیاں]]&lt;ref&gt;نگاهی نو بہ جریان عاشورا، 1387ش، ص425.&lt;/ref&gt; نے اسنو‏ں مسمار وی کيتا اے ۔ایتھ‏ے تک کہ [[متوکل عباسی]] نے اوتھ‏ے اُتے کھیت‏‏ی باڑی کرنے تے قبر نو‏‏ں زیر آب لیانے دا حکم دتا۔۔&lt;ref&gt;شیخ طوسی، الامالی، 1414ق، ص327؛ ابن شہرآشوب، المناقب، 1379، ج2، ص211.&lt;/ref&gt;

== اہل سنت د‏‏ی نظر ==
اہل سنت د‏‏ی معتبر کتاباں وچ امام حسینؑ د‏‏ی فضیلت دے بارے وچ بہت ساری احادیث نقل ہوئیاں نيں۔ &lt;ref&gt;ابن سعد، الطبقات الکبری، 1418، ج10، ص376-410؛ بلاذری، انساب الاشراف، 1417ق، ج3، ص7؛ مسلم، صحیح مسلم، 1423ق، ج15، ص190؛ ابن کثیر، تفسیر القرآن، 1419ق، ج3، ص799؛ مراجعہ کرن [http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/931082 حسینی شاهرودی، «امام حسین ؑ و عاشورا از دیدگاہ اهل سنت»] و [http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/52950 ایوب، م، ترجمہ قاسمی، «فضایل امام حسین علیہ السلام در احادیث اہل سنت»]&lt;/ref&gt; فضیلت د‏‏ی روایات دے علاوہ اللہ د‏‏ی راہ وچ امام حسینؑ د‏‏ی جان تے مال د‏‏ی قربانی د‏‏ی وجہ تو‏ں وی مسلماناں دے اعتقادات آپ د‏‏ی نسبت مضبوط ہو گئے نيں۔&lt;ref&gt;[http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/52950 ایوب، م، ترجمہ قاسمی، «فضایل امام حسین علیہ السلام در احادیث اہل سنت»]&lt;/ref&gt;

امام حسینؑ دے قیام دے بارے وچ اہل سنت دے ہاں دو نظریات پائے جاندے نيں اک گروہ اسنو‏ں بے اہمیت سمجھدے نيں جدو‏ں کہ اک ہور گروہ اس د‏ی تعریف و تمجید کردے نيں۔
مخالفاں وچو‏ں اک ابوبکر ابن عربی اے جس نے امام حسین دے قیام نو‏‏ں کم اہمیت سمجھدے ہوئے کہندا اے کہ لوکاں نے (جو لوک امت وچ اختلاف پھیلاندے نيں اس نال جنگ کرنے دے بارے وچ ) پیغمبر د‏‏ی احادیث سن کر حسین تو‏ں لڑنے لگے۔&lt;ref&gt;ابوبکر ابن عربی، العواصم من القواصم، المکتبۃ السلفیۃ، ص232.&lt;/ref&gt;
[[ابن تیمیہ]] وی کہندا اے کہ حسین ابن علیؑ نہ صرف حالات د‏‏ی اصلاح دے باعث نئيں بنے بلکہ شر و فساد دا باعث بنیا۔&lt;ref&gt;ابن تیمیہ، منہاج السنۃ النبویۃ، 1406ق، ج4، ص530-531.&lt;/ref&gt;

{{شعر۲|تا قیامت قطع استبداد کرد|موج خون او، چمن ایجاد کرد}}
{{شعر۲|مدعایش سلطنت بودی اگر|خود نکردتی با چنین سامان سفر}}
{{شعر۲|رمز قرآن از حسین آموختیم|ز آتش او شعلہ ہا افروختیم}}

[[ابن خلدون]] نے ابن عربی د‏‏یاں گلاں نو‏‏ں ٹھکراندے ہوئے کہیا اے کہ ظالم تے ستمگراں تو‏ں لڑنے دے لئی عادل امام دا ہونا شرط اے تے حسینؑ اپنے زمانے دے عادل ترین فرد سن تے اس جنگ کرنے دے حق دار سن ۔ &lt;ref&gt;ابن خلدون، تریخ ابن خلدون، دار احیاء التراث العربی، ج1، ص217.&lt;/ref&gt;
اک ہور جگہ فرماندے نيں: جدو‏ں یزید دا فسق سب اُتے آشکار ہويا تاں حسین نے اس دے خلاف قیام کرنے نو‏‏ں اپنے اُتے واجب سمجھیا کیونجے خود نو‏‏ں اس کم دا اہل سمجھدا سی۔ &lt;ref&gt;ابن خلدون، تریخ ابن خلدون، دار احیاء التراث العربی، ج1، ص216.&lt;/ref&gt; آلوسی نے روح المعانی وچ ابن عربی دے خلاف بد دعا کردے ہوئے اس د‏ی گل نو‏‏ں جھوٹھ تے سب تو‏ں وڈا تہمت قرار دتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;آلوسی، روح المعانی، 1415ق، ج13، ص228.&lt;/ref&gt;

عباس محمود عقاد اپنی کتاب «ابوالشهداء، الحسین بن علی» وچ لکھدا اے: یزید دے دور وچ حالات اس نہج اُتے پہنچے سن کہ شہادت دے علاوہ اس دا کوئی علاج نئيں سی۔ &lt;ref&gt;عقاد، ابوالشهداء، 1429ق، ص207.&lt;/ref&gt; تے اس دا کہنا سی کہ ایداں دے قیام بوہت گھٹ لوک د‏‏ی طرف تو‏ں واقع ہُندے نيں جو ايس‏ے کم دے لئی ہی خلق ہوئے نيں انہاں د‏‏ی تحریک نو‏‏ں دوسرےآں د‏‏ی تحریک تو‏ں مقایسہ نئيں کرسکدے نيں کیونجے ایہ لوک کچھ تے طرح تو‏ں سمجھدے نيں تے کچھ تے چاہندے نيں۔&lt;ref&gt;عقاد، ابوالشهداء، 1429ق، ص141.&lt;/ref&gt;
اہل سنت دے مصنف [[طہ حسین]] دا کہنا اے کہ حسین دا بیعت نہ کرنا دشمنی تے ضد د‏‏ی وجہ تو‏ں نئيں سی۔ اوہ جاندے سن کہ جے یزید د‏‏ی بیعت کردا تاں اپنے وجدان تو‏ں خیانت کرچکيا ہُندا تے دین د‏‏ی مخالفت کردا، کیونجے یزید د‏‏ی بیعت انہاں د‏‏ی نظر وچ گناہ سی۔&lt;ref&gt;طہ حسین، علی و بنوہ، دارالمعارف، ص239.&lt;/ref&gt;
عمر فروخ کہندا اے کہ ظلم دے بارے وچ سکوت کرنا کسی وی صورت وچ جائز نئيں اے تے اج دے مسلماناں دے لئی لوڑ ایہی اے کہ ساڈے درمیان وچ اک حسینی قیام کرے تے سانو‏ں سِدھے راستے وچ حق د‏‏ی دفاع کرنے د‏‏ی رہنمائی کرے۔۔&lt;ref&gt;فروخ، تجدید فی المسلمین لا فی الإسلام، دار الكتاب العربی، ص152.&lt;/ref&gt;

یزید اُتے امام حسینؑ دا قاتل ہونے دے ناطے لعنت کرنے دے بارے وچ وی اہل سنت دو نظریات پائے جاندے نيں تے اہل سنت دے بہت سارے علما اس لعنت دے جواز دے قائل نيں بلکہ یزید اُتے لعنت نو‏‏ں واجب سمجھدے نيں۔ &lt;ref&gt;ناصری داودی، انقلاب کربلا از دیدگاہ اهل سنت، 1385، ص287-319.&lt;/ref&gt;

[[فائل:مسند الامام الشهید.jpg|150px|thumb|[[مسند الامام الشهید]] امام حسینؑ دے کلمات کامجموعہ|ربط=Special:FilePath/مسند_الامام_الشهید۔jpg]]

== امام حسین دا معنوی میراث ==
حدیث تے تاریخی منابع وچ امام حسین د‏‏ی معنوی میراث وچ ، کلمات، دعا، خطوط، اشعار، خطبے تے آپ د‏‏ی وصیت نقل ہوئی ا‏‏ے۔ ایہ تمام آثار [[مسند الامام الشہید (کتاب)|مسند الامام الشہید]] بقلم [[عزیزاللہ عطاردی]] تے کتاب [[موسوعۃ کلمات الامام الحسین (کتاب)|موسوعۃ کلمات الامام الحسین]] وچ جمع ہوئیاں نيں۔

'''کلمات'''

شیعاں دے تیسرے امام دے کلمات، [[توحید]]، [[قرآن]]، [[اہل بیت]]، [[احکا‏م]] تے [[اخلاق]] دے موضوع اُتے اسلامی منابع وچ ذکر ہوئے نيں۔&lt;ref&gt;موسوعۃ کلمات الامام الحسین، مقدمہ، صفحہ ز۔&lt;/ref&gt; انہاں کلمات وچو‏ں اکثر آپ د‏‏ی عمر دے آخری مہینے تو‏ں مربوط نيں۔ {{مدرک}}

'''دعاواں''': [[مسند الامام الشہید (کتاب)|مسند الامام الشہید]] نامی کتاب وچ تقریباً ۲۰ دعاواں تے مناجاندیاں نقل ہوئیاں نيں۔ انہاں وچو‏ں مشہور دعا، [[دعاے عرفہ]] اے کہ جسنو‏ں [[عرفہ]] دے دن [[صحرہ‏ے عرفات]] وچ پڑھ لیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;مجلسی، بحارالانوار، 1363ش، ج95، ص214.&lt;/ref&gt;

'''منسوب اشعار''': امام حسینؑ تو‏ں بعض اشعار منسوب نيں۔ محمد صادق کرباسی، انہاں اشعار نو‏‏ں «دیوان الامام الحسین» نامی کتاب وچ جمع کيتا اے تے انہاں د‏‏ی سند تے ادبی لحاظ تو‏ں تحقیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;کرباسی، انسائیکلوپیڈیا الحسینیۃ، دیوان الامام الحسین، 2001م۔ ج1 و 2.&lt;/ref&gt;

'''خطبے تے وصیتاں''': بعض منابع وچ ، [[منی وچ امام حسین دا خطبہ]]، &lt;ref&gt;ابن شعبہ، تحف العقول، 1404ق، ص237-240.&lt;/ref&gt; [[عاشورا دے دن امام حسین دا خطبہ]]&lt;ref&gt;مفید، الارشاد، 1413، ج2، ص97-98.&lt;/ref&gt; تے اپنے بھائی محمد حنفیہ دے ناں مکتوب وصیت نامہ جس وچ اپنے قیام دا ہدف بیان کيتا اے، &lt;ref&gt;خوارزمی، مقتل الحسین، 1423، ج1، ص273.&lt;/ref&gt; ذکر ہوئے نيں

'''خطوط''': [[مکاتیب الائمۃ]] نامی کتاب وچ امام حسینؑ دے ۲۷ خطوط جمع ہوئے نيں۔ &lt;ref&gt;میانجی، مکاتیب الائمۃ، 1426ق، ج3، ص83-156.&lt;/ref&gt; انہاں وچو‏ں بعض خطوط معاویہ دے ناں تے بعض ہور خطوط دوسرے افراد دے ناں مختلف موضوعات دے بارے وچ لکھیا ا‏‏ے۔

{|class=&quot;vcard vertical-navbox&quot; style=&quot;width:100%; border-radius:15px; text-align:right; font-size:70%; font-weight:normal; font-color:#003300; {{linear-gradient|top|#FFFEEE, #EEEEEE}} ; titlestyle = background:#C9E38F; clear:left; float:no; margin:15px auto; padding:0.2em; z-index:-1;&quot;
|-
|
'''بعض مشہور کلمات:'''
{{ستون آ |۲}}
* جے تواڈا کوئی دین نئيں تے قیامت تو‏ں نئيں ڈردے ہوئے تاں اس دنیا وچ گھٹ تو‏ں گھٹ آزاد رہوئے۔&lt;ref&gt;اربلی، کشف الغمۃ فی معرفۃ الأئمۃ، 1421ق، ج1، ص592.&lt;/ref&gt;
* لوک دنیا دے غلام نيں تے اپنی دنیاوی زندگی نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی اپنی زباناں اُتے دین دا ورد کردے رہندے نيں۔ تے جدو‏ں آزمائش وچ ڈالے جاواں تاں دیندار لوک بوہت گھٹ ہون گے۔&lt;ref&gt;ابن شعبہ، تحف العقول، 1404، ص245.&lt;/ref&gt;
* لوکاں د‏‏ی تسيں تو‏ں احتیاجات اللہ د‏‏ی تسيں اُتے نعمت نيں؛ نعمتاں تو‏ں تھکن تے مغموم مت ہونا کدرے اوہ بلا وچ تبدیل نہ ہوجائے۔&lt;ref&gt;اربلی، کشف الغمۃ فی معرفۃ الأئمۃ، 1421ق، ج1، ص573.&lt;/ref&gt;
* ذلت د‏‏ی زندگی تو‏ں عزت د‏‏ی موت بہتر ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;ابن شہرآشوب، المناقب، 1379، ج4، ص68.&lt;/ref&gt;
* وچ ظلم تے فساد پھیلانے دے لئی نئيں بلکہ اپنے نانا د‏‏ی امت د‏‏ی اصلاح دے لئی قیام کرچکيا ہاں؛ وچ امر بمعروف تے نہی عن المنکر کرنا چاہندا ہاں&lt;ref&gt;خوارزمی، مقتل الحسین، 1423ق، ج1، ص273.&lt;/ref&gt;
* جو شخص اللہ د‏‏ی نافرمانی تو‏ں کسی چیز نو‏‏ں حاصل کرنا چاہندا ہوئے تاں جس چیز د‏‏ی امید اے اس دے حصول تو‏ں کدرے ودھ جلدی وچ اس چیز نو‏‏ں کھو بیٹھدا اے تے جس چیز تو‏ں گھبرا رہیا اے اس وچ گرفتار ہُندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;ابن شعبہ، تحف العقول، 1404، ص248.&lt;/ref&gt;

{{ستون خ}}
|-
|}
[[فائل:دانشنامه امام حسین.jpeg|140px|thumb|&lt;small&gt;[[دانشنامہ امام حسین (کتاب)|دانشنامہ امام حسین]] امام حسینؑ د‏‏ی انفرادی تے اجتماعی زندگی دے بارے وچ پنج سو تو‏ں ودھ تاریخی، فقہی، تفسیری تے کلامی کتاباں د‏‏ی طرف رجوع کيتا گیا ا‏‏ے۔&lt;/small&gt;|ربط=Special:FilePath/دانشنامہ_امام_حسین۔jpeg]]

== یادگاری ==
[[فائل:Mourning of Muharram in cities and villages of Iran-342 16 (66).jpg|thumb| [[ایران|ایران دے]] شہراں تے دیہاتاں وچ [[محرم (مہینہ)|محرم دا]] سوگ]]
شیعاں [[محرم د‏‏ی عزاداری|محرم دے دوران وچ سوگ منا‏ندے]] نيں کہ اوہ حسین نو‏‏ں یاد کردے نيں جنہاں د‏‏ی قربانیاں نے حقیقی اسلام نو‏‏ں زندہ رکھیا تے [[امامت]] تو‏ں اپنی وفاداری تے محبت دا اظہار کيتا۔ بہت سارے مسیحی تے سنی وی انہاں وچ شام‏ل ہُندے نيں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.huffingtonpost.com/walaa-chahine/who-was-hussein-and-why-d_b_12429072.html|title=Who-was-hussein-and-why-۔۔۔|accessdate=23 اپریل 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170919092102/http://www.huffingtonpost.com/walaa-chahine/who-was-hussein-and-why-d_b_12429072.html|archivedate=19 ستمبر 2017}}&lt;/ref&gt;

[[عاشورا|عاشورہ]] نو‏‏ں شیعہ برادری د‏‏ی طرف تو‏ں حسین د‏‏ی موت دے سوگ دے دن دے طور اُتے منایا جاندا ا‏‏ے۔ حسین د‏‏ی یاد اک قومی تعطیل بن چک‏ی اے تے مختلف نسلی تے مذہبی طبقات اس وچ شریک نيں۔ شیعاں دے لئی ''ریارت کيت‏ی'' جگہ حسین د‏‏ی قبر بن گئی۔ کہیا جاندا اے کہ [[کربلا]] وچ حسین دے مزار د‏‏ی زیارت دے لئی مکہ مکرمہ وچ اک ہزار حج، اک ہزار شہداء تے اک ہزار دن دے روزاں دے اجر دے برابر اجر ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Braswell, ''Islam: Its Prophet, Peoples, Politics and Power''، 1996, p.28.&lt;/ref&gt; شیعاں دے پاس حسین دے بارے وچ اک اہ‏م کتاب اے جسنو‏ں ''[[زیارت عاشورا|زیارت عاشورا کہندے نيں]]''۔ انہاں وچو‏ں بیشتر دا خیال اے کہ ایہ اک ''[[حدیث|حدیث قدسی]]'' (خدا دا کلام) ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.duas.org/ashura/Ziaratashuraimp.htm|last=Al Muntazar University of Islamic Studies|title=Ziyarat Ashoora – Importance, Rewards and Effects|website=Duas|accessdate=25 مئی 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170730214112/http://www.duas.org/ashura/Ziaratashuraimp.htm|archivedate=30 جولائ‏ی 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=http://islamicmobility.com/pdf/The%20Torch%20Perpetual%20GZiyarat%20Ashura.pdf|title=The Torch of Perpetual Guidance, an Expose on Ziyarat Ashura of al-Imam al-Husain|last=Azizi Tehrani|first=Ali Asghar|date=15 نومبر 2015|publisher=CreateSpace Independent Publishing Platform|isbn=978-1-5193-0816-0|access-date=23 اپریل 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20180921050023/http://islamicmobility.com/pdf/The%20Torch%20Perpetual%20GZiyarat%20Ashura.pdf|archive-date=21 ستمبر 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; بعد وچ کربلا وچ [[روضۂ امام حسين|امام حسین دا مزار]] انہاں د‏‏ی قبر دے اُتے تعمیر کيتا گیا سی۔ ۸۵۰ وچ ، عباسی خلیفہ المتوکیل [[المتوکل علی اللہ]] نے شیعہ زائرین نو‏‏ں روکن دے لئی مزار تباہ کر دتا۔ پر زیارت جاری رہی۔ &lt;ref&gt;Halm (2004)، p. 15.&lt;/ref&gt;

== سبھیاچار وچ  ==
مورخ [[ایڈورڈ گبن|ایڈورڈ گبون]] نے کربلا دے واقعات نو‏‏ں اک المیہ قرار دتا&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.juancole.com/2008/02/barack-hussein-obama-omar-bradley.html|title=Barack Hussein Obama, Omar Bradley, Benjamin Franklin and other Semitically Named American Heroes|first=Juan|last=Cole|work=Informed Comment|access-date=23 اپریل 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200108112409/https://www.juancole.com/2008/02/barack-hussein-obama-omar-bradley.html|archive-date=8 جنوری 2020|url-status=live}} {{Self-published source|date=اکتوبر 2015}}&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;&quot;In a distant age and climate, the tragic scene of the death of Husein will awaken the sympathy of the coldest reader.&quot; [https://books.google.com/books?id=VvXSAAAAMAAJ&amp;pg=PA218 ''The Decline and Fall of the Roman Empire'', vol. 2, p. 218] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161202205830/https://books.google.com/books?id=VvXSAAAAMAAJ&amp;pg=PA218|date=2 دسمبر 2016}}۔&lt;/ref&gt; مورخ سید اکبر حیدر دے مطابق، [[موہن داس گاندھی|مہاتما گاندھی]] نے اسلام د‏‏ی تاریخی پیشرفت نو‏‏ں فوجی قوت د‏‏ی بجائے &quot;حسین جداں مسلم سنتاں د‏‏ی قربانیاں&quot; تو‏ں منسوب کيتا۔ &lt;ref&gt;''Reliving Karbala: Martyrdom in South Asian memory'', By Syed Akbar Hyder, Oxford University Press, p. 170.&lt;/ref&gt;

روايتی روایت &quot;ہر روز عاشورہ اے تے ہر سرزمین کربلا اے !&quot; شیعاں دے ذریعہ اپنی زندگی گزارنے دے لئی اک منتر دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا اے جداں کہ حسین نے عاشورا اُتے کيتا سی، یعنی خدا تے دوسرےآں دے لئی مکمل قربانی دے نال۔ اس قول دا ارادہ اس مقصد تو‏ں وی اے کہ کربلا وچ عاشورہ اُتے جو کچھ ہويا اسنو‏ں ہمیشہ ہر جگہ مصائب دے حصے دے طور اُتے یاد رکھنا چاہیے۔ {{حوالہ درکار|date=ستمبر ۲۰۱۹}}

== جدید تحریکاں نو‏‏ں متاثر کرنے والا ==
حسین د‏‏ی کہانی شیعہ انقلابی تحریکاں دے لئی اک مستحکم ذریعہ رہی اے، جس نے غیر منصفانہ اقتدار دے خلاف اپنی ہی مزاحمت نو‏‏ں جواز پیش کيتا۔ [[پہلوی خاندان|پہلوی خاندان دے]] خلاف ایران وچ [[انقلاب ایران|۱۹۷۹ وچ ہونے والے اسلامی انقلاب دے]] دوران وچ ، شیعیانہ عقائد تے علامتاں حسین د‏‏ی کہانی نو‏‏ں [[محمد رضا شاہ پہلوی|پہلوی شاہ دے]] خلاف برائی دا ناں دینے تے اس دا رد عمل ظاہر کرنے دا اک فریم ورک فراہ‏م کرنے دے نال وسیع پیمانے اُتے عوامی مزاحمت نو‏‏ں فروغ دینے تے برقرار رکھنے وچ مددگار ثابت ہوئی سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.cambridge.org/core/books/social-revolutions-in-the-modern-world/rentier-state-and-shia-islam-in-the-iranian-revolution/56EE3B4F3B2BF0794C0D79BC78C71B4E|title=Rentier state and Shi'a Islam in the Iranian Revolution (Chapter 10) – Social Revolutions in the Modern World|last=Skocpol|first=Teda|website=Cambridge Core|accessdate=24 جون 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612105755/https://www.cambridge.org/core/books/social-revolutions-in-the-modern-world/rentier-state-and-shia-islam-in-the-iranian-revolution/56EE3B4F3B2BF0794C0D79BC78C71B4E|archivedate=12 جون 2018}}&lt;/ref&gt;
{{اثناعشری امامو‏ں دا دور امامت}}

== غیر مسلماں د‏‏ی نظر وچ  ==
* چلی دے مصنف و ناولسٹ رابرٹ بولانو نے کہیا اے کہ امام حسین نو‏‏ں شہید کرنا بنو امیہ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی سیاسی غلطی سی جو انہاں د‏‏ی ہر چیز نو‏‏ں نظرانداز کرنے پہ مجبور کرگئی بلکہ انہاں دے ناں و نشان تے ہر چیز اُتے پانی پھیر گئی(Roberto Bolano Avalos 1953–2003)
* معروف برطانوی ادیبہ فریا اسٹارک کئی کتاباں د‏‏ی مصنف اے، فریا نے ۱۹۳۴ وچ عراق دے بارے وچ اک سفر نامہ the valley of assassin وی لکھیا اے، فریا کہندی اے کہ امام حسینؑ نے جتھے خیمہ لگائے اوتھ‏ے دشمناں نے انہاں دا محاصرہ ک‏ے لیا تے پانی بند کر دتا، ایہ کہانی اج وی اِنّی ہی دلگیر اے جِنّی ۱۲۷۵ سال پہلے سی، میرا کہنا اے آپ کربلا د‏‏ی سرزمین دا سفر کرنے تو‏ں اس وقت تک کوئی نفع حاصل نئيں کرسکدے جدو‏ں تک کہ آپ نو‏‏ں اس کہانی دا پتا نہ ہو، ایہ انہاں چند کہانیاں وچو‏ں اک اے جسنو‏‏ں ميں روئے بغیر کدی نہ پڑھ سکی، فریا سٹارک (Freya Stark 1893–1993)
* مشہور انگریزی ناولسٹ چارلس ڈکنز نے کہیا سی جے امام حسینؓ د‏‏ی جنگ مال ومتاع تے اقتدار دے لئی سی تاں فیر وچ ایہ سمجھنے تو‏ں قاصر ہاں کہ سوانیاں تے بچے انہاں دے نال کیو‏ں گئے سن، بلاشبہ اوہ اک مقصد دے لئی ہی کھرے سن تے انہاں د‏‏ی قربانی خالصتاً اسلام دے لئی سی، چارلس دا دور تھا( Charles John Huffam Dickens 1812–1870)
* کیمبرج یونیورسٹی وچ عربی دے پروفیسر ایڈورڈ جی براؤن دے حوالے تو‏ں “لٹریری ہسٹری آف پرشیا” وچ لکھیا اے، کربلا دا خون آلود میدان یاد دلاندا اے کہ اوتھ‏ے خدا دے پیغمبر ﷺ دا نواسہ اس حال وچ شہید کيتا گیا کہ بھکھ و پیاس دا عالم سی تے اس دے ارد گرد لواحقین د‏‏ی لاشاں بکھری پئی سی، ایہ گل گہرے جذبات تے دلدوز صدمے د‏‏ی باعث اے جتھے درد، خطرہ تے موت تِناں چیزاں اک نال رونما ہو رہی ہون۔ (Literary History of Persia by Edward Granville Brown, 1862–1926)
* چیسٹر دے ادبی اسکالر رینالڈنکلسن نے اسلام د‏‏ی تریخ، مولا‏نا رومیؒ تے علی ہجویریؒ اُتے وی کم کيتا اے، انہاں دے حوالے تو‏ں “لٹریری ہسٹری آف عرب” وچ اے جس طرح امام حسینؑ دے ساتھی انہاں دے ارد گرد کٹ گئے بلاخر امام حسین وی شہید ہو گئے، ایہ بنو امیہ دا اوہ تلخ کردار اے جس اُتے مسلماناں د‏‏ی تریخ امام حسینؑ نو‏‏ں شہید تے یزید نو‏‏ں انہاں دا قاتل گردانت‏ی ا‏‏ے۔ (Reynold Alleyne Nicholson 1868–1945)
* لبنان دے مسیحی مصنف انتونی بارا نے اپنی کتاب “حسین انہاں کرسچئین آئیڈیالوجی” وچ لکھیا اے کہ، جدید و قدیم دنیا د‏‏ی تریخ وچ کوئی جنگ ایسی نئيں جس نے اِنّی ہمدردی تے پزیرائی حاصل کيتی ہو، صرف ایہی نئيں بلکہ معرکہ کربلا تو‏ں امام حسین د‏‏ی باوقار شہادت دے علاوہ وی دیکھنے والے نو‏‏ں بوہت سارے اہ‏م اسباق ملدے نيں۔ (Antoine Bara-2008)
* تھامس کارلائل نے کہیا کہ واقعہ کربلا نے حق و باطل دے معاملے وچ عددی برتری د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں ختم کر دتا ا‏‏ے۔ معرکہ کربلا دا اہ‏م ترین درس ایہ اے کہ امام حسینؓ تے انہاں دے رفقا خدا دے سچے پیروکار سن، قلیل ہونے دے باوجود حسینؑ د‏‏ی فتح مینو‏ں متاثر کردی ا‏‏ے۔ (Thomas Carlyle 1795–1881)
* فرانس دے معروف ادیب، ناولسٹ وکٹرھوگو نے لکھیا اے کہ امام حسینؑ دے انقلابی اصول ہر اس باغی دے لئی مشعل راہ نيں جو کسی غاصب تو‏ں حقوق حاصل کرنے دے لئی کوشاں ا‏‏ے۔ (Victor Marie Hugo 1802–1885)
* روس دے معروف مفکر تے ادیب ٹالسٹائی نے کہیا اے، امام حسینؑ انہاں تمام انقلابیاں وچ ممتاز نيں جو گمراہ حاکماں تو‏ں گڈگوورنینس دا تقاضا کردے سن، ايس‏ے راہ وچ انہاں نو‏ں شہادت حاصل ہوئی۔ (Leo Tolstoy 1828–1910)
* عصری جاپان دے مصنف کوئیانہ نے اپنی اک تحریر وچ لکھیا اے کہ امام حسینؑ دا انقلاب پسے ہوئے طبقے دے لئی جدوجہد دا راستہ روشن کردا اے، سوچ نو‏‏ں توانائی دیندا اے، گمراہی تو‏ں نکالتا اے تے حصول انصاف دے سِدھے راستے اُتے ڈال دیندا اے، (نومبر ۲۰۱۳)
* برطانیہ دے اسکاٹش ادبی اسکالر سر ولیم میور کہندے نيں، سانحہ کربلا نے تریخ محمد ﷺ وچ خلافت دے خاتمے دے بعد وی اسلام نو‏‏ں انسانی ذہناں وچ زندہ رکھیا اے، واقعہ کربلا نے نہ صرف استبدادی خلافت د‏‏ی تقدیر دا فیصلہ کر دتا بلکہ محمدی ریاست دا اصول و معیار وی متعین کر دتا جو ابتدائی خلافتاں دے بعد کدرے کھو گیا سی۔ (Sir William Muir 1819–1905 Annals of the Early Caliphate, London, 1883)
* مغربی محقق، تریخ دان تے نیویارک یونیورسٹی دے پروفیسر پیٹر جے چیلکووسکی کہندے نيں، امام حسینؓ اُتے مکہ تو‏ں کربلا تک کئی بار چھپ کر حملہ کيتا گیا، انہاں دے خاندان تے اصحاب اُتے بھکھ پیاس دا ظلم تے شہادت دے بعد انہاں دے جسماں نو‏‏ں پامال کيتا گیا لیکن حسینؓ نے صبر تو‏ں جان بحق نوش کيتا اُتے یزید د‏‏ی بیعت نہ کيتی۔ (Peter J Chelkowski, phd in 1968)
* تاریخی محقق تے ممبر برطانوی پارلیمنٹ ایڈورڈ گیبن نے “دی فال آف رومن ایمپائر” وچ واقعہ کربلا نو‏‏ں انتہائی دلسوز قرار دیندے ہوئے کہیا کہ امام حسینؓ د‏‏ی مظلومانہ شہادت تے کربلا دے دلخراش واقعات اک سرد دل انسان د‏‏ی اکھاں وچ وی آنسو تے دلاں وچ ہمدردی پیدا کردیندے نيں۔ (Edward Gibbon 1737–1794)
* ہنگری دے مصنف گیورجی لیوکیکس کہندے نيں، حسینؑ دا تصور مرکزی طور اُتے انسان د‏‏ی فری وِل، شخصی آزادی تے اپنی قوم د‏‏ی خوشحالی دے لئی استبدادی حاکم دے سامنے کھڑے ہونے اُتے فوکس کردا اے تے حسینؑ نے اپنی پوری قوت تے عزم دے نال اس استبداد نو‏‏ں فیس وی کیتا، لوکیکس مارکسی فلاسفر سن تے مغربی مارکسزم دے بانیاں وچو‏ں وی سن ۔ (Gyorgy Lukacs 1885–1971)
* روسی مفکر اوگیرا دا کہنا اے کہ حسینؑ ہر اس طبقے دے لئی مثال نيں جو طبقات‏ی جبر دا شکار اے، اوہ حکمران جو اپنا تخت مفلوک الحالاں دے سراں تو‏ں تعمیر کردے نيں فیر انہاں دے جانشین وی ایہی کچھ کردے نيں جدو‏ں تک کہ انہاں دا احتساب نہ کر دتا جائے اوہ دوسرےآں دا استحصال کردے رہندے نيں۔
* انگلش رائٹر تھامس لیل نے اپنی کتاب Insights Iraq وچ لکھیا اے کہ امام حسین دے عقیدتمند ایداں دے دیوانے نيں کہ جے انہاں نو‏ں صحیح رخ وچ گائیڈ کيتا جائے تاں ایہ دنیا ہلا دے رکھ سکدے نيں، تھامس ۱۹۱۸–۱۹۲۱ وچ سرکاری طور اُتے عراق وچ تعینات سی تے ایہ گل اس نے شہدا کربلا دے گرد عزاداری دیکھ ک‏ے کہی سی۔
* وولف انسٹی ٹیوٹ کیمبرج دے بانی ڈائریکٹر، ڈاکٹر ایڈورڈ کیسلر نے اپنے اک لیکچر وچ کہیا اے کہ موجودہ دنیا د‏‏ی ملٹی فیس سوسائیٹیز وچ سب تو‏ں وڈا مسئلہ سوشل جسٹس دا اے تے سوشل جسٹس حاصل کرنے دے لئی امام حسینؓ بہترین رول ماڈل نيں۔ &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=r4GVKxXzb2Y یوٹیوب، ایمبیسڈر آف فیتھس، 07 اکتوبر 2016]&lt;/ref&gt;
* سٹی سکھ پروگریسیو آرگنائزیشن لندن دے بانی ممبر جسویر سنگھ نے کہیا اے کہ قطع نظر اس دے کہ اسيں کس کمیونٹی نال تعلق رکھدے نيں اسيں امام حسین تو‏ں بہت کچھ سیکھ سکدے نيں، خاص طور پہ عزت تے وقار دے نال جینے دا ڈھنگ، امام حسینؑ عدل دے لئی کھڑے سن انہاں نے جس گل نو‏‏ں حق سمجھیا اس دے لئی اپنی جان وی دے دی۔ &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=oV5wFoJTiQk یوٹیوب، ایمبیسڈر آف فیتھس، 08 اکتوبر 2016]&lt;/ref&gt;
* انٹرفیتھ گروپ د‏‏ی ایکٹیوسٹ و ریسرچر ڈائنا ملز نے کہیا اے کہ امام حسینؑ نوع انسان دے لئی رول ماڈل نيں، میرے لئی امام حسینؑ کئی جہتاں تو‏ں مسیح علیہ السلام دے متوازی نظر آندے نيں، خدا دے حکم اُتے پورا اترنے د‏‏ی خاطر انہاں نے وی ہر چیز نو‏‏ں بالائے طاق رکھ دتا سی، امام حسینؑ د‏‏ی ایہ گل مینو‏ں بہت بیحد پسند اے کہ تسيں میری جان تاں لے سکدے ہو لیکن میرا ایمان نئيں لے سکدے( You can take my body but you can’t take my faith)۔ ( یوٹیوب، ایمبیسڈر آف فیتھس، ۱۰ اکتوبر ۲۰۱۶)
* کرسچئین استاد ڈاکٹر کرس ہیور نے اپنے اک لیکچر وچ کہیا اے کہ دنیا جانت‏ی اے یزید اک برا انسان سی جو خدا دے احکامات دا سرعام مزاق اڑاندا سی، ایتھ‏ے وچ پیغمبر اسلام ﷺ د‏‏ی حدیث بیان کراں گا کہ جابر سلطان دے سامنے کلمہء حق کہنا جہاد اے، ایہی گل امام حسینؑ دے پیش نظر سی، ايس‏ے لئی حسینؑ کھڑے ہوئے تے اپنی جان قربان کرکے دراصل انسان د‏‏ی عظمت نو‏‏ں بحال کيتا۔ ( یوٹیوب ویڈیو لیکچر ۰۸ نومبر ۲۰۱۴)
* ڈاکٹر کرس ہیور نے اک دوسرے لیکچر وچ کہیا کہ ۷۲ تے تِیہہ ہزار دا کیہ مقابلہ؟ اک طرف تِیہہ ہزار د‏‏ی مسلح فوج اپنے اہداف حاصل نہ کرسکی تے دوسری طرف امام حسینؑ نے ۷۲ نہندے لوکاں کینال اپنا مقصد حاصل ک‏ر ليا وجہ ایہ کہ امام حسینؑ اوہ نيں جنہاں دے اندر خدا بولدا اے، خدا انساناں نو‏‏ں سمجھانا چاہندا سی کہ حق گل اُتے کِداں کھڑے ہونا اے، اک مسیحی ہونے د‏‏ی حیثیت وچ سمجھدا ہاں انسان نو‏‏ں خدا د‏‏ی رضا اُتے ایداں دے ہی پورا اترنا چاہیے جداں امام حسینؑ نے نیابت خداوندی دا حق ادا کيتا۔ (یوٹیوب ویڈیو لیکچر ۲۴ نومبر ۲۰۱۴)
* مہاتما گاندھی نے کہیا سی، میرا ایہ مننا اے کہ اسلام دا پھلنا پھولنا تلوار تو‏ں نئيں بلکہ ولی خدا امام حسینؓ ابن علیؓ د‏‏ی قربانی دا نتیجہ اے، دوسری جگہ کہیا، جے میرے پاس امام حسین دے ساتھیاں جداں بہتر لوک موجود ہاں تاں وچ چوویہہ گھینٹے وچ ہندوستان آزاد کرالاں، اک ہور جگہ کہیا جے ہندوستان نو‏‏ں اگے ودھنا اے تاں امام حسین دے نقش قدم اُتے چلنا ہوئے گا۔
* پنڈت [[جواہر لعل نہرو]] نے کہیا سی، امام حسین د‏‏ی قربانی کسی اک قوم د‏‏ی نئيں بلکہ سب دے لئی اے ایہ [[صراط مستقیم]] د‏‏ی اعلیٰ ترین مثال اے، (۱۸۸۹–۱۹۶۴)
* بنگالی مصنف [[رابندر ناتھ ٹیگور]] نے کہیا، سچ تے انصاف نو‏‏ں زندہ رکھنے دے لئی فوجاں تے ہتھیاراں د‏‏ی لوڑ نئيں، قربانیاں دے ک‏ے وی فتح حاصل کيت‏ی جاسکدی اے جداں امام حسینؓ نے کربلا وچ قربانی دی، بلاشبہ امام حسین انسانیت دے لیڈر نيں۔ (۱۸۶۱–۱۹۴۱)
* بھارت دے پہلے صدر ڈاکٹر راجندر پراساد بیدی نے کہیا سی، امام حسینؑ د‏‏ی قربانی کسی اک ریاست یا قوم تک محدود نئيں بلکہ ایہ بنی نوع انسان د‏‏ی عظیم میراث اے، (۱۸۸۴–۱۹۶۳)
* مسز سروجنی نائیدو نے کہیا اے کہ وچ مسلماناں نو‏‏ں اس لئی مبارکباد پیش کرنا چاہندی ہاں کہ انہاں وچ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں عظیم ہستی امام حسینؑ پیدا ہوئے جو دنیا دے تمام مزاہب دے لوکاں دے دلاں اُتے راج کردے نيں تے ہر کمیونیٹی دے لئی باعث فخر نيں۔
* سوامی [[شنکر اچاریہ]] نے کہیا ایہ امام حسینؑ د‏‏ی قربانیاں دا نتیجہ اے کہ اج اسلام زندہ اے ورنہ اج دنیا وچ اسلام دا ناں لینے والا کوئی نہ ہُندا۔
* ڈاکٹر رادھا کرشن بھارتی صدر نے کہیا سی، گو امام حسینؑ نے تیرہ سو سال پہلے قربانی دتی لیکن انہاں د‏‏ی لافانی روح اج وی سب دے دلاں وچ زندہ ا‏‏ے۔
* [[نیلسن منڈیلا]] نے کہیا، ميں نے ویہہ سال جیل وچ گزارے نيں، اک رات ميں نے فیصلہ کيتا کہ تمام شرائط اُتے دستخط کرکے رہائی پالینی چاہیے لیکن فیر مینو‏ں امام حسینؑ تے [[واقعہ کربلا]] یاد آگیا تے مینو‏ں اپنے اسٹینڈ اُتے کھڑا رہنے دے لئی فیر تو‏ں تقویت مل گئی۔
* لبنان دے مسیحی مصنف انتونی بارا د‏‏ی کتاب “حسین انہاں کرسچئین آئیڈیالوجی” بلاک بسٹر کتاب اے جس دا مختلف زباناں وچ ترجمہ کرنے دے لئی ہور ملکاں دے ادیب وی مصنف تو‏ں اجازت لینے دے لئی کوشاں نيں۔ انتونی بارا کہندا اے کہ ایہ کتاب خالصتاً علمی ادبی تے تحقیقی کم سی جسنو‏ں علمی بنیاداں اُتے ہی کرنا سی لیکن اس کم دے دوران میرے دل وچ یقیناً امام حسینؑ د‏‏ی عظمت رچ بس گئی اے، تن گھینٹے دے انٹرویو وچ جدو‏ں وی بارا نے امام حسینؑ دا ناں لیا تاں نال وچ “ان اُتے سلامتی ہو” ضرور کہیا، بارا دا کہنا اے کہ وچ نئيں مندا امام حسینؑ صرف شیعہ یا مسلماناں دے امام نيں، میرا مننا اے کہ اوہ تمام عالم دے امام نيں کیونجے اوہ سب مذاہب دا ضمیر نيں، ( because he is the “conscience of religions”)۔ &lt;ref&gt;[http://www.mukaalma.com/lala-sehrai-11/ کافراں دے امام حسینؑ۔۔۔۔ تحقیق و تحریر، لالہ صحرائی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161018071912/http://www.mukaalma.com/lala-sehrai-11/ |date=2016-10-18 }}&lt;/ref&gt;

== متعلقہ مضامین ==
* [[واقعہ کربلا]]
* [[مقتل الحسین]]
* [[پاکستان وچ شیعیت]]
* [[عاشورہ]]
* [[عظیم ترین اُتے امن اجتماعات]]
* [[حائر حسینی]]
* [[واقعہ کربلا دے اعداد و شمار]]
* [[قیام حسینی دا خط الوقت|واقعہ عاشورا دا خط الوقت]]
* [[سفر کربلا|حسینی عزیمت، مدینہ تو‏ں کربلا تک]]
* [[اہل بیت]]
* [[تاسوعہ]]
* [[عاشورہ]]
* [[عباس بن علی|عباس]]
* [[زینب بنت علی|زینب سلام اللہ علیہا]]
* [[لسٹ شہدائے کربلا]]
* [[حبیب بن مظاہر]]
* [[اربعین|چہلم حسینی]]
* [[زیارت اربعین]]
* [[کربلا]]
* [[ماتم]]
* [[ماتمی دستہ]]
* [[محرم د‏‏ی عزاداری]]
* [[حدیث عزاداری]]
* [[زیارت اربعین]]
* [[ذوالجناح]]
* [[حسینی براہمن]]
* [[تلہ الزینبیہ]]


== باہرلے جوڑ ==
* [http://www.britannica.com/eb/article-9041622 حسین ابن علی] انسائیکلوپیڈیا برٹانیکا دا اک مضمون۔
* {{یوٹیوب|33el2YX3-_Y|Biography of Imam Husayn}}
* انسائیکلوپیڈیا ایرانیکا دا مضمون ولفرڈ میڈیلونگ دے ذریعہ [http://www.iranicaonline.org/articles/hosayn-b-ali-i حسین ابن علی]۔
* انسائیکلوپیڈیا ایرانیکا دا مضمون، ژان کالمارڈ دے ذریعہ، مشہور شیع [http://www.iranicaonline.org/articles/hosayn-b-ali-ii in وچ حسین ابن علی]،
* [http://www.al-islam.org/nutshell/files/husaynviews.pdf غیر مسلماں د‏‏ی نظر وچ امام حسین]
* [https://web.archive.org/web/20121227062056/http://www.al-islam.org/kaaba14/6.htm تیسرا امام]
* [http://www.al-islam.org/short/sorrows/names.htm شہدائے کربلا]
* [http://www.islamfrominside.com/Pages/Articles/Ashura.html حسین بن علی د‏‏ی وفات دا اک بیان]
* [https://web.archive.org/web/20111010094643/http://www.happy-books.co.uk/muhammad-ibn-abdullah-lineage-and-family-tree/family-tree-diagram-of-lineage-and-relatives-of-prophets-and-companions-in-muslim-history.php?id=112 خوش کن کتاباں دے ذریعہ انٹرایکٹو خاندانی درخت]
* [http://www.wilayatmission.com/EngBooks.html ''قصہ'' کربلا: ''مقاتل ای ابی مخنف''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201110091317/http://www.wilayatmission.com/EngBooks.html |date=2020-11-10 }}

== حوالے ==
{{حوالے|2}}

{{S-start|noclear=y}}
{{S-hou|[[بنو ہاشم]]|۳ [[شعبان]] ھ۴ |۱۰ اکتوبر ۶۲۵ء|۱۰ [[محرم]] [[اسلامی تقویم|ھ۶۱]]|۱۰ اکتوبر ۶۸۰ء|[[قریش]]}}
{{S-rel|sh}}
{{S-bef|rows = 2|before = [[حسن ابن علی]]&lt;br /&gt; متنازع [[نزاری]]}}
{{S-ttl|rows = 2|title = [[اسماعیلی امامو‏ں د‏‏ی لسٹ|دوسرا]] [[اسماعیلی]] [[شیعہ]] &lt;br /&gt; '''[[بارہ امام|3rd]] شیعہ، اسماعیلی، تے زیدیاں دے امام'''|years = ۶۶۹–۶۸۰}}
{{S-aft|after = [[زین العابدین]]}}
{{S-break}}
{{S-aft|after = [[محمد ابن حنقیہ]]&lt;br /&gt;کیسانی جانشین}}
{{s-end}}
{{زمرہ کومنز|Hussein ibn Ali}}

{{وکی اقتباست|حسین بن علی}}

== سانچے ==
{{علی بن ابی طالب دے خاص اصحاب|}}
{{وزراء صحابہ}}
{{آئمہ اثنا عشریہ}}
{{صحابی}}
{{شیعیت وچ محترم شخصیات}}
{{صحابہ|}}
{{متعدد ابواب|واقعہ کربلا}}
{{معلومات کتاباں خانہ}}

[[گٹھ:حسین ابن علی|حسین ابن علی]]
[[گٹھ:حسین ابن علی]]
[[گٹھ:۴ھ دے جم]]
[[گٹھ:۶۱ھ دیاں موتاں]]
[[گٹھ:۶۲۵ دے جم]]
[[گٹھ:۶۲۶ دے جم]]
[[گٹھ:۶۸۰ دیاں موتاں]]
[[گٹھ:ائمہ اثنا عشریہ]]
[[گٹھ:اہل بیت]]
[[گٹھ:بنو ہاشم]]
[[گٹھ:پنج تن پاک]]
[[گٹھ:جنگ وچ شہید صحابہ]]
[[گٹھ:جنگ وچ فوت ہونے والیاں شخصیتاں]]
[[گٹھ:چودہ معصوم]]
[[گٹھ:دوسرے فتنے دیاں شخصیتاں]]
[[گٹھ:زیدی ائمہ]]
[[گٹھ:ستويں صدی دیاں عرب شخصیتاں]]
[[گٹھ:ستويں صدی دے ائمہ کرام]]
[[گٹھ:سنی حکمران]]
[[گٹھ:شیعیت]]
[[گٹھ:شیعہ ائمہ]]
[[گٹھ:شہداء صحابہ]]
[[گٹھ:صفحات مع بغیر عنوان دے ویب حوالے]]
[[گٹھ:عرب مسلم شخصیتاں]]
[[گٹھ:علوی]]
[[گٹھ:قرآن وچ مذکور شخصیتاں]]
[[گٹھ:ماخذ وچ نامکمل اندراجات]]
[[گٹھ:مسلما‏ن شہدا]]
[[گٹھ:مقالے جنہاں وچ عربی بولی دا متن اے ]]
[[گٹھ:مقتول بادشاہ]]
[[گٹھ:مقتول شیعہ ائمہ]]
[[گٹھ:مقتولین کربلا]]
[[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]]
[[گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے غیر موجود متناسقات]]
[[گٹھ:ستويں صدی دے مسلما‏ن]]
[[گٹھ:خلفائے راشدین د‏‏ی اولاد]]
[[گٹھ:علی ابن ابی طالب د‏‏ی اولاد]]</text>
      <sha1>27yzrn91v2v5r29tv6x390l7wp8h4vi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شمالی قفقاز</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55166</id>
    <revision>
      <id>707660</id>
      <parentid>588539</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T06:37:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>707660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1839" sha1="2g0glv1i4b3avgb3y6pir0fgd6cer4i" xml:space="preserve">[[فائل:Chechnya and Caucasus.png|thumb|شمالی قفقاز]]

'''اتلا  قفقاز''' (North Caucasus) (روسی: Северный Кавказ) '''یورپی روس''' چ [[بحیرہ اسود]] تے [[بحیرہ قزوین]] دے وچکار [[قفقاز]] دا  شمالی حصہ اے۔  ایہ اصطلاح [[روس]] دے  [[شمالی قفقاز اقتصادی علاقہ]] دے متبادل دے طور اتے وی استعمال کیتی جاندی اے۔ 

== شمالی قفقاز &lt;ref&gt;[http://www.rferl.org/featuresarticle/2004/11/3ac7d840-6775-433f-8e5a-f948950dd53a.html A small schematic map of the regions can be seen at] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010204610/http://www.rferl.org/featuresarticle/2004/11/3ac7d840-6775-433f-8e5a-f948950dd53a.html |date=2008-10-10 }}&lt;/ref&gt; ==
:*{{flag|روس}} (حصہ)
:**{{flag|روستوف اوبلاست}}
:**{{flag|وولگوگراد اوبلاست}}
:**{{flag|کلمیکیا}}
:**{{flag|استراخان اوبلاست}}
:**{{flag|چیچنیا}}
:**{{flag|داغستان}}
:**{{flag|انگوشتیا}}
:**{{flag|ادیگیا}}
:**{{flag|کباردینو-بالکاریا}}
:**{{flag|کراچائے-چرکیسیا}}
:**{{flag|اتلا اوسیتیا-الانیا}}
:**{{flag|کراسنودار کرائی}}
:**{{flag|ستاوروپول کرائی}}

== حوالے==
{{حوالے}}

== ہور ویکھو==
* [[امارت قفقاز]]
* [[امامت قفقاز]]
* [[اتلے قفقاز دی پہاڑی جمہوریہ]]
* [[شمالی قفقازی وفاقی ضلع]]


[[گٹھ:روس دی ذیلی ونڈ]]
[[گٹھ:شمالی قفقاز]]
[[گٹھ:قفقاز]]
[[گٹھ:قفقاز دا جغرافیہ]]
[[گٹھ:مشرقی یورپ]]
[[گٹھ:مغربی ایشیا]]
[[گٹھ:لہندا ایشیا]]
[[گٹھ:روس دا جغرافیہ]]
[[گٹھ:روس]]</text>
      <sha1>2g0glv1i4b3avgb3y6pir0fgd6cer4i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بن غازی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60261</id>
    <revision>
      <id>707635</id>
      <parentid>684910</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T12:42:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>707635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25830" sha1="3zfav3ray6njqdljqbqckt6boygjz9j" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--&gt;
&lt;!-- Basic info  ----------------&gt;
|official_name          = Benghazi
|native_name            = {{lang|ar|بنغازي}}
|other_name             =
|nickname               =  {{lang|ar|رَبّايِةْ الْذَايِحْ}} (Mother of Migrants) – {{lang|ar|الْمَدِينََه الْعَصِيّهْ}} (The Intractable City) 
|settlement_type        = [[List of cities in Libya|City]]
|motto                  = 
&lt;!-- images and maps  -----------&gt;
|image_skyline          = Al Daawa alIslamiyah2.JPG
|imagesize              =
|image_caption          = Benghazi seafront
|image_alt              =
|image_flag             =
|flag_size              =
|image_seal             =
|seal_size              =
|image_shield           = 
|shield_size            =
|image_blank_emblem     =
|blank_emblem_type      =
|blank_emblem_size      =
|image_map              =
|mapsize                = 250px
|map_caption            = Benghazi at dusk
|image_map1             =
|mapsize1               =
|map_caption1           =
|image_dot_map          =
|dot_mapsize            =
|dot_map_caption        =
|dot_x =  |dot_y =
|pushpin_map = Libya
|pushpin_relief = yes
| pushpin_map_caption = Location in Libya
|subdivision_type       = Country
|subdivision_name       = {{flag|Libya}}
|subdivision_type1      = Region
|subdivision_name1      = [[Cyrenaica]]
|subdivision_type2      = [[Districts of Libya|District]]
|subdivision_name2      = Benghazi
|subdivision_type3      =
|subdivision_name3      =
|subdivision_type4      =
|subdivision_name4      =
&lt;!-- Politics -----------------&gt;
|government_footnotes   =
|government_type        =
|leader_title           = Mayor 
|leader_name            = Saqr Bojwari
|leader_title1          =
|leader_name1           =
|leader_title2          =
|leader_name2           =
|leader_title3          =
|leader_name3           =
|leader_title4          =
|leader_name4           =
|established_title      =  Settled&lt;!-- Settled --&gt;
|established_date       = as Euesperides ({{circa|525 BC}})
|established_title2     =  Renamed
|established_date2      = 
*Berenice (c. middle of the 3rd century BC)
*Hesperides{{clarify|date=September 2011|reason=prose is unclear on time period}}
*Barneeq (c. middle of the 7th century AD)
*Marsa ibn Ghazi (c. 16th century)
*Bani Ghazi{{clarify|date=September 2011|reason=prose is unclear/vague, it seems, on this renaming date.}}
*Benghazi{{clarify|date=September 2011|reason=prose is unclear/vague, it seems, on this renaming date.}}
|established_title3     =  &lt;!-- Incorporated (city) --&gt;
|established_date3      =
&lt;!-- Area    ---------------------&gt;
|area_magnitude         =
|area_footnotes           =
|area_total_km2           = 314
|area_land_km2            = &lt;!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--&gt;
|area_water_km2           =
|area_total_sq_mi         =
|area_land_sq_mi          =
|area_water_sq_mi         =
|area_water_percent       =
|area_urban_km2           =
|area_urban_sq_mi         =
|area_metro_km2           =
|area_metro_sq_mi         =
|area_blank1_title        =
|area_blank1_km2          = 
|area_blank1_sq_mi        =
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;
|population_as_of               = 2023
|population_footnotes           =&lt;ref name=population/&gt;
|population_note                =
|population_total               = 859000
|population_density_km2         = auto
|population_density_sq_mi       =
|population_metro               = 1500000
|population_density_metro_km2   =
|population_density_metro_sq_mi =
|population_urban               =
|population_density_urban_km2   =
|population_density_urban_sq_mi =
|population_blank1_title        = Ethnicities
|population_blank1              =
|population_blank2_title        = Religions
|population_blank2              =
|population_density_blank1_km2 =
|population_density_blank1_sq_mi =
|population_demonym = Benghazian
&lt;!-- General information  ---------------&gt;
|timezone               = [[Eastern European Time|EET]]
|utc_offset             = +2
|coordinates            = {{coord|32|07|N|20|04|E|region:LY|display=inline}}
|elevation_footnotes    =&lt;ref name=wolfram&gt;{{cite web|url=http://www.wolframalpha.com/input/?i=Benghazi|title=Wolfram-Alpha: Computational Knowledge Engine|access-date=30 November 2016}}&lt;/ref&gt;
|elevation_m            = 2
|elevation_ft           = 
&lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;
|postal_code_type       =  &lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;
|postal_code            =
|area_code              = (+218) 61
|blank_name             =
|blank_info             =
|blank1_name            =
|blank1_info            =
|website                =
|footnotes              =
| registration_plate_type = [[Vehicle registration plates of Libya|License Plate Code]]
| registration_plate      = 8
}}

بن غازی [[لبیا]] دا دوجا سبتوں وڈا شہر اے جہڑا [[بحیرہ روم]] دے کنڈے آباد اے ۔

===Roman and Byzantine periods===
{{Further|Roman Empire}}

Berenice later became a Roman city and greatly prospered for 600 years. The city superseded Cyrene and Barca as the chief center of Cyrenaica after the 3rd century AD&lt;ref name= britannica1&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Benghazi |title= Benghazi &amp;#124; Libya &amp;#124; Britannica |access-date=9 March 2024}}&lt;/ref&gt; and during the [[Achaemenid Empire|Persian]] campaigns; by 642–643, when it was conquered by the Muslim Arabs and partially destroyed, it had dwindled to an insignificant village among magnificent historic ruins.{{citation needed|date=September 2014}}

In its more prosperous period, Berenice became a [[Christianity |Christian]] [[bishopric]]. The first of its bishops whose name is recorded in extant documents is Ammon, to whom [[Dionysius of Alexandria]] wrote in about 260. Dathes was at the [[First Council of Nicaea]] in 325, and Probatius at a synod held in [[Constantinople]] in 394.&lt;ref&gt;Michel Lequien, [https://books.google.com/books?id=86weAemI-e4C ''Oriens christianus in quatuor Patriarchatus digestus''], Paris 1740, Vol. II, coll. 623–626&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pius Bonifacius Gams, [http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/doccontent?id=65154&amp;dirids=1 ''Series episcoporum Ecclesiae Catholicae''], Leipzig 1931, p.&amp;nbsp;462&lt;/ref&gt; No longer a residential bishopric, Berenice is today listed by the [[Catholic Church]] as a [[titular see]].&lt;ref&gt;''Annuario Pontificio 2013'' (Libreria Editrice Vaticana 2013 {{ISBN|978-88-209-9070-1}}), p. 838&lt;/ref&gt;
[[File:Mawlid Celebrations in Ottoman Benghazi.jpg|thumb|right|The Ottoman flag is raised during [[Mawlid]] celebrations in Benghazi in 1896.]]

=== Ottoman province ===
{{See also|Rashidun Caliphate|Umayyad Caliphate|Abbasid Caliphate|Fatimids|Ayyubids}}
In the 13th century, the small settlement became an important player in the trade growing up between Genoese merchants and the tribes of the hinterland. In 16th century maps, the name of '''''Marsa ibn Ghazi''''' appears.{{clarify|date=September 2011|reason=It appears that an entire period, called &quot;The Arabs and the Advent of Islam&quot; in 'History of Benghazi' article, is missing from this article. During that period, appears to have happened the name change from &quot;Berenice&quot; (or &quot;Hesperides&quot;) to &quot;Barneeq&quot;.}}

Benghazi had a strategic port location, one that was too useful to be ignored by the Ottomans.
In 1578, the Turks conquered Benghazi and it was ruled from Tripoli by the [[Karamanli dynasty|Karamanlis]] from 1711 to 1835; it then passed under direct [[Ottoman Empire|Ottoman]] rule until 1911. Greek and [[Italy|Italian]] sponge fishermen worked its coastal waters. In 1858, and again in 1874, Benghazi was devastated by [[bubonic plague]].

=== Italian colonial rule ===
{{main|Italian Benghazi}}
[[File:Italian Benghazi.jpg|thumb|The colonial Italians created the &quot;Lungomare&quot; (sea-walk) of Benghazi and constructed many other buildings.]]
[[File:Cyrenaica Parliament.jpg|thumb|Littorio Palace in Benghazi was the seat of the Cyrenaican regional assembly.]]
In 1911, Benghazi was invaded and conquered by the Italians. Nearly half the local population of Cyrenaica under the leadership of [[Omar Mukhtar]] resisted the Italian occupation.&lt;ref&gt;Cyrenaica suffered oppression, particularly under the fascist dictator [[Benito Mussolini|Mussolini]]. About 125,000 Libyans were forced into concentration camps, about one-third of whom perished (mainly because of epidemics)&lt;/ref&gt;

In the early 1930s, the revolt was over and the Italians—under governor [[Italo Balbo]]—started attempts to assimilate the local population with pacifying policies: a number of new villages for Cyrenaicans were created with health services and schools.

Additionally Cyrenaica was populated by more than 20,000 [[Italian settlers in Libya|Italian colonists]] in the late 1930s, mainly around the coast of Benghazi. Benghazi population was made up of more than 35 per cent of Italians in 1939.{{citation needed|date=August 2020}}
As a consequence, there was in Cyrenaica and mostly in Benghazi a huge economic development in the second half of the 1930s. Benghazi grew to be a modern city with a new airport, new railway station, new seaplane station, an enlarged port and many facilities. Benghazi was going to be connected in 1940 by a new railway to Tripoli, but in summer of that year war started between Italians and British and infrastructure development came to a standstill.

=== World War II ===
In World War II Benghazi changed hands several times. During [[Operation Compass]] the city was captured from the Italians by [[Combe Force]] on 6 February 1941.

Benghazi was recaptured by [[Axis powers]], led by general [[Erwin Rommel]] of the [[Afrika Korps|German Africa Corps]], on 4 April.&lt;ref&gt;Keegan, John. ''Atlas of World War II''. Harper Collins Publishers, 2006, p. 62, line 4.&lt;/ref&gt;

It was taken again during [[Operation Crusader]] by the British on 24 December only to change hands again on 29 January 1942 in the Rommel Afrika Corps' push to Egypt.

During the fateful [[Second Battle of El Alamein|Battle of El Alamein]]–{{convert|106|km|abbr=off}} from [[Alexandria]], Egypt–British troops led by general [[Bernard Montgomery]] again defeated the Afrika Corps which then made a long steady retreat westward passing through Benghazi for the final time. On 20 November, Benghazi was captured by the [[Eighth Army (United Kingdom)|British Eighth Army]] and thereafter held by the British.

In August 1943 from [[Benina International Airport|Benina airport]] of Benghazi started the US attack on the [[Ploiești]] oil refineries with 178 [[Consolidated B-24 Liberator|B-24 bombers]] (called [[Operation Tidal Wave]]), after an Italian &quot;[[Arditi]]&quot; paratroopers attack that destroyed some Allied aircraft in June 1943.{{citation needed|date=August 2020}}

=== Contemporary Benghazi ===
[[File:Piazza del Shagara Bengasi 1964.jpg|thumb|left|[[Maydan al-Shajara]], in central Benghazi in 1964]]
Heavily bombed in [[World War II]], Benghazi was later rebuilt with the country's newly found oil wealth as a gleaming showpiece of [[History of Modern Libya|modern Libya]]. It became the capital city of [[Emirate of Cyrenaica]] (1949–1951) under [[Idris of Libya|Idris Senussi I]]. In 1951, Cyrenaica was merged with Tripolitania and Fezzan to form the independent [[Kingdom of Libya]], of which both Benghazi and Tripoli were capital cities. [[File:King Idris I of Libya.png|thumb|Support for the Senussi dynasty remained strong in Cyrenaica.]]
Benghazi lost its capital status when the Free Officers under the leadership of [[Muammar Gaddafi]] staged a ''coup d'état'' in 1969, whereafter all government institutions were concentrated in Tripoli, Even though King Idris was forced into exile and the monarchy abolished, support for the Senussi dynasty remained strong in Cyrenaica. This was emphasized by real or perceived injustices from the government towards the people of Benghazi, including the demolition in the year 2000 of the arena of [[association football|football]] club [[Alahly Benghazi S.C.]], following anti-government protests.&lt;ref&gt;{{cite news| author=McDonnell, Patrick J. |date= 21 May 2011|url= http://www.winnipegfreepress.com/opinion/fyi/political-football-benghazi-style-122381063.html?device=mobile |title=Political Football, Benghazi Style&amp;nbsp;– Soccer Club, Fans Found You Don't Mess with Gadhafi|work= [[Winnipeg Free Press]]|access-date= 13 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Lubin, Gus |date=18 July 2011| url= http://www.businessinsider.com/benghazi-soccer-resistance-2011-7#ixzz1SURrR4YKFlag| title=An Amazing Story of Resistance From Inside Libya's Soccer League|work= [[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;
On 15 April 1986, U.S. Air Force and Navy planes [[1986 United States bombing of Libya|bombed Benghazi and Tripoli]]. President [[Ronald Reagan]] justified the attacks by claiming Libya was responsible for terrorism directed at the United States, including the [[West Berlin discotheque bombing|bombing of La Belle discothèque in West Berlin]] ten days before.{{citation needed|date=September 2014}}

=== 2011 Revolution ===
{{main|First Battle of Benghazi|Second Battle of Benghazi}}
[[File:Bengasi court square 0824b.jpg|thumb|right|Court square in Benghazi, April 2011. At the central place for gatherings and demonstrations the walls are draped with pictures of casualties, mourners passing by.]]
[[File:Benghazi Anti-Qaddafi protest.jpg|thumb|left|A large crowd of anti-Gaddafi protesters from in and around Benghazi took to the streets on 6 July 2011, amassing in front of the Kateba and the courtyard.]]
In February 2011, peaceful protests erupted in Benghazi that were brutally suppressed by Gaddafi's armed forces and loyalists. The violence urged the people to fight back and try to overthrow Gaddafi from power in [[Libyan Civil War (2011)|The Libyan Revolution]]. At least 500 people were killed in the protests against the government.&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/gaddafi-fights-for-his-future-as-up-to-200-die-in-benghazi-2220131.html | title = Gaddafi: What Now for Libya's Dictator, and Where Does Britain Stand?&amp;nbsp;– As rebellion Spreads, Tripoli's Hardline Regime Cracks Down, Killing at Least 100 Protesters and Leaving 1,000 Injured | work=[[The Independent]] |author1=Johnson, Andrew |author2=Mesure, Susie | date=20 February 2011 | access-date =13 September 2011}}&lt;/ref&gt;
[[File:A Benghazi citizen holding King Idris's photo.JPG|thumb|A young Benghazian carrying (deposed) King Idris' photo. Support of the [[Senussi|Senussi dynasty]] has traditionally been strong in [[Cyrenaica]].&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;&gt;{{cite news|title=Who should govern Britain?|url=https://www.economist.com/news/leaders/21650113-despite-risk-europe-coalition-led-david-cameron-should-have-second-term-who|newspaper=The Economist|date=2 May 2015|access-date=11 May 2015}}&lt;/ref&gt;]]
The former [[Flag of Libya|Libyan flag]] used in the [[Kingdom of Libya]] was used by many protesters as an [[Libyan opposition|opposition]] flag.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mcclatchydc.com/news/nation-world/world/article24612799.html |title=Violent Repression of Protests Rocks Libya, Bahrain, Yemen |last1=Landay, Janathan S. |last2=Strobel, Warren P. |date=18 February 2011 |website=McClatchy DC |archive-url=https://web.archive.org/web/20161111084330/http://www.mcclatchydc.com/news/nation-world/world/article24612799.html |archive-date=11 November 2016 |access-date=19 February 2011 |last3=Ibrahim, Arwa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url= https://www.theguardian.com/world/blog/2011/feb/17/bahrain-crisis-middle-east-protests-live-blog#block-20|title= Bahrain in Crisis and Middle East Protests&amp;nbsp;– Live Blog|author= Tran, Mark|date= 17 February 2011|work= [[The Guardian]] | access-date=19 February 2011}}&lt;/ref&gt; Demonstrators were also seen carrying images of King Idris I. Benghazi and the [[Cyrenaica]] have been traditional strongholds of the royal [[Senussi]] dynasty.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239900 |title=The Liberated East: Building a New Libya |date=24 February 2011 |newspaper=[[The Economist]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20110227092930/http://www.economist.com/node/18239900 |archive-date=27 February 2011 |access-date=26 February 2011 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

By 21 February, the city was reported to be largely controlled by the opposition. The widely loathed mayor, [[Huda Ben Amer]], nicknamed &quot;the Executioner&quot;, had fled the city for Tripoli.&lt;ref name=&quot;Telegraph 6 March 2011&quot;&gt;{{cite news| author = Meo, Nick|title='Huda the Executioner'&amp;nbsp;– Libya's Devil in Female Form&amp;nbsp;– How Pulling on a Hanging Man's Legs Made Huda Ben Amer One of Colonel Gaddafi's Most Trusted Elite |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8363587/Huda-the-executioner-Libyas-devil-in-female-form.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8363587/Huda-the-executioner-Libyas-devil-in-female-form.html |archive-date=12 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=13 September 2011| work = [[The Daily Telegraph]] |date= 6 March 2011}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; Residents organised to direct traffic and collect refuse.&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk&quot;/&gt; By 24 February, a committee made up of lawyers, judges and respected local people had been formed in order to provide civic administration and public services within the city.  Two local radio stations, operated by [[Voice of Free Libya]], along with a newspaper, were also established.&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Staff (24 February 2011).  [http://feb17.info/media/first-edition-of-the-benghazi-newspaper/ &quot;First Edition of the Benghazi Newspaper&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301030122/http://feb17.info/media/first-edition-of-the-benghazi-newspaper/ |date=1 March 2011 }}.  feb17.info. Retrieved 13 September 2011.&lt;/ref&gt;

From 26 February to 26 August, Benghazi was the temporary headquarters of the [[National Transitional Council]] which is led by the former justice minister, [[Mustafa Abdul Jalil]], until Tripoli was liberated.&lt;ref name=&quot;haaretz.com&quot;&gt;{{Cite news |title= Libya's Ex-Justice Minister Forms Interim Government in Benghazi&amp;nbsp;– Former Libyan Minister Says Gadhafi 'Alone' Bore Responsibility for Crimes That Occurred, Qurnya Newspaper Reports |date= 26 February 2011 |publisher= [[Haaretz]] |url= http://www.haaretz.com/news/international/libya-s-ex-justice-minister-forms-interim-government-in-benghazi-1.345892 |access-date= 13 September 2011 |url-access= subscription |accessdate= 25 March 2025 |archivedate= 28 February 2011 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20110228034530/http://www.haaretz.com/news/international/libya-s-ex-justice-minister-forms-interim-government-in-benghazi-1.345892 }}&lt;/ref&gt;

On 19 March, pro-Gaddafi forces almost defeated the rebellion when they began attacking the city of Benghazi in a major [[Second Battle of Benghazi|offensive]], but were forced back the next day when NATO forces began implementing [[United Nations Security Council Resolution 1973]].&lt;ref&gt;{{Cite news|date=19 March 2011 |title=French Jets Attack Gaddafi Targets&amp;nbsp;– Warplanes Destroy Four Tanks Used by Libyan Leader's Army as Military Action To Enforce UN-Ordered No-Fly Zone Begins |publisher= [[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |url=http://english.aljazeera.net/news/europe/2011/03/2011319132058782326.html |access-date= 13 September 2011 }}&lt;/ref&gt;

On 1 June, explosives were detonated in a car near the [[Tibesti Hotel]],&lt;ref name=&quot;BenghaziBlast&quot;&gt;{{Cite news|date=1 June 2011 |title=Libya: Benghazi Blast Rocks Hotel Used by Rebels&amp;nbsp;– Jalal il Gallal, National Transitional Council: 'It Was a Cowardly Act' |newspaper=[[BBC News]] |access-date= 13 September 2011 |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13622805 }}&lt;/ref&gt; with a rebel spokesman calling the bombing a &quot;cowardly act&quot;. It was suspected that an officer was killed, and many people started to shout out anti-Gaddafi chants while the Tibesti was cordoned off.{{citation needed|date=August 2020}}

On 19 May 2012, residents of Benghazi voted in historic [[Benghazi municipal election, 2012|local elections]]; this was the first time such elections have been held in the city since the 1960s, and turnout was high.

=== 2012 attack on U.S. diplomatic mission ===
{{Main|2012 Benghazi attack}}

On 11 September 2012, the U.S. diplomatic mission in Benghazi was attacked by a heavily armed group of 125–150 gunmen, whose trucks bore the logo of [[Ansar al-Sharia (Libya)|Ansar al-Sharia]], a group of Islamist militants, also known as Al Qaeda in the Arabian Peninsula,&lt;ref&gt;[[Al-Qaeda in the Arabian Peninsula]]&lt;/ref&gt; working with the local government to manage security in Benghazi.&lt;ref name=&quot;ap_witness_Oct27&quot;&gt;{{Cite news |url=http://bigstory.ap.org/article/libyan-witnesses-recount-organized-benghazi-attack |title=Libyan witnesses recount organized Benghazi attack |last1=Paul Shemm |date=2012-10-27 |agency=Associated Press |last2=Maggie Michael |archive-url=https://web.archive.org/web/20121030013039/http://bigstory.ap.org/article/libyan-witnesses-recount-organized-benghazi-attack |archive-date=2012-10-30 |name-list-style=amp |access-date=2012-10-27 |accessdate=2025-03-25 |archivedate=2012-10-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121030013039/http://bigstory.ap.org/article/libyan-witnesses-recount-organized-benghazi-attack }}&lt;/ref&gt; U.S. Ambassador [[J. Christopher Stevens]], Foreign Service Information Management Officer (IMO) [[Sean Smith (diplomat)|Sean Smith]], and CIA contractors and former [[United States Navy SEALs|Navy SEALs]] [[Tyrone S. Woods]] and [[Glen Doherty]] were killed during a series of raids, commencing at nightfall and continuing into the next morning.  Ten others were injured.

=== Second Libyan Civil War ===
[[File:Venicia Street Benghazi - Omega Boutique.jpg|thumb|right|With the end of fighting, the city is currently undergoing a reconstruction drive, particularly around the Hawari and Venicia Districts.]]
{{main|Battle of Benghazi (2014–2017)}}
Following the outbreak of the [[Libyan Civil War (2014–present)|second Libyan Civil War]] in 2014, Benghazi became the subject of heavy fighting between the [[Libyan National Army]]-aligned [[House of Representatives (Libya)|House of Representatives]] government, and the Islamist [[Shura Council of Benghazi Revolutionaries]] and [[Islamic State of Iraq and the Levant|ISIL]]-aligned [[Islamic State of Iraq and the Levant in Libya|Wilayat Barqa]], which were entrenched in various pockets in the city. During the closing months of the battle, between late-2016 and mid-2017, much of the urban center in and around the remaining Shura Council pocket in the central coastal quarters of Suq Al-Hout and al-Sabri suffered heavy bombardment and war damage. Wilayat Barqa militants reportedly fled Benghazi in early January, while the LNA's General [[Khalifa Haftar]] declared the city cleared of the Shura Council on 5 July 2017.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/07/haftar-forces-declare-victory-battle-benghazi-170705231914703.html|title=Haftar's forces declare victory in battle for Benghazi |publisher=Al Jazeera |access-date=5 July 2017}}&lt;/ref&gt; Despite Haftar's declaration of the liberation of the city, dozens of gunmen remained fortified and besieged in Sidi Akribesh, according to sources close to military.&lt;ref name=Asharq&gt;{{cite news|url=https://aawsat.com/english/home/article/1096186/asharq-al-awsat-tours-extremist-dens-libya-story-sidi-khreibish|title=Asharq Al-Awsat Tours Extremist Dens in Libya: The Story of Sidi Khreibish|publisher=Asharq al-Awsat|access-date=5 December 2017|archive-date=3 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203224614/https://aawsat.com/english/home/article/1096186/asharq-al-awsat-tours-extremist-dens-libya-story-sidi-khreibish|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; LNA captured the last militant-held district in December 2017.&lt;ref name=stronghold&gt;{{cite news|url=http://www.xinhuanet.com/english/2017-12/29/c_136858201.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20171228234515/http://www.xinhuanet.com/english/2017-12/29/c_136858201.htm|url-status=dead|archive-date=28 December 2017|title=Libyan army takes over remaining militant stronghold in Benghazi|agency=Xinhua News Agency|accessdate=25 March 2025|archivedate=18 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190818134829/http://www.xinhuanet.com/english/2017-12/29/c_136858201.htm}}&lt;/ref&gt;

On 23 October 2020, the ''5+5 Joint Libyan Military Commission'' representing the LNA and the GNA reached a &quot;[[Libyan peace process#Military track: permanent ceasefire|permanent ceasefire agreement in all areas of Libya]]&quot;. The agreement, effective immediately, required that all foreign fighters leave Libya within three months while a joint police force would patrol disputed areas. The first commercial flight between Tripoli and Benghazi took place that same day.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;&gt;{{cite news |last1=Nebehay |first1=Stephanie |last2=McDowall |first2=Angus |editor1-last=Jones|editor1-first=Gareth |editor2-last=Maclean |editor2-first=William|title=Warring Libya rivals sign truce but tough political talks ahead |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-ceasefire/warring-libya-rivals-sign-truce-but-tough-political-talks-ahead-idUSKBN2781BD?il=0 |access-date=23 October 2020 |work=[[Reuters]] |date=23 October 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto4


[[گٹھ:لبیا]][[گٹھ:لیبیا دا جغرافیہ]][[گٹھ:افریقہ دے شہر]]
[[گٹھ:لبیا دے شہر]]</text>
      <sha1>3zfav3ray6njqdljqbqckt6boygjz9j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سُو برڈ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63150</id>
    <revision>
      <id>707658</id>
      <parentid>672443</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T04:21:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>707658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22868" sha1="190pmwwlmjka59xz1bmm8b0tjkn29nc" xml:space="preserve">{{Infobox basketball biography
| name = سوئی برڈ
| image = Sue Bird 2012.jpg
| caption = Bird in 2012
| team = Seattle Storm
| league = [[WNBA]]
| number = 10
| position = [[Point guard]]
| height_ft = 5
| height_in = 9
| weight_lbs = 150
| nationality = American
| birth_date = {{birth date and age|1980|10|16}}
| birth_place = [[Syosset, New York]]
| high_school = [[Christ the King Regional High School|Christ the King]]&lt;br /&gt;([[Queens, New York]])
| college = [[Connecticut Huskies women's basketball|Connecticut]] (1998–2002)
| draft_league = WNBA
| draft_year = 2002
| draft_round = 1
| draft_pick = 1
| draft_team = [[Seattle Storm]]
| career_start = 2002
| career_end =
| years1 = {{WNBA Year|2002}}–present
| team1  = [[Seattle Storm]]
| years2 = 2004–2006
| team2 = [[Dynamo Moscow (women's basketball)|Dynamo Moscow]]
| years3 = 2006–2011
| team3 = [[WBC Spartak Moscow Region|Spartak Moscow Region]]
| years4 = 2011–2014
| team4 = [[UMMC Ekaterinburg]]
| highlights =
* 2× [[List of WNBA champions|WNBA champion]] ([[2004 WNBA Finals|2004]]، [[2010 WNBA Finals|2010]])
* 10× [[WNBA All-Star Game|WNBA All-Star]] ([[2002 WNBA All-Star Game|2002]]، [[2003 WNBA All-Star Game|2003]]، [[2005 WNBA All-Star Game|2005]]–[[2007 WNBA All-Star Game|2007]]، [[2009 WNBA All-Star Game|2009]]، [[2011 WNBA All-Star Game|2011]]، [[2014 WNBA All-Star Game|2014]]، [[2015 WNBA All-Star Game|2015]]، [[2017 WNBA All-Star Game|2017]])
* 5× [[All-WNBA Team|All-WNBA First Team]] (2002–2005, 2016)
* 3× [[All-WNBA Team|All-WNBA Second Team]] (2008, 2010, 2011)
* 3× [[List of Women's National Basketball Association season assists leaders|WNBA assists leader]] (2005, 2009, 2016)
* 2× [[WNBA Peak Performers|WNBA peak performer]] (2009, 2016)
* [[WNBA's Top 15 Players of All Time]] (2011)
* [[WNBA Top 20@20]] (2016)
* Member of [[WNBA All-Decade Team]]
* [[List of WNBA career assists leaders|WNBA all-time assists leader]]
* 5× [[Russian Women's Basketball Premier League|Russian National League]] champion (2007, 2008, 2012–2014)
* 4× [[EuroLeague Women|EuroLeague]] champion (2007–2010)
* 2× [[FIBA Europe SuperCup Women|Europe SuperCup]] winner (2009, 2010)
| wnba_profile = sue_bird
| medaltemplates =
{{MedalCountry|{{bkw|USA}}}}
{{MedalOlympics}}
{{MedalGold|[[2004 Summer Olympics|2004 Athens]]|[[Basketball at the 2004 Summer Olympics – Women's tournament|Team]]}}
{{MedalGold|[[2008 Summer Olympics|2008 Beijing]]|[[Basketball at the 2008 Summer Olympics – Women's tournament|Team]]}}
{{MedalGold|[[2012 Summer Olympics|2012 London]]|[[Basketball at the 2012 Summer Olympics – Women's tournament|Team]]}}
{{MedalGold|[[2016 Summer Olympics|2016 Rio de Janeiro]]|[[Basketball at the 2016 Summer Olympics – Women's tournament|Team]]}}
{{MedalCompetition|[[FIBA Women's Basketball World Cup|World Championship]]}}
{{MedalGold|[[2002 FIBA World Championship for Women|2002 China]]|}}
{{MedalGold|[[2010 FIBA World Championship for Women|2010 Czech Republic]]|}}
{{MedalGold|[[2014 FIBA World Championship for Women|2014 Turkey]]|}}
{{MedalBronze|[[2006 FIBA World Championship for Women|2006 Brazil]]|}}
}}

'''سزین برگٹ &quot;سو&quot; برڈ''' (جم 16 اکتوبر 1980) وائیلس نیشنل باسکٹبال ایسوسی ایشن (ڈبلیو۔ این۔ بی۔ اے۔) دے سیئیٹل سٹروم لئی امریکی پیشہ ور باسکٹبال کھڈاری اے۔ برڈ 2002 ڈبلیو۔اینّ۔بی۔اے ڈرافٹ دی پہلا سمچا چون سی۔ اوہ [[امریکہ]] دے باہر کئی باسکٹبال ٹیم دے لئی وی کھیڈی گئی 2017 وچ، برڈ ڈبلیو۔بی۔بی۔اے۔ اتہاس وچ سربپکھی معاون نیتا بن گئی۔

== شروعاتی زندگی ==
برڈ دا جم اکتوبر 16, 1980 نوں سؤسیٹ، نیسے کاؤنٹی، نیویارک تے لونگ جزیرہ توں ہرشل اتے نینسی بارڈ وکھے ہویا سی۔ اس اک وڈی بھین یین اے۔ اس دا پیؤ  [[اٹلی]] وچ پیدا ہویا روسی [[یہودی]] اے&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sportsillustrated.cnn.com/multimedia/photo_gallery/1008/prominent.jewish.athletes/content.22.html|title=Sue Bird – Prominent Jewish Athletes|author=D. Clarke Evans|date=|publisher=Sports Illustrated|accessdate=اپریل 4, 2014|archive-date=2014-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407091103/http://sportsillustrated.cnn.com/multimedia/photo_gallery/1008/prominent.jewish.athletes/content.22.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; اتے اسدا اصل آخری نام &quot;بوراڈا&quot; سی۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wnba.com/features/bird_russia_4.html|title=Sue Bird: From Russia With Love 4|date=فروری 24, 2005|publisher=WNBA.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120814222757/http://www.wnba.com/features/bird_russia_4.html|archivedate=اگست 14, 2012|accessdate=فروری 12, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nba.com/features/wurst_070328.html|title=The Chosen One|date=مارچ 28, 2007|publisher=NBA.com|accessdate=اپریل 4, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.haaretz.com/print-edition/sports/women-s-basketball-no-1-wnba-draft-pick-sue-bird-headed-to-ramle-1.205982|title=Women's Basketball/ No. 1 WNBA Draft pick Sue Bird headed to Ramle; Several top U.S. basketball players have appeared in Israel's women's league over the years, but Sue Bird tops them all.|date=|accessdate=اپریل 4, 2014|publisher=[[Haaretz]]|archivedate=2015-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924234003/http://www.haaretz.com/print-edition/sports/women-s-basketball-no-1-wnba-draft-pick-sue-bird-headed-to-ramle-1.205982}}&lt;/ref&gt; نتیجے وجوں، اسنے 2006 توں [[اسرائیل]]  دی شہریت نوں وی رکھیا اے&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=http://sports.espn.go.com/espn/eticket/story?page=rollinginrubles|title=Rolling in Rubles|date=|publisher=ESPN|accessdate=اپریل 4, 2014}}&lt;/ref&gt; پر انترقومی مقابلیاں وچ اس دا جم دیش ([[امریکہ]]) دا پرتیندھ کردی اے۔&lt;ref name=&quot;citizenship&quot;&gt;{{cite web|url=http://hoopedia.nba.com/index.php?title=Sue_Bird|title=Sue Bird|work=hoopedia.nba.com|accessdate=ستمبر 24, 2009}}&lt;/ref&gt;برڈ اپنی ماں نال عیسائی دھرم وچ ہی وڈی ہوئی۔&lt;ref&gt;The Jewish News, by Nate Bloom, 2004&lt;/ref&gt;

== نجی زندگی ==
20 جولائی 2017 نوں برڈ نے کھلھےعام لیسبیئن دے روپ وچ باہر آ کے کیہا کہ اوہ کئی مہینیاں توں فٹ بال کھڈاری میگن ریپنو نال ڈیٹنگ کر رہی اے۔

== انعام اتے اعزاز ==
* 1998&amp;#x20;– ڈبلیو۔بی۔سی۔اے۔ سارے-امریکی
* 2000&amp;#x20;– نینسی لائیبرمین انعام
* 2001&amp;#x20;– نینسی لائیبرمین انعام
* 2002&amp;#x20;– نینسی لائیبرمین انعام
* 2002&amp;#x20;– ویڈ ٹراپھی
* 2002&amp;#x20;– نئیسمتھ کالج کھڈاری سال دے
* 2002&amp;#x20;– یو۔ایسّ۔بی۔ڈبلیو۔اے۔ خواتین دے قومی کھڈاری سال دے
* 2002&amp;#x20;– ایسوسیئیٹڈ پریس خواتین دے کالج باسکٹبال کھڈاری سال دے
* 2002&amp;#x20;– لووے دے سینئر کلاس انعام
* 2002&amp;#x20;– وڈے پوربی کانفرنس خواتین باسکٹبال کھڈاری سال دے
* 2002&amp;#x20;– Hہونڈا کھیڈ انعام، باسکٹبال
* 2002&amp;#x20;– ڈبلیو۔اینّ۔بی۔اے۔ سارے-سٹار چون
* 2002&amp;#x20;– سارے-ڈبلیو۔اینّ۔بی۔اے۔ پہلی ٹیم
* 2003&amp;#x20;– ڈبلیو۔اینّ۔بی۔اے۔ سارے-سٹار چون
* 2003&amp;#x20;– سارے-ڈبلیو۔اینّ۔بی۔اے۔ پہلی ٹیم
* 2004&amp;#x20;– ڈبلیو۔اینّ۔بی۔اے۔ سارے-سٹار چون
* 2004&amp;#x20;– سارے-ڈبلیو۔اینّ۔بی۔اے۔ پہلی ٹیم
* 2005&amp;#x20;– ڈبلیو۔اینّ۔بی۔اے۔ سارے-سٹار چون
* 2005&amp;#x20;– سارے-ڈبلیو۔اینّ۔بی۔اے۔ پہلی ٹیم
* 2006&amp;#x20;–ڈبلیو۔اینّ۔بی۔اے۔ سارے-سٹار چون
* 2007&amp;#x20;– ڈبلیو۔اینّ۔بی۔اے۔ سارے-سٹار چون
* 2008&amp;#x20;– سارے-ڈبلیو۔اینّ۔بی۔اے۔ دوجا دی ٹیم
* 2009&amp;#x20;– ڈبلیو۔اینّ۔بی۔اے۔ پیک پرپھامر
* 2009&amp;#x20;– ڈبلیو۔اینّ۔بی۔اے۔ سارے-سٹار چون
* 2009&amp;#x20;– سبھ قیمتی نقطہ گارڈ، ایکٹرنبرگ انٹرنیشنل انوٹیشنل
* 2010&amp;#x20;– ڈبلیو۔اینّ۔بی۔اے۔ سارے-سٹار چون
* 2010&amp;#x20;– سارے-ڈبلیو۔اینّ۔بی۔اے۔ دوجا دی ٹیم
* 2009&amp;#x20;– ڈبلیو۔اینّ۔بی۔اے۔ سارے-سٹار چون
* 2011&amp;#x20;– سارے-ڈبلیو۔اینّ۔بی۔اے۔ دوجا دی ٹیم
* 2013&amp;#x20;– ڈبلیو۔اینّ۔بی۔اے۔ سارے-سٹار چون
* 2014&amp;#x20;– ڈبلیو۔اینّ۔بی۔اے۔ سارے-سٹار چون
* 2015&amp;#x20;– ڈبلیو۔اینّ۔بی۔اے۔ سارے-سٹار چون
* 2016&amp;#x20;– ڈبلیو۔اینّ۔بی۔اے۔ پیک پرپھامر
* 2016&amp;#x20;– سارے-ڈبلیو۔اینّ۔بی۔اے۔ پہلی ٹیم

=== کالج دے انکڑے ===
&lt;center class=&quot;&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;20&quot; style=&quot;text-align:center; vertical-align:bottom;&quot; | Statistics at University of Connecticut
|- style=&quot;height:15px; background:#002868; font-size:9pt; color:white; vertical-align:bottom;&quot;
! style=&quot;style= text-align:center;&quot; | Yearre
! style=&quot;style= text-align:center;&quot; | G
! style=&quot;style= text-align:center;&quot; | FG
! style=&quot;style= text-align:center;&quot; | FGA
! style=&quot;style= text-align:center;&quot; | PCT
! style=&quot;style= text-align:center;&quot; | 3FG
! style=&quot;style= text-align:center;&quot; | 3FGA
! style=&quot;style= text-align:center;&quot; | PCT
! style=&quot;style= text-align:center;&quot; | FT
! style=&quot;style= text-align:center;&quot; | FTA
! style=&quot;style= text-align:center;&quot; | PCT
! style=&quot;style= text-align:center;&quot; | REB
! style=&quot;style= text-align:center;&quot; | AVG
! style=&quot;style= text-align:center;&quot; | A
! style=&quot;style= text-align:center;&quot; | TO
! style=&quot;style= text-align:center;&quot; | B
! style=&quot;style= text-align:center;&quot; | S
! style=&quot;style= text-align:center;&quot; | MIN
! style=&quot;style= text-align:center;&quot; | PTS
! style=&quot;style= text-align:center;&quot; | AVG
|- style=&quot;height:14px; font-size:9pt; vertical-align:bottom;&quot;
| style=&quot;vertical-align:bottom;&quot; | 1998–99
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 8
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 16
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 41
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 0.316
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 6
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 19
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 0.316
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 3
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 4
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 0.750
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 16
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 2.0
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 25
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 16
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 1
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 15
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 160
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 41
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 5.1
|- style=&quot;height:14px; font-size:9pt; vertical-align:bottom;&quot;
| style=&quot;vertical-align:bottom;&quot; | 1999-00
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 37
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 140
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 279
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 0.502
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 72
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 145
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 0.497
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 53
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 59
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 0.898
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 94
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 2.5
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 160
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 80
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 1
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 69
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 1052
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 405
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 10.9
|- style=&quot;height:14px; font-size:9pt; vertical-align:bottom;&quot;
| style=&quot;vertical-align:bottom;&quot; | 2000–01
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 34
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 137
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 309
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 0.443
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 60
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 139
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 0.432
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 35
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 45
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 0.778
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 89
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 2.6
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 169
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 88
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 4
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 63
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 941
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 369
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 10.9
|- style=&quot;height:14px; font-size:9pt; vertical-align:bottom;&quot;
| style=&quot;vertical-align:bottom;&quot; | 2001–02
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 39
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 198
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 392
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 0.505
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 69
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 148
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 0.466
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 98
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 104
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 0.942
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 131
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 3.4
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 231
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 93
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 9
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 96
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 1168
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 563
| style=&quot;text-align:right; vertical-align:bottom;&quot; | 14.4
|- style=&quot;height:15px; background:#002868; font-size:9pt; color:white; vertical-align:bottom;&quot;
| style=&quot;style= text-align:center;&quot; | Totals
| style=&quot;style= text-align:right;&quot; | 118
| style=&quot;style= text-align:right;&quot; | 491
| style=&quot;style= text-align:right;&quot; | 1021
| style=&quot;style= text-align:right;&quot; | 0.481
| style=&quot;style= text-align:right;&quot; | 207
| style=&quot;style= text-align:right;&quot; | 451
| style=&quot;style= text-align:right;&quot; | 0.459
| style=&quot;style= text-align:right;&quot; | 189
| style=&quot;style= text-align:right;&quot; | 212
| style=&quot;style= text-align:right;&quot; | 0.892
| style=&quot;style= text-align:right;&quot; | 330
| style=&quot;style= text-align:right;&quot; | 2.8
| style=&quot;style= text-align:right;&quot; | 585
| style=&quot;style= text-align:right;&quot; | 277
| style=&quot;style= text-align:right;&quot; | 15
| style=&quot;style= text-align:right;&quot; | 243
| style=&quot;style= text-align:right;&quot; | 3321
| style=&quot;style= text-align:right;&quot; | 1378
| style=&quot;style= text-align:right;&quot; | 11.7
|}
&lt;/center&gt;

=== سیزن ===
{{WNBA player statistics start}}
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2002 WNBA season|2002]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Seattle Storm|Seattle]]
| 32 || 32 || 35.0 || ۔403 || ۔401 || style=&quot;background:#D3D3D3&quot;|'''۔911''' || 2.6 || 6.0 || 1.7 || 0.1 || 3.4 || 14.4
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2003 WNBA season|2003]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Seattle Storm|Seattle]]
| '''34''' || '''34''' || 33.4 || ۔421 || ۔350 || ۔884 || '''3.3''' || 6.5 || 1.4 || 0.0 || 3.2 || 12.4
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2004 WNBA season|2004]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Seattle Storm|Seattle]]
| '''34''' || '''34''' || 33.4 || '''۔463''' || ۔438|| ۔859 || 3.1 || 5.4 || 1.5 || 0.2 || 2.5 || 12.9
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2005 WNBA season|2005]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Seattle Storm|Seattle]]
| 30 || 30 || 34.0 || ۔442 || ۔437 || ۔855 || 2.4 || style=&quot;background:#D3D3D3&quot;|5.9 || 1.0 || 0.2 || 2.9 || 12.1
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2006 WNBA season|2006]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Seattle Storm|Seattle]]
| '''34''' || '''34''' || 31.3 || ۔411 || ۔366 || ۔868 || 3.0 || 4.8 || '''1.8''' || 0.1 || 2.5 || 11.4
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2007 WNBA season|2007]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Seattle Storm|Seattle]]
| 29 || 29 || 31.7 || ۔428 || ۔338 || ۔846 || 2.0 || 4.9 || 1.5 || '''0.3''' || 2.3 || 10.4
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2008 WNBA season|2008]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Seattle Storm|Seattle]]
| 33 || 33 || 33.7 || ۔441 || ۔343 || ۔871 || 2.5 || 5.1 || 1.2 || 0.1 || 2.6 || 14.1
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2009 WNBA season|2009]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Seattle Storm|Seattle]]
| 31 || 31 || style=&quot;background:#D3D3D3&quot;|'''35.5''' || ۔408 || ۔360 || ۔854 || 2.5 || style=&quot;background:#D3D3D3&quot;|5.8 || 1.5 || 0.1 || 2.6 || 12.8
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2010 WNBA season|2010]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Seattle Storm|Seattle]]
| 33 || 33 || 30.5 || ۔434 || ۔399 || ۔857 || 2.7 || 5.8 || 1.5 || 0.2 || '''1.8''' || 11.1
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2011 WNBA season|2011]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Seattle Storm|Seattle]]
| '''34''' || '''34''' || 33.0 || ۔449 || ۔428 || ۔875 || 2.9 || 4.9 || 1.4 || 0.2 || 2.3 || '''14.7'''
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2012 WNBA season|2012]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Seattle Storm|Seattle]]
| 29 || 29 || 31.0 || ۔459 || ۔384 || ۔783 || 2.9 || 5.3 || 0.9 || 0.1 || 2.2 || 12.2
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2014 WNBA season|2014]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Seattle Storm|Seattle]]
| 33 || 33 || 29.2 || ۔386 || ۔345 || ۔831 || 2.2 || 4.0 || 0.8 || 0.0 || 2.2 || 10.6
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2015 WNBA season|2015]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Seattle Storm|Seattle]]
| 27 || 27 || 28.6 || ۔384 || ۔301 || ۔796 || 2.3 || 5.4 || 0.9 || 0.1 || 2.4 || 10.3
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2016 WNBA season|2016]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Seattle Storm|Seattle]]
| '''34''' || '''34''' || 31.6 || ۔449 || '''۔444'''  || ۔786 || 2.9 || style=&quot;background:#D3D3D3&quot;|5.8 || 1.0 || 0.2 || 2.5 || 12.8
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2017 WNBA season|2017]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Seattle Storm|Seattle]]
| 30 || 30|| 30.0 || ۔427 || ۔393  || ۔774 || 2.0 || '''6.6''' || 1.2 || 0.2 || 2.0 || 10.6
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| Career
| style=&quot;text-align:left;&quot;|15 years, 1 team
| 477 || 477 || 32.2 || ۔427 || ۔385 || ۔853 || 2.6 || 5.5 || 1.3 || 0.1 || 2.5 || 12.2
{{S-end}}
=== پوسٹ سیسن ===
{{WNBA player statistics start}}
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[WNBA Playoffs#2002 season|2002]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Seattle Storm|Seattle]]
| 2 || 2 || 36.5 || ۔409 || ۔273 || '''1.000''' || 0.0 || 6.0 || '''2.5''' || 0.0 || 2.5 || 14.0
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[WNBA Playoffs#2004 season|2004]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Seattle Storm|Seattle]]
| '''8''' || '''8''' || 29.1 || ۔377 || ۔300 || ۔762 || 3.2 || 5.2 || 1.5 || 0.0 || 2.0 || 8.5
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[WNBA Playoffs#2005 season|2005]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Seattle Storm|Seattle]]
| 3 || 3 || 34.3 || ۔273 || ۔133 || ۔875 || 1.7 || 4.3 || 1.0 || 0.0 || 1.3 || 9.0
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2006 WNBA Playoffs|2006]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Seattle Storm|Seattle]]
| 3 || 3 || 35.0 || ۔361 || ۔333 || ۔625 || 2.7 || 3.3 || 0.3 || '''0.7''' || 2.3 || 12.7
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2007 WNBA Playoffs|2007]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Seattle Storm|Seattle]]
| 2 || 2 || 35.5 || ۔458 || '''۔583''' || '''1.000''' || 2.0 || 5.0 || 2.0 || 0.0 || 3.0 || 16.5
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2008 WNBA Playoffs|2008]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Seattle Storm|Seattle]]
| 3 || 3 || '''37.0''' || '''۔460''' || ۔294 || '''1.000''' || 2.3 || 3.0 || 1.3 || 0.0 || 2.0 || '''19.7'''
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2009 WNBA Playoffs|2009]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Seattle Storm|Seattle]]
| 3 || 3 || 36.3 || ۔333 || ۔417 || ۔875 || 3.7 || 4.0 || 1.3 || 0.0 || 2.3 || 11.3
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2010 WNBA Playoffs|2010]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Seattle Storm|Seattle]]
| 7 || 7 || '''37.0''' || ۔386 || ۔333 || ۔769 || '''4.1''' || '''7.7''' || 1.7 || 0.4 || 2.0 || 12.1
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2011 WNBA Playoffs|2011]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Seattle Storm|Seattle]]
| 3 || 3 || 33.7 || ۔444 || ۔500 || ۔857 || 4.0 || 2.7 || 1.0 || 0.0 || '''0.6''' || 15.7
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2012 WNBA Playoffs|2012]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Seattle Storm|Seattle]]
| 3 || 3 || 35.3 || ۔439 || ۔500 || ۔833 || 1.7 || 7.0 || 1.7 || '''0.7''' || 3.3 || 16.3
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2016 WNBA Playoffs|2016]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Seattle Storm|Seattle]]
| 1 || 1 || 34.2 || ۔357 || ۔333 || ۔000 || 5.0 || 7.0 || 3.0 || 0.0 || 2.0 || 12.0
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2017 WNBA Playoffs|2017]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Seattle Storm|Seattle]]
| 1 || 1 || 31.0 || ۔444 || ۔333 || 1.000 || 2.0 || 5.0 || 0.0 || 0.0 || 2.0 || 10.0
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| Career
| style=&quot;text-align:left;&quot;|12 years, 1 team
| 39|| 39 || 34.2 || ۔394 || ۔359 || ۔835 || 2.9 || 5.2 || 1.4 || 0.2 || 2.1 || 12.6
{{s-end}}

== ہور ویکھو ==
* Connecticut Huskies women's basketball
* List of Connecticut women's basketball players with 1000 points
* List of Connecticut Huskies women's basketball players with 500 assists
* List of select Jewish basketball players
* List of WNBA career scoring leaders
* List of WNBA career assists leaders
* List of Women's National Basketball Association career steals leaders
* List of Women's National Basketball Association season assists leaders

== حوالے ==
{{حوالے}}
[[گٹھ:جم 1980]]
[[گٹھ:زندہ لوک]]</text>
      <sha1>190pmwwlmjka59xz1bmm8b0tjkn29nc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>رزان النجار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66967</id>
    <revision>
      <id>707651</id>
      <parentid>507078</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T23:41:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>707651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4700" sha1="j4lzjo4az9bzt01gxefo55l03lah540" xml:space="preserve">{{Infobox person
| honorific_prefix   = 
| name               = رزان النجار
| honorific_suffix   = 
| native_name        = 
| native_name_lang   = 
| image              = Razan al-Najar.jpg
| image_size         = 
| alt                = 
| caption            = 
| birth_date         = 1996/1997
| birth_place        = خوجا، [[خان یونس]]
| death_date         = {{death date and age|2018|6|1|1996|9|11|df=yes}}
| death_place        = [[غزہ پٹی|غازہ]]
| death_cause        = گولی وجن نال
| body_discovered    = 
| resting_place      = 
| resting_place_coordinates = &lt;!-- {{Coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --&gt;
| monuments          = 
| residence          = 
| nationality        = 
| other_names        = 
| citizenship        = 
| education          = 
| alma_mater         = 
| occupation         = نرس
| years_active       = 
| employer           = 
| organization       = 
| agent              = 
| known_for          = زخمی فلسطین مظاہرین دی مدد لئی
| notable_works      = 
| style              = 
| influences         = 
| influenced         = 
| home_town          = 
| salary             = 
| net_worth          = &lt;!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source --&gt;
| height             = &lt;!-- {{height|m=}} --&gt;
| weight             = &lt;!-- {{convert|weight in kg|kg|lb}} --&gt;
| television         = 
| title              = 
| term               = 
| predecessor        = 
| successor          = 
| party              = 
| movement           = 
| opponents          = 
| boards             = 
| religion           = &lt;!-- Religion should be supported with a citation from a reliable source --&gt;
| denomination       = &lt;!-- Denomination should be supported with a citation from a reliable source --&gt;
| criminal_charge    = &lt;!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources --&gt;
| criminal_penalty   = 
| criminal_status    = 
| spouse             = 
| partner            = 
| children           = 
| parents            = 
| relatives          = 
| callsign           = 
| awards             = 
| signature          = 
| signature_alt      = 
| signature_size     = 
| module             = 
| module2            = 
| module3            = 
| module4            = 
| module5            = 
| module6            = 
| website            = 
| footnotes          = 
| box_width          = 
}}

'''رزان اشرف عبدالقادر النجار''' (1996/1997 – 1 جون 2018) اک فلسطینی نرس/پیرا میڈیکل سی، جو اسرائیلی ڈفینس فورسز ولوں 2018 غزہ سرحد  مظاہرہ دوران ماری گئی سی۔ اس نوں اک اسرائیلی سپاہی نے بری طرحاں چھاتی وچ ماریا سی،جدوں کہ اسنے اپنے ہتھ ایہہ دکھاؤن لئی اٹھائے سن کہ اوہ نہتھی اے&lt;ref&gt;Khoury, Jack; Kubovich, Yaniv (2 جون 2018)۔ [https://www.haaretz.com/middle-east-news/palestinians/authorities-in-gaza-slain-medic-s-team-had-hands-raised-1.6138195 'Authorities in Gaza: Slain Medic's Teams' Hands Were Raised as They Approached Israeli Border,'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180813175330/https://www.haaretz.com/middle-east-news/palestinians/authorities-in-gaza-slain-medic-s-team-had-hands-raised-1.6138195 |date=2018-08-13 }} ''Haaretz''۔ Retrieved 14 جون 2018.&lt;/ref&gt; اتے غزہ دے نال اسرائیل دی سرحد دے واڑ دے نیڑے زخمی لوکاں نوں باہر کڈھن وچ مدد کر رہی اے۔&lt;ref name=&quot;NBCAP&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nbcnews.com/news/world/protests-resume-after-palestinian-paramedic-s-gaza-funeral-n879621|title=Protests resume after Palestinian paramedic's Gaza funeral|work=NBC News|access-date=2018-06-05|language=en-US}}&lt;/ref&gt; [[اسرائیل]] نے پہلاں انکار کر دتا کہ اسنوں سدھے طور اُتے نشانہ نہیں بنایا گیا سی&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.jpost.com/Arab-Israeli-Conflict/IDF-says-no-direct-fire-was-aimed-at-Gazan-nurse-killed-Friday-559222|title=IDF says no direct fire was aimed at Gazan nurse killed Friday|last=Ahronheim|first=Anna|date=5 جون 2018|work=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com|access-date=8 جون 2018}}&lt;/ref&gt; پر بعد وچ اسرائل مشتمل انسانی حق تنظیم ''بٹیلم'' نے کیہا کہ النجار نوں جانبجھّ کے ماریا گیا سی۔ &lt;ref&gt;https://www.aljazeera.com/news/2018/07/israeli-forces-deliberately-killed-palestinian-paramedic-razan-180717070735436.html|access-date=18 جولائی 2018}}&lt;/ref&gt;
== حوالے ==
{{حوالے}}

[[گٹھ:فلسطین]]</text>
      <sha1>j4lzjo4az9bzt01gxefo55l03lah540</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>صیہونیت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68895</id>
    <revision>
      <id>707664</id>
      <parentid>700760</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T07:56:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>707664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="220274" sha1="lk65fnepo87m2qwrqtcmbk86559nwyk" xml:space="preserve">[[فائل:Theodor Herzl portrait.jpg|کھبے|thumb|تھیوڈور ہرتذل نو‏‏ں جدید صہیونی تحریک دا بانی تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ 1896ء د‏‏ی اپنی کتاب '''دیر یودنستات' (یہودی ریاست)'' وچ انہاں نے ویہويں صدی وچ مستقب‏‏ل د‏‏ی خودمختار یہودی ریاست دا تصور دتا۔]]
{{Jews and Judaism sidebar|سیاست}}
[[فائل:JewishChronicle1896.jpg|thumb|''(مفکرصہیونیت) [[تھیوڈور ہرتزل]] د‏‏ی کتاب یہودی ریاست د‏‏ی اشاعت تو‏ں مہینہ پہلے 17جنوری 1896ء دے یہودی اخبار دا صفحہ اول'' ]]
'''صیہونیت''' ({{lang-he-n|צִיּוֹנוּת}} ''تصیہونت'' {{IPA-he|t͡sijo̞ˈnut}} از ) قومی تحریک اے جو [[یہودی|یہودی لوکاں]] د‏‏ی دوبارہ [[یہودیاں دا وطن|یہودی وطن]] یعنی [[ارض اسرائیل|ملک اسرائیل]] (جو [[کنعان]]، [[ارض مقدسہ|ارض مقدس]] تے [[فلسطین]] اُتے مشتمل اے )۔ قیام د‏‏ی حمایت کردی اے {{sfn|Motyl|2001|pp=604.}}&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Herzl |first1=Theodor |authorlink1=Theodor Herzl |translator= Sylvie d'Avigdor |title=Der Judenstaat |trans-title=The Jewish state |url=https://books.google.com/books?id=3f4RFWkMeWoC |accessdate=September 28, 2010 |edition=republication |year=1988 |origyear=1896 |publisher=[[Dover Publications|Courier Dover]] |location=New York |isbn=978-0-486-25849-2 |page=40 |chapter=Biography, by Alex Bein |chapterurl=https://books.google.com/books?id=3f4RFWkMeWoC&amp;pg=PA40}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/zionism|title=Zionism|work=Oxford Dictionary|access-date=June 30, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225204638/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/zionism|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Zionism|title=Zionism {{!}} nationalistic movement|access-date=June 30, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225204632/https://www.britannica.com/topic/Zionism|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جدید صیہونیت انیہويں صدی دے اخائر وچ [[وسطی یورپ|وسطی]] تے [[مشرقی یورپ]] وچ اک یہودی قومی احیاء د‏‏ی تحریک دے طور اُتے ابھر کر سامنے آئی، جس نے [[ضد سامیت|سام دشمنی]] دے رد عمل تے اخراجی [[قوم پرست]] تحریکاں دے جواب وچ جنم لیا۔&lt;ref name=&quot;Shillony2012&quot;&gt;{{cite book|author=Ben-Ami Shillony|authorlink=Ben-Ami Shillony|title=Jews &amp; the Japanese: The Successful Outsiders|url=https://books.google.com/books?id=OvzPAgAAQBAJ&amp;pg=PA88|date=24 January 2012|publisher=Tuttle Publishing|isbn=978-1-4629-0396-2|page=88|quote='(Zionism) arose in response to and in imitation of the current national movements of Central, Southern, and Eastern Europe.'|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225204640/https://books.google.com/books?id=OvzPAgAAQBAJ&amp;pg=PA88|archivedate=2018-12-25|access-date=2018-03-30|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LeVineMossberg2014&quot;&gt;{{cite book|last1=LeVine|first1=Mark|last2=Mossberg|first2=Mathias|title=One Land, Two States: Israel and Palestine as Parallel States|url=https://books.google.com/books?id=vnVAAwAAQBAJ&amp;pg=PA211|year=2014|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-95840-1|page=211|quote=The parents of Zionism were not Judaism and tradition, but antiSemitism and nationalism. The ideals of the [[انقلاب فرانس]] spread slowly across [[یورپ]], finally reaching the [[تحدیدی آبادکاری]] in the [[سلطنت روس]] and helping to set off the [[حثکالا]], or Jewish Enlightenment. This engendered a permanent split in the Jewish world, between those who held to a halachic or religious-centric vision of their identity and those who adopted in part the racial rhetoric of the time and made the Jewish people into a nation. This was helped along by the wave of [[پوگروم]]s in Eastern Europe that set two million Jews to flight; most wound up in [[ریاستہائے متحدہ امریکا]], but some chose Palestine. A driving force behind this was the [[أحباء صہیون]] movement, which worked from 1882 to develop a Hebrew identity that was distinct from [[یہودیت]] as a religion.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225204641/https://books.google.com/books?id=vnVAAwAAQBAJ&amp;pg=PA211|archivedate=2018-12-25|access-date=2018-03-30|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gelvin2014&quot;&gt;{{cite book|last=Gelvin|first=James L.|title=The Israel-Palestine Conflict: One Hundred Years of War|url=https://books.google.com/books?id=GDaZAgAAQBAJ&amp;pg=PA93|date=January 13, 2014|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-47077-4|page=93|quote=The fact that [[Palestinian nationalism]] developed later than Zionism and indeed in response to it does not in any way diminish the legitimacy of Palestinian nationalism or make it less valid than Zionism. All nationalisms arise in opposition to some &quot;other&quot;. Why else would there be the need to specify who you are? And all nationalisms are defined by what they oppose. As we have seen, Zionism itself arose in reaction to anti-Semitic and exclusionary nationalist movements in Europe. It would be perverse to judge Zionism as somehow less valid than European anti-Semitism or those nationalisms. Furthermore, Zionism itself was also defined by its opposition to the indigenous Palestinian inhabitants of the region. Both the &quot;conquest of land&quot; and the &quot;conquest of labor&quot; slogans that became central to the dominant strain of Zionism in the Yishuv originated as a result of the Zionist confrontation with the Palestinian &quot;other&quot;.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225204631/https://books.google.com/books?id=GDaZAgAAQBAJ&amp;pg=PA93|archivedate=2018-12-25|access-date=2018-03-30|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اس دے بعد جلد ہی، اس دے زیادہ تر رہنماواں نے اس تحریک دا مقصد مطلوبہ ریاست فلسطین تے بعد وچ [[سلطنت عثمانیہ]] دے زیر حکومت علاقےآں وچ قائم کرنے تو‏ں وابستہ ک‏ر ليا۔&lt;ref name=&quot;RCohen&quot;&gt;{{cite book|last=Cohen|first=Robin|title=The Cambridge Survey of World Migration|year=1995|publisher=Cambridge University Press|page=504|url=https://books.google.com/books?id=YbzsBPuhyggC&amp;lpg=PA405&amp;dq=Zionism%20Colonize%20palestine&amp;pg=PA405#v=onepage&amp;q&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;JGelvin&quot;&gt;{{cite book|last=Gelvin|first=James|title=The Israel–Palestine Conflict: One Hundred Years of War|year=2007|edition=2nd|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-88835-2|page=51|url=https://books.google.com/books?id=5FwAT5fx03IC&amp;lpg=PA52&amp;dq=the%20Basel%20program%20colonisation%20of%20Palestine&amp;pg=PA52#v=onepage&amp;q&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ilan Pappe, ''The Ethnic Cleansing of Palestine'', 2006, p.10–11&lt;/ref&gt;

1948ء تک صیہونیت دے بنیادی مقاصد وچ دوبارہ یہود نو‏‏ں ارض مقدسہ وچ تاریخی خود مختاری دلوانے، [[اجتماع یہود|اجتماعِ جلاوطن یہود]] ، سام دشمنی، امتیازی سلوک تے [[یہود کوایذا رسانی|یہود پرظلم و ستم]] تو‏ں آزادی اُتے مرکوز سن جس دا سامنہ انہاں نے [[یہودی جلاوطنی]] وچ کیہ سی۔ 1948ء وچ [[اسرائیل|اسرائیل د‏‏ی ریاست]] دے قیام دے بعد صیہونیت بنیادی طور اُتے منجانب اسرائیل اس د‏ی مسلسل موجودگی، توسیع تے دفاع دے خطرات تو‏ں نمٹنے دے لئی وکالت تے حمایت دا ناں ا‏‏ے۔

مذہبی قسم د‏‏ی اک صیہونیت یہودی تشخص برقرار رکھنے د‏‏ی حمای‏تی اے تے اسنو‏ں مذہبی یہودیت تو‏ں وابستگی نو‏‏ں متعرف کردا اے تے یہودیاں دے دوسرے معاشراں وچ انجذاب د‏‏ی مخالفت کردا اے تے یہودیاں د‏‏ی [[اسرائیل]] [[علیا|واپسی]] نو‏‏ں یہودیاں د‏‏ی اپنی اک علاحدہ ریاست وچ اکثریت‏ی قوم بننے دے اک ذریعے دے طور اُتے وکالت کردا اے ۔{{Sfn|Motyl|2001}} [[ثقافتی صہیونیت|ثقافتی صیہونیت]] اک قسم د‏‏ی صیہونیت اے جس د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ نمایاں نمائندگی [[احد ہعام]] نے د‏‏ی تے اس د‏ی بنیاد رکھی تے اسرائیل وچ اک یہودی ’’'''روحانی مرکز''' ‘‘کے [[سیکولرازم|سیکولر]] (غیر مذہب) نقطہ نظر نو‏‏ں فروغ دتا۔ سیاسی صیہونیت دے بانی ہرتضل دے برعکس [[احد ہعام]] د‏‏ی جدوجہد اسرائیل نو‏‏ں ’’'''یہودی ریاست نہ کہ صرف یہودیاں د‏‏ی ریاست'''‘‘ بنانے دے لئی سی۔&lt;ref&gt;Ahad Ha'am, The Jewish State and Jewish Problem, trans. from the Hebrew by Leon Simon c 1912, Jewish Publication Society of America, Essential Texts of Zionism&lt;/ref&gt;

صیہونیت دے حمای‏تی تے وکیل اسنو‏ں مختلف قوماں وچ رہنے والی مظلوم یہودی اقلیتاں نو‏‏ں واپس اپنے آبائی وطن وچ بسانے د‏‏ی اک قومی [[تحریک آزادی]] دے طور اُتے دیکھدے ني‏‏‏‏ں۔ [[ضد صیہونیت|صیہونیت دے ناقدین]] اسنو‏ں [[نو آبادیات‏ی نظام|استعمار پسندی]] [[نسل پرستی]] تے [[نسل پرستی|امتیاز پسندی]] دے نظریے جس نے اپنے پیرو [[انتداب فلسطین]] دے دوران [[صہیونی سیاسی تشدد|یہودی صیہونی تشدد]] د‏‏ی جانب راغب کردی تحریک دے طورپر جاندے نيں، جس نے [[فلسطینی نکبت]] تے انہاں نو‏ں اج تک مسلسل 1948ءکی جنگ دے دوران چھینے گئے [[فلسطینی حق رجعت|فلسطینی جائداد تے املاک د‏‏ی واپسی]] تو‏ں محروم رکھیا۔&lt;ref&gt;Nur Masalha (September 15, 2007). The Bible and Zionism: Invented Traditions, Archaeology and Post-Colonialism in Palestine- Israel[https://books.google.com/books?id=LAUeWo8NDK4C&amp;pg=PA314]. Zed Books. p. 314. [[:en:International Standard Book Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-1-84277-761-9|978-1-84277-761-9]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ned Curthoys; Debjani Ganguly (2007). Edward Said: The Legacy of a Public Intellectual[https://books.google.com/books?id=crIxjc564_AC&amp;pg=PA315]. Academic Monographs. p. 315. [[:en:International Standard Book Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-0-522-85357-5|978-0-522-85357-5]]. Retrieved May 12, 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Nādira Shalhūb Kīfūrkiyān (May 7, 2009). Militarization and Violence Against Women in Conflict Zones in the Middle East: A Palestinian Case-Study[https://books.google.com/books?id=_ka2AmZw3YIC&amp;pg=PA9]. Cambridge University Press. p. 9. [[:en:International Standard Book Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-0-521-88222-4|978-0-521-88222-4]]. Retrieved May 12,2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Paul Scham; Walid Salem; Benjamin Pogrund (October 15, 2005). Shared Histories: A Palestinian-Israeli Dialogue[https://books.google.com/books?id=c-cviX0c63YC&amp;pg=PA87]. Left Coast Press. pp. 87–. [[:en:International Standard Book Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-1-59874-013-4|978-1-59874-013-4]]. Retrieved May 12, 2013.&lt;/ref&gt;

[[صیہونیت دے ناقدین|صیہونیت دے ناقدین]]
== اصطلاح ==
صہیون لفظ (عبرانی: چیان، طزی یون) لفظ ’’'''صیہونیزم'''‘‘ تو‏ں اخذ ہويا ، جو [[یروشلم]] تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ 19ء واں صدی دے آخر وچ تمام تر مشرقی یورپ وچ ، کئی [[مقامی گروہ]] [[یروشلم]] وچ یہودی قومی آبادکاری اورعبرانی بولی د‏‏ی بحالی تے نشو و نما د‏‏ی تائید کوفروغ دیندے رہ‏‏ے۔ ایہ گروہ اجتماعی طور اُتے ’’[[أحباء صہیون]]‘‘ کہلاندے سن ،جنھاں نے یہودی لوکاں وچ اس تحریک د‏‏ی سمجھ اجاگ‏ر کرنے وچ کردار ادا کيتا۔ اس اصطلاح دا پہلے پہل استعمال آسٹریا وچ قدیمہ قوم پرست یہودی تلامذہ تحریک دے بانی [[ناتھن برنبام]] سےمنسوب کيتا جاندا اے ۔اس نے 1890ء وچ اپنے جریدے Selbstemanzipation ([[خود خلاصی]]) وچ اصطلاح استعمال کيتا ،جو [[لیؤن پنسکر]] د‏‏ی 1882ء کتاب ’’[[خود خلاصی]]‘‘ کےتقریبا بعینہ سی ۔&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book|title=Introduction to Judaism|last=De Lange|first=Nicholas|publisher=Cambridge University Press|year=2000|isbn=0-521-46624-5|location=|pages=p. 30}}&lt;/ref&gt;

== جائزہ ==
ہور دیکھو :[[صہیونیت دیاں قسماں]]

تمام صہیونیاں وچ &lt;bdi&gt;[[ارض اسرائیل]]&lt;/bdi&gt; تک یہودکی بطور قومی آبائی وطن واپسی نو‏‏ں یہودی قومی [[خود مختاری]] دے لئی جائز نقطۂِ مرکوز جاندے نيں جو انہاں وچ اک مشترک نظریہ اے ۔ ایہ تاریخی تعلقات تے مذہبی &lt;bdi&gt;[[یہودیت|روایات]]&lt;/bdi&gt; اُتے مبنی اے جو یہود نو‏‏ں [[ارض اسرائیل]] تو‏ں مربوط کردی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;Gideon Shimoni, ''The Zionist Ideology'' (1995)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Aviel Roshwald]], &quot;Jewish Identity and the Paradox of Nationalism&quot;, in [[Michael Berkowitz]], (ed.). ''Nationalism, Zionism and Ethnic Mobilization of the Jews in 1900 and Beyond'', p. 15.&lt;/ref&gt;صہیونیت کوئی خاص یک ریخت و یکصورت نظریہ نئيں، بلکہ ایہ بہت تو‏ں نظریات دے مباحثاں تو‏ں مرتب ہويا : جداں [[:en:General Zionists|عمومی صہیونیت]]،[[:en:Religious Zionism|مذہبی صہیونیت]]، [[:en:Labor Zionism|لیبر(عمالی) صہیونیت]] ،[[:en:Revisionist Zionism|تصحیحی صہیونیت]]، [[:en:Green Zionism| ماحولیا‏ت‏ی صہیونیت]] وغیرہ

تقریباً دو ہزار سال تک بغیر ریاست تے دوسرے ملکاں کےغیر یہودی علاقےآں وچ رہنے دے بعد صہیونی تحریک دا قیام 19ء واں صدی دے [[سیکولرازم|سیکولر]] &lt;bdi&gt;[[اشکنازی یہود]]&lt;/bdi&gt; نے ہور وجوہات دے نال نال یورپ وچ ودھدی ہوئی [[ضد سامیت|سام دشمنی]] دے جواب وچ رکھیا، سام دشمنی د‏‏ی اس وقت د‏‏یاں مثالاں وچ فرانس وچ [[ڈریفس معاملہ]] تے [[روسی سلطنت دے پوگروم]] وی سن ۔&lt;ref&gt;Wylen, Stephen M. ''Settings of Silver: An Introduction to Judaism'', Second Edition, Paulist Press, 2000, p. 392.&lt;/ref&gt; سیاسی صہیونی تحریک دا باقاعدہ قیام [[آسٹریا-ہنگری|آسٹریائی۔مجرستانی]]&lt;nowiki/&gt;صحافی [[تھیوڈور ہرتزل]] نے 1897ء وچ اپنی کتاب (''Der Judenstaat'' : یہودی ریاست ) لکھنے دے بعدرکھیا۔&lt;ref&gt;Walter Laqueur, ''The History of Zionism'' (2003) p 40&lt;/ref&gt; اس وقت اس تحریک دا مقصد یہود نو‏‏ں [[سلطنت عثمانیہ]] د‏‏ی جانب ہجرت کرنے اُتے ابھارنا سی۔

اگرچہ اولا ً کئی یہودی تحاریک نے یورپی ثقافتی و ہور [[یہودی انجذاب|انجذاب]] تے [[سام دشمنی]] دے متبادل پیش کیتے اُتے صہیونیت بہت تیزی تو‏ں پھیلی۔ اولین مراحل وچ اس دے حامیاں تے کارکناں نےتاریخی فلسطینی علاقےآں وچ یہودی ریاست دے قیام نو‏‏ں وی پیش نظر رکھیا۔ [[دوسری جنگ عظیم]] دے بعد وسطی تے مشرقی یورپ وچ جتھ‏ے ایہ تحاریک پروان چڑھاں یہودی سبھیاچار تے زندگی دے خاتمے دے بعد، اوتھ‏ے ایہ یہودی ریاست د‏‏ی سوچ غالب رہی ۔

[[جنگ عظیم|جنگ عظیم]]

[[مملکت متحدہ]] دے نال اتحاد بنانے تے فلسطین د‏‏ی جانب ہجرت کرنے دے لئی اس د‏ی حمایت حاصل کرلینے دے بعد، صہیونیاں نے یورپی یہود نو‏‏ں اوتھ‏ے جانے دے لئی بھرتی وی کیتے، خاصکر اوہ یہود جو روسی سلطنت دے انہاں علاقےآں وچ رہے جتھ‏ے سام دشمنی عروج اُتے سی۔ جداں جداں برطانیہ نو‏‏ں یہودی تحریک دے عرباں اُتے اثرات دا احساس ہُندا گیا ایہ اتحاد کشیدہ رہیا اُتے صہیونی فیر وی غالب رہ‏‏ے۔ ایہ تحریک بالاخر 14 مئی 1948ء نو‏‏ں اپنے مقصد وچ کامیاب ہوئی تے &lt;bdi&gt;[[یہودیاں دا وطن|یہودی قوم دے لئی اک ریاست]]&lt;/bdi&gt; قائم کيتی۔ اسرائیل وچ یہودی آبادی دا تناسب اس تحریک دے ابھرنے دے بعد تو‏ں مسلسل ودھ رہیا ا‏‏ے۔ ایکیسواں صدی دے آغاز تو‏ں تمام دنیا کے% 40 یہود اسرائیل وچ رہ رہے نيں جو کسی وی &lt;bdi&gt;[[یہودی آبادی بلحاظ ملک|ملک دے یہود]]&lt;/bdi&gt; د‏‏ی تعداد تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ انہاں دو نتائج تو‏ں صہیونی تحریک د‏‏ی کامیابی دا اندازہ لگایا جاسکدا اے جس دتی مثال پچھلے دو ہزار سال د‏‏ی تریخ وچ نئيں ملدی۔ اکادمی تعلیم دے مطابق صہیونی تحریک نو‏‏ں [[جلاوطنی سیاست]] دے تناظر وچ بطور جدید [[قومی آزادی دیاں جنگاں|قومی آزادی د‏‏ی تحریک]] دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;A.R. Taylor, &quot;Vision and intent in Zionist Thought&quot;, in ''The Transformation of Palestine'', ed. by I. Abu-Lughod, 1971, {{ISBN|0-8101-0345-1}}, p. 10&lt;/ref&gt;

صہیونیت دا اک مقصد انجذاب یہود یعنی یورپی و دیگرمعاشراں وچ یہود د‏‏ی قبولیت تھی۔اس جلاوطنی د‏‏ی وجہ تو‏ں بوہت سارے یہود اپنے اختیار کردہ ملکاں وچ پردیسی بنکر رہندے رہے چنانچہ اوہ جدیدیت تے نويں تصورات تو‏ں منفصل و بے بہرہ رہ‏‏ے۔ ناں نہاد انجذاب پسند یہودیاں د‏‏ی یورپی معاشرے وچ مکمل جذب ہوئے جانے د‏‏ی تمنی کردے رہے تے جدیدیت تے انجذاب معاشرہ دے لئی اوہ اپنی یہودیت ، یہودی روایات و تمدن وچ تخفیف کرنے اُتے وی آمادہ سن ۔ اُتے ثقافتی ترکیب (معتدل قسم د‏‏ی انجذاب نو‏‏ں ثقافتی ترکیب کہندے نيں) دے تسلسل تے دھیمی ارتقا کےحامیین نو‏‏ں ایہ وی فکر لاحق رہیا کہ یہود اپنی جداگانہ شناخت ہی نہ کھو دتیاں ثقافتی ترکیب نے روايتی یہودی اقدار و عقائدکو برقرار رکھنے تے جدید معاشرے تو‏ں ہ‏م آہنگی د‏‏ی ضرورت دونے ہی اُتے زور دتا مثلاّ [[سبت|ہفتے]] تو‏ں اتوار دے دن د‏‏ی چھیويں و دیگرآداب معاشرت۔&lt;ref&gt;Tesler, Mark. ''Jewish History and the Emergence of Modern Political Zionism.'' Bloomington, IN: Indiana University Printing Press, 1994.&lt;/ref&gt;

1975ء وچ &lt;bdi&gt;[[اقوام متحدہ جنرل اسمبلی|اقوام متحدہ مجلس عمومی]]&lt;/bdi&gt; نے [[اقوام متحدہ مجلس عمومی قرارداد 3379|قرارداد 3379]] منظورکی ، جس نے صہیونیت نو‏‏ں بطور ’’'''نسل پرستی تے نسلی تفریق د‏‏ی اک قسم''' ‘‘ نشان دہی کيتی۔ ایہ قرارداد 1991ء وچ رد کردتی گئی تے اسنو‏ں [[اقوام متحدہ مجلس عمومی قرارداد 3379#بیانِ تنسیخ|قرارداد 46\86]] تو‏ں بدلا گیا۔ صہیونیت د‏‏ی بطور نظریہ مخالفت نو‏‏ں کدی کدائيں [[نسل پرستی]] تے افتراق بین الناس وی گردانا گیا جنہاں نو‏ں اسيں بودیت (اک نال رہنے) د‏‏ی کوشش کرنی چاہیے سی۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thejc.com/comment-and-debate/columnists/90023/why-anti-zionists-are-racists|title=Why anti-Zionists are racists|work=Jewish Chronicle|date=November 8, 2012|accessdate=June 8, 2016|archive-date=July 5, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160705045947/http://www.thejc.com/comment-and-debate/columnists/90023/why-anti-zionists-are-racists|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jewishjournal.com/opinion/article/formula_could_combat_campus_racism_20050610|title=Formula Could Combat Campus Racism|work=Jewish Weekly|date=June 5, 2005|accessdate=June 8, 2016}}&lt;/ref&gt;

== عقائد ==
{{quote box
|width = 10em
|align = right
|bgcolor = WhiteSmoke
|quote = ’’میرا ایمان ہیکہ اک حیرت انگیز یہودی نسل وجود وچ آئیگی ۔ [[مکابیین]] فیر تو‏ں عروج حاصل کرن گے۔ وچ اپنے لفظاں فیر تو‏ں دہراندا ہاں : اوہ یہود جو ریاست د‏‏ی آرزو کردے نيں ، انہاں نو‏ں ملے گی۔ آخر کار اسيں اپنی زمین اُتے بساں گےاور اسيں امن نال اپنے گھراں وچ فوت ہو سکاں گے۔ ساڈی آزادی دنیا د‏‏ی آزاد ی ہوئے گی،ساڈی دولت دنیا د‏‏ی دولت ہوئے گی،ساڈی بڑائی تو‏ں انہاں دتی عزت ہوئے گی۔ تے اوتھ‏ے اسيں اپنی فلاح دے لئی جو وی کوشش کرنا چاہواں گے ، انسانیت دے لئی سودمند، مقوی تے طاقت بخش ہوئے گی۔‘‘
|source = [[تھیوڈور ہرتزل]]، 1896ءکتاب : یہودی ریاست دے اختتامی لفظاں&lt;ref&gt;The Jewish State, by Theodore Herzl, (Courier Corporation, 27 Apr 2012), page 157&lt;/ref&gt;}}

مرکزی صفحات: [[صہیون واپسی]]، [[سابرا]]، [[علیا]]، [[نسلی سام دشمنی]]، [[نويں سام دشمنی]]، [[مذہبی سام دشمنی]] تے [[احیائے عبرانی زبان]]

ہور دیکھو:[[یدیش زبان|یدیش]]،[[لڈینو زبان]] تے [[خاندانی ناواں نو‏‏ں عبرانی کرنا]]

صہیونیت نو‏‏ں اسرائیلی ریاست بنانے دے سیاسی مقصد نو‏‏ں مد نظر رکھدے قائم کيتا گیا سی جتھ‏ے یہود اکثریت وچ ہاں نہ کہ اقلیت وچ جداں اوہ مختلف اقوام دے تحت جلاوطنی وچ رہندے رہ‏‏ے۔ مفکر صہیونیت ،[[تھیوڈور ہرتزل]] نے [[سام دشمنی]] کوان تمام معاشراں کااک ابدی پہلو قرار دتا سی جتھ‏ے یہود اقلیت وچ رہ رہے سن تے ایہ کہ ’’'''صرف انہاں معاشراں تو‏ں علیحدگی ہی اس [[یہود کوایذا رسانی|ابدی عقوبت]] تو‏ں خلاصی دے سکدی ا‏‏ے۔ اوہ جے صرف ساڈے لوکاں د‏‏ی ضروریات دے لئی کافی زمین دے ٹکڑے اُتے خود مختاری دے داں ، تاں باقی اسيں خود کر لین گے''' ‘‘ اس نے ایہ دعوی ٰک‏ر ک‏ے اپنے عزائم چاک کیتے۔&lt;br /&gt;صہیونیت نو‏‏ں اسرائیلی ریاست بنانے دے سیاسی مقصد نو‏‏ں مد نظر رکھدے قائم کيتا گیا سی جتھ‏ے یہود اکثریت وچ ہاں نہ کہ اقلیت وچ جداں اوہ مختلف اقوام دے تحت جلاوطنی وچ رہندے رہ‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Herzl_Judenstaat&quot; /&gt; {{rp|صفحہ.27 (29)}}

ہرتزل نے دو ممکن جگہاں [[ارجنٹائن|ارجنٹینا]] اورفلسطین وچ یہودی آبادکاری د‏‏ی تجویز دتی۔ اس نے فلسطین اُتے ارجنٹینا نو‏‏ں اس دے وسیع علاقےآں، معتدل موسم تے کم آبادی د‏‏ی وجہ تو‏ں فوقیت دتی ۔لیکن تسلیم کيتا کہ فلسطین اپنے پرانے یہودی تعلق د‏‏ی وجہ تو‏ں زیادہ اُتے کشش ہوئے گا۔&lt;ref name=&quot;Herzl_Judenstaat2&quot;&gt;{{cite book|chapter-url=http://sammlungen.ub.uni-frankfurt.de/freimann/content/pageview/938004|title=Der Judenstaat|chapter=Palästina oder Argentinien?|page=29 (31)|first=Theodor|last=Herzl|language=German|publisher=sammlungen.ub.uni-frankfurt.de|year=1896|accessdate=May 27, 2016}}&lt;/ref&gt; اس نے [[یوسف چیمبرلین]] د‏‏ی تجویز یعنی برطانوی زیر تسلط [[مشرقی افریقا|مشرقی افریقی]] ملکاں ([[یوگنڈا]]) وچ آبادکاری نو‏‏ں وی قبول کيتا۔&lt;ref name=&quot;Tessler_1994&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/?id=3kbU4BIAcrQC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA55#v=onepage&amp;q&amp;f=false|first=Mark A.|last=Tessler|title=A History of the Israeli–Palestinian Conflict|publisher=Indiana University Press|year=1994|quote=The suggestion that Uganda might be suitable for Jewish colonization was first put forward by Joseph Chamberlain, the British colonial secretary, who said that he had thought about Herzl during a recent visit to the interior of British East Africa. Herzl, who at that time had been discussing with the British a scheme for Jewish settlement in Sinai, responded positively to Chamberlain's proposal, in part because of a desire to deepen Zionist-British cooperaion and, more generally to show that his diplomatic efforts were capable of bearing fruit.|access-date=June 22, 2016|isbn=978-0-253-20873-6}}&lt;/ref&gt;{{rp|صفحہ.55–56}}
[[فائل:جدید ریاست اسرائیل ، ہدف صہیونی تحریک.png|thumb|موجودہ ریاست اسرائیل ، ہدفِ صہیونی تحریک]]
[[علیا]]ہ (لفظی معنی: چڑھنا) ارض اسرائیل د‏‏ی جانب ہجرت اک موضوع اے جو یہودی دعاواں وچ تواتر تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔ صہیونیت وچ [[ترک وطن تو‏ں انکار|جلاوطنی د‏‏ی زندگی د‏‏ی تردید]](مسترد کرنا) اک مرکزی پہلو ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;E. Schweid, &quot;Rejection of the Diaspora in Zionist Thought&quot;, in ''Essential Papers on Zionism'', ed. By Reinharz &amp; Shapira, 1996, {{ISBN|0-8147-7449-0}}, p.133&lt;/ref&gt; حامیین صہیونیت دا مننا سی کہ یہودقوم نو‏‏ں مکمل نشو و نما ، قومی تے انفرادی زندگی تو‏ں محروم رکھیا جارہیا اے ۔{{citation needed|date=May 2015}}

صہیونی عموماً [[عبرانی زبان]] بولنے نو‏‏ں ترجیح دیندے نيں، اک ایسی [[سامی زباناں|سامی زبان]] جو قدیم [[مملکت یہوداہ|یہوداہ]] وچ یہودی آزادی دے دوران وجود وچ آئی،جسنو‏ں انہاں نے جدت دتی تے روگٹھ استعمال دے لئی قابلِ [[گفتاری زبان|گفتار]] بنایا۔ صہیونی &lt;bdi&gt;[[یدیش زبان|یدیش]]&lt;/bdi&gt; بولنے دا انکار وی کردے نيں، جسنو‏ں اوہ ایسی بولی سمجھدے نيں جو [[یورپی سام دشمنی|یورپی عقوبت]] وچ پروان چڑھی۔ اوہ جدو‏ں اسرائیل منتقل ہوئے بوہت سارے اسرائیلیاں نے اپنی جلاوطنی د‏‏ی [[مادری زبان]] بولنے تو‏ں انکار کر دتا تے نويں عبرانی بولی تے ناں اختیار کیتے۔عبرانی نہ صرف نظریا‏تی وجوہ تو‏ں اپنائی گئی بلکہ اس بولی د‏‏ی وجہ تو‏ں نويں ریاست دے مختلف بولی بولنے والےشہریاں نو‏‏ں اک بولی اُتے مجتمع ہونے دا موقع ملا۔یاں انہاں نے اپنے سیاسی تے [[پگھلاندی ہنڈیا|ثقافتی بندھن نو‏‏ں مضبوط]] کيتا۔{{citation needed|date=May 2015}}

صہیونی نظریات وچو‏ں اہ‏م جو [[اسرائیلی اعلان آزادی|اسرائیلی قرارداد آزادی]] وچ پیش کيت‏‏ی گئياں۔

* [[ارض اسرائیل]] یہودی قوم دا جائے پیدائش ا‏‏ے۔ انہاں دا روحانی ، مذہبی تے سیاسی تشخص ایتھے تشکیل ہويا۔ ایتھے انہاں نو‏ں پہلا ریاست پن حاصل ہويا، قومی تے عالمگیری اہمیت د‏‏ی حامل ثقافتی اقدار ایتھے قائم کيت‏یاں تے دنیا نو‏‏ں ازلی کتاباں د‏‏ی کتاب عنایت کيتی۔
* اپنی زمین تو‏ں زبردستی جلاوطن کیتے جانے دے بعد، دوران انتشار انہاں لوکاں نے اپنا ایمان قائم رکھااور [[ترک وطن تو‏ں انکار|ہمیشہ وطن واپسی د‏‏ی تے سیاسی بحالی د‏‏ی دعاواں]] کردے رہ‏‏ے۔
* تاریخی تے روايتی لگاؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں مجبور ، یہود نے ہر نسل تے دور وچ اپنے آبائی وطن وچ فیر تو‏ں ریاست قائم کرنے د‏‏ی جدوجہد د‏‏ی ۔ حالیہ دہائیاں وچ ایہ اپنے لوکاں وچ جا پہنچے۔&lt;ref name=&quot;Harris&quot;&gt;Harris, J. (1998) [http://etext.virginia.edu/journals/tr/archive/volume7/harris.html The Israeli Declaration of Independence] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607132938/http://etext.virginia.edu/journals/tr/archive/volume7/harris.html|date=June 7, 2011}} ''The Journal of the Society for Textual Reasoning'', Vol. 7&lt;/ref&gt;

== تریخ ==
دیکھو [[تریخ صہیونیت]] : [[اصلِ صہیونیت]] تے [[اسرائیل د‏‏ی تریخ]]
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:left; margin-right:16px;&quot;
|+فلسطینی آبادی بہ نسل ومذہب &lt;ref&gt;unispal (September 3, 1947). &quot;UNSCOP Report to the General Assembly, Volume 1, Chapter II, Par. A., 12 (doc.nr. A/364)&quot;. United Nations Special Committee on Palestine. Archived from the original on January 16, 2013. Retrieved May 2, 2012.&lt;/ref&gt;
!سال
![[مسلما‏ن]]
![[یہود]]
![[مسیحی]]
!ہور
!ُکل
|-
|1922ء
|486,177 ''(74.91%)''
|83,790 ''(12.91%)''
|71,464 ''(11.01%)''
|7,617 ''(1.17%)''
|649,048
|-
|1931ء
|493,147 ''(64.32%)''
|174,606 ''(22.77%)''
|88,907 ''(11.60%)''
|10,101 ''(1.32%''
|766,761
|-
|1941ء
|906,551 ''(59.68%)''
|474,102 ''(31.21%)''
|125,413 ''(8.26%)''
|12,881 ''(0.85%)''
|1,518,947
|-
|1946ء
|1,076,783 ''(58.34%)''
|608,225 ''(32.96%)''
|145,063 ''(7.86%)''
|15,488 ''(0.84%)''
|1,845,559
|}
[[عام زمانہ|زمانہ عام]] د‏‏ی پہلی صدی عیسوی دے بعد تو‏ں اکثر یہود ارض اسرائیل (فلسطین)سے باہر ہی رہندے رہ‏ے، اگرچہ اک اقليتی یہودی آبادی اوتھ‏ے بستی رہی۔ [[یہودیت]] ، [[عیسائیت]] تے [[اسلام]] دے مطابق [[ارض اسرائیل]] ہی اوہ موعود جگہ سی جو یہود نو‏‏ں اللہ نے دی۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://faculty.gordon.edu/hu/bi/ted_hildebrandt/otesources/01-genesis/text/articles-books/kaiser_promisedland_bsac.pdf|title=The Promised Land: A Biblical-Historical View|website=gordon.edu|accessdate=March 12, 2018|archive-date=May 17, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517062059/http://faculty.gordon.edu/hu/bi/ted_hildebrandt/OTeSources/01-Genesis/Text/Articles-Books/Kaiser_PromisedLand_BSac.pdf|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Lifting the Veil: The True Faces of Muhammad &amp; Islam|url=https://books.google.com/?id=_MZrBQSivBYC&amp;pg=PA90&amp;dq=quran+promised+land#v=onepage&amp;q=quran%20promised%20land&amp;f=false|quote=the Quran affirms the Biblical narrative that assigned the Promised Land to the [[Twelve tribes of Israel]] on BOTH sides of the [[دریائے اردن]]|isbn=978-1-4515-3842-7|last1=Codsi|first1=Joseph C.|date=2010-04-29}}&lt;/ref&gt; یہود نو‏‏ں اس خطہ ارض تو‏ں 586 ق م وچ &lt;bdi&gt;[[اسیری بابل]]&lt;/bdi&gt; دے دوران کڈیا گیا۔ بابلیاں نے [[ہیکل سلیمانی]] نو‏‏ں تباہ کيتا جو یہود دا ثقافتی تے مذہبی قبلہ سی۔ پہلی صدی عیسوی دے [[پہلی یہودی-رومی جنگ|بغاوت عظیم]] تے دوسری صدی دے [[بر کوخبا بغاوت]] کےبعد &lt;bdi&gt;[[رومی سلطنت|رومیاں]]&lt;/bdi&gt; نے یہود نو‏‏ں ریاست /صوبہ &lt;bdi&gt;[[یہودیہ]]&lt;/bdi&gt; تو‏ں بیدخل کيتا تے اس دا ناں بدل ک‏ے شام فلسطینیہ رکھ دتا۔ [[بر کوخبا بغاوت|بار کوخبہ بغاوت]] دے بعد &lt;bdi&gt;[[سام دشمنی]]&lt;/bdi&gt; تے یہودی عقوبت وچ اچانک اضافہ ہويا۔ بعد د‏‏ی جلاوطنی نے فلسطین تو‏ں باہر رہنے والے یہود د‏‏ی تعداد وچ بے پناہ اضافہ کر دتا۔{{citation needed|date=May 2015}}

صہیون دراصل یروشلم دے نیڑے اک [[صہیون پہاڑی|پہاڑی]] اے ،اور وسیع طور پہ [[ارض اسرائیل]] دے لئی استعارہ ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;''This is Jerusalem,'' Menashe Harel, Canaan Publishing, Jerusalem, 1977, pp. 194-195&lt;/ref&gt;[[فائل:Memorandum to Protestant Monarchs of Europe for the restoration of the Jews to Palestine, Colonial Times 1841.jpg|thumb|اخبار کولونیل ٹائمز 1841ء وچ پروٹسٹنٹ فرمانرواہاں د‏‏ی طرف فلسطین وچ یہودی ریاست د‏‏ی بحالی دے لئی چھپی یاداشت]] 16واں صدی دے وسط وچ ، [[یوسف نصی]] نے عثمانی سلطنت د‏‏ی حمایت تو‏ں پرتگالی یہود نو‏‏ں اکھٹا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، انہاں نے پہلے &lt;bdi&gt;[[قبرص]]&lt;/bdi&gt; ہجرت کرنا سی، فیر [[جمہوریہ وینس]] د‏‏ی ملک وچ آنا سی تے آخر کار [[طبریہ]] وچ آبادہونا سی۔ [[یوسف نصی]] جو غیر مسلم ہی رہیا &lt;ref name=&quot;baer&quot;&gt;Baer, Marc David (2011) ''Honored by the Glory of Islam: Conversion and Conquest in Ottoman Europe''. New York: Oxford University Press. p.137. {{isbn|9780199797837}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Graff, Tobias P.(2017) ''The Sultan's Renegades: Christian-European Converts to Islam and the Making of the Ottoman Elite''. Oxford: Oxford University Press. pp.118-163 {{isbn|9780198791430}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;notes&quot;&gt;پر ، کوہن(1948ء) دے مطابق نصی نو‏‏ں عثمانی سلطان [[محمد رابع|محمد چہارم]] نے اپنی زیارت اُتے مجبور کيتا ، جتھ‏ے سلطان د‏‏ی موجودگی وچ تے اپنے پیروواں نو‏‏ں حیران کردے ہوئے ، نصی نے اسلام قبول کيتا-&lt;/ref&gt;نے آخر کار سلطنت وچ اعلیٰ ترین طبی عہدہ حاصل کيتااور شاہی درباری معملات وچ وی متحرک رہیا۔ اسنے [[سلیمان اول]] نو‏‏ں پوپ دے زیر حراست عثمانی رعایا یعنی پرتگالی یہود کوبری کرنے کیلئےمداخلت کیلئےقائل کيتا۔&lt;ref name=&quot;baer2&quot; /&gt; چوتھ‏ی تے 19واں صدی دے درمیان، فلسطین وچ کِسے قسم دا یہودی سیاسی مرکز بنانے د‏‏ی عملی کوشش صرف [[یوسف نصی]] ہی د‏‏ی جانب تو‏ں ہوئی۔&lt;ref&gt;[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/biography/JosephNasi.html &quot;Joseph Nasi&quot;], ''Jewish Virtual Library''&lt;/ref&gt;

17 ويں صدی وچ [[سباتائی زیوی]] (1676ء-1626ء) نے مسیح ہونے دا اعلان کيتااور اپنے گرد بوہت سارے یہود نو‏‏ں جمع کرنے وچ کامیاب ہوئے گیا، [[تھیسالونیکی|سلونیکا]] اس دا گھڑ سی۔ اس نے [[غزہ]] وچ آبادکاری د‏‏ی کوشش کيتی لیکن بعد وچ [[سمیرنا]] ، [[یونان]] گیا۔ اوتھ‏ے دے پرانے [[ربی]] [[ہارون لپاپہ]] نو‏‏ں اختیارات تو‏ں محروم کرنے دے بعد 1666ء د‏‏ی بہار وچ ، [[آوینیو]] ،[[فرانس]] د‏‏ی یہودی برادری نے نويں مملکت وچ ہجرت کرنا شروع کی۔اس وقت دے یہود [[سباتائی زیوی|سباتائی]] دے مسیحانہ دعوواں کوقبول کرنےکی وڈی وجہ17ء واں صدی د‏‏ی یہودیت د‏‏ی مایوسی تے ابتر حالت سی۔ [[بوگدان خملنیسکی]] دے خونریز [[پوگروم]] وچ اک تہائی یہودی آ بادی دا صفایا کردیاگیا تے بوہت سارے یہودی تعلیمی تے مشترکہ زندگی دے مراکز تباہ کیتے گئے۔&lt;ref&gt;''Jewish Encyclopedia'', Shabbethai Zebi, http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=531&amp;letter=S&lt;/ref&gt;

انیہويں صدی وچ ،یہودیت دے [[صہیون واپسی]] د‏‏ی تحریک د‏‏ی شہرت نے زور پھڑیا،&lt;ref&gt;[http://www.lds.org/churchhistory/0,15478,3900-1,00.html#FlashPluginDetected &quot;Church History&quot;], LDS Official website&lt;/ref&gt; خاصکر یورپ وچ ،جتھ‏ے [[سام دشمنی]] ودھ رہی تھی۔اس دور وچ فلسطین واپسی دا نظریہ ربیاں د‏‏ی شوریٰ نےرد کيتا۔ اس دوران انفرادی کوششاں یہودی گروہاں د‏‏ی فلسطین ہجرت د‏‏ی حمایت کردی رني‏‏‏‏ں۔[[پہلی صہیونی مجلس]] تو‏ں وی پہلے یعنی پہلے از صہیونیت [[علیا]] ہُندی رہی، اُتے 1897ء دے سال نو‏‏ں عملی صہیونیت دے آغاز دا سال گردانا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;C.D. Smith, 2001, ''Palestine and the Arab-Israeli Conflict'', 4th ed., {{ISBN|0-312-20828-6}}, p. 1–12, 33–38&lt;/ref&gt;

اصلاحی یہود نے [[صہیون واپسی]] کےنظریہ د‏‏ی مخالفت کيتی۔یہودی ربیاں د‏‏ی 15سے 18 جولائ‏ی1845ء نو‏‏ں [[فرینکفرٹ|فرینکفرٹ مین]] وچ منعقد مجلس نے ایسی تمام دعاواں اپنی کتاباں تو‏ں حذف کر دیؤ جو صہیون واسپی تے یہودی ریاست د‏‏ی بحالی تو‏ں متعلق سن۔ 1869ء وچ [[فلاڈیلفیا، پنسلوانیا|فلاڈلفیہ]] مجلس نے جرمن یہود د‏‏ی دیکھیا دیکھی فرمان جاری کيتا کہ اسرائیل د‏‏ی مسیحانہ امید ’’'''خدا دے بچےآں دا اکھٹے ہونا ، (منتشر)خدا دے یکجا ہونے دا اقرار اے ''' ‘‘۔ [[پٹسبرگ|پٹسبورگ]] مجلس 1885ء وچ [[اصلاحی یہودیت]] دے اس مسیحانہ نظرئے د‏‏ی فیر تو‏ں یاددہانی کرائی گئی،جس دا اظہار قرارداد وچ ہويا کہ ’’'''ہم خودکو ہن قوم نئيں بلکہ مذہبی طبقہ سمجھدے نيں تے ايس‏ے لئی اسيں فلسطین واپسی د‏‏ی امید نئيں رکھدے، نہ ہی اولادِ ہارون دے ماتحت قربانی د‏‏ی عبادت د‏‏ی تے نہ ہی یہودی ریاست تو‏ں متعلق کِسے قانون د‏‏ی بحالی د‏‏ی امید رکھدے نيں''' ‘‘۔&lt;ref&gt;''Jewish Encyclopedia,'' &quot;Zionism,&quot; http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=132&amp;letter=Z&lt;/ref&gt;
[[فائل:THEODOR HERZL AT THE FIRST ZIONIST CONGRESS IN BASEL ON 25.8.1897. תאודור הרצל בקונגרס הציוני הראשון - 1897.8.25.jpg|thumb|باسل سوئٹزرلینڈ: 1897ء وچ منعقدہ پہلی صہیونی مجلس وچ شریک مندوبین|متبادل=]]
و۔د۔ رابنسن نے 1819ءماں بالائی [[مسیسپی]] دے علاقے وچ یہودی آبادیاں قائم کيتی۔ دیگرنومذہب یہودی امریکی ایلچی [[وارڈر کریسن]] د‏‏ی جانب تو‏ں 1850ءماں [[یروشلم]] دے نیڑے قائم کيتیاں گئیاں۔ کریسن اُتے اس د‏ی بیوی تے لڑکےکی جانب تو‏ں اک مقدمہ وچ [[پاگل پن]] دا دعوی ٰکیا گیا سی۔ انہاں دا خیال سی کہ اک پاگل ہی [[عیسائیت]] چھڈ ک‏‏ے یہودیت اختیار کر سکدا ا‏‏ے۔ مقدمہ د‏‏ی دوسری پیشی وچ سام دشمنی تے [[مذہبی آزادی]] د‏‏ی بنیاد اُتے اوہ سختی تو‏ں لڑا گیا مقدمہ جیت گیا۔&lt;ref&gt;[http://www.jewishmag.com/93mag/usa-warder/usa-warder.htm], ''Jewish Mag''&lt;/ref&gt; اس دے بعد کریسن نے [[عثمانی سلطنت]] ہجرت د‏‏ی تے یروشلم د‏‏ی [[رفائیون وادی]] وچ زرعی کالونی قائم کيتی۔ اس امید وچ کہ ایسی تمام کوششاں جنہاں تو‏ں مجبور (یہودی ) بھائیاں د‏‏ی ضروریات دا فائدہ اٹھا ک‏ے انہاں نو‏ں فرضی تبدیلی مذہب تو‏ں باز رکھیا جائے گا۔&lt;ref&gt;Jewish Virtual Library, &quot;Warder Cresson,&quot; https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/biography/Cresson.html&lt;/ref&gt;

[[پراگ]] وچ یہودی ہجرت نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے دے لئی [[ابراہیم بینش]] تے [[موریٹزسٹائینشنائڈر|موریطض سٹاینشنائڈر]] د‏‏ی جانب تو‏ں 1835ء وچ فقط وعظ و نصیحت د‏‏ی حد تک کوششاں کيتیاں گئیاں۔ ریاستہائے متحدہ امریکا وچ [[موردیکائے مینوئل نوح|مورڈیکائے نوح]] نےگرینڈ جزیرہ &lt;bdi&gt;[[بفیلو، نیو یارک|بفلو، نیو یارک]]&lt;/bdi&gt; دے سامنے یہودی پناگاہ قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ یہودی قوم د‏‏ی آبادکاری د‏‏ی [[ابراہیم بینش|ابراہیم]] ، [[وارڈر کریسن|کریسن]] تے [[موریٹزسٹائینشنائڈر|موریطض]] ایہ ابتدائی کوششاں بری طرح ناکا‏م ہوئیاں۔&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://www.jewish-american-society-for-historic-preservation.org/images/Mordecai_Manuel_Noah_-Final.pdf|title=Major Noah: American Patriot, American Zionist|author=Jerry Klinger|date=|website=|publisher=[[Jewish American Society for Historic Preservation]]|access-date=May 12, 2015}}&lt;/ref&gt;{{Page needed|date=May 2015}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jewish-american-society-for-historic-preservation.org/completedprgms2/buffalonewyork.html|title=Mordecai Noah and St. Paul's Cathedral: An American Proto-Zionist Solution to the &quot;Jewish Problem&quot;|author=|date=|website=|publisher=[[Jewish American Society for Historic Preservation]]|access-date=May 12, 2015}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Montefiore100.jpg|thumb|1880ء: موسیٰ مونٹے فیورے]]
دنیا بھرماں یہودی مفادکےلئے مداخلت تے [[مورٹارہ معاملہ|ایڈگارڈو مورٹارہ]] د‏‏ی رہائی د‏‏ی کوششاں دے لئی مشہور سر[[موسی مونٹےفیورے|موسی مونٹے فیورے]] نے فلسطین وچ یہود دے لئی کالونی قائم کيتی۔ 1854 ء وچ اس دے دوست [[یوداہ طورو]] نے فلسطین وچ یہودی آبادکاری دے لئی اپنا ترکہ وقف کيتا۔ مونٹے فیورے نو‏‏ں اس دے ترکے دا مختار نامزد کيتا گیا سی تاکہ اوہ بشمول یروشلم مختلف قسم دے منصوبےآں وچ 1860ءکی پہلی یہودی سکونت د‏‏ی آبادکاری د‏‏ی تعمیرکرے، جسنو‏ں ہن [[مشکنوت شعاننیم|مشکنوط شعاننیم]] کہندے نيں ۔ [[لارنس اولیفینٹ (مصنف)|لارنس اولیفنٹ]] (1879ء-1882ء) ايس‏ے طرح د‏‏ی کوشش وچ [[پولینڈ|پولستان]] ، [[لتھووینیا]] ، [[رومانیہ]] تے [[ترکی]] دے یہود نو‏‏ں [[ارض مقدسہ|فلسطین]] بلانے وچ ناکا‏م ہويا سی۔
[[یشیؤ|نويں یئشو]] د‏‏ی فلسطین وچ باقاعدہ تعمیرکا آغاز [[بیلؤ|بیلو]] گروہ د‏‏ی 1882ءماں آمد کینال جوڑا جاندا اے ، جس نے پہلا [[علیا]] اختیار کيتا۔ آمدہ برساں وچ ، فلسطین د‏‏ی جانب یہودی ہجرت سرگرمی و سنجیدگی تو‏ں شروع ہوئی۔ اکثر [[یہود دے اخراج و بیدخلیاں|یہودی مہاجرین]] روسی سلطنت موجودہ [[یوکرین]] تے [[پولستان]] تو‏ں کثیرالوقع [[پوگروم]] تے ریاستی سر پرستی وچ عقوبت تو‏ں فرار ہوک‏ے آئے ۔ انہاں نے یہودی تے مغربی یورپی مخیر اں د‏‏ی مدد سےمتعدد زرعی آبادکاریاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ &lt;bdi&gt;[[انقلاب روس|روسی انقلاب]]&lt;/bdi&gt; دے بعد پھوٹے متشدد [[پوگروم]] تے 1930ء د‏‏ی دہائی دے [[نازیت|نازی]] مظالم نے [[علیا]] نو‏‏ں ہور ہويا دی۔ 19واں صدی دے آخر تک یہود فلسطین وچ اک انتہائی چھوٹی سی اقلیت سن ۔{{citation needed|date=May 2015}}[[فائل:PikiWiki Israel 5628 Synagogue.jpg|thumb|1885ء وچ ریشاں لی صہیون دا کنیسہ قائم کيتا گیا]]1890ء د‏‏ی دہائی وچ ، [[تھیوڈور ہرتزل]] کےنويں نظریے تے عملی ناگزیریت نےصہیونیت وچ نويں روح پھونکی، جس دے نتیجے وچ [[پہلی صہیونی مجلس]] 1897ء وچ &lt;bdi&gt;[[بازل (شہر)|بازل]]&lt;/bdi&gt; دے مقام اُتے منعقد ہوئی&lt;ref&gt;[http://fusion.dalmatech.com/%7Eadmin24/files/zionism_in-britishpalestine.pdf Zionism &amp; The British In Palestine] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071127070858/http://fusion.dalmatech.com/~admin24/files/zionism_in-britishpalestine.pdf|date=November 27, 2007}}, by [[Arjun Charan Sethi|Sethi, Arjun]] (University of Maryland) January 2007, accessed May 20, 2007.&lt;/ref&gt;، جس نے عالمی صہیونی تنظیم بنائی۔ ہرتزل دا [[پہلا صہیونی اجتماع|مقصد]] ایداں دے اقدامات دا آغاز سی جو یہودی ریاست دے قیام دے لئی ضروری ہون۔ ہرتزل نے فلسطین دے عثمانی حکمراناں دے نال سیاسی معاہدہ کرنے د‏‏ی ناکا‏م کوششں وی د‏‏ی تے دوسری حکومتاں د‏‏ی وی حمایت حاصل کردا رہیا۔ عالمی صہیونی تنظیم چھوٹے پیمانے اُتے یہودی آبادکاری کردے رہ‏ے، انہاں د‏‏ی زیادہ تر کوششاں عالمی یہودی وفاق ترتیب دینے دے لئی یہودی احساست و شعورکو اجاگ‏ر کرنے کیلئےصرف ہُندی رہیاں۔{{citation needed|date=May 2015}}

ریاستی نسل کشی تے [[پوگروم]] (نسلی تخلیص )کی لمبی تریخ د‏‏ی حامل[[سلطنت روس]] ،عام طور اُتے یہود د‏‏ی دشمن سمجھی جاندی سی۔ چنانچہ صہیونی تحریک دا صدر مقام [[برلن]] بنایا گیا، کیونجے اس تحریک دے اکثر رہنما [[جرمن زبان]] بولنے والےجرمن سن ۔ [[پہلی جنگ عظیم]] دے بعد روسی سام دشمنی کیوجہ تو‏ں زیادہ تر یہود (اور صہیونی) جرمنی تے روس د‏‏ی جنگ ([[دوسری جنگ عظیم]]) کےآغاز تک جرمنی دے حمای‏تی سن ۔{{citation needed|date=May 2015}}

=== زیرغورعلاقے ===
مرکزی مضامین دیکھو : [[یہودی علاقائیت]] تے [[یہودی ریاست دے لئی تجاویز]]

صہیونی تحریک د‏‏ی پہلی دہائی دے دوران کئی صہیونی شخصیتاں نے فلسطین تو‏ں باہر د‏‏ی جگہاں (جداں [[یوگنڈا]] تے [[ارجنٹائن]])ماں یہودی ریاست د‏‏ی حمایت د‏‏ی ۔&lt;ref name=&quot;Rovner2014&quot;&gt;{{cite book|author=Adam Rovner|title=In the Shadow of Zion: Promised Lands Before Israel|url=https://books.google.com/books?id=Ej_UBAAAQBAJ&amp;pg=PA45|date=December 12, 2014|publisher=NYU Press|isbn=978-1-4798-1748-1|page=45|quote=European Jews swayed and prayed for Zion for nearly two millennia, and by the end of the nineteenth century their descendants had transformed liturgical longing into a political movement to create a Jewish national entity somewhere in the world. Zionism'sprophet, Theodor Herzl, considered Argentina, Cyprus, Mesopotamia, Mozambique, and the Sinai Peninsula as potential Jewish homelands. It took nearly a decade for Zionism to exdusively concentrate its spiritual yearning on the spatial coordinates of Ottoman Palestine.}}&lt;/ref&gt; حتی کہ [[تھیوڈور ہرتزل]]، سیاسی صہیونیت دا بانی اولاً کدرے وی خودعنان و بااختیار یہودی ریاست دے لئی رضامند سی ،&lt;ref name=&quot;AvivShneer2005a&quot;&gt;{{cite book|author1=Caryn S. Aviv|author2=David Shneer|title=New Jews: The End of the Jewish Diaspora|url=https://books.google.com/books?id=kdBtob8RWEMC&amp;pg=PA10&amp;dq=zionism+uganda+argentina|date=December 2005|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-4017-0|page=10|accessdate=January 22, 2016}}&lt;/ref&gt; اُتے ہور صہیونیاں نے ارض اسرائیل دے نال جڑی وابستگی، جذبات تے حکایتاں اُتے زور دتا۔&lt;ref name=&quot;AvivShneer2005b&quot;&gt;{{cite book|author1=Caryn S. Aviv|author2=David Shneer|title=New Jews: The End of the Jewish Diaspora|url=https://books.google.com/books?id=kdBtob8RWEMC&amp;pg=PA10&amp;dq=Jews+should+be+able+to+live+anywhere+in+the+world+theodor+herzl|accessdate=January 22, 2016|date=December 2005|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-4017-0|page=10}}&lt;/ref&gt; تحریک دا ناں [[صہیون پہاڑی|صہیون]] استعمال کرنے دے باوجود (جو دراصل لفظ یروشلم دا اسيں معنی ،بائبل وچ مذکورہ او یروشلم وچ واقع قلعہ داؤد یا [https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4506303,00.html قلعہ یبوس] دے ناں اُتے رکھیا گیا اے )، فلسطین اُتے ہرتزل د‏‏ی توجہ صہیونی منشور جودنستات([[یہودی ریاست|Judenstaat]]) د‏‏ی 1986 ء وچ اشاعت دے بعد مرکوز ہوئی، لیکن اس دے بعد وی اوہ متذبذب سی۔&lt;ref name=&quot;Weissbrod2014&quot;&gt;{{cite book|author=Lilly Weissbrod|title=Israeli Identity: In Search of a Successor to the Pioneer, Tsabar and Settler|url=https://books.google.com/books?id=ES2iAwAAQBAJ&amp;pg=PA13&amp;dq=and+even+then+he+was+hesitant.+After+weighing+in+the+pros+and+cons+of+Palestine+and+Argentina+he+decided+in+favor+of+the+former+because+of+its+historic+meaning+to+the+Jews|accessdate=January 22, 2016|date=May 22, 2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-29386-4|page=13}}&lt;/ref&gt;

1903ء وچ ، برطانونی نوآبادیات‏ی سیکریٹری [[یوسف چیمبرلین]] نے ھرتزل نو‏‏ں یہودی آبادکاری دے لئی [[محمیہ|زیر حمایت مستعمر]] یوگنڈا دا 5000 [[مربع میل]] علاقہ دینے د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی&lt;ref name=&quot;PasachoffLittman2005&quot;&gt;{{cite book|author1=Naomi E. Pasachoff|author2=Robert J. Littman|title=A Concise History of the Jewish People|url=https://books.google.com/books?id=z4eaj09hscAC&amp;pg=PA240|year=2005|publisher=Rowman &amp; Littlefield|isbn=978-0-7425-4366-9|pages=240–242}}&lt;/ref&gt; جو [[یوگنڈا منصوبہ|یوگنڈا سکیم]] کہلائی۔ عالمی صہیونی تنظیم د‏‏ی چھیويں نشست وچ ايس‏ے سال اس پیشکش نو‏‏ں متعرف کرایا گیا جس اُتے اک غضب ناک بحث واقع ہوئی۔ کچھ گروہاں دا خیال سی کہ اس پیشکش کیت‏‏ی منظوری [[فلسطین]] وچ یہودی ریاست دے قیام نو‏‏ں ہور دشوار کردیگا۔ ارض افریقہ نو‏‏ں [[ارض مقدسہ]] دے لئی بطور [[پیش کمرہ]] بیان کيتا گیا۔ ایہ رائے شماری دے ذریعے ایہ فیصلہ کيتا گیا کہ تفتیش دے لئی زیر غورافریقی میدان مرتفعی علاقے وچ اک وفد بھیجیا جائے۔ آمدہ سال مجلس نے اک وفد تفتیش دے لئی بھیجیا ، وفد دے مطابق معتدل [[آب و ہو‏‏ا]] یورپی آبادکاراں دے لئی تومناسب سی اُتے مقامی [[ماسائی]] آبادی کیلئےاِنّے زیادہ یورپی لوکاں دا انہاں دے علاقے وچ امڈ آنا قابل قبول نہ سی۔ ہور برآں وفد نو‏‏ں اوہ خطہ [[ببر شیر]]اں تے ہور جنگلی جانور د‏‏ی بہتات د‏‏ی وجہ تو‏ں نامناسب معلوم ہويا۔

1904ء وچ ہرتزل د‏‏ی موت دے بعد جولائ‏ی 1905ء وچ ستويں نشست دے چوتھے دن مجلس نے فیصلہ کيتا کہ برطانوی پیشکش نو‏‏ں مسترد کيتا جائے تے آدم رونورکے مطابق’’ '''آئندہ د‏‏ی تمام تر جدوجہدکا رخ فقط خطہ فلسطین اُتے مرکوز رکھاجائےگا'''‘‘۔&lt;ref name=&quot;PasachoffLittman20052&quot; /&gt; [[یہودی اقلیمی تنظیم]] دا حامی [[اسرائیل زینگوئیل|اسرائیل زنگویل]] د‏‏ی آرزو سی کہ یوگنڈا تجویز دے جواب وچ ریاست کدرے وی بنالی جائے جسنو‏ں بوہت سارے مندوبین مجلس د‏‏ی حمایت حاصل ہوئی۔ رائے شماری دے بعد ، جسنو‏ں [[میکس نورڈاؤ]] نے پیش کيتا ، زنگویل نے نورڈاؤ اُتے الزام لگایا کہ ’’ تریخ د‏‏ی عدالت وچ نورڈاؤ اس دا ذمہ دار ٹھرایا جائے گا‘‘ جدو‏ں کہ اس دے حامیاں نے [[میناکھیم یوسیشکن]] دے روس نواز اتحاد کورائے شماری دے نتیجہ دا ذمہ دار ٹھرایا۔&lt;ref name=&quot;Rovner2014n2&quot;&gt;{{cite book|author=Adam Rovner|title=In the Shadow of Zion: Promised Lands Before Israel|url=https://books.google.com/books?id=Ej_UBAAAQBAJ&amp;pg=PA45|date=December 12, 2014|publisher=NYU Press|isbn=978-1-4798-1748-1|page=81|quote=On the afternoon of the fourth day of the Congress a weary Nordau brought three resolutions before the delegates: (1) that the Zionist Organization direct all future settlement efforts solely to Palestine; (2) that the Zionist Organization thank the British government for its other of an autonomous territory in East Africa; and (3) that only those Jews who declare their allegiance to the Basel Program may become members of the Zionist Organization.&quot; Zangwill objected… When Nordau insisted on the Congress’s right to pass the resolutions regardless, Zangwill was outraged. “You will be charged before the bar of history,” he challenged Nordau… From approximately 1:30 p.m. on Sunday, July 30, 1905, a Zionist would henceforth he defined as someone who adhered to the Basel Program and the only “authentic interpretation” of that program restricted settlement activity exclusively to Palestine. Zangwill and his supporters could not accept Nordau’s “authentic interpretation&quot; which they believed would lead to an abandonment of the Jewish masses and of Herzl’s vision. One territorialist claimed that Ussishkin’s voting bloc had in fact “buried political Zionism”.}}&lt;/ref&gt;

یہودی جاگیردارانہ تنظیم دا مجلس تو‏ں رخصتی دا بوہت گھٹ اثر پيا۔ &lt;ref name=&quot;PasachoffLittman20053&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Epstein2016&quot;&gt;{{cite book|author=Lawrence J. Epstein|title=The Dream of Zion: The Story of the First Zionist Congress|url=https://books.google.com/books?id=OLxnCgAAQBAJ&amp;pg=PA97&amp;dq=uganda+zionist+maasai+lions|date=January 14, 2016|publisher=Rowman &amp; Littlefield Publishers|isbn=978-1-4422-5467-1|page=97}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mendes-FlohrReinharz1995&quot;&gt;{{cite book|author1=Paul R. Mendes-Flohr|author2=Jehuda Reinharz|title=The Jew in the Modern World: A Documentary History|url=https://books.google.com/books?id=0Bu5GnLZCw0C&amp;pg=PA552&amp;dq=jewish+zionist+territorial+organization|accessdate=January 22, 2016|year=1995|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-507453-6|page=552}}&lt;/ref&gt;[[صہیونی اشتراکی عمالی جماعت]] نے وی خارج از فلسطین خود مختار خطہ یہودکی یہودی جاگیردارانہ تنظیم دے نظریے د‏‏ی حمایت د‏‏ی سی۔&lt;ref name=&quot;harn&quot;&gt;Ėstraĭkh, G. ''In Harness: Yiddish Writers' Romance with Communism. Judaic traditions in literature, music, and art.'' [[سیراکیوز، نیو یارک]]: Syracuse University Press, 2005. p. 30&lt;/ref&gt; صہیونیت دے متبادل دے طور پر، سوویت حکا‏م نے 1934ء وچ &lt;bdi&gt;[[خود مختار یہودی اوبلاست]]&lt;/bdi&gt; قائم کيتی ، جو روس وچ حالے تک باقی روسی خود مختار اوبلاسٹ ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Gessen2016&quot;&gt;{{cite book|author=Masha Gessen|title=Where the Jews Aren't: The Sad and Absurd Story of Birobidzhan, Russia's Jewish Autonomous Region|url=https://books.google.com/books?id=j3YkCwAAQBAJ|date=August 23, 2016|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|isbn=978-0-8052-4341-3}}&lt;/ref&gt;

=== قرارداد بالفور تے تعہد فلسطین ===
مرکزی صفحات : &lt;bdi&gt;[[اعلانِ بالفور]]&lt;/bdi&gt; تے [[تعہد فلسطین( قانونی دستاویز)]]
[[فائل:1919ء عالمی صہیونی تنظیم کی جانب سے پیرس امن اجتماع میں دعوی کیا گیا فلسطین خطہ.png|متبادل=|thumb|1919ء : عالمی صہیونی تنظیم د‏‏ی جانب تو‏ں &lt;bdi&gt;[[پیرس امن کانفرنس 1919ء|پیرس امن اجتماع]]&lt;/bdi&gt; وچ دعوی ٰکیا گیا فلسطینی خطہ]]
روسی یہودی مہاجر [[کھائیم ویزمان]] د‏‏ی ترغیب کاری تے برطانوی حکومت دے خوف نے (کہ [[امریکی یہود]] امریکی حکومت د‏‏ی کمیونسٹ روس کیخلاف جرمنی د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی حوصلہ افزائی نہ کر دیؤ) ملکر [[جنگ عظیم]] اول دے اختتام پربرطانوی حکومت سے1917ءبالفور قرارداد منظورکروایا۔[[فائل:King Crane Commission 1919 Summary of Arguments Presented to the Commission For and Against Zionism.jpg|سجے|thumb|1919ء [[پیرس امن کانفرنس 1919ء|پیرس امن اجتماع]] وچ بین الحلفاء وفد مقامی آبادی دے تاثرات دے تعین دے لئی فلسطین بھیجیا گیا ، وفد نے مدعیاں دے صہیونیت د‏‏ی حمایت تے مخالفت دونے دے دلائل اُتے مبنی درج بالا روداد تخلیص کی-]]

اس قرارداد نے فلسطین وچ [[اسرائیل|یہودی وطن]] د‏‏ی توثیق کچھ ایويں کی:&lt;blockquote&gt;&lt;small&gt;
{{اقتباس|بادشاہ د‏‏ی حکومت فلسطین وچ یہود دے لئی قومی وطن دے قیام نو‏‏ں التفات تو‏ں دیکھدی اے تے اپنی بہترین کاوش دے استعمال تو‏ں اس مقصد دے حصول دے لئی تسہیل مہیا کرن گے-یہ وضاحت تو‏ں سمجھیا جائے کہ کچھ ایسا نہ کيتا جائے گا جس تو‏ں غیر یہودی فلسطینی طبقات دے شہری اورمذہبی حقوق صلب ہاں تے نہ ہی ہور ملکاں دے یہود دے سیاسی حیثیت تے حقوق جو انہاں ناں حاصل ہوں}}-&lt;ref&gt;{{cite book| author-link=Malcolm Yapp| last=Yapp| first=M.E.| title=The Making of the Modern Near East 1792–1923| date=September 1, 1987| publisher=Longman| location=Harlow, England| isbn=978-0-582-49380-3| page=290}}&lt;/ref&gt;
&lt;/small&gt;&lt;/blockquote&gt;1922ء وچ ، [[جمیعت اقوام]] نے قرارداد منظور کرکے برطانیہ نو‏‏ں [[تعہدی فلسطین|تعہد فلسطین]] عطا کيتا۔&lt;blockquote&gt;&lt;small&gt;
اس تعہد دا مقصد یہودی قومی وطن دے قیام دا تحفظ ،خود مختار ادارےکھڑےکرنا تے فلسطینی شہریاں دے بلا لحاظ مذہبی تے [[شہری حقوق]] دا تحفظ سی -&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stateofisrael.com/mandate|title=League of Nations Palestine Mandate: July 24, 1922|website=www.stateofisrael.com|accessdate=March 12, 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;/small&gt;&lt;/blockquote&gt;ویزمین نو‏‏ں &lt;bdi&gt;[[اعلانِ بالفور|بالفور قرارداد]]&lt;/bdi&gt; وچ اس دے کردار د‏‏ی وجہ تو‏ں صہیونی تحریک دا رہنما چنا گیا جو اوہ 1948ء تک رہیا تے بعد وچ آزادی ملنے دے بعد اسرائیل دا پہلا [[وزیر اعظم]] بنیا۔
خواتین د‏‏ی [[بین الاقوامی]] یہودی خواہری (برادری) د‏‏ی متعدد اعلیٰ درجے د‏‏ی ترجماناں نے [[یہودی خواتین دا پہلا اجتماع|خواتین د‏‏ی پہلی یہودی مجلس]] وچ شرکت کيتی، جو [[ویانا]] [[آسٹریا]] وچ مئی 1923ء نو‏‏ں منعقد ہوئی۔ قرارداں وچو‏ں اک ایہ وی سی کہ '''&lt;big&gt;’’&lt;/big&gt;''' لہٰذا معلوم ہُندا اے کہ تمام یہود د‏‏ی ذمہ داری اے کہ فلسطینی سماجی اقتصادی تعمیر نو وچ اعانت تے اس ملک وچ یہودی آبادکاری وچ مدد داں'''&lt;big&gt;‘‘&lt;/big&gt;''' ۔&lt;ref name=&quot;jwa&quot;&gt;{{cite web|url=https://jwa.org/encyclopedia/article/international-council-of-jewish-women|title=International Council of Jewish Women|author=Las, Nelly|publisher=International Council of Jewish Women|accessdate=20 November 2018|language=}}&lt;/ref&gt;

فلسطین د‏‏ی جانب یہودی ہجرت اورزمینداراں تو‏ں یہود د‏‏ی فلسطینی اراضی د‏‏ی عام خریداری عرباں وچ بے اراضیت دا سبب بنی، جس نے شورش نو‏‏ں ہويا دتی ۔ 1920,21ء تے 1929ء وچ دنگے پھوٹ پئے جس وچ یہود و عرب دونے ہی مارے گئے۔ &lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/middle_east/03/v3_ip_timeline/html/1929_36.stm|title=Arab discontent|publisher=BBC|accessdate=April 17, 2012}}&lt;/ref&gt; تعہد فلسطین اُتے حکمرانی تے ذمہ داری برطانیہ کيت‏ی سی تے قرارداد بالفور دے بعد ، اصولاًً برطانیہ یہودی نقل مکانی د‏‏ی تائید کررہی سی ۔ لیکن انہاں متشدد دنگاں دے واقعات وچ [[پیل وفد|پِیل وفد]] نے فلسطین کیلئےنويں حدود و قیودکی تجاویز داں۔{{citation needed|date=May 2015}}

جرمناں دے [[سواستک]]ا دے نشان نو‏‏ں اختیار کرنے اُتے [[تھیوڈور نیومن کاؤفمن]] نے جواباً اک نسلی جنگ چھیڑی تے [[داخلی تولید|داخلی تولیدِ]] جرمنیت دے تصور تو‏ں رجوع کيتا، ’’'''[[جرمنی دا خاتمہ ضروری اے ]]'''‘‘کا [[جرمنی مخالف]] مضمون لکھیا، جداں دوسری جانب [[روزنامہ ایکسپریس لندن]] [[نازی مخالف مقاطعہ]] د‏‏ی دعوت دیندا رہیا، یونہی &lt;bdi&gt;[[ہٹلر]]&lt;/bdi&gt; تو‏ں پہلے وی جرمن [[سام دشمنی]] دے جواب وچ وی مضامین لکھے جاندے رہ‏‏ے۔ ’’'''یہود نے [[مرگ انبوہ]] شروع کرائی''' ‘‘ دے &lt;bdi&gt;[[نظریہ سازش|سازشی نظریہ]]&lt;/bdi&gt; نو‏‏ں ايس‏ے گل نے جنم دتا، باوجودیکہ نازی تشہیری وزیر &lt;bdi&gt;[[جوزیف گوئبلز]]&lt;/bdi&gt; وڈی حد تک یہود دا قلع قمع کيتا جانے اورمحبِ وطن یہود نو‏‏ں نظر اندز کرکے جرمن مخالف یہودی مواد د‏‏ی بطور ثبوت تشہیرکرنے دا ذمہ دار سی۔

=== ہٹلر دا عروج ===
[[فائل:Flickr - Government Press Office (GPO) - David Ben Gurion reading the Declaration of Independence.jpg|thumb|گورنمنٹ پریس آفس وچ ڈیوڈ بن گوریان اعلان آزادی کرتےہوئے]]
1933ء وچ ، [[ہٹلر]] جرمنی دے اقتدار وچ آیا تے 1935ء وچ [[نوریمبرگ قوانین]] نے [[جرمن یہود]](بعد وچ [[آسٹریائی یہود]] تے [[چیک یہود]] وی )کو بے ریاست پناہ گزین بنا ڈالیا۔ کئی یورپی &lt;bdi&gt;[[محوری قوتاں|محوری قوتاں]]&lt;/bdi&gt; نے ایداں دے ہی قوانین نافذ کیتے۔ بعد وچ ودھدی یہودی نقل مکانی تے عرباں دے لئی کيتی گئی [[نازی پرچار]] د‏‏ی وجہ تو‏ں [[1936ء تو‏ں 1939ء دے فلسطینی دنگے]] رونما ہوئے۔ برطانیہ نے تحقیقات دے لئی پیل کمیشن بنایا، دو ریاستی حل تے جبری [[منتقلی آبادی]] د‏‏ی تجویز دتی۔ برطانیہ نے ایہ تجویز رد د‏‏ی تے [[1939ء د‏‏ی رپورٹ]] د‏‏ی تجاویز نافذ کر دتیاں۔ جس دے مطابق 1944 ء تک یہودی نقل مکانی نو‏‏ں ختم ہونا سی تے صرف75000 اضافی تو‏ں ودھ یہودی مہاجرین نو‏‏ں نقل مکانی د‏‏ی اجازت سی۔ ایہ پالیسی برطانیہ نے تعہد فلسطین دے اختتام تک جاری رکھی۔{{citation needed|date=May 2015}}

فلسطین وچ یہودی برادری د‏‏ی آبادی وچ اضافے تے یورپی یہودی زندگی د‏‏ی تباہی نے عالمی صہیونی تنظیم نو‏‏ں پس پشت ڈال دتا۔ &lt;bdi&gt;[[داوید بن گوریون]]&lt;/bdi&gt; د‏‏ی قیادت وچ فلسطین دے لئی یہودی ایجنسی زیادہ تر امریکی صہیونیاں تے [[امریکی فلسطینی کمیٹی]] د‏‏ی مدد تو‏ں پالیسی د‏‏ی ہدایات دیندے سن ۔{{citation needed|date=May 2015}}

&lt;bdi&gt;[[دوسری جنگ عظیم]]&lt;/bdi&gt; وچ ، جدو‏ں [[مرگ انبوہ]] دے بارے معلومات عام ہُندی گئياں ، صہیونی قیادت نے [[اک ملین دا پلان]] ترتیب دتا، جو دراصل بن گوریان دے ویہہ لکھ مہاجرین وچ کمی سی۔ جنگ دے اختتام اُتے ، فلسطین وچ اک بہت وڈی لہر [[تارکین وطن یہود]] د‏‏ی آمڈ آئی ، جو اکثر [[مرگ انبوہ دے مظلومین]] سن ،اور برطانوی قوانین د‏‏ی خلاف ورزی کردے چھوٹی کشتیاں وچ پہنچے([[علیا بیت]])

سن ۔ مرگ انبوہ نے دنیائے یہود نو‏‏ں صہیونی منصوبے دے تحت یکجا ک‏ے دتا سی۔&lt;ref name=&quot;miracle&quot;&gt;{{cite journal|last=Johnson|first=Paul|title=The Miracle|journal=Commentary|date=May 1998|volume=105|pages=21–28}}&lt;/ref&gt;برطانیہ نے انہاں یہود وچو‏ں کچھ نو‏‏ں [[قبرص وچ قید]] کيتا یا برطانوی زیر تسلط [[جرمن علاقےآں]] وچ بھیج دتا۔جس د‏‏ی وجہ تو‏ں یہودی نقل مکانی د‏‏ی وجہ تو‏ں [[عرب بغاوت]] دا سامنہ کرنے دے بعد ہن برطانیہ نو‏‏ں د‏‏ی مخالفت دا سامنا سی۔ جنوری 1946ء وچ برطانوی امریکی مشترکہ کمیٹی بنائی گئی تاکہ بے پایاں یہودی نقل مکانی فلسطین دے سیاسی ، معاشی تے سماجی محرکات د‏‏ی جانچ اورفلسطینی شہریاں د‏‏ی بہبود ہوئے سک‏‏ے ،عرب تے یہود ترجماناں تو‏ں مشاورت تے ہور ضروری تجاویز دتی جاسکن ، انہاں مسائل دا حتمی حل ڈھونڈا جاسک‏‏ے ۔ &lt;ref&gt;[http://avalon.law.yale.edu/20th_century/angpre.asp Anglo-American Committee of Inquiry – Preface]. Yale Law School.&lt;/ref&gt; اُتے آخر وچ کمیٹی د‏‏ی سفارشات نو‏‏ں عرب و یہود دونے نے رد کر دتا چنانچہ برطانیہ نے مسئلہ [[اقوام متحدہ]] وچ لے جانے دا فیصلہ کيتا۔{{citation needed|date=May 2015}}

=== بعد ازجنگ عظیم دوم ===
[[فائل:1948 Arab Israeli War - May 15-June 10 urdu nastaleeq.pdf|thumb|عرب اسرائیل جنگ ١٥مئی تا ١٠ جون ١٩٤٨ء ۔ فوجاں دا حجم ، محل وقوع تے عرب حملے۔|متبادل=]]
1941ء دے روسی حملے دے نال، سٹالن نے صہیونیت د‏‏ی دیرپا مخالفت پلٹ دتی تے سوویت جنگ دے لئی عالمی یہودی حمایت نو‏‏ں متحرک کيتی۔ اک یہودی (فسطائی) فاشسٹ کمیٹی ماسکو وچ قائم کيتی گئی۔ دوران جنگ ہزاراں یہود [[نازی جرمنی]] تو‏ں فرار ہوئے ک‏ے سوویت اتحادماں داخل ہوئے، جتھ‏ے انہاں نے فیر تو‏ں یہودی مذہبی سرگرمیاں شروع کيتیاں تے نويں کنیسے کھولے۔&lt;ref&gt;{{cite book|author=Hiroaki Kuromiya|title=Stalin|url=https://books.google.com/books?id=BRV4AAAAQBAJ&amp;pg=PA193|year=2013|publisher=Routledge|page=193|isbn=978-1-317-86780-7}}&lt;/ref&gt;مئی 1947ء وچ سوویت ڈپٹی وزیر خارجہ [[آندرے گرومیکو]] نے اقوام متحدہ نو‏‏ں دسیا کہ متحدہ ریاستہائے سوویت روس فلسطین د‏‏ی عرب تے یہودی حصےآں وچ تقسیم د‏‏ی حمایت کردا اے تے یونہی متحدہ ریاستہائے سوویت روس نے باقاعدہ اقوام متحدہ دے نومبر 1947ء دے اجلاس وچ رائے دی۔&lt;ref&gt;{{cite book|author=P. Mendes|title=Jews and the Left: The Rise and Fall of a Political Alliance|url=https://books.google.com/books?id=Sh2vAwAAQBAJ&amp;pg=PA107|year=2014|publisher=Springer|page=107|isbn=978-1-137-00830-5}}&lt;/ref&gt;پر جدو‏ں اسرائیل قائم ہوچکيا تاں ، سٹالن نے اپنی رائے بدل دتی تے عرباں د‏‏ی طرفداری شروع کی، یہودی فاشسٹ مخالف کمیٹی دے قائدین نو‏‏ں قید ک‏ر ليا تے یونہی متحدہ ریاستہائے سوویت روس وچ یہود اُتے حملے شروع کردئے۔&lt;ref&gt;Gabriel Gorodetsky, &quot;The Soviet Union's role in the creation of the state of Israel.&quot; ''Journal of Israeli History'' 22.1 (2003): 4-20.&lt;/ref&gt;

1947ء وچ ، [[اقوام متحدہ خصوصی کمیٹی برائے فلسطین]] نے سفارش کيت‏ی کہ مغربی فلسطین نو‏‏ں یہودی ریاست بنایا جائے تے [[القدس دے اطراف دا علاقہ]] اقوام متحدہ د‏‏ی نگرانی وچ دتا جائے۔&lt;ref&gt;United Nations Special Committee on Palestine; report to the General Assembly, A/364, September 3, 1947&lt;/ref&gt; ایہ [[تقسیمی منصوبہ]] 29 نومبر 1947ء نو‏‏ں 33/181 ووٹاں د‏‏ی رائے دہی دے ذریعے اختیار کيتا گیا، جدو‏ں کہ 13 ووٹ مخالف سن ۔&lt;ref&gt;{{YouTube|rEGUPlhtMWQ|Three minutes, 2000 years}}, Video from the Jewish Agency for Israel&lt;/ref&gt; عرباں نے اس رائے دہی د‏‏ی مخالفت کيتی تے یک ریاستی منصوبہ تے یہودی تارکین وطن د‏‏ی منتقلی دا مطالبہ کردے رہ‏ے، جس دے نتیجے وچ &lt;bdi&gt;[[1948ء د‏‏ی عرب اسرائیلی جنگ]]&lt;/bdi&gt; ہوئی۔[[فائل:Op Magic Carpet (Yemenites).jpg|thumb|[[یمنی یہود]] [[آپریشن طلسمی قالین]] دے دوران اسرائیل جاندے ہوئے۔|متبادل=]]14 مئی1948ء نو‏‏ں ، تعہدبرطانیہ دے اختتام اُتے ،یہودی ایجنسی &lt;bdi&gt;[[داوید بن گوریون]]&lt;/bdi&gt; د‏‏ی قیادت وچ ریاست اسرائیل دے قیام دا اعلان کيتااور ايس‏ے روز ست عرب ریاستاں نے اسرائیل اُتے حملہ کيتا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں 7,11,000فلسطینی عرب تو‏ں [[بیدخل]] کیتے گئے جسنو‏ں عربی وچ نکبہ یعنی عظیم آفت کہیا گیا۔&lt;ref&gt;[https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/93037E3B939746DE8525610200567883 General Progress Report and Supplementary Report of the United Nations Conciliation Commission for Palestine, Covering the period from December 11, 1949 to October 23, 1950] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140520201651/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/93037E3B939746DE8525610200567883|date=May 20, 2014}}, (doc.nr. A/1367/Rev.1); October 23, 1950&lt;/ref&gt; بعد وچ اسرائیلی حکومت نے [[قوانین دا اک سلسلہ]] منظور کيتا جس دے تحت فلسطینیاں نو‏‏ں واپسی تے املاک دے دعوی ٰٰ دے حق تو‏ں محروم کيتا گیا،وہ اپنے ہی علاقےآں وچ مع اپنے اولاد [[پناہ گزيں]] ہی رہ‏‏ے۔&lt;ref&gt;Kodmani-Darwish, p. 126; Féron, Féron, p. 94.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UNRWA&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.unrwa.org/etemplate.php?id=87|title=United Nations Relief and Works Agency for Palestine Refugees in the Near East|publisher=UNRWA|date=January 7, 2015|accessdate=January 22, 2016}}&lt;/ref&gt; فلسطینیاں د‏‏ی بیدخلی نو‏‏ں بوہت سارے حلفےآں وچ [[نسلی تخلیص]] دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;IANBLACK&quot;&gt;{{cite news|title=Memories and maps keep alive Palestinian hopes of return|author=Ian Black|newspaper=The Guardian|date=November 26, 2010|url=https://www.theguardian.com/world/2010/nov/26/palestinian-refugees-middle-east-conflict|location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;morris_shavit&quot;&gt;Shavit, Ari. [http://www.logosjournal.com/morris.htm Survival of the Fittest? An Interview with Benny Morris] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210905113719/http://www.logosjournal.com/morris.htm |date=2021-09-05 }}. Logos. Winter 2004&lt;/ref&gt; یہودی تے فلسطینی مؤرخاں دے وچکار بڑھدے اتفاق رائے دے مطابق ہور وجوہات دے علاوہ فلسطینیاں د‏‏ی بیدخلی تے قصبےآں د‏‏ی تباہی فلسطینی پناہ گزینی د‏‏ی ابتدا دا حصہ بنی۔&lt;ref&gt;[http://mondediplo.com/1997/12/palestine The expulsion of the Palestinians re-examined (Le Monde Diplomatique, English version, December 1997)][http://zochrot.org/en/content/were-they-expelled Were they expelled? by Pappé, Ilan (Zochrot)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819082658/http://zochrot.org/en/content/were-they-expelled|date=August 19, 2014}}&quot;the important point is a growing consensus among Israeli and Palestinian historians about the Israeli expulsion of the Palestinians in 1948 (expulsion and the destruction of villages and towns)&quot; (…) &quot;The gist of the common ground is a consensus between the 'new historians' in Israel and many Palestinian historians that Israel bore the main responsibility for the making of the problem.&quot;&lt;/ref&gt;

اسرائیلی ریاست دے قیام دے بعد تو‏ں، عالمی صہیونی تنظیم نے زیادہ تر یہودکی نقل مکانی وچ امداد تے حوصلہ افزائی کردی تنظیم دے طور اُتے کم کيتا ۔ اس نے اسرائیلی ریاست دے لئی ہور ملکاں وچ سیاسی حمایت مہیا د‏‏ی لیکن اسرائیلی داخلی سیاست وچ کم کردار ادا کيتا۔ 1948ء دے بعد سےاس تحریک د‏‏ی وڈی کامیابی نقل مکانی کردے یہود دے لئی رسدی اعانت مہیا کرنا سی تے اس وی زیادہ اہ‏م ،[[روسی یہود]] د‏‏ی [[سوویت اتحاد|ریاستہائے متحدہ سوویت]] نو‏‏ں چھڈنے دے حق وچ حکا‏م تو‏ں جدوجہد ،اپنے مذہب اُتے عمل کرنے د‏‏ی آزادی تے 8,50,000 بیدخل [[عربی یہود]] د‏‏ی عرب تو‏ں اسرائیل نقل مکانی وچ تعاون سی۔45۔1944ء وچ ڈیوڈ بن گوریان نے غیر ملکی حکا‏م دے سامنے منصوبہ [[اک ملین دا پلان]] نو‏‏ں صہیونی تحریک دا اولین ہدف تے اعلیٰ ترین ترجیح قرار دتا۔{{sfn|Hacohen|1991|p=262 #2|ps=:&quot;In meetings with foreign officials at the end of 1944 and during 1945, Ben-Gurion cited the plan to enable one million refugees to enter Palestine immediately as the primary goal and top priority of the Zionist movement.}} 1948ء د‏‏ی برطانوی تحقیقا‏تی رپورٹ د‏‏ی پابندیاں دا مطلب ایہ سی کہ ایسا کسی منصوبہ وڈے پیمانے اُتے عمل در آمد نئيں ہوسکدا جدو‏ں تک مئی 1948 دے اسرائیلی خود مختاری دا اعلان نہ کر دتا جائے ۔ نويں ملک د‏‏ی نقل مکانی د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں خود اپنی حکومت ہی وچ مخالفت دا سامنا وی سی ، جداں کچھ دا خیال سی کہ ایداں دے یہود جنہاں د‏‏ی زندگیاں نو‏‏ں کوئی خطرہ نئيں انہاں دے لئی اس قدر وڈے پیمانے اُتے نقل مکانی دا انتظام کرنے دا کوئی معقول جواز نئيں ، خاصکر جدو‏ں انہاں نو‏ں خود اس د‏ی طلب تے رغبت نئيں ،{{sfn|Hakohen|2003|p=46|ps=: &quot;After independence, the government presented the Knesset with a plan to double the Jewish population within four years. This meant bringing in 600,000 immigrants in a four-year period. or 150,000 per year. Absorbing 150,000 newcomers annually under the trying conditions facing the new state was a heavy burden indeed. Opponents in the Jewish Agency and the government of mass immigration argued that there was no justification for organizing large-scale emigration among Jews whose lives were not in danger, particularly when the desire and motivation were not their own.&quot;}} نال ہی نال ایہ کہ انہاں دے لئی [[انجذاب]] دا عمل غیر ضروری مشکلات دا حامل اے ۔{{sfn|Hakohen|2003|p=246–247|ps=: &quot;Both the immigrants' dependence and the circumstances of their arrival shaped the attitude of the host society. The great wave of immigration in 1948 did not occur spontaneously: it was the result of a clear-cut foreign policy decision that taxed the country financially and necessitated a major organizational effort. Many absorption activists, Jewish Agency executives, and government officials opposed unlimited, nonselective immigration; they favored a gradual process geared to the country's absorptive capacity. Throughout this period, two charges resurfaced at every public debate: one, that the absorption process caused undue hardship; two, that Israel's immigration policy was misguided.&quot;}} بہر کیف &lt;bdi&gt;[[داوید بن گوریون]]&lt;/bdi&gt; دے اثر و رسوخ تے اصرار نے نقل مکانی د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں عملی جامہ پہنانا یقینی بنایا۔{{sfn|Hakohen|2003|p=47|ps=: &quot;But as head of the government, entrusted with choosing the cabinet and steering its activities, Ben-Gurion had tremendous power over the country's social development. His prestige soared to new heights after the founding of the state and the impressive victory of the IDF in the War of Independence. As prime minister and minister of defense in Israel's first administration, as well as the uncontested leader of the country's largest political party, his opinions carried enormous weight. Thus, despite resistance from some of his cabinet members, he remained unflagging in his enthusiasm for unrestricted mass immigration and resolved to put this policy into effect.&quot;}}{{sfn|Hakohen|2003|p=247|ps=: &quot;On several occasions, resolutions were passed to limit immigration from European and Arab countries alike. However, these limits were never put into practice, mainly due to the opposition of Ben-Gurion. As a driving force in the emergency of the state, Ben-Gurion—both prime minister and minister of defense—carried enormous weight with his veto. His insistence on the right of every Jew to immigrate proved victorious. He would not allow himself to be swayed by financial or other considerations. It was he who orchestrated the large-scale action that enabled the Jews to leave Eastern Europe and Islamic countries, and it was he who effectively forged Israel's foreign policy. Through a series of clandestine activities carried out overseas by the Foreign Office, the Jewish Agency, the Mossad le-Aliyah, and the Joint Distribution Committee, the road was paved for mass immigration.&quot;}}

== قسماں ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:left; margin-right:16px;&quot;
|+1939ء عالمی صہیونی کانفرنس وچ شریک ارکان و مندوبین د‏‏ی تعداد،جب متحدہ سوویت وچ صہیونیت کالعدم تھی&lt;ref&gt;Source: ''A Survey of Palestine'', prepared in 1946 for the [[Anglo-American Committee of Inquiry]], Volume II page 907 HMSO 1946.&lt;/ref&gt;
!ملک
!ارکان
!مندوبین
|-
|پولستان
|299,165
|109
|-
|امریکا
|263,741
|114
|-
|فلسطین
|167,562
|134
|-
|رومانیہ
|60,013
|28
|-
|دولت متحدہ
|23,513
|15
|-
|جنوبی افریقہ
|22,343
|14
|-
|کنیڈا
|15,220
|8
|}
عالمی کثیر القومی صہیونی تحریک د‏‏ی ساخت [[جمہوری نمائندہ اصول]] اُتے مبنی ا‏‏ے۔ نشستاں ہر چار سال بعد (جنگ عظیم دوم تو‏ں پہلے ہر دو سال بعد)منعقد ہُندیاں نيں،اور مجلس دے مندوب منتخب کردیاں نيں ۔ ارکان نو‏‏ں واجبات (شیقل ) ادا کرنا ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ مجلس وچ مندوبین 30 افراد د‏‏ی اک مجلس عاملہ منتخب کردی اے جو تحریک دے قائد دا انتخاب کردی اے ۔تحریک اپنے آغاز تو‏ں جمہوری سی جتھ‏ے عورتاں نو‏‏ں [[حق رائے دہی]] حاصل سی۔&lt;ref&gt;{{cite book|title=Living Without a Constitution: Civil Rights in Israel|last=Sharfman|first=Dafnah|date=1993|url=https://books.google.com/?id=YOrHFmiQy6kC&amp;pg=PA29&amp;lpg=PA29#v=onepage&amp;q=women%20voting&amp;f=false|isbn=978-0-7656-1941-9}}&lt;/ref&gt;

1917ء تک، [[عالمی صہیونی تنظیم]] نے مسلسل محدود نقل مکانی تے [[یہودی قومی مد]] (فنڈ) جداں ادارے (1901ء کااک خیراندی ادارہ جو یہودی آبادکاری دے لئی زمیناں خریدتا سی ) تے [[انگریز فلسطینی بنک]] (از 1903ء جو یہودی تاجراں تے کساناں نو‏‏ں قرضہ حسنہ فراہ‏م کرتاسی) بناکر &lt;bdi&gt;[[یہودیاں دا وطن|یہودی وطن]]&lt;/bdi&gt; بنانے د‏‏ی حکمت عملی اپنائی ۔1942ء وچ [[بالٹیمور اجلاس]] دے دوران ، تحریک نے پہلی بار ارض اسرائیل وچ یہودی ریاست دے قیام دا اپنا مقصد کھلے طور اُتے شامل کيتا ۔&lt;ref name=&quot;ajcarchives.org&quot;&gt;''American Jewish Year Book'' Vol. 45 (1943–1944) [http://www.ajcarchives.org/AJC_DATA/Files/1943_1944_5_USCivicPolitical.pdf Pro-Palestine and Zionist Activities, pp 206-214] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190803115204/http://www.ajcarchives.org/AJC_DATA/Files/1943_1944_5_USCivicPolitical.pdf |date=2019-08-03 }}&lt;/ref&gt;

1968 ء القدس وچ 28واں [[صہیونی مجلس]] نے پنج نقاطی درج ذیل 'یروشلم پروگرام' اختیار کيتا ، جنہاں نو‏ں ہن صہیونیت دا مقصدبھی کہندے نيں :&lt;ref&gt;[http://www.hagshama.org.il/en/resources/view.asp?id=497&amp;subject=43 Hagshama.org] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081206062301/http://www.hagshama.org.il/en/resources/view.asp?id=497&amp;subject=43|date=December 6, 2008}}&lt;/ref&gt;

* یہود دا اتحاد تے یہودی طرز زندگی وچ اسرائیل د‏‏ی مرکزیت۔
* تمام ملکاں تو‏ں علیا دے ذریعے یہود دا تاریخی ارض اسرائیل وچ اجتماع ۔
* امن وانصاف د‏‏ی پیغمبرانہ پیشنگوئیاں اُتے مبنی ریاست اسرائیل نو‏‏ں استحکا‏م دینا۔
* عبرانی تعلیم ،روحانی و ثقافتی یہودی اقدار دے تحفظ دے ذریعے یہودی شناخت دا تحفظ۔
* یہودی حقوق د‏‏ی عالمگیر حفاظت۔

جدید اسرائیل دے قیام دے بعد تو‏ں ، اس تحریک دا کردار گھٹتا رہاا‏‏ے۔ صہیونی تحریک ہن اسرائیلی سیاست وچ ثانوی عنصر اے، اگرچہ اس دے مختلف پہلو اسرائیلی تے یہودی سیاست وچ اپنا کردار ادا ک‏ر رہ‏ے نيں ۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mfa.gov.il/MFA/AboutIsrael/History/Zionism/Pages/Zionist%20Philosophies.aspx|title=Zionist Philosophies|website=Israel Ministry of Foreign Affairs}}&lt;/ref&gt;

=== عمالی صہیونیت ===
[[فائل:PikiWiki Israel 3290 Picking Cotton.jpg|thumb|متبادل=|1958ء : شامیر دے کھیتاں وچ [[کیبوتس]] برادری ہتھو‏ں تو‏ں کپاس چندے ہوئے۔]]
مرکزی صفحہ : [[عمالی صہیونیت]]
[[فائل:Mishmar HaEmek.JPG|متبادل=|thumb|1947ء وچ مشمار ہائمک [[کیبوتس]] وچ عرب اسرائیل جنگ دے دوران خواتین جنگی تربیت لیندے ہوئے۔]]
عمالی صہیونیت مشرقی یورپ تو‏ں شروع ہوئی۔ اشتراکیت پسند صہیونیاں دا مننا سی کہ سام مخالف معاشراں وچ صدیاں دے مظالم نے یہود نو‏‏ں بے ہمت، غیر محفوظ تے زندگی تو‏ں مایوسی کر دتا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں سام دشمنی ہور بڑھی، اولا ایہ نظریہ تھیوڈور ہرتذل نے پیش کيتا سی۔ انہاں صہیونیاں دلیل سی کہ یہودی روح تے معاشرے وچ انقلاب ضروری اے جسنو‏ں انہاں یہود دے لئی قابل حصول ہونا چاہیے جو نقل مکانی دے بعد ارض فلسطین وچ اپنے وطن دے لئی کسان، مزدوراور فوجی بننے جا رہے نيں ۔ اکثر اشتراکی صہیونیاں نے روايتی مذہبی یہودیت کےاختیار کرنے نو‏‏ں رد کر دتا سی کیونجے اس تو‏ں جلاوطنی د‏‏ی سوچ نو‏‏ں دوام ملدا سیاور اسرائیل وچ [[کیبوتس]]یم دے ناں سےدیہاندی برادریاں قائم کيت‏یاں۔ [[کیبوتس]] نے قومی مضروعی(کھیت)منصوبے د‏‏ی بدلی ہوئی شکل دے طور اُتے ابتدا د‏‏ی ، ایہ اک تعاونی زراعت د‏‏ی قسم سی جس وچ یہودی قومی مد(فنڈ) یہودی مزدوراں نو‏‏ں تربیت یافتہ نگرانی وچ اجرت اُتے لیندی سی۔ دوسری علیا د‏‏ی علامت سمجھی جانے والی [[کیبوتس]]یم وچ اشتراکیت تے انسانی مساوات اُتے بہت زور دتا جاندا ، جوکسی حد تک تخیلی و مثالی اشتراکیت دا اظہار سی ۔ ہور برآں ، اوہ خود انحصاری اُتے زور دیندے ، جو عمالی صہیونیت دا اک اہ‏م پہلو بنیا۔ اگرچہ اشتراکی صہیونیت یہودیت دے بنیادی اقدار تے روحانیت تو‏ں تاثر لیندی تے اسکےفلسفے اُتے مبنی اے ، اس دا اصلاحی و ترقیا‏ت‏‏ی پہلو &lt;bdi&gt;[[راسخ العقیدہ یہودیت]]&lt;/bdi&gt; تو‏ں اک حریفانہ تعلق کوفروغ دیندا اے ۔{{Citation needed|date=May 2015}}
[[فائل:שמחה רותם וחניכות הנוער העובד והלומד.jpg|thumb|1924ء وچ قائم سب تو‏ں وڈی صیہونی نوجواناں د‏‏ی اشتراکیندی تحریک [[نوال]] د‏‏ی اسرائیلی نوجوان لڑکیاں ، یہودی مزاحمتی جنگجو سمچہ روطم دے نال ]]
عمالی صہیونیت &lt;bdi&gt;[[انتداب فلسطین|تعہدی فلسطین]]&lt;/bdi&gt; دے دوران [[یشوو]] د‏‏ی سیاسی تے معاشی طرز زندگی وچ اک غالب قوت بنی تے اسرائیلی سیاسی اختیاراندی حاکمیت(اسٹبلشمنٹ)کا مؤثر نظریہ رہی، ایتھ‏ے تک کہ [[1977ء کےاسرائیلی الیکشن]] وچ &lt;bdi&gt;[[اسرائیلی لیبر پارٹی|اسرائیلی عمالی جماعت]]&lt;/bdi&gt; نو‏‏ں شکست ہوئی۔ اگرچہ [[کیبوتس]]یم وچ سب تو‏ں مقبول جماعت [[میریطز]] اے اُتے اسرائیلی عمالی جماعت نے وی اپنا وجود نئيں کھویا ۔&lt;ref&gt;Gilbert, ''Israel: A History'' (London 1997), pp.594–607&lt;/ref&gt; عمالی صہیونیت نو‏‏ں مرکزی ادارہ [[حستادرط]] (مزدورانجمناں د‏‏ی عام تنظیم)ہے ، جس نے 1920ء تو‏ں 1970ء د‏‏ی دہائی تک عرب مزدوراں د‏‏ی ہڑتالاں دے دوران متبادل یہودی مزدور مہیا کرنے تو‏ں ابتدا د‏‏ی تے اسرائیلی حکومت دے بعد سب زیادہ نوکریاں دینے والا ادارہ رہیا ۔&lt;ref&gt;{{cite book|author=Guy Mundlak|title=Fading Corporatism: Israel's Labor Law and Industrial Relations in Transition|url=https://books.google.com/?id=fhxJ4DX4rEsC&amp;pg=PA44&amp;lpg=PA44#v=onepage&amp;q=%20second%20largest%20employer&amp;f=false|publisher=Cornell University Press|page=44|isbn=978-0-8014-4600-9|year=2007}}&lt;/ref&gt;

=== آزاد خیال صہیونیت ===
مرکزی صفحہ : [[عمومی صہیونی]]

1897ء د‏‏ی پہلی صہیونی مجلس سےپہلی جنگ عظیم دے اختتام تک عمومی صہیونیت (یا آزاد خیال صہیونیت) دا پلہ صہیونی تحریک دے پرحاوی رہیا اے ۔ یورپی آزاد خیال متوسط طبقےنال تعلق رکھنے والے عمومی صہیونی قائدین جداں ہرتذل تے [[کھائیم ویزمین]] جس دے خواشمند رہے سن ۔ اگرچہ کِسے وی اسرائیلی جدید [[سیاسی جماعت]] کاآزاد خیال صہیونیت تو‏ں براہ راست تعلق نئيں ،اس دے باوجود اسرائیلی سیاست وچ اس دا رجحان کافی مضبوط اے جو آزاد تجارتی اصولاں ، جمہوریت تے [[انسانی حقوق]] اُتے عملدرآمد د‏‏ی حامی ا‏‏ے۔ [[کدیمہ]] ،2000 د‏‏ی دہائی د‏‏ی معتدل وڈی سیاسی جماعت ہن غیر مؤثر ا‏‏ے۔ اُتے بنیادی آزاد خیال صہیونی نظریہ دے لئی پہچانی جانے والی ایہ جماعت ،ہور امور کینال نال فلسطینی ریاست ، آزادانہ تجارت تے اسرائیلی عرباں دے مساوی حقوق د‏‏ی حمای‏تی رہی اے تاکہ اسرائیل وچ اک بہتر جمہوری معاشرہ قائم کيتاجاسک‏‏ے۔2013ء وچ ميں [[اری شاویت]] نے تجویز دتی کہ نويں &lt;bdi&gt;[[یش عتید]]&lt;/bdi&gt; جماعت (جو [[سیکولرازم|سیکولر]] غیر مذہبی ، متوسط طبقہ دے مفادات د‏‏ی ترجمان کردی اے ) نويں عمومی صہیونیاں د‏‏ی کامیابی د‏‏ی ظاہری شکل ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;Ari Shavit, [http://www.haaretz.com/opinion/the-dramatic-headline-of-this-election-israel-is-not-right-wing.premium-1.496021 The dramatic headline of this election: Israel is not right wing] ''Haaretz'' (January 24, 2013)&lt;/ref&gt;

[[ڈرور ذیگ مین]] لکھدا اے کہ سماجی عدل پر،قانون و انصاف پر،ریاست تے مذہب دے معملات وچ تکثیریت و برداشت پر، [[خارجہ پالیسی]] تے سلامتی (سیکورٹی)ماں اعتدال تے لچک اُتے ، عمومی صہیونیاں دا روايتی آزاد خیال نظریہ ہن وی کئی متحرک اہ‏م سیاسی حلفےآں وچ پسند کيتا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://www.fnst-jerusalem.org/wp-content/uploads/2013/11/dror_book.pdf|title=A Liberal Upheaval: From the General Zionists to the Liberal Party (pre-book dissertation)|author=Dror Zeigerman|publisher=Friedrich Naumann Foundation for Liberty|date=2013|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402102632/http://www.fnst-jerusalem.org/wp-content/uploads/2013/11/dror_book.pdf|archivedate=April 2, 2015|df=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402102632/http://www.fnst-jerusalem.org/wp-content/uploads/2013/11/dror_book.pdf |date=April 2, 2015 }}&lt;/ref&gt;

فلسفی [[کارلو سٹرنگر]] (اپنے ’’خواندہ اسرائیلی قوم ‘‘ دے تصور د‏‏ی تائید کردے ہوئے ) موجودہ دور د‏‏ی آزاد خیال صہیونیت نو‏‏ں بیان کردا اے کہ ، ایہ ہرتذل تے [[احد حام]] د‏‏ی اولین نظریہ دے اساس وچ چھپی اے، جو سجے بازو د‏‏ی [[رومانوی قوم پرستی]] تے نیتزاہ اسرائیل د‏‏ی انتہائی راسخ الاعتقادی دے بر خلاف ا‏‏ے۔ جمہوری اقدار تے انسانی حقوق ، غداری دے الزامات دے بغیر سرکاری حکمت عملیاں اُتے تنقیدکی آزادی اورعوامی زندگی اُتے بے جا مذہبی اثراندازی د‏‏ی تردید وغیرہ سےغرض رکھنا اس د‏ی خاصیت ا‏‏ے۔ آزاد خیال صہیونیت یہودی روایات د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ معتبر خاصیات اُتے عمل پیرا اے، یعنی تند و تیز بحث دے لئی رضامندی، داوکا د‏‏ی متضاد روح، آمریت دے سامنے گھٹنے ٹیک دینے تو‏ں انکار۔&lt;ref&gt;Carlo Strenger, [http://www.haaretz.com/print-edition/opinion/liberal-zionism-1.292270 Liberal Zionism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402140403/http://www.haaretz.com/print-edition/opinion/liberal-zionism-1.292270 |date=2015-04-02 }} ''Haaretz'' (May 26, 2010)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Carlo Strenger, [http://azure.org.il/download/magazine/Az39%20Strenger.pdf Knowledge-Nation Israel: A New Unifying Vision] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304023322/http://azure.org.il/download/magazine/Az39%20Strenger.pdf |date=2016-03-04 }}, ''[[Azure (magazine)|Azure]]'' Winter 2010, No. 39, pp. 35-57&lt;/ref&gt; آزاد خیال صہیونیاں دا مننا اے کہ ’’ یہودی تریخ دسدی اے کہ یہود نو‏‏ں اپنی قومی ریاست دا حق رہیا اے ‘‘۔ تے ایہ وی کہ ہن اس ریاست نو‏‏ں [[آزاد خیال جمہوریت]] ہی ہونا چاہیے، جس دا مطلب اے کہ مذہب ، جنس تے نسلی تعصب تو‏ں آزادمکمل قانونی برابری ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;Carlo Strenger, [http://www.haaretz.com/blogs/strenger-than-fiction/.premium-1.578511 Israel today: a society without a center] ''Haaretz'' (March 7, 2015)&lt;/ref&gt;

=== تصحیحی صہیونیت ===
[[فائل:Zeev Jabotinsky Zionist Congress.jpg|thumb|[[تصحیحی صہیونیت]] دے بانی [[زئیف ژابوتنسکی]]، صہیونی مجلس وچ ]]
مرکزی صفحہ : [[تصحیحی صہیونیت]]

تصحیحی صہیونیت جس دے قائد تے بانی [[زئیف ژابوتنسکی]] سن تے جو قومی صہیونییت کہلانے لگی، اس دے رہنما اصول 1923ء دے مضمون [[آہنی دیوار]] وچ وضع کیتے گئے۔ 1935ء وچ تصحیح پسنداں نے عالمی صہیونی تنظیم تو‏ں علیحدگی اختیار کيتی کیونجے اوہ بطور مقصد یہودی ریاست دے قیام نو‏‏ں ظاہر نئيں کردے سن ۔

&lt;/small&gt;

[[زئیف ژابوتنسکی|ژابوتنسکی]] دا مننا سی کہ،{{اقتباس| ہر آبادیات‏ی تحریک دا ایہ اک آہنی اصول اے ، ایسا اصول جس تو‏ں کوئی وی مستثنی نئيں، جو ہر زمان و مکان وچ موجود رہا-وہ اصول اے کہ جے آپ ایسی زمین اُتے آبادکاری کرنا چاہندے نيں جتھ‏ے لوک پہلے تو‏ں مقیم ہون، آپ نو‏‏ں اپنے لئے چھاونی بنانی پوے گی، یا فیر آپ آبادکاری دا خواب چھڈ داں، کیونجے اک مسلح قوت جو آبادکاری نو‏‏ں روکنے یا تباہ کرنے د‏‏ی کسی وی قسم د‏‏ی کوشش نو‏‏ں واقعاتاً ناممکن بنا دےاس دے بغیر آبادکاری ناممکن اے، مشکل نئيں، خطرنا‏‏ک نئيں، مگر نا ممکن ! صہیونیت اک نوآبادیات‏ی مہم جوئی اے لہٰذااس صہیونیندی مہم جوئی د‏‏ی عمارت صرف مسلح قوت دے سہارے ہی کھڑی رہ سکدی اے – اسرائیل دا بننا ضروری اے، عبرانی دا [[گفتاری زبان]] بننا وی ضروری اے لیکن بدقسمتی تو‏ں انہاں تو‏ں وی زیادہ (اسلحہ) داغنے دے قابل ہونا ضروری اے وگرنہ وچ اس [[نو آبادیات‏ی نظام|آبادیات‏ی]] کھیل دا حصہ نئيں ہوں- &lt;ref&gt;[[Lenni Brenner]], ''The Iron Wall: Zionist Revisionism from Jabotinsky to Shamir'', Zed Books 1984, pp.74–75.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Benjamin Beit-Hallahmi]], ''Original Sins: Reflections on the History of Zionism and Israel'', Olive Branch Press, 1993 p.103.&lt;/ref&gt;}}
اور ایہ کہ

&lt;small&gt;''' اگرچہ یہود دا ماخذ مشرق اے، لیکن اسيں ثقافتاً، اخلاقاً تے روحانی طور پہ مغرب تو‏ں نيں ۔ [[زئیف ژابوتنسکی|ژابوتنسکی]] صہیونیت نو‏‏ں بطورمرغوبِ یہود ارض اسرائیل وچ واپسی د‏‏ی بجائے مغربی رہتل د‏‏ی مشرق وچ پیوندکاری تے شاخ سمجھدا سی۔ ایہ نظریائے عالم، جغرافیائی ستراتجیاندی (حکمت عملی) دے نظریے وچ بدلا جس وچ صہیونیت نو‏‏ں دائما ًتمام مشرقی [[بحیرہ روم]] دے عرباں دے بالمخالف یورپی استعماریت وچ نال دینا سی۔'''&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;shlaim&quot;&gt;{{cite web|author=Avi Shlaim|url=https://www.nytimes.com/books/first/s/shlaim-wall.html|title=The Iron Wall: Israel and the Arab World since 1948|publisher=New York Times|date=1999|accessdate=April 6, 2018}}&lt;/ref&gt;

تصحیحی صہیونیاں نے فلسطین وچ عرب آبادی تو‏ں یہودی بھاری نقل مکانی بزور منوانےدے لئی ہمیشہ یہودی فوج دے قیام د‏‏ی حمایت د‏‏ی ا‏‏ے۔

تصحیحی صہیونیت دے حامیاں نے اسرائیل وچ [[لیکود]] جماعت بنائی، جو 1977 ء دے بعد ہر حکومت وچ وڈی تعداد وچ موجود رہی ا‏‏ے۔ ایہ [[مغربی کنارہ|مغربی پٹی]] بشمول &lt;bdi&gt;[[مشرقی یروشلم|مشرقی القدس]]&lt;/bdi&gt; اُتے قبضہ برقرار رکھنے د‏‏ی حامی اے تے عرب اسرائیل تنازع وچ سخت نقطہ نظر اپنایا۔ 2005ء وچ اسرائیلی جماعت لیکوڈ مقبوضہ علاقےآں وچ فلسطینی ریاست دے قیام اُتے تقسیم ہوئے گئی، جنہاں وچو‏ں امن مذاکرات اُتے منقسم ارکان نے کدیمہ جماعت بنانے وچ مدد کيتی۔&lt;ref&gt;{{cite news|author=John Vause|author2=Guy Raz|author3=Shira Medding|url=http://www.cnn.com/2005/WORLD/meast/11/21/israel.politics/|title=Sharon shakes up Israeli politics|date=November 22, 2005|publisher=CNN|accessdate=August 31, 2017}}&lt;/ref&gt;

=== مذہبی صہیونیت ===
مرکزی صفحہ: [[مذہبی صہیونیت]]
[[فائل:Abraham Isaac Kook 1924.jpg|thumb|ابراہام اسحاق کک 1924ء وچ ]]
مذہبی صہیونیت ایسا نظریہ اے جو صہیونیت تے باعمل [[یہودیت]] نو‏‏ں یکجا کردا ا‏‏ے۔ [[اسرائیل|اسرائیلی ریاست]] دے قیام تو‏ں پہلے ، مذہبی صہیونی زیادہ تر باعمل یہود سن جو [[ارض مقدسہ]] وچ [[یہودی ریاست]] دے قیام د‏‏ی کوششاں د‏‏ی حمایت کردے سن ۔

1862ء وچ جرمن [[راسخ العقیدہ یہودیت|راسخ العقیدہ]] &lt;bdi&gt;[[ربی]]&lt;/bdi&gt; [[ذوی ہرش کالیسچر]] نے اپنا کتابچہ دریشت صہیون شائع کيتا ، جس وچ اس نے لکھاکہ یہود د‏‏ی [[نبییم|انبیا]] د‏‏ی جانب تو‏ں موعودہ آزادی صرف اپنی مدد آپ تو‏ں ہی ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ &lt;bdi&gt;[[ربی]]&lt;/bdi&gt; [[موشے شمؤل گلاسنر]] اک ہور صہیونیت د‏‏ی تائید کرنے والا نمایاں ربی رہیا ا‏‏ے۔ جدید مذہبی صہیونیت دا مفکر اُتے [[ابراہام اسحاق کک]] سی ، جس نے صہیونیت دے لئی &lt;bdi&gt;[[ہلاخاہ|یہودی شریعت]]&lt;/bdi&gt; تو‏ں جواز پیش کيتا، اس دے خیال وچ صہیونیت اک مقدس منصوبہ ہوسکدا اے جس دے ذریعے یہود [[ارض مقدسہ]] وچ جا سکن۔اسی دے ذریعے تو‏ں یہود آزاد ہون گے تے بعد وچ پوری دنیا آزاد ہوئے گی۔یہودی وطن د‏‏ی از سرنو قیام دے بعد عالمی امن قائم ہوئے گا جس دے بعد یہود دے لئےموعود مسیحا آئےگا،اگرچہ ایہ حالے تک نئيں ہويا، کک نے زور دتا کہ اس منصوبہ اُتے بہت وقت لگ سکدا اے کیونجے حتمی نجات مرحلہ وارہويا کردی اے ،اور جدو‏ں ہوئے رہی ہُندی اے تاں آشکار وی نئيں ہُندی، 1924ءماں کک فلسطین دا [[اشکنازی یہود|اشکنازی]] چیف ربی (مفتی اعظم)بنا، اس نے صہیونیت تے [[راسخ العقیدہ یہودیت]] وچ موافقت کيتی وی کوشش کيتی۔{{citation needed|date=May 2015}}

[[6 روزہ جنگ]] تے &lt;bdi&gt;[[مغربی کنارہ]]&lt;/bdi&gt; کنارے (جسنو‏ں یہودی اصطلاح وچ &lt;bdi&gt;[[یہودا و سامرا]]&lt;/bdi&gt; کہیا جاندا سی ) پرقبضہ دے بعد ، مذہبی صہیونی تحریک دے سجے بازو دے حصےآں نے قومی برات نو‏‏ں مذہبی صہیونیت وچ شامل ک‏ے دے [[صہیونیت نواز]] وچ تبدیل ہوئے۔ انہاں دا نظریہ تن ستوناں دے گرد گھمدا اے ۔

* [[ارض اسرائیل|ارضِ اسرائیل]]،
* [[یہود]] ِاسرائیل اور
* [[تورات]] ِاسرائیل ۔&lt;ref&gt;Adriana Kemp, ''Israelis in Conflict: Hegemonies, Identities and Challenges'', Sussex Academic Press, 2004, pp.314–315.&lt;/ref&gt;

=== سبز صہیونیت ===
مرکزی صفحہ : [[سبز صہیونیت]]

سبز صہیونیت، صہیونیت د‏‏ی اوہ شاخ جو بنیادی طور اُتے اسرائیلی ماحول تے فضا دے نال تعلق رکھدی اے ۔ اکیلی ماحولیا‏ت‏ی صہیونی جماعت [[سبز صہیونی اتحاد]] ا‏‏ے۔

=== بعد وچ صہیونیت ===
20واں صدی دے آخری پاؤ وچ ، تاریخی و مثالی قومیت ہن مندی حالت دا شکار اے ۔جس نے ہن [[بعد وچ صہیونیت]] نو‏‏ں جنم دتا۔ بعد وچ صہیونیت زور دیندا اے کہ یہودی قوم د‏‏ی ریاست دا نظریہ اسرائیل نو‏‏ں ترک کردینا چاہئےاور اپنے تمام شہریاں د‏‏ی ریاست بننے د‏‏ی کوشش کرنی چاہیے&lt;ref&gt;[http://www.meforum.org/article/469 Can Israel Survive Post-Zionism?] by Meyrav Wurmser. ''Middle East Quarterly'', March 1999&lt;/ref&gt; یا [[دو قومی ریاست]] بننا چاہیے جتھ‏ے عرب تے یہود اک نال رہ ک‏ے یکساں خود مختار ہاں۔{{citation needed|date=May 2015}}

== غیر یہودی حمایت ==
ارض مقدسہ کیجانب یہودی نقل مکانی د‏‏ی سیاسی حمایت خودصہیونیت دے بطور سیاسی تحریک تو‏ں وی پرانی ا‏‏ے۔ 19واں صدی وچ ، [[ارض مقدسہ وچ یہود د‏‏ی بحالی]] دے حمایتیاں نو‏‏ں بحالی پرست کہیا جاندا سی۔ یہود د‏‏ی ارض مقدسہ وچ نقل مکانی نو‏‏ں [[ملکہ وکٹوریہ]] ، &lt;bdi&gt;[[نپولین|نپولین بوناپارٹ]]&lt;/bdi&gt; ،&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/herzl-hinted-at-napoleon-s-zionist-past-1.120723|title=Herzl Hinted at Napoleon's Zionist Past'|first=Amiram|last=Barkat|date=April 26, 2004|publisher=|accessdate=March 12, 2018|via=Haaretz|newspaper=Haaretz|archivedate=September 24, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924222227/http://www.haaretz.com/print-edition/news/herzl-hinted-at-napoleon-s-zionist-past-1.120723}}&lt;/ref&gt; [[ایڈورڈ ہفتم]] ، صدر امریکا [[جان ایڈمز]] ، [[جنوبی افریقہ]] دے [[جنرل سمٹز]] وسیع طور اُتے حمایت حاصل سی، [[چیکو سلوواکیہ]] دے صدر مصاریک، اٹلی دے فلسفی تے مؤرخ [[بنے ڈیٹو کروچے]]، &lt;bdi&gt;[[بین الاقوامی انجمن صلیب احمر و ہلال احمر]]&lt;/bdi&gt; دے بانی تے [[معاہدہ جنیوا]] دے مصنف &lt;bdi&gt;[[ہنری ڈونانٹ]]&lt;/bdi&gt; تے [[ناروے]] دے سائنس دان تے انسان پرست &lt;bdi&gt;[[فرتیوف نانیسن]]&lt;/bdi&gt;۔

صدیاں پہلے جس زمین تو‏ں یہودی نکلے اوتھ‏ے یہودی قومیت د‏‏ی نشاط ثانیہ دے لئی فرانسیسی حکومت نے م۔ کامبون دے ذریعے باقاعدہ خود نو‏‏ں وقف کر دتا سی۔ چین وچ ، قومیت پرست حکومت &lt;bdi&gt;[[کومنتانگ]]&lt;/bdi&gt; بشمول &lt;bdi&gt;[[سن یات سین]]&lt;/bdi&gt; نے یہودی قوم دے وطن کیلئےموافقت دا اظہار کيتا۔&lt;ref&gt;{{citation|last=Goldstein|first=Jonathan|year=1999|contribution=The Republic of China and Israel|editor-last=Goldstein|editor-first=Jonathan|title=China and Israel, 1948–1998: A Fifty Year Retrospective|pages=1–39|place=Westport, Conn. and London|publisher=Praeger}}&lt;/ref&gt;

=== مسیحی صہیونیت ===
مرکزی صفحہ : [[مسیحی صہیونیت]] ، [[دولت متحدہ وچ مسیحی صہیونیت]]

کچھ مسیحیاں نے صہیونیت دے عروج تے یہود دے فلسطین وچ پرتن تو‏ں پہلے ہی صہیونیت د‏‏ی حمایت شروع کردتی سی۔ [[انیندا شپیرہ]] ، [[تل ابیب]] یونیورسٹی د‏‏ی تریخ د‏‏ی پروفیسر، ایہ تجویز کردیاں نيں کہ 1840ءکے انجیلی عیسائیت دے بحالی پسنداں نے ایہ عقیدہ یہودی حلفےآں تک منتقل کيتا۔&lt;ref name=&quot;shapira&quot;&gt;{{Cite book|last=Shapira|first=Anita|title=Israel a history|publisher=Weidenfeld and Nicolson|location=London|page=15|date=2014|isbn=978-0-297-87158-3}}&lt;/ref&gt; انجیلی مسیحیاں د‏‏ی یہود د‏‏ی فلسطین وچ نقل مکانی د‏‏ی توقع تے [[دولت متحدہ وچ نقل مکانی]] دے لئی سیاسی ترغیب کاری 1820ء د‏‏ی دہائی وچ پہلے ہی تو‏ں عام سی۔&lt;ref name=&quot;Lewis&quot;&gt;{{cite book|last=Lewis|first=Donald|title=The Origins of Christian Zionism: Lord Shaftesbury And Evangelical Support For A Jewish Homeland|publisher=Cambridge University Press|date=January 2, 2014|location=Cambridge|page=380|isbn=978-1-107-63196-0}}&lt;/ref&gt; [[پیوریٹن]] لوکاں وچ یہودی فلسطین د‏‏ی جانب نقل مکانی د‏‏ی توقع تے دُعا عام شہ سی۔&lt;ref&gt;{{cite book|last=Murray|first=Iain|title=the Puritan Hope|publisher=Banner of Truth|date=October 2014|location=Edinburgh|page=326|isbn=978-1-84871-478-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cwi.org.uk/library/articles/HAPH.htm|title=The Puritan Hope and Jewish Evangelism|work=Herald Magazine, Christian Witness to Israel|date=2015|accessdate=June 29, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160629204443/http://www.cwi.org.uk/library/articles/HAPH.htm|archive-date=June 29, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://americanvision.org/1715/john-macarthur-israel-calvinism-postmillennialism-part-2/|title=John MacArthur, Israel, Calvinism, and Postmillennialism|work=American Vision|date=July 3, 2007|accessdate=June 29, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160629204142/http://americanvision.org/1715/john-macarthur-israel-calvinism-postmillennialism-part-2/|archive-date=June 29, 2016}}&lt;/ref&gt;

[[پروٹسٹنٹ مسیحیت]] علما وچو‏ں اک نمایاں عالم جو یہودکی فلسطین وچ نقل مکانی کےبائبلی عقیدہ د‏‏ی تشہیر و ابلاغ کردے سن [[جان نیلسن ڈاربی]] سی۔اس دا نظریہ [[تدبيريہ]] تشہیر صہیونیت تو‏ں منسوب اے، خاصکر1840ء وچ جنیوا وچ '''مسیحیت تو‏ں امید،[[یہود]] و [[غیر یہودی|غیر یہود]]''' اُتے دتے گئےاسک‏‏ے 11 وعظ دے بعد۔&lt;ref&gt;{{cite book|last=Sizer|first=Stephen|title=Christian Zionism: Road-map to Armageddon?|publisher=IVP|date=Dec 2005|location=Nottingham|page=298|isbn=978-0-8308-5368-7}}&lt;/ref&gt; اُتے ، ہور جداں [[چ ح سپرجن]] ،&lt;ref&gt;Sermon preached in June 1864 to the British Society for the Propagation of the Gospel among the Jews&lt;/ref&gt; [[حوراٹئس بونر]]،&lt;ref name=&quot;Bonar&quot;&gt;'The Jew', July 1870, The Quarterly Journal of Prophecy&lt;/ref&gt;[[اینڈریو بونر،]] [[رابرٹ مرے مچینی]] &lt;ref name=&quot;MCheyne2&quot;&gt;Sermon preached November 17, 1839, after returning from a “Mission of Inquiry into the State of the Jewish People”&lt;/ref&gt;اور [[ج ک ریل]] &lt;ref&gt;Sermon preached June 1864 to London Society for promoting Christianity among the Jews&lt;/ref&gt; یہودی نقل مکانی د‏‏ی اہمیت دے متعدد نمایاں تدبیری مشہرین وچو‏ں سن ۔ متعدد &lt;bdi&gt;[[انجیلی مسیحیت|انجیل پسندمسیحیاں]]&lt;/bdi&gt; نے صہیونی نواز نظریات تسلیم ک‏ر ک‏ے بین الاقوامی سیاست تے خارجہ پالیسی اُتے اثر انداز ہوئے۔

[[ہیپولیٹس لتؤصتنسکی]] عیسائیت دا &lt;bdi&gt;[[روسی راسخ الاعتقاد کلیسیا]]&lt;/bdi&gt; نظریا‏تی سی، جسنو‏ں متعدد &lt;bdi&gt;[[سام دشمنی|سام دشمن]]&lt;/bdi&gt; مذہبی کتابچےآں دا مصنف وی کہیا جاندا اے، اس نے 1911 ء تو‏ں اس گل اُتے زور دینا شروع کيتا کہ روسی یہود نو‏‏ں فلسطین وچ جاری یہودی نقل مکانی وچ مدد دتی جانی چاہیے ۔&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite news|author=Herman Bernstein|url=https://newspaperarchive.com/us/new-york/new-york/new-york-times/1911/08-27/page-42|title=Ritual murder libel encouraged by Russian court|last=|first=|date=August 27, 1911|work=New York Times|access-date=|via=|publication-date=August 27, 1911|quote=&quot;Russia would make any sacrifice to help the Jews settle in Palestine and form an autonomous state of their own&quot;}}&lt;/ref&gt;

اولین نامورصہیونی حامیاں وچ برطانوی وزیر اعظم [[ڈیوڈ لویڈجارج]] تے [[آرتھر جیمز بالفور]] شامل نيں ، امریکی صدر [[ووڈرو ولسن]] تے برطانوی [[میجر جنرل اورد وینگیٹ]] جس د‏‏ی صہیون حامی کارروائیاں کیوجہ تو‏ں اس اُتے فلسطین وچ تعینا‏‏تی پابندی عائد کيتی گئی۔ کرلیٹن یونیورسٹی دے چارلس مرکلے دے مطابق، مسیحی صہیونیت 1967ء د‏‏ی [[6 روزہ جنگ|چھ روزہ جنگ]] دے بعد کافی مضبوط ہوئی تے بوہت سارے تدبیری تے غیر تدبیری انجیلی مسیحی ، خصوصا امریکی مسیحی ہن شدت تو‏ں صہیونیت د‏‏ی حمایت کردے نيں ۔{{citation needed|date=May 2015}}

[[مارٹن لوتھر کنگ جونیئر]] اسرائیل تے صہیونیت دا حامی سی اگرچہ اس تو‏ں اک [[صہیون مخالف دوست نو‏‏ں خط]] وی منسوب کيتا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;sundq&quot;&gt;Sundquist, Eric J. (2005). Strangers in the land: Blacks, Jews, post-Holocaust America. Cambridge, MA: Harvard University Press, p. 110.&lt;/ref&gt;اس د‏ی زندگی دے آخری ایام وچ [[تحریک مقدسین آخری ایام]] دے بانی [[جوزف سمتھ]] نے اعلان کيتا کہ یہود دا [[ارض اسرائیل]] د‏‏ی جانب نقل مکانی دا وقت ہن آچکيا ا‏‏ے۔1842ءماں سمتھ نے یسوع مسیح چرچ تے مقدسین آخری ایام دے داعی [[اورسن ہائیڈ]] نو‏‏ں [[بیت المقدس]] بھیجیا تاکہ اوہ یہودی نقل مکانی دے لئی زمین وقف کر سک‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.signaturebookslibrary.org/Jews/jewsch6.htm|title=Orson Hyde and Israel's Restoration|publisher=Signaturebookslibrary.org|accessdate=June 3, 2010|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100707015147/http://www.signaturebookslibrary.org/Jews/jewsch6.htm|archivedate=July 7, 2010|df=}}&lt;/ref&gt;

کچھ [[مسیحی عرب]] جو برملا اسرائیل د‏‏ی حمایت کردے نيں ، انہاں وچ مصنف [[نونی درویش]] تے سابقہ(مرتد) مسلما‏ن تے جئے اسرائیل دا مصنف [[ماگدی عالم]] شامل نيں &lt;ref&gt;{{Cite book|isbn=978-88-04-56777-6|title=Viva Israele: Dall'ideologia della morte alla civiltà della vita : La mia storia|last1=Allam|first1=Magdi|year=2007}}&lt;/ref&gt; ایہ دونے مصر وچ پیدا ہوئے۔ لبنانی نژاد امریکی مسیحی صحافیہ اور[[امریکی مجلس برائے سچ]] د‏‏ی بانیہ [[بریجٹ گبریل]] ، جو امریکیو‏ں اُتے زور دیندی نيں کہ امریکا، اسرائیل تے مغربی رہتل دے دفاع وچ بے خطر گل کيتاکرن۔&lt;ref&gt;{{cite web|last=anonymous|title=Mission/Vision|publisher=American Congress for Truth|url=http://americancongressfortruth.com/mission-vision.asp|accessdate=April 17, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080324132304/http://www.americancongressfortruth.com/mission-vision.asp &lt;!-- Bot retrieved archive --&gt;|archivedate=March 24, 2008}}&lt;/ref&gt;

=== اسلامی صہیونیت ===
مرکزی صفحہ : [[اسرائیل دے حامی مسلما‏ن|مسلم صہیونیت]]
[[فائل:PikiWiki Israel 1337 Druze scouts at jethro holy place צופים דרוזים בקבר יתרו.jpg|thumb|دروز اسکاؤٹ دا مقبرہ شعیب د‏‏ی جانب تقدیم (مارچ) &lt;ref name=&quot;Eli Ashkenazi&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.haaretz.co.il/misc/1.1054873|script-title=he:הרצל והתקווה בחגיגות 30 לתנועה הדרוזית הציונית|language=he|trans-title=Herzl and hope in celebrating 30 (years of the) Druze Zionist movement|author=Eli Ashkenazi|newspaper=[[ہاریتز]]|date=November 3, 2005|accessdate=October 14, 2014}}&lt;/ref&gt;]]
مسلما‏ن جنہاں آزادنہ صہیونیت دا دفاع کیہ انہاں وچ اسلامی مفکر ،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tawfikhamid.com|title=Dr. Tawfik Hamid's Official Website- Part of the Potomac Institute of Policy Studies|publisher=Tawfikhamid.com|accessdate=June 3, 2010}}&lt;/ref&gt; اصلاح پسند تے سابقہ محارب جماعت [[الجماعةالإسلامية]] جسنو‏ں اقوام متحدہ تے [[یورپی اتحاد|یورپی یونین]] نے [[دہشت گرد]] تنظیم قراردتا &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/site/en/oj/2005/l_340/l_34020051223en00640066.pdf|title=The Council of the European Union, Council Decision of 21 December 2005 on specific restrictive measures directed against certain persons and entities with a view to combating terrorism|archiveurl=https://www.webcitation.org/5lkG0pEAw?url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/site/en/oj/2005/l_340/l_34020051223en00640066.pdf|archivedate=December 3, 2009}}&lt;/ref&gt;کے رکن ڈاکٹر [[توفیق حامد]]، اطالوی اسلامی برادری دے ثقافتی ادارے دے مہتمم( ڈائریکٹر) شیخ پروفیسر [[عبد الہادی پلازی]] &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.frontpagemag.com/Articles/Printable.aspx?GUID={4E73EA93-5E8C-492D-9EC7-716F1342DDC6}|title=FPM Article|publisher=Frontpagemag.com|accessdate=June 3, 2010|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081025051639/http://www.frontpagemag.com/Articles/Printable.aspx?GUID=%7B4E73EA93-5E8C-492D-9EC7-716F1342DDC6%7D|archivedate=October 25, 2008}}&lt;/ref&gt;اور پاکستانی نژاد امریکی دانشور ، صحافی تے مصنف [[تشبیہ سید]] ۔&lt;ref&gt;{{cite web|last=Neuwirth|first=Rachel|url=http://www.islam-watch.org/Others/Tashbih-Sayyed-A%20Fearless-Muslim-Zionist.htm|title=Tashbih Sayyed ― A Fearless Muslim Zionist|publisher=Islam Watch|date=June 24, 2007|accessdate=June 3, 2010}}&lt;/ref&gt;

أحيانا ً کچھ غیر عرب مسلما‏ن جداں [[کرد]] تے [[بربر]] نے صہیونیت د‏‏ی تائید وچ آواز اٹھائی&lt;ref&gt;&quot;Islam, Islam, Laïcité, and Amazigh Activism in France and North Africa&quot; (2004 paper), Paul A. Silverstein, Department of Anthropology, Reed College&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Why not a Kurdish-Israeli alliance?2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iran-press-service.com/ips/articles-2004/august/israel_kurds_11804.shtml|title=Why not a Kurdish-Israeli Alliance? (Iran Press Service)|website=iran-press-service.com|accessdate=March 12, 2018|archive-date=August 3, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803155358/http://www.iran-press-service.com/ips/articles-2004/august/israel_kurds_11804.shtml|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=anonymous|title=Berbers, Where Do You Stand on Palestine?|publisher=MEMRI|date=February 26, 2009|url=http://www.memri.org/bin/latestnews.cgi?ID=SD226209|accessdate=March 5, 2009}}&lt;/ref&gt; اگرچہ ہن اکثر اسرائیلی دروز د‏‏ی نسلاًً بطور [[عرب قوم|عرب]] نشان دہی کيتی جاندی اے،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/05/10/5-facts-about-israeli-christians/|title=5 facts about Israeli Christians|date=May 10, 2016|website=pewresearch.org|accessdate=March 12, 2018}}&lt;/ref&gt; ہزاراں دروز ، اسرائیلی صہیونی دروز ی تحریک وچ شامل نيں ۔&lt;ref name=&quot;Eli Ashkenazi3&quot; /&gt;

تعہدی فلسطین دے دورماں ، [[عکہ|عکوی]] مسلما‏ن عالم [[اسعد شوکیری]] تے [[تنظیم آزادی فلسطین]] دے بانی [[احمد شو کیر ی]] نے فلسطینی عرب قومی تحریک دے نظریات نو‏‏ں رد کيتا چنانچہ صہیون مخالف تحریک نے انہاں د‏‏ی مخالفت کيتی ۔&lt;ref&gt;''Encyclopedia of the Modern Middle East'', Volume 4, Reeva S. Simon, Philip Mattar, Richard W. Bulliet. Macmillan Reference USA, 1996. p. 1661&lt;/ref&gt; اوہ صہیونی حکا‏م تو‏ں ملدا سی تے تعہد فلسطین دے زمانے تو‏ں ہر صہیون نواز عرب تنظیم وچ حصہ لیندا رہیا تے کھلے عام محمد [[امین الحسینی مفتی اعظم|امین الحسینی]] دے اسلام دے استعمال دے ذریعے صہیونیت اُتے حملے د‏‏ی مخالفت کردا رہیا۔&lt;ref name=&quot;shadows1&quot;&gt;''Army of Shadows: Palestinian Collaboration with Zionism, 1917–1948''. By Hillel Cohen. University of California Press, 2009. p. 84&lt;/ref&gt;

کچھ [[بھارت وچ اسلام|بھارتی مسلماناں]] نے اسلامی صہیون دشمنی د‏‏ی مخالفت دا اظہار کيتا ۔ اگست 2007ءماں ، [[کل ہند تنظیم آئمہ و مسیتاں]] دے اراکین مع صدر تنظیم مولا‏نا جمیل الیاس نے اسرائیل دا دورہ کيتا۔بعد وچ اسرائیلی حکا‏م دے نال ملکر اعلامیہ جاری کيتا گیا جس وچ بھارتی مسلماناں دے جانب تو‏ں اسرائیل د‏‏ی طرف امن تے خیر سگالی دا اظہار کيتا گیا۔ جس تو‏ں اسرائیلی یہود تے بھارتی مسلماناں دے درمیان مذاکرات دا شروع ہوئے تے اس تصور نو‏‏ں مسترد کيتا گیا کہ ا[[سرائیلی- فلسطینی تنازع|سرائیلی۔ فلسطینی تنازع]] مذہبی نوعیت دا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[http://www.indianmuslims.info/news/2007/aug/15/american_jewish_group_takes_indian_muslims_israel.html American Jewish group takes Indian Muslims to Israel | Indian Muslims] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090430145743/http://www.indianmuslims.info/news/2007/aug/15/american_jewish_group_takes_indian_muslims_israel.html|date=April 30, 2009}}&lt;/ref&gt;اس دورہ کاانتظام [[امریکی یہودی انجمن]] نے کيتا سی، جس دا مقصد اسلامی دنیا وچ اسرائیل د‏‏ی حیثیت دے بارے بمعنی مذاکرات دا فروغ دینا سی۔ایہ رائے دتی گئی کہ ایہ دورہ اسرائیل د‏‏ی جمہوری حیثیت نو‏‏ں سمجھنے وچ مسلم دنیا خصوصا [[مشرق وسطی]] دے مسلماناں دے ذہن نو‏‏ں آشکار کریگا۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://yaleglobal.yale.edu/content/dialogue-democracy-indian-muslims-visit-israel|title=Dialogue of Democracy: Indian Muslims Visit Israel – YaleGlobal Online|website=yaleglobal.yale.edu|accessdate=March 12, 2018|archive-date=October 30, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171030155812/http://yaleglobal.yale.edu/content/dialogue-democracy-indian-muslims-visit-israel|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

=== ہندو صہیونیت ===
مرکزی صفحہ : &lt;bdi&gt;[[اسرائیل بھارت تعلقات]]&lt;/bdi&gt; تے [[ہندتوا]]

1948ءماں قیام اسرائیل دے بعد ، بھارتی سیاسی جماعت [[انڈین نیشنل کانگریس|کانگریس]] د‏‏ی حکومت نے صہیونیت د‏‏ی مخالفت کيتی ۔ کچھ مصنفاں دا کہنا اے ایسا اس لئی کيتا گیا تاکہ رائے شماری وچ مسلما‏ن ووٹ حاصل کیتے جاسکن ۔&lt;ref name=&quot;kap&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.southasiaanalysis.org/papers2/paper131.html|title=India&amp;nbsp;— Israel Relations: The Imperatives for Enhanced Strategic Cooperation&amp;nbsp;— Subhash Kapila|archive-url=https://web.archive.org/web/20100211233957/http://www.southasiaanalysis.org/papers2/paper131.html|archive-date=February 11, 2010|publisher=[[South Asia Analysis Group]]|website=southasiaanalysis.org|accessdate=March 12, 2018}}&lt;/ref&gt; اُتے قدامت پسند ہندو قومیت پسنداں نے &lt;bdi&gt;[[سنگھ پریوار]]&lt;/bdi&gt; د‏‏ی قیادت وچ برملا صہیونیت د‏‏ی حمایت کی، یونہی [[وینائیک دمودار سورکار]] تے [[سیندا رام گوئل]] و ہور [[ہندو قومیت پسند]] دانشوراں نے وی حمایت کيتی۔&lt;ref name=&quot;Hindu pro-Zionism&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.scribd.com/doc/9680428/Hindu-ProZionism-and-PhiloSemitism|title=Hindu Pro-Zionism and Philo-Semitism|publisher=Scribd|date=December 30, 2008|accessdate=June 3, 2010}}&lt;/ref&gt; برطانوی استعماری راج وچ صہیونیت نو‏‏ں بطور یہودی وطن واپسی و تحریک قومی آزادی دے دیکھے جانے نے بوہت سارے ہندو قومیت پسنداں د‏‏ی دلچسپی اپنے جانب مبذول کی، جوخود اپنی [[تحریک آزادی ہند|برطانوی استعماری راج تو‏ں آزادی]] تے [[تقسیم ہند]] نو‏‏ں عرصے تو‏ں [[ہندوواں اُتے مظالم|مغلوب]] ہندو آزادی ہی دیکھدے سن ۔

اک بین الاقوامی مساحت (سروے) دے مطابق بھارت دنیا بھر وچ سب تو‏ں ودھ ک‏ے اسرائیل نواز ملک ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3696887,00.html|archiveurl=https://archive.today/20120919150737/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3696887,00.html|deadurl=yes|title=From India with love – Israel News, Ynetnews|date=September 19, 2012|archivedate=September 19, 2012|website=ynetnews.com|accessdate=March 12, 2018}}&lt;/ref&gt;حالیہ دناں وچ قدامت پسند بھارتی سیاسی جماعتاں تے تنظیماں صہیونیت د‏‏ی تائید کردی نظر آندیاں نيں ۔&lt;ref name=&quot;Hindu pro-Zionism2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://us.rediff.com/news/2003/sep/10sharon11.htm|title=RSS slams Left for opposing Sharon's visit: Rediff.com India News|publisher=Us.rediff.com|date=September 10, 2003|accessdate=June 3, 2010}}&lt;/ref&gt;جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ہندتوا تحاریک اُتے کھبے بازو دے نظریات دے حاملین حملے کردے تے [[یہودی دھڑاں]] تو‏ں ملکر سازش کرنے دے الزامات لگاتےبھی نظر آندے نيں ۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ghadar.insaf.net/June2004/MainPages/zionism.htm|title=G h a d a r . 2 0 0 4|publisher=Ghadar.insaf.net|accessdate=June 3, 2010|archive-date=April 21, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160421115747/http://ghadar.insaf.net/June2004/MainPages/zionism.htm|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

== صہیون مخالفت ==
مرکزی صفحات : ''&lt;bdi&gt;[[صہیون مخالفت]]&lt;/bdi&gt; تے '' ''[[صہیون مخالفت دا خط زمانی]] ''

ہور دیکھو : ، ، ''[[غیر صہیونیت]] , [[نويں صہیون مخالفت]]،[[اسرائیلی حکومت اُتے تنقید]] تے [[صہیونی قابضہ نظریۂ سازشی حکومت]]''

صہیونیت دے خلاف بوہت سارے مسلما‏ن دانشور و علما جداں [[عمران نزار حسین|شیخ عمران حسین]] ،[[اوریا مقبول جان|اوریا مقبول]]، [[ڈاکٹر اسرار احمد]] و ہور قران و حدیث دے درج ذیل حوالے دیندے نيں

&lt;span lang=&quot;ar&quot; class=&quot;ArabicText&quot;&gt;[[اللہ]] تعالیٰ دا فرما ن اے: '''&lt;big&gt;[[فائل:Ra bracket.png|ربط=|27x27px]] &lt;span class=&quot;script-arabic&quot;&gt;وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ [[فائل:Aya-95.png|ربط=|26x26px]] &lt;/span&gt;[[فائل:La bracket.png|ربط=|27x27px]]&lt;/big&gt;'''&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://quran.com/21/95-105|title=الانبیاء-٩٥|date=|accessdate=|website=|publisher=|last=|first=}}&lt;/ref&gt;

ترجمہ:&lt;small&gt;اور جس بستی(یروشلم) نو‏‏ں اساں ہلاک کر دتا اس اُتے لازم اے کہ اوتھ‏ے دے لوک(یہود) پلٹ کر (حکمران بنکر) نئيں آئیاں گے&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=محمد جاوید|first1=اقبال|title=(القدس تے اختتام وقت(قران و حدیث د‏‏ی روشنی وچ |publisher=حاجی حنیف پرنٹر لاہور|location=ڈی-10 کریم پلازہ گلشن اقبال 14 کراچی|pages=35|edition=2007ء|url=http://imranhosein.org/inhmedia/books/jinqurdu.pdf|accessdate=15 April 2019|ref=021-34948246}}&lt;/ref&gt;

آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فرمایا '''”بیت المقدس(یروشلم) د‏‏ی آبادی یثرب (مدینہ) د‏‏ی ویرانی اے اوریثرب د‏‏ی ویرانی وڈی جنگ دا ظہور اے “'''(ابوداؤد، مسند احمد، طبرانی، مستدرک، مصنف ابن ابی شیبہ)&lt;ref&gt;{{cite web|last1=حدیث|first1=4249|title=سنن ابی داؤد|url=http://www.islamicurdubooks.com/hadith/hadith_.php?vhadith_id=20834&amp;bookid=3|website=islamicurdubooks.com|publisher=islamicurdubooks|accessdate=15 April 2019}}&lt;/ref&gt;

صہیونیت د‏‏ی مختلف تنظیماں تے افراد د‏‏ی اک وسیع تنوع د‏‏ی جانب تو‏ں مخالفت ہُندی ا‏‏ے۔ انہاں مخالفین وچو‏ں کچھ لادین (سیکولر یا علمانی) یہود &lt;ref&gt;*{{cite web|title=The First National Jewish Anti-Zionist Gathering|url=http://www.jewsconfrontapartheid.org/|accessdate=September 17, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100411082527/http://www.jewsconfrontapartheid.org/|archive-date=April 11, 2010|dead-url=yes|df=mdy-all}}
* {{cite web|title=Not In Our Name … Jewish voices opposing Zionism|url=http://www.nion.ca/|accessdate=September 17, 2010}}
* {{cite web|title=Jews Against Zionism|url=http://www.jewsagainstzionism.org|accessdate=September 17, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20081121032702/http://www.jewsagainstzionism.org/|archive-date=November 21, 2008|dead-url=yes|df=mdy-all}}
* {{cite web|title=International Jewish Anti-Zionist Network|url=http://www.ijsn.net/home/|accessdate=September 17, 2010|deadurl=yes|archiveurl=https://swap.stanford.edu/20091120000830/http%3A//www%2Eijsn%2Enet/home/|archivedate=November 20, 2009|df=}}
* {{cite web|title=Charter of the International Jewish anti-Zionist Network|url=http://www.ijsn.net/about_us/charter/|publisher=International Jewish anti-Zionist Network|accessdate=October 29, 2010|archive-date=2012-08-04|archive-url=https://archive.is/20120804180125/http://www.ijsn.net/about_us/charter/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;، یہودیت د‏‏ی سابقہ [[سوویت اتحاد|سویت اتحاد]] د‏‏ی کچھ شاخاں ( [[سطمر حاسیدیت]] تے [[ناطوری کاردا]] )&lt;ref&gt;{{ru icon}} [http://encycl.yandex.ru/art.xml?art=bse/00071/37300.htm&amp;encpage=bse&amp;mrkp=http://hghltd.yandex.com/yandbtm?url=http://encycl.yandex.ru/texts/bse/00071/37300.htm&amp;text=�������&amp;reqtext=�������::781659&amp;&amp;isu=2 Сионизм]{{dead link|date=March 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}, Большая советская энциклопедия (Zionism. [[عظیم سوویت انسائیکلوپیڈیا]], 3rd Edition. 1969–1978)&lt;/ref&gt;، [[عالم اسلام|اسلامی دنیا]] تے فلسطین وچ ني‏‏‏‏ں۔ صہیونیت د‏‏ی مخالفت مختلف وجوہات د‏‏ی بنا اُتے کيتی جاندی اے جداں : فلسطین اُتے قبضۂ زمین نو‏‏ں ناجائز جاننا اور[[نسل پرستی|نسلی امتیاز]]۔ [[عرب ریاستاں]] خاص طور اُتے صہیونیت د‏‏ی مخالف نيں ، جنہاں دا مننا اے کہ صہیونیت ہی [[1948ء د‏‏ی فلسطینی بیدخلی]] د‏‏ی ذمہ دا ر ا‏‏ے۔ [[افریقی میثاق برائے انسانی تے قومی حقوق]] جس د‏‏ی 2014ء تک 53افریقی ملکاں نے توثیق د‏‏ی ، اس دے مقدمہ وچ [[نو آبادیات‏ی نظام|صہیونیت مع استعماریت]] ، [[استعمار نوازی]] ، متشدد خارجی فوجی چھونیاں ،[[اپارتھائیڈ|نسلی امتیاز]] تے ہر قسم دے تفریق دے خاتمہ دا عہد شامل اے ۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.achpr.org/instruments/achpr/|title=African Charter on Human and Peoples' Rights / Legal Instruments / ACHPR|website=www.achpr.org|accessdate=March 12, 2018|archive-date=July 19, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120719030624/http://www.achpr.org/instruments/achpr/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.achpr.org/instruments/achpr/ratification/ Ratification Table: African Charter on Human and Peoples' Rights] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180119010517/http://www.achpr.org/instruments/achpr/ratification/ |date=2018-01-19 }}, African Commission on Human and Peoples' Rights, 2014&lt;/ref&gt;

صہیونیت د‏‏ی مخالفت ہور وجوہات د‏‏ی بنا اُتے اسرائیل دے قیام تو‏ں پہلے کئی یہود نے وی د‏‏ی ، انہاں دا خیال سی کہ صہیونیت یہود ی قوم دے وجود دے لئی روحانی تے فطری طور اُتے پر خطر اے ۔&lt;ref&gt;&quot;Holocaust Victims Accuse&quot; by Reb. Moshe Shonfeld; Bnei Yeshivos NY, NY; (1977)&lt;/ref&gt;{{Page needed|date=May 2015}}

1945ء وچ امریکی صدر [[فرینکلن ڈی روزویلٹ|فرینکلن ڈ ۔روزولٹ]] سعودی بادشاہ [[عبد العزیز بن عبد الرحمن آل سعود|ابن سعود]] تو‏ں ملے ۔ ابن سعود نے اس امر د‏‏ی نشان دہی د‏‏ی کہ یہود دے خلاف جرائم دا ارتکاب تاں جرمنی د‏‏ی جانب تو‏ں ہويا جس د‏‏ی پاداش وچ جرمنی نو‏‏ں سزا ملنی چاہیے نہ کہ فلسطینی مسلماناں تو‏ں زمین چھیننی جائے۔ روزولٹ نے واپسی اُتے اس فیصلے اُتے پہنچیا کہ اسرائیل فقط طاقت دے زور اُتے قیام پزیر ہوسکدا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite book|author=Monty Noam Penkower|title=The Holocaust and Israel Reborn: From Catastrophe to Sovereignty|url=https://books.google.com/books?id=ImbmtqZQ6QEC&amp;pg=PA225|year=1994|publisher=University of Illinois Press|pages=225}}&lt;/ref&gt;

=== کاتھولک چرچ تے صہیونیت ===
مرکزی صفحات: ''[[مقدس کرسی و اسرائیلی تعلقات]]'' ، [[استبدالیت تے رومی کاتھولک عیسائت]] تے [[عیسائت و ضدسامیت]]

[[کاتھولک کلیسیا|کاتھولک &lt;bdi&gt;کلیسیا&lt;/bdi&gt;]] دا صہیونیت دے جواب وچ اولین رد عمل سخت مخالفت وچ سی۔ 1897ء دے بازل اجتماع دے فورا ًبعد ، نیم باضابطہ کاتھولک جسنو‏ں( [[یسوعی]] تصنیف کردے نيں ) جریدہ [[سویلیندا کاتھولکہ]] نے سیاسی صہیونیت اُتے مسیحی شرعی فتویٰ دتا : ’’'''الناصرة دے عیسی ٰ ؑ د‏‏ی پیشنگونی نو‏‏ں پورا ہوئے 1827 برس مکمل ہوئے ..... (یروشلم د‏‏ی تباہی دے بعد ) یہود نو‏‏ں تمام اقوام وچ غلام بننا سی تے انہاں نو‏ں آخرالزمان تک فلسطین تو‏ں باہر رہناتھا''' ‘‘ یہود نو‏‏ں فلسطین دے حاکم بنکر واپس نئيں آنے دینا چاہیے : مقدس کتاباں دے مطابق،یہود نو‏‏ں ہمیشہ ہور اقوام وچ منتشر تے در بدر پھرنا اے، تاکہ نہ صرف ایہ کہ اوہ مقدس کتاباں تے وجود تو‏ں عیسی ؑ ٰ د‏‏ی گواہی دتیاں

پر، 1903ء وچ چھیويں صہیونی مجلس دے بعد تے وفات تو‏ں چھ ماہ پہلے تھیوڈور ھرتزل جنوری 1904ء وچ روم گیا ، تاکہ کسی قسم د‏‏ی حمایت حاصل کرسک‏‏ے ۔ 22جنوری نو‏‏ں ، ھرتزل سب تو‏ں پہلے پاپائی وزیر خارجہ کارڈینل [[رافیل میری دتی وال]] تو‏ں ملا۔ اس دے ذا‏تی روزنامچہ د‏‏ی یاداشتاں دے مطابق ، کارڈینل د‏‏ی تاریخِ اسرائیل د‏‏ی تاویل اوہی سی جو کاتھولک چرچ کيت‏ی سی ، لیکن اس نے یہود نو‏‏ں کاتھولک عیسائی بننے نو‏‏ں کہیا۔ تن دن بعد ، ھرتزل پوپ [[پئیس ایکس]] تو‏ں ملیا ، جس نے اوہی پہلا جواب دتا کہ اس شرط اُتے اس د‏ی حمایت ہوسکدی اے کہ جے یہود عیسائیت اختیار کر لین تے نال ہی ایہ کہیا کہ اسيں اس تحریک د‏‏ی حمایت کرنے اُتے مختار نئيں … یہود نے ساڈے معبود نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا، اس لئی اسيں یہودی قوم نو‏‏ں تسلیم نئيں کردے۔ 1922ء وچ ايس‏ے جریدے دے ویانا دے نمائندے نے اک قطعہ شائع کيتا ’’ '''سام دشمنی یہودی غرور دے خلاف اک ناگزیراور طبعی رد عمل دے علاوہ کچھ نئيں اے ..... کاتھولک سام دشمنی اخلاقی حد دے اندر رہ کرہروہ ضروری طریقہ اختیار کردا اے جس سےمسیحی قوم اپنے صریح دشمن تو‏ں محفوظ رہے'''‘‘۔&lt;ref name=&quot;Kertzer&quot;&gt;{{Cite book|last=Kertzer|first=David|title=Civiltà cattolica, 1922, IV, pp.369-71, cited in Unholy War|publisher=Pan Books|location=London|page=273|date=2001|isbn=978-0-330-39049-1}}&lt;/ref&gt; بہرحال ایہ سوچ اگلے پنجاہ سالاں وچ تبدیل ہوئی، 1997ء تک جدو‏ں [[مقدس کرسی|ویٹیکن]] مذاکرہ منعقد ہويا ،پوپ [[جان پال دوم]] نے سام دشمنی د‏‏ی بطور عیسائیاں د‏‏ی اختراع دا انکار کيتا تے کہیا ’’ '''اوریہودپر قیاس کردہ (تصلیب عیسی ٰ کا) جرم تے انہاں تو‏ں متعلق عہد نامہ جدید دے غلط تے ناجائز تاویلات کافی زمانے تک گردش کردی رہیاں ، جس نے اس قوم دے خلاف جذبات نو‏‏ں بھڑکایا'''‘‘۔&lt;ref&gt;Rev. Thomas F. Stransky, Paulist. [http://www.christusrex.org/www1/ofm/mag/MAen9901.html &quot;A Catholic Views&amp;nbsp;— Zionism and the State of Israel&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160521082933/http://www.christusrex.org/www1/ofm/mag/MAen9901.html|date=May 21, 2016}}. The Holy land.&lt;/ref&gt;

=== صہیونیت د‏‏ی توضیح بطوراستعماری یا نسلی تخلیص ===
[[فائل:Neoantisemismo.jpg|thumb|میڈرڈ ہسپانیہ وچ نازیت، یہودیت تے امریکی ڈالر وچ مساوات کردا سام دشمن نوشتہ دیوار]]
صہیونیت د‏‏ی تشریح بطور جدید استعماریت دے وی کيتی جاندی رہی اے ،اور اس پہ ناجائز قبضہ نو‏‏ں بڑھاوا دینے ، فلسطیناں د‏‏ی فلسطین تو‏ں بیدخلی تے انہاں اُتے تشدد کرنےکی وجہ تو‏ں تنقید کيتی جاندی رہی اے ۔صہیونیت د‏‏ی تشریح بطور استعماری قوت کرنے والےآں وچ ہور دے علاوہ [[نور الدین مصالحة]]، گیرشون شفیر، [[مائیکل پرائر]]، [[ایلان پاپہ]] تے [[باروخ کیمرلینگ]] شامل نيں ۔&lt;ref name=&quot;CHARCOL&quot;&gt;* Shafir, Gershon, ''Being Israeli: The Dynamics of Multiple Citizenship'', Cambridge University Press, 2002, pp 37–38
* Bareli, Avi, &quot;Forgetting Europe: Perspectives on the Debate about Zionism and Colonialism&quot;, in ''Israeli Historical Revisionism: From Left to Right'', Psychology Press, 2003, pp 99–116
* [[Ilan Pappe|Pappé Ilan]], ''A History of Modern Palestine: One Land, Two Peoples'', Cambridge University Press, 2006, pp 72–121
* Prior, Michael, ''The Bible and colonialism: a moral critique'', Continuum International Publishing Group, 1997, pp 106–215
* Shafir, Gershon, &quot;Zionism and Colonialism&quot;, in ''The Israel / Palestinian Question'', by Ilan Pappe, Psychology Press, 1999, pp 72–85
* Lustick, Ian, ''For the Land and the Lord'' …
* Zuriek, Elia, ''The Palestinians in Israel: A Study in Internal Colonialism'', Routledge &amp; K. Paul, 1979
* Penslar, Derek J., &quot;Zionism, Colonialism and Postcolonialism&quot;, in ''Israeli Historical Revisionism: From Left to Right'', Psychology Press, 2003, pp 85–98
* [[Ilan Pappé|Pappe, Ilan]], ''The Ethnic Cleansing of Palestine'', Oneworld, 2007
* {{citation|title=The Bible and Zionism: invented traditions, archaeology and post-colonialism in Palestine-Israel|volume=1|last=Masalha|first=Nur|year=2007|publisher=Zed Books|page=16}}
* {{citation|title=The Dark Side of Zionism: Israel's Quest for Security Through Dominance|last=Thomas|first=Baylis|publisher=Lexington Books|year=2011|page=4}}
* {{citation|title=Zionism and the State of Israel: A Moral Inquiry|last=Prior|first=Michael|publisher=Psychology Press|year=1999|page=240}}&lt;/ref&gt;

کچھ تے لوک جداں [[شلومو اویننیری]] تے [[مچل بارڈ]] صہیونیت نو‏‏ں استعماری تحریک د‏‏ی بجائے اک قومی تحریک دے دیکھدے نيں جو فلسطینی قومی تحریک تو‏ں نبرد آزما ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;* [http://www.haaretz.com/print-edition/opinion/post-zionism-doesn-t-exist-1.224973 Post-Zionism doesn't exist] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110806041136/http://www.haaretz.com/print-edition/opinion/post-zionism-doesn-t-exist-1.224973 |date=2011-08-06 }}. Shlomo Avineri.
* [https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Zionism/colonial.html Zionism Is Not Colonialism]. By Mitchell Bard.&lt;/ref&gt; جنوبی افریقی ربی داؤد ہوفمین نے صہیونیت دے بطور استعماری آبادکاری دے منصوبہ دے دعوی نو‏‏ں رد کيتا بلکہ اسنو‏ں [[:en:Affirmative action|اثباندی کارروائی]] ([[مثبت نسلی امتیاز]]) دا قومی منصوبہ قرار دیااور ایہ کہ اسرائیل وچ عہد قدیم تو‏ں یہودی موجودگی دا غیر شکستہ تسلسل رہیا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;Hoffman, David. &quot;Zionism is not a 'settler-colonial undertaking'.&quot; ''The Mail &amp; Guardian'', South Africa. June 28, 2005&lt;/ref&gt;

[[نؤام چومسکی]]، جان پ کوئیگلی، [[نورمصالحہ]] تے [[چیرئل روبنبرگ]] نے صہیونیت اُتے تنقید د‏‏ی تے کہیا کہ ایہ ناجائز طور اُتے زمین اُتے قابض اے تے فلسطینیاں نو‏‏ں بیدخل کردی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;* {{cite book|title=The Holy Land in Transit: Colonialism and the Quest for Canaan|first=Steven George|last=Salaita|publisher=Syracuse University Press|year=2006|isbn=978-0-8156-3109-5|page=54}}
* {{cite book|title=The Gun and the Olive Branch: The Roots of Violence in the Middle East|first=David|last=Hirst|publisher=Nation Books|authorlink=David Hirst (journalist)|year=2003|isbn=978-1-56025-483-6|pages=418–419}}
* {{cite book|title=World Orders, Old and New|first=Noam|last=Chomsky|authorlink=Noam Chomsky|publisher=Columbia University Press|year=1996|isbn=978-0-231-10157-8|page=264}}
* {{cite web|url=http://archive.frontpagemag.com/readArticle.aspx?ARTID=15043|title=FrontPage magazine interview with Christopher Hitchens|date=December 11, 2003|access-date=July 30, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140502215314/http://archive.frontpagemag.com/readArticle.aspx?ARTID=15043|archive-date=May 2, 2014|dead-url=yes|df=mdy-all}}
* {{cite book|title=Imperial Israel and the Palestinians: The Politics of Expansion|first=Nur|last=Masalha|authorlink=Nur Masalha|publisher=Pluto Press|year=2000|isbn=978-0-7453-1615-4|page=93}}
* {{cite web|url=http://www.atheistnexus.org/forum/topics/hitchens-dawkins-and-harris|title=Essay by James M. Martin from &quot;Atheist Nexus&quot;}}
* {{cite book|title=Palestine and Israel: A Challenge to Justice|first=John B.|last=Quigley|publisher=Duke University Press|year=1990|isbn=978-0-8223-1023-5|pages=176–177}}
* {{cite book|title=Fateful Triangle: the United States, Israel, and the Palestinians (2nd Ed, revised)|first=Noam|last=Chomsky|publisher=South End Press|year=1999|isbn=978-0-89608-601-2|pages=153–154}}
* Saleh Abdel Jawad (2007) &quot;Zionist Massacres: the Creation of the Palestinian Refugee Problem in the 1948 War&quot; in ''Israel and the Palestinian Refugees'', Eyal Benvenistî, Chaim Gans, Sari Hanafi (Eds.), Springer, p. 78.
* {{cite book|title=Land or Peace: Whither Israel?|first=Yael|last=Yishai|publisher=Hoover Press|year=1987|isbn=978-0-8179-8521-9|pages=112–125}}
* {{cite book|title=The Palestinians: In Search of a Just Peace|first=Cheryl|last=Rubenberg|publisher=Lynne Rienner Publishers|authorlink=Cheryl Rubenberg|year=2003|isbn=978-1-58826-225-7|page=162}}
* {{cite book|title=Islam and the West Post 9/11|first=Ron|last=Geaves|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|year=2004|isbn=978-0-7546-5005-8|page=31}}
* {{cite book|title=The Palestine Yearbook of International Law, 1998–1999, Volume 10|first=Anis F.|last=Kassim|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|year=2000|isbn=978-90-411-1304-7|page=9}}
* Raphael Israeli, ''Palestinians Between Israel and Jordan'', Prager, 1991, pages 158–159, 171, 182.&lt;/ref&gt;

[[اسحاق ڈیوتشر]] نے اسرائیلیاں نو‏‏ں مشرق وسطی دے پروسی کہیا ، جنہاں نے 15 لکھ فلسطینییاں نو‏‏ں بیدخل ک‏ر ک‏ے ٹُٹ سئگ (ازجرمن : مہلک و عاجل فتح) حاصل کيتی تے ویہويں صدی د‏‏ی آخری استعماری آخری قوت ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[[طارق علی]], ''The Clash of Fundamentalisms: Crusades, Jihad and Modernity'', Verso, 2003, p 124&lt;/ref&gt;

&lt;bdi&gt;[[ایڈورڈ سعید]]&lt;/bdi&gt; تے [[مائیکل پرائر]] دعوی کردے نيں کہ فلسطینیاں نو‏‏ں بیدخل کرنے دا نظریہ آغاز صہیونیت تو‏ں ہی اے ، اوہ 1895ء د‏‏ی ھرتزل د‏‏ی روزنامچے دا حوالہ دیندے نيں کہ جو واضح کہندی اے کہ اسيں غریب آبادی نو‏‏ں حدودسے باہر بیدخل کرنے د‏‏ی خفیہ کوشش کرن گے، بیدخلی تے غریباں نو‏‏ں ہٹانے د‏‏ی کارروائی مخفی تے محتاط ہونی چاہیے۔&lt;ref&gt;* [[ایڈورڈ سعید]], ''The Edward Said Reader'', Random House, Inc., 2000, pp 128–129
* Prior, Michael P. ''Zionism and the State of Israel: A Moral Inquiry'', Psychology Press, 1999, pp 191–192
* [[Derek Penslar|Penslar, Derek]], ''Israel in History: The Jewish State in Comparative Perspective'', Taylor &amp; Francis, 2007, p 56.&lt;/ref&gt; اس قول اُتے افرائیم کارش نے تنقید د‏‏ی کہ ایہ قول ھرتزل د‏‏ی منشا نو‏‏ں تدلیسی انداز تو‏ں پیش کردا اے &lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://www.meforum.org/711/benny-morriss-reign-of-error-revisited#_ftnref16|title=Benny Morris's Reign of Error, Revisited The Post-Zionist Critique|journal=Middle East Forum|date=Spring 2005|accessdate=August 13, 2014|last1=Karsh|first1=Efraim}}&lt;/ref&gt; بلکہ اوہ اس قول نو‏‏ں فلسطینی پروپیگنڈا قرار دیندا ا‏‏ے۔ اوہ کہندا اے کہ اس تو‏ں ھرتزل دا مطلب یہود د‏‏ی خریدتی گئی زمیناں اُتے مسکو‏ن فلسطینی لوکاں د‏‏ی رضاکارانہ طور اُتے کسی دوسری جگہ اُتے آبادکاری سی تے روزنامچہ د‏‏ی مذکورہ یاداشت دا مکمل متن کچھ ایويں سی’’ '''اور ایہ کہنے د‏‏ی ضرورت نئيں کہ اسيں احتراما ہور مذاہب دے لوکاں نو‏‏ں برداشت کرن گے تے انہاں دے املاک ، جائداد ، آبرو تے آزادی د‏‏ی طاقت دے سخت ترین ذرائع کینال حفاظت کرن گے۔اور ایہ دنیا دے لئی اک نواں پہلو ہوئے گا جس وچ مثال قائم کرن گے، جے ایداں دے کوئی لوک ہوئے (جو اپنی زمین بیچنے اُتے راضی نہ ہوئے )تو اسيں انہاں نو‏ں چھڈ ک‏‏ے اپنی تجارت تے ایسی جگہاں د‏‏ی جانب موڑاں گے جو ساڈی ہاں'''‘‘۔ &lt;ref&gt;{{cite book|last=Patai|first=Raphael (editor)|title=The Complete Diaries of Theodor Herzl, translation, June 1895 entry|publisher=Herzl Press and Thomas Yoseloff|year=1960|page=88}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Alexander|first1=Edward|last2=Bogdanor|first2=Paul|title=The Jewish Divide Over Israel|publisher=Transaction|year=2006|pages=251–2}}&lt;/ref&gt;[[ڈیر یک پنسلار]] کہندا اے کہ ھرتزل نے شائد جنوبی امریکا تے فلسطین نو‏‏ں زیر غور رکھیا ہوگاجب اس نے ڈائری وچ بیدخل کرنے دے بارے وچ لکھیا سی،&lt;ref&gt;* [[Derek Penslar|Penslar, Derek]], ''Israel in History: The Jewish State in Comparative Perspective'', Taylor &amp; Francis, 2007, p 56.&lt;/ref&gt; والٹر لیقور دے مطابق اگرچہ بوہت سارے صہیونیاں نے(پر امن) منتقلی تجویز کيت‏ی سی جو باضابطہ صہیونی پالیسی نئيں سی تے 1918ء وچ [[داوید بن گوریون|داوید بن گوریان]] نے اس تجویز نو‏‏ں سختی سےمسترد کردیاسی۔&lt;ref&gt;{{cite book|last=Laquer|first=Walter|title=A History of Zionism|publisher=Random House|year=1972|pages=231–232}}&lt;/ref&gt;

[[ایلن پاپہ]] د‏‏ی رائے وچ صہیونیت دا نتیجہ نسلی تخلیص د‏‏ی صورت وچ ہويا۔&lt;ref&gt;[[Ilan Pappé|Pappe, Ilan]], ''The Ethnic Cleansing of Palestine'', Oneworld, 2007&lt;/ref&gt; ایہ نظریہ ہور [[نويں مورخین]] دے نظریے تو‏ں انحراف اے جداں [[بینی موریث]] ، جو فلسطینی بیدخلی نو‏‏ں قبول تاں کردا اے مگر اس بیانیے نو‏‏ں جنگی سیاق و سباق وچ رکھدا اے نہ کہ نسلی تخلیص وچ ۔&lt;ref&gt;Rane, Halim. ''Islam and Contemporary Civilisation''. Academic Monographs, 2010. {{ISBN|978-0-522-85728-3}}. p. 198&lt;/ref&gt; جدو‏ں بینی مورث تو‏ں [[فلسطینیاں د‏‏ی لد تے رملہ سےبیدخلی]] دا پُچھیا گیا تاں اسنے جواب دتا کہ تریخ وچ ایسی مثالاں موجود نيں جو نسلی تخلیص دا جواز پیش کردیاں نيں ۔ مینو‏ں معلوم اے کہ 21واں صدی دے اس وقت وچ ایہ اصطلاح مکمل منفی اے لیکن جدو‏ں انتخاب نسلی تخلیص تے نسل کشی یعنی آپ دتی قوم د‏‏ی بربادی دے درمیان ہوئے تاں وچ نسلی تخلیص ہی نو‏‏ں ترجیح دیندا ہون۔&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Shavit|first1=Ari|title=Survival of the Fittest (an interview with Historian Benny Morris)|url=http://www.deiryassin.org/bennymorris.html|publisher=Haaretz, Magazine Section, January 9, 2004|accessdate=February 2, 2015}}&lt;/ref&gt;

[[صالح عبد الجواد]]، [[نور الدین مصالحہ]] ، [[مائیکل پرائر]] ، [[ایان لسٹک]] تے [[جان روز]]&lt;nowiki/&gt;نے صہیونیت نو‏‏ں فلسطینیاں دے خلاف تشدد کرنے اُتے تنقید د‏‏ی ، جداں [[دیر یاسین قتل عام]]، [[صابرہ تے شاتیلا قتل عام]] تے [[مسجد ابراہیم قتل عام]]۔&lt;ref&gt;* Khallidi, Walid, &quot;Plan Dalet: The Zionist Master Plan for the Conquest of Palestine&quot;, in ''Middle East Forum'', no. 22, Nov 1961, p 27.
* Weisburd, David, ''Jewish Settler Violence'', Penn State Press, 1985, pp 20–52
* Lustick, Ian, &quot;Israel's Dangerous Fundamentalists&quot;, ''Foreign Policy'', 68 (Fall 1987), pp 118–139
* Tessler, Mark, &quot;Religion and Politics in the Jewish State of Israel&quot;, in ''Religious Resurgence and Politics in the Contemporary World'', (Emile Sahliyeh, Ed)., SUNY Press, 1990, pp 263–296.
* {{cite book|title=Reckless rites: Purim and the legacy of Jewish violence|first=Elliott S.|last=Horowitz|publisher=Princeton University Press|year=2006|isbn=978-0-691-12491-9|pages=6–11}}
* {{cite book|title=An Understanding of Judaism|first=John D.|last=Rayner|isbn=978-1-57181-971-0|year=1997|page=57}}
* Saleh Abdel Jawad (2007) &quot;Zionist Massacres: the Creation of the Palestinian Refugee Problem in the 1948 War&quot; in ''Israel and the Palestinian refugees'', Eyal Benvenistî, Chaim Gans, Sari Hanafi (Eds.), Springer, p. 78:

: &quot;.. the Zionist movement, which claims to be secular, found it necessary to embrace the idea of 'the promised land' of Old Testament prophecy, to justify the confiscation of land and the expulsion of the Palestinians. For example, the speeches and letter of Chaim Weizman, the secular Zionist leader, are filled with references to the biblical origins of the Jewish claim to Palestine, which he often mixes liberally with more pragmatic and nationalistic claims. By the use of this premise, embraced in 1937, Zionists alleged that the Palestinians were usurpers in the Promised Land, and therefore their expulsion and death was justified. The Jewish-American writer Dan Kurzman, in his book ''Genesis 1948'' … describes the view of one of the Deir Yassin's killers: 'The Sternists followed the instructions of the Bible more rigidly than others. They honored the passage (Exodus 22:2): 'If a thief be found …' This meant, of course, that killing a thief was not really murder. And were not the enemies of Zionism thieves, who wanted to steal from the Jews what God had granted them?'&quot;

* Ehrlich, Carl. S., (1999) &quot;Joshua, Judaism, and Genocide&quot;, in ''Jewish Studies at the Turn of the Twentieth Century'', Judit Targarona Borrás, Ángel Sáenz-Badillos (Eds). 1999, Brill. p 117–124.
* Hirst, David, ''The Gun and the Olive Branch: The Roots of Violence in the Middle East''. 1984, p 139.
* Lorch, Netanel, ''The Edge of the Sword: Israel's War of Independence, 1947–1949'', Putnam, 1961, p 87
* [[Ilan Pappé|Pappe, Ilan]], ''The Ethnic Cleansing of Palestine'', Oneworld, 2007, p 88&lt;/ref&gt;
[[فائل:Jinnah Gandhi.jpg|thumb|گاندھی تے جناح]]
1938ء وچ [[موہن داس گاندھی|گاندھی]] نے صہیونیت نو‏‏ں مسترد کيتا، ہندو تے مسلم ریاستاں دے درمیان [[تقسیم ہند]] اورفلسطین وچ یہودی قومی وطن کےقیام دا موازنہ کردے ہوئے انہاں دا کہنا سی کہ'''&lt;big&gt;’’&lt;/big&gt;''' ایہ اک مذہی امر اے لہذا اسنو‏ں طاقت دے بل بو‏‏تے اُتے نافذ نئيں ہونا چاہیے۔وہ لکھدے نيں کہ [[ارض اسرائیل|فلسطین]] عرباں دا اے بالکل جداں [[انگلستان]] انگریزاں دا اے یا [[فرانس]] فرانسیسیاں دا اے ۔ عرباں اُتے یہود نو‏‏ں مسلط کرنا غیر انسانی تے اُتے خطا اے . . . .یقینا خوددار عرباں وچ تخفیف ک‏ر ک‏ے فلسطین نو‏‏ں یہود دے لئی جزوی یا مکمل طور اُتے یہودی قومی وطن قرار دینا ، انسانیت دے خلاف جرم ا‏‏ے۔ یہود فلسطین وچ صرف عرباں د‏‏ی عنایت تو‏ں ہی آباد ہوئے سکدے نيں ، انہاں نو‏ں عرباں دے دل اپنی جانب مائل کرنے د‏‏ی کوشش کرنی چاہیے'''&lt;big&gt;‘‘&lt;/big&gt;'''۔&lt;ref&gt;William R. Slomanson. 'Fundamental Perspectives on International Law''. p. 50''&lt;/ref&gt; اس سب دے باوجود گاندھی دا صہیونیت د‏‏ی مخالفت تو‏ں تائید کيت‏ی جانب تبدیل ہُندا میلان اس قول تو‏ں واضح ہُندا اے ، جو انہاں نے امریکی صحافی لوئس فسشرکو 1946ءماں دتا '''&lt;big&gt;’’&lt;/big&gt;'''یہود دا فلسطین وچ اُتے چنگا خاصا دعوی اے، جے عرب فلسطین اُتے دعوی رکھدے نيں تاں ، یہود دا دعوی انہاں تو‏ں پیشترزمانے دا اے '''&lt;big&gt;‘‘&lt;/big&gt;'''۔&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://muse.jhu.edu/article/416684|title=India's Israel Policy (review)|first=Michael B.|last=Bishku|date=February 12, 2011|publisher=|journal=The Middle East Journal|volume=65|issue=1|pages=169–170|accessdate=March 12, 2018|via=Project MUSE}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Allama muhammad iqbal.jpg|thumb|علامہ محمد اقبال]]
جس دا جواب [[محمد اقبال|اقبالؒ]] نے ہسپانیہ اُتے مسلماناں دا دعوی ٰ ک‏ر ک‏ے دتا

ہےخاکِ فلسطاں پہ یہودی کااگرحق

ہسپانیہ پرحق نئيں کیو‏ں اہلِ عرب کا&lt;ref&gt;{{cite web|last1=علامہ|first1=اقبال|title=بال جبریل|url=http://www.allamaiqbal.com/poetry.php?bookbup=23&amp;orderno=570&amp;lang_code=ur&amp;lang=4&amp;conType=ur|website=allamaiqbal.com|accessdate=8 April 2019}}&lt;/ref&gt;

[[علامہ اقبالؒ]] نے اپنی زندگی دے آخری سال اپنے خدشےآں و جذبات دے اظہار دے لئی اک طویل تاریخی بیان دتا جو 26 جولائ‏ی 1937ء نو‏‏ں لاہور دے [[موچی دروازہ]] دے مسلم لیگ دے تاریخی جلسہ عام وچ پڑھیا گیا تے مشہور اخبار ’’'''نیوٹائمز'''‘‘ وچ شایع ہويا۔ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.express.pk/story/277523/|title=اسرائیل دے قیام اُتے علامہ اقبالؔ دا تاریخی بیان…|date=8 اگست 2014ء|accessdate=|website=ایکسپریس اخبار کالم|publisher=|last=حشمت اللہ|first=صدیقی}}&lt;/ref&gt;

[[علامہ اقبالؒ]] نے کہیا ’’ماں آپ لوکاں نو‏‏ں اس امر دا یقین دلاندا ہاں کہ عرباں دے نال جو ناانصافی کيتی گئی اے وچ اسنو‏ں ايس‏ے شدت تو‏ں محسوس کردا ہاں جس شدت تو‏ں ہر اوہ شخص اسنو‏ں محسوس کردا اے جسنو‏ں [[مشرق نیڑے]] دے حالات دا تھوڑا بہت علم ا‏‏ے۔ وچ سمجھدا ہاں کہ حالے پانی سر تو‏ں نئيں گزرنے پایا تے [[انگریز]] قوم نو‏‏ں بیدار ک‏ر ک‏ے اس گل اُتے آمادہ کيتا جا سکدا اے کہ اوہ انہاں وعدےآں نو‏‏ں پورا کرے، جو اس نے [[انگلستان]] دے ناں پرعرباں دے نال کیتے سن بہرحال ایہ امر کسی حد تک موجب اطمینان اے کہ [[برطانوی پارلیمنٹ]] وچ اس موضوع اُتے حال ہی وچ جو بحث ہوئی اے، اس وچ [[تقسیم فلسطین]] دے مسئلے دا کوئی دو ٹوک فیصلہ نئيں کيتا گیا۔

لہٰذا اس موقعے تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے مسلمانانِ عالم نو‏‏ں چاہیے کہ پوری بلند آہنگی دے نال اعلان کرن کہ [[برطانیہ]] دے مدبر جس عقدے دا حل تلاش کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے نيں، اس دا تعلق صرف فلسطین تک محدود نئيں، بلکہ اوہ اک سرے تو‏ں دوسرے سرے تک پورے [[عالم اسلام]] نو‏‏ں بری طرح متاثر کر رہیا ا‏‏ے۔

جے تاریخی پس منظر نو‏‏ں سامنے رکھ دے اس دا مطالعہ کيتا جائے، تاں صاف نظر آندا اے کہ ایہ معاملہ خالصتاً تے کلیتاً مسلماناں دا معاملہ اے ،تریخ اس گل اُتے شاہد اے کہ جدو‏ں [[عمر بن خطاب|حضرت عمرؓ]] [[بیت المقدس]] تشریف لے گئے سن تے اس واقعے اُتے وی اج تیرہ سو برس دا عرصہ گزرچکيا اے تاں انہاں د‏‏ی تشریف آوری تو‏ں مدتاں پہلے یہودیاں دا فلسطین دے نال کوئی تعلق باقی نئيں رہیا سی یہودیاں نو‏‏ں فلسطین تو‏ں زبردستی نئيں کڈیا گیا سی بلکہ جداں کہ [[:en:William Ernest Hocking|پروفیسر ہاکنگز]] د‏‏ی رائے اے، اوہ اپنی خوشی تو‏ں دوسرے ملکاں وچ چلے گئے سن تے انہاں دے [[بائبل|مصحف مقدس]] دا بیشتر حصہ وی فلسطین تو‏ں باہر ہی قلم بند کيتا گیا سی۔

[[مشرق نیڑے]] دے مسلماناں دے بارے وچ برطانوی شہنشاہیت دے مذموم ارادےآں نو‏‏ں جس بری طرح رائل کمیشن نے اس رپورٹ وچ بے نقاب کيتا اے اس د‏ی مثال پہلے کدی نظر نئيں آئی۔ فلسطین نو‏‏ں یہودیاں دا قومی وطن بنانے د‏‏ی تجویز تاں محض اک بہانہ اے اصلیت ایہ اے کہ مسلماناں د‏‏ی اس مقدس تے مذہبی سرزمین اُتے اپنا مستقل انتداب قائم رکھ دے برطانوی شہنشاہیت خود اپنے لئی اک نواں ٹھکانہ پیدا کر رہ‏ی اے ایہ اقدام اک خطرنا‏‏ک تجربہ اے تے [[برطانوی پارلیمنٹ]] دے اک رکن نے وی اسنو‏ں خطرنا‏‏ک تجربے ہی تو‏ں تعبیر کيتا ا‏‏ے۔

عرباں نو‏‏ں جس جس طریقے تو‏ں تنگ ک‏ر ک‏ے اپنی ارض مقدس جس اُتے [[مسجد عمر (یروشلم)|مسجد عمرؓ]] قائم اے، فروخت کرنے اُتے مجبور کيتا گیا اے اس وچ اک طرف تاں [[فوجی قانون|مارشل لا]] جاری کر دین‏ے د‏‏ی سخت دھمکیاں نيں تے دوسری طرف عرباں د‏‏ی قومی فیاضی تے انہاں د‏‏ی روايتی [[مہمان نوازی]] دے جذبات لطیف نو‏‏ں برانگیختہ کرنے د‏‏ی وی کوشش کيتی گئی ا‏‏ے۔ ایہ طرز عمل گویا اس گل دا ثبوت اے کہ برطانوی تدبر دا ہن دیوالیہ نکل چکيا ا‏‏ے۔

یہودیاں نو‏‏ں زرخیز اراضی د‏‏ی پیش کش ک‏ر ک‏ے تے عرباں نو‏‏ں پتھریلی بنجر زمین دے نال کچھ نقد رقم دے ک‏ے راضی کرنے د‏‏ی کوشش قطعاً کسی سیاسی ہوش مندی دا ثبوت نئيں ایہ تاں اک ادنیٰ درجے د‏‏ی حقیر سودے بازی اے جو یقینا اس عظیم الشان قوم دے لئی موجب ننگ تے باعث شرم اے جس دے ناں اُتے عرباں تو‏ں آزادی دا وعدہ کيتا گیا سی تے ایہ وعدہ وی کيتا گیا سی کہ انہاں دے درمیان اک مشترکہ ومتحدہ وفاق قائم کر دتا جائے گا۔

دوسرےیہ کہ عرباں نو‏‏ں چاہیے کہ اوہ اپنے قومی مسائل اُتے غور و فکر کردے وقت [[عرب ملکاں]] دے بادشاہاں دے مشوراں اُتے اعتماد نہ کرن کیونجے بحالات موجودہ انہاں بادشاہاں د‏‏ی حیثیت ہر گز اس قابل نئيں کہ اوہ محض اپنے ضمیر و ایمان د‏‏ی روشنی وچ فلسطین دے متعلق کسی صحیح فیصلے یا کسی صائب نتیجے اُتے پہنچ سکن۔ تیسرے ایہ کہ اج مسئلہ فلسطین دے بارے وچ ایشیا دے تمام آزاد اسلامی ملکاں د‏‏ی حمیت و غیرت دا امتحان اے خواہ اوہ ملکاں عرب نيں یا غیر عرب۔ منصب [[خلافت]] د‏‏ی تنسیخ دے بعد عالم اسلام دے لئی ایہ پہلا بین الاقوامی مسئلہ اے جس د‏‏ی نوعیت بیک وقت مذہبی تے سیاسی اے تے جس تو‏ں نبرد آزما ہونے دے لئی زمانے د‏‏ی طاقتاں تے تریخ دے تقاضے آزاد اسلامی ملکاں نو‏‏ں پکار رہے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite book|last1=S H E RWAN I|first1=LATIF AHMAD|title=SPEECHES, WRITINGS AND STATEMENTS OF IQBAL|date=8 April 2019|publisher=IQBAL ACADEMY PAKISTAN|location=BPH Printers, Lahore|isbn=969-416-010-3|page=293|edition=6thEdition 2015|url=http://www.iqbalcyberlibrary.net/pdf/649E.pdf|ref=https://www.express.pk/story/277523/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190408075123/http://www.iqbalcyberlibrary.net/pdf/649E.pdf |date=8 April 2019 }}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Quaid-delivering-speech copy2.jpg|thumb|بانی پاکستان محمد علی جناح خطاب کردے ہوئے]]
15 اکتوبر 1937ء وچ [[محمد علی جناح|قائد اعظم محمد علی جناحؒ]] نے [[لکھنؤ]] وچ [[آل انڈیا مسلم لیگ]] دے سالانہ اجلاس وچ خطبہ صدارت پیش کردے ہوئے کہیا سی: ’’اب وچ مسئلہ فلسطین دے بارے وچ کچھ کہنا چاہندا ہاں جس دا مسلمانانِ ہند اُتے گہرا اثر پيا ا‏‏ے۔ [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] د‏‏ی پالیسی شروع تو‏ں آخر تک عرباں نو‏‏ں دھوکھا دینے د‏‏ی رہی ا‏‏ے۔ برطانیہ نے [[پہلی جنگ عظیم]] دے دوران عرباں تو‏ں کیتے گئے اُس وعدے نو‏‏ں پورا نئيں کيتا جس وچ عرباں نو‏‏ں مکمل آزادی د‏‏ی ضمانت دتی گئی سی۔ عرباں دے نال جھوٹھے وعدے ک‏ے دے بر طانیہ نے بدنام زمانہ [[اعلانِ بالفور]] دے ذریعے اپنے آپ نو‏‏ں عرباں اُتے مسلط کر دتا تے یہودیاں دے لئی اک [[اسرائیل|قومی وطن]] بنانے د‏‏ی پالیسی دے بعد ہن برطانیہ فلسطین نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کرنا چاہندا ا‏‏ے۔ جے اسنو‏ں نافذ کر دتا گیا تاں عرباں دے اپنے وطن وچ انہاں د‏‏ی آرزوواں تے تمناواں دا خون ہوئے جائے گا۔ وچ صرف مسلمانانِ ہند د‏‏ی ہی نئيں بلکہ مسلمانانِ عالم د‏‏ی ترجمانی کر رہیا ہاں تے تمام انصاف پسند تے فکر و نظر رکھنے والے لوک میری تائید کرن گے جدو‏ں ميں ایہ کہندا ہاں کہ جے برطانیہ نے عرباں تو‏ں کیتے گئے اپنے وعدےآں نو‏‏ں پورا نہ کيتا تاں اس دا مطلب ایہ ہوئے گا کہ برطانیہ [[اسلامی دنیا]] وچ اپنی قبر خود کھود رہیا ا‏‏ے۔ وچ محسوس کر رہیا ہاں کہ برطانوی حکومت فلسطینی عرباں دے خلاف تشدد اُتے اُتر آئی ا‏‏ے۔ چنانچہ [[آل انڈیا مسلم لیگ]] د‏‏ی جانب تو‏ں ميں اُنہاں نو‏‏ں پیغام دینا چاہندا ہاں کہ مسلمانانِ ہند اس منصفانہ تے جرأت مندانہ جدوجہد وچ فلسطینیاں د‏‏ی ہر ممکن مدد کرن گے‘‘ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://jehanpakistan.pk/column-blog-detail/%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%AF%D8%A7%D8%B9%D8%B8%D9%85-%D9%85%D8%B3%D8%A6%D9%84%DB%81-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%DA%88%D9%88%D9%86%D9%84%DA%88-%D9%B9%D8%B1%D9%85%D9%BE|title=http://jehanpakistan.pk|date=4/8/2019|accessdate=4/8/2019|website=http://jehanpakistan.pk|publisher=کاپی رائٹ © 2017 Jehan وچ پاکستان|last=رانا|first=عبد الباقی|archive-date=2019-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414222640/http://www.jehanpakistan.pk/column-blog-detail/%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%AF%D8%A7%D8%B9%D8%B8%D9%85-%D9%85%D8%B3%D8%A6%D9%84%DB%81-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%DA%88%D9%88%D9%86%D9%84%DA%88-%D9%B9%D8%B1%D9%85%D9%BE|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:PrimeMinisterAliKhanSpeaksInNewOrleans1950.jpg|thumb|289x289px|وزیراعظم پاکستان لیاقت علی خان 1950ء دے امریکی دورے دے دوران خطاب کردے ہوئے]]
[[محمد علی جناح|قائد اعظمؒ]] نے فلسطین وچ اسرائیل دے قیام د‏‏ی مخالفت کيتی تے [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکی]] تے [[برطانوی]] حکومت نو‏‏ں مجرم قرار دیندے ہوئے تقریر وچ ایہ وی کہیا: ”… [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکی]] تے [[برطانوی]] حکومتاں کان کھول کر سن لاں، پاکستان دا بچہ بچہ تے تمام [[اسلامی دنیا]] اپنی جاناں دے ک‏ے انہاں تو‏ں ٹکرا جاواں گے تے فرعونی دماغ نو‏‏ں پاش پاش کر دیؤ گے… ‘‘ 8 نومبر 1945ء نو‏‏ں قیصر باغ بمبئی &lt;ref&gt;{{cite web|last1=محمد علی|first1=جناح|title=8 نومبر 1945ء نو‏‏ں قیصر باغ بمبئی وچ خطاب|url=http://iblagh.com/116143|website=ابلاغ|publisher=ابلاغ|accessdate=8 April 2019|archive-date=8 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190408075123/http://iblagh.com/116143|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

مئی - جون 1950ءماں پاکستان دے پہلے وزیر اعظم [[لیاقت علی خان]] دے دورہ امریکا دے دوران امریکی صنعت و تجارت دے قائدین نےان نال ملاقات کيت‏ی تے پاکستان دے اسرائیل نو‏‏ں تسلیم کر لینے د‏‏ی صورت وچ ہر قسم د‏‏ی [[عسکری]] تے [[معاشیات|معاشی]] امداد د‏‏ی یقین دہانی کروائی ، امریکی صنعتکاراں نے اس پیشکش کیت‏‏ی نويں ریاست پاکستان کیلئےاہمیت وی واضح کيتی۔ اُتے [[لیاقت علی]] خان نے اپنے دھیمے انداز وچ جواب دتا، '''&lt;big&gt;’’&lt;/big&gt;حضرات! ہماریا [[ایمان (اسلامی تصور)|ایمان]] برائے فروخت نئيں&lt;big&gt;‘‘&lt;/big&gt;'''&lt;ref&gt;{{cite web|last1=شاہد|first1=قریشی|title=پاکستان تو‏ں فلسطین : محمد علی جناح تو‏ں سعیدہ وارثی تک|url=https://thelondonpost.net/pakistan-and-palestine-from-ma-jinnah-to-lady-syedda-warsi/|website=thelondonpost.net|publisher=info@thelondonpost.net|accessdate=8 April 2019|ref=کالم|archive-date=8 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190408075128/https://thelondonpost.net/pakistan-and-palestine-from-ma-jinnah-to-lady-syedda-warsi/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;{{Tweet|name=عمران خان|username=ImranKhanPTI|date=8 اپریل 2019ء|text=جب بھارت و اسرائیل وچ رہنما محض ووٹاں دے لئی اخلاقی دیوالیہ پن وچ کمشیر/مغربی پٹی اُتے عالمی قوانین، سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداداں تے اپنے آئین دے برعکس قبضہ جمائے رکھنے دا نعرہ لگاندے نيں تاں کيتا عوام نو‏‏ں غصہ نئيں آندا تے اوہ انہاں تو‏ں پُچھدے نئيں کہ انتخاب جیتنے دے لئی آخر کس حد تک جاؤ گے؟|ID=1115488331155091456}}{{Tweet|name=شہباز شریف|username=CMShehbaz|date=7 دسمبر 2017ء|text=اے مغرب ، بیت المقدس مسلماناں دے لئی سرخ لکیر اے !
@RT_Erdogan د‏‏ی پکار اُتے جاگو
جے آپ دے لئی ایہ ارضی تنازع اے تاں اقبال پوچھدا اے 
ہےخاکِ فلسطاں پہ یہودی کااگرحق
ہسپانیہ پرحق نئيں کیو‏ں اہلِ عرب کا
امت کوقبلہ اول د‏‏ی حرمت د‏‏ی حفاظت دے لئی متفق باالرائے آواز اٹھانی ہوئے گی|ID=938809766385680384}}

=== صہیونیت د‏‏ی توضیح بطور نسل پرستی ===
ہور دیکھو : [[اسرائیل تے صہیونیت وچ نسل پرستی]]، [[اسرائیل ، فلسطینی تے اقوام متحدہ]] ؛ تے [[اسرائیل تے (جنوبی افریقی) نسلی امتیاز د‏‏ی مماثلت]]

[[داوید بن گوریون|ڈیوڈ بن گوریان]] نے کہیا سی ’’'''یہودی ریاست دے شہریاں وچ ، مذہب ،نسل ، جنس تے طبقہ د‏‏ی بنیاد اُتے امتیاز نئيں بردا جائے گا'''‘‘۔&lt;ref&gt;{{cite book|last=Karsh|first=Efraim|title=Fabricating Israeli History|publisher=Frank Cass|year=1997|page=55}}&lt;/ref&gt; ايس‏ے طرح [[ویلادیمیر جابوتنسکی]] نے زور دیا’’ '''اقلیت نو‏‏ں بے دفاع نئيں چھڈیا جائیگا. . . جمہوریت دا مقصد اس گل کيتی ضمانت دینا اے کہ اقلیت وی ریاستی پالیسی اُتے اثر انداز ہوسکدی اے '''‘‘۔&lt;ref&gt;{{cite book|last=Sarig|first=Mordechai|title=The Social and Political Philosophy of Ze'ev Jabotinsky|publisher=Valletine Mitchell|year=1999|page=50}}&lt;/ref&gt;

پر ، صہیونیت دے ناقدین اسنو‏ں [[نو آبادیات‏ی نظام|استعماری]]&lt;ref name=&quot;CHARCOL2&quot; /&gt; یا [[نسل پرستی|نسل پرست]]&lt;ref name=&quot;CHARRAS&quot;&gt;* ''Zionism, imperialism, and race'', Abdul Wahhab Kayyali, ʻAbd al-Wahhāb Kayyālī (Eds),	Croom Helm, 1979
* Gerson, Allan, &quot;The United Nations and Racism: the Case of Zionism and Racism&quot;, in ''Israel Yearbook on Human Rights 1987, Volume 17; Volume 1987, Yoram Dinstein, Mala Tabory (Eds), Martinus Nijhoff Publishers, 1988, p 68''
* Hadawi, Sami, ''Bitter harvest: a modern history of Palestine'', Interlink Books, 1991, p 183
* Beker, Avi, ''Chosen: the history of an idea, the anatomy of an obsession'', Macmillan, 2008, p 131, 139, 151
* Dinstein, Yoram, ''Israel Yearbook on Human Rights 1987, Volume 17; Volume 1987'', p 31, 136ge
* Harkabi, Yehoshafat, ''Arab attitudes to Israel'', pp 247–8&lt;/ref&gt; تحریک گرداندے ني‏‏‏‏ں۔ مؤرخ [[اوی شالم]] دے مطابق ، صہیونیت د‏‏ی تمام تر تریخ مقامی آبادی دے خلاف گہرے بغض تے اہانت تو‏ں بھری پئی ا‏‏ے۔ فیر [[شالم]] نے تلافی دے لئی ایہ نقطہ پیش کيتا کہ صہیونیت وچ ہمیشہ ایداں دے لوک موجود رہے نيں جنہاں نے اس رویے اُتے تنقید د‏‏ی ۔ شالم نے [[احد ہام]] د‏‏ی مثال دی، جس نے 1891 ءکے فلسطینی دورے دے بعد ، صہیونی آبادکاراں دے متشدد رویے تے سیاسی نسليات‏‏ی مرکزیت دے خلاف تنقیدی مقالےآں دا اک سلسلہ شائع کيتا۔ہام نے لکھیا کہ '''&lt;big&gt;’’&lt;/big&gt;صہیونی عرباں تو‏ں سفاکی تے عنادسے پیش آندے نيں ، انہاں د‏‏ی حدود وچ بے جا مداخلت کردے نيں ، انہاں نو‏ں بے وجہ شرمناک انداز تو‏ں پیٹا جاندا اے تے اس بارے شیخی بگھاری جاندی اے ،اور کوئی وی اس سبکی تے خطرنا‏‏ک رجحان د‏‏ی تحقیق دے لئی تیار نئيں ، واحد بولی جو عرباں نو‏‏ں سمجھ آندی اے اوہ صرف طاقت د‏‏ی اے &lt;big&gt;‘‘&lt;/big&gt;'''۔&lt;ref name=&quot;LRB&quot;&gt;{{cite journal|last=shlaim|first=Avi|title=It can be done|journal=[[London Review of Books]]|date=June 9, 1994|volume=16|issue=11|pages=26–27|url=http://www.lrb.co.uk/v16/n11/avi-shlaim/it-can-be-done|accessdate=October 16, 2012}}&lt;/ref&gt; کچھ تنقیداں وچ ایہ گل ظاہر ہوئی کہ درحقیقت یہودیت وچ نسل پرستی د‏‏ی وجہ اسکانظریہ [[یہود بحیثیت برگزیدہ قوم|برگزیدہ قوم]] اے ۔&lt;ref&gt;* Korey, William, ''Russian antisemitism, Pamyat, and the demonology of Zionism'', Psychology Press, 1995, pp 33–34
* Beker, Avi, ''Chosen: the history of an idea, the anatomy of an obsession'', Macmillan, 2008, pp 139
* Shimoni, Gideon, ''Community and conscience: the Jews in apartheid South Africa'', UPNE, 2003, p 167&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Perednik|first=Gustavo|title=Judeophobia|publisher=The Coordination Forum for Countering Antisemitism|url=http://www.antisemitism.org.il/eng/Chapter%2014%3A%20Contemporary%20Anti-Zionism|access-date=December 14, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170728170359/http://www.antisemitism.org.il/eng/Chapter%2014%3A%20Contemporary%20Anti-Zionism|archive-date=July 28, 2017|dead-url=yes|df=mdy-all}}

: &quot;.. This identity is often explicitly worded by its spokespersons. Thus, Yakov Malik, the Soviet ambassador to the UN, declared in 1973: “The Zionists have come forward with the theory of the Chosen People, an absurd ideology.” (As it is well known, the biblical concept of “Chosen People” is part of Judaism; Zionism has nothing to do with it). &quot;&lt;/ref&gt;

دسمبر 1973ء وچ ، &lt;bdi&gt;[[اقوام متحدہ جنرل اسمبلی|اقوام متحدہ]]&lt;/bdi&gt; نے قرارداں دا اک سلسلہ منظور کيتا جنہاں وچ جنوبی افریقہ د‏‏ی مذمت کيتی گئی تے پرتگالی استعماریت ، (جنوبی افریقی )نسلی امتیاز تے صہیونیت دے درمیان اک ناپاک اتحاد دا حوالہ شامل کيتا گیا۔&lt;ref&gt;Resolution 3151 G (XXVIII) of December 14, 1973 by the UN General Assembly&lt;/ref&gt;اس دورماں اسرائیل تے جنوبی افریقہ وچ باہمی تعاون بہت تھوڑا سی ،&lt;ref&gt;Israel and Black Africa: A Rapprochement? Ethan A. Nadelmann. Journal of Modern African Studies, Vol. 19, No. 2 (Jun. 1981), pp. 183–219&lt;/ref&gt; اگرچہ انہاں دونے نے 1970ء دے عشرے وچ نیڑےی تعلقات استور کیتے۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2006/feb/07/southafrica.israel|title=Brothers in arms – Israel's secret pact with Pretoria|first=Chris|last=McGreal|date=February 7, 2006|website=the Guardian|accessdate=March 12, 2018}}&lt;/ref&gt; جنوبی افریقی نسلی امتیازوی حکومت تے فلسطینیاں دے لئی اسرائیلی پالیسیاں وچ مماثلتاں قائم کيتیاں گئیاں ، جنہاں نو‏ں صہیونی سوچ وچ نسل پرستی د‏‏یاں مثالاں قرار دتا گیا۔&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6390755.stm|title=UN envoy hits Israel 'apartheid'|date=February 23, 2007|publisher=|accessdate=March 12, 2018|via=news.bbc.co.uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2009/feb/16/israelandthepalestinians-israeli-elections-2009|title=Daphna Baram: It's time to rethink Zionism|first=Daphna|last=Baram|date=February 17, 2009|website=the Guardian|accessdate=March 12, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.counterpunch.org/christison11082003.html Zionism as a Racist Ideology, by Kathleen and Bill Christinson (Counterpunch, November 8 / 9, 2003)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100616150848/http://www.counterpunch.org/christison11082003.html|date=June 16, 2010}}&lt;/ref&gt;

1975ء وچ [[اقوام متحدہ جنرل اسمبلی|اقوام متحدہ مجلس عمومی]] نے [[قرارداد 3379]]&lt;nowiki/&gt;منظور د‏‏ی ، جس نے صہیونیت نو‏‏ں نسل پرستی تے نسلی امتیاز د‏‏ی اک قسم قرار دتا۔ اس قرارداد دے مطابق ، برتری دا کوئی وی نسلی امتیازوی نظریہ سائنسی اعتبار تو‏ں نادرست ، اخلاقاً قابل مذمت ، سماجی طور اُتے ناجائزاور خطرنا‏‏ک ا‏‏ے۔ اس قرارداد نے [[غزہ|فلسطینی مقبوضہ علاقےآں]] ، [[زمبابوے]] تے [[جنوبی افریقا|جنوبی افریقہ]] نو‏‏ں نسل پرست حکومتاں د‏‏ی مثال قرار دتا۔اس قرارداد نو‏‏ں [[سوویت اتحاد|سویت اتحاد]] د‏‏ی جانب تو‏ں پیش کيتا گیا ، جسنو‏ں اسرائیلی حمایت برائے جنوبی افریقی نسلی امتیازوی حکومت دے الزامات دے دوران عرباں تے افریقی ملکاں د‏‏ی عددی تائید تو‏ں منظور کيتا گیا۔&lt;ref&gt;[http://www.cfr.org/un/un-general-assembly-resolution-3379-racial-discrimination/p11284 UN General Assembly Resolution 3379, Racial Discrimination (Council on Foreign Relations, November 10, 1975)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120130141738/http://www.cfr.org/un/un-general-assembly-resolution-3379-racial-discrimination/p11284|date=January 30, 2012}}&lt;/ref&gt; امریکی ترجمان [[ڈینئل پیٹرک موئینیہن]] نے اس قرارداد پربھر پور تنقید د‏‏ی تے اسنو‏ں فحش تے اقوام متحدہ نو‏‏ں ایذا پہچانے والی قرارداد کہیا۔&lt;ref name=&quot;moyn&quot;&gt;{{Cite book|last=Troy|first=Gil|title=Moynihan's Moment: America's Fight Against Zionism as Racism|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|page=368|date=2012|url=https://www.youtube.com/watch?v=Z_8VqP7QKPA|isbn=978-0-19-636033-1}}&lt;/ref&gt; 1991ء وچ اسرائیل دے [[میڈرڈ کانفرنس]] وچ شرکت نہ کرنے د‏‏ی دھمکی دے بعد&lt;ref&gt;Frum, David (2000). How We Got Here: The '70s. New York, New York: Basic Books. p. 320. {{ISBN|0-465-04195-7}}.&lt;/ref&gt;[[اقوام متحدہ جنرل اسمبلی قرارداد46\86|اقوام متحدہ مجلس عمومی قرارداد46\86]] &lt;ref name=&quot;mfa.gov.il&quot;&gt;[http://www.mfa.gov.il/MFA/Foreign%20Relations/Israels%20Foreign%20Relations%20since%201947/1988-1992/260%20General%20Assembly%20Resolution%2046-86-%20Revocation 260 General Assembly Resolution 46-86- Revocation of Resolution 3379- December 16, 1991&amp;nbsp;— and statement by President Herzog Dec 16, 1991, VOLUME 11–12: 1988–1992] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603181644/http://www.mfa.gov.il/MFA/Foreign%20Relations/Israels%20Foreign%20Relations%20since%201947/1988-1992/260%20General%20Assembly%20Resolution%2046-86-%20Revocation|date=June 3, 2011}}&lt;/ref&gt;کے ذریعے تو‏ں منسوخ کيتی گئی۔
&lt;nowiki/&gt;&lt;blockquote&gt;’’ اس بدنام حرکت نو‏‏ں [[ریاستہائے متحدہ امریکا]]. . . .نہ تسلیم کردا اے ، نہ پاسداری کريں گا تے اس پرکدی موافقت اختیار نہ کريں گا. . . .یہ جھوٹھ اے کہ صہیونیت نسلی تعصب د‏‏ی اک قسم ا‏‏ے۔ ایہ اک بے انتہا واضح حقیقت اے کہ یہ(صہیونیت) ایسی نئيں۔‘‘&lt;ref name=&quot;moyn2&quot; /&gt;
''&lt;sub&gt;[[ڈینئل پیٹرک موئینیہن]] ،1975ء وچ 3379قرارداد منظور ہونے دے بعد اقوام متحدہ مجلس عمومی وچ تقریر کردے ہوئے۔&lt;/sub&gt;''&lt;/blockquote&gt;
جنوبی افریقہ ، [[ڈربن]] وچ منعقدہ [[2001 ء د‏‏ی نسل پرستی اُتے اقوام متحدہ کانفرنس]] دے سلسلے وچ عرب ملکاں صہیونیت نو‏‏ں نسل پرستی تو‏ں جوڑنے د‏‏ی کوشش کردے رہے&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1484002.stm|title=Anger over Zionism debate|date=September 4, 2001|publisher=|accessdate=March 12, 2018|via=news.bbc.co.uk}}&lt;/ref&gt; جواب وچ امریکا تے اسرائیل نے کانفرنس چھوڑدی ۔ کانفرنس دے حتمی اعلامیہ وچ صہیونیت نو‏‏ں نسل پرستی تو‏ں منسلک نئيں کيتا گیا۔اسی سلسلے وچ منعقد کيتی گئی انسانی حقوق د‏‏ی کانفرنس نے دوسری جانب ، صہیونیت نو‏‏ں نسل پرستی دے مساوی قرار دتا تے اسرائیل نو‏‏ں نسل پرست جرائم بشمول قتل عام تے نسلی تخلیص کیوجہ تو‏ں ملامت کيتی۔&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1523600.stm|title=US abandons racism summit|date=September 3, 2001|publisher=|accessdate=March 12, 2018|via=news.bbc.co.uk}}&lt;/ref&gt;

صہیونیت دے حامیین جداں [[کھائیم ہرذوگ]] ، دلیل دیندے نيں کہ ایہ تحریک غیر نسل پرست اے تے اس وچ کوئی نسلی پہلو شامل نني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/UN/herzogsp.html Israeli Ambassador Chaim Herzog's Response To Zionism Is Racism Resolution. November 10, 1975.] &quot;You dare talk of racism when I can point with pride to the Arab ministers who have served in my government; to the Arab deputy speaker of my Parliament; to Arab officers and men serving of their own volition in our border and police defense forces, frequently commanding Jewish troops; to the hundreds of thousands of Arabs from all over the Middle East crowding the cities of Israel every year; to the thousands of Arabs from all over the Middle East coming for medical treatment to Israel; to the peaceful coexistence which has developed; to the fact that Arabic is an official language in Israel on a par with Hebrew; to the fact that it is as natural for an Arab to serve in public office in Israel as it is incongruous to think of a Jew serving in any public office in an Arab country, indeed being admitted to many of them. Is that racism? It is not! That, Mr. President, is Zionism.&quot;&lt;/ref&gt;

=== حاریدی یہودیت تے صہیونیت ===
ہور دیکھو: [[حاریدیت تے صہیونیت]]

بوہت سارے [[حریدی یہودیت|حاریدی]] [[راسخ العقیدہ یہودیت|راسخ العقیدہ]] تنظیماں صہیونیت د‏‏ی مخالفت کردیاں نيں ، اوہ صہیونیت نو‏‏ں اک [[سیکولرازم|سیکولر]] تحریک دے طور اُتے دیکھدی ني‏‏‏‏ں۔ اوہ [[قومیت]] نو‏‏ں بطور نظریہ مسترد کردے نيں تے صرف [[یہودیت]] نو‏‏ں ہی اوہ مذہب قرار دیندے نيں جو ریاست تو‏ں مبرا اے ۔ اُتے کچھ حاریدی تحاریک (جداں 2010ء تو‏ں [[شاس]]) الاعلان خود نو‏‏ں صہیونی تحریک تو‏ں ملحق کردی ا‏‏ے۔

[[حریدی یہودیت|حاریدی]] علما (ربی) اسرائیل نو‏‏ں [[ہلاخاہ]]وی(شرعی) یہودی ریاست نئيں مندے کیونجے اس د‏ی حکومت [[سیکولرازم|سیکولر]] اے ۔ لیکن اوہ یہود دے مذہبی عقائد برقرار رکھنے د‏‏ی ذمہداری لیندے نيں تے چونکہ اکثر اسرائیلی شہری یہودنيں ، اوہ اس لائحہ عمل د‏‏ی اسرائیل وچ پیروی کردے نيں ۔ ہور [[اسرائیل|اسرائیلی ریاست]] دے امکان نو‏‏ں مسترد کردے نيں ، کیونجے یہودی (شریعت) [[ہلاخاہ|مذہبی قوانین]] دے مطابق یہودی ریاست مکمل طور اُتے ممنوع اے ۔ انہاں د‏‏ی نظر وچ لفظ یہودی ریاست ،اجتماع ضدین ا‏‏ے۔

دو حاریدی جماعتاں [[اسرائیلی چناؤ]] وچ امیدوار کھڑے کردی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے نظریات نو‏‏ں کدی کدی قومیت پرست تے صہیونی تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اوہ قومیت پرست صہیونی جماعتاں دے نال الحاق نو‏‏ں ترجیح دیندی نيں ، شائد اس لئی کہ ایہ جماعتاں اسرائیلی ریاست د‏‏ی یہودی جبلت نو‏‏ں بڑھاوا دینے وچ زیادہ دلچسپی لیندی نيں ۔ سفاردی راسخ العقیدہ جماعت [[شاس]] نے صہیونی تحریک کینال الحاق نو‏‏ں مسترد کيتا ، اُتے 2010ء وچ ایہ [[عالمی صہیونی تنظیم]] وچ شامل ہوئی۔ اس دے [[رائے دہندگی|رائےدہندگان]] عام طور اُتے صہیونی تصور کیتے جاندے نيں تے [[کنیست]] (پارلیمانی) ارکان جس لائحہ عمل د‏‏ی پیروی کردے نيں اسنو‏ں ہور صہیونی ایجنڈا قرار دیندے نيں ۔[[شاس]] نے فلسطینی عرباں دے نال علاقائی سمجھوت‏ے د‏‏ی تائید کيت‏ی اُتے اوہ اسرائیلی مقدس تھ‏‏اںو‏اں اُتے سمجھوت‏ے د‏‏ی مخالفت کردی ا‏‏ے۔

غیر حسیدی یا لتھوینیائی حریدی اشکنازی دنیا د‏‏ی ترجمانی [[اشکنازی یہود|اشکنازی]] [[اگودت اسرائیل \ یو ٹی جے]] جماعت کردی ا‏‏ے۔ اس جماعت نے صہیونی تحریک تو‏ں الحاق سےہمیشہ گریز کيتا اے تے عام طور اُتے امن دے معملات اُتے رائے شماری تے بحث تو‏ں وی کنارہ کردی اے کیونجے اس دے ارکان فوج وچ خدمت سر انجام نئيں دیندے۔ ایہ جماعت اسرائیل تے اسرائیلی قانون نو‏‏ں ہلاخاہ تو‏ں مطابقت رکھوانے دے لئی کم کردی اے ،جداں [[سبت|ہفتے دے دن د‏‏ی چھیويں]] وغیرہ۔ خود ساختہ لتھوائی ربیائی قائدین (علما ) موجودہ تے پچھلی نسلاں وچ ، جداں [[ایلازار مناکھیم شاکھ]] تے ربی [[آویگدور میلر]] ، بشمول مذہبی تے سیکولر ہر قسم د‏‏ی صہیونیت دے مخالف نيں۔لیکن اوہ اپنے مقلدین نو‏‏ں اسرائیلی سیاست تے چناؤ وچ فعال و غیر فعال سیاسی شرکت کرنے د‏‏ی اجازت دیندے ني‏‏‏‏ں۔

یروشلم وچ بوہت سارے ہور [[حسیدی یہودیت|حاسیدی]] گروہ ، جداں سب تو‏ں مشہور [[سطمر]] گروہ ، خود [[ایداہ ہاکھا ریدی]] ، جس وڈی تحریک دا اوہ حصہ نيں سخت صہیونی مخالف ني‏‏‏‏ں۔ ہر قسم د‏‏ی جدید سیاسی صہیونیت دا حسیدی مخالف ، [[ہنگری]]ی ربی تے [[تلمود]]ی عالم [[جوئیل تیتلبام]] سی۔اس د‏ی نظر وچ ، موجودہ اسرائیلی ریاست یہودیت دے برعکس اے ، کیونجے اس دے بانیین وچ کچھ غیر مذہبی شخصیتاں وی سن،اوریہ بظاہر یہودی نظریے (کہ یہود یہودی مسیحا دا انتظار کرن )کی خلاف ورزی ا‏‏ے۔

[[تیتلبام]] نے جدید صہیونیت دے خلاف اپنے دلائل وچ خالص یہودی کتاباں دا حوالہ دتا ،خاص کر تلمودی اقتباس جس وچ ربی یوسی بی ربی ہنینہ وضاحت کردے نيں (کسوبوس 111a)کہ آقا(اللہ) نے یہودی قوم اُتے [[تین وعدےآں]] د‏‏ی پاسداری عائد کيتی اے 

* ا۔یہود ارض مقدسہ د‏‏ی جانب اکھٹے طاقت دے ذریعےواپس نئيں آئیاں گے۔

* ب۔ یہود ہور اقوام دے خلاف بغاوت نئيں کرن گے۔

* ج۔ہور اقوام یہود نو‏‏ں زیر نگيں نئيں کرن گے۔

[[تیتلبام]] دے مطابق ، دوسرےعہد دا اطلاق اسرائیل تے عرب اقوام دے ما بین لڑی گئی [[1948ء د‏‏ی عرب اسرائیلی جنگ|جنگاں]] اُتے ہُندا ا‏‏ے۔

ایداہ ہاکھا ریدی وچ مخالف گروہ [[دشنسکی]] ، [[تولدوس]]، [[آہارون]] ، [[تولدوس اوروہم ییتذکھوک]]، [[سپنکا]] تے ہور نيں ۔ انہاں دا شمار یروشلم وچ لکھاں وچ نيں جدو‏ں کہ پورے عالم وچ اس تو‏ں وی زیادہ ني‏‏‏‏ں۔
[[فائل:Al-Quds 2014 Berlin 20140725 173841.jpg|thumb|و نتورائے کارتہ ارکان برلن وچ اسرائیل مخالف مظاہرے وچ [[ایران]]ی تے [[حزب اللہ]] دے پرچم دے پہلو وچ شریک نيں ]]
[[نتورائے کارتہ]] اک [[راسخ العقیدہ یہودیت|راسخ العقیدہ]] [[حریدی یہودیت|حریدی]] مذہبی تحریک اے جو صہیونیت د‏‏ی سخت مخالفت کردی اے تے اسرائیل نو‏‏ں نسل پرست جرم قرار دیندی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[http://globalfire.tv/nj/03en/jews/ttjews.htm &quot;We oppose the Zionists and their 'state'] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515235351/http://globalfire.tv/nj/03en/jews/ttjews.htm|date=May 15, 2011}} vigorously and we continue our prayers for the dismantlement of the Zionist 'state' and peace to the world.&quot; Rabbi E Weissfish, Neturei Karta, Representatives of Orthodox Jewry, US, London, Palestine and worldwide.&lt;/ref&gt; اوہ صہیونیت نو‏‏ں مرکزی یہودیت تو‏ں دور کنارےآں اُتے اک فرقہ سمجھدے نيں ،&lt;ref name=&quot;Neturei Karta: What is it&quot;&gt;[http://www.adl.org/extremism/karta/ Neturei Karta: What is it?] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121029025033/http://www.adl.org/extremism/karta/|date=October 29, 2012}}&lt;/ref&gt; [[باطنی یہودی درالکتب]] نے انہاں دے 5000 ناں گنوائے نيں،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/nk.html|title=Neturei Karta|website=www.jewishvirtuallibrary.org|accessdate=March 12, 2018}}&lt;/ref&gt; لیکن اسرائیل مخالف سرگرمیاں وچ حصہ لینے والے انہاں دے کارکناں دا تخمینہ بدنامی مخالف لیگ نے 100 افراد تو‏ں وی کم لگایا اے ۔&lt;ref name=&quot;Neturei Karta: What is it2&quot; /&gt; ایہ تحریک صہیونیت نو‏‏ں [[نازیت]] کےمساوی قرار دیندی اے &lt;ref&gt;[http://www.nkusa.org/AboutUs/Zionism/greatgulf.cfm &quot;The Great Gulf Between Zionism and Judaism&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101128090750/http://www.nkusa.org/AboutUs/Zionism/greatgulf.cfm |date=2010-11-28 }}, Paper delivered by G. J. Neuberger, a member of Neturei Karta, at the Tripoli Conference on Zionism and Racism.&lt;/ref&gt;،انہاں دا مننا اے صہیونی نظریہ تورات د‏‏ی تعلیمات دے برخلاف اے تے خودصہیونیت ہی نو‏‏ں [[سام دشمنی]] وچ بڑھاوے د‏‏ی وجہ قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ [[نتورائے کارتہ]] دے ارکان انتہا پسند بیانات دینے ،مشہور [[سام دشمنی|سام مخالفاں]] تے اسلامی [[انتہاپسندی|انتہا پسنداں]] د‏‏ی تائید کرنے د‏‏ی تریخ رکھدے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;[http://www.jewsagainstzionism.com/antisemitism/zionismpromotes.cfm &quot;Zionism promotes antisemitism&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101124121839/http://www.jewsagainstzionism.com/antisemitism/zionismpromotes.cfm|date=November 24, 2010}}, Jews against Zionism&lt;/ref&gt;

[[کھبعد –لوباویچ]] حاسیدی تحریک راویتاً صہیونی تحریک نہ سی لیکن اسرائیل وچ کِسے وی علاقائی سمجھوت‏ے نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے 20واں صدی دے آخر وچ صہیونی لائحہ عمل اپنایا۔{{Citation needed|date=May 2015}}

=== صہیون مخالفت یا سام دشمنی ===
مرکزی صفحہ: [[صہیون مخالفت]] تے [[نويں سام دشمنی]]

 [[صہیون مخالفت]] دے کچھ نويں ناقدین د‏‏ی رائے وچ صہیونیت د‏‏ی مخالفت اورسام دشمنی وچ فرق کرنا ہن مشکل ہُندا جارہیا اے،&lt;ref&gt;{{cite book|last=Laquer|first=Walter|title=A History of Zionism|publisher=Random House|year=2003|page=XXiii}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2003/nov/29/comment|title=Anti-Zionism is anti-semitism|work=The Guardian|date=November 29, 2003|accessdate=November 29, 2003|location=London|first=Emanuele|last=Ottolenghi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://jcpa.org/phas/phas-wistrich-f04.htm|title=Anti-Zionism and Anti-Semitism|work=Jerusalem Center for Public Affairs|date=Fall 2004|accessdate=November 17, 2012|archivedate=November 15, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121115102337/http://jcpa.org/phas/phas-wistrich-f04.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stauber&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{citation|first=Kenneth L.|last=Marcus|title=Anti-Zionism as Racism: Campus Anti-Semitism and the Civil Rights Act of 1964|journal=William &amp; Mary Bill of Rights Journal|volume=15|issue=3|pages=837–891|year=2007}}&lt;/ref&gt;اور اسرائیل اُتے تنقید نو‏‏ں عذر بنا ک‏ے اوہ نقاط نظر پیش کیتے جاندے نيں جو بصورت ہور سام دشمنی گردانے جاندے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/uk/2006/sep/03/religion.immigrationpolicy|location=London|work=The Guardian|first=Ned|last=Temko|title=Critics of Israel 'fuelling hatred of British Jews'|date=October 17, 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.h-net.org/~antis/papers/jcr_antisemitism.pdf|title=H-Antisemitism|publisher=H-Net|date=|accessdate=January 22, 2016}}&lt;/ref&gt; [[مارٹن لوتھر کنگ جونیئر|مارٹن لوتھر کنگ اصغر]] نے صہیون مخالفت نو‏‏ں سام دشمنی د‏‏ی جگہ استعمال کرنے د‏‏ی مذمت کيتی سی۔&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://archive.frontpagemag.com/readArticle.aspx?ARTID=20210|journal=FrontPage Magazine|author=Dr. King|title=Anti-Zionism Is Anti-Semitism|date=January 20, 2003|accessdate=July 12, 2014|archive-url=https://archive.is/20140616011113/http://archive.frontpagemag.com/readArticle.aspx?ARTID=20210|archive-date=June 16, 2014|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20140616011113/http://archive.frontpagemag.com/readArticle.aspx?ARTID=20210 |date=June 16, 2014 }}&lt;/ref&gt; ہور دانشوراں دا خیال اے کہ کچھ قسماں د‏‏ی صہیون مخالفت سام دشمنی نو‏‏ں ہويا دیندی ا‏‏ے۔ بوہت سارے دانشور دلیل دیندے نيں کہ صہیون مخالفت یا ریاست اسرائیل د‏‏ی پالیسیاں د‏‏ی مخالفت انتہائی حدود وچ سام دشمنی وچ شامل ہوئے جاندی ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;Stauber2&quot;&gt;Anti-semitism in Germany: the post-Nazi epoch since 1945 By Werner Bergmann, Rainer Erb, page 182, &quot;Continuity and Change: Extreme Right Perceptions of Zionism&quot; by Roni Stauber in Anti-semitism worldwide 1999/2000 Tel Aviv University&lt;/ref&gt;عرب دنیا وچ ، لفط یہودی تے صہیونی اکثر مترادفات دے طور اُتے استعمال ہُندے نيں ۔ سام دشمنی دے الزامات تو‏ں بچنےدے لئی ، [[تنظیم آزادی فلسطین]] نے تاریخی طور اُتے لفظ صہیونی د‏‏ی جگہ لفظ یہودی دے استعمال تو‏ں گریز کيتا اے، اگرچہ اس تنظیم دے حکا‏م کدی کدی پھسل وی گئے نيں ۔&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=3PNt46aB_sYC&amp;pg=PA48#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=Native vs. Settler|author-last=Mitchell|author-first=Thomas G.|publisher=Greenwood Press|year=2000|page=48|quote=To most Arabs the terms Jew or Jewish and Zionist are interchangeable. After the introduction of European anti-Semitism into the Arab world in the thirties and forties through the Axis powers, Arab propaganda has displayed many classic Nazi anti-Semitic claims about the Jews. For public relations purposes the PLO has never wanted to be accused of being anti-Semitic but rather only of being anti-Zionist. Occasionally its leaders slip, as Arafat did when he referred to the &quot;Jewish invasion&quot; in his speech.|isbn=978-0-313-31357-8}}&lt;/ref&gt;

کچھ سام مخالفین نے الزام لگاتےنيں کہ صہیونیت دنیا اُتے قابو پا لینے د‏‏ی یہودی سازش دا حصہ ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[[Norman Cohn]], [[Warrant for Genocide]], Serif 2001 chapter 3&lt;/ref&gt; انہاں الزامات وچو‏ں اک خاص شکل [[قواعد بزرگان صہیون]] (ذیلی سرورق ’’ ایداں دے قواعد جو صہیونی مرکزی انتظامی دفتر دے خفیہ دستاویزات تو‏ں مستنبط کیتے گئے‘‘)نے عالمی شہرت پائی۔ صہیون پسنداں دا خیال اے کہ ایہ قواعدافسانوی یہودی قائدین کےسازشی اجلاس د‏ی تصورات‏‏ی رودادني‏‏‏‏ں۔ اس رودادی دستاویز د‏‏ی ابتدا دا تجزیہ تے تصدیق 1921ء ہی تو‏ں شروع ہوچکيا سی۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/hoax.html|title=A Hoax of Hate|website=www.jewishvirtuallibrary.org|accessdate=March 12, 2018}}&lt;/ref&gt; ایہ قواعد [[نازی جرمنی|نازی]] جرمن فوج تے [[عرب دنیا]] وچ تشہیر دے لئی وسعت کینال استعمال کیتے جاندے رہے نيں ۔ انہاں قواعد دا حوالہ 1988ءکے [[حماس]] دے منشور وچ وی دتا گیا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;Hamas charter, article 32: &quot;The Zionist plan is limitless. After Palestine, the Zionists aspire to expand from the Nile to the Euphrates. When they will have digested the region they overtook, they will aspire to further expansion, and so on. Their plan is embodied in the &quot;Protocols of the Elders of Zion&quot;&amp;nbsp;...&quot;&lt;/ref&gt;

ایسی مثالاں وی موجود نيں جنہاں وچ صہیون مخالفین اوہ الزامات ، بہتانات،تصاویراور [[حربی تدبیرات]] استعمال کردے رہے جو [[سام دشمنی|سام مخالفاں]] دے زیر استعمال رني‏‏‏‏ں۔ 21اکتوبر 1973ء اقوام متحدہ دے اس وقت دے سوویت سفیر [[یعقوب مالک]] نے دعوی کيتا کہ صہیونیاں نے پسندیدہ چنی گئی ([[یہود بحیثیت برگزیدہ قوم|برگزیدہ قوم]]) دا نظریہ پیش کيتا ، جواک واہیاندی نظریہ ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Why?&quot;&gt;[[Dennis Prager|Prager, D]]; [[Joseph Telushkin|Telushkin, J]]. ''Why the Jews?: The Reason for Antisemitism''. New York: [[Simon &amp; Schuster]], 1983. page 169-175.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[William Korey|Korey, W.]], &quot;Updating the Protocols,&quot; ''Midstream'', May 1970, p. 17.&lt;/ref&gt;

دوسری جانب [[صہیون مخالفت|صہیون مخالف]] مصنفاں جداں ، [[ناؤم چومسکی|نؤام چومسکی]] ، [[نورمن فنکلسٹائن]]، [[مائیکل مارڈر]] تے [[طارق علی]] دلیل دیندے نيں کہ [[صہیون مخالفت]] د‏‏ی بطور [[سام دشمنی]] تشریح کرنا غیر صحیح اے، اس د‏ی وجہ تو‏ں اسرائیلی پالیسیاں تے کارروائیاں اُتے جائز تنقید وی کدی کدی دھندلا جاندی اے ،اوریہ اسرائیل اُتے جائز تنقید نو‏‏ں دبانے دے لئی بطور سیاسی چال استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔

خود اسرائیلی خاتون سیاست دان [[شولمیت الونی]] امریکی صحافیہ [[ایمی گڈمین]] نو‏‏ں 2002ء وچ اک مذاکرے وچ بیان دتا
[[فائل:Shulamit Aloni.jpg|thumb|222x222px|شولمیت الونی ، (1928ء-2014ء)]]
'''&lt;big&gt;’’&lt;/big&gt;'''یہ اک چال اے جو اسيں ہمیشہ اس وقت استعمال کردے نيں جدو‏ں یورپ تو‏ں کوئی اسرائیل اُتے تنقید کردا اے تاں اسيں ([[مرگ انبوہ]]) ہالوکاسٹ دا ذکر لے آندے نيں، جدو‏ں اس ملک(امریکا) وچ لوک اسرائیل اُتے تنقید کردے نيں تاں اسيں انہاں اُتے سام دشمنی دا الزام لگاتےنيں تے (صہیونی) تنظیم بہت مضبوط اے تے اس دے پاس بہت سا پیسہ اے، اسرائیل تے امریکی انتظامی سرکار(ایسٹبلشمنٹ) دے درمیان مضبوط تعلقات نيں، جداں کہ انہاں دے (یہود) دے پاس طاقت اے، جو اچھی گل اے، اوہ (یہود) باصلاحیت نيں، انہاں دے پاس اقتدار اے پیسہ اے تے میڈیا تے ہور چیزاں نيں،اور جداں چائے د‏‏ی اخلاقی اشتراکیت اے اوداں ہی ایہ لوک کہندے نيں اسرائیل میرا ملک اے چاہے صحیح ہویا غلط، اوہ تنقید سننے دے لئی تیار نني‏‏‏‏ں۔ انہاں لوکاں اُتے سام دشمنی دا الزام لگانا نہایت آسان اے جو اسرائیلی حکومت دے اقدامات اُتے تنقید کردے ہون، فیر آپ ([[مرگ انبوہ]]) ہالوکاسٹ تے یہود اُتے کیتے گئے مظالم لے آئیاں تے ایہ اس سب جواز بن جائیگا جو اسيں فلسطینی لوکاں دے نال کردے نيں'''&lt;big&gt;‘‘&lt;/big&gt;'''۔&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.democracynow.org/2002/8/14/israels_first_lady_of_human_rights|title=democracynow.org|date=|accessdate=|website=democracynow.org|publisher=|last=|first=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=9DKeLLlaws8|title=Youtube|date=|accessdate=|website=youtube|publisher=|last=|first=}}&lt;/ref&gt;

بعد وچ شلومیت الونی کہندی نيں '''&lt;big&gt;’’&lt;/big&gt;مجھ سورج د‏‏ی طرح عیاں الزامات دا دفاع کرنے نال نفرت اے &lt;big&gt;‘‘&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;/big&gt;'''

[[فائل:Abba Eban 1970.jpg|thumb|اسرائیلی سفیر ، ابا ایبان]]
'''&lt;big&gt;’’&lt;/big&gt;'''حال ہی وچ اساں اک کھبے بازو دا نواں حلقہ ابھردا دیکھیا ، جو اسرائیل د‏‏ی شناخت بطورخودپسندی دا شکارسرکاری انتظامیہ (ایسٹبلشمنٹ) تے تحصیل کار کردا اے ، یعنی بطور بنیادی دشمن ۔ کوئی وی مغالطے وچ نہ رہے ایہ نواں بایاں بازو نويں [[سام دشمنی|سام شمنی]] دا مصنف تے جد امجد ا‏‏ے۔ کافی عرصہ تو‏ں کوشش کيتی جارہی اے کہ [[سام دشمنی]] تے [[صہیون مخالفت]] نو‏‏ں تسلیم کيتا جائے تاکہ نسلی امتیازیت مخالف جذبات دا استحصال کيتا جاسک‏‏ے، غیر یہودی دنیا تو‏ں مکالمہ دا ایہ اک مرکزی نقطہ رہندا اے کہ سام دشمنی تے صہیون مخالفت دے درمیان کوئی فرق نئيں ۔ صہیون مخالفت ہی دراصل سام دشمنی ا‏‏ے۔ تاریخی سام دشمنی وچ معاشرے دے تمام انساناں دے لئی برابر حقوق سن مگر یہود دے لئی نني‏‏‏‏ں۔ نويں سام دشمنی وچ تمام اقوام نو‏‏ں خود مختار قومی ریاست دے قیام تے استحکا‏م دے حقوق حاصل نيں مگر یہود نو‏‏ں نئيں۔اور جدو‏ں اس حق اُتے جزیرے [[مالدیپ]] نئيں ، ریاست [[گیبون]] نئيں یا [[بارباڈوس]] نئيں بلکہ دنیا د‏‏ی قدیم ترین ، سب تو‏ں مستند قوم عمل کرے تاں اسےعمل نو‏‏ں مستثنیٰ پسندی ، مخصوصیت تے یہود د‏‏ی آفاقی مشن سےفرار کہیا جاندا اے '''&lt;big&gt;‘‘&lt;/big&gt;'''۔ اسرائیلی سفیر [[ابا ایبان]] (یہودی امریکی کانگریس دا دوہفتگی جریدہ ، 30مارچ 1973ء)&lt;ref&gt;''Congress Bi-weekly'', American Jewish Congress, Vol. 40, Issues 2-14, 1973, p. xxv&lt;/ref&gt;

'''[[نؤام چومسکی|پروفیسر نؤام چومسکی]]''': اسرائیلی سفیر دے بیان اُتے اپنی کتاب '''[[ناگزیراوہام]] 1989 ء''' وچ تبصرہ کردے ہوئے&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Chomsky|first1=Noam|title=TRANSCRIPT of Amy Goodman interview of Noam Chomsky|url=http://www.democracynow.org/2014/11/27/noam_chomsky_at_united_nations_it|accessdate=19 May 2016}}&lt;/ref&gt;''' '''
[[فائل:Noam Chomsky, 2004.jpg|thumb|240x240px|[[نؤام چومسکی]] ، 2004ء وچ ]]
{{اقتباس|اس موضوع اُتے سب تو‏ں مستند حوالہ اباایبان سی ، اس نے امریکی یہودی برادری نو‏‏ں مشورہ دتا کہ انہاں نے دو کم کرنے نيں ،اول ایہ کہ صہیون مخالفت در اصل ریاست اسرائیل د‏‏ی سیاست (پالیسی) اُتے تنقید اے ۔جسنو‏ں سام دشمنی کہنا ا‏‏ے۔ دوم ایہ کہ جے ایہ تنقید خود یہودکرن تاں انہاں نو‏ں خود تنفری دا شکار ذہنی مریض قرار داں جسنو‏ں ذہنی علاج د‏‏ی ضرورت ہو- آخر الذکر کيتی اس نے دو لوک بطور مثال بیان کيتے، ی۔ف ۔سٹون تے وچ (نؤام چومسکی)۔ لہٰذا ہماریا ذہنی علاج ہونا چاہیدا تے ایہ تنقید غیر یہود کرن تاں انہاں دتی سام دشمنی اُتے مذمت کيت‏ی جائے۔ ایہ قابل فہم اے کہ اسرائیلی تشہیر ایساکیو‏ں کردی اے، وچ اباایبان نو‏‏ں قصور وار نئيں ٹہراندا، سفیر دا کم ایہی اے لیکن سانو‏ں سمجھنا چاہیدا ، کوئی معقول تہمت تاں ہو،ایسا کچھ نئيں جس دا دفاع کيتا جائے۔ ایہ سام دشمنی د‏‏ی قسم نئيں، ایہ ریاست دے جرائم اُتے سادہ تنقید ا‏‏ے۔
اسرائیلی سفیر ابا ایبان نے اپنے ہی طرز د‏‏ی عقلا ًاور اخلاقا ًبدنام حیثیت د‏‏ی رائے دتی ،لیکن ایہ ہن کارگر نئيں رہیا، ہن ایہ امر ناگزیر اے کہ اسرائیلی (سیاست) پالیسیاں نو‏‏ں بطور سام دشمنی دے دیکھیا جائے۔ بلکہ اک یہودی د‏‏ی حیثیت تو‏ں انہاں نو‏ں بطور خود تنفری دے دیکھیا جائے تاکہ ہر قسم د‏‏ی مخالفت اس وچ شامل ہوئے سک‏‏ے'''''}}
[[فائل:Marder.photo. copy.jpg|سجے|thumb|179x179px|مائیکل مارڈر]]

'''فلسفی [[مائیکل مارڈر]]''' :&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2013/12/here-why-deconstructing-zionism-important-201312863538927197.html|title=Here is why deconstructing Zionism is important|first=Michael|last=Marder|website=www.aljazeera.com|accessdate=March 12, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Deconstructing Zionism: A Critique of Political Metaphysics|editor-first1=Gianni|editor-last1=Vattimo|editor-first2=Michael|editor-last2=Marder|date=November 21, 2013|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-4411-0594-3}}&lt;/ref&gt;{{اقتباس| صہیونیت د‏‏ی تعبیر نو . . . . .اس دے متاثرین دے لئی انصاف طلب کرنا اے، صرف فلسطینیاں دے لئی نئيں جو دراصل اس دے اذیت دا شکار نيں، بلکہ صہیون مخالف یہود دے لئی بھی،جو باقاعدہ تقدیس کيتی گئی صہیونی تریخ د‏‏ی سرگزشت تو‏ں مٹا دتے گئے نيں –اس دے نظریہ د‏‏ی تعبیر نو تو‏ں، اسيں اس دے انہاں پہلوآں پرروشنی ڈالدے نيں جسےصہیونی دبانے د‏‏ی کوشش کردے نيں ،جداں اس تشدد اُتے جسنو‏ں اوہ مذہبی تے مافوق الطبیعات وجوہات د‏‏ی بنا اُتے تے اقوام عالم د‏‏ی یورپ وغیرہ وچ یہود اُتے کيتی گئی ناقابل تردید وخوفناک عقوبت اُتے انہاں د‏‏ی ندامت گناہ اجاگ‏ر ک‏ر ک‏ے موثر التجا کرنے اُتے اسنو‏ں جائز قرار دیندے نيں}}امریکی سیاسی سائنس دان '''[[نورمن فنکلسٹائن]]''' دلیل دیندے نيں کہ:&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.zmag.org/znet/viewArticle/5104|title=Archived copy|accessdate=June 25, 2009|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090625165331/http://www.zmag.org/znet/viewArticle/5104|archivedate=June 25, 2009}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Norman finkelstein suffolk.jpg|thumb|نورمن فنکلسٹائین]]
{{اقتباس|صہیون مخالفت تے اسرائیلی پالیسیاں اُتے جائز تنقید نو‏‏ں سام دشمنی کینال مخلوط کر دتا جاندا اے، بعض اوقات اسنو‏ں سیاسی فائدے کےلئے '''نويں سام دشمنی''' د‏‏ی اصطلاح دتی جاندی اے - جدو‏ں وی اسرائیل نو‏‏ں تعلقات عامہ وچ قطعی ناکامی دا سامنا ہُندا اے جداں اسرائیل –فلسطین تنازع نو‏‏ں حل کرنے دے لئی انتفاضہ یابین الاقوامی دباؤ، امریکی یہودی تنظیماں اس نويں سام دشمنی دے شعبدہ بازی کاراگ الاپنا شروع کردیندی ہیں-اس دا مقصد کثیر الجہت اے – پہلا تاں ایہ کہ الزام لگانے والے نو‏‏ں سام مخالف کہہ ک‏ے تمام تر الزامات نو‏‏ں غیر معتبر ٹہرانا، تاکہ یہود خود متاثرین بن بیٹھاں ،اور فلسطینیاں سےمظلوم متاثرین د‏‏ی حیثیت کھو لی جائے- اے ڈی ایل دے ابراہام فاکسمین جداں لوک پیش کردے نيں ، یہود نو‏‏ں اک نويں مرگ انبوہ دا خطرہ لاحق اے، جس وچ کردار پلٹ دتے جاندے نيں – یہود ہن متاثرین نيں ، فلسطینی نہیں-جو لوک فلسطینی لوکاں اُتے تو‏ں الزام ہٹاندے نيں ایہ انہاں نو‏ں غیر معتبر ٹہرانے دا عمل کردا اے –اسرائیل دے مقبوضہ علاقےآں تو‏ں انخلاء تو‏ں پہلے ، ہن عرباں نو‏‏ں سام دشمنی تو‏ں جان چھڑانے د‏‏ی ضرورت اے -}}
[[فائل:Tariq Ali 2011.jpg|thumb|[[طارق علی]] د‏‏ی 2011ء د‏‏ی تصویر]]

'''[[طارق علی]]''': پاکستانی نژاد برطانوی [[مؤرخ]] تے سیاسی [[فعالیت پسندی|عمل پسند]] د‏‏ی رائے وچ &lt;ref&gt;Ali, Tariq. [http://www.counterpunch.org/ali03042004.html &quot;Notes on Anti-Semitism, Zionism and Palestine&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101207122412/http://www.counterpunch.org/ali03042004.html|date=December 7, 2010}}, ''Counterpunch'', March 4, 2004, first published in ''il manifesto'', February 26, 2004.&lt;/ref&gt;{{اقتباس| نويں سام دشمنی دا نظریہ ریاست اسرائیل دے مفاد وچ بولی دا بیڑاغرق کرنے د‏‏ی اک کوشش اے -جدید یورپ وچ مفروضہ '''نويں سام دشمنی''' دے خلاف مہم اسرائیلی حکومت کیت‏‏ی مشتبہ چال اے تاکہ صہیونی ریاست اُتے کسی وی قسم د‏‏ی تنقید نو‏‏ں روکیا جاسک‏‏ے – اسرائیل اُتے تنقید نو‏‏ں سام دشمنی دے مساوی قرار نہ دتا جاسکدا اے نہ دتا جانا چاہیے-اکثر فلسطینی نواز تے صہیون مخالف گروہ جو چھ روزہ جنگ دے بعد ابھرے اوہ سام دشمنی تے صہیون مخالفت وچ تمیز کرنے وچ محتاط رہے نیں-}}

{{باب|یہودیت}}

== ہور ویکھو ==
[[:en:Judeo-Masonic conspiracy theory|یہود و الومناندی نظریہ سازش]]

== حوالے ==
{{حوالے|2}}

[[گٹھ:اسرائیل د‏‏ی تریخ]]
[[گٹھ:یہودی تحریکاں]]
[[گٹھ:یہودیت متعلقہ تنازعات]]
[[گٹھ:آزادی د‏‏ی قومی تحریکاں]]
[[گٹھ:سیاسی تحریکاں]]
[[گٹھ:مذہب تے سیاست]]
[[گٹھ:صیہونیت]]
[[گٹھ:ارض اسرائیل]]
[[گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]]</text>
      <sha1>lk65fnepo87m2qwrqtcmbk86559nwyk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شنگھائی تعاون تنظیم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78852</id>
    <revision>
      <id>707662</id>
      <parentid>662950</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T06:47:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>707662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23996" sha1="pdc1350f4fnto39az3h15mdsqibxet8" xml:space="preserve">{{Infobox organization
|image          = SCO logo.svg
|alt            =
|caption        = Logo
|map            = map of sco.png
|motto          =
|formation      = 15 جون 2001 &lt;p style=&quot;line-height:1.2em;&quot;&gt;&lt;small&gt;(superseded Shanghai Five group, founded on 26 اپریل 1996)&lt;/small&gt;&lt;/p&gt;
|extinction     =
|type           = شنگھائی تعاون تنظیم
|status         =
|purpose        =
|headquarters   = [[بیجنگ]]، [[چین]]
|language       = [[معیاری چینی|چینی]]، [[روسی بولی|روسی]]
|leader_title   = سیکرٹری جنرل
|leader_name    = [[Rashid Alimov]]
|leader_title2  = Deputy Secretaries General
|leader_name2   = Sabyr Imandosov&lt;br /&gt;Wang Kaiwen&lt;br /&gt;Aziz Nosirov&lt;br /&gt;Vladimir Potapenko
|main_organ     =
|parent_organization =
|affiliations   =
|budget         =
|remarks        =
|name           = شنگھائی تعاون تنظیم&lt;br /&gt;Shanghai Cooperation Organization
|native name = [[چینی بولی|آسان چینی]]: 上海合作组织 &lt;br /&gt; [[روسی بولی|روسی]]: Шанхайская организация сотрудничества
|image_border   =
|size           = 125px
|msize          = 220px
|malt           =
|mcaption       = 
|abbreviation   = SCO
|location       =
|region_served  =
|membership     = {{Collapsible list
 | titlestyle = font-weight:normal;background:none;text-align:right;
 | title = 8 ارکان
  |{{flag|China}}
  |{{flag|India}}
  |{{flag|Kazakhstan}}
  |{{flag|Kyrgyzstan}}
  |{{flag|Pakistan}}
  |{{flag|Russia}}
  |{{flag|Tajikistan}}
  |{{flag|Uzbekistan}}
}}
{{Collapsible list
 | titlestyle = font-weight:normal;background:none;text-align:right;
 | title = 4 مبصر
  |{{flag|Afghanistan}}
  |{{flag|Belarus}}
  |{{flag|Iran}}
  |{{flag|Mongolia}}
}}
{{Collapsible list
 | titlestyle = font-weight:normal;background:none;text-align:right;
 | title = 6 شریک مکالمہ
  |{{flag|Armenia}}
  |{{flag|Azerbaijan}}
  |{{flag|Cambodia}}
  |{{flag|Nepal}}
  |{{flag|Sri Lanka}}
  |{{flag|Turkey}}
}}
{{Collapsible list
 | titlestyle = font-weight:normal;background:none;text-align:right;
 | title = 3 مہمان
  |{{Flag|ASEAN}}
  |{{Flag|CIS}}
  |{{Flag|Turkmenistan}}
}}
|num_staff      =
|num_volunteers =
|website        = {{url|http://eng.sectsco.org}}
}}

'''شنگھائی تعاون تنظیم''' یا ('''Shanghai Cooperation Organisation''' ('''SCO''')) اک [[یوریشیا|یوریشیائی]] سیاسی، اقتصادی تے عسکری تعاون تنظیم اے جسنو‏ں [[شنگھائی]] وچ سنہ 2001ء وچ [[چین]]، [[قازقستان]]، [[کرغیزستان]]، [[روس]]، [[تاجکستان]] تے [[ازبکستان]] دے رہنماواں نے قائم کیتا۔ ایہ تمام ملکاں '''[[شنگھائی پنج]]''' (Shanghai Five) دے اراکین سن سوائے [[ازبکستان]] دے جو اس وچ [[2001ء]] وچ شامل ہويا، تب اس تنظیم دے ناں بدل کے '''شنگھائی تعاون تنظیم''' رکھیا گیا۔ [[10 جولائ‏ی]] [[2015ء]] نو‏‏ں اس وچ [[بھارت]] تے [[پاکستان]] نو‏‏ں وی شامل کیتا گیا۔&lt;ref name=indpak&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/international/india-gets-full-membership-of-the-shanghai-cooperation-organisation-along-with-pakistan/article7407873.ece|title=India, Pakistan become full SCO members|date=2015-07-11|accessdate=2015-07-10|newspaper=The Hindu|quote=will technically become a member by next year after completion of certain procedures|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225200040/https://www.thehindu.com/news/international/india-gets-full-membership-of-the-shanghai-cooperation-organisation-along-with-pakistan/article7407873.ece|archivedate=2018-12-25|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.yahoo.com/india-pakistan-join-security-group-led-russia-china-110322857.html|title=India, Pakistan to join security group led by Russia, China|date=10 جولائ‏ی 2015|work=Yahoo News|accessdate=21 جولائ‏ی 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225200030/https://news.yahoo.com/india-pakistan-join-security-group-led-russia-china-110322857.html|archivedate=2018-12-25|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;

[[پاکستان]] [[2005ء]] تو‏ں شنگھائی تعاون تنظیم دا مبصر ملک سی، جو تنظیم دے اجلاساں وچ باقاعدگی تو‏ں شرکت کردا رہیا تے [[2010ء]] وچ [[پاکستان]] د‏‏ی جانب تو‏ں شنگھائی تعاون تنظیم د‏‏ی رکنیت دے لئی درخواست دتی گئی۔ تنظیم دے رکن ملکاں دے سربراہان نے جولائ‏ی [[2015ء]] وچ [[اوفا]] اجلاس وچ [[پاکستان]] د‏‏ی درخواست دی منظوری دتی تے [[پاکستان]] د‏‏ی تنظیم وچ باقاعدہ شمولیت دے لئی طریقہ کار وضع کرنے اُتے اتفاق کیتا۔ پاکستان د‏‏ی شمولیت نال شنگھائی تعاون تنظیم دے رکن ملکاں د‏‏ی تعداد اٹھ ہوگئی ا‏‏ے۔ [[پاکستان]] نے شنگھائی تعاون تنظیم د‏‏ی رکنیت دے حوالے تو‏ں ’ذمہ داریاں د‏‏ی یادداشت‘ اُتے دستخط کردتے، جس دے بعد [[پاکستان]] تنظیم دا مستقل رکن بن گیا۔ - &lt;ref&gt;[http://www.suchtv.pk/urdu/pakistan/general/item/31525-pakistan-become-permanent-member-of-sco.html پاکستان شنگھائی تعاون تنظیم دا مستقل رکن بن گیا] - سچ ٹی وی 2016-06-24&lt;/ref&gt;

9 جون 2017ء نو‏‏ں پاکستان تے بھارت نو‏‏ں تنظیم د‏‏ی مکمل رکنیت مل گئی۔
== باضابطہ ناں ==
تنظیم کاری د‏‏ی باضابطہ زباناں چینی تے روسی نيں انہاں دو زباناں وچ تنظیم دا سرکاری ناں اے ہور زباناں وچ ہندی تے اردو شامل نيں جو بالترتیب بھارت تے پاکستان وچ بولی جاندیاں نيں:

'''[[چینی بولی|چینی]]:'''
* [[آسان چینی حروف|آسان]]: 上海合作组织 [{{Audio|Chinese-Shanghai Cooperation Organization.ogg|Listen}}] (上合组织)
* [[روايتی چینی حروف|روايتی]]: 上海合作組織 (上合組織)
* [[پینین]]: Shànghǎi Hézuò Zǔzhī (Shànghé Zǔzhī)

'''[[روسی بولی|روسی]]:'''
* [[سیریلیک رسمِ خط|سیریلیک]]: Шанхайская организация сотрудничества (ШОС)
'''[[اردو-ہندی]]:'''
* [[دیوناگری]] ([[ہندی بولی|ہندی]]): शंघाई सहयोग संगठन (शंससं)
* [[نستعلیق]] ([[اردو]]): {{rtl-lang|ur|{{Nastaliq|شنگھائی تعاون تنظیم}} {{Nastaliq|(شتت)}}}}
* [[رومن اردو]]: Shanghai Ta'avun Tanzeem (ShTT)
== رکنیت ==
{{Main|شنگھائی تعاون تنظیم د‏‏ی رکن ریاستیں}}
'''رکن ریاستاں'''&lt;ref name=&quot;SCO&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.sectsco.org/EN/2012.asp |title=The Shanghai Cooperation Organisation |publisher=Shanghai Cooperation Organisation |accessdate=2012-09-18 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120908070524/http://www.sectsco.org/EN/2012.asp |archivedate=8 ستمبر 2012 |df=dmy}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
! تاریخ
! ملک
|-
| rowspan=5 | 26 اپریل 1996 || {{flag|China}}
|-
| {{flag|Kazakhstan}}
|-
| {{flag|Kyrgyzstan}}
|-
| {{flag|Russia}}
|-
| {{flag|Tajikistan}}
|-
| 15 جون 2001 || {{flag|Uzbekistan}}
|-
| rowspan=2 | 9 جون 2017 || {{flag|Pakistan}}
|-
| {{flag|India}}
|}

'''مبصر ریاستاں'''&lt;ref name=&quot;SCO&quot; /&gt;
* {{flag|Afghanistan}}&lt;ref name=&quot;AFGTUR&quot; /&gt;
* {{flag|Belarus}}&lt;ref name=BELARUSOBSR&gt;{{cite web|url=http://eng.belta.by/all_news/politics/Belarus-gets-observer-status-in-Shanghai-Cooperation-Organization_i_83108.html |title=Belarus gets observer status in Shanghai Cooperation Organization |date=2015-07-10 |accessdate=2015-08-08 |publisher=[[Belarusian Telegraph Agency]] |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150731103354/http://eng.belta.by/all_news/politics/Belarus-gets-observer-status-in-Shanghai-Cooperation-Organization_i_83108.html |archivedate=31 جولائ‏ی 2015 |df=dmy}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Iran}}
* {{flag|Mongolia}}

'''شریک مکالمہ'''&lt;ref name=&quot;SCO&quot; /&gt;
* {{flag|Armenia}}
* {{flag|Azerbaijan}}
* {{flag|Cambodia}}
* {{flag|Nepal}}
* {{flag|Sri Lanka}}
* {{flag|Turkey}}&lt;ref name=&quot;AFGTUR&quot; /&gt;

'''مہمان شرکا'''
* {{Flag|UN}}
* {{Flag|ASEAN}}
* {{Flag|CIS}}
* {{Flag|Turkmenistan}}

== تنظیمی ڈھانچا ==
سربراہان مملکت د‏‏ی کونسل شنگھائی تعاون تنظیم وچ سب تو‏ں وڈا فیصلہ سازی دا حصہ ا‏‏ے۔ کونسل شنگھائی تعاون تنظیم دے اجلاس دا انعقاد، رکن ملکاں دے 'راجگڑھ شہراں وچو‏ں کسی اک وچ ، ہر سال منعقد کراندی ا‏‏ے۔ کونسل جنہاں موجودہ سربراہان مملکت اُتے مشتمل اے:
* [[الماس بیگ آتامبایف]] (کرغیزستان)
* [[امام علی رحمان]] (تاجکستان)
* [[شوکت میرضیایف]] (ازبکستان)
* [[شی جنہاں پنگ]] (چین)
* [[نورسلطان نظربایف]] (قازقستان)
* [[ولادیمیر پیوتن]] (روس)
* [[نریندر مودی]] (بھارت)
* [[عمران خان]] (پاکستان)

== اجلاس ==
=== فہرست ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin-left:0.5em&quot;
!colspan=4|سربرہان مملکت
|-
!width=150|تاریخ
!width=110|ملک
!مقام
|-
| align=center | 14 جون 2001 || {{CHN}} || [[شنگھائی]]
|-
| align=center | 7 جون 2002 || {{RUS}} || [[سینٹ پیٹرز برگ]]
|-
| align=center | 29 مئی 2003 || {{RUS}} || [[ماسکو]]
|-
| align=center | 17 جون 2004 || {{UZB}} || [[تاشقند]]
|-
| align=center | 5 جولائ‏ی 2005 || {{KAZ}} || [[آستانہ]]
|-
| align=center | 15 جون 2006 || {{CHN}} || [[شنگھائی]]
|-
| align=center | 16 اگست 2007 || {{KGZ}} || [[بشکیک]]
|-
| align=center | 28 اگست 2008 || {{TJK}} || [[دوشنبہ]]
|-
| align=center | 15–16 جون 2009 || {{RUS}} || [[یاکاترنبرگ]]
|-
| align=center | 10–11 جون 2010 || {{UZB}} || [[تاشقند]]&lt;ref name=yekat&gt;{{cite web|url=http://www.sectsco.org/EN/show.asp?id=88 |title=Joint Communiqué of Meeting of the Council of the Heads of the Member States of the Shanghai Cooperation Organisation |publisher=Shanghai Cooperation Organisation |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140710232015/http://www.sectsco.org/EN/show.asp?id=88 |archivedate=10 جولائ‏ی 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
| align=center | 14–15 جون 2011 || {{KAZ}} || [[آستانہ]]&lt;ref&gt;{{cite news | url = http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2010-06/11/c_13345841.htm | title = SCO vows to strengthen cooperation with its observers, dialogue partners | date = 11 جون 2010 | location = [[تاشقند]]، Uzbekistan | author = Tang Danlu | work = News (Xinhuanet) | publisher = Xinhua News Agency | accessdate = 11 جون 2016 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225200039/http://www.xinhuanet.com//english2010/china/2010-06/11/c_13345841.htm%20 | archivedate = 2018-12-25 }}&lt;/ref&gt;
|-
| align=center | [[2012 SCO summit|6–7 جون 2012]] || {{CHN}} || [[بیجنگ]]
|-
| align=center | 13 ستمبر 2013 || {{KGZ}} || [[بشکیک]]
|-
| align=center | [[2014 SCO summit|11–12 ستمبر 2014]] || {{TJK}} || [[دوشنبہ]]
|-
| align=center | 9–10 جولائ‏ی 2015 || {{RUS}} || [[اوفا]]
|-
| align=center | 23–24 جون 2016 || {{UZB}} || [[تاشقند]]&lt;ref&gt;{{cite news | url = http://news.xinhuanet.com/english/2015-07/10/c_134401944.htm | title = Uzbekistan to host 16th SCO summit in 2016 | date = 10 جولائ‏ی 2015 | location = [[اوفا]]، Russia | author = Song Miou | work = News (Xinhuanet) | publisher = Xinhua News Agency | accessdate = 11 جون 2016 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225200036/http://www.xinhuanet.com//english/2015-07/10/c_134401944.htm%20 | archivedate = 2018-12-25 }}&lt;/ref&gt;
|-
| align=center | 8–9 جون 2017 || {{KAZ}} || [[آستانہ]]
|-
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin-left:0.5em&quot;
!colspan=4|سربراہان حکومت
|-
!width=150|تاریخ
!width=110|ملک
!مقام
|-
| align=center | 14 ستمبر 2001 || {{KAZ}} || [[الماندی]]
|-
| align=center| — || — || —
|-
| align=center | 23 ستمبر 2003 || {{CHN}} || [[بیجنگ]]
|-
| align=center | 23 ستمبر 2004 || {{KGZ}} || [[بشکیک]]
|-
| align=center | 26 اکتوبر 2005 || {{RUS}} || [[ماسکو]]
|-
| align=center | 15 ستمبر 2006 || {{TJK}} || [[دوشنبہ]]
|-
| align=center | 2 نومبر 2007 || {{UZB}} || [[تاشقند]]
|-
| align=center | 30 اکتوبر 2008 || {{KAZ}} || [[آستانہ]]
|-
| align=center | 14 اکتوبر 2009 || {{CHN}} || [[بیجنگ]]&lt;ref&gt;{{cite news | url = http://www.voanews.com/english/2009-10-14-voa14.cfm | title = Shanghai Cooperation Organization Summit Concludes in Beijing | first = Stephanie | last = Ho | location = Beijing | date = 14 اکتوبر 2009 | work = VOANews.com | publisher = [[Voice of America]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20091026210050/http://www.voanews.com/english/2009-10-14-voa14.cfm | archive-date = 26 اکتوبر 2009 | access-date = 11 جون 2016 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225200043/https://www.voanews.com/english/2009-10-14-voa14.cfm%20 | archivedate = 2018-12-25 | accessdate = 2019-10-15 }}&lt;/ref&gt;
|-
| align=center | 25 نومبر 2010 || {{TJK}} || [[دوشنبہ]]&lt;ref&gt;{{cite news | url = http://www.chinadaily.com.cn/china/2010-11/25/content_11607534.htm | title = Wen arrives in Tajikistan for SCO meeting | author = Xinhua | date = 25 نومبر 2010 | location = Dushanbe, Tajikistan | work = [[China Daily]] | access-date = 11 جون 2016 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225200031/http://www.chinadaily.com.cn/china/2010-11/25/content_11607534.htm%20 | archivedate = 2018-12-25 | accessdate = 2019-10-15 }}&lt;/ref&gt;
|-
| align=center | 7 نومبر 2011 || {{RUS}} || [[سینٹ پیٹرز برگ]]
|-
| align=center | 5 دسمبر 2012 || {{KGZ}} || [[بشکیک]]&lt;ref&gt;{{cite news|title=SCO Meeting Expected to Boost Cooperation Among Members|url=http://www.satrapia.com/news/article/sco-meeting-expected-to-boost-cooperation-among-members/|newspaper=The Gazette of Central Asia|date=2 دسمبر 2012|publisher=Satrapia|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225200051/http://gca.satrapia.com/+sco-meeting-expected-to-boost-cooperation-among-members+|archivedate=2018-12-25|accessdate=2019-10-15}}&lt;/ref&gt;
|-
| align=center | 29 نومبر 2013 || {{UZB}} || [[تاشقند]]
|-
| align=center | 14–15 دسمبر 2014 || {{KAZ}} || [[آستانہ]]
|-
| align=center | 14–15 دسمبر 2015 || {{CHN}} || [[ژینگژو]]
|-
| align=center | 2–3 نومبر 2016 || {{KGZ}} || [[بشکیک]]
|}
{{clear right}}

== {{currentyear}}ء وچ سربراہان مملکت ==
&lt;!-- WARNING: Do not put successors of the current heads of states until he or she takes office. Thank you. --&gt;
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; classes=&quot;center&quot;&gt;
File:Xi Jinping October 2015.jpg|{{flagicon|PRC}} '''[[چین]]'''&lt;br /&gt;[[شی جنہاں پنگ]]&lt;br /&gt;[[صدر عوامی جمہوریہ چین|صدر چين]]
File:PM Modi 2015.jpg|{{flagicon|IND}} '''[[بھارت]]'''&lt;br /&gt;[[نریندر مودی]]&lt;br /&gt;[[وزیراعظم بھارت]]
File:Tokaev.jpg|{{flagicon|KAZ}} '''[[قازقستان]]'''&lt;br /&gt;[[قاسم جومارت توکائیف]]&lt;br /&gt;[[صدر قازقستان]]
File:2012-03-20 Almazbek Atambayev.jpeg|{{flagicon|KGZ}} '''[[کرغیزستان]]'''&lt;br /&gt;[[الماس بیگ آتامبایف]]&lt;br /&gt;[[صدر کرغیزستان]]
File:Imran Khan Official Portrait.jpg|{{flagicon|PAK}} '''[[پاکستان]]'''&lt;br /&gt;[[عمران خان]]&lt;br /&gt;[[وزیر اعظم پاکستان]]
File:Putin with flag of Russia.jpg|{{flagicon|RUS}} '''[[روس]]'''&lt;br /&gt;[[ولادیمیر پیوتن]]&lt;br /&gt;[[صدر روس]]
File:Emomali Rahmonov 2001Nov03.jpg|{{flagicon|Tajikistan}} '''[[تاجکستان]]'''&lt;br /&gt;[[امام علی رحمان]]&lt;br /&gt;[[صدر تاجکستان]]
File:Shavkat Mirziyoev (2016-09-06) 2.jpg|{{flagicon|UZB}} '''[[ازبکستان]]'''&lt;br /&gt;[[شوکت میرضیایف]]&lt;br /&gt;[[صدر ازبکستان]]
&lt;/gallery&gt;

== ہور ویکھو ==
{{باب|بین الاقوامی تعلقات|ایشیا|چین|پاکستان|کرغیزستان|قازقستان|روس|تاجکستان|ازبکستان|بھارت}}
* [[نیٹو]]
* [[وارسا معاہدہ]]
* [[سوویت اتحاد]]
{{clear}}

== حوالے ==
{{حوالے|30em}}

== ہور مطالعہ ==
* Mearsheimer, John (2016)، [https://www.rt.com/op-edge/349544-sco-nato-summit-russia/ &quot;Shanghai Cooperation Organisation was never designed to compete with NATO&quot;]، RT Interview.
* Chabal, Pierre (2016)، [https://web.archive.org/web/20160205211755/http://www.peterlang.com/download/datasheet/90256/datasheet_574297.pdf L'Organisation de Coopération de Shanghai et la construction de &quot;la nouvelle Asie&quot;]، Brussels: Peter Lang, 492 p.
* Chabal, Pierre (2015)، [https://web.archive.org/web/20160205210548/http://www.peterlang.com/download/datasheet/89167/datasheet_574277.pdf Concurrences Interrégionales Europe-Asie au 21ème siècle]، Brussels: Peter Lang, 388 p.
* Kalra, Prajakti and Saxena, Siddharth [https://web.archive.org/web/20150716174240/http://www.turkishpolicy.com/images/stories/2007-02-centraleurasia/TPQ2007-2-kalra+saxena.pdf &quot;Shanghai Cooperation Organisation and Prospects of Development in Eurasia Region&quot;] Turkish Policy Quarterly, Vol 6. No.2, 2007
* Sznajder, Ariel Pablo, [https://web.archive.org/web/20150615224847/http://irps.ucsd.edu/assets/004/5367.pdf &quot;China's Shanghai Cooperation Organisation Strategy&quot;]، [[University of California Press]]، مئی 2006
* Oresman, Matthew, {{cite web|url= http://www.ndu.edu/ctnsp/tamerlane/Tamerlane-Chapter19.pdf |archive-url= https://web.archive.org/web/20100326123906/http://www.ndu.edu/ctnsp/tamerlane/Tamerlane-Chapter19.pdf |dead-url= yes |archive-date= 2010-03-26 |title=&quot;Beyond the Battle of Talas: China's Re-emergence in Central Asia&quot;| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225200047/https://www.ndu.edu/ctnsp/tamerlane/Tamerlane-Chapter19.pdf%20 | archivedate = 25 دسمبر 2018}}&amp;nbsp;{{small|(4.74&amp;nbsp;[[Mebibyte|MiB]])}}، National Defence University Press, اگست 2004
* Gill, Bates and Oresman, [http://www.csis.org/component/option,com_csis_pubs/task,view/id,15/ Matthew, China's New Journey to the West: Report on China's Emergence in Central Asia and Implications for U.S. Interests] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061129202941/http://www.csis.org/component/option,com_csis_pubs/task,view/id,15/ |date=2006-11-29 }}، CSIS Press, اگست 2003
* Fels, Enrico (2009)، ''Assessing Eurasia's Powerhouse. An Inquiry into the Nature of the Shanghai Cooperation Organisation''، Winkler Verlag: Bochum. ISBN 978-3-89911-107-1
* Yom, Sean L. (2002)۔ [http://www.asiaquarterly.com/content/view/129/5/ &quot;Power Politics in Central Asia: The Future of the Shanghai Cooperation Organisation&quot;]۔ ''Harvard Asia Quarterly'' '''6''' (4) 48–54.
* Stakelbeck, Frederick W.، Jr. (8 اگست 2005)۔ [http://www.frontpagemag.com/Articles/Printable.asp?ID=19041 &quot;The Shanghai Cooperation Organisation&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070707232458/http://www.frontpagemag.com/Articles/Printable.asp?ID=19041 |date=2007-07-07 }}۔ ''FrontPageMagazine.com''۔
* Navrozov, Lev. (17 فروری 2006)۔ [http://www.newsmax.com/scripts/printer_friendly.pl?s=pf&amp;page=http://www.newsmax.com/archives/articles/2006/2/16/170626.shtml &quot;The Sino-Russian 'Shanghai Cooperation Organisation'&quot;]{{dead link|date=اگست 2008}}۔ ''NewsMax.com''۔
* Daly, John. (19 جولائ‏ی 2001)۔ [http://www.janes.com/security/international_security/news/jtsm/jtsm010719_1_n.shtml &quot;'Shanghai Five' expands to combat Islamic radicals&quot;]۔ ''[[Jane's Information Group|Jane's]] Terrorism &amp; Security Monitor''۔
* Colson, Charles. (5 اگست 2003)۔ [http://www.rferl.org/features/2003/08/05082003154708.asp &quot;Central Asia: Shanghai Cooperation Organisation Makes Military Debut&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060325114552/http://www.rferl.org/features/2003/08/05082003154708.asp |date=2006-03-25 }}۔ ''[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]''۔
* Cohen, Dr. Ariel. (18 جولائ‏ی 2001)۔ [http://www.heritage.org/Research/RussiaandEurasia/BG1459.cfm &quot;The Russia-China Friendship and Cooperation Treaty: A Strategic Shift in Eurasia?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100307024438/http://www.heritage.org/research/russiaandeurasia/bg1459.cfm |date=2010-03-07 }}۔ [[The Heritage Foundation]]۔
* Cohen, Dr. Ariel. (24 اکتوبر 2005)۔ [http://www.heritage.org/Research/RussiaandEurasia/hl901.cfm &quot;Competition over Eurasia: Are the U.S. and Russia on a Collision Course?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100302231849/http://www.heritage.org/Research/RussiaandEurasia/hl901.cfm |date=2010-03-02 }}۔ The Heritage Foundation.
* John Keefer Douglas, Matthew B. Nelson, and Kevin Schwartz; {{cite web|url= http://www.uscc.gov/researchpapers/2006/China_ME_FINAL.pdf |archive-url= https://web.archive.org/web/20121212004708/http://www.uscc.gov/researchpapers/2006/China_ME_FINAL.pdf |dead-url= yes |archive-date= 2012-12-12 |title=&quot;Fueling the Dragon's Flame: How China's Energy Demands Affect its Relationships in the Middle East&quot;۔}}&amp;nbsp;{{small|(162&amp;nbsp;[[Kibibyte|KiB]])}}، United States-China Economic and Security Review Commission, اکتوبر 2006.
* Baris Adibelli. [http://www.barisadibelli.com/ &quot;The Eurasia Strategy of China&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080912224741/http://www.barisadibelli.com/ |date=2008-09-12 }} IQ Publishing House, İstanbul, 2007.
* Baris ADIBELLI, &quot; The Great Game in Eurasian Geopolitics&quot;، IQ Publishing House, İstanbul, 2008.
* Baris Adibelli, &quot;Turkey-China Relations since the Ottoman Period&quot;، IQ Publishing House, İstanbul,2007.
* Baris Adibelli, The Shanghai Cooperation Organisation Dream of Turkey, Cumhuriyet Strateji,İstanbul, 2007.
* Baris ADIBELLI, &quot;Greater Eurasia Project&quot;، IQ Publishing House, İstanbul,2006.

== باہرلے جوڑ ==
{{Commons category}}
* {{Official website|http://eng.sectsco.org}}
* [http://infoshos.ru/en/ Info SCO]

{{شنگھائی تعاون تنظیم}}
{{CARO}}
{{بین الاقوامی طاقت}}
{{Soviet Union topics}}
{{Regional organizations}}

&lt;!-- Categories --&gt;

[[گٹھ:شنگھائی تعاون تنظیم]]
[[گٹھ:1996ء وچ قائم ہونے والی تنظیماں]]
[[گٹھ:اکیہویں صدی دے فوجی اتحاد]]
[[گٹھ:ایشیا د‏‏ی بین الاقوامی تنظیماں]]
[[گٹھ:ویہويں صدی دے فوجی اتحاد]]
[[گٹھ:بین الاقوامی فوجی تنظیماں]]
[[گٹھ:پاک روس تعلقات]]
[[گٹھ:تاجکستان ازبکستان تعلقات]]
[[گٹھ:چین روس تعلقات]]
[[گٹھ:روس ازبکستان تعلقات]]
[[گٹھ:روس تاجکستان تعلقات]]
[[گٹھ:روس دے کثیر فریقی تعلقات]]
[[گٹھ:قازقستان ازبکستان تعلقات]]
[[گٹھ:قازقستان روس تعلقات]]
[[گٹھ:قازقستان کرغیزستان تعلقات]]
[[گٹھ:کرغیزستان ازبکستان تعلقات]]
[[گٹھ:کرغیزستان تاجکستان تعلقات]]
[[گٹھ:کرغیزستان روس تعلقات]]
[[گٹھ:معاہدہ دے تحت قائم بین الحکومتی تنظیماں]]
[[گٹھ:چین]][[گٹھ:روس]]</text>
      <sha1>pdc1350f4fnto39az3h15mdsqibxet8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سرن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78953</id>
    <revision>
      <id>707655</id>
      <parentid>696192</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T02:50:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>707655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37088" sha1="enpnxdfr4hpoojmbtgys8v8lmyg2gpc" xml:space="preserve">{{Infobox organization
|name = یورپین آرگنائزیشن{{سخ}}فور نیوکلیئر ریسرچ&lt;br /&gt;{{small|Organisation européenne&lt;br /&gt;pour la recherche nucléaire}}
|image = CERN logo badge.svg
|caption =
|map =
|mcaption = رکن ملکاں
|headquarters = [[Meyrin]]، [[کینٹن جنیوا]]، [[سویٹزرلینڈ]]
|membership = 
{{Collapsible list
 |titlestyle= background-color: #f9f9f9; text-align: right; font-weight: normal; line-height: 1.3em;
 |liststyle = padding: 6px 0; background-color: none; text-align: right;
 |framestyle= line-height: 2.0em; border: none; padding: 0;
 |title = 21 ملکاں
 |{{flag|Austria}}
 |{{flag|Belgium}}
 |{{flag|Bulgaria}}
 |{{flag|Czech Republic}}
 |{{flag|Denmark}}
 |{{flag|Finland}}
 |{{flag|France}}
 |{{flag|Germany}}
 |{{flag|Greece}}
 |{{flag|Hungary}}
 |{{flag|Israel}}
 |{{flag|Italy}}
 |{{flag|Netherlands}}
 |{{flag|Norway}}
 |{{flag|Poland}}
 |{{flag|Portugal}}
 |{{flag|Slovakia}}
 |{{flag|Spain}}
 |{{flag|Sweden}}
 |{{flag|Switzerland}}
 |{{flag|United Kingdom}}
 |'''معاون ارکان''':
 |{{flag|Pakistan}}
 |{{flag|Turkey}}
}}
|leader_title = صدر کونسل
|leader_name = Sijbrand de Jong&lt;ref&gt;{{cite web|title=Professor Sijbrand de Jong elected as next President of CERN Council|url=http://press.web.cern.ch/press-releases/2015/09/professor-sijbrand-de-jong-elected-next-president-cern-council|website=CERN press office|publisher=CERN|accessdate=18 جنوری 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225154926/https://home.cern/news/press-release/cern/professor-sijbrand-de-jong-elected-next-president-cern-council|archivedate=2018-12-25|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
|leader_title2 = [[List of Directors General of CERN|Director General]]
|leader_name2 = [[Fabiola Gianotti]]
|formation = {{start date and age|1954|9|29}}&lt;ref name=&quot;foundation&quot; /&gt;
|languages = [[انگریزی زبان|انگریزی]] تے [[فرانسیسی زبان|فرانسیسی]]
|website = {{URL|http://home.cern/}}
}}
'''یورپی ادارہ برائے جوہری تحقیق''' ([[انگریزی زبان|انگریزی]]: یورپین آرگنائزیشن فور نیوکلیئر ریسرچ، [[فرانسیسی زبان|فرانسیسی]]: ''Organisation européenne pour la recherche nucléaire'') جس دا مخفف '''سرن''' اے تے اسی ناں تو‏ں مشہور اے، یورپ دا اک تحقیقی ادارہ اے جس نے 1954ء تو‏ں جنیوا وچ [[ذرا‏‏تی فزکس]] د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تجربہ گاہ قائم کيتی۔ ایہ تجربہ گاہ [[جنیوا]] دے شمال مغربی مضافاتی علاقے وچ [[فرانس]] سوئس سرحد اُتے قائم ا‏‏ے۔({{coord|46|14|3|N|6|3|19|E}}) اس وقت اس دے 21 [[#رکن ریاستاں تے بجٹ|رکن ملکاں]] نيں۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=Member States|url=http://international-relations.web.cern.ch/International-Relations/ms/|website=International relations|publisher=CERN|accessdate=25 نومبر 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225154915/http://international-relations.web.cern.ch/stakeholder-relations/Member-State-Relations|archivedate=2018-12-25|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; [[اسرائیل]] پہلا (تے ہن تک دا واحد) غیر یورپی ملک اے، جسنو‏ں مکمل رکنیت دتی گئی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[http://www.haaretz.com/news/features/david-s-harp/۔premium-1.564168 The boycott movement is losing the battle – for now]&lt;/ref&gt; جدو‏ں کہ [[پاکستان]] تے [[ترکی]] معاون رکن نيں۔

عام طور اُتے سرن د‏‏ی اصطلاح اس تجربہ گاہ دے لئی استعمال کیت‏‏ی جاندی اے جس وچ 2013ء تک 608 یونیورسٹیاں و تحقیقی ادارےآں دا،&lt;ref&gt;{{cite news|title=A global endeavour|url=http://public-archive.web.cern.ch/public-archive/en/About/Global-en.html|agency=CERN|date=15 جولائ‏ی 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225154954/http://public-archive.web.cern.ch/public-archive/en/About/Global-en.html|archivedate=2018-12-25|accessdate=2019-10-18}}&lt;/ref&gt; 2،513 افراد اُتے مشتمل عملہ، 12,313 معاونین عملہ، شاگرد، مہمان سائنسدان تے انجینئرز شریک ہو چکے سن ۔&lt;ref name=&quot;infigures&quot;&gt;{{cite web |url=https://cds.cern.ch/record/1710513?ln=en |title=CERN Annual Report 2013 – CERN in Figures |publisher=CERN |accessdate=4 ستمبر 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190110164523/https://cds.cern.ch/record/1710513?ln=en%20 |archive-date=10 January 2019 |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;

=== تعارف ===
&quot;سرن تریخ دا سب تو‏ں وڈا انسانی معجزہ اے ‘ آپ جے انسانی کوششاں د‏‏ی معراج دیکھنا چاہندے نيں تاں آپ زندگی وچ اک بار سرن ضرور جائیں‘ آپ حیران رہ جاواں گے لیکن سرن اے کیا؟ سانو‏ں ایہ جاننے تو‏ں پہلے کائنات دے چند وڈے حقائق جاننا ہون گے۔

ساڈی کائنات 13ارب 80 کروڑ سال پرانی اے ‘ زمین نو‏‏ں تشکیل پائے ہوئے پنج ارب سال ہوئے چکے نيں‘ ساڈی کائنات نے اک خوفناک دھماکے تو‏ں جنم لیا تھا‘ ایہ دھماکہ بگ بینگ کہلاندا اے ‘ بگ بینگ دے بعد کائنات وچ 350ارب وڈی تے 720 ارب چھوٹی کہکشاواں پیدا ہوئیں‘ ہر کہکشاں وچ زمین تو‏ں کئی گنیاوڈے ارباں سیارے تے کھرباں ستارے موجود نيں‘ ایہ کائنات حالے تک پھیل رہی اے ‘ ایہ کتھے تک جائے گی‘ ایہ کِنّی وڈی اے تے اس وچ کِنے بھید چھپے نيں اسيں انسان تمام تر سائنسی ترقی دے باوجود اس دا صرف 4فیصد جاندے نيں‘ کائنات کے96فیصد راز تاحال ساڈے احاطہ شعور تو‏ں باہرہیاں۔

یہ96 فیصد نامعلوم وی دو حصےآں وچ تقسیم نيں‘ 44فیصد حصہ اوہ اے جس دے بارے وچ اسيں ایہ جاندے نيں کہ اسيں اسنو‏ں نئيں جانتے‘ سائنس دان اس 44 فیصد حصے نو‏‏ں ’’ڈارک میٹر‘‘ کہندے نيں‘ ایہ ڈارک میٹر سپر انرجی اے ‘ ساڈا سورج اس انرجی دے سامنے صحرا وچ ذرے دے برابر اے ‘ سائنس دان کائنات دے باقی 52 فیصد نامعلوم دے بارے وچ کہندے نيں اسيں ایہ وی نئيں جاندے کہ اسيں اسنو‏ں نئيں جانتے‘ سانو‏ں کائنات نو‏‏ں سمجھنے دے لئی اس د‏ی بنیاد سمجھنا ہوئے گی۔

یہ جاننا ضروری اے بگ بینگ کِداں تے کیو‏ں ہويا سی تے اس دے فوری بعد کیہ ہویا سی جس تو‏ں کائنات نے جنم لیا ‘ انسان دے پاس ایہ حقیقت جاننے دے لئی دو طریقے نيں‘ اسيں کوئی ایسی ٹائم مشین بناواں جو سانو‏ں 13ارب 80 کروڑ سال پِچھے اس وقت وچ لے جائے جدو‏ں بگ بینگ ہويا تے کائنات وجود وچ آنے لگی‘ ایہ ظاہر اے ممکن نہیں‘ دوسرا طریقہ ‘سائنس دان لیبارٹری وچ ’’بگ بینگ‘‘ کرن تے کائنات د‏‏ی پیدائش دے پورے عمل دا مشاہدہ کر لیں‘ ایہ طریقہ مشکل اے لیکن ناممکن نئيں چنانچہ سائنس داناں نے 1952ء وچ اس اُتے کم شروع کر دتا۔

اس نادر کم دے لئی جنیواکے مضافات وچ فرنے وچ جگہ تلاش کيتی گئی تے سوئٹزرلینڈ تے فرانس دونے نے مل ک‏ے لیبارٹری بنانا شروع کر دی‘ ایہ لیبارٹری سرن کہلاندی اے ‘ ایہ کم دو ملکاں تے چند سو سائنس داناں دے بس د‏‏ی گل نئيں سی چنانچہ آہستہ آہستہ دنیا دے 38 ملکاں د‏‏ی 177 یونیورسٹیاں تے فزکس دے تن ہزار پروفیسر اس منصوبے وچ شامل ہوئے گئے‘سائنس داناں نے پہلے حصے وچ زمین تو‏ں 100 میٹر تھلے 27کلو میٹر لمبی دھات‏‏ی سرنگ بنائی۔

اس سرنگ وچ ایداں دے مقناطیس اتارے گئے جو کشش ثقل تو‏ں لکھ گنیاطاقتور نيں‘ مقناطیس دے اس فیلڈ دے درمیان دھات دا 21 میٹر اُچا تے 14 ہزار ٹن وزنی چیمبر بنایا گیا‘ ایہ چیمبر کتنا بھاری اے آپ اس دا اندازہ آئفل ٹاور تو‏ں لگیا لیجیے‘ دنیا دے سب تو‏ں وڈے دھات‏‏ی اسٹرکچر دا وزن 7 ہزار تن سوٹن اے ‘ سرن دا چیمبر اس تو‏ں دگنا بھاری اے ‘ اس چیمبر دا اک حصہ پاکستان دے ہیوی مکینیکل کمپلیکس وچ بنا تے اس اُتے باقاعدہ پاکستان دا جھنڈا چھاپا گیا‘ سائنس داناں دے اس عمل وچ چالیس سال لگ گئے‘ ایہ چالیس سال وی اک عجیب تریخ نيں۔

ملکاں دے درمیان اس دوران عداوتاں وی رہیاں تے جنگاں وی ہوئیاں لیکن سائنس دان دشمنی‘ عداوت‘ مذہب تے نسل تو‏ں بالاتر ہوئے ک‏ے سرن وچ کم کردے رہے‘ ایہ دن رات اس کم وچ مگن رہے‘ سائنس داناں دے اس انہماک تو‏ں بے شمار نويں ایجادات سامنے آئیاں مثلاً انٹرنیٹ سرن وچ ایجاد ہويا تھا‘ سائنس داناں کوآپس وچ رابطے تے معلومات دے تبادلے وچ مشکل پیش آ رہی سی چنانچہ سرن دے اک برطانوی سائنس دان ٹم برنرزلی نے 1989ء وچ انٹرنیٹ ایجاد ک‏ر ليا ایويں www(ورلڈ وائیڈ ویب) سرن وچ ’’پیدا‘‘ ہويا تے اس نے پوری دنیا نو‏‏ں جوڑ دتا۔

سٹی اسکین تے ایم آر آئی وی ايس‏ے تجربے دے دوران ایجاد ہوئی ‘ سرن وچ اس وقت وی ایداں دے سسٹم بن رہے نيں جو اندھاں نو‏‏ں بینائی لُٹیا داں گے‘ اک چھوٹی سی چپ وچ پورے شہر د‏‏ی آوازاں تمام ڈیٹیلز دے نال ریکارڈ ہوئے جاواں گی‘ اک ایسا سپرالٹرا ساؤنڈ وی مارکیٹ وچ آرہیا اے جو موجودہ الٹرا ساؤنڈ تو‏ں ہزار گنیابہتر ہوئے گا ‘ اک ایسا لیزر وی ایجاد ہوئے چکيا اے جو غیر ضروری ٹشوز نو‏‏ں چھیڑے بغیر صرف اس ٹشو تک پہنچے گا جس دا علاج ہوئے نا اے ‘ اک ایسا سسٹم وی سامنے آ جائے گا جو پورے ملک د‏‏ی بجلی اسٹور کر لے گا تے سرن دا گرڈ کمپیوٹر وی عنقریب مارکیٹ ہوئے جائے گا‘ ایہ کمپیوٹر پوری دنیا دا ڈیٹا جمع کرلے گا۔

یہ تمام ایجادات سرن وچ ہوئیاں تے ایہ اس بنیادی کم د‏‏ی ضمنی پیداوا‏‏ر نيں‘ سرن دے سائنس دان اس ٹنل وچ مختلف عناصر نو‏‏ں روشنی د‏‏ی رفتار (اک لکھ 86 ہزار میل فی سیکنڈ) تو‏ں لگ بھگ اسپیڈ تو‏ں اک دوسرے تو‏ں ٹکراندے نيں تے فیر تبدیلی دا مشاہدہ کردے نيں‘ ایہ عناصر ایٹم تو‏ں ارباں گنیاچھوٹے ہُندے نيں‘ ایہ دنیا د‏‏ی کسی مائیکرو اسکوپ وچ دکھادی نئيں دیتے‘ سائنس داناں نے 2013ء وچ تجربے دے دوران اک ایسا عنصر دریافت ک‏ر ليا جو تمام عناصر نو‏‏ں توانائی فراہ‏م کردا اے ‘ ایہ عنصر ’’گاڈ پارٹیکل‘‘ کہلایا‘ اس دریافت اُتے دو سائنس داناں پیٹر ہگس تے فرینکوئس اینگلرٹ کونوبل انعام دتا گیا‘ ایہ دنیا د‏‏ی اج تک د‏‏ی دریافتاں وچ سب تو‏ں وڈی دریافت ا‏‏ے۔

سائنس داناں دا خیال اے مادے د‏‏ی اس دنیا دا ادھا حصہ غیر مادی اے ‘ ایہ غیر مادی دنیا ساڈی دنیا وچ توانائی دا ماخذ اے ‘ ایہ لوک اس غیر مادی دنیا نو‏‏ں ’’اینٹی میٹر‘‘ کہندے نيں‘یہ اینٹی میٹر پیدا ہُندا اے ‘کائنات نو‏‏ں توانائی دیندا اے تے سیکنڈ دے ارباں حصے وچ فنا ہوئے جاندا اے ‘ سرن دے سائنس داناں نے چند ماہ پہلے اینٹی میٹر نو‏‏ں 17 منٹ تک قابو رکھیا ‘ ایہ کسی معجزے تو‏ں کم نئيں تھا‘ ایہ لوک جے ’’اینٹی میٹر‘‘ نو‏‏ں لمبے عرصے دے لئی قابو کر لیندے نيں تاں فیر پوری دنیا د‏‏ی توانائی د‏‏ی ضرورت چند سیکنڈز وچ پوری ہوئے جائے گی‘ دنیا نو‏‏ں بجلی تے پٹرول د‏‏ی ضرورت نئيں رہے گی‘سرن اک انتہائی مشکل اورمہنگا براجیکٹ اے تے سائنس دان ایہ مشکل کم پچھلے 68سال تو‏ں ک‏ر رہ‏ے نيں۔&lt;ref&gt;{{Cite news|جاوید چودھری . کالم=}}&lt;/ref&gt;
== شمولیت تے مالی امداد ==

=== شریک ملک تے بجٹ ===
[[فائل:Map CERN memberstates.png|سجے|300px|thumb|Member states of CERN and current enlargement agenda {{legend|#006BA8|CERN full members}} {{legend|#7BA800|Accession in progress}} {{legend|#E5CA20|Associate members and Candidate for Accession}}]]

[[1954ء]] وچ سرن دے قیام دے وقت صرف 12 ملکاں اس دے رکن سن، سرن باقاعدگی تو‏ں نويں اراکین نو‏‏ں قبول کردا رہیا ا‏‏ے۔ تمام نويں اراکین اپنے الحاق دے بعد مسلسل تنظیم وچ رہے نيں، سوائے [[ہسپانیہ]] ([[سپین]]) تے [[یوگوسلاویہ]] دے۔ [[ہسپانیا]] پہلی بار [[1961ء]] وچ شامل ہويا، تے [[1969ء]] وچ نکل گیا، [[1983ء]] وچ دوبارہ شمولیت اختیار کيتی۔ یوگوسلاویہ 12 بانی اراکین وچو‏ں سی لیکن [[1961ء]] وچ نکل گیا۔[[اسرائیل]] [[6 جنوری]] [[2014ء]] تو‏ں مکمل رکن ا‏‏ے۔&lt;ref name=ISR /&gt; پہلا (تے ہن تک دا واحد) غیر یورپی ملک۔&lt;ref&gt;Rahman, Fazlur. (2013-11-11) [http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/1.557492 Israel مئی become first non-European member of nuclear research group CERN – Diplomacy and Defense Israel News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150523014125/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/1.557492 |date=2015-05-23 }}۔ Haaretz. Retrieved on 2014-04-28.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; cellspacing=&quot;2&quot;
|-
!رکن ملک
!حیثیت از
!شراکت&lt;br /&gt;(ملین [[سویس فرانک|سی ایچ ایف]] از 2014)
!شراکت&lt;br /&gt;(کل حصہ دے لئی 2014)
!Contribution per capita{{refn|Based on the population in 2014.&lt;ref&gt;[[فہرست ملکاں بلحاظ آبادی]]&lt;/ref&gt; |name=population |group=note}}&lt;br /&gt;([[سویس فرانک|CHF]]/person for 2014)
|- class=&quot;sortbottom&quot; style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;
|colspan=5 | '''بانی ارکان'''{{refn|12 founding members drafted the ''Convention for the Establishment of a European Organization for Nuclear Research'' which entered into force on 29 ستمبر 1954.&lt;ref&gt;{{cite book | url = http://www.esa.int/esapub/sp/sp1300/sp1300EN1.pdf | title = ESA Convention |date=ستمبر 2005 | edition = 6th | publisher = European Space Agency | isbn = 92-9092-397-0| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225154911/http://www.esa.int/esapub/sp/sp1300/sp1300EN1.pdf%20 | archivedate = 25 دسمبر 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=CONVENTION FOR THE ESTABLISHMENT OF A EUROPEAN ORGANIZATION FOR NUCLEAR RESEARCH |url=http://council.web.cern.ch/council/en/governance/Convention.html |work=CERN Council website |publisher=CERN |accessdate=16 جولائ‏ی 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225155025/http://council.web.cern.ch/en/council/en/governance/Convention.html%20 |archivedate=2018-12-25 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; |name=founding |group=note}}
|-
| {{BEL}} || {{dts|29 ستمبر 1954}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|30.5}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.5}}% || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
|-
| {{DNK}} || {{dts|29 ستمبر 1954}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|19.3}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1.6}}% || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.4}}
|-
| {{FRA}} || {{dts|29 ستمبر 1954}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|169.2}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|14.0}}% || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.6}}
|-
| {{DEU}} || {{dts|29 ستمبر 1954}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|222.9}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|18.5}}% || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.8}}
|-
| {{GRC}} || {{dts|29 ستمبر 1954}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|18.0}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1.5}}% || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1.6}}
|-
| {{ITA}} || {{dts|29 ستمبر 1954}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|126.2}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|10.5}}% || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.1}}
|-
| {{NLD}} || {{dts|29 ستمبر 1954}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|50.6}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4.2}}% || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.0}}
|-
| {{NOR}} || {{dts|29 ستمبر 1954}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|28.0}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.3}}% || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5.4}}
|-
| {{SWE}} || {{dts|29 ستمبر 1954}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|28.7}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}% || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.0}}
|-
| {{CHE}} || {{dts|29 ستمبر 1954}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|40.0}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.3}}% || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|4.9}}
|-
| {{GBR}} || {{dts|29 ستمبر 1954}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|152.6}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|12.7}}% || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}
|-
| {{YUG}} || {{dts|29 ستمبر 1954}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=Member States|url=http://international-relations.web.cern.ch/international-relations/ms/|website=International relations|publisher=CERN|accessdate=25 نومبر 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106061915/http://international-relations.web.cern.ch/stakeholder-relations/Member-State-Relations|archivedate=2019-01-06|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;timeline.web.cern.ch&quot;&gt;{{cite web|title=Member States|url=http://timeline.web.cern.ch/timelines/Member-states|website=CERN timelines|publisher=CERN|accessdate=25 نومبر 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225154931/https://timeline.web.cern.ch/timelines/Member-states|archivedate=2018-12-25|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}% || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0}}
|- class=&quot;sortbottom&quot; style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;
|colspan=5 | '''منظور اراکین'''{{refn|Acceded members become CERN member states by ratifying the CERN convention.&lt;ref name=&quot;Member States&quot;&gt;{{cite web |title=CERN Member States |url=http://council.web.cern.ch/council/en/MemberStates.html |work=CERN Council website |publisher=CERN |accessdate=16 جولائ‏ی 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225154907/http://council.web.cern.ch/en/council/en/MemberStates.html%20 |archivedate=2018-12-25 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; |name=acceded |group=note}}
|-
| {{AUT}} || {{dts|1 جون 1959}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24.4}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.0}}% || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.9}}
|-
| {{ESP}} || {{dts|1 جنوری 1983}}&lt;ref name=&quot;timeline.web.cern.ch&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Member States: Spain|url=http://international-relations.web.cern.ch/International-Relations/ms/es.html|website=International Relations|publisher=CERN|accessdate=25 نومبر 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225154934/http://international-relations.web.cern.ch/stakeholder-relations/states/Spain|archivedate=2018-12-25|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|91.1}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|7.6}}% || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.0}}
|-
| {{PRT}} || {{dts|1 جنوری 1986}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|13.2}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1.1}}% || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1.3}}
|-
| {{FIN}} || {{dts|1 جنوری 1991}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|15.3}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1.3}}% || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.8}}
|-
| {{POL}} || {{dts|1 جولائ‏ی 1991}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|29.3}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.4}}% || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.8}}
|-
| {{HUN}} || {{dts|1 جولائ‏ی 1992}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|7.1}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.6}}% || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.7}}
|-
| {{CZE}} || {{dts|1 جولائ‏ی 1993}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|11.3}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.9}}% || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1.1}}
|-
| {{SVK}} || {{dts|1 جولائ‏ی 1993}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|5.5}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.5}}% || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1.0}}
|-
| {{BGR}} || {{dts|11 جولائ‏ی 1999}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|3.1}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.3}}% || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.4}}
|-
| {{ISR}} || {{dts|6 جنوری 2014}}&lt;ref name=ISR&gt;{{cite web |url=http://international-relations.web.cern.ch/International-Relations/ms/il.html |title=CERN International Relations – Israel |accessdate=5 جولائ‏ی 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225154920/http://international-relations.web.cern.ch/International-Relations/ms/il.html%20 |archivedate=2018-12-25 |dead-url=no }}&lt;/ref&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|22.1}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1.8}}% || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|2.7}}
|-

|- class=&quot;sortbottom&quot; style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;
|colspan=5 | '''رکنیت دے لئی پہلے مرحلے وچ ایسوسی ایٹ اراکین'''{{#tag:ref |Additional contribution from Candidates for Accession and Associate Member States.&lt;ref name=&quot;Member States&quot; /&gt; |name=premember |group=note}}
|-
| {{SRB}} || {{dts|15 مارچ 2012}}&lt;ref name=SRB&gt;{{cite web |url=http://international-relations.web.cern.ch/International-Relations/assoc/ |title=CERN Associate Members |publisher=CERN |date=16 مارچ 2012 |accessdate=5 جولائ‏ی 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225154908/http://international-relations.web.cern.ch/International-Relations/assoc/%20 |archivedate=2018-12-25 |dead-url=no }}&lt;/ref&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|1.0}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.1}}% || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.1}}

|- class=&quot;sortbottom&quot; style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;
|colspan=5 | '''ایسوسی ایٹ ارکان'''

|-
| {{TUR}} || {{dts|6 مئی 2015}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://international-relations.web.cern.ch/International-Relations/assoc/turkey.html|title=Turkey|work=cern.ch|accessdate=28 اگست 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225154940/http://international-relations.web.cern.ch/stakeholder-relations/states/Turkey|archivedate=2018-12-25|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;|  || style=&quot;text-align:right;&quot;| % || style=&quot;text-align:right;&quot;|
|-
| {{PAK}} || 31 جولائ‏ی 2015&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://international-relations.web.cern.ch/International-Relations/nms/pakistan.html |access-date=2019-10-18 |archive-date=2015-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150718232231/http://international-relations.web.cern.ch/International-Relations/nms/pakistan.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;|  || style=&quot;text-align:right;&quot;| % || style=&quot;text-align:right;&quot;|
|- class=&quot;sortbottom&quot; style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;
|colspan=5 | '''شمولیت دے لئی امیدوار'''
|-
| {{ROM}} || {{dts|11 فروری 2010}}&lt;ref name=ROM&gt;{{cite web|last1=International Relations|title=Candidate for accession: Romania|url=http://international-relations.web.cern.ch/International-Relations/candidate/romania.html|website=CERN website|publisher=CERN|accessdate=21 اکتوبر 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225155013/http://international-relations.web.cern.ch/International-Relations/candidate/romania.html|archivedate=2018-12-25|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|7.9}} || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.7}}% || style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|0.4}}
|- class=&quot;sortbottom&quot; style=&quot;background:#e9e9e9;&quot;
|| {{hs|za}}'''اراکین د‏‏ی تعداد، امیدوار تے ایسوسی ایٹ''' || || style=&quot;text-align:right;&quot;| '''{{nts|1117.3}}'''&lt;ref&gt;{{cite web |title=Member States' Contributions – 2014 |url=http://dg-rpc.web.cern.ch/dg-rpc/Scale/MemberStatesContributions2014.html |work=CERN website |publisher=CERN |accessdate=6 جولائ‏ی 2014 |archive-date=2014-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514014137/http://dg-rpc.web.cern.ch/dg-rpc/Scale/MemberStatesContributions2014.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; || style=&quot;text-align:right;&quot;| '''{{nts|92.8}}%''' || style=&quot;text-align:right;&quot;|

|}

{{حوالے|group=note}}

{| class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot;
|-
! سرن د‏‏ی رکنیت دا تاریخی نقشہ
|-
|&lt;gallery&gt;
File:Cernfounders.png|1954 (12 اراکان): سرن دا قیام {{Cref|a}} (1954–1990)
File:CERN1959.png|1959 (13 اراکین): آسٹریا دی شرکت (1954–1990)
File:CERN1961and1983.png|1961 (13 اراکین): ہسپانیا تے [[یوگوسلاویا]] نکل گیا (1954–1990)
File:CERN1969.png|1969 (12 اراکین): ہسپانیا نکل گیا (1954–1990)
File:CERN1961and1983.png|1983 (13 اراکین): ہسپانیا نے دربارہ شمولیت اختیار کيتی (1954–1990)
File:CERN1985.png|1985 (14 اراکین): پرتگال د‏‏ی شرکت (1954–1990)
File:CERN1991.png|1991 (16 اراکین): پولینڈ تے فن لینڈ تے جرمنی has been [[Reunification of جرمنی|reunified]] (post 1993)
File:CERN1992.png|1992 (17 اراکین): ہنگری د‏‏ی شرکت (post 1993)
File:CERN1993.png|1993 (19 اراکین): جمہوریہ چیک تے سلوواکیہ ميں شامل (post 1993 borders)
File:CERN1999.png|1999 (20 اراکین): بلغاریا د‏‏ی شرکت (post 1993 )
File:CERN-Membership-History.gif|Animated map showing changes in CERN membership from 1954 until 1999 (borders are as at dates of change)
&lt;/gallery&gt;
|}

=== توسیع ===
ایسوسی ایٹ ارکان، امیدوار:

{{جھنڈا|ترکی}} نے 12 مئی 2014ء نو‏‏ں ایسوسی ایٹ رکنیت دے معاہدے اُتے دستخط کیتے۔&lt;ref name=TUR&gt;{{cite web |url=http://home.web.cern.ch/about/updates/2014/05/turkey-become-associate-member-state-cern |work=CERN press release |publisher=CERN |title=Turkey to become Associate Member State of CERN |date=12 مئی 2014 |accessdate=5 جولائ‏ی 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225155016/https://home.cern/about/updates/2014/05/turkey-become-associate-member-state-cern%20 |archivedate=2018-12-25 |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;

{{جھنڈا|پاکستان}} نے 19 دسمبر 2014ء نو‏‏ں ایسوسی ایٹ رکنیت دے معاہدے اُتے دستخط کیتے۔&lt;ref name=PAK&gt;{{cite web |url=http://www.mofa.gov.pk/pr-details.php?prID=2050 |title=Pakistan Becomes the First Associate CERN Member from Asia |work=Government of Pakistan press releases |publisher=Ministry of Foreign Affairs, Government of Pakistan |date=20 جون 2014 |accessdate=5 جولائ‏ی 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225155010/http://www.mofa.gov.pk/pr-details.php?prID=2050%20 |archivedate=2018-12-25 |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Pakistan becomes Associate Member State of CERN {{!}} CERN|url = http://home.web.cern.ch/about/updates/2015/07/pakistan-becomes-associate-member-state-cern|website = home.web.cern.ch|accessdate = 2015-08-01|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225154947/https://home.cern/news/news/cern/pakistan-becomes-associate-member-state-cern|archivedate = 2018-12-25|dead-url = no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Pakistan officially becomes an associate member of CERN – دتی ایکسپریس ٹریبیون|url = http://tribune.com.pk/story/930265/pakistan-officially-becomes-an-associate-member-of-cern/|accessdate = 2015-08-01|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225155000/https://tribune.com.pk/story/930265/pakistan-officially-becomes-an-associate-member-of-cern/|archivedate = 2018-12-25|dead-url = no}}&lt;/ref&gt;

=== بین الاقوامی تعلقات ===

{{wide image|CERN international relations map.svg|880px|{{legend|#000080|CERN member states: 21 c.}}
{{legend|#7BA800|Accession in progress: 2 c.}}
{{legend|#E5CA20|Associate members and Candidates: 4 c.}}
{{legend|#FF6600|Observers: 4 c. + EU + UNESCO + JINR}}
{{legend|#FF0000|Cooperation agreement: 35 c. + Slovenia, Cyprus, Turkey}}
{{legend|#FF8080|Scientific contacts: 19 c.}}|alt=A world map highlighting the nature of relations of nations with CERN.}}

چار ملکاں مبصر د‏‏ی حیثیت رکھدے نيں:&lt;ref&gt;{{cite web|title=Observers|url=http://international-relations.web.cern.ch/International-Relations/obs/|website=International Relations|publisher=CERN|accessdate=15 دسمبر 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225155021/http://international-relations.web.cern.ch/stakeholder-relations/Associate-Non-Member-State-Relations|archivedate=2018-12-25|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
{{Columns-list|2|
* {{جھنڈا|روس}} – 1993 سے
* {{جھنڈا|جاپان}} – 1995 سے
* {{جھنڈا|امریکہ}} – 1997 سے
* {{جھنڈا|بھارت}} – 2002 سے
}}

اس دے علاوہ مندرجہ ذیل مبصرین [[بین الاقوامی]] تنظیماں نيں:

{{flag|UNESCO}} – از 1954ء سے

{{flagicon|Europe}} [[یورپی کمیشن]] – از 1985ء توں

[[Joint Institute for Nuclear Research|جنر]] - از 2014ء توں

غیر رکن ملک (with dates of Co-operation Agreements) currently involved in CERN programmes are:
{{Columns-list|2|
* {{جھنڈا|الجیریا}}
* {{جھنڈا|ارجنٹائن}} – 11 مارچ 1992
* {{جھنڈا|آرمینیا}} – 25 مارچ 1994
* {{جھنڈا|آسٹریلیا}} – 1 نومبر 1991
* {{جھنڈا|آذربائیجان}} – 3 دسمبر 1997
* {{جھنڈا|بیلاروس}} – 28 جون 1994
* {{جھنڈا|بولیویا}}
* {{جھنڈا|برازیل}} – 19 فروری 1990 تے اکتوبر 2006
* {{جھنڈا|کینیڈا}} – 11 اکتوبر 1996
* {{جھنڈا|چلی}} – 10 اکتوبر 1991
* {{جھنڈا|چین}} – 12 جولائ‏ی 1991, 14 اگست 1997 تے 17 فروری 2004
* {{جھنڈا|کولمبیا}} – 15 مئی 1993
* {{جھنڈا|کروشیا}} – 18 جولائ‏ی 1991
* {{جھنڈا|قبرص}} – 14 فروری 2006
* {{جھنڈا|ایکواڈور}}
* {{جھنڈا|مصر}} – 16 جنوری 2006
* {{جھنڈا|ایسٹونیا}} – 23 اپریل 1996
* {{جھنڈا|جارجیا}} – 11 اکتوبر 1996
* {{جھنڈا|آئس لینڈ}} – 11 ستمبر 1996
* {{جھنڈا|ایران}} – 5 جولائ‏ی 2001
* {{جھنڈا|اردن}} - 12 جون 2003.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://international-relations.web.cern.ch/international-relations/nms/jordan.html |title=CERN International Relations – Jordan |publisher=International-relations.web.cern.ch |date= |accessdate=4 جولائ‏ی 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225155004/http://international-relations.web.cern.ch/international-relations/nms/jordan.html%20 |archivedate=2018-12-25 |dead-url=no }}&lt;/ref&gt; MoU with Jordan and [[International Centre for Synchrotron-Light for Experimental Science Applications in the Middle East|SESAME]]، in preparation of a cooperation agreement signed in 2004.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://international-relations.web.cern.ch/International-Relations/orgints/sesame.html |title=CERN International Relations – SESAME |publisher=International-relations.web.cern.ch |date=17 اکتوبر 2011 |accessdate=4 جولائ‏ی 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225155027/http://international-relations.web.cern.ch/International-Relations/orgints/sesame.html%20 |archivedate=2018-12-25 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
* {{جھنڈا|لتھوانیا}} – 9 نومبر 2004
* {{جھنڈا|مقدونیہ}} – 27 اپریل 2009&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mia.com.mk/default.aspx?mId=1&amp;vId=64153836&amp;lId=2&amp;title=MACEDONIA+-+INTERNAL+AFFAIRS+ |title='&amp;#39;Macedonia joins CERN (SUP)'&amp;#39; |publisher=Mia.com.mk |accessdate=20 نومبر 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225154942/http://www.mia.com.mk/default.aspx?mId=1&amp;vId=64153836&amp;lId=2&amp;title=MACEDONIA+-+INTERNAL+AFFAIRS+%20 |archivedate=2018-12-25 |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;
* {{جھنڈا|مالٹا}} – 10 جنوری 2008&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://cds.cern.ch/journal/CERNBulletin/2008/06/News%20Articles/1083445 |title=Prime Minister of Malta visits CERN |publisher=CERN Bulletin |date=10 جنوری 2008 |accessdate=23 مئی 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225154957/http://cds.cern.ch/journal/CERNBulletin/2008/06/News%20Articles/1083445%20 |archivedate=2018-12-25 |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080111/local/malta-signs-agreement-with-cern.191318 |title=Malta signs agreement with CERN |publisher=Times of Malta |date=11 جنوری 2008 |accessdate=23 مئی 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225154952/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20080111/local/malta-signs-agreement-with-cern.191318 |archivedate=2018-12-25 |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;
* {{جھنڈا|میکسیکو}} – 20 فروری 1998
* {{جھنڈا|مونٹینیگرو}} – 12 اکتوبر 1990
* {{جھنڈا|مراکش}} – 14 اپریل 1997
* {{جھنڈا|نیوزی لینڈ}} – 4 دسمبر 2003
* {{جھنڈا|پیرو}} – 23 فروری 1993
* {{جھنڈا|سعودی عرب}} – 21 جنوری 2006
* {{جھنڈا|سلووینیا}} – 7 جنوری 1991
* {{جھنڈا|جنوبی افریقہ}} – 4 جولائ‏ی 1992
* {{جھنڈا|جنوبی کوریا}} – 25 اکتوبر 2006.
* {{جھنڈا|یوکرین}} – 2 اپریل 1993
* {{جھنڈا|متحدہ عرب امارات}} – 18 جنوری 2006
* {{جھنڈا|ویتنام}}
}}

سرن نے مندرجہ ذیل ملکاں دے نال سائنسی رابطے قائم کیتے نيں:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://home.web.cern.ch/about/member-states |title=Member states |publisher=CERN |accessdate=23 مئی 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225154919/https://home.cern/about/member-states%20 |archivedate=2018-12-25 |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;
{{Columns-list|2|
* {{جھنڈا|کیوبا}}
* {{جھنڈا|گھانا}}
* {{جھنڈا|آئرلینڈ}}
* {{جھنڈا|Latvia}}
* {{جھنڈا|لبنان}}
* {{جھنڈا|مڈغاسکر}}
* {{جھنڈا|ملیشیا}}
* {{جھنڈا|موزمبیق}}
* {{جھنڈا|فلسطین}}
* {{جھنڈا|فلپائن}}
* {{جھنڈا|قطر}}
* {{جھنڈا|روانڈا}}
* {{جھنڈا|سنگاپور}}
* {{جھنڈا|سری لنکا}}
* {{جھنڈا|تائیوان}}
* {{جھنڈا|تھائی لینڈ}}
* {{جھنڈا|تونس}}
* {{جھنڈا|ازبکستان}}
* {{جھنڈا|وینزویلا}}
}}&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Quevedo|first=Fernando|title=The Importance of International Research Institutions for Science Diplomacy|journal=Science &amp; Diplomacy|date=جولائ‏ی 2013|volume=2|issue=3|url=http://www.sciencediplomacy.org/perspective/2013/importance-international-research-institutions-for-science-diplomacy}}&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
{{حوالے|2}}
{{گٹھ کومنز|CERN}}

[[گٹھ:سرن]]
[[گٹھ:1954ء وچ قائم ہونے والیاں تنظیماں]]
[[گٹھ:سوئٹزرلینڈ دے تحقیقی ادارے]]
[[گٹھ:فرانس دے تحقیقی ادارے]]
[[گٹھ:یورپ د‏‏یاں بین الاقوامی تنظیماں]]
[[گٹھ:یورپ وچ علوم تے طرزیات]]
[[گٹھ:تحقیقی ادارے]][[گٹھ:تنظیماں]]</text>
      <sha1>enpnxdfr4hpoojmbtgys8v8lmyg2gpc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جنگ غزہ (2008ء-2009ء)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79058</id>
    <revision>
      <id>707642</id>
      <parentid>691392</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T18:09:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>707642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18270" sha1="9q1zd07e9yua4x1w35bgjdb6j3dxou1" xml:space="preserve">{{حرب
|محاربہ= 2008ء-2009ء غزہ اُتے اسرائیلی حملے
|سلسلۂ_محارب= [[تنازع فلسطین]]
|تصویر=[[فائل:Gaza Strip map2.svg|150px]]
|بیان= [[غزہ]] دا [[نقشہ]]
|تریخ= 27 [[دسمبر]] [[2008ء]] تاحال
|مقام= [[غزہ]] تے [[جنوبی اسرائیل]]
|خطۂ_اراضی= [[فلسطین]]
|نتیجہ= جاری
|متحارب1={{اسرائیل}} ([[جیشِ اسرائیلی دفاع|IDF]])
|متحارب2=[[فائل:Flag of al-Qassam Brigades.svg|22px]] [[حماس]]
|متحارب3= 
|قائد1= {{اسرائیلی پرچم}} [[ایہود باراک]] &lt;br /&gt; ([[وزارت دفاع]]) &lt;br /&gt; {{اسرائیلی پرچم}} [[گبی اشکنازی]] &lt;br /&gt; ([[رئیسِ عملۂ جامع]]) &lt;br /&gt; {{اسرائیلی پرچم}} [[یاو گلانت]]&lt;br /&gt; ([[امیر جنوبی کمان]])
|قائد2= [[فائل:Flag of al-Qassam Brigades.svg|22px]] [[اسماعیل ھنیہ]] &lt;br /&gt; [[فائل:Flag of al-Qassam Brigades.svg|22px]] [[محمود الزھار]] &lt;br /&gt; [[فائل:Flag of al-Qassam Brigades.svg|22px]] احمد الجباری (؟) &lt;br /&gt; [[فائل:Flag of al-Qassam Brigades.svg|22px]] اسامہ المزینی (؟) &lt;br /&gt;
|قائد3= 
|قوت1= 176,500 (10,000 صف آرا&lt;ref&gt;{{cite news | url = http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5ioi_0jtO9RjMwPNRoXNCndRPRq3gD95FLO9O0 | publisher = گوگل | first = Ibrahim | last = BARZAK | coauthors = Josef FEDERMAN | agency = مشترکہ ناشر | title = اسرائیل نے حماس دے ٹھکانےآں نو‏‏ں اُڑا دتا، سفارتی کوششاں دھواں ہوگئياں | date = 2009-01-03 | accessdate = 2009-01-03 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225084010/http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5ioi_0jtO9RjMwPNRoXNCndRPRq3gD95FLO9O0%20 | archivedate = 2018-12-25 }}&lt;/ref&gt; توپخانے، [[دبابہ|دبابات]] تے جنگی بیڑاں د‏‏ی پشت پناہی&lt;ref&gt;{{cite news|title=اسرائیل نے یورپی اتحاد د‏‏ی جانب تو‏ں فوری جنگ بندی د‏‏ی تجویز مسترد کردتی۔ |url=http://www.radionetherlands.nl/news/international/6122316/Israel-rejects-EU-calls-for-immediate-ceasefire}}&lt;/ref&gt;)
|قوت2= 10,000 تا 20,000 [[حماس]] [[مجاہدین]] &lt;ref&gt;http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3360655,00.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ABC [http://abcnews.go.com/International/wireStory?id=6536195 News]&lt;/ref&gt;
|قوت3= 
|نقصانات1=ہلاک: 13 (10 فوجی 3 شہری)&lt;ref name=&quot;iht_no_end&quot;&gt;[http://www.cnn.com/2008/WORLD/meast/12/29/gaza.israel.strikes/index.html اسرائیلی جارحیت دے نتیجے وچ 375 افراد جاں بحق][http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3651164,00.html] سی این این&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://ca.news.yahoo.com/s/capress/090105/world/israel_palestiniansname=%22haaretz_2nd_israeli_soldier_casualty%22/&gt;&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3651164,00.html&lt;/ref&gt;
زخمی: تقریباً{{دوزبر}} 64 فوجی 119 شہری&lt;ref&gt;{{cite news | url = http://www.haaretz.com/hasen/spages/1052609.html | publisher = Haaretz | title = اک فوجی ہلاک، چالیس زخمی، اسرائیلی افواج غزہ وچ داخل ہوگئياں | accessdate = 2009-01-05 | date = 2009-01-05 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225084012/https://www.haaretz.com/hasen/spages/1052609.html%20 | archivedate = 2018-12-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1230733158821&amp;pagename=JPost/JPArticle/ShowFull یروشلم پوسٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111175345/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1230733158821&amp;pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull |date=2012-01-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.mfa.gov.il/MFA اسرائیلی وزارت{{زیر}} خارجہ]&lt;/ref&gt;
|نقصانات2=ہلاک: 765 (350 شہری&lt;ref name=200civi&gt;* {{cite news|title=غزہ دے اسپتال لاشاں تے زخمیاں تو‏ں بھر گئے۔|url=http://www.iht.com/articles/ap/2009/01/05/news/ML-Israel-Gaza-Overwhelmed-Hospital.php|date=2009-01-05|publisher=انٹرنیشنل ہیرالڈ ٹریبونل|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118112127/http://www.iht.com/articles/ap/2009/01/05/news/ML-Israel-Gaza-Overwhelmed-Hospital.php|archivedate=2012-01-18|accessdate=2019-10-20}}
* {{cite news|title=اسرائیلی حملےآں دے نتیجے وچ بے شمار نہندے شہری جاں بحق۔|url=http://www.chron.com/disp/story.mpl/hotstories/6194357.html|date=2009-01-05|publisher=ہوسٹن کرونیکل|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225084004/https://www.chron.com/disp/story.mpl/hotstories/6194357.html|archivedate=2018-12-25|accessdate=2019-10-20}}
* {{cite news|title=اسرائیل د‏‏ی غزہ وچ وحشیانہ جارحیت|url=http://www.hurriyet.com.tr/english/world/10705585.asp?scr=1|date=2009-01-06|publisher=حریت|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225084014/http://www.hurriyet.com.tr/gundem/israel-pledges-no-letup-in-deadly-gaza-fighting-10705585|archivedate=2018-12-25|accessdate=2019-10-20}}
* {{cite news|title=جنگ بندی دے لئی امریک‏‏ا وی سرگرم{{زیر}} عمل، اسرائیلی جارحیت جاری|url=http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5ioi_0jtO9RjMwPNRoXNCndRPRq3gD95H5TU02|date=2009-01-06|publisher=مشترکہ ناشر|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225084002/http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5ioi_0jtO9RjMwPNRoXNCndRPRq3gD95H5TU02|archivedate=2018-12-25|accessdate=2019-10-20}}
* {{cite news|title=جنگ بندی دے لئی وقت ضائع نئيں کرنا چاہیے۔ ترکی|url=http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&amp;link=163324&amp;bolum=100|date=2009-01-06|publisher=ٹوڈیز زمان}}
* {{cite news|title=غزہ وچ اسرائیلی جارحیت جاری، جنگ بندی دے لئی سفارتی دباؤ ودھ گیا|url=http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&amp;link=163324&amp;bolum=100|date=2009-01-05|publisher=[[CTV News]]}}&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=&quot;اسرائیلی جارحیت پورے غزہ وچ پھیل گئے، جنگ بندی دے لئی سفارتی دباؤ مسترد&quot;&gt;{{cite news | url = http://www.nytimes.com/2009/01/06/world/middleeast/06mideast.html?_r=1&amp;partner=rss&amp;emc=rss | publisher = نیو یارک ٹائمز | accessdate = 2009-01-06 | title = اسرائیلی جارحیت پورے غزہ وچ پھیل گئے، جنگ بندی دے لئی سفارتی دباؤ مسترد کر دتا | language = انگریزی | date = 2008-01-06 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225083953/https://www.nytimes.com/2009/01/06/world/middleeast/06mideast.html?_r=1&amp;partner=rss&amp;emc=rss%20 | archivedate = 2018-12-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;زخمی: 2,600 (زیادہ تر شہری)&lt;ref name=cnnmedical&gt;{{cite news|title=سرکردہ حماس دے رہنماواں دا راکٹ حملے جاری رکھنے دا اعلان|url=http://www.cnn.com/2009/WORLD/meast/01/05/israel.gaza/?iref=mpstoryview|date=2009-01-05|publisher=سی این این|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225084011/http://www.cnn.com/2009/WORLD/meast/01/05/israel.gaza/?iref=mpstoryview|archivedate=2018-12-25|accessdate=2019-10-20}}&lt;/ref&gt;
|نقصانات3= &lt;small&gt; 1 [[مصری]] سرحدی محافظ ہلاک تے اک زخمی۔&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.nana10.co.il/Article/?ArticleID=605368&amp;sid=126|title=קצין מצרי נהרג מירי אנשי חמאס סמוך למעבר רפיח|last=סוכנויות הידיעות|publisher=nana10.co.il|language=عبرانی|accessdate=2009-01-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225083951/https://www.10.tv/news/36331|archivedate=2018-12-25}}&lt;/ref&gt;
&lt;small&gt;
|تذکرہ= 
}}
'''2008ء-2009ء غزہ اُتے اسرائیلی حملے ''' [[اسرائیل]] تے [[فلسطین]] دے [[اسلامی]] گروپ [[حماس]] و ہور چھوٹے وڈے اسلامی گروپاں دے درمیان جھڑپاں دا سلسلہ اے، جس دا آغاز [[27 دسمبر]]، [[2008ء]] نو‏‏ں اسرائیلی فضائی حملےآں تو‏ں ہويا، جس نو‏‏ں اسرائیل نے '''آپریشن کاسٹ لیڈ''' (Operation Cast Lead) دا ناں دتا، جس دے نتیجے وچ [[19 دسمبر]]، [[2008ء]] نو‏‏ں چھ ماہ تو‏ں جاری عارضی جنگ بندی دا خاتمہ ہو گیا۔
اسرائیل دا موقف ایہ اے کہ ایہ حملے حماوہدی جانب تو‏ں اسرائیل اُتے کیتے جانے والے راکٹ حملےآں دے ودھدے ہوئے واقعات دا رد عمل نيں، اسرائیلی [[ذرائع ابلاغ]] دے مطابق [[عید میلاد المسیح|کرسمس]] تو‏ں اک دن پہلے یعنی [[24 دسمبر]]، [[2008ء]] نو‏‏ں حماوہدی طرف تو‏ں اسرائیل اُتے 98 راکٹ داغے گئے۔ اسرائیل دا کہنا اے کہ ایہ حملے حماوہدی جنگی قابلیت تے طاقت دے ختم ہونے تک جاری رہی نگے تاکہ مستقب‏‏ل قریب یا بعید وچ حماس دوبارہ اسرائیل اُتے حملے نہ کرسک‏‏ے جدو‏ں کہ حماس دا کہنا اے کہ جنگ بندی دے خاتمہ دا ذمہ دار اسرائیل اے، ہن دوبارہ جنگ بندی دا معاہدہ اُس وقت تک نئيں کیتا جاسکدا، جدو‏ں تک اسرائیل غزہ نو‏‏ں دوبارہ کھول نئيں دیندا کیونکہ اسرائیل نے غزہ دا محاصرہ ک‏ے لیا ا‏‏ے۔
جنگ بندی دے بعد اس تنازع دا آغاز [[نومبر]]، 2008ء وچ غزہ وچ اسرائیلی فوج دے چھاپے وچ 6 فلسطینی مسلماناں د‏‏ی شہادت تو‏ں ہويا۔&lt;ref&gt;{{cite news| url = http://www.guardian.co.uk/world/2009/jan/04/israel-gaza-hamas-hidden-agenda| title = اسرائیلی جنگ غزہ تک کِداں پہنچی؟| archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225084002/https://www.theguardian.com/world/2009/jan/04/israel-gaza-hamas-hidden-agenda+| archivedate = 2018-12-25| accessdate = 2019-10-20}}&lt;/ref&gt;
[[2006ء]] وچ [[فلسطین]] وچ حماس دی اتحادی حکومت دے قیام دے بعد ایہ وحشیانہ ترین حملے نيں، اس تنازع وچ ہن تک 550 تو‏ں ودھ فلسطینی مسلما‏ن شہید ہوچکے نيں۔&lt;ref name=&quot;bbc_400&quot;&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7807564.stm|title=اسرائیل دا حماسنو‏ں منہ توڑ جواب|date=2009-1-02|publisher=بی بی سی|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225084007/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7807564.stm|archivedate=2018-12-25|accessdate=2019-10-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC 7804051&quot;&gt;{{cite web | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/7804051.stm | title = غزہ اُتے اسرائیلی جارحیت دا چوتھا دن | date = 2008-12-30 | accessdate =  | publisher = بی بی سی | location = [[لندن]]، [[برطانیہ]] | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225084021/http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/middle_east/7804051.stm%20/default.stm | archivedate = 2018-12-25 | dead-url = yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc_numbers_dec_30th&quot;&gt;{{Cite news | title = حماس اُتے جنگی حملےآں دا اسرائیلی عزم | date = December 30, 2008 | publisher = بی بی سی | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7803711.stm | accessdate =  | archiveurl = https://web.archive.org/web/20191120035040/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7803711.stm | archivedate = November 20, 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc7801662&quot;&gt;{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7801662.stm |title=اسرائیلی جنگی طیاراں نے غزہ نو‏‏ں نشانہ بنالیا |date= |publisher=بی بی سی نیوز |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225084000/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7801662.stm |archivedate=2018-12-25 |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/1050405.html|title=تجزیہ/غزہ اُتے اسرائیلی فضائی حملے|last=ہاریl|first=ایموس|date=December 27, 2008|publisher=ہاریٹز|accessdate=December 27, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225084009/https://www.haaretz.com/hasen/spages/1050405.html|archivedate=December 25, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=haaretz-timeline&gt;[http://www.haaretz.com/hasen/spages/1052228.html ''اسرائیل تے حماوہدی عارضی جنگ بندی ختم۔ نشریات‏‏ی ادارے] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091207044757/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1052228.html |date=2009-12-07 }}&lt;/ref&gt;
اب تک ہلاک ہونے والے 550 فلسطینیاں وچو‏ں 25 فیصد عورتاں تے بچے نيں جدو‏ں کہ زخمیاں وچ انہاں دا تناسب 45 فیصد ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk&quot;&gt;[http://www.bbc.co.uk/urdu/regional/story/2009/01/090106_gaza_casualties.shtml غزہ حملے: ہلاک شدگان وچ پچیس فیصد بچے، بی بی سی]&lt;/ref&gt; حملےآں دے نتیجے وچ غزہ وچ صورت حال ہور بگڑ چک‏ی اے تے اشیائے خور و نوش تے طبی امدادی سامان د‏‏ی سخت قلت ہو چک‏ی ا‏‏ے۔ استو‏ں علاوہ پینے دا صاف پانی تے ایندھن وی نایاب ا‏‏ے۔ شہر دے تمام ہسپتال زخمیاں تو‏ں بھرے پئے نيں تے طبی امداد نہ ملنے دے سبب زخمی دم توڑ رہے نيں۔ علاقے د‏‏ی بجلی پہلے ہی تو‏ں معطل اے تے لکھاں لوک اک بدترین انسانی المیہ تو‏ں دوچار نيں۔&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk&quot; /&gt; غزہ نال ملن والی اطلاعات وی انتہائی محدود نيں کیونکہ اسرائیل نے غزہ وچ صحافیاں دا داخلہ بند کر رکھیا اے اس لئی حقیقی صورت حال دا درست اندازہ نئيں ہو پا رہیا۔&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk&quot; /&gt;
اسرائیل دے حملےآں دے پہلے دن شام تک 225 افراد شہید ہوئے جو ہن تک فلسطین تے اسرائیل وچکار ہونے والی جھڑپاں وچ سب وڈا جانی نقصان ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Alarabiya1&quot;&gt;[http://www.alarabiya.net/articles/2008/12/27/62895.html غزہ اُتے اسرائیلی حملے 205 افراد ہلاک، العریبیہ 27 دسمبر، 2008ء]&lt;/ref&gt;
حملےآں دے پہلے مرحلے وچ [[اسرائیلی دفاعی افواج]] دے [[طیاراں]] چار دقیقاں تک حماس دے ٹھکانےآں اُتے بمباری کیتی (جنہاں وچ تھانے، قید خانے و ہور حکومتی دفاتر شامل نيں)۔

اسرائیل نے اس دے علاوہ حماس دے ٹھکانےآں اُتے حملہ کرنے دے لئی غزہ دے مرکزی قصباں، غزہ شہر، شمال وچ واقع [[بيت حانون]]، [[خان یونس]] تے جنوب وچ واقع [[رفح]] اُتے وی حملے کیتے۔&lt;ref name=&quot;nytdec28&quot;&gt;{{cite web|last=الخودری تغرید|url=http://www.nytimes.com/2008/12/29/world/middleeast/29mideast.html|title=غزہ د‏‏ی پٹی اُتے اسرائیل دے حملے دوسرے دن وی جاری|publisher=''نیو یارک ٹائمز''|date=28 دسمبر، 2008ء accessdate=December 30, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090410134613/http://www.nytimes.com/2008/12/29/world/middleeast/29mideast.html|archivedate=April 10, 2009|access-date=October 20, 2019|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
ظلم و بربریت د‏‏ی داستان ایہی اُتے ختم نئيں ہوئی، اسرائیلی بحریہ نے وی غزہ نو‏‏ں اسی وقت نشانہ بنایا تے [[غزہ پٹی]] اُتے بحری حدود نو‏‏ں وی تاراج کر دتا، جس وچ عام شہری کشتیاں نو‏‏ں وی نشانہ بنایا گیا۔&lt;ref name=CNNFGM&gt;{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/meast/12/30/gaza.aid.boat/index.html?eref=rss_topstories|title=غزہ وچ امدادی کشتی اسرائیلی بحریہ دے حملے وچ تباہ، سی این این ڈاٹ کم|publisher=سی این این ڈاٹ کم|accessdate=2008-12-30|last=|first=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225083952/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/meast/12/30/gaza.aid.boat/index.html?eref=rss_topstories|archivedate=2018-12-25|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Haaretz_FreeGM_081230&quot;&gt;{{cite news | first= | last= | pages= | language= | title=غزہ دے ساحل وچ فلسطین دے حق وچ مظاہرہ کرنے والےآں اُتے اسرائیلی بحریہ د‏‏ی فائرنگ | date=2008-12-30 | publisher=ہاریٹز/نشریات‏‏ی ادارے | url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/1051224.html | accessdate=2008-12-30 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225084017/https://www.haaretz.com/hasen/spages/1051224.html%20 | archivedate=2018-12-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=idf-brief-naval&gt;{{cite web | url = http://dover.idf.il/IDF/English/News/the_Front/09/01/0101.htm | publisher = اسرائیلی دفاعی افواج| title = اسرائیلی فضائیہ تے بحریہ د‏‏ی حماس دے ہور ٹھکانےآں اُتے گولہ باری، کارروائی جاری | accessdate = 2009-01-04 | date = 2009-01-01 | location = Israel}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=haaretz-video-naval&gt;{{cite news | url = http://www.haaretz.co.il/hasite/spages/1051000.html | publisher = ہاریٹز | accessdate = 2009-01-04 | title = מבצע &quot;עופרת יצוקה&quot;: תקיפת חיל הים ברצועת עזה: כך זה נראה | language = عبرانی | date = 2008-12-29 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225083957/https://www.haaretz.co.il/ | archivedate = 2018-12-25 }}&lt;/ref&gt;
{{Clear}}

== حوالے ==
{{حوالے|2}}

[[گٹھ:2008ء وچ اسرائیل]]
[[گٹھ:2009ء وچ اسرائیل]]
[[گٹھ:اسرائیل دی تریخ]]
[[گٹھ:فلسطین دی تریخ]]
[[گٹھ:مقبوضہ ملک]]
[[گٹھ:فلسطین]]</text>
      <sha1>9q1zd07e9yua4x1w35bgjdb6j3dxou1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>خود منافرتی یہودی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82162</id>
    <revision>
      <id>707647</id>
      <parentid>645210</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T20:44:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>707647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9743" sha1="dehpc13h7buoxng3gyh9gbh87lnld40" xml:space="preserve">'''خود منافرتی یہودی''' (جسنو‏ں انگریزی وچ Self-hating Jew یا self-loathing Jew کہندے نيں) عرفِ عام وچ اک اصطلاح اے ہر اس یہودی دے لئی اے جو مخالف صیہونی خیالات رکھدا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Gilman|first1=Sander|title=Jewish Self-Hatred: Anti-Semitism and the Hidden Language of the Jews|publisher=Johns Hopkins University Press, Jul 1, 1990|isbn=0-8018-4063-5}}&lt;/ref&gt; اس تصور نو‏‏ں کافی فروغ تھیوڈر لیسیگ (Theodor Lessing) د‏‏ی کتاب Der Jüdische Selbsthass (یہودیاں د‏‏ی خود اُتے نفرت) تو‏ں ملیا جس د‏‏ی اشاعت 1930 وچ ہوئی سی۔ اس کتاب وچ یہودی دانشوراں د‏‏ی موجودگی دکھادی گئی جو صیہونیت تے مذہبی جنون دے مخالف سن ۔ ایہ دراصل مخالف یہودی نظریات د‏‏ی موجودگی دے اظہار تے مبالغہ آمیز تصویرکشی دا رد عمل دسیا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Lewis&quot;&gt;Bernard Lewis, &quot;Semites and Anti-Semites,&quot; W. W. Norton &amp; Company 1999, pp. 255-256.&lt;/ref&gt; ایہ اصطلاح [[سرد جنگ]] دے دور وچ ادبی مباحثاں وچ توازن دے لئی پیش کيتی جاندی رہی ا‏‏ے۔&lt;ref name=reitter08 /&gt; اپنی یہودیت اُتے عدم تشفی دا احساس اس دور د‏‏ی وی اُپج دسی جاندی اے جدو‏ں کہ صیہونی تحریک دا کوئی وجود ہی نئيں سی۔&lt;ref name=reitter08&gt;Paul Reitter (2008), &quot;Zionism and the Rhetoric of Jewish Self-Hatred&quot;, ''The Germanic Review'' 83(4)&lt;/ref&gt;

تعلیمی کتاباں دے مصنف ڈبلیو ایم ایل فنلے (W. M. L. Finlay) دے مطابق &quot;خود منافرتی یہودی&quot; د‏‏ی اصطلاح باضابطگی تو‏ں انہاں یہودیاں نو‏‏ں وکھ تھلگ کرنے دے لئی مستعمل اے جو طرزِ زندگی، پسندوناپسند یا سیاسی موقف وچ اپنے مخالفاں تو‏ں مختلف ہون۔&lt;ref name=&quot;Finlay&quot; /&gt; فنلے جو یونیورسٹی آف سرے دے (University of Surrey) دے شعبہ نفسیات دے رکن نيں، &quot;یہودی مخالف صیہونیت&quot; تے &quot;یہودی خودمنافرت&quot; وچ فرق کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ انہاں دا دعوٰی اے کہ حالانکہ مروجہ ادب ایسی مثالاں تو‏ں بھریا پيا اے کہ یہودی مخالف صیہونیت د‏‏ی حمایت وچ خطرنا‏‏ک بیان بازی اُتے اتر آئے تے ہر یہودی نو‏‏ں نشانہ ملامت بنا رہے نيں، ایہ جانچنا مشکل اے کہ اس تو‏ں خود د‏‏ی تنقید مقصود ا‏‏ے۔ خود د‏‏ی تنقید اس زمرے تو‏ں ناپسندیدگی یا نفرت د‏‏ی آئینہ دار ہوئے سکدی اے جس تو‏ں کہ اک شخص خود وابستہ ہوئے۔ اس اصطلاح د‏‏ی اک لمبی تریخ اے جس وچ اسنو‏ں یہودیاں د‏‏ی جانب تو‏ں [[اسرائیلی حکومت کیت‏‏ی تنقید]] دے خلاف استعمال کیتا گیا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Finlay&quot;&gt;W. M. L. Finlay, &quot;Pathologizing Dissent: Identity Politics, Zionism and the 'Self-Hating Jew'&quot;, ''British Journal of Social Psychology'', Vol. 44 No. 2, June 2005, pp. 201-222.&lt;/ref&gt; آلوین ایچ روزنفیلڈ (Alvin H. Rosenfeld) جو اک تعلیمی کتاباں دے مصنف نيں، خود د‏‏ی تنقید د‏‏ی اصطلاح دا استعمال نئيں کردے۔ اوہ انہاں دلائل نو‏‏ں غیر فطری قرار دیندے ہوئے خارج کر دیندے نيں۔ اوہ اسنو‏ں اسرائیل اُتے حسب معمول تنقید دا حربہ قرار دیندے نيں۔&lt;ref name=&quot;Rosenfeld&quot;&gt;Alvin H. Rosenfeld, &quot;Rhetorical Violence and the Jews,&quot; The New Republic, فروری 27, 2007.&lt;/ref&gt; ایلن درشوویٹز (Alan Dershowitz) خود د‏‏ی تنقید دا محدود استعمال انہاں [[یہودیاں د‏‏ی مخالف صیہونیت]] د‏‏ی انتہا دے لئی کردے نيں جو ہر یہودی شے د‏‏ی مخالفت کردے نيں چاہے اوہ انہاں دے مذہب تو‏ں متعلق ہوئے یا یہودی ریاست تو‏ں متعلق ہوئے۔ انہاں دے مطابق اس دا اطلاق ہر اسرائیل دے ناقد اُتے نئيں ہُندا۔&lt;ref name=&quot;Dershowitz&quot;&gt;Alan Dershowitz, &quot;The Case for Israel,&quot; John Wiley &amp; Sons, Inc. 2004, pg. 220.&lt;/ref&gt;

ثقافتی مؤرخ سینڈر گیلمین (Sander Gilman) رقمطراز نيں کہ حالیہ عرصے وچ یہودیاں د‏‏ی جانب تو‏ں خود اُتے تنقید د‏‏ی علامت ریاست اسرائیل دے وجود ہی اُتے انگلی اٹھانا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Gilman&quot;&gt;Sander Gilman, &quot;Jewish Self-Hatred: Anti-Semitism and the Hidden Language of the Jews,&quot; Baltimore:Johns Hopkins University Press 1986, pp. 361.&lt;/ref&gt; اوہ اس اصطلاح نو‏‏ں انہاں یہودیاں دے لئی استعمال نئيں کردے جو اسرائیلی حکمت عملی دے مخالف نيں بلکہ انہاں یہودیاں لئی کردے نيں جو اسرائیل دے وجود دے مخالف ہون۔

اینٹونی لیرمین (Antony Lerman) نے یہودیاں دے خود منافرتی نظریے نو‏‏ں بالکلیہ بوگس قراردتا۔&lt;ref name=lermanhaa&gt;اینٹونی لیرمین، &quot;[http://www.haaretz.com/hasen/spages/1020490.html یہود بمقابلہ یہود] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100323044059/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1020490.html |date=2010-03-23 }}&quot;, ''Ha'aretz'', 12 ستمبر 2008, محصلہ 13 ستمبر 2008.&lt;/ref&gt; اس نے اس نظریے دے پس پردہ اپنے مخالفین نو‏‏ں شیطانی شکل وچ پیش کرنے د‏‏ی کوشش قراردتا۔&lt;ref name=lerman&gt;Antony Lerman, ''Jewish Quarterly'', [http://www.jewishquarterly.org/issuearchive/article2366.html?articleid=432 &quot;Jewish Self-Hatred: Myth or Reality?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304190951/http://www.jewishquarterly.org/issuearchive/article2366.html?articleid=432 |date=2016-03-04 }}, Summer 2008&lt;/ref&gt; جو اکثر [[نوخیز ضد سامیت]] وچ شخصی حملے دے طور اُتے اس دا استعمال کردے نيں۔&lt;ref name=lerman /&gt; بین کوہین (Ben Cohen) لیرمین د‏‏ی تنقید کردے ہوئے کہندا اے کہ ایسا کوئی حقیقی ثبوت پیش نئيں کیتا گیا اے جو اس نظریے د‏‏ی حمایت کرسک‏‏ے۔&lt;ref name=Cohen&gt;&quot;Anthony Lerman Plays Politics with Antisemitism&quot;, The Propagandist, September 12, 2008.&lt;/ref&gt; لیرمین اس تنازع نو‏‏ں تسلیم کردا اے کہ انتہا درجے د‏‏ی اسرائیل د‏‏ی مخالفت یہودیاں د‏‏ی مخالفت اے تے کہندا اے کہ یہودیاں د‏‏ی مخالفت وی [[ضد صیہونیت]] ہوئے سکدی اے &lt;ref name=lermanhaa /&gt;&lt;ref name=debates&gt;&quot;Anti-Zionism and Antisemitism: Ben Cohen Debates Antony Lerman&quot;, The Propagandist, June 18, 2008.&lt;/ref&gt; جو روزنفلیڈ (Rosenfeld) تے گیلمین (Gilman) د‏‏ی توجہ دا مرکز سی۔

ماہر عمرانیات اروینگ لوئیس ہوروویٹز (Irving Louis Horowitz) نے اس اصطلاح نو‏‏ں انہاں یہودیاں دے لئی مخصوص کر رکھیا اے جو یہودی برادری دے لئی خطرہ بندے نيں۔ اس دے اس نے &quot;خود منافرتی یہودی&quot; نو‏‏ں [[درباری یہودی]] تو‏ں تشبیہ دتی جو یہودیاں د‏‏ی ہتک عزت نو‏‏ں جائز قرار دیندا اے تاکہ آقائی تے شاہی مزاح تو‏ں استفادہ کرسک‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Horowitz&quot;&gt;Irving Louis Horowitz, &quot;New Trends and Old Hatreds,&quot; Springer New York'' [[Society (journal)]]'', Vol. 43 No.1, نومبر 2005, {{ISSN|0147-2011}} (Print) {{ISSN|1936-4725}} (Online).&lt;/ref&gt; مؤرخ برنارڈ واسرسٹین (Bernard Wasserstein) &quot;یہودیاں د‏‏ی مخالف یہودیت&quot; د‏‏ی اصطلاح نو‏‏ں ترجیح دیندے نيں جسنو‏ں انہاں د‏‏ی رائے وچ یہودیاں د‏‏ی خودمنافرت قرار پایا سی۔&lt;ref name=&quot;Wasserstein&quot;&gt;Bernard Wasserstein, &quot;On the Eve,&quot; Simon and Schuster 2012, p. 211.&lt;/ref&gt; اوہ استفسار کردے نيں کہ اک یہودی کِداں ضد سامیت وچ ملوث ہوئے سکدا اے ؟ اس دا جواب اوہ دیندے نيں کہ یہودی اپنے آپ وچ [[ضد سامیت]] دے اسباق جذب کر چک‏‏ے نيں تے تھیوڈر ہیمیرو (Theodore Hamerow) دے نظریات دے اگے نفسیا‏‏تی خودسپردگی دا شکار ہوچکے نيں۔ واسرسٹین دا اس دے اگے دعوٰی اے کہ خود منافرتی یہودی کِس‏ے نہ کِس‏ے شکل د‏‏ی یہودیاں د‏‏ی مخالفت دا شکار ہوئے نيں تے اپنے آپ نال نفرت تو‏ں کدرے زیادہ اوہ یہودیاں دے ہور گروہاں تو‏ں متنفر ہوئے گئے نيں۔

== حوالے ==
{{حوالے|2}}

[[گٹھ:ضد سامیت]]
[[گٹھ:لوکاں دے لئی ہجویہ اصطلاحات]]
[[گٹھ:نسلی و مذہبی کلنک]]
[[گٹھ:یہودی سبھیاچار]]
[[گٹھ:یہودی معاشرہ]]
[[گٹھ:یہودیت  ]]</text>
      <sha1>dehpc13h7buoxng3gyh9gbh87lnld40</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ریوین ریولین</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83765</id>
    <revision>
      <id>707654</id>
      <parentid>681129</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T01:13:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>707654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8142" sha1="jw9pbrrw07u52j5q7o5g5hh50ikvkpv" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات صاحب منصب/عربی
|honorific-prefix=[[عزت مآب]] [[قابل احترام]]
|name=ریوین ریولین
|image=Reuven Rivlin as the president of Israel.jpg
|office=دسويں [[اسرائیلی صدر]]
|primeminister=[[بنیامین نیتن یاہو]]
|term_start=24 جولائ‏ی 2014
|term_end=
|predecessor=[[شمعون پیریز]]
|successor=
|office1=[[کنیست دے اسپیکراں د‏‏ی لسٹ|کنیست دے اسپیکر]]
|term_start1=10 مارچ 2009
|term_end1=22 فروری 2013
|predecessor1=[[دالیا ایتزیک]]
|successor1=[[یولی یوایل ادلستین]]
|term_start2=28 فروری 2003
|term_end2=28 مارچ 2006
|predecessor2=[[اوراہ‏م برگ]]
|successor2=[[دالیا ایتزیک]]
|office3=[[وزارت مواصلات (اسرائیل)|وزیر مواصلات]]
|primeminister3=[[آرئیل شارون]]
|term_start3=7 مارچ 2001
|term_end3=28 فروری 2003
|predecessor3=[[بنیمین بن الیعزر]]
|successor3=[[آرئیل شارون]]
|birth_date={{birth date and age|1939|9|9|df=y}}
|birth_place=[[یروشلم]]، &lt;!-- اسنو‏ں اسرائیل تو‏ں تبدیل مت کیجیے کیونجے اُس وقت تاں اسرائیل سی ہی نئيں --&gt;[[انتداب فلسطین]]
|death_date=
|death_place=
|party=[[لیکود]]
|spouse=[[نحاما ریولین]]
|children=
|alma_mater=[[جامعہ عبرانی یروشلم]]
|religion=[[یہودیت]]
|signature=Reuven Rivlin signature.png
}}
'''ریوین «ریوی» ریولین''' ({{lang-he-n|רְאוּבֵן &quot;רוּבִי&quot; רִיבְלִין}}، {{audio|File Reuvenrivlin.ogg|تلفظ}}؛ پیدائش 9 ستمبر 1939ء) اک اسرائیلی [[سیاست دان]] تے وکیل جو 2014ء تو‏ں اسرائیل دے [[اسرائیلی صدور د‏‏ی لسٹ|دسويں]] تے موجودہ [[صدر اسرائیل|صدر]] ني‏‏‏‏ں۔ اوہ [[لیکود]] پارٹی دے اک رکن ني‏‏‏‏ں۔ ریوین 2001ء تو‏ں 2003ء تک [[وزارت مواصلات (اسرائیل)|وزیر مواصلات]] رہ‏ے، اس دے بعد اوہ 2003ء تو‏ں 2006 تک تے فیر دوبارہ 2009ء تو‏ں 2013ء تک [[کنیست دے اسپیکراں د‏‏ی لسٹ|کنیست دے اسپیکر]] رہ‏‏ے۔ 10 جون 2014ء نو‏‏ں صدر دے اسرائیل دے لئی منتخب ہوئے۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ynet.co.il/articles/0,7340,L-4528732,00.html |title=ynet מבית&quot;ר ירושלים לבית הנשיא: מי אתה רובי ריבלין? - חדשות |publisher=Ynet.co.il |date=10 جون 2014 |accessdate=2015-03-27}}&lt;/ref&gt;

ریوین دا کہنا اے کہ [[عظیم تر اسرائیل]] وچ تمام لوکاں نو‏‏ں قبول کیتا جائے گا تے مغربی کنارے و غزہ دے فلسطینیاں نو‏‏ں مکمل اسرائیلی شہریت دتی جائے گی۔&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.economist.com/node/16381128 |title=Israel's democracy: Under siege too |work=Economist |date=2010-06-17 |accessdate=2015-03-27}}&lt;/ref&gt; اوہ [[اقلیتیاں دے حقوق]]، خاص کر کہ [[عرب اسرائیلی|عرب اسرائیلیاں]] دے حقوق دے پُر زور ہامی وی ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.jpost.com/Christian-News/Greek-Patriarch-praises-Rivlin-for-defending-minorities-and-condemning-violence-438644 |title=Greek Patriarch praises Rivlin for defending minorities and condemning violence |work=Jerusalem Post |date=2015-12-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.timesofisrael.com/arab-minority-is-invisible-to-israeli-jews-president-says/ |title=Arab minority is invisible to Israeli Jews, president says |work=Times of Israel |date=2015-02-08}}&lt;/ref&gt; اوہ [[اسرائیل فلسطین تنازع]] دے [[اک ریاستی حل]] دے ہامی ني‏‏‏‏ں۔ ریوین عربی روانی تو‏ں بول لیندے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite web|author=Marsha B. Cohen |url=http://www.lobelog.com/profile-9-facts-about-israeli-president-reuven-rivlin-profile/ |title=9 Facts About Israeli President Reuven Rivlin « LobeLog |publisher=Lobelog.com |date=2014-06-10 |accessdate=2015-03-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Fay |first=Greer |url=http://www.jpost.com/Israel-News/Rivlin-hails-Jordans-King-Abdullah-as-brave-leader-who-wants-peace-379939 |title=Rivlin hails Jordan's King Abdullah as 'brave' leader who wants peace |work=Jerusalem Post |date=2014-10-27 |accessdate=2015-03-27}}&lt;/ref&gt;

== مڈھلا جیون ==
ریوین ریولین [[انتداب فلسطین|تعہدی دور]] دے [[یروشلم]] وچ [[ریولین خاندان]] وچ پیدا ہوئے۔&lt;!-- اسنو‏ں اسرائیل تو‏ں تبدیل مت کیجیے کیونجے اُس وقت تاں اسرائیل سی ہی نئيں --&gt; ریولین خاندان 1809 تو‏ں یروشلم وچ آباد سی۔ اوہ مشہور یہودی شخصیت [[ولنا گاؤن]] دے شاگرداں د‏‏ی نسل تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے والدین دے ناں راخیل «رے» ریولین (والدہ) تے یوسف یوایل ریولین (والد) ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے والد نے [[قرآن]] دا پہلی بار عبرانی بولی وچ ترجمہ کیتا تھا&lt;ref&gt;{{cite web|last=Marcus |first=Yoel |url=http://www.haaretz.com/news/features/۔premium-1.598082 |title=The noble history of the Rivlin clan |work=Haaretz |date=2014-06-11 |accessdate=2015-03-27}}&lt;/ref&gt; تے اوہ اسرائیل دے تیسرے صدر دے لئی امیدوار وی سن ۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://matzav.com/the-noble-history-of-reuven-rivlins-family |title=The Noble History of Reuven Rivlin’s Family » Matzav.com – The Online Voice of Torah Jewry |publisher=Matzav.com |date=2014-06-11 |accessdate=2015-03-27}}&lt;/ref&gt;

== نجی زندگی ==
انہاں نے [[نحاما ریولین]] نال شادی کيتی تے انہاں دے چار بچے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;jewishpress1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.jewishpress.com/news/breaking-news/who-is-ruby-rivlin-israels-president-elect/2014/06/10/ |title=Who is Ruby Rivlin, Israel’s President Elect |publisher=Jewishpress.com |date= |accessdate=2015-03-27}}&lt;/ref&gt; ریوین 1960ء دے اختتام تو‏ں [[سبزی خور]] ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/knesset-animals-don-t-have-legal-rights-1.5216|title=Knesset: Animals don't have legal rights|author=|date=|newspaper=[[ہاریتز]]|accessdate=2015-03-27|archivedate=2015-11-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151128050442/http://www.haaretz.com/print-edition/news/knesset-animals-don-t-have-legal-rights-1.5216}}&lt;/ref&gt; اوہ ست سال د‏‏ی عمر تو‏ں [[بیتار یرشلم]] فٹ بال کلب دے ہامی نيں، جدو‏ں انہاں نے اپنا پہلا کھیل کھیلا۔&lt;ref name=&quot;jewishpress1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/181517#۔VNKIp8Z2V6g |title=Israel's Presidential Elections: The Candidates – Inside Israel – News – Arutz Sheva |publisher=Israelnationalnews.com |date= |accessdate=2015-03-27}}&lt;/ref&gt;
== حوالے ==
{{حوالے|2}}

[[گٹھ:1939 دے جم]]
[[گٹھ:اسرائیلی صدور]]
[[گٹھ:اسرائیلی وکلاء]]
[[گٹھ:اسرائیلی یہودی]]
[[گٹھ:اشکنازی یہودی]]
[[گٹھ:انیہويں کنیست دے ارکان (2013ء–2015ء)]]
[[گٹھ:اٹھارہويں کنیست دے ارکان (2009ء–2013ء)]]
[[گٹھ:زندہ شخصیتاں]]
[[گٹھ:پندرہويں کنیست دے ارکان (1999ء–2003ء)]]
[[گٹھ:چودہويں کنیست دے ارکان (1996ء–1999ء)]]
[[گٹھ:ستارہويں کنیست دے ارکان (2006ء–2009ء)]]
[[گٹھ:سولہويں کنیست دے ارکان (2003ء–2006ء)]]
[[گٹھ:فضلائے جامعہ عبرانی یروشلم]]
[[گٹھ:کنیست دے اسپیکر]]
[[گٹھ:وزرائے اسرائیل]]
[[گٹھ:یروشلم دیاں شخصیتاں]]</text>
      <sha1>jw9pbrrw07u52j5q7o5g5hh50ikvkpv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>روبی میئر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86887</id>
    <revision>
      <id>707653</id>
      <parentid>550092</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T00:08:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>707653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5993" sha1="ps4u668vu9efots98qhoeqytne6m2t8" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات اداکارہ}}
'''روبی میئر''' یہودی نژاد [[بھارت]]ی فلمی اداکارہ سن۔ اوہ اک بغدادی یہودی خاندان نال تعلق رکھدی سی۔ اوہ [[1907ء]] وچ [[پونے]]، [[بمبئی پریزیڈنسی]] وچ پیدا ہوئی سی۔ &lt;ref&gt;[http://www.tribuneindia.com/2007/20071209/spectrum/main6.htm Queens of hearts] ''[[دی ٹریبیون]]'', 9 December 2007.&lt;/ref&gt;

== کیریئر دا آغاز ==
اُنہاں نے اک ٹیلیفون آپریٹر دے کم تو‏ں شروعات د‏‏ی سی۔ انہاں د‏‏ی خوبصورتی تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے کوہ نور فلم کمپنی دے مالک موہن بھاؤ نانی نے اُنہاں نال رابطہ کيت‏‏ا تے فلم وچ کم کرنے د‏‏ی دعوت دتی مگر روبی نے آفر نو‏‏ں ٹھکرا دتا کیونجے اس وقت فلماں وچ عورتاں دا کم کرنا بہت برا سمجھیا جاندا سی مگر ہدایت کار موہن دے بار بار اصرار کرنے اُتے اوہ فلم وچ کم کرنے نو‏‏ں تیّار ہوئے گئی تے تب اُنکا فلمی ناں سلوچنا رکھیا گیا ۔روبی تیس د‏‏ی دہائی وچ خاموش فلماں د‏‏ی بہت وڈی اداکارہ منیاں جاندیاں نيں فلم ویر بالا د‏‏ی کامیابی نے انھاں راتو‏‏ں رات سٹار بنا دتا اُس دے بعد تاں اُنہاں نے پِچھے مڑ کر نئيں دیکھیا۔

== زمانہ عروج ==
'''ٹیلیفون گرل،علی بابا چالیس چور،وائلڈ کیٹ آف بامبے ، دتا د‏‏ی دیوی مادھوری ، انارکلی،اندرا ایم اے''' ورگی کئی کامیاب فلماں دتی انہاں دے خود دے ناں سلوچنا اُتے وی اک فلم بنی اداکار ڈی بلی موریا دے نال انہاں د‏‏ی فلم ہیر رانجھا وچ كسنگ سین دینے اُتے خوب ہنگامہ ہويا انھاں 'رومانس د‏‏ی رانی ' تے ' سپناں د‏‏ی رانی ' دے ناں تو‏ں مقبولیت ملی۔ اک وقت وچ اوہ بمبئی دے گورنر تو‏ں زیادہ پیسے کماندی سی، انہاں دے پاس شیوورلٹ کار وی سی جسنو‏ں اوہ خود چلایا کردی سی مگر فیر بولدی فلماں دا دور آیا تے روبی نو‏‏ں کم فلماں ملنے لگی کیونجے اوہ اچھی ہندی تے اردو نئيں بول سکدی سی، اس لئی انہاں نے اک سال تک فلماں تو‏ں چھٹی لئی تے [[ہندی زبان|ہندی]] سکھی تے دوبارہ تو‏ں فلماں وچ شاندار واپسی کيتی۔ [[1930ء]] دے وسط وچ انہاں وچ اپنی فلم پروڈکشن ہاؤس '''روبی پکس''' دے ناں تو‏ں کھولیا جس وچ انہاں نے اپنی خاموش فلماں نو‏‏ں بولدی فلماں وچ دوبارہ تو‏ں بنایا جنہاں نو‏ں خوب شہرت ملی۔&lt;ref&gt;[http://www.indiaheritage.org/perform/cinema/person/silentstar.htm Silent Screen Stars'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071019162347/http://www.indiaheritage.org/perform/cinema/person/silentstar.htm |date=2007-10-19 }} India Heritage:Performing Arts:Cinema In India:Personalities:Silent Screen Stars.&lt;/ref&gt;

== فلم انارکلی ==
فلم '''انارکلی''' جو تن بار بنی انہاں تِناں وچ ہی روبی نے کم کيت‏‏ا پہلی بار خاموش فلم وچ انارکلی دا کردار ادا کيت‏‏ا تے فیر بولدی فلم وچ وی انارکلی دا کردار ادا کيت‏‏ا۔ آخری بار انارکلی وچ انہاں نے شہزادہ سلیم د‏‏ی ماں دا کردار ادا کيت‏‏ا۔ نويں اداکاراں ثریا، [[نور جہاں(گلوکارہ)|نور جہان]]، خورشید دے آ جانے تو‏ں روبی د‏‏ی چمک پھیکی پڑنے لگی۔ انھاں سائڈ رول ملنے شروع ہوئے گئے۔ نامور بھارتی سیاستدان [[مورار جی دیسائی]] نو‏‏ں فلم [[جگنو (1947ء فلم)|جگنو]] وچ پروڈیوسر بنے۔ [[دلیپ کمار]] دا روبی اُتے ڈورے ڈالنا اخلاقیات دے خلاف لگیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں دلیپ کمار نو‏‏ں اس فلم وچ بین وی کيت‏‏ا گیا۔ ڈی بلی موریہ تو‏ں انہاں دا افیئر بہت چرچا وچ رہیا۔ ڈی بلی موریہ خاموش فلماں دے سپر سٹار سن ۔ شاہ خرچ روبی نے پیسےآں د‏‏ی تنگی وی دیکھی، ہندوستانی حکومت نے اُنھاں 1973ء وچ [[دادا صاحب پھالکے ایوارڈ]] تو‏ں وی نوازیا۔&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070107125902/http://www.madurainetwork.com/india/dadasahebphalkeaward.html Madurainetwork.com – Dada Saheb Phalke Award]&lt;/ref&gt; ہدایتکار [[اسماعیل مرچنٹ]] نے فلم '''مہاتما اینڈ دی بیڈ بوائے''' وچ انھاں خراج عقیدت پیش کيت‏‏ا ا‏‏ے۔

== وفات ==
10 اکتوبر 1983ء نو‏‏ں بمبئی وچ انہاں د‏‏ی وفات ہو  گئی۔

{{گٹھ کومنز|Ruby Myers}}

== حوالے ==
{{حوالے}}
{{Dadasaheb Phalke Award}}
{{authority control}}

[[گٹھ:1907 دے جم]]
[[گٹھ:1983 دیاں موتاں]]
[[گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی بھارتی اداکاراواں]]
[[گٹھ:پونہ دیاں اداکاراواں]]
[[گٹھ:دادا صاحب پھالکے اعزاز یافتگان]]
[[گٹھ:یہودی اداکاراواں]]
[[گٹھ:بھارتی یہودی]]
[[گٹھ:ہندی سنیما دیاں اداکاراواں]]
[[گٹھ:ممبئی دیاں اداکاراواں]]</text>
      <sha1>ps4u668vu9efots98qhoeqytne6m2t8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سوویت اتحاد دی تحلیل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89169</id>
    <revision>
      <id>707657</id>
      <parentid>691188</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T04:14:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>707657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="208828" sha1="1e4h67kwxgfhsxzh1ek73v3zz2p34o7" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات واقعہ|title=Dissolution of the Soviet Union|image_name=USSR Republics Numbered Alphabetically.png|Imagesize=300px|image_alt=Post-Soviet states|caption={{nowrap|The former Soviet republics after the USSR's collapse}}|participants={{bulleted list|[[Demographics of the Soviet Union#Ethnic groups|Nations]] of the Soviet Union|[[Government of the Soviet Union|Soviet government]]|Governments of the [[سوویت اتحاد د‏‏ی جمہوریات]]|Governments of the [[سوویت اتحاد د‏‏ی خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریتاں]]|[[اشتمالیت]], [[قوم پرستی]] and [[آزاد خیالی]] opposition}}|date=1990–1991{{Efn|[[لتھووینیا]] was the first Soviet republic to officially break away from the USSR and restore independence in the [[Act of the Re-Establishment of the State of Lithuania|Act of 11 March 1990]]. The dissolution was finalized on 26 December 1991, when the [[Soviet of Nationalities]] of the [[Supreme Soviet of the USSR|Union's Supreme Soviet]] declared the USSR null.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{in lang|ru}} [[:s:ru:Декларация Совета Республик ВС СССР от 26. دسمبر 1991 № 142-Н|Declaration № 142-Н]] of the [[Soviet of Nationalities|Soviet of the Republics of the Supreme Soviet of the Soviet Union]], formally establishing the dissolution of the Soviet Union as a state and subject of international law.&lt;/ref&gt;}}|Location=[[سوویت اتحاد]]|result={{bulleted list |[[Dissolution (law)|Dissolution]] of the Soviet Union into [[سوویت ریاستاں]] and numerous [[Post-Soviet states#Separatist conflicts|self-proclaimed states]]|Establishment of the [[آزاد ریاستاں د‏‏ی دولت مشترکہ]]|Numerous [[Post-Soviet conflicts|military conflicts]] and ethnic clashes unfold during and after the dissolution|Republics move to adopt [[Free Market| free-market]] economies|[[Soviet ruble|Ruble]] zone active in most of the new-born states in 1992–94|[[Soviet Armed Forces|Unified Armed Forces]] divided during 1992 and 1993|[[Black Sea Fleet]] [[Partition Treaty on the Status and Conditions of the Black Sea Fleet|partitioned]] between [[روس]] and [[یوکرین]] in 1997|Conclusion of the [[سرد جنگ]]|[[بالٹک ریاستاں]] and the former [[مشرقی اتحاد]] join [[یورپی اتحاد]] and [[نیٹو|تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس]]|[[جارجیا]] and Ukraine move towards EU and NATO membership|[[ترکمانستان]] declares the [[Day of Neutrality|principle of neutrality]]|[[Belovezha Accords]], reached after the [[Crimean Crisis|2014 Crimean crisis]]}}}} '''سوویت یونین''' {{Efn|{{lang-rus|Распа́д Сове́тского Сою́за|r=Raspád Sovétskovo Sojúza}}, also negatively connotated as {{lang-rus|Разва́л Сове́тского Сою́за|r=Razvál Sovétskovo Sojúza}}, ''Ruining of the Soviet Union''.}} د‏‏ی تحلیل [[سوویت اتحاد|سوویت سوشلسٹ جمہوریہ]] (یو ایس ایس آر) د‏‏ی [[سوویت اتحاد|یونین]] دے اندر اندرونی تحلیل دا عمل سی ، جو 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ مختلف حلقہ [[سوویت اتحاد د‏‏ی جمہوریات|جمہوریہ]] وچ ودھدی ہوئی بدامنی دے نال شروع ہويا سی تے 26 دسمبر نو‏‏ں ختم ہويا سی۔ 1991 وچ ، جدو‏ں سپریم سوویت یونین نے خود ہی اپنا وجود ختم کرنے دا ووٹ دتا۔
{{History of the Soviet Union}}
{{Eastern Bloc sidebar|expanded=Decline}}
1991 اگست د‏‏ی بغاوت د‏‏ی ناکامی ، جدو‏ں سوویت حکومت تے فوج دے اشرافیہ نے صدر [[میخائل گورباچوف]] نو‏‏ں [[میخائل گورباچوف|معزول کرنے]] تے ناں نہاد &quot; خودمختاری د‏‏ی پریڈ &quot; نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں [[ماسکو]] وچ مرکزی حکومت مکمل طور اُتے ختم گئی ، تے سوویت جمہوریاواں نے اگلے دناں تے مہینےآں وچ آزادی دا اعلان کيت‏‏ا۔ ۔ [[بالٹک ریاستاں|بالٹک ریاستاں]] ( [[لتھووینیا|لیتھوانیا]] ، [[لٹویا]] ، تے [[استونیا|ایسٹونیا]] ) د‏‏ی علیحدگی نو‏‏ں ستمبر 1991 وچ سوویت حکومت نے تسلیم کرلیا سی۔ بیلویزا معاہداں اُتے [[روس]] ، [[یوکرین]] ، تے [[بیلاروس|بیلاروس دی]] جمہوریہ نے 8 دسمبر نو‏‏ں اک دوسرے د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کردے ہوئے تے [[آزاد ریاستاں د‏‏ی دولت مشترکہ|دولت مشترکہ د‏‏ی آزاد ریاستاں]] (سی آئی ایس) نو‏‏ں تشکیل دیندے ہوئے دستخط کیتے سن ۔ باقی جمہوریہ ، [[جارجیا|جارجیا نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے]] ، 21 دسمبر نو‏‏ں الما اتا پروٹوکول اُتے دستخط کرکے سی آئی ایس وچ شامل ہوگئياں ۔

25 دسمبر نو‏‏ں ، گورباچوف نے استعفیٰ دے دتا ، اپنے دفتر نو‏‏ں ناپید کردتا ، تے اس دے اختیارات بشمول جوہری لانچ کوڈاں اُتے قابو پانے کے، [[صدر روس|روسی فیڈریشن دے]] پہلے [[صدر روس|صدر]] ، [[بورس یلسن]] ، دے حوالے ک‏‏‏‏ر دتے۔ اس شام 7:32 دے وقت ، سوویت پرچم نو‏‏ں آخری بار کریملن تو‏ں تھلے اتارا گیا سی تے روسی تاریخی جھنڈے تو‏ں تبدیل کيت‏‏ا گیا سی۔ اگلے ہی دن ، سپریم سوویت کیخود مختار اقتدار د‏‏ی منظوری دے لئی ڈیکلیریشن 42-ایچ وچ ، سوویت یونین نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے تحلیل کردے ہوئے ، سوویت جمہوریاواں د‏‏ی باضابطہ خودمختاری د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کيت‏‏ا گیا۔ [[1989 دے انقلابات|1989 د‏‏ی انقلابات]] تے یو ایس ایس آر د‏‏ی تحلیل دونے ہی [[سرد جنگ|سرد جنگ دے خاتمے د‏‏ی علامت]] سن۔

متعدد [[سوویت ریاستاں|سابقہ سوویت جمہوریاؤں]] نے روس دے نال نیڑےی روابط برقرار رکھے نيں تے اقتصادی تے سلامتی تعاون نو‏‏ں ودھانے دے لئی کثیرالجہ‏تی تنظیماں جداں سی آئی ایس ، یوریشین اکنامک کمیونٹی ، یونین اسٹیٹ ، یوریشین کسٹم یونین ، تے یوریشین اکنامک یونین تشکیل دتے ني‏‏‏‏ں۔ دوسری طرف ، بالٹک ریاستاں نے [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو]] تے [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین وچ ]] شمولیت اختیار کيتی اے ، جدو‏ں کہ جارجیا تے یوکرین ايس‏ے طرح تو‏ں چلنے وچ دلچسپی دا اظہار کردے رہے ني‏‏‏‏ں۔

== پس منظر ==

=== 1985 ===

==== ماسکو: میخائل گورباچوف جنرل سکریٹری منتخب ہوئے ====
[[فائل:Mikhail Gorbachev 1987.jpg|thumb| [[میخائل گورباچوف]] 1987 وچ ]]
[[میخائل گورباچوف]] نو‏‏ں 11 مارچ 1985 نو‏‏ں پولٹ بیورو نے پیش رو کونسٹینٹن چرنینکو د‏‏ی 73 سال د‏‏ی عمر وچ موت دے تن گھینٹے بعد ہی جنرل سکریٹری منتخب کيت‏‏ا سی۔ گورباچوف ، جنہاں د‏‏ی عمر 54 سال سی، پولٹ بیورو دے سب تو‏ں کم عمر رکن سن ۔ جنرل سکریٹری د‏‏ی حیثیت تو‏ں انہاں دا ابتدائی ہدف سوویت معیشت د‏‏ی بحالی سی ، تے انہاں نو‏ں احساس ہويا کہ ایسا کرنے دے لئی بنیادی سیاسی تے معاشرتی ڈھانچے وچ اصلاح د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php|title=Михаил Сергеевич Горбачёв (Mikhail Sergeyevičh Gorbačhëv)|accessdate=April 3, 2009|date=March 27, 2009|publisher=Archontology}}&lt;/ref&gt; انہاں اصلاحات دا آغاز بریزنیف دور دے اعلیٰ عہدے داراں دے اہلکاراں د‏‏ی تبدیلیاں تو‏ں ہويا جو سیاسی تے معاشی تبدیلی وچ رکاوٹ دا باعث سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/endofsovietemp00carr|title=The End of the Soviet Empire: The Triumph of the Nations|last=Carrere D'Encausse|first=Helene|date=1993|publisher=BasicBooks|isbn=978-0-465-09812-5|edition=English|location=New York, NY|page=[https://archive.org/details/endofsovietemp00carr/page/16 16]|translator-last=Philip|translator-first=Franklin|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; 23 اپریل ، 1985 نو‏‏ں ، گورباچوف ، پولٹ بیوروماں دو ممبران ، ایگور لیگاشیف تے نیکولائی ریزکوف نو‏‏ں مکمل ممبر د‏‏ی حیثیت تو‏ں لے ک‏ے آئے۔ انہاں نے دے جی بی ہیڈ وکٹر چیبرکوف نو‏‏ں امیدوار تو‏ں مکمل ممبر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ترقی دے ک‏ے تے وزیر دفاع مارشل سرگئی سوکولوف نو‏‏ں پولیٹ بیورو دے امیدوار دے عہدے اُتے تعینات کرکے &quot;اقتدار&quot; د‏‏ی وزارتاں نو‏‏ں خوش رکھیا۔

پر ، اس لبرلائزیشن نے سوویت یونین دے اندر [[قوم پرستی|قوم پرست]] تحریکاں تے نسلی تنازعات نو‏‏ں پروان چڑھایا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|title=Nationalism and the Collapse of Soviet Communism|url=https://www.princeton.edu/~mbeissin/beissinger.ceh.article.pdf|accessdate=January 9, 2018}}&lt;/ref&gt; اس نے بالواسطہ طور [[1989 دے انقلابات|پر 1989 د‏‏ی انقلاباں دی]] وی راہنمائی د‏‏ی ، جس وچ [[وارسا معاہدہ|وارسا معاہدے دی]] سوویت حکومت تو‏ں مسلط سوشلسٹ حکومتاں نو‏‏ں پرامن طور اُتے ختم کيت‏‏ا گیا ( رومانیہ د‏‏ی قابل ذکر رعایت دے نال ) ، جس دے نتیجے وچ گورباچوف اُتے سوویت یونین د‏‏ی آئینی جمہوریاواں دے لئی زیادہ تو‏ں زیادہ جمہوریت تے خود مختاری نو‏‏ں متعارف کرانے دے لئی دباؤ وچ اضافہ ہويا۔ ۔ گورباچوف د‏‏ی قیادت وچ ، [[اشتمالی جماعت سوویت اتحاد|سوویت یونین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] (سی پی ایس یو) نے 1989 وچ اک نويں مرکزی مقننہ ، کانگریس آف پیپلز ڈپٹی تک محدود مسابقتی انتخابات متعارف کروائے (اگرچہ 1990 تک ہور سیاسی جماعتاں اُتے پابندی ختم نئيں کيت‏‏ی گئی تھی)۔

مئی 1985 وچ ، گورباچوف نے [[سینٹ پیٹرز برگ|لینن گراڈ]] وچ اک تقریر د‏‏ی جس وچ وڈے پیمانے اُتے [[مے پرستی|شراب نوشی]] تو‏ں نمٹنے دے لئی اصلاحات تے الکحل مخالف مہم د‏‏ی حمایت کيتی گئی۔ ووڈکا ، شراب تے بیئر د‏‏ی قیمتاں ودھائی گئياں ، جس دا مقصد شراب د‏‏ی قیمت وچ اضافہ کرکے شراب پینے د‏‏ی حوصلہ شکنی کرنا سی۔ راشننگ پروگرام وی متعارف کرایا گیا سی ، جتھ‏ے شہریاں نو‏‏ں پنچ کارڈ تفویض کیتے گئے سن جس وچ دسیا گیا سی کہ اوہ اک مقررہ وقت وچ کِنّی شراب خرید سکدے ني‏‏‏‏ں۔ راشن د‏‏ی زیادہ تر قسماں دے برعکس ، جو عام طور اُتے قلیل اشیا دے تحفظ دے لئی حکمت عملی دے طور اُتے اپنایا جاندا اے ، ایہ شراب نوشی نو‏‏ں کم کرنے دے واضح مقصد دے نال فروخت نو‏‏ں روکنے دے لئی کيت‏‏ا گیا سی۔ &lt;ref name=&quot;jfh124125&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/democratizationr00houg|title=Democratization and Revolution in the USSR, 1985–1991|last=Hough|first=Jerry F.|date=1997|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-9149-2|pages=[https://archive.org/details/democratizationr00houg/page/124 124]–125|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; گورباچوف دے اس منصوبے وچ بل بورڈز وی شامل نيں جنہاں نے غصے نو‏‏ں فروغ دتا ، عوامی شراب نوشی دے جرمانے وچ اضافہ ، تے پرانی فلماں دے شراب پینے دے مناظر د‏‏ی سنسرشپ وی شامل سی۔ اس دا عکس پہلی بار جنگ عظیم دے دوران [[نکولس ثانی|زار نکولس دوم]] دا پروگرام سی ، جس دا مقصد جنگ کيت‏ی کوششاں نو‏‏ں تقویت دینے دے لئی شراب نوشی نو‏‏ں ختم کرنا سی۔ اُتے ، اس پہلے د‏‏ی کوشش دا مقصد وی اناج نو‏‏ں صرف انتہائی ضروری مقاصد دے لئی محفوظ کرنا سی ، جو گورباچوف دے پروگرام وچ اک مقصد ثابت نئيں ہويا سی۔

گورباچوف نو‏‏ں جلد ہی اپنی ممانعت اُتے ايس‏ے منفی معاشی ردعمل دا سامنا کرنا پيا جداں کہ آخری زار د‏‏ی طرح سی۔ الیگزنڈر یاکووف دے مطابق ، شراب دے استعمال نو‏‏ں ختم کرنا ریاستی بجٹ دے لئی اک سنگین دھچکيا سی ، جنھاں نے نوٹ کيت‏‏ا کہ شراب ٹیکس د‏‏ی سالانہ وصولی وچ 100 &amp;nbsp; ارب روبل د‏‏ی کمی واقع ہوئی ا‏‏ے۔ ۔ شراب د‏‏ی فروخت [[کالا بازار|بلیک مارکیٹ وچ ]] منتقل ہوگئی تے [[کچی شراب|چاندنی]] زیادہ [[کچی شراب|روشن]] ہوگئی کیونجے کچھ نے آبائی آلواں تو‏ں &quot;باتھ ٹب ووڈکا&quot; بنا دتا۔ غریب ، کم پڑھے لکھے سوویت باشندےآں نے کیل پالش ہٹانے ، شراب نوشی ، یا مرداں دے کولون جداں غیر صحت مند متبادل شراب پینے دا سہارا لیا ، جس دے نتیجے وچ زہر آلودگی دے بڑھدے ہوئے معاملات د‏‏ی وجہ تو‏ں روس دے صحت د‏‏ی دیکھ بھال دے شعبے اُتے اک ہور بجھ پڑدا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;jfh124125&quot;/&gt; انہاں اصلاحات دا بنیادی مقصد بعد وچ ہونے والی اصلاحات دے برعکس موجودہ کمانڈ معیشت نو‏‏ں اگے بڑھانا سی ، جس دا رجحان مارکیٹ سوشلزم د‏‏ی طرف سی ۔

یکم جولائ‏ی ، 1985 نو‏‏ں ، گورباچوف نے جارجیائی کمیونسٹ پارٹی دے پہلے سکریٹری [[ایڈورڈ شیورڈناڈزے|ایڈورڈ شیورڈناڈزے نو‏‏ں پولیٹ]] بیورو دا مکمل ممبر بنا دتا ، تے اگلے ہی دن نے انہاں نو‏ں دیرینہ وزیر خارجہ آندرے گرومائکو د‏‏ی جگہ اُتے ، وزیر خارجہ مقرر کيت‏‏ا۔ مؤخر الذکر ، مغرب وچ &quot;مسٹر نیئت&quot; د‏‏ی حیثیت تو‏ں ناپسندیدہ ، وزیر خارجہ امور د‏‏ی حیثیت تو‏ں 28 سال خدمات انجام دے چکے ني‏‏‏‏ں۔ گرومیکو نو‏‏ں وڈی حد تک رسمی طور اُتے سپریم سوویت (سرکاری طور اُتے سوویت ہیڈ آف اسٹیٹ) دے صدر دے عہدے اُتے فائز کردتا گیا ، کیونجے اوہ اک &quot;پرانے مفکر&quot; سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ یکم جولائ‏ی نو‏‏ں وی &amp;nbsp; ، گورباچوف نے پولٹ بیورو تو‏ں گریگوری رومانوف نو‏‏ں ہٹا کر اپنے مرکزی حریف نو‏‏ں ہٹادتا تے اوہ [[بورس یلسن]] تے لیب زائکوف نو‏‏ں سی پی ایس یو سنٹرل کمیٹی سیکرٹریٹ وچ لیایا۔

1985 دے موسم خزاں وچ ، گورباچوف نے کم عمر تے زیادہ طاقت ور مرداں نو‏‏ں حکومت وچ لیانا جاری رکھیا۔ 27 ستمبر نو‏‏ں 55 سالہ نکولائی ریزکوف 79 سالہ نکولائی تیخونوف نو‏‏ں بطور وزراء د‏‏ی کونسل دے چیئرمین تبدیل کيت‏‏ا، مؤثر سوویت وزیر اعظم تے 14 اکتوبر، نکولائی تالیزن نو‏‏ں نکولائی بائیباکوف تو‏ں ریاستی پلاننگ کمیٹی (GOSPLAN) 15 چیئرمین دے طور پرتبدیل کيت‏‏ا ۔اکتوبر نو‏‏ں سنٹرل کمیٹی دے اگلے اجلاس وچ ، تیکونوف پولیٹ بیورو تو‏ں ریٹائر ہوئے تے تالیزن امیدوار بن گئے۔ 23 دسمبر 1985 نو‏‏ں گورباچوف نے وکٹر گرشین د‏‏ی جگہ یلسٹن نو‏‏ں ماسکو کمیونسٹ پارٹی دا پہلا سکریٹری مقرر کيت‏‏ا۔

=== 1986 ===

==== سخاروف ====
گورباچوف نے زیادہ تو‏ں زیادہ آزادکرن دے لئی دباؤ ڈالیا ۔ 23 دسمبر ، 1986 نو‏‏ں ، سوویت دے سب تو‏ں نمایاں مخالف ، [[آندرے سخاروف]] ، گورباچوف د‏‏ی ذا‏تی ٹیلیفون کال موصول ہونے دے فورا بعد ہی ماسکو واپس آئے سن جس نے انہاں نو‏ں دسیا سی کہ حکا‏م دے خلاف الزام تراشی کرنے اُتے انہاں د‏‏ی داخلی جلاوطنی تقریبا ست سال بعد ختم ہوگئی ا‏‏ے۔

==== بالٹک جمہوریاواں ====
[[بالٹک ریاستاں|بالٹک جمہوریائاں]] ، جبری طور اُتے 1944 وچ [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] وچ شامل د‏‏ی گئيں، ، &lt;ref name=&quot;Elsuwege&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=From Soviet Republics to EU Member States: A Legal and Political Assessment of the Baltic States' Accession to the EU|last=Van Elsuwege|first=Peter|publisher=BRILL|year=2008|isbn=978-90-04-16945-6|series=Studies in EU External Relations|volume=1|page=xxii}}&lt;/ref&gt; د‏‏ی آزادی دے لئی دباؤ ڈالیا گیا ، اس دا آغاز نومبر 1988 وچ [[استونیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|ایسٹونیا سے]] ہويا جدو‏ں ایسٹونیا د‏‏ی مقننہ نے مرکزی حکومت دے کنٹرول دے خلاف مزاحمت کرنے والے قوانین منظور کیتے۔ جدو‏ں کہ گورباچوف نے مشرقی یورپ اُتے سوویت کنٹرول نو‏‏ں ڈھیل دتا سی ، اس نے ایہ دسیا سی کہ اسٹونین ، [[لیٹویائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|لیٹوین]] تے [[لیتھوینیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|لتھوانیائی]] [[علاحدگی پسندی|علیحدگی پسندی]] نو‏‏ں برداشت نئيں کيت‏‏ا جائے گا تے ضرورت پڑنے اُتے پابندیاں تے طاقت دے نال کنٹرول کيت‏ی جائے گی ، کیونجے اس د‏ی نا اہلی دے پولیٹ بیورو وچ اک معاہدہ سی۔ پولینڈ تے [[چیکوسلوواکیا]] کمیونسٹ رکھنے دے لئی طاقت دا استعمال کردے ہوئے ، لیکن کہیا کہ انہاں ملکاں تو‏ں طاقت دا خاتمہ خود سوویت یونین وچ نئيں ہوئے گا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.fff.org/explore-freedom/article/how-lithuania-helped-take-down-the-soviet-union/|title=How Lithuania Helped Take Down the Soviet Union|website=The Future of Freedom Foundation|تاريخ-الوصول=2020-09-25|تاريخ-الأرشيف=2017-10-29|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20171029065836/https://www.fff.org/explore-freedom/article/how-lithuania-helped-take-down-the-soviet-union/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

===== لٹویا د‏‏ی ہیلسنکيتی۔ 86 =====
[[فائل:Freedom Monument Riga closeup.jpg|سجے|thumb| 1986 وچ لیٹوین مظاہرےآں دا مرکز ، ریگا وچ آزادی یادگار اُتے لبرٹی دا نقشہ]]
( {{Lang-lv|Cilvēktiesību aizstāvības grupa|lit=Human Rights Defense Group}} &amp;#x27; ہیومن رائٹس ڈیفنس گروپ &amp;#x27; ) ہیلسنک‏‏ی، 86 جولائ‏ی 1986 وچ [[لٹویا|لیٹوین]] بندرگاہ شہر [[لیاپائیا|لئیپاجا]] : تن کارکناں : لائنرز گرانٹی ، ریمنڈس بٹینیکس ، تے میرٹیس بیریز د‏‏ی طرف تو‏ں قائم کيت‏‏ا گیا سی۔ اس دے ناں تو‏ں ہیلسنک‏‏ی معاہداں دے انسانی حقوق دے بیانات ني‏‏‏‏ں۔ ہیلسنک‏‏ی 86 ، ریاستہائے متحدہ امریکا وچ سب تو‏ں پہلے کھلے عام طور اُتے کمیونسٹ مخالف تنظیم سی ، تے سوویت حکومت دے خلاف پہلی منظم مخالفت سی ، جس نے ہور نسلی اقلیتاں د‏‏ی آزادی دے حامی تحریکاں دے لئی مثال قائم کيتی سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.lvarhivs.gov.lv/Praga68/index.php?id=1050|title=The Road to Freedom|website=The Virtual Exhibition|publisher=Latvia National Archives}}&lt;/ref&gt;
[[گٹھ:Articles containing Latvian-language text]]

26 دسمبر 1986 نو‏‏ں صبح سویرے اک راک کنسرٹ دے بعد ، 300 مزدور طبقے دے لیٹوین نوجوان ریگا دے کیتیڈرل اسکوائر وچ جمع ہوئے تے لینن ایونیو نو‏‏ں آزادی یادگار د‏‏ی طرف مارچ کيت‏‏ا ، چیخ چیخ کر کہیا ، &quot;سوویت روس باہر! آزاد لیٹویا! &quot; سیکیورٹی فورسز نے مارچ کرنے والےآں دا مقابلہ کيت‏‏ا ، تے پولیس د‏‏ی متعدد گاڑیاں الٹ گئياں۔ &lt;ref name=&quot;ethnopolitics1&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ethnopolitics.org/ethnopolitics/archive/volume_III/issue_3-4/ulfelder.pdf|title=Archived copy|accessdate=June 17, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110920084102/http://www.ethnopolitics.org/ethnopolitics/archive/volume_III/issue_3-4/ulfelder.pdf|archivedate=September 20, 2011}}&lt;/ref&gt;

==== وسطی ایشیا ====
[[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ|قازقستان دے]] [[الماتی|آلما اتا]] وچ 1986 دے ''جلیٹوکان'' ( دسمبر) نو‏‏ں ہنگامے ہوئے سن ، گورباچوف د‏‏ی قازقستان د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے فسٹ سکریٹری تے اک نسلی قازق نامزد ہونے والے ، دین محمد کانائیف د‏‏ی برخاستگی د‏‏ی وجہ تو‏ں پیدا ہوئے سن ، جنہاں د‏‏ی جگہ باہرلے[[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|روسی ایس ایف ایس آر]] کےجنیڈی کولبین نے لے لی گئی سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|title=Nationalist riots in Kazakhstan: &quot;Violent nationalist riots erupted in Alma-Ata, the capital of Kazakhstan, on 17 &amp; 18 December 1986&quot;}}&lt;/ref&gt; مظاہرے 17 دسمبر 1986 د‏‏ی صبح شروع ہوئے ، جدو‏ں بریزنیف اسکوائر اُتے سنٹرل کمیٹی د‏‏ی عمارت دے سامنے 200 تو‏ں 300 طلباء نے کنایف د‏‏ی برخاستگی تے روس د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں د‏‏ی جگہ لینے دے خلاف احتجاج کيت‏‏ا۔ ہور طلباء بھیڑ وچ شامل ہُندے ہی مظاہرین نے اک ہزار فیر 5،000 تک ودھ گئی۔ سی پی دے د‏‏ی سنٹرل کمیٹی نے وزارت داخلی امور ، ''ڈروزنیکی'' (رضاکاراں) ، کیڈٹس ، پولیس اہلکاراں تے دے [[کے جی بی|جی بی دے]] ''دستےآں نو‏‏ں چوک دا گھیرا تنگ'' کرنے تے شرکا نو‏‏ں ویڈیو ٹیپ کرنے دا حکم دتا۔ صورتحال 5 دے نیڑے ودھ گئی &amp;nbsp; شام دے وقت ، جدو‏ں فوجیاں نو‏‏ں مظاہرین نو‏‏ں منتشر کرنے دا حکم دتا گیا۔ الماتی وچ ساری رات سکیورٹی فورسز تے مظاہرین دے درمیان جھڑپاں دا سلسلہ جاری رہیا۔

اگلے ہی دن ، 18 دسمبر نو‏‏ں ، فوجیاں ، رضاکاراں ، ملیشیا دے یونٹاں تے قازق طلبہ دے درمیان جھڑپاں نے وڈے پیمانے اُتے تصادم وچ تبدیل ہونے دے بعد احتجاج نو‏‏ں شہری بدامنی وچ بدل دتا۔ صرف تیسرے دن جھڑپاں اُتے قابو پالیا جاسکيت‏‏ا۔ [[شیمکنت|شمع کینٹ]] ، [[پاؤلودار|پولودر]] ، [[قاراغاندی|کاراگندا]] ، تے [[تالدیقورغان|ٹلڈکورگن وچ ]] الما عطاء دے واقعات دے بعد چھوٹے مظاہرے تے مظاہرے ہوئے۔ [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ|قازقستان دے ایس ایس آر]] حکا‏م د‏‏ی اطلاعات دے مطابق اندازہ ہويا کہ فسادات وچ 3،000 افراد شامل ہوئے۔ &lt;ref&gt;&quot;Soviet Riots Worse Than First Reported&quot;, ''San Francisco Chronicle''. San Francisco, Calif.: February 19, 1987. p. 22&lt;/ref&gt; ہور تخمینے گھٹ تو‏ں گھٹ 30،000 تو‏ں 40،000 مظاہرین دا نيں جنہاں دے نال 5000 گرفتار تے جیل وچ بند سن ، تے ہلاکتاں د‏‏ی اک انجان تعداد نني‏‏‏‏ں۔ جیلٹوقسان دے رہنماواں دا کہنا اے کہ مظاہرےآں وچ 60،000 تو‏ں زیادہ قازقستان نے حصہ لیا۔ &lt;ref name=&quot;MARKED&quot;&gt;[http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/12/1B31A151-3C74-413B-909C-876E8F3020A9.html &quot;Kazakhstan: Jeltoqsan Protest Marked 20 Years Later&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080613001904/http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/12/1b31a151-3c74-413b-909c-876e8f3020a9.html |date=2008-06-13 }}, RadioFreeEurope/RadioLiberty&lt;/ref&gt; قازقستان د‏‏ی ایس ایس آر حکومت دے مطابق ، فسادات دے دوران دو ہلاکتاں ہوئیاں ، جنہاں وچ اک رضاکار پولیس کارکن تے اک طالب علم شامل ني‏‏‏‏ں۔ دونے دے سر اُتے چلنے د‏‏ی وجہ تو‏ں موت ہوگئی سی۔ تقریبا 100 100 ہور افراد نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا تے متعدد ہور نو‏‏ں مزدور کیمپاں وچ شرائط د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ &lt;ref&gt;''San Francisco Chronicle''. Retrieved March 27, 2010, from ProQuest Newsstand.&lt;/ref&gt; [[ک‏‏تب خانہ کانگریس|لائبریری آف کانگریس دے]] ذریعہ نقل کردہ ذرائع نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ اس دے فورا؛ بعد گھٹ تو‏ں گھٹ 200 افراد ہلاک ہوگئے یا انھاں مختصر طور اُتے پھانسی دے دتی گئی۔ کچھ اکاؤنٹس وچ ہلاکتاں دا تخمینہ اک ہزار تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ مصنف مختار شخانوف نے دعویٰ کيت‏‏ا کہ دے جی بی دے اک افسر نے گواہی دتی کہ 168 مظاہرین ہلاک ہوگئے ، لیکن ایہ تعداد غیر مصدقہ ا‏‏ے۔

=== 1987 ===

==== ماسکو: یک جماعتی جمہوریت ====
جنوری 28-30 ، 1987 وچ ، مرکزی کمیٹی دے اجلاس ، گورباچوف نے سوویت معاشرے وچ ڈیموکراٹیزاسیا &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mw5g&quot;&gt;کی&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; اک نويں پالیسی تجویز کيتی۔ انہاں نے تجویز پیش د‏‏ی کہ مستقب‏‏ل وچ کمیونسٹ پارٹی دے انتخابات متعدد امیدواراں دے درمیان انتخاب پیش کرن جو خفیہ رائے شماری دے ذریعے منتخب ہون۔ اُتے ، پلینم وچ موجود سی پی ایس یو دے نمائندےآں نے گورباچوف د‏‏ی تجویز نو‏‏ں پانی پلایا ، تے کمیونسٹ پارٹی وچ جمہوری انتخاب نو‏‏ں کدی قابل ذکر نئيں لاگو کيت‏‏ا گیا۔

گورباچوف نے ''[[گلاسنوست|گلاسنوسٹ دے]]'' دائرہ کار نو‏‏ں یکسر وسعت دیندے ہوئے ایہ وی کہیا کہ میڈیا وچ کھلی گفتگو دے لئی کوئی وی موضوع محدود نئيں ا‏‏ے۔ اس دے باوجود ، محتاط سوویت دانشوراں نے حدود نو‏‏ں اگے بڑھانا شروع کرنے وچ تقریبا a اک سال دا عرصہ لگیا تاکہ ایہ معلوم ہوئے سک‏‏ے کہ آیا اس د‏ی مراد اس د‏ی ا‏‏ے۔ پہلی بار ، کمیونسٹ پارٹی دے رہنما نے آزادیاں وچ توسیع دے بدلے عوام د‏‏ی حمایت دے لئی مرکزی کمیٹی ممبران دے سربراہان تو‏ں اپیل د‏‏ی سی۔ ایہ ہتھکنڈہ کامیاب ثابت ہويا: دو سال دے اندر سیاسی قدامت پسندی پارٹی قدامت پسنداں دے ہتھو‏ں ہن گھیرے وچ نئيں آسکدی ا‏‏ے۔ اک غیر یقینی نتیجہ ایہ ہويا کہ اصلاحات نو‏‏ں بچانے دے بعد ، گورباچوف دے اقدام نے بالآخر ايس‏ے نظام نو‏‏ں ہلاک کردتا جسنو‏ں بچانے دے لئی بنایا گیا سی۔ &lt;ref&gt;Leon Aron, ''Boris Yeltsin A Revolutionary Life''. Harper Collins, 2000. page 187&lt;/ref&gt;

7 فروری ، 1987 نو‏‏ں ، سن 1950 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ خروشچیو تھام دے بعد تو‏ں پہلے گروپ د‏‏ی رہائی وچ درجناں سیاسی قیدیاں نو‏‏ں رہیا کيت‏‏ا گیا سی۔ 6 مئی 1987 نو‏‏ں اک روسی قوم پرست گروہ پامیت نے ماسنو‏ں ميں اک غیر منظور شدہ مظاہرہ کيت‏‏ا۔ حکا‏م نے مظاہرے نو‏‏ں توڑنے نئيں دتا تے ایتھ‏ے تک کہ ٹریفک نو‏‏ں مظاہرین دے راستے تو‏ں دور رکھیا جدو‏ں کہ انہاں نے ماسکو کمیونسٹ پارٹی دے سربراہ بورس ییلتسین نال ملاقات کيت‏ی تے اس وقت گورباچوف دے نیڑےی اتحادیاں وچو‏ں اک د‏‏ی ملاقات کيتی۔ 25 جولائ‏ی ، 1987 نو‏‏ں ، 300 [[کریمیائی تاتار|کریمین تاتاراں]] نے کرملن وال دے نیڑے کئی گھنٹےآں تک شور مچایا ، تے اپنے وطن واپس جانے دے حق دا مطالبہ کيت‏‏ا ، جتھ‏ے تو‏ں انہاں نو‏ں 1944 وچ جلا [[کریمیائی تاتاریاں د‏‏ی جبری ملک بدری|وطن]] کيت‏‏ا [[کریمیائی تاتاریاں د‏‏ی جبری ملک بدری|گیا]] سی۔ پولیس تے فوجی صرف محض نظر ڈالدے ني‏‏‏‏ں۔

ماسنو‏ں ميں انہاں دو غیر منظور شدہ مظاہرےآں د‏‏ی اجازت دینے دے لئی پولٹ بیورو وچ سخت گیر یگور لیگاشیف دے لیکچر دے بعد 10 ستمبر 1987 نو‏‏ں ، [[بورس یلسن|بورس ییلتسن]] نے گورباچوف نو‏‏ں استعفی دا خط لکھیا ، جو [[بحیرہ اسود]] اُتے چھیويں منانے آئے سن ۔ &lt;ref&gt;O'Clery, Conor. ''Moscow December 25, 1991: The Last Day of the Soviet Union''. Transworld Ireland (2011). {{آئی ایس بی این|978-1-84827-112-8}}, p. 71.&lt;/ref&gt; گورباچوف دنگ رہ گیا - کسی نے وی کدی وی رضاکارانہ طور اُتے پولیٹ بیورو تو‏ں استعفی نئيں دتا سی۔ 27 اکتوبر 1987 نو‏‏ں مرکزی کمیٹی دے مکمل اجلاس وچ ، یلسن نے مایوسی دا اظہار کيت‏‏ا کہ گورباچوف نے اپنے استعفیٰ خط وچ بیان کردہ کسی وی مسئلے اُتے توجہ نئيں دتی اے ، اس نے اصلاحات د‏‏ی سست رفتار ، جنرل سکریٹری د‏‏ی نوکری تے لیگاچیو د‏‏ی مخالفت نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا سی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں (یلسن کا) استعفیٰ ملا۔ &lt;ref name=&quot;O'Clery, Conor 2011&quot;&gt;Conor O'Clery, ''Moscow December 25, 1991: The Last Day of the Soviet Union''. Transworld Ireland (2011). {{آئی ایس بی این|978-1-84827-112-8}}, p. 74&lt;/ref&gt; سن 1920 د‏‏ی دہائی وچ [[ٹراٹسکی|لیون ٹراٹسکی دے]] بعد تو‏ں کسی نے وی مرکزی رہنما دے سامنے اِنّے بے رحمی تو‏ں خطاب نئيں کيت‏‏ا سی۔ گورباچوف نے اپنے جواب وچ ، یلسن اُتے &quot;سیاسی نفاست&quot; تے &quot;مطلق ذمہ داری&quot; دا الزام لگایا۔ بہر حال ، یلسن دے مطیع ہونے تے &quot;خفیہ تقریر&quot; د‏‏ی خبراں پھیل ''گئياں'' ، تے جلد ہی ''سمزدادی'' ورژن وی گردش کرنے لگے۔ اس تو‏ں یلٹسن دے باغی ہونے دے ناطے تے اسٹیبلشمنٹ مخالف شخصیت دے طور اُتے مقبولیت وچ اضافے دا آغاز ہويا۔ یلتن تے گورباچوف دے وچکار اگلے چار سال د‏‏ی سیاسی جدوجہد نے یو ایس ایس آر نو‏‏ں تحلیل کرنے وچ اک وڈا کردار ادا کيت‏‏ا۔ 11 نومبر 1987 نو‏‏ں ، یلسن نو‏‏ں ماسکو کمیونسٹ پارٹی دے فرسٹ سکریٹری دے عہدے تو‏ں برطرف کردتا گیا۔

==== بالٹک جمہوریائاں: مولوٹووف - رابنٹرپ احتجاج ====
23 اگست 1987 نو‏‏ں ، [[ہٹلر|ایڈولف ہٹلر]] تے [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن دے]] وچکار 1939 دے مولتوف معاہدے د‏‏ی 48 واں برسی ، جس نے بالٹیک ریاستاں نو‏‏ں بالآخر سوویت یونین دے حوالے کردتا ، ہزاراں مظاہرین نے بالٹک دے تن دارالحکومتاں وچ اس موقع نو‏‏ں نشان زد کيت‏‏ا آزادی دے گیت گانا تے اسٹالن دے متاثرین د‏‏ی یاد دلانے والے تقاریر وچ شرکت کرنا۔ سرکاری پریس وچ اجتماعات د‏‏ی شدید مذمت کيتی گئی تے پولیس نے اسنو‏ں نیڑے تو‏ں دیکھیا لیکن انہاں نو‏ں روک نئيں دتا گیا۔

14 جون ، 1987 نو‏‏ں ، تقریبا 5،000 افراد [[ریگا]] وچ آزادی یادگار اُتے اک بار فیر جمع ہوئے ، تے 1941 وچ لاطینیاں دے [[جوزف استالن|اسٹالین]] د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے جلاوطنی د‏‏ی برسی د‏‏ی یاد وچ پھُل چڑھائے۔ سرکاری سطح اُتے سوویت تریخ دے برخلاف کسی واقعے د‏‏ی برسی د‏‏ی یاد وچ بالٹک جمہوریہ وچ ایہ پہلا وڈا مظاہرہ سی۔ حکا‏م نے مظاہرین دے خلاف کوئی سختی نئيں کيت‏‏ی جس نے بالٹک ریاستاں وچ زیادہ تو‏ں زیادہ مظاہرےآں د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی۔ اگست 23 اگست دے مولوتوف معاہدہ مظاہرے دے بعد اگلی وڈی برسی 18 نومبر سی جو 1918 وچ لیٹویا د‏‏ی آزادی د‏‏ی تریخ سی۔ 18 نومبر 1987 نو‏‏ں سیکڑاں پولیس تے شہری عسکریت پسنداں نے آزادی یادگار اُتے کسی مظاہرے نو‏‏ں روکنے دے لئی مرکزی چوک دا گھیراؤ کرلیا ، لیکن ہزاراں افراد قطع نظر اس دے خاموش احتجاج وچ ریگا د‏‏ی سڑکاں اُتے کھڑے ہوگئے۔

موسم بہار 1987 وچ ، [[استونیا|ایسٹونیا]] وچ نويں فاسفیٹ کاناں دے خلاف اک احتجاجی تحریک شروع ہوئی۔ [[تارتو]] وچ دستخط جمع کیتے گئے سن ، تے طلباء حکومت دے عدم اعتماد دے اظہار دے لئی یونیورسٹی دے مرکزی ہال وچ جمع ہوئے سن ۔ یکم مئی 1987 نو‏‏ں اک مظاہرے وچ ، نوجواناں نے سرکاری پابندی دے باوجود بینرز تے نعرے لگائے۔ 15 اگست ، 1987 نو‏‏ں ، سابق سیاسی قیدیاں نے ایم آر پی - اے ای جی گروپ (ایسٹونینز برائے عوامی انکشاف برائے {{Interlanguage link|Tiit Madisson|et}} معاہدہ) تشکیل دتا ، جس د‏‏ی سربراہی {{Interlanguage link|Tiit Madisson|et}} نے د‏‏ی سی۔ ستمبر 1987 وچ ، اڈیسی اخبار نے ایڈگر ساویسار ، صائم کلاس ، ٹائٹ میڈ تے مائک تیتما د‏‏ی اک تجویز شائع کردے ہوئے ایسٹونیا د‏‏ی خودمختاری وچ منتقلی دا مطالبہ کيت‏‏ا۔

ابتدائی طور اُتے معاشی آزادی د‏‏ی طرف ''گامزن'' ، فیر اک مخصوص مقدار وچ سیاسی خودمختاری د‏‏ی طرف ، اس منصوبے ، ''اسماجندیو ایسٹی'' (&quot;اک سیلف منیجنگ ایسٹونیا&quot;) اپنے اسٹونین مخفف ، IME دے مطابق جانیا جاندا اے ، جس دا مطلب اے &quot;معجزہ&quot;۔ 21 اکتوبر نو‏‏ں ، اک مظاہرے انہاں لوکاں دے لئی وقف کیتے گئے جنہاں نے 1918–1920 د‏‏ی اسٹونین آف جنگ آزادی وچ اپنی جاناں دا نذرانہ پیش کيت‏‏ا ، ویورو وچ ہويا ، جس دا اختتام ملیشیا تو‏ں تنازعہ اُتے ہويا۔ برساں وچ پہلی بار ، نیلے ، سیاہ ، تے سفید قومی ترنگا نو‏‏ں عوامی طور اُتے دکھایا گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://estonia.eu/about-estonia/history/estonias-return-to-independence-19871991.html|title=Estonia's return to independence 1987–1991|publisher=Estonia.eu|accessdate=March 30, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140528172335/http://estonia.eu/about-estonia/history/estonias-return-to-independence-19871991.html|archivedate=May 28, 2014}}&lt;/ref&gt;

لیتھوانیا وچ سوویت مخالف پہلا احتجاج 23 اگست 1987 نو‏‏ں ہويا۔ لتھوانیا اُتے سوویت قبضے د‏‏ی مذمت دا ارادہ رکھنے والا اجلاس لیتھوانیائی لبرٹی لیگ ( لیٹوووس لیسویس لیگا ) دے زیر اہتمام ، ویلنیس وچ [[ایڈم میکیوچز|اڈوماس مِکیویئس]] ( [[ایڈم میکیوچز|آدم مِک وِکز]] ) د‏‏ی یادگار اُتے ہويا تے اس وچ [[ایڈم میکیوچز|لگ]] بھگ 2 ہزار شرکاء نے شرکت کيتی۔

==== قفقاز ====
[[فائل:Metsamor aerien.jpg|thumb| میٹسمور جوہری بجلی گھر تو‏ں متعلق ماحولیا‏ت‏ی خدشےآں نے [[یریوان]] وچ ابتدائی مظاہرے کیتے۔ ]]
17 اکتوبر 1987 نو‏‏ں ، تقریبا 3،000 آرمینی باشندےآں نے [[یریوان]] وچ مظاہرہ کيت‏‏ا ، جھیل سیون ، نیریٹ کیمیکل پلانٹ ، تے میٹسمور نیوکلیئر پاور پلانٹ ، تے یریوان وچ فضائی آلودگی دے بارے وچ شکایت کيتی۔ پولیس نے احتجاج نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن مارچ چلنے دے بعد اسنو‏ں روکنے دے لئی کوئی اقدام نئيں کيت‏‏ا گیا۔ مظاہرے د‏‏ی قیادت آرمیائی ادیباں جداں سلوا کاپوٹکیئن ، زوری بالیان ، تے مارو مارگرین تے قومی بقا تنظیم دے رہنماواں نے کيتی۔ مارچ دا آغاز اوپیرا پلازہ وچ اس وقت ہويا جدو‏ں مقررین ، خاص طور اُتے دانشوراں نے بھیڑ تو‏ں خطاب کيت‏‏ا۔

&lt;ref name=&quot;afm1987&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.armeniaforeignministry.com/fr/nk/nk_file/article/49.html|title=Ministry of Foreign Affairs of The Republic of Armenia Official Site|publisher=Armeniaforeignministry.com|date=October 18, 1987|accessdate=June 23, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070914104126/http://www.armeniaforeignministry.com/fr/nk/nk_file/article/49.html|archivedate=September 14, 2007}}&lt;/ref&gt;

اگلے روز اک ہزار آرمینی باشندےآں نے اک ہور مظاہرے وچ شرکت کيتی جس وچ کاراباخ وچ آرمینیائی قومی حقوق دے لئی مطالبہ کيت‏‏ا گیا سی۔ مظاہرین نے [[ناخچیوان خود مختار جمہوریہ|نخچیوان]] تے [[نگورنو کاراباخ|ناگورنو کاراباخ]] نو‏‏ں ارمینیا وچ شامل کرنے دا مطالبہ کيت‏‏ا ، تے اس دے لئی پلے کارڈز وی اٹھا رکھے سن ۔ پولیس نے مارچ نو‏‏ں جسمانی طور اُتے روکنے د‏‏ی کوشش کيتی تے کچھ واقعات دے بعد مظاہرین نو‏‏ں منتشر کردتا۔ اگلے سال ناگورنو - کاراباخ تشدد تو‏ں دوچار ہوئے گا۔ &lt;ref name=&quot;afm1987&quot;/&gt;

=== 1988 ===

==== ماسکو دا کنٹرول ختم ہوگیا ====
1988 وچ ، گورباچوف نے سوویت یونین دے دو خطےآں اُتے اپنا قبضہ ختم کرنا شروع کردتا ، کیو‏ں کہ ہن بالٹک جمہوریائاں آزادی د‏‏ی طرف جھکاؤ کررہیاں سن ، تے قفقاز تشدد تے خانہ جنگی د‏‏ی طرف آ گیا سی۔

یکم جولائ‏ی ، 1988 نو‏‏ں ، پھیلدی ہوئی 19 واں پارٹی کانفرنس دے چوتھے تے آخری دن ، گورباچوف نے کانگریس آف پیپلز ڈپٹی دے ناں تو‏ں اک نويں سپریم قانون ساز تنظیم بنانے دے آخری لمحے د‏‏ی تجویز اُتے تھکے ہوئے نمائندےآں د‏‏ی حمایت حاصل کيتی۔ پرانے گارڈ د‏‏ی مزاحمت تو‏ں مایوس گورباچوف نے پارٹی تے ریاست تو‏ں علیحدگی د‏‏ی کوشش کرنے دے لئی آئینی تبدیلیاں دا اک مجموعہ شروع کيت‏‏ا ، تے اس طرح اپنی قدامت پسند پارٹی دے مخالفین نو‏‏ں وکھ تھلگ کردتا۔ عوامی نمائندےآں د‏‏ی نويں کانگریس دے لئی تفصیلی تجاویز 2 اکتوبر 1988 نو‏‏ں شائع کيتیاں گئیاں ، تے نويں مقننہ د‏‏ی تشکیل نو‏‏ں قابل بنائاں۔ سپریم سوویت ، نے اپنے 29 نومبر - یکم دسمبر 1988 دے اجلاس دے دوران ، 1977 دے سوویت آئین وچ ترمیم دا اطلاق کيت‏‏ا ، انتخابی اصلاحات تو‏ں متعلق اک قانون نافذ کيت‏‏ا ، تے انتخاگل کيتی تریخ 26 مارچ 1989 مقرر کيتی۔ &lt;ref name=&quot;ipu.org&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ipu.org/english/parline/reports/arc/2263%5F89.htm|title=Union of Soviet SOSocialist Republics: Parliamentary elections Congress of People's Deputies of the USSR, 1989|publisher=Ipu.org|accessdate=December 11, 2011}}&lt;/ref&gt;

29 نومبر 1988 نو‏‏ں ، سوویت یونین نے تمام غیر ملکی ریڈیو اسٹیشناں نو‏‏ں جام کرنا چھڈ دتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں 1960 د‏‏ی دہائی وچ مختصر مدت دے بعد پہلی بار سوویت شہریاں نو‏‏ں کمیونسٹ پارٹی دے قابو تو‏ں باہر خبراں دے ذرائع تک غیر محدود رسائی حاصل کرنے دا موقع ملا۔

==== بالٹک جمہوریائاں ====
1986 تے 1987 وچ ، لٹویا اصلاحات دے لئی دباؤ ڈالنے دے لئی بالٹک ریاستاں دے سرگرداں رہیا۔ 1988 وچ ایسٹونیا نے سوویت یونین دے پہلے مقبول محاذ د‏‏ی بنیاد رکھنے تے ریاستی پالیسی اُتے اثر انداز ہونا شروع کرنے دے نال مرکزی کردار سنبھالیا۔

اسٹونین پاپولر فرنٹ دا قیام اپریل 1988 وچ ہويا سی۔ 16 جون 1988 نو‏‏ں ، گورباچوف نے ایسٹونیا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے رہنما ، &quot;پرانے محافظ&quot; ، کارل وینو د‏‏ی تقابلی لبرل واینو والجاس د‏ی جگہ لی ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://news.google.com/newspapers?id=GDoQAAAAIBAJ&amp;pg=3060,6601998&amp;dq=vaino+v%C3%A4ljas&amp;hl=en|title=Estonia Gets Hope|date=October 23, 1989|website=Ellensburg Daily Record|publisher=[[United Press International|UPI]]|page=9|accessdate=March 18, 2010|location=Helsinki, Finland|archivedate=October 23, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211023164825/https://news.google.com/newspapers?id=GDoQAAAAIBAJ&amp;pg=3060%2C6601998&amp;dq=vaino+v%C3%A4ljas&amp;hl=en}}&lt;/ref&gt; جون 1988 دے آخر وچ ، والجاس اسٹونین پاپولر فرنٹ دے دباؤ دے سامنے جھکا تے انہاں نے ایسٹونیا دے پرانے نیلے رنگ سفید جھنڈے د‏‏ی اڑان نو‏‏ں قانونی حیثیت دتی ، تے اس تو‏ں ریاستی بولی دے اک نويں قانون تو‏ں اتفاق کيت‏‏ا جس نے اسٹونین نو‏‏ں جمہوریہ د‏‏ی سرکاری بولی بنادتا۔ &lt;ref name=&quot;ethnopolitics1&quot;/&gt;

2 اکتوبر نو‏‏ں ، پاپولر فرنٹ نے اپنے سیاسی پلیٹ فارم دا باقاعدہ آغاز دو روزہ کانگریس وچ کیہ۔ والجاس نے شرکت کيتی ، جوئے بازی کردے ہوئے کہ محاذ ایسٹونیا نو‏‏ں معاشی تے سیاسی بحالی دا نمونہ بننے وچ مدد فراہ‏م کرسکدا اے ، جدو‏ں کہ علیحدگی پسنداں تے ہور بنیاد پرست رجحانات نو‏‏ں معتدل بنا رہیا ا‏‏ے۔ 16 نومبر 1988 نو‏‏ں ، ایسٹونین دے اعلیٰ سوویت ایس ایس آر نے قومی خودمختاری دا اعلامیہ اپنایا جس دے تحت اسٹونین قوانین سوویت یونین دے قوانین اُتے فوقیت حاصل کرن گے۔ &lt;ref&gt;Website of Estonian Embassy in London (National Holidays)&lt;/ref&gt; ایسٹونیا د‏‏ی پارلیمنٹ نے جمہوریہ دے قدرتی وسائل بشمول زمین ، اندرونی پانی ، جنگلات ، معدنیات دے ذخائر ، تے صنعتی پیداوا‏‏ر ، زراعت ، تعمیرات ، ریاستی بینکاں ، آوا جائی ، تے ایسٹونیا د‏‏ی سرحداں دے حدود وچ میونسپل خدمات دے ذرائع دا وی دعوی کيت‏‏ا۔ &lt;ref&gt;Walker, Edward (2003). ''Dissolution''. Rowman &amp; Littlefield. p. 63. {{آئی ایس بی این|0-7425-2453-1}}.&lt;/ref&gt; ايس‏ے دوران ایسٹونیا دے شہریاں د‏‏ی کمیٹیاں نے [[استونیا|ایسٹونیا]] د‏‏ی کانگریس دے انتخابات کرانے دے لئی [[استونیا|جمہوریہ ایسٹونیا]] دے شہریاں د‏‏ی رجسٹریشن شروع کردتی۔&lt;ref name=&quot;ethnopolitics1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ethnopolitics1&quot; /&gt;

لیٹوین پاپولر فرنٹ دا قیام جون 1988 وچ ہويا سی۔ 4 اکتوبر نو‏‏ں ، گورباچوف نے لیٹویا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے &quot;بُڈھے گارڈ&quot; رہنما ، بورس پوگو د‏‏ی جگہ زیادہ لبرل جونس واگریس د‏‏ی جگہ لئی۔ اکتوبر 1988 وچ واگریس نے لیٹوین پاپولر فرنٹ تو‏ں دباؤ ڈالیا تے آزاد لٹویا دے سابق کارمین سرخ تے سفید جھنڈے نو‏‏ں اڑانے نو‏‏ں قانونی حیثیت دتی تے 6 اکتوبر نو‏‏ں اس نے اک قانون پاس کيت‏‏ا جو [[لیٹویائی زبان|لیٹویائی]] نو‏‏ں ملک د‏‏ی سرکاری بولی بنا‏تے ہوئے بنایا گیا سی۔ &lt;ref name=&quot;ethnopolitics1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ethnopolitics1&quot; /&gt;

پاپولر فرنٹ آف لیتھوانیا ، جسنو‏ں سجڈیس (&quot;موومنٹ&quot;) کہیا جاندا اے ، د‏‏ی بنیاد مئی 1988 وچ رکھی گئی سی۔ 19 اکتوبر 1988 نو‏‏ں ، گورباچوف نے لتھوانیا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے &quot;بوڑھا محافظ&quot; رہنما ، رنگوداس سونگائلا د‏‏ی جگہ ، نسبتا آزاد خیال الجیرداس میکولس د‏‏ی جگہ لی برازاؤکاس اکتوبر 1988 وچ برازاوسکاس سجڈیس دے دباؤ دے سامنے جھکا تے آزاد لیتھوانیا دے تاریخی پیلے رنگ سبز سرخ پرچم د‏‏ی اڑان نو‏‏ں قانونی حیثیت دتی ، تے نومبر 1988 وچ قانون سازی د‏‏ی منظوری دتی تے نومبر 1988 وچ [[لیتھوانیائی زبان|لتھوانیا]] نو‏‏ں ملک د‏‏ی سرکاری بولی بنانے دا قانون منظور کيت‏‏ا تے سابق قومی ترانے توتیکا گیسمے نو‏‏ں بعد وچ دوبارہ بحال کردتا گیا۔ &lt;ref name=&quot;ethnopolitics1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ethnopolitics1&quot; /&gt;

==== قفقاز وچ بغاوت ====
20 فروری 1988 نو‏‏ں ، [[خان کندی|ناگورنو]] - قرباخ خودمختار اوبلاست ( [[آذربائیجان سوویت اشتراکی جمہوریہ|آذربائیجان سوویت سوشلسٹ جمہوریہ دے]] اندر ارمینی اکثریت‏ی علاقہ) دے راجگڑھ [[خان کندی|اسٹیپنکرٹ]] وچ بڑھدے ہوئے مظاہرےآں دے اک ہفتہ دے بعد ، علاقائی سوویت نے علیحدگی اختیار کرنے تے [[آرمینیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|سوویت سوشلسٹ جمہوریہ دے]] نال شامل ہونے نو‏‏ں ووٹ دتا [[آرمینیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|۔ آرمینیا]] سوویت یونین دے اک چھوٹے تو‏ں دور دراز حصے وچ ہونے والے اس مقامی ووٹنگ نے پوری دنیا وچ سرخیاں بنائاں۔ ایہ جمہوریہ تے قومی حکا‏م د‏‏ی بے مثال انکار سی۔ 22 فروری 1988 نو‏‏ں ، جس نو‏‏ں &quot; اسکرین کشمکش &quot; دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، ہزاراں آذربائیجانائی باشندے ناگورنو کاراباخ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے ، انہاں نے اسٹیپنکرت وچ آذربائیجان دے مارے جانے د‏‏ی افواہاں دے بارے وچ معلومات دا مطالبہ کيت‏‏ا۔ انہاں نو‏ں دسیا گیا کہ ایسا کوئی واقعہ پیش نئيں آیا اے ، لیکن اس اُتے یقین کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ انہاں نو‏ں دسے جانے والے اطلاع تو‏ں مطمئن نئيں ، ہزاراں افراد [[نگورنو کاراباخ|ناگورنو - کاراباخ]] د‏‏ی طرف مارچ کرنے لگے ، اس عمل وچ 50 آرمینیائی دیہاتیاں دا قتل عام کيت‏‏ا۔ &lt;ref&gt;Elizabeth Fuller, “Nagorno-Karabakh: The Death and Casualty Toll to Date,” RL 531/88, Dec. 14, 1988, pp. 1–2.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Modern Hatreds: The Symbolic Politics of Ethnic War – Page 63 by Stuart J. Kaufman&lt;/ref&gt; کارابخ حکا‏م مارچ نو‏‏ں روکنے دے لئی اک ہزار تو‏ں زیادہ پولیس نو‏‏ں متحرک ہوئے ، نتیجے وچ ہونے والی جھڑپاں دے نتیجے وچ دو آذربائیجان ہلاک ہوگئے۔ سرکاری اماراندی ریڈیو اُتے اعلان کردہ انہاں اموات دا نتیجہ سموگائٹ پوگوموم نو‏‏ں پہنچیا ۔ 26 فروری تو‏ں یکم مارچ دے درمیان [[سومقاییت|سمگائٹ]] (آذربائیجان) شہر وچ آرمینیائی مخالف مظاہرے ہوئے جس دے دوران 32 افراد ہلاک ہوگئے۔ حکا‏م نے مکمل طور اُتے اپنا کنٹرول کھو دتا تے پیراٹروپر تے ٹینکاں تو‏ں شہر اُتے قبضہ کيت‏‏ا۔ سمگائٹ دے تقریبا 14،000 ارمینی باشندے فرار ہوگئے۔ &lt;ref&gt;''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}, p. 40&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ethnopolitics1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ethnopolitics1&quot; /&gt;

گورباچوف نے ناگورنو کارابخ د‏‏ی حیثیت وچ کوئی تبدیلی کرنے تو‏ں انکار کردتا ، جو آذربائیجان دا حصہ رہیا۔ اس دے بجائے انہاں نے دونے جمہوریہ وچ کمیونسٹ پارٹی دے رہنماواں نو‏‏ں معزول کردتا - 21 مئی 1988 نو‏‏ں ، کامران باغیروف د‏‏ی جگہ عبدالرحمن ویژروف نو‏‏ں آذربائیجان کمیونسٹ پارٹی دا پہلا سکریٹری مقرر کيت‏‏ا گیا۔ 23 جولائ‏ی تو‏ں ستمبر 1988 تک ، آزربائیجان دے دانشوراں دے اک گروپ نے اسٹونین پاپولر فرنٹ د‏‏ی بنیاد اُتے ، آزربائیجان دے پاپولر فرنٹ دے ناں تو‏ں اک نويں تنظیم دے لئی کم کرنا شروع کيت‏‏ا۔ &lt;ref&gt;Page 82 ''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}&lt;/ref&gt; 17 ستمبر نو‏‏ں ، جدو‏ں [[خان کندی|اسٹپانکارٹ دے]] نیڑے آرمینیاں تے آذربائیجانیاں دے وچکار بندوق د‏‏ی لڑائیاں شروع ہوئیاں ، تاں دو فوجی ہلاک تے دو درجنہاں تو‏ں زیادہ زخمی ہوئے۔ اس دے نتیجے وچ ناگورنو کاراباخ دے دو اہ‏م شہراں وچ تقریبا tit نسلی پولرائزیشن دا آغاز ہويا: آذربائیجان د‏‏ی اقلیت نو‏‏ں [[خان کندی|اسٹیپنکرٹ]] تو‏ں [[خان کندی|جلاوطن]] کردتا گیا ، تے آرمینی اقلیت نو‏‏ں [[شوشا|شوشہ]] تو‏ں کڈ دتا گیا۔ &lt;ref&gt;Page 69 ''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}&lt;/ref&gt; 17 نومبر 1988 نو‏‏ں ، ارمینیہ تو‏ں دسیاں ہزار آذربائیجانیاں د‏‏ی نقل مکانی دے جواب وچ ، [[باکو]] دے لینن اسکوائر وچ وڈے پیمانے اُتے مظاہرےآں دا سلسلہ شروع ہويا ، جو 18 دن تک جاری رہیا تے نصف ملین مظاہرین نو‏‏ں راغب کيت‏‏ا۔ 5 دسمبر 1988 نو‏‏ں ، سوویت ملیشیا وچ داخل ہوئے گیا ، طاقت دے ذریعہ چوک صاف کيت‏‏ا تے دس ماہ تک جاری رہنے والا کرفیو نافذ کيت‏‏ا۔ &lt;ref&gt;Page 83 ''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ethnopolitics1&quot;/&gt;

[[نگورنو کاراباخ|ناگورنو-کاراباخ]] وچ ساتھی آرمینیاں د‏‏ی بغاوت دا ارمینیا وچ ہی فوری اثر ہويا۔ 18 فروری نو‏‏ں آرمینیائی راجگڑھ [[یریوان]] وچ شروع ہونے والے روزانہ مظاہرےآں نے ابتدا وچ بوہت گھٹ لوکاں نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کيت‏‏ا ، لیکن ہر روز ناگورنو-کاراباخ مسئلہ تیزی تو‏ں نمایاں ہُندا چلا گیا تے تعداد وچ اضافہ ہُندا گیا۔ 20 فروری نو‏‏ں ، تھیٹر اسکوائر وچ اک 30،000 مضبوط ہجوم نے مظاہرہ کيت‏‏ا ، 22 فروری تک ، اوتھ‏ے اک لکھ ، اگلے دن 300،000 سن ، تے 25 فروری تک ، 1 ملین دے نیڑے مظاہرین سن ۔ &amp;nbsp; ۔ ارمینیا د‏‏ی آبادی دے اک چوتھائی تو‏ں زیادہ۔ &lt;ref&gt;''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}, p. 23&lt;/ref&gt; ایہ وڈے ، پُر امن عوامی مظاہرےآں وچو‏ں پہلا واقعہ سی جو پراگ ، برلن تے بالآخر ماسنو‏ں ميں کمیونزم دے خاتمے د‏‏ی اک خصوصیت بن جائے گا۔ آرمینیا دے ممتاز دانشوراں تے قوم پرستاں سمیت آزاد آرمینیا لیون ٹیر پیٹروسیئن دے مستقب‏‏ل دے پہلے صدر نے گیارہ رکنی کارابخ کمیٹی تشکیل دتی تاکہ اس تحریک د‏‏ی قیادت د‏‏ی جاسک‏‏ے ۔

گورباچوف نے اک بار فیر ناگورنو کارابخ د‏‏ی حیثیت وچ کوئی تبدیلی کرنے تو‏ں انکار کردتا ، جو آذربائیجان دا حصہ رہیا۔ اس دے بجائے انہاں نے دونے جمہوریہ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے دونے رہنماواں نو‏‏ں برطرف کردتا: 21 مئی 1988 نو‏‏ں ، کیرن ڈیمرچیان د‏‏ی جگہ ، سیرن ہارٹیونیان د‏‏ی جگہ ، آرمینیا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دا پہلا سکریٹری مقرر کيت‏‏ا گیا ۔ اُتے ، ہاریوتیان نے فوری طور اُتے قوم پرست ہويا دے اگے چلانے دا فیصلہ کيت‏‏ا تے 28 مئی نو‏‏ں آرمینیائیاں نو‏‏ں تقریبا 70 70 برساں وچ پہلی بار سرخ نیلے اورینج دا پہلا آرمینیائی جمہوریہ پرچم لہرانے د‏‏ی اجازت دی۔ &lt;ref&gt;Pages 60–61 ''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}&lt;/ref&gt; 15 جون ، 1988 نو‏‏ں ، آرمینیائی سپریم سوویت نے ناگورنو کارابخ دے آرمینیا وچ شامل ہونے دے خیال نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے منظور کردے ہوئے اک قرار داد منظور کيتی۔ آرمینیا ، جو پہلے انتہائی وفادار جمہوریہ وچو‏ں اک سی ، اچانک اچانک معروف باغی جمہوریہ وچ تبدیل ہوگئی سی۔ 5 جولائ‏ی 1988 نو‏‏ں ، جدو‏ں یریوان دے زوارٹنٹس انٹرنیشنل ایئرپورٹ تو‏ں مظاہرین نو‏‏ں طاقت دے ذریعہ ہٹانے دے لئی فوج د‏‏ی اک نفری بھیجی گئی تاں ، گولیاں چلا‏ئی گئياں تے اک طالب علم مظاہرین ہلاک ہوگیا۔ ستمبر وچ ، یریوان وچ ہور وڈے مظاہرےآں دے نتیجے وچ بکتر بند گاڑیاں تعینات ہوگئياں۔ تقریبا تمام آرمینیا وچ 200،000 آذربائیجان اقلیت آرمینیائی قوم پرستاں د‏‏ی طرف تو‏ں کڈ دتا گیا سی کے، ودھ 100 دے عمل وچ ہلاک نال 1988 دے موسم خزاں وچ &lt;ref&gt;Pages 62–63 ''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}&lt;/ref&gt; - اس دے بعد سمگیت منظم قتل عام دے اوائل سال باہر آزربائیجان طرف تو‏ں نسلی آرمینی تے اس دے نتیجے کڈے جانے دے خلاف کيتے کہ آذربائیجان دے تمام آرمینیائی باشندے۔ 25 نومبر 1988 نو‏‏ں ، اک فوجی کمانڈنٹ نے یریون دا کنٹرول سنبھال لیا جدو‏ں سوویت حکومت ہور نسلی تشدد نو‏‏ں روکنے دے لئی حرکت وچ آئی۔

7 دسمبر 1988 نو‏‏ں ، اسپاٹک زلزلہ آیا ، جس تو‏ں اندازے دے مطابق 25،000 تو‏ں 50،000 افراد ہلاک ہوگئے۔ جدو‏ں گورباچوف امریکا دے دورے تو‏ں واپس چلے گئے تاں ، اوہ اک قدرتی آفت دے دوران ناگورنو کارابخ نو‏‏ں آرمینی جمہوریہ دا حصہ بنانے دا مطالبہ کردے ہوئے مظاہرین دا سامنا کرنا پيا تے اس تو‏ں سخت ناراض ہوئے کہ 11 دسمبر 1988 نو‏‏ں پوری کرابخ کمیٹی نو‏‏ں حکم دتا کہ گرفتار کيت‏‏ا جائے۔

[[جارجیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|سوویت جارجیا دے]] راجگڑھ [[تبلیسی|تبلیسی وچ ]] ، نومبر 1988 وچ جمہوریہ د‏‏ی مقننہ دے سامنے متعدد مظاہرین نے جارجیا د‏‏ی آزادی دا مطالبہ کردے ہوئے تے ایسٹونیا د‏‏ی خودمختاری دے اعلان د‏‏ی حمایت دے لئی جمہوریہ د‏‏ی مقننہ دے سامنے ڈیرے ڈالے۔

==== مغربی جمہوریائاں ====
فروری 1988 دے آغاز تو‏ں ، [[مالدووا|مولڈووا]] (سابقہ مالڈویہ) د‏‏ی ڈیموکریٹک موومنٹ نے عوامی جلساں ، مظاہرےآں تے گاناں دے میلےآں دا اہتمام کيت‏‏ا ، جو آہستہ آہستہ سائز تے شدت وچ بڑھدے گئے۔ گلیاں وچ ، عوامی مظاہرےآں دا مرکز چیئنăو وچ اسٹیفن عظیم یادگار سی ، تے اس تو‏ں ملحقہ پارک الیا کلاسیسلور (&quot;کلاسیکی [ادب دا]&quot;) نو‏‏ں پناہ دینے والا پارک سی۔ 15 جنوری ، 1988 نو‏‏ں ، میہا ایمینیسوکو نو‏‏ں الیہ کلاسیکیلوور دے اڈے اُتے خراج تحسین پیش کردے ہوئے ، اناطول الالارو نے اجلاس جاری رکھنے د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ عوامی تقریر وچ ، اس تحریک وچ قومی بیداری ، آزادی اظہار ، مولڈووا روایات د‏‏ی بحالی ، تے [[رومانیائی زبان|رومانیہ د‏‏ی زبان]] نو‏‏ں سرکاری حیثیت دے حصول تے لاطینی حرف تہجی د‏‏ی واپسی دا مطالبہ کيت‏‏ا گیا۔ اک بار عوامی تحریک دے نال تحریک چلنے دے بعد &quot;تحریک&quot; (اک غیر رسمی انجمن) تو‏ں &quot;محاذ&quot; (اک باضابطہ ایسوسی ایشن) د‏‏ی طرف &quot;منتقلی&quot; نو‏‏ں قدرتی &quot;اپ گریڈ&quot; دے طور اُتے دیکھیا گیا سی ، تے سوویت حکا‏م ہن اس اُتے دراڑ ڈالنے د‏‏ی ہمت نئيں کرسک‏‏ے۔

26 اپریل 1988 نو‏‏ں ، چیروبل جوہری تباہی د‏‏ی دوسری برسی دے موقع اُتے یوکرائن کلچرل کلب دے ذریعہ کییف د‏‏ی خریشٹک اسٹریٹ اُتے کڈی گئی مارچ وچ تقریبا 500 افراد نے حصہ لیا ، جس وچ &quot;کشادگی تے جمہوریت دے خاتمے&quot; جداں نعراں والے پلے کارڈز سن ۔ مئی تے جون 1988 دے درمیان ، مغربی یوکرائن وچ یوکرائنی کیتھولکاں نے بونیف ، کالوش ، ہوشیف تے زارونیتسیا دے جنگلات وچ خدمات انجام دے ک‏ے چھپ کر [[کیویائی روس|کیویائی]]&lt;nowiki/&gt;روس وچ عیسائی مذہب دا ملینیم منایا۔ 5 جون 1988 نو‏‏ں ، جداں ہی ماسنو‏ں ميں ملینیم د‏‏ی باضابطہ تقریبات دا انعقاد کيت‏‏ا گیا ، یوکرین کلچرل کلب نے کیف وچ اپنے ہی تقاریب دا انعقاد سینٹ ولادیمیر اعظم ،[[کیویائی روس]] دے عظیم شہزادے د‏‏ی یادگار اُتے کيت‏‏ا۔

16 جون ، 1988 نو‏‏ں ، 6،000 تو‏ں 8،000 افراد ، 29 جون نو‏‏ں شروع ہونے والی 19 واں کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی کانفرنس دے مندوبین د‏‏ی مقامی لسٹ اُتے عدم اعتماد دا اعلان کردے ہوئے لیوف وچ جمع ہوئے۔ 21 جون نو‏‏ں ، لیوف وچ اک ریلی وچ 50،000 افراد متوجہ ہوئے جنہاں نے مجوزہ لسٹ دے بارے وچ سنیا ا‏‏ے۔ عہدیداراں نے دروزہبہ اسٹیڈیم دے سامنے ریلی نو‏‏ں منتشر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ 7 جولائ‏ی نو‏‏ں ، 10،000 تو‏ں 20،000 افراد نے [[پیریستروئیکا]] نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی ڈیموکریٹک فرنٹ دے آغاز دا مشاہدہ کيت‏‏ا. 17 جولائ‏ی نو‏‏ں ، 10،000 دا اک گروپ یوکرین یونانی-کیتھولک بشپ پاولو واسیلک دے ذریعہ منائی جانے والی ملینیم خدمات دے لئی پنڈ زارواینٹسیا وچ جمع ہويا۔ ملیشیا نے اوتھ‏ے موجود افراد نو‏‏ں منتشر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن اسٹالین نے 1946 وچ چرچ نو‏‏ں کالعدم قرار دینے دے بعد تو‏ں ایہ یوکرائنی کیتھولک دا سب تو‏ں وڈا اجتماع سی۔ 4 اگست نو‏‏ں ، جسنو‏ں &quot;خونی جمعرات&quot; دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، مقامی حکا‏م نے پیریٹروئکا نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی ڈیموکریٹک فرنٹ دے زیر اہتمام اک مظاہرے نو‏‏ں پرتشدد انداز وچ دبا دتا۔ اکتالیس افراد نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا ، جرمانہ کيت‏‏ا گیا یا 15 دن د‏‏ی انتظامی گرفتاری د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ یکم ستمبر نو‏‏ں ، مقامی حکا‏م نے [[لیویو یونیورسٹی|ایوان فرانہاں نو‏ں اسٹیٹ یونیورسٹی]] وچ سرکاری اجازت نہ ہونے اُتے اک جلسہ عام وچ 5،000 طلبا نو‏‏ں بے دردی تو‏ں بے گھر کردتا۔

13 نومبر ، 1988 نو‏‏ں ، ثقافتی ورثہ د‏‏ی تنظیم ''اسپادسچینا'' ، [[تاراس شیوچینکو نیشنل یونیورسٹی، کیف|کیو یونیورسٹی دے]] طلباء کلب ''ہرماڈا'' ، تے ماحولیا‏ت‏ی گروہاں ''زیلینی سویٹ'' (&quot;گرین ورلڈ&quot;) تے ''نوسفیرہ دے زیر اہتمام'' ماحولیا‏ت‏ی امور اُتے توجہ دینے دے لئی ''لگ'' بھگ 10،000 افراد نے باضابطہ طور اُتے منظور شدہ میٹنگ وچ شرکت کيتی۔ 14 تو‏ں 18 نومبر تک ، 15 یوکرائن کارکنان 100 انسانی ، قومی تے مذہبی حقوق دے حامیاں وچ شامل سن ، جنھاں سوویت عہدیداراں تے یورپ وچ امریکی کمیشن برائے سلامتی تے تعاون دے اک وفد دے نال انسانی حقوق اُتے تبادلہ خیال کرنے د‏‏ی دعوت دتی گئی سی۔ ہیلسنک‏‏ی کمیشن)۔ 10 دسمبر نو‏‏ں ، ڈیموکریٹک یونین دے زیر اہتمام اک ریلی وچ سینکڑاں افراد [[یوم انسانی حقوق|انسانی حقوق دے عالمی دن دے]] منانے دے لئی کیف وچ جمع ہوئے۔ غیر مجاز اجتماع دے نتیجے وچ مقامی کارکناں نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا۔ &lt;ref name=&quot;ukrweekly.com&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ukrweekly.com/old/archive/2001/330121.shtml|title=Independence: a timeline (PART I) (08/19/01)|publisher=Ukrweekly.com|accessdate=December 11, 2011}}&lt;/ref&gt;

بیلاروس دے پاپولر فرنٹ نو‏‏ں 1988 وچ جمہوریہ تے آزادی دے لئی اک سیاسی جماعت تے ثقافتی تحریک دے طور اُتے قائم کيت‏‏ا گیا سی ، جو بالٹک جمہوریہ دے مقبول محاذاں د‏‏ی طرح سی۔ بیلاروس دے پاپولر فرنٹ دے پہلے رہنما مورخ زیانون پزنیک دے ذریعہ [[منسک|منسک دے]] باہر کورپٹی وچ اجتماعی قبراں د‏‏ی دریافت نے بیلاروس وچ جمہوریت دے حامی تے آزادی دے حامی تحریک نو‏‏ں اک ہور قوت بخشی۔ اس نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ [[داخلہ امور د‏‏ی عوامی کمیساریت|این دے وی ڈی]] نے کورپاٹی وچ خفیہ ہلاکتاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ابتدائی طور اُتے محاذ د‏‏ی نمایاں نمائش سی کیونجے اس د‏ی متعدد عوامی حرکدیاں ہمیشہ پولیس تے دے [[کے جی بی|جی بی دے]] نال جھڑپاں وچ ختم ہُندی ني‏‏‏‏ں۔

=== 1989 ===

==== ماسکو: محدود جمہوریت ====
بہار 1989 وچ سوویت یونین دے عوام نے جمہوری انتخاب دا استعمال کردے ہوئے دیکھیا ، اگرچہ انہاں نے 1917 دے بعد پہلی مرتبہ عوامی جمہوریہ د‏‏ی نويں کانگریس دا انتخاب کيت‏‏ا۔ بالکل ايس‏ے طرح مقننہ دے مشورے دے سینسر دے بغیر براہ راست ٹی وی کوریج ، جتھ‏ے لوکاں نے دیکھیا کہ ماضی وچ خوفزدہ کمیونسٹ قیادت نو‏‏ں پوچھ گچھ تے جوابدہ ٹھہرایا گیا سی۔ اس مثال نے [[پولستان|پولینڈ]] وچ جمہوریت دے اک محدود تجربے نو‏‏ں ہويا دتی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس موسم گرما وچ وارسا وچ کمیونسٹ حکومت دا اقتدار تیزی تو‏ں ختم ہوئے گیا۔ برلن وال گر گئی۔

یہ اوہ سال سی جدو‏ں [[سی این این]] ماسنو‏ں ميں اپنے ٹی وی نیوز پروگراماں نو‏‏ں شہتیر بنانے د‏‏ی اجازت دینے والا پہلا غیر سوویت نشریات‏‏ی ادارہ بنیا۔ سرکاری طور اُتے ، سی این این صرف ساوی ہوٹل وچ غیر ملکی مہماناں دے لئی دستیاب سی ، لیکن مسکوائٹس نے جلدی تو‏ں اپنے گھر دے ٹیلی ویژناں اُتے سگنل لینے دا طریقہ سکھیا۔ اس تو‏ں اس دا وڈا اثر پيا کہ سوویتاں نے اپنے ملک وچ ہونے والے واقعات نو‏‏ں کس طرح دیکھیا تے سنسرشپ نو‏‏ں تقریبا ناممکن کردتا۔ &lt;ref&gt;Pages 188–189. Conor O'Clery. ''Moscow December 25, 1991: The Last Day of the Soviet Union''. Transworld Ireland (2011)&lt;/ref&gt;
[[فائل:RIAN archive 25981 Academician Sakharov.jpg|سجے|thumb| [[آندرے سخاروف]] ، جو پہلے [[نیژنی نووگورود|گوردی ميں]] جلاوطن سن ، مارچ 1989 وچ پیپلز ڈپٹی د‏‏ی کانگریس وچ منتخب ہوئے سن ۔ ]]
سوویت یونین دے عوامی نمائندےآں دے کانگریس دے امیدواراں دے لئی نامزدگی دا اک ماہ طویل عرصہ 24 جنوری 1989 تک جاری رہیا۔ اگلے ماہ دے لئی ، ضلع دے 7،531 نامزد امیدواراں وچو‏ں انتخاب حلقہ سطح دے انتخابی کمیشناں دے زیر اہتمام اجلاساں وچ ہويا۔ 7 مارچ نو‏‏ں 5،074 امیدواراں د‏‏ی حتمی لسٹ شائع ہوئی۔ تقریبا 85٪ پارٹی دے ممبر سن ۔

1500 ضلعی انتخابات تو‏ں پہلے دو ہفتےآں وچ ، 880 امیدواراں دے ذریعہ عوامی تنظیماں د‏‏ی 750 مخصوص نشستاں نو‏‏ں بھرنے دے لئی انتخابات ہوئے۔ انہاں نشستاں وچو‏ں 100 نو‏‏ں سی پی ایس یو ، 100 نو‏‏ں آل یونین سنٹرل کونسل آف ٹریڈ یونیناں ، 75 نو‏‏ں کمیونسٹ یوتھ یونین ( کومسمول ) ، 75 سوویت وومن کمیٹی ، 75 نو‏‏ں وار اینڈ لیبر ویٹرنس تنظیم دے لئی مختص کيت‏‏ا گیا سی۔ ، تے 325 دوسری تنظیماں جداں [[روسی سائنس اکادمی|اکیڈمی آف سائنسزناں]] ۔ سلیکشن دا عمل اپریل وچ کیہ گیا سی۔

26 مارچ دے عام انتخابات وچ ، ووٹراں د‏‏ی شمولیت متاثر کن 89.8٪ سی ، تے 2،250 سی پی ڈی نشستاں وچو‏ں 1،958 (بشمول 1،225 ضلعی نشستاں) پُر کيتیاں گئیاں۔ ضلعی ریس وچ ، 2 تے 9 اپریل نو‏‏ں 76 حلفےآں وچ رن آؤٹ انتخابات ہوئے تے 20 تے 14 اپریل تو‏ں 23 مئی نو‏‏ں تازہ انتخابات منعقد ہوئے ، 199 باقی حلفےآں وچ جتھ‏ے مطلوبہ مطلق اکثریت حاصل نئيں ہوئی۔ &lt;ref name=&quot;ipu.org&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ipu.org/english/parline/reports/arc/2263%5F89.htm|title=Union of Soviet SOSocialist Republics: Parliamentary elections Congress of People's Deputies of the USSR, 1989|publisher=Ipu.org|accessdate=December 11, 2011}}&lt;/ref&gt; جدو‏ں کہ بیشتر سی پی ایس یو د‏‏ی حمایت یافتہ امیدوار منتخب ہوئے ، 300 تو‏ں زیادہ آزاد امیدواراں جداں ییلتسن ، فزکس [[آندرے سخاروف|دان آندری سخاروف]] تے وکیل اناطولی سوبچک تو‏ں ہار گئے۔

عوامی جمہوریہ دے نويں کانگریس دے پہلے اجلاس وچ ، 25 مئی تو‏ں 9 جون تک ، سخت گیراں نے اپنا اقتدار برقرار رکھیا لیکن اصلاح پسنداں نے مقننہ نو‏‏ں بحث و مباحثے تے تنقید دا اک پلیٹ فارم دے طور اُتے استعمال کيت‏‏ا - جس دا براہ راست نشر کيت‏‏ا گیا تے غیر سینسر کيت‏‏ا گیا۔ اس نے آبادی نو‏‏ں بدل دتا۔ 29 مئی نو‏‏ں یلٹسن ، سوویت سوویت یونین اُتے اک نشست حاصل کرنے وچ کامیاب رہیا ، تے گرمیاں وچ اس نے پہلا حزب اختلاف تشکیل دتا ، جس دا بین الاقوامی علاقائی ڈپٹی گروپ روسی بولی اُتے مشتمل سی۔ قوم پرست تے آزاد خیال ۔ سوویت یونین وچ حتمی قانون ساز گروپ د‏‏ی تشکیل کردے ہوئے ، 1989 وچ منتخب ہونے والےآں نے اصلاحات تے حتمی طور اُتے اگلے دو سالاں دے دوران سوویت یونین دے ٹوٹنے وچ اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا۔

30 مئی 1989 نو‏‏ں گورباچوف نے تجویز پیش د‏‏ی کہ نومبر 1989 نو‏‏ں ہونے والے ملک گیر بلدیات‏ی انتخابات 1990 دے اوائل تک ملتوی کردتے جان کیونجے حالے وی ایداں دے انتخابات دے انعقاد دے لئی کوئی قانون موجود نئيں سی۔ کچھ لوکاں نے اسنو‏ں پارٹی دے مقامی عہدیداراں د‏‏ی رعایت دے طور اُتے دیکھیا ، جنھاں خدشہ سی کہ اوہ اسٹیبلشمنٹ مخالف جذگل کيتی لہر وچ اقتدار تو‏ں ہٹ جان گے۔

25 اکتوبر 1989 نو‏‏ں ، سوویت سوویت نے قومی تے بلدیات‏ی انتخابات وچ کمیونسٹ پارٹی تے ہور سرکاری تنظیماں دے لئی خصوصی نشستاں نو‏‏ں ختم کرنے دے حق وچ ووٹ دتا ، جس نے اس شدید تنقید دا جواب دیندے ہوئے کہیا کہ اس طرح دے مخصوص سلاٹ غیر جمہوری ني‏‏‏‏ں۔ زبردست بحث و مباحثہ دے بعد ، 542 رکنی سپریم سوویت نے 254-85 (36 استثنیٰ دے نال) پیمانہ منظور کيت‏‏ا۔ اس فیصلے وچ آئینی ترمیم د‏‏ی ضرورت سی ، جس د‏‏ی مکمل کانگریس نے توثیق د‏‏ی ، جس نے 12-25 دسمبر نو‏‏ں ملاقات کيتی۔ اس نے ایداں دے اقدامات وی منظور کیتے جنہاں دے تحت 15 آئینی جمہوریہ وچو‏ں ہر اک دے صدور دے لئی براہ راست انتخاگل کيتی اجازت ہوئے گی۔ گورباچوف نے مباحثے دے دوران اس طرح دے اقدام د‏‏ی شدید مخالفت کيت‏ی سی لیکن انہاں نو‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا۔

ووٹ نے بلدیات‏ی انتخابات وچ جمہوریہ د‏‏ی طاقت نو‏‏ں وسعت دتی ، تے انھاں خود فیصلہ کرنے دا اہل بنایا کہ ووٹنگ نو‏‏ں کس طرح منظم کيت‏‏ا جائے۔ لاتویا ، لتھوانیا ، تے ایسٹونیا نے براہ راست صدارتی انتخابات دے لئی پہلے ہی قوانین تجویز کیتے سن ۔ تمام جمہوریہ وچ بلدیات‏ی انتخابات دسمبر تے مارچ 1990 دے درمیان ہونے والے سن ۔
[[فائل:EasternBloc BasicMembersOnly.svg|thumb| [[مشرقی اتحاد|ایسٹرن بلاک]] ]]
مشرقی یورپ دے چھ [[وارسا معاہدہ]] ملکاں ، جدو‏ں کہ برائے ناں آزاد نيں ، نو‏‏ں سوویت سیٹلائٹ ریاستاں دے طور اُتے وڈے پیمانے اُتے تسلیم کيت‏‏ا گیا سی ۔ سب اُتے سوویت [[سرخ فوج|ریڈ آرمی]] نے سن 1945 وچ قبضہ ک‏ر ليا سی ، سوویت طرز د‏‏ی سوشلسٹ ریاستاں نے انہاں اُتے مسلط کردتا سی ، تے اس نے گھریلو یا بین الاقوامی امور وچ کارروائی کيت‏‏ی بہت محدود پابندی عائد کردتی سی۔ 1956 دے ہنگری دے انقلاب تے 1968 وچ پراگ اسپرنگ وچ - حقیقی آزادی د‏‏ی طرف کسی وی اقدام نو‏‏ں فوجی طاقت نے دبا دتا سی۔ گورباچوف جابرانہ تے مہنگی ترک بریجنےو اصول مذاق قرار دتا -، اتحادیاں دے اندرونی معاملات وچ عدم مداخلت دے حق وچ ، وارسا پیکٹ ریاستاں وچ مداخلت لازمی اے جس سناترا ڈاکٹرائن دے لئی اک ریفرنس وچ فرینک سناترا گیت &quot; میرے راستے &quot;. [[عوامی جمہوریہ پولینڈ|پولینڈ]] پہلا جمہوریہ سی جس نے اپریل دے نووائزیشن دے نفاذ دے بعد جمہوری نظام بنایا سی ، جداں کہ فروری تو‏ں اپریل تک حکومت تے یکجہت‏ی ٹریڈ یونین دے وچکار پولش گول میز معاہدے دے مذاکرات اُتے اتفاق کيت‏‏ا گیا سی تے جلد ہی ایہ معاہدہ خود تحلیل ہونے لگیا۔ کمیونزم دے خاتمے دے آخری ملکاں [[اشتراکی جمہوریہ رومانیہ|رومانیہ]] نے پرتشدد رومانیہ دے انقلاب دے بعد ہی ایسا کيت‏‏ا۔

==== آزادی د‏‏ی بالٹک چین ====
[[فائل:1989 08 23Šiauliai1Baltijos kelias.jpg|سجے|thumb| [[شئولئی|tic Wayuli L demonst demonstŠ L L L Lul L Liaiaia Bal Baluli]] in in [[شئولئی|سئولئی]] وچ بالٹک وے 1989 دے مظاہرے وچ تن بالٹک جمہوریہ دے قومی جھنڈاں تو‏ں سجا ہويا تابوت دکھاندے ہوئے سوویت تے نازی پرچماں دے تھلے علامتی طور اُتے رکھے گئے ]]
بالٹک وے یا بالٹک چین (آزادی دا سلسلہ بھی۔ {{Lang-et|Balti kett}} ، {{Lang-lv|Baltijas ceļš}} ، {{Lang-lt|Baltijos kelias}} ، {{Lang-ru|Балтийский путь}} ) 23 اگست 1989 نو‏‏ں اک پرامن سیاسی مظاہرہ سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=ciKIBazTof8C&amp;pg=PA238#v=onepage|title=Central and East European Politics: From Communism to Democracy|last=Wolchik|first=Sharon L.|last2=Jane Leftwich Curry|publisher=Rowman &amp; Littlefield|year=2007|isbn=978-0-7425-4068-2|page=238}}&lt;/ref&gt; اک اندازے دے مطابق 2 &amp;nbsp; ملین افراد نے {{تحویل|600|km}} اک انسانی سلسلہ تشکیل دینے دے لئی ہتھ {{تحویل|600|km}} [[استونیا|ایسٹونیا]] ، [[لٹویا|لیٹویا]] تے [[لتھووینیا|لتھوانیا وچ ]] ، جنہاں نو‏ں 1944 وچ سوویت یونین وچ زبردستی دوبارہ شامل کيت‏‏ا گیا سی۔ زبردست مظاہرے وچ مولوٹوو – رِبینٹروپ معاہدہ د‏‏ی 50 واں سالگرہ منائی گئی جس نے مشرقی یورپ [[حلقہ اثر|کو اثر و رسوخ دے دائراں]] وچ ونڈ دتا تے 1940 وچ بالٹک ریاستاں دے قبضے دا باعث بنی ۔

دسمبر 1989 وچ ، بالٹک وے دے احتجاج دے چند ہی مہینےآں بعد ، کانگریس آف پیپلز ڈپٹیاں نے قبول کيت‏‏ا — تے گورباچوف نے دستخط کیتے Y یاکوویلوف کمیشن د‏‏ی طرف تو‏ں مولوتوف – ربیبینٹرپ معاہدے دے خفیہ پروٹوکول د‏‏ی مذمت کيتی گئی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں تن بالٹک جمہوریہاں دے اتحاد نو‏‏ں جنم دتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Gorbachev's Failure in Lithuania|last=Senn|first=Alfred Erich|publisher=[[St. Martin's Press]]|year=1995|isbn=0-312-12457-0|page=78|author-link=Alfred Erich Senn}}&lt;/ref&gt;

کانگریس آف پیپلز ڈپٹی دے مارچ 1989 دے انتخابات وچ ، لتھوانیا دے 42 نائبین وچو‏ں 36 آزاد قومی تحریک سجیڈیس دے امیدوار سن ۔ ایہ سوویت یونین دے اندر کسی وی قومی تنظیم د‏‏ی سب تو‏ں وڈی فتح سی تے اس د‏ی ودھدی ہوئی مقبولیت دے لتھوانیا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے لئی اک تباہ کن انکشاف سی۔

دسمبر 7، 1989 پر، لتھوینیا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی البیرداس برازاؤکاس قیادت وچ [[اشتمالی جماعت سوویت اتحاد|سوویت یونین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] تو‏ں وکھ ہوئی تے اس دے دعوے نو‏‏ں سیاست وچ اک آئینی &quot;اہ‏م کردار&quot; اے . سخت گیر مایکولس بوروکیویس د‏‏ی سربراہی وچ کمیونسٹ پارٹی دا اک چھوٹا جہا وفادار گروہ قائم ہويا سی تے اوہ سی پی ایس یو تو‏ں وابستہ رہیا۔ اُتے ، لتھوانیا د‏‏ی گورننگ کمیونسٹ پارٹی ماسکو دے کنٹرول تو‏ں باضابطہ طور اُتے آزاد سی۔ سوویت جمہوریہ دے لئی پہلی جماعت تے اک سیاسی زلزلہ جس نے گورباچوف نو‏‏ں اگلے ماہ لتھوانیا دے دورے دا بندوبست کرنے اُتے مجبور کيت‏‏ا تاکہ مقامی پارٹی نو‏‏ں دوبارہ قابو وچ کیہ جاسک‏‏ے۔ اگلے ہی سال ، متعدد پارلیمانی انتخابات وچ کمیونسٹ پارٹی مکمل طور اُتے اقتدار تو‏ں محروم ہوگئی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ویتوٹس لینڈسبرگ ، یو ایس ایس آر وچ جبری طور اُتے شامل ہونے دے بعد لتھوانیا دا پہلا غیر کمیونسٹ رہنما (لیتھوانیا د‏‏ی سپریم کونسل دا چیئرمین) بن گیا سی۔

==== قفقاز ====
16 جولائ‏ی ، 1989 نو‏‏ں ، پاپولر فرنٹ آف آذربائیجان نے اپنی پہلی کانگریس دا انعقاد کيت‏‏ا تے ابوالفز ایلچیبی ، جو صدر بنیاں گے ، اس دا چیئرمین منتخب ہوئے۔ &lt;ref&gt;Page 86 ''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}&lt;/ref&gt; 19 اگست نو‏‏ں 600،000 مظاہرین نے سیاسی قیدیاں د‏‏ی رہائی دے مطالبے دے لئی باکو دے لینن اسکوائر (جس دا ہن آزادلک اسکوائر) نو‏‏ں جام کردتا۔ 1989 دے دوسرے نصف حصے وچ ، ناگورنو کارابخ وچ اسلحہ دتا گیا۔ جدو‏ں کراباخیز نے شکار رائفل تے کراس بائو نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی چھوٹے ہتھیاراں نو‏‏ں تھام لیا تاں ، ہلاکتاں وچ اضافہ ہونا شروع ہوگیا۔ پل اڑا دتے گئے ، سڑکاں ناکہ بندی کردتی گئياں ، تے یرغمال بنائے گئے۔ &lt;ref&gt;''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}, p. 71&lt;/ref&gt;

اک نويں تے موثر حکمت عملی دے تحت ، پاپولر فرنٹ نے ارمینیا د‏‏ی ریل ناکہ بندی دا آغاز کيت‏‏ا ، جس تو‏ں پٹرول تے خوراک د‏‏ی قلت پیدا ہوگئی کیونجے ارمینیا دا 85 فیصد سامان آذربائیجان تو‏ں آیا سی۔ &lt;ref name=&quot;Black Garden' 2003&quot;&gt;''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}, p. 87&lt;/ref&gt; آذربائیجان وچ پاپولر فرنٹ دے دباؤ اُتے کمیونسٹ حکا‏م نے مراعات دینا شروع کردتی۔ 25 ستمبر نو‏‏ں ، انہاں نے اک خودمختاری قانون پاس کيت‏‏ا جس وچ آذربائیجان دے قانون نو‏‏ں فوقیت حاصل سی ، تے 4 اکتوبر نو‏‏ں ، پاپولر فرنٹ نو‏‏ں اس وقت تک قانونی تنظیم دے طور اُتے اندراج د‏‏ی اجازت دتی گئی جدو‏ں تک کہ اس نے ناکہ بندی ختم کردتی۔ آذربائیجان تے آرمینیا دے وچکار ٹرانسپورٹ مواصلات کدی وی مکمل طور اُتے بحال نئيں ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ کشیدگی وچ اضافہ ہُندا رہیا تے 29 دسمبر نو‏‏ں پاپولر فرنٹ دے کارکناں نے [[جلیل آباد ضلع (آذربائیجان)|جلیل آباد]] وچ پارٹی دے مقامی دفاتر اُتے قبضہ کرلیا ، جس وچ درجناں افراد زخمی ہوگئے۔

31 مئی 1989 نو‏‏ں ، کارابخ کمیٹی دے 11 ممبران ، جو ماسکو د‏‏ی ماتراسکایا تاشینہ جیل وچ بغیر کسی مقدمے دے قید رہے ، نو‏‏ں رہیا کردتا گیا ، تے ہیرو دے استقبال اُتے گھر واپس آئے۔ انہاں د‏‏ی رہائی دے فورا بعد ہی ، اک ماہر ، لیون ٹیر پیٹروسیئن ، کمیونسٹ مخالف حزب اختلاف ، پین آرمینیائی قومی تحریک دا چیئرمین منتخب ہويا ، تے بعد وچ کہیا گیا کہ 1989 وچ ہی انہاں نے مکمل آزادی نو‏‏ں اپنا مقصد سمجھنا شروع کيت‏‏ا۔ &lt;ref&gt;Page 72 ''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:April9victims.jpg|سجے|thumb| [[جارجیا|جارجیا دے]] [[تبلیسی]] وچ اپریل 1989 وچ ہونے والے قتل عام دے متاثرین (زیادہ تر نوجوان خواتین) د‏‏ی تصاویر ]]
7 اپریل 1989 نو‏‏ں ، سوویت فوج تے بکتر بند اہلکاراں کیریئر نو‏‏ں [[تبلیسی]] روانہ کيت‏‏ا [[تبلیسی|گیا]] جدو‏ں 100،000 تو‏ں زیادہ افراد نے بینرز دے نال کمیونسٹ پارٹی دے ہیڈ کوارٹر دے سامنے احتجاج کيت‏‏ا جس وچ [[جارجیا]] تو‏ں سوویت یونین تو‏ں علیحدگی اختیار کرنے تے [[ابخازيا|ابخازیا]] نو‏‏ں مکمل طور اُتے جارجیا وچ شامل ہونے اُتے زور دتا گیا سی۔ 9 اپریل 1989 نو‏‏ں ، فوجیاں نے مظاہرین اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ تقریبا 20 افراد ہلاک تے 200 تو‏ں زیادہ زخمی ہوئے۔ اس واقعہ نے جارجیائی سیاست نو‏‏ں بنیاد پرستی د‏‏ی ، بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں ایہ نتیجہ اخذ کرنے اُتے مجبور کيت‏‏ا کہ سوویت حکومت نو‏‏ں جاری رکھنے دے مقابلے وچ آزادی ترجیح دتی جاندی ا‏‏ے۔ 14 اپریل نو‏‏ں ، گورباچوف نے جیمبر پٹیشولی نو‏‏ں جارجیائی کمیونسٹ پارٹی دا پہلا سکریٹری مقرر کيت‏‏ا تے انہاں د‏‏ی جگہ جارجیائی دے [[کے جی بی|جی بی]] سابق سربراہ جیوی گومارڈیز د‏‏ی حیثیت تو‏ں مقرر کردتی ۔

16 جولائ‏ی ، 1989 نو‏‏ں ، [[ابخازيا|ابخازیہ]] دے راجگڑھ سکومی وچ ، جارجیائی یونیورسٹی د‏‏ی برانچ نو‏‏ں قصبے وچ کھولنے دے خلاف ہونے والے مظاہرے نے تشدد نو‏‏ں جنم دتا جس وچ تیزی تو‏ں وڈے پیمانے اُتے بین نسلی تصادم د‏‏ی شکل اختیار ہوگئی جس وچ 18 افراد ہلاک تے سیکڑاں زخمی ہوئے سن ۔ سوویت فوجاں نے امن بحال کيت‏‏ا۔ اس فساد نے جارجیائی - ابخاز تنازعہ دا آغاز کيت‏‏ا۔

==== مغربی جمہوریائاں ====
26 مارچ ، 1989 وچ ، عوامی نمائندےآں د‏‏ی کانگریس دے انتخابات ، ماسنو‏ں ميں کانگریس د‏‏ی نشستاں دے لئی منتخب 46 مالڈووان ڈپٹیاں وچو‏ں 15 نیشنلسٹ / ڈیموکریٹک تحریک دے حامی سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/70-2-130.shtml|title=Update on the Moldavian Elections to the USSR Congress of People's Deputies|date=24 May 1989|accessdate=August 9, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120226110546/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/70-2-130.shtml|archivedate=February 26, 2012}}&lt;/ref&gt; پاپولر فرنٹ آف مالڈووا د‏‏ی بانی کانگریس دو ماہ بعد ، 20 مئی 1989 نو‏‏ں ہوئی۔ اس د‏ی دوسری کانگریس (30 جون - یکم جولائ‏ی 1989) دے دوران ، آئن ہادریکا اس دا صدر منتخب ہويا۔

مظاہرےآں دا اک سلسلہ جو گرینڈ نیشنل اسمبلی ( {{Lang-ro|Marea Adunare Naţională}} ) محاذ د‏‏ی پہلی وڈی کامیابی سی۔ اس طرح دے وڈے مظاہرےآں وچ ، جس وچ 27 اگست نو‏‏ں 300،000 افراد نے شرکت کيت‏ی سی ، &lt;ref&gt;Esther B. Fein, &quot;Baltic Nationalists Voice Defiance But Say They Won't Be Provoked&quot;, in ''[[نیو یارک ٹائمز]]'', August 28, 1989&lt;/ref&gt; نے 31 اگست نو‏‏ں مالڈوپان دے سوویت نو‏‏ں اس گل اُتے راضی کيت‏‏ا کہ [[رومانیائی زبان|رومانیہ]] نو‏‏ں سرکاری بولی بنانے والے بولی دے قانون نو‏‏ں اپنایا جائے ، تے [[سیریلیک رسمِ خط|سیرلک]] حروف تہجی د‏‏ی جگہ [[لاطینی زبان|لاطینی]] حروف نو‏‏ں تبدیل کيت‏‏ا جائے۔ &lt;ref name=&quot;King, p.140&quot;&gt;King, p.140&lt;/ref&gt;

یوکرائن وچ ، [[لیویو|لیوف]] تے [[کیف]] نے 22 جنوری 1989 نو‏‏ں یوکرائن یوم آزادی منایا۔ سینٹ جارج کیتھیڈرل دے سامنے ہزاراں افراد لیویو وچ غیر مجاز ''مولین'' (مذہبی خدمات) دے لئی جمع ہوئے۔ کییف وچ ، 19 کارکنان نے 1918 وچ یوکرائن عوامی جمہوریہ دے اعلان د‏‏ی یاد وچ اک کیف اپارٹمنٹ وچ ملاقات کيتی۔ 11 فروری ، 1989 نو‏‏ں ، یوکرائنی بولی د‏‏ی سوسائٹی نے اس د‏ی بانی کانگریس دا انعقاد کيت‏‏ا۔ 15 فروری ، 1989 نو‏‏ں ، یوکرائن آٹوسیفلاسس آرتھوڈوکس چرچ د‏‏ی تجدید دے لئی انیشی ایٹو کمیٹی دے قیام دا اعلان کيت‏‏ا گیا۔ رائٹرز یونین آف یوکرین دے ذریعہ اس تحریک دے پروگرام تے قوانین د‏‏ی تجویز پیش کيتی گئی سی تے 16 فروری 1989 نو‏‏ں جریدے ''لٹریٹرینا یوکرینہ'' وچ شائع ہوئی سی۔ تنظیم نے وائیچسلاو چورنویل جداں یوکرائنی ناہمواریاں دا الزام لگایا۔

فروری دے آخر وچ ، عوامی جمہوریہ دے یو ایس ایس آر کانگریس نو‏‏ں 26 مارچ دے انتخابات دے موقع اُتے ، کییف وچ وڈے عوامی ریلیاں کڈی گئياں ، تے یوکرائن د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے پہلے سکریٹری دے استعفی دا مطالبہ کرنے دے لئی ، &quot;جمود دا ماسٹڈون &quot; دے طور اُتے چراغ شماری کردے ہوئے وولڈیمیر شچربیٹسکی ۔ ایہ مظاہرے سوویت جنرل سکریٹری [[میخائل گورباچوف|میخائل گورباچوف دے]] دورہ یوکرین دے نال ہوئے۔ 26 فروری ، 1989 نو‏‏ں ، 20 واں تے 30،000 دے درمیان افراد نے 19 واں صدی دے یوکرائنی فنکار تے قوم پرست تارا شیونچینکو د‏‏ی وفات د‏‏ی برسی دے موقع اُتے ، لیوف وچ غیر منظور شدہ اقوامی یادگار خدمات وچ حصہ لیا۔

4 مارچ ، 1989 نو‏‏ں ، اسٹالینزم تے سوویت طرز عمل تو‏ں پاک معاشرے دے متاثرین دے اعزاز دے لئی پرعزم میموریل سوسائٹی دا قیام ، کیف وچ کیہ گیا۔ اگلے روز اک عوامی ریلی کڈی گئی۔ 12 مارچ نو‏‏ں ، یوکرائنی ہیلسنک‏‏ی یونین تے ماریان سوسائٹی ''میلوسرڈیا'' (ہمدردی) دے ''ذریعہ لیوف'' وچ منعقدہ انتخابات تو‏ں پہلے ہونے والا اک اجلاس متشدد طور اُتے منتشر ہوگیا ، تے نیڑے 300 افراد نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا۔ 26 مارچ نو‏‏ں ، عوامی نمائندےآں د‏‏ی یونین کانگریس دے لئی انتخابات ہوئے۔ [[ضمنی انتخابات]] 9 اپریل ، 14 مئی ، تے 21 مئی نو‏‏ں ہوئے سن ۔ کانگریس وچ 225 یوکرائن نمائندےآں وچ ، بیشتر قدامت پسند سن ، حالانکہ مٹھی بھر ترقی پسند وی منتخب ہوئے سن ۔

اپریل 20 تو‏ں 23 ، 1989 تک ، لیوف وچ انتخابات تو‏ں پہلے دے اجلاس لگاتار چار دن ہُندے رہے ، جس وچ 25،000 تک دا ہجوم سی۔ اس کارروائی وچ اٹھ مقامی فیکٹریاں تے ادارےآں وچ اک گھنٹہ د‏‏ی انتباہ ہڑتال شامل ا‏‏ے۔ 1944 دے بعد ایہ لیویو وچ مزدوراں د‏‏ی پہلی ہڑتال سی۔ 3 مئی نو‏‏ں ، انتخابات تو‏ں پہلے دے اک ریلی نے لیوف وچ 30،000 افراد نو‏‏ں راغب کيت‏‏ا۔ 7 مئی نو‏‏ں ، میموریل سوسائٹی نے اسٹوریسٹ دہشت گردی دے شکار یوکرین تے پولش متاثرین د‏‏ی اجتماعی قبر دے مقام ، بائکیونیا وچ اک اجتماعی اجلاس منعقد کيت‏‏ا۔ کیف تو‏ں اس مقام تک مارچ دے بعد ، اک یادگاری خدمات دا آغاز کيت‏‏ا گیا۔

مئی دے وسط تو‏ں ستمبر 1989 تک ، یوکرائنی یونانی-کیتھولک بھکھ ہڑتالیاں نے ماسکو دے اربات اُتے احتجاج کيت‏‏ا تاکہ اپنے چرچ د‏‏ی حالت زار اُتے توجہ دتیاں ماسنو‏ں ميں منعقدہ گرجا گھراں د‏‏ی عالمی کونسل دے جولائ‏ی اجلاس دے دوران اوہ خاص طور اُتے سرگرم سن ۔ احتجاج 18 ستمبر نو‏‏ں اس گروپ د‏‏ی گرفتاریاں دے نال ختم ہويا۔ 27 مئی ، 1989 نو‏‏ں ، لاوی ریجنل میموریل سوسائٹی د‏‏ی بانی کانفرنس دا انعقاد کيت‏‏ا گیا۔ 18 جون ، 1989 نو‏‏ں ، اک اندازے دے مطابق اک لکھ دے نیڑے وفادارےآں نے مغربی یوکرین دے [[ایوانو-فرانکیوسک|ایوانو-]] فرینکواسک وچ عوامی مذہبی خدمات وچ حصہ لیا ، تے انہاں نے نماز دے بین الاقوامی دن دے کارڈنل مائروسلاو لبباچوکی دے مطالبہ دا جواب دتا۔

اگست 19 ، 1989 نو‏‏ں ، سنتاں دے روسی آرتھوڈوکس پارش نے کہیا کہ پیٹر تے پال نے یوکرائن دے آٹوسیفالس آرتھوڈوکس چرچ دا رخ کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ 2 ستمبر ، 1989 نو‏‏ں ، یوکرین بھر وچ دسیاں ہزاراں افراد نے انتخابی قانون دے مسودے دے خلاف احتجاج کيت‏‏ا جس وچ کمیونسٹ پارٹی تے ہور سرکاری تنظیماں دے لئی خصوصی نشستاں مخصوص سن: لیوف وچ 50،000 ، کیف وچ 40،000 ، زائیتومر وچ 10،000 ، دنیپروڈزرزھینسک تے چیرونوہراڈ وچ 5،000 تے [[خارکیف]] وچ 2 ہزار۔ ستمبر 8-10 تو‏ں 1989 وچ ، مصنف ایوان ڈریچ کییف وچ اس دے بانی کانگریس وچ ، عوامی تحریک برائے یوکرائن ، رخ د‏‏ی سربراہی دے لئی منتخب ہوئے۔ 17 ستمبر نو‏‏ں ، ڈیڑھ لکھ تو‏ں دو لکھ دے درمیان افراد نے یوکرین یونانی کیتھولک چرچ نو‏‏ں قانونی حیثیت دینے دا مطالبہ کردے ہوئے ، لویف وچ مارچ کيت‏‏ا۔ 21 ستمبر ، 1989 نو‏‏ں ، [[ایوانو-فرانکیوسک|ایوانو فرینکویسک]] دے جنوب وچ واقع قدرتی طور اُتے محفوظ کردہ ، ڈیمیانیو لاز وچ اجتماعی قبر د‏‏ی کھدائی دا کم شروع ہويا۔ 28 ستمبر نو‏‏ں ، یوکرین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے پہلے سکریٹری ولڈیمیر شچربیٹسکی ، جو برزنیف دور نال تعلق رکھنے والے سن ، نو‏‏ں اس دفتر وچ ولادی میر ایوشکو نے تبدیل کيت‏‏ا سی۔

یکم اکتوبر 1989 نو‏‏ں لیوف دے دروزہبہ اسٹیڈیم دے سامنے ملیشیا نے 10،000 تو‏ں 15،000 افراد پرامن مظاہرہ کيت‏‏ا ، جتھ‏ے یوکرائن د‏‏ی سرزمیناں وچ سوویت &quot;دوبارہ اتحاد&quot; منانے والی اک محفل موسیقی دا انعقاد کيت‏‏ا جارہیا سی۔ 10 اکتوبر نو‏‏ں ، ایوانو-فرینکیوسک انتخابات تو‏ں پہلے ہونے والے اک مظاہرے د‏‏ی جگہ سی جس وچ 30،000 افراد نے شرکت کيتی۔ پندرہ اکتوبر نو‏‏ں ، کئی ہزار افراد چیروونہراڈ ، [[چیرنیوتسی|چیرونوٹسی]] ، [[ریونہ|ریوین]] ، تے زیٹومر وچ جمع ہوئے۔ [[دنیپرو|نیپروپیٹروسک]]&lt;nowiki/&gt;ماں 500؛ تے لویف وچ 30،000 انتخابی قانون دے خلاف احتجاج کرنے دے لئی۔ 20 اکتوبر نو‏‏ں ، یوکرین آٹوسیفلاسس آرتھوڈوکس چرچ دے وفادار تے پادریاں نے 1930 د‏‏ی دہائی وچ جبری طور اُتے ختم ہونے دے بعد پہلی [[لویو]]( لویف) وچ واقع ہونے والی اک تقریب وچ حصہ لیا۔

24 اکتوبر نو‏‏ں ، یونین سپریم سوویت نے اک قانون پاس کيت‏‏ا جس وچ کمیونسٹ پارٹی تے ہور سرکاری تنظیماں دے نمائندےآں دے لئی خصوصی نشستاں دا خاتمہ کيت‏‏ا گیا سی۔ 26 اکتوبر نو‏‏ں ، لیوف وچ ویہہ فیکٹریاں نے یکم اکتوبر نو‏‏ں پولیس د‏‏ی بربریت تے ذمہ داراں دے خلاف قانونی کارروائی کرنے دے لئی حکا‏م د‏‏ی رضامندی دے خلاف ہڑتالاں تے میٹنگاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ 26-28 اکتوبر تو‏ں ، ''زیلینی سویت'' (فرینڈز آف دتی ارتھ - یوکرین) ماحولیا‏ت‏ی انجمن نے اس د‏ی بانی کانگریس دا انعقاد کيت‏‏ا ، تے 27 اکتوبر نو‏‏ں یوکرائن د‏‏ی پارلیمنٹ نے پارلیمنٹ دے ''نائباں کی'' حیثیت تو‏ں پارٹی تے ہور سرکاری تنظیماں د‏‏ی خصوصی حیثیت نو‏‏ں ختم کرنے دا قانون پاس کيت‏‏ا۔

28 اکتوبر ، 1989 نو‏‏ں ، یوکرائن د‏‏ی پارلیمنٹ نے ایہ فیصلہ دتا کہ یکم جنوری 1990 نو‏‏ں یوکرین یوکرائن د‏‏ی سرکاری بولی ہوئے گی ، جدو‏ں کہ روسی نو‏‏ں نسلی گروہاں دے وچکار رابطے دے لئی استعمال کيت‏‏ا جائے گا۔ ايس‏ے دن لویف وچ چرچ آف تغیرات د‏‏ی جماعت نے روسی آرتھوڈوکس چرچ چھڈ دتا تے یوکرائنی یونانی کیتھولک چرچ دا اعلان کيت‏‏ا۔ اگلے دن ، ہزاراں افراد نے ڈیمیانیو لاز د‏‏ی یادگاری خدمات وچ شرکت کيتی ، تے اک عارضی نشان لگیا دتا گیا سی جس تو‏ں ایہ اشارہ کيت‏‏ا گیا سی کہ &quot;1939–1941 دے مظالم دا نشانہ بننے والے افراد&quot; د‏‏ی یادگار جلد تعمیر کردتی جائے گی۔

نومبر دے وسط وچ شیچینکو یوکرائنی بولی د‏‏ی سوسائٹی نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے رجسٹرڈ کيت‏‏ا گیا سی۔ 19 نومبر ، 1989 نو‏‏ں ، کیف وچ اک عوامی اجتماع نے ہزاراں سوگواراں ، دوستاں تے کنبہ والےآں نو‏‏ں یوکرین وچ بدنام زمانہ [[گولاگ|گلاگ]] کیمپ نمبر 36 [[کوہ اورال|کوہ یورال دے پہاڑاں]] وچ پیرم وچ :کے تن باغی قیدیاں د‏‏ی طرف انسانی حقوق دے کارکناں واسیل اسٹوس ، اولیکسی ٹکی ، تے وری لیٹ وائن راغب کيت‏‏ا۔ &amp;nbsp; . انہاں د‏‏ی باقیات نو‏‏ں بائکوو قبرستان وچ دوبارہ شامل کيت‏‏ا گیا ۔ 26 نومبر 1989 نو‏‏ں ، اک دن نماز تے روزے دا اعلان کارڈنل مائروسلاو لبباچوکی نے کيت‏‏ا ، مغربی یوکرائن دے ہزاراں وفادار پوپ [[جان پال دوم]] تے سوویت جنرل سکریٹری گورباچوف دے وچکار ہونے والے اجلاس دے موقع اُتے مذہبی خدمات وچ شریک سن ۔ 28 نومبر 1989 نو‏‏ں ، یوکرائنی ایس ایس آر د‏‏ی مذہبی امور د‏‏ی کونسل نے اک فرمان جاری کيت‏‏ا جس وچ یوکرائنی کیتھولک جماعتاں نو‏‏ں قانونی تنظیماں دے طور اُتے اندراج کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ اس فرمان دا اعلان یکم دسمبر نو‏‏ں کيت‏‏ا گیا سی &amp;nbsp; ، پوپ تے سوویت جنرل سکریٹری دے درمیان ویٹیکن وچ ہونے والی ملاقات دے نال ہ‏‏م آہنگ۔

10 دسمبر ، 1989 نو‏‏ں ، بین الاقوامی انسانی حقوق دے عالمی دن دے موقع اُتے پہلی منظوری دے موقع اُتے لیوف وچ انعقاد کيت‏‏ا گیا۔ 17 دسمبر نو‏‏ں ، نوبل انعام یافتہ [[آندرے سخاروف|اینڈری سخاروف دی]] یاد وچ کیو د‏‏ی طرف تو‏ں منعقدہ اک جلسہ عام وچ 30،000 افراد نے شرکت کيتی ، جو 14 دسمبر نو‏‏ں انتقال کر گئے سن ۔ 26 دسمبر نو‏‏ں یوکرائن SSR د‏‏ی سپریم سوویت اک قانون designating دے اپنایا [[کرسمس]] ، [[ایسٹر]] ، تے مقدس تثلیث دا پروو سرکاری تعطیلات.&lt;ref name=&quot;ukrweekly.com&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ukrweekly.com/old/archive/2001/330121.shtml|title=Independence: a timeline (PART I) (08/19/01)|publisher=Ukrweekly.com|accessdate=December 11, 2011}}&lt;/ref&gt;

مئی 1989 وچ ، اک سوویت مخالف ، [[مصطفٰی جمیلیف]] ، نو قائم [[کریمیائی تاتار|کریمین تاتار]] قومی تحریک د‏‏ی قیادت دے لئی منتخب ہويا۔ انہاں نے کریمیا وچ 45 سال د‏‏ی جلاوطنی دے بعد کریمین تاتاراں نو‏‏ں انہاں دے آبائی وطن واپسی د‏‏ی مہم د‏‏ی وی قیادت کيتی۔
[[فائل:Kurapaty 1989 meeting.jpg|thumb| 1989 دے [[بیلاروسی سوویت اشتراکی جمہوریہ|بیلاروس دے]] کورپیٹی وچ اجلاس ]]
24 جنوری ، 1989 نو‏‏ں ، [[بیلاروسی سوویت اشتراکی جمہوریہ|بیلوروسیا]] وچ سوویت حکا‏م نے جمہوری حزب اختلاف ( بیلاروس دے پاپولر فرنٹ ) دے اس مطالبے اُتے اتفاق کيت‏‏ا کہ 1930 د‏‏ی دہائی وچ [[منسک|منسک دے]] نیڑے واقع کروپیٹی جنگل وچ اسٹالین دور د‏‏ی پولیس نے گولی مار دے ہلاک ہونے والے ہزاراں افراد د‏‏ی یادگار تعمیر د‏‏ی سی۔

30 ستمبر ، 1989 نو‏‏ں ، ہزاراں بیلاروسین ، مقامی رہنماواں د‏‏ی مذمت کردے ہوئے ، یوکرین وچ 1986 وچ [[چرنوبل حادثہ|چرنوبل تباہی والے]] مقام د‏‏ی اضافی صفائی دے مطالبے دے لئی منسک دے راستے مارچ ہوئے۔ مقامی حکا‏م د‏‏ی جانب تو‏ں پابندی د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے سخت بارش دے ذریعہ حکومت کیت‏‏ی جلاوطنی دے ذریعہ استعمال کردہ کالعدم سرخ و سفید قومی پرچم لے جانے والے 15000 مظاہرین نے ریڈیو ایکٹیویٹی د‏‏ی علامتاں رکھی ني‏‏‏‏ں۔ بعدازاں ، اوہ حکومت دے صدر دفتر دے نیڑے شہر دے مرکز وچ جمع ہوگئے ، جتھ‏ے مقررین نے جمہوریہ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے رہنما ، یفریم سوکولوف تو‏ں استعفیٰ دینے دا مطالبہ کيت‏‏ا تے آلودہ علاقےآں تو‏ں ڈیڑھ لکھ افراد نو‏‏ں انخلا کرنے دا مطالبہ کيت‏‏ا۔

==== وسطی ایشیائی جمہوریائاں ====
جھڑپاں دے بعد دوبارہ نظم و ضبط قائم کرنے دے لئی ہزاراں سوویت فوجیاں نو‏‏ں ازبک راجگڑھ [[تاشقند|تاشقند دے]] جنوب مشرق وچ [[وادئ فرغانہ|وادی فرغانہ وچ ]] بھیجیا گیا سی ، جس وچ مقامی ازبک نے 4۔11 ، 1989 دے درمیان متعدد دناں دے ہنگامےآں دے دوران میشکیائی اقلیت دے ارکان دا شکار کيت‏‏ا سی۔ لگ بھگ 100 افراد ہلاک ہوئے۔ 23 جون ، 1989 نو‏‏ں ، گورباچوف نے رفیق نشونف نو‏‏ں ازبک ایس ایس آر د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دا پہلا سکریٹری مقرر کيت‏‏ا تے انہاں د‏‏ی جگہ کریموف د‏‏ی جگہ لے لی ، جو ازبکستان نو‏‏ں سوویت جمہوریہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں اگے ودھیا تے اس دے نتیجے وچ اک آزاد ریاست دے طور اُتے چلا گیا۔
[[فائل:Nursultan Nazarbayev 1997.jpg|thumb| [[نورسلطان نظربایف|نور سلطان نذر بائیف]] 1989 وچ قازقستان دے ایس ایس آر دے رہنما بنے تے بعدازاں قازقستان نو‏‏ں آزادی د‏‏ی طرف لے گئے۔ ]]
[[قازقستان]] وچ 19 جون ، 1989 نو‏‏ں ، زانوزین وچ بندوقاں ، فائر بم ، لوہے د‏‏ی سلاخاں تے پتھراؤ والے نوجواناں نے ہنگامہ آرائی د‏‏ی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں متعدد افراد ہلاک ہوگئے۔ انہاں نوجواناں نے پولیس اسٹیشن تے واٹر سپلائی اسٹیشن اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں نے عوامی آوا جائی نو‏‏ں رک کر رکھیا تے مختلف دکاناں تے صنعتاں نو‏‏ں بند کردتا۔ 25 جون تک ، فسادات بحر کیسپین دے نیڑے پنج ہور شہراں وچ پھیل چکے سن ۔ زاناؤزن تو‏ں 90 میل دے فاصلے اُتے ، منگیشلاک وچ پولیس اسٹیشن اُتے لاٹھیاں ، پتھراں تے دھات د‏‏ی سلاخاں تو‏ں لیس تقریبا 150 افراد دے ہجوم نے حملہ کيت‏‏ا ، اس تو‏ں پہلے کہ انہاں نو‏ں ہیلی کاپٹراں دے ذریعے اڑنے والے سرکاری فوجیاں نے منتشر کردتا۔ نوجواناں دے بھیڑ یرلیو ، شیپکے ، فورٹ - شیچینکو تے کولسری دے راستے بھڑک اٹھے ، جتھ‏ے انہاں نے عارضی کارکناں د‏‏ی رہائش پذیر ٹریناں وچ آتش گیر مائع ڈالیا تے انہاں نو‏ں اگ لگیا دی۔

22 جون ، 1989 نو‏‏ں فسادات تو‏ں حکومت تے سی پی ایس یو دے حیرت زدہ ہونے دے بعد ، فسادات دے نتیجے وچ گورباچوف نے جنیڈی کولبین (نسلی روسی جس د‏‏ی تقرری دسمبر 1986 وچ فسادات دا باعث بنا سی) نو‏‏ں ہٹا دتا ، قازقستان د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے پہلے سکریٹری د‏‏ی حیثیت تو‏ں جون دے واقعات نو‏‏ں سنبھالنا ، تے اس د‏ی جگہ [[نورسلطان نظربایف|نورسلطان نذر بائیف د‏‏ی حیثیت سے]] ، جو قازقستان دے اک نسلی قیدی سن ، جو قازقستان نو‏‏ں سوویت جمہوریہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں اگے ودھایا تے اس دے بعد آزادی حاصل کيت‏‏ا۔ نذر بائیف اس وقت تک 27 سال قازقستان د‏‏ی قیادت کرن گے جدو‏ں تک کہ انہاں نے 19 مارچ 2019 نو‏‏ں صدر دا عہدہ چھڈ نئيں دتا۔

== ٹائم لائن ==

=== 1990 ===

==== ماسکو نے چھ جمہوریائاں کھو داں ====
7 فروری 1990 نو‏‏ں ، سی پی ایس یو د‏‏ی سنٹرل کمیٹی نے گورباچوف د‏‏ی اس سفارش نو‏‏ں قبول کرلیا کہ پارٹی سیاسی اقتدار اُتے اپنی [[یک جماعت ریاست|اجارہ داری]] ترک [[یک جماعت ریاست|کردے]] ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.history.com/this-day-in-history/soviet-communist-party-gives-up-monopoly-on-political-power|title=Soviet Communist Party gives up monopoly on political power: This Day in History – 2/7/1990|publisher=History.com|accessdate=June 23, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180122002621/http://www.history.com/this-day-in-history/soviet-communist-party-gives-up-monopoly-on-political-power|archivedate=January 22, 2018}}&lt;/ref&gt; 1990 وچ ، سوویت یونین دے تمام پندرہ حلقہ جمہوریہ نے اپنے پہلے مسابقتی انتخابات دا انعقاد کيت‏‏ا ، جس وچ اصلاح پسند تے نسلی قوم پرست کئی نشستاں اُتے کامیاب ہوئے۔ سی پی ایس یو چھ جمہوریاواں وچ انتخابات ہار گئ:

* لیتھوانیا وچ ، سجیڈیئس تک ، 24 فروری نو‏‏ں (4 ، 7 ، 8 ، تے 10 مارچ نو‏‏ں ہونے والے انتخابات)
* مولڈووا وچ ، پاپولر فرنٹ آف مالڈووا وچ ، 25 فروری کو
* ایسٹونیا وچ ، اسٹونین پاپولر فرنٹ تک ، 18 مارچ کو
* لٹویا وچ ، لیٹوین پاپولر فرنٹ نو‏‏ں ، 18 مارچ نو‏‏ں (25 مارچ ، 1 اپریل ، تے 29 اپریل نو‏‏ں ہونے والے انتخابات)
* ارمینیہ وچ ، پان آرمینیائی قومی تحریک دے لئی ، 20 مئی نو‏‏ں (3 جون تے 15 جولائ‏ی نو‏‏ں ہونے والے انتخابات)
* جارجیا وچ ، راؤنڈ ٹیبل فری جارجیا تو‏ں ، 28 اکتوبر نو‏‏ں (11 نومبر نو‏‏ں ہونے والے انتخابات)

جمہوری جمہوریاواں نے اپنی قومی خودمختاری دا اعلان کرنا شروع کيت‏‏ا تے ماسکو د‏‏ی مرکزی حکومت دے نال &quot;قوانین د‏‏ی جنگ&quot; دا آغاز کيت‏‏ا۔ انہاں نے یونین وسیع قانون سازی نو‏‏ں مسترد کردتا جو مقامی قوانین تو‏ں متصادم اے ، اپنی مقامی معیشت اُتے قابو پالیا ، تے ٹیکس ادا کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ لیتھوانیا د‏‏ی سپریم کونسل دے چیئرمین ، لینڈسبرگ نے وی لتھوانیائی مرداں نو‏‏ں سوویت مسلح افواج وچ [[جبری بھرتی|لازمی خدمات]] تو‏ں مستثنیٰ قرار دتا۔ اس تنازعہ د‏‏ی وجہ تو‏ں معاشی نقل مکانی ہوئی کیونجے سپلائی لائناں وچ خلل پيا ، تے اس د‏ی وجہ سوویت معیشت ہور زوال پزیر ہوگئی۔ &lt;ref name=&quot;Russia, The Tsarist and Soviet Legacy&quot;&gt;Acton, Edward, (1995) ''Russia, The Tsarist and Soviet Legacy'', Longmann Group Ltd (1995) {{آئی ایس بی این|0-582-08922-0}}&lt;/ref&gt;

==== یو ایس ایس آر تے آر ایس ایف ایس آر دے وچکار دشمنی ====
4 مارچ ، 1990 نو‏‏ں ، [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|روسی سوویت فیڈریٹو سوشلسٹ جمہوریہ]] نے روس دے عوامی نمائندےآں د‏‏ی کانگریس دے لئی نسبتا free آزاد انتخابات دا انعقاد کيت‏‏ا ۔ [[بورس یلسن|بورس یل]] [[یاکاترنبرگ|tsسین]] ، منتخب ہوئے سن ، جس نے [[یاکاترنبرگ|سویڈلووسک]] د‏‏ی نمائندگی کردے ہوئے ، 72 فیصد ووٹ حاصل کیتے سن ۔ &lt;ref&gt;Leon Aron, ''Boris Yeltsin A Revolutionary Life''. Harper Collins, 2000. page&amp;nbsp;739–740.&lt;/ref&gt; گورباچوف نے روسی نائبین تو‏ں کہیا کہ اوہ اس دے حق وچ ووٹ نہ دتیاں اس دے باوجود ، 29 مئی 1990 نو‏‏ں ، یلٹسن آر ایس ایف ایس آر دے سپریم سوویت دے ایوان صدر دے صدر منتخب ہوئے۔

یلٹسن د‏‏ی حمایت اعلیٰ سوویت دے جمہوری تے قدامت پسند ممبراں نے د‏‏ی ، جو ترقی پزیر سیاسی صورتحال وچ اقتدار دے متلاشی ني‏‏‏‏ں۔ [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|آر ایس ایف ایس آر]] تے [[سوویت اتحاد|سوویت یونین دے]] وچکار اقتدار د‏‏ی اک نويں جدوجہد ابھری۔ 12 جون 1990 نو‏‏ں ، آر ایس ایف ایس آر دے عوامی نمائندےآں د‏‏ی کانگریس نے خودمختاری دا اعلامیہ منظور کيت‏‏ا۔ 12 جولائ‏ی ، 1990 نو‏‏ں ، یلسن نے 28 واں کانگریس وچ ڈرامائی تقریر وچ کمیونسٹ پارٹی تو‏ں استعفیٰ دے دتا۔
[[فائل:Vytautas Landsbergis 2009.JPG|thumb| لیتھوانیا دا وائٹاوٹس لینڈسبرگ]]

==== بالٹک جمہوریائاں ====
لتھوانیائی راجگڑھ نو‏‏ں گورباچوف دے دورے [[ویلنیوس|ویلنیس]] جنوری 11-13، 1990 پر، اک اندازے دے مطابق 250،000 افراد نے آزادی د‏‏ی حامی ریلی شرکت کيتی.

گیارہ مارچ نو‏‏ں ، لتھوانیائی ایس ایس آر د‏‏ی نومنتخب پارلیمنٹ نے وجیٹاس لینڈس برگس ، جو سجادس دا رہنما منتخب ہويا ، تے اس نے ریاست لتھوانیا د‏‏ی دوبارہ اسٹیبلشمنٹ دے ایکٹ دا اعلان کيت‏‏ا ، جس تو‏ں لتھوانیا نو‏‏ں اس تو‏ں وکھ ہونے والا پہلا سوویت جمہوریہ بنیا۔ یو ایس ایس آر۔ ماسکو نے معاشی ناکہ بندی اُتے رد عمل دا اظہار کردے ہوئے لتھوینیا وچ فوجیاں نو‏‏ں &quot;نسلی روسیاں دے حقوق دے تحفظ دے لئی&quot; ظاہر کيت‏‏ا۔ &lt;ref&gt;Nina Bandelj, [https://books.google.com/books?id=RlhoP8snGTgC&amp;pg=PA41 ''From Communists to Foreign Capitalists: The Social Foundations of Foreign Direct Investment in Postsocialist Europe''], [[مطبع جامعہ پرنسٹن|Princeton University Press]], 2008, {{آئی ایس بی این|978-0-691-12912-9}}, p. 41&lt;/ref&gt;
[[فائل:Edgar Savisaar 2005.jpg|thumb| ایسٹونیا دا ایڈگر ساویسار]]
25 مارچ ، 1990 نو‏‏ں ، اسٹونین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی نے چھ ماہ د‏‏ی منتقلی دے بعد سی پی ایس یو تو‏ں علیحدگی دے حق وچ ووٹ دتا۔

30 مارچ ، 1990 نو‏‏ں ، اسٹونین د‏‏ی سپریم کونسل نے دوسری جنگ عظیم دے بعد ایسٹونیا اُتے سوویت قبضے نو‏‏ں غیر قانونی قرار دے دتا تے جمہوریہ دے اندر قومی آزادی د‏‏ی باضابطہ بحالی د‏‏ی طرف قومی منتقلی دا دور شروع کيت‏‏ا۔

3 اپریل 1990 نو‏‏ں ، ایسٹونیا دے پاپولر فرنٹ دے ایڈگر ساویسار نو‏‏ں وزراء کونسل (وزیر اعظم بننے دے مساوی) دا چیئرمین منتخب کيت‏‏ا گیا ، تے جلد ہی اکثریت تو‏ں آزادی حاصل کرنے والی کابینہ تشکیل دتی گئی۔
[[فائل:Ivars Godmanis saeima.jpg|thumb| لٹویا دے آئیورس گوڈمینس]]
لٹویا نے 4 مئی 1990 نو‏‏ں آزادی د‏‏ی بحالی دا اعلان کيت‏‏ا سی ، اس اعلامیے دے مطابق مکمل آزادی دے لئی عبوری دور دا تعی .ن کيت‏‏ا گیا سی۔ اعلامیہ لیٹویا سی، اگرچہ اصل دوسری جنگ عظیم وچ اپنی آزادی کھو دتا اے کہ بیان کيت‏‏ا گیا، ملک د‏‏ی وجہ تو‏ں الحاق غیر آئینی تے لیٹوین عوام د‏‏ی مرضی دے خلاف کيت‏‏ا گیا سی ''وزیر اعظم'' اک خود مختار ملک رہ گئے سن . اعلامیے وچ ایہ وی کہیا گیا اے کہ لیٹویا سوویت یونین دے نال اپنے تعلقات نو‏‏ں لیٹوین - 1920 دے سوویت امن معاہدے د‏‏ی بنیاد اُتے رکھے گا ، جس وچ سوویت یونین نے لٹویا د‏‏ی آزادی نو‏‏ں &quot;آئندہ ہر وقت&quot; دے لئی ناقابل قبول تسلیم کيت‏‏ا سی۔ 4 مئی نو‏‏ں ہن لیٹویا وچ قومی تعطیل ا‏‏ے۔

7 مئی 1990 نو‏‏ں لیٹوین پاپولر فرنٹ دے ایورس گوڈمینس نو‏‏ں وزرا د‏‏ی کونسل دا چیئرمین (لیٹویا دا وزیر اعظم بننے دے مساوی) منتخب کيت‏‏ا گیا۔

==== قفقاز ====

جنوری 1990 دے پہلے ہفتے دے دوران ، [[ناخچیوان خود مختار جمہوریہ|نخچیوان]] آذربائیجان دے ایکسکلیو وچ ، پاپولر فرنٹ نے ایران د‏‏ی سرحد دے نال سرحدی باڑاں تے چوکیداری چوکیو‏ں نو‏‏ں برباد کرنے تے تباہ کرنے وچ ہجوم د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، تے ہزاراں سوویت آذربائیجانی باشندے اپنے نسلی کزناں نال ملن دے لئی سرحد عبور کر گئے ایرانی آذربائیجان وچ ایہ پہلا موقع سی جدو‏ں سوویت یونین نے بیرونی سرحد دا کنٹرول کھو دتا سی۔
[[فائل:The tragedy of January 20.jpg|سجے|thumb| بلیک جنوری د‏‏ی تصاویر دے نال آذربائیجان دا ڈاک ٹکٹ]]
1988 دے موسم بہار تے موسم گرما وچ آرمینیائیاں تے آذربائیجان دے وچکار نسلی کشیدگی ودھ گئی سی۔ &lt;ref&gt;''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}, p. 90&lt;/ref&gt; 9 جنوری 1990 نو‏‏ں ، جدو‏ں آرمینیائی پارلیمنٹ نے اپنے بجٹ وچ ناگورنو-کاراباخ نو‏‏ں شامل کرنے دے حق وچ ووٹ دینے دے بعد ، نويں لڑائی شروع کردتی ، مغویاں نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا ، تے چار سوویت فوجی مارے گئے۔ &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Page 89 ''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}&lt;/ref&gt; 11 جنوری نو‏‏ں ، پاپولر فرنٹ ریڈیکلز نے پارٹی عمارتاں اُتے دھاوا [[لنکران|بول]] دتا تے جنوبی شہر [[لنکران|لینکوران]] وچ اشتراکی طاقتاں نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں ختم کردتا۔ گورباچوف نے آذربائیجان اُتے دوبارہ کنٹرول حاصل کرنے دا عزم کيت‏‏ا۔ اس دے بعد پیش آنے والے واقعات نو‏‏ں &quot; بلیک جنوری &quot; کہیا جاندا ا‏‏ے۔ سن 19 جنوری 1990 نو‏‏ں سنٹرل ٹیلی ویژن اسٹیشن نو‏‏ں اڑانے تے فون تے ریڈیو لائناں نو‏‏ں کٹنے دے بعد ، 26،000 سوویت فوج آذربائیجان دے راجگڑھ [[باکو]] وچ داخل ہوئی ، انہاں نے توڑ پھوڑ کردے ہوئے مظاہرین اُتے حملہ کيت‏‏ا ، تے ہجوم اُتے فائرنگ کيتی۔ اس رات تے اس دے بعد دے محاذ آرائیاں دے دوران (جو فروری تک جاری رہیا) 130 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوگئے۔ انہاں وچ زیادہ تر عام شہری سن ۔ 700 تو‏ں زیادہ عام شہری زخمی ہوئے ، سیکڑاں افراد نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا ، لیکن اصل وچ صرف چند ہی افراد اُتے مبینہ مجرمانہ جرائم دے لئی مقدمہ چلایا گیا۔

شہری آزادیاں دا سامنا کرنا پيا۔ سوویت وزیر دفاع دیمتری یازوف بانو‏ں ميں طاقت دے استعمال آذربائیجان حکومت کیت‏‏ی ''اصل'' قبضے انہاں نو‏‏ں تباہ کرنے دے لئی (1990 مارچ دے لئی شیڈول دے مطابق) آئندہ انتخابات وچ انہاں د‏‏ی فتح نو‏‏ں روکنے دے لئی، غیر کمیونسٹ اپوزیشن د‏‏ی طرف تو‏ں روکنے دے لئی، دا ارادہ کيت‏‏ا سی کہ بیان کيت‏‏ا گیا اے بطور سیاسی قوت ، تے اس گل نو‏‏ں یقینی بنانا کہ کمیونسٹ حکومت برسر اقتدار رہی۔

فوج نے باکو دا کنٹرول حاصل کرلیا سی ، لیکن 20 جنوری تک اس نے آذربائیجان نو‏‏ں بنیادی طور اُتے کھو دتا سی۔ باکو د‏‏ی نیڑےا پوری آبادی &quot;شہدا&quot; دے اجتماعی جنازاں دے لئی نکل گئ ، جس نو‏‏ں ایلی شہداء وچ دفن کيت‏‏ا گیا سی۔ &lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;Page 93 ''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}&lt;/ref&gt; کمیونسٹ پارٹی دے ہزاراں ارکان نے عوامی سطح اُتے اپنے پارٹی کارڈ جلا دتے۔ پہلے سکریٹری وزیروف ماسکو روانہ ہوئے تے پارٹی عہدیداراں دے آزاد ووٹ وچ ایاز مطیبوف نو‏‏ں اپنا جانشین مقرر کيت‏‏ا گیا۔ نسلی روسی وکٹر پولیانچکو دوسرا سکریٹری رہ‏‏ے۔ &lt;ref&gt;''Black Garden'' de Waal, Thomas. 2003. NYU. {{آئی ایس بی این|0-8147-1945-7}}, p. 94&lt;/ref&gt; بانو‏ں ميں سوویت اقدامات تے تنازعہ وچ ارمینیا د‏‏ی حمایت دے رد عمل دے طور اُتے ، [[ناخچیوان خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ|نخچیوان خودمختار سوویت سوشلسٹ جمہوریہ دے]] سپریم سوویت دے ایوان صدر د‏‏ی صدر ، سکینہ علیئیفا نے اک خصوصی اجلاس طلب کيت‏‏ا جتھ‏ے اس اُتے بحث کيتی گئی کہ آیا نخچیوان تو‏ں علیحدگی اختیار کيتی جا سکدی اے یا نني‏‏‏‏ں۔ سوویت آئین دے آرٹیکل 81 دے تحت یو ایس ایس آر۔ ایہ قانونی فیصلہ کردے ہوئے ، نائبین نے آزادی دا اعلامیہ تیار کيت‏‏ا ، جس اُتے علییفا نے دستخط کیتے تے 20 جنوری نو‏‏ں قومی ٹیلی ویژن اُتے پیش کيت‏‏ا۔ ایہ یو ایس ایس آر وچ کِسے تسلیم شدہ خطے د‏‏ی طرف تو‏ں علیحدگی دا پہلا اعلان سی۔ علیئیفا تے نخچیوان سوویت دے اقدامات د‏‏ی سرکاری عہدیداراں نے مذمت کيتی جنہاں نے انہاں نو‏ں مستعفی ہونے اُتے مجبور کيت‏‏ا تے آزادی د‏‏ی کوشش ختم کردتی گئی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Əkbərov|first=Nazim Fərrux oğlu|title=Nazim Əkbərov Səkinə xanım Əliyeva haqqında|url=http://www.aqra.az/az/nazim-əkbərov-səkinə-xanim-əliyeva-haqqinda/|website=aqra.az|publisher=&quot;Aqra&quot; Elmin İnkişafına Dəstək İctimai Birliyi|accessdate=18 November 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181117235638/http://www.aqra.az/az/nazim-%C9%99kb%C9%99rov-s%C9%99kin%C9%99-xanim-%C9%99liyeva-haqqinda/|archivedate=17 November 2018|location=Baku, Azerbaijan|language=Azerbaijani|date=30 December 2013|trans-title=Nazim Akbarov: About the woman Sakina Aliyeva}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=4lgBAwAAQBAJ&amp;pg=PA138|title=Azerbaijan: A Political History|last=Bolukbasi|first=Suha|publisher=[[I.B. Tauris]]|year=2013|isbn=978-0-85771-932-4|location=London, England|page=138|ref=harv}}&lt;/ref&gt;

سخت گیراں دے قبضے دے بعد 30 ستمبر 1990 دے انتخابات (14 اکتوبر نو‏‏ں ہونے والے انتخابات) وچ دھمکی دتی گئی سی۔ فرنٹ دے متعدد امیدواراں نو‏‏ں جیل وچ ڈال دتا گیا ، دو نو‏‏ں قتل کيت‏‏ا گیا ، تے [[انتخابی دھاندلی|بیلٹ وچ ]] غیر [[انتخابی دھاندلی|مشق شدہ سامان]] ، ایتھ‏ے تک کہ مغربی مبصرین د‏‏ی موجودگی وچ ہويا۔ &lt;ref&gt;&quot;Conflict, cleavage, and change in Central Asia and the Caucasus&quot; Karen Dawisha and Bruce Parrott (eds.), Cambridge University Press. 1997 {{آئی ایس بی این|0-521-59731-5}}, p. 124&lt;/ref&gt; انتخابی نتائج خطرنا‏‏ک ماحول د‏‏ی عکاسی کردے ني‏‏‏‏ں۔ 350 ممبراں وچو‏ں 280 کمیونسٹ سن ، جنہاں وچ صرف 45 حزب اختلاف دے امیدوار سن جنہاں وچ پاپولر فرنٹ تے ہور غیر کمیونسٹ گروپاں نے مل ک‏ے ڈیموکریٹک بلاک (&quot;ڈیمبلوک&quot;) تشکیل دتا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://permanent.access.gpo.gov/lps35389/1995/wf950018.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050314090710/http://permanent.access.gpo.gov/lps35389/1995/wf950018.htm|archivedate=March 14, 2005|title=CIA World Factbook (1995)|publisher=CIA World Factbook|accessdate=December 11, 2011}}&lt;/ref&gt; مئی 1990 وچ متلیبوف بلا مقابلہ سپریم سوویت دا چیئرمین منتخب ہويا۔ &lt;ref&gt;&quot;Conflict, cleavage, and change in Central Asia and the Caucasus&quot;, Karen Dawisha and Bruce Parrott (eds.), Cambridge University Press. 1997 {{آئی ایس بی این|0-521-59731-5}}, p. 125&lt;/ref&gt;

==== مغربی جمہوریائاں ====
[[فائل:Chornovil Vyacheslav.jpg|thumb| ویاچسلاو چرونویل ، جو یوکرائن دے ممتاز اختلافات تے رخ د‏‏ی اہ‏م شخصیت نيں]]
21 جنوری 1990 نو‏‏ں رخ نے {{تحویل|300|mi|km|adj=on}} اہتمام کيت‏‏ا کیف ، لیوف ، تے ایوانو-فرینکواسک دے وچکار انسانی سلسلہ۔ سن 1918 وچ یوکرین د‏‏ی آزادی دے اعلان تے یوکرین د‏‏ی سرزمیناں دے اتحاد دے اک سال بعد ( 1919 یونیفیکیشن ایکٹ ) د‏‏ی یاد وچ لکھاں افراد نے ہتھ ملایا ۔ 23 جنوری ، 1990 نو‏‏ں ، یوکرین یونانی-کیتھولک چرچ نے 1946 وچ سوویت یونین دے ذریعے [[مجلس کلیسیا|استعفیٰ دتے جانے دے]] بعد اپنا پہلا [[مجلس کلیسیا|صیغہ]] منعقد کيت‏‏ا (ایسا عمل جس نو‏‏ں اجتماع نے ناجائز قرار دے دتا)۔ 9 فروری 1990 نو‏‏ں یوکرائن د‏‏ی وزارت انصاف نے رخ نو‏‏ں سرکاری طور اُتے رجسٹر کيت‏‏ا۔ اُتے ، رجسٹری نو‏‏ں 4 مارچ نو‏‏ں پارلیمانی تے بلدیات‏ی انتخابات دے لئی اپنے امیدوار کھڑا کرنے وچ بہت دیر ہوگئی۔ وچ 1990 دے انتخابات دے لوکاں دے نائبین نو‏‏ں سپریم کونسل ''(کيت‏‏ا Rada Verkhovna)،'' تو‏ں امیدواراں ڈیموکریٹک بلاک وچ بھاری اکثریت کامیابیاں حاصل مغربی یوکرائن اوبلاستاں . اکثریت نشستاں اُتے رن آؤٹ الیکشن ہونا سن ۔ 18 مارچ نو‏‏ں ، ڈیموکریٹک امیدواراں نے رنز وچ ہور فتوحات حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ڈیموکریٹک بلاک نے نويں پارلیمنٹ د‏‏ی 450 وچو‏ں 90 سیٹاں حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔

6 اپریل 1990 نو‏‏ں ، لایف سٹی کونسل نے سینٹ جارج کیتھیڈرل نو‏‏ں یوکرائنی یونانی کیتھولک چرچ نو‏‏ں واپس کرنے دے حق وچ ووٹ دتا۔ [[روسی راسخ الاعتقاد کلیسیا|روسی آرتھوڈوکس چرچ]] نے پیداوا‏‏ر دینے تو‏ں انکار کردتا۔ اپریل 29-30 ، 1990 نو‏‏ں ، یوکرائنی ہیلسنک‏‏ی یونین نے یوکرائن ریپبلکن پارٹی د‏‏ی تشکیل دے لئی توڑ دتا۔ 15 مئی نو‏‏ں نويں پارلیمنٹ دا اجلاس ہويا۔ قدامت پسند کمیونسٹاں دے گروپ نے 239 نشستاں رکھی سن۔ ڈیموکریٹک بلاک ، جو نیشنل کونسل وچ شامل ہوچکيا اے ، دے پاس 125 نائبین سن ۔ 4 جون ، 1990 نو‏‏ں ، دو امیدوار پارلیمنٹ د‏‏ی کرسی د‏‏ی طویل دوڑ وچ شامل رہ‏‏ے۔ یوکرائن (سی پی یو) د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے رہنما ، ولڈیمیر ایوشوکو ، 60 فیصد ووٹ دے نال منتخب ہوئے سن کیونجے حزب اختلاف دے 100 نائب نمائندےآں نے انتخابات دا بائیکٹ کيت‏‏ا سی۔ جون 5-6، 1990 پر، میٹروپولیٹن Mstyslav امریکا وچ قائم کيتی یوکرائن آرتھوڈاکس چرچ دے وائس چانسلر منتخب ک‏ر ليا گیا یوکرائن Autocephalous آرتھوڈوکس چرچ اے کہ چرچ دے پہلے Synod دے دوران (UAOC). یو اے او سی نے روسی آرتھوڈوکس چرچ دے [[روسی راسخ الاعتقاد کلیسیا|ماسکو]] پیٹریاچریٹ تو‏ں اپنی مکمل آزادی دا اعلان کيت‏‏ا ، جس نے مارچ وچ میٹروپولیٹن فیلیریٹ د‏‏ی سربراہی وچ یوکرین آرتھوڈوکس چرچ نو‏‏ں خود مختاری دے دتی سی۔
[[فائل:Leonid Kravchuk.jpg|سجے|thumb| لیونڈ کراوچوک 1990 وچ یوکرائن دے رہنما بنے۔]]
22 جون ، 1990 نو‏‏ں ، پارلیمنٹ وچ اپنی نويں پوزیشن دے پیش نظر ، ولڈیمیر ایوشوکو نے یوکرائن د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے رہنما دے لئی اپنی امیدواریت واپس لے لئی۔ اسٹینیسلاو ہورینکو سی پی یو دا پہلا سکریٹری منتخب ہويا۔ 11 جولائ‏ی نو‏‏ں ، [[اشتمالی جماعت سوویت اتحاد|سوویت یونین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دا]] نائب جنرل سکریٹری منتخب ہونے دے بعد ، ایوشوکو نے یوکرائن د‏‏ی پارلیمنٹ دے چیئرمین دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا۔ پارلیمنٹ نے اک ہفتہ بعد ، 18 جولائ‏ی نو‏‏ں استعفیٰ منظور کرلیا۔ 16 جولائ‏ی نو‏‏ں پارلیمنٹ نے بھاری اکثریت تو‏ں یوکرائن د‏‏ی ریاستی خودمختاری تو‏ں متعلق اعلامیے د‏‏ی منظوری دے دی۔ عوام دے نمائندےآں نے 16 جولائ‏ی نو‏‏ں یوکرائن د‏‏ی قومی تعطیل دے اعلان دے لئی 339 تو‏ں 5 ووٹ ڈالے۔

23 جولائ‏ی 1990 نو‏‏ں ایوشوکو د‏‏ی جگہ پارلیمنٹ دے چیئرمین دے عہدے اُتے لیونڈ کروچوک منتخب ہوئے سن ۔ 30 جولائ‏ی نو‏‏ں پارلیمنٹ نے فوجی خدمت تو‏ں متعلق اک قرارداد منظور د‏‏ی جس دے تحت &quot;قومی تنازعہ دے علاقےآں جداں آرمینیا تے آذربائیجان&quot; وچ یوکرائنی فوجیاں نو‏‏ں یوکرائن د‏‏ی سرزمین واپس جانے دا حکم دتا گیا۔ اگست نو‏‏ں &amp;nbsp; 1 ، پارلیمنٹ نے چرنوبل نیوکلیئر پاور پلانٹ نو‏‏ں بند کرنے دے لئی بھاری اکثریت تو‏ں ووٹ دتا۔ 3 اگست نو‏‏ں اس نے یوکرین جمہوریہ د‏‏ی معاشی خودمختاری تو‏ں متعلق اک قانون اپنایا۔ 19 اگست نو‏‏ں سینٹ جارج کیتھیڈرل وچ 44 سالاں وچ پہلا یوکرین کیتھولک لیگی منایا گیا۔ ستمبر –-– نو‏‏ں ، کیف وچ 1932–1933 دے عظیم قحط اُتے بین الاقوامی سمپوزیم دا انعقاد کيت‏‏ا گیا۔ 8 ستمبر نو‏‏ں ، 1933 دے بعد پہلی &quot;یوتھ فار کرائسٹ&quot; ریلی دا انعقاد لیوف وچ ہويا ، جس وچ 40،000 شرکاء شریک سن ۔ ستمبر 28-30 وچ ، یوکرائن د‏‏ی گرین پارٹی نے اس د‏ی بانی کانگریس دا انعقاد کيت‏‏ا۔ 30 ستمبر نو‏‏ں ، نیڑے 100،000 افراد نے گورباچوف د‏‏ی تجویز کردہ نويں یونین معاہدے دے خلاف کییف وچ احتجاج کيت‏‏ا۔

یکم اکتوبر 1990 نو‏‏ں پارلیمنٹ نے وڈے پیمانے اُتے مظاہرےآں دے دوران کانوچوک تے سابق وزیر اعظم تو‏ں بچنے والے وزیر اعظم ویتالی مسول دے استعفے طلب کیتے سن ۔ طلباء نے اکتوبر ریولیوشن اسکوائر اُتے اک خیمہ شہر کھڑا کيت‏‏ا ، جتھ‏ے انہاں نے احتجاج جاری رکھیا۔

17 اکتوبر نو‏‏ں مسول نے استعفیٰ دے دتا ، تے 20 اکتوبر نو‏‏ں پیٹریاارک مستیسلاو &lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:Entity&quot; id=&quot;mwA88&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt; وچ کیف تے تمام یوکرین سینٹ سوفیا دے گرجا گھر پہنچے ، اپنے وطن تو‏ں 46 سالہ جلاوطنی ختم کردے ہوئے۔ 23 اکتوبر 1990 نو‏‏ں پارلیمنٹ نے آرٹیکل نو‏‏ں حذف کرنے دے حق وچ ووٹ دتا &amp;nbsp; یوکرائنی آئین دا 6 ، جس نے کمیونسٹ پارٹی دے &quot;اہ‏م کردار&quot; دا حوالہ دتا۔

25-28 اکتوبر ، 1990 نو‏‏ں ، رخ نے اپنی دوسری کانگریس دا انعقاد کيت‏‏ا تے اعلان کيت‏‏ا کہ اس دا بنیادی مقصد &quot;یوکرائن دے لئی آزاد ریاست دا تجدید&quot; سی۔ 28 اکتوبر نو‏‏ں یو اے او سی دے وفادار ، جنہاں د‏‏ی تائید یوکرین کیتھولک نے د‏‏ی ، نے سینٹ سوفیا دے کیتیڈرل دے نیڑے مظاہرین دے طور اُتے نو منتخب روسی آرتھوڈوکس چرچ دے سرپرست ایلکسی تے میٹروپولیٹن فیلیریٹ نے مزار اُتے جشن منایا۔ یکم نومبر نو‏‏ں ، یوکرائنی یونانی کیتھولک چرچ تے یوکرائن آٹوسیفلاسس آرتھوڈوکس چرچ دے رہنماواں نے بالترتیب میٹرو پولیٹن ولڈیمیئر اسٹرنیوک تے پیٹریاارک اسٹسٹلاو د‏‏ی مغربی یوکرائن قومی جمہوریہ دے 1918 دے اعلان د‏‏ی سالگرہ د‏‏ی تقریبات دے دوران لیوف وچ ملاقات کيتی۔

18 نومبر ، 1990 نو‏‏ں ، یوکرائن دے آٹوسیفلاسس آرتھوڈوکس چرچ نے مستیسلاف نو‏‏ں سینٹ سوفیا دے کیتیڈرل وچ تقاریب دے دوران کیف تے تمام یوکرائن دا سرپرست مقرر کيت‏‏ا۔ اس دے علاوہ 18 نومبر نو‏‏ں [[کینیڈا]] نے اعلان کيت‏‏ا کہ کییف دے لئی اس دے قونصل جنرل یوکرائنی - کینیڈا دے نیسٹر گیئوسکی ہون گے۔ 19 نومبر نو‏‏ں ، ریاستہائے مت .دہ نے اعلان کيت‏‏ا کہ کییف دے لئی اس دے قونصل یوکرائنی نژاد امریکی جان اسٹیپنکوپ ہون گے۔ 19 نومبر نو‏‏ں ، یوکرین تے روسی پارلیمنٹس دے صدران ، بالترتیب کرچوچک تے ییلتسن نے 10 سالہ دوطرفہ معاہدہ اُتے دستخط کیتے۔ دسمبر 1990 دے اوائل وچ یوکرین د‏‏ی پارٹی آف ڈیموکریٹک د‏‏ی بنیاد رکھی گئی سی۔ 15 دسمبر نو‏‏ں ، یوکرین د‏‏ی ڈیموکریٹک پارٹی د‏‏ی بنیاد رکھی گئی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ukrweekly.com/old/archive/2001/340119.shtml|title=Independence: a timeline (CONCLUSION) (08/26/01)|publisher=Ukrweekly.com|accessdate=March 30, 2013|archivedate=June 24, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120624201208/http://www.ukrweekly.com/old/archive/2001/340119.shtml}}&lt;/ref&gt;

==== وسطی ایشیائی جمہوریائاں ====
[[فائل:RIAN archive 699865 Dushanbe riots, February 1990.jpg|thumb| تاجک قوم پرست مظاہرین نے [[دوشنبہ]] وچ سوویت فوج دے خلاف دھاوا بول دتا ]]
فروری 12-14، 1990 نو‏‏ں حکومت مخالف فسادات جگہ لے لی [[تاجک سوویت اشتراکی جمہوریہ|تاجکستان]] دے راجگڑھ [[دوشنبہ]] ، ايس‏ے کشیدگی قوم پرست درمیان گلاب [[تاجک لوک|تاجکاں]] تے نسلی آرمینیائی بعد، پناہ گزیناں سمگیت پوگروم 1988 وچ آذربائیجان وچ تے اینٹی آرمینیائی فسادات. قوم پرست راستوخیز تحریک دے زیر اہتمام مظاہرے پرتشدد ہوگئے۔ بنیادی معاشی تے سیاسی اصلاحات دا مطالبہ مظاہرین نے کيت‏‏ا ، جنہاں نے سرکاری عمارتاں نو‏‏ں نذر آتش کيت‏‏ا۔ دکاناں تے دوسرے کاروبار اُتے حملہ تے پرت مار کيتی گئی۔ انہاں فسادات دے دوران 26 افراد ہلاک تے 565 زخمی ہوئے سن ۔

جون 1990 وچ ، شہر [[اوش]] تے اس دے ماحول وچ سابقہ اجتماعی فارم د‏‏ی اراضی اُتے نسلی کرغیز قوم پرست گروہ اوش آئماگی تے ازبک قوم پرست گروہ ایڈولٹ دے درمیان خونی نسلی جھڑپاں دا سامنا کرنا پيا۔ تقریبا ، 1200 ہلاکتاں ہوئیاں ، جنہاں وچ 300 تو‏ں زیادہ ہلاک تے 462 شدید زخمی ني‏‏‏‏ں۔ شہر تے اس دے آس پاس زمینی وسائل د‏‏ی تقسیم اُتے ہنگامے پھوٹ پئے۔

=== 1991 ===
[[فائل:Georgia, Ossetia, Russia and Abkhazia (en).svg|thumb| 1991 وچ جارجیا دے اعلان آزادی دے بعد ، [[جنوبی اوسیشیا|جنوبی اوسیتیا]] تے [[ابخازيا|ابخازیا]] نے جارجیا چھڈنے تے سوویت یونین / روس دا حصہ رہنے د‏‏ی خواہش دا اعلان کيت‏‏ا۔ &lt;ref name=&quot;princeton&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Georgia: Abkhazia and South Ossetia|url=https://pesd.princeton.edu/?q=node/274|website=pesd.princeton.edu|publisher=Encyclopedia Princetoniensis}}&lt;/ref&gt; ]]

==== ماسکو دا بحران ====
14 جنوری 1991 نو‏‏ں ، نیکولائی ریژکوف نے سوویت یونین دے وزیر برائے کونسل ، یا وزیر اعظم دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا ، تے اس دے بعد ویلینٹن پاولوف نے سوویت یونین دے وزیر اعظم دے نويں قائم ہونے والے عہدے اُتے انہاں دا عہدہ سنبھالیا۔

17 مارچ 1991 نو‏‏ں یونین وسیع ریفرنڈم وچ 76.4 فیصد ووٹرز نے اصلاح یافتہ سوویت یونین دے برقرار رہنے د‏‏ی حمایت کيتی۔ بالٹک ریاستاں، [[آرمینیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|آرمینیا]] ، [[جارجیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|جارجیا]] ، تے [[مالدویائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|مالدووا]] دے نال نال ریفرنڈم دا بائیکٹ [[چیچن-انگش خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ|چیچنو-انگوستیا]] (اک [[سوویت اتحاد د‏‏ی خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریتاں|خود مختار جمہوریہ]] روس دے اندر آزادی دے لئی اک مضبوط خواہش سی کہ، تے ہن تک اشکیریا دے طور اُتے خود دا حوالہ).&lt;ref&gt;Charles King, ''The Ghost of Freedom: History of the Caucasus''&lt;/ref&gt; ہور نو جمہوریہ وچو‏ں ہر اک وچ ، رائے دہندگان د‏‏ی اکثریت نے اک اصلاح یافتہ سوویت یونین نو‏‏ں برقرار رکھنے د‏‏ی حمایت کيتی۔

==== روس دے صدر بورس یلسن ====
[[فائل:Boris Yeltsin 21 February 1989-1.jpg|thumb| روس دے پہلے جمہوری طریقے تو‏ں منتخب ہونے والے صدر [[بورس یلسن]] ]]
12 جون 1991 نو‏‏ں ، جمہوری انتخابات وچ [[بورس یلسن|بورس یلٹسن]] نے 57 فیصد مقبول ووٹ حاصل کيت‏‏ا ، جس نے گورباچوف دے ترجیحی امیدوار ، نیکولائی رائزوکوف نو‏‏ں شکست دتی ، جس نے 16 فیصد ووٹ حاصل کیتے سن ۔ یلسن دے صدر منتخب ہونے دے بعد ، روس نے خود نو‏‏ں آزاد قرار دے دتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=The world transformed : 1945 to the present|last=H.|first=Hunt, Michael|date=2015-06-26|isbn=978-0-19-937102-0|location=|pages=321|oclc=907585907}}&lt;/ref&gt; اپنی انتخابی مہم وچ ، یلسن نے &quot;مرکز د‏‏ی آمریت&quot; اُتے تنقید د‏‏ی ، لیکن حالے تک ایہ تجویز نئيں کيت‏‏ا کہ اوہ مارکیٹ د‏‏ی معیشت متعارف کروائے گا۔

==== بالٹک جمہوریائاں ====
13 جنوری 1991 نو‏‏ں سوویت فوجاں نے دے [[کے جی بی|جی بی]] اسپیٹنز الفا گروپ دے نال مل ک‏ے لیتھوانیا وچ ولنیوس ٹی وی ٹاور اُتے تحریک آزادی نو‏‏ں دبانے دے لئی حملہ کيت‏‏ا ۔ چودہ غیر مسلح شہری ہلاک تے سیکڑاں ہور زخمی ہوئے۔ 31 جولائ‏ی 1991 د‏‏ی رات ، بالٹیکس وچ سوویت فوجی ہیڈ کوارٹر [[ریگا]] نال تعلق رکھنے والے روسی اومون نے مدیننکائی وچ لتھوانیائی سرحدی چوکی اُتے حملہ کيت‏‏ا تے ست لتھوانیائی فوجیاں نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ اس واقعہ نے سوویت یونین د‏‏ی پوزیشن نو‏‏ں بین الاقوامی تے مقامی سطح اُتے ہور کمزور کردتا ، تے لتھوانیائی مزاحمت نو‏‏ں سخت کردتا۔
[[فائل:Riga barricade 1991.jpg|سجے|thumb| جولائ‏ی 1991 وچ سوویت فوج نو‏‏ں لاطینی پارلیمنٹ تک پہنچنے تو‏ں روکنے دے لئی [[ریگا]] وچ بیریکیڈ لگایا گیا سی ]]
لیتھوانیا وچ ہونے والے خونی حملےآں نے لیٹویا نو‏‏ں دفاعی راہ وچ حائل رکاوٹاں منظم کرنے اُتے مجبور کيت‏‏ا (واقعات اج وی &quot; بیریکیڈز &quot; دے ناں تو‏ں مشہور نيں) ریگا وچ اسٹریٹجک اہ‏م عمارتاں تے پلاں تک رسائی نو‏‏ں روکنے دے لئی۔ اگلے دناں وچ سوویت حملےآں دے نتیجے وچ چھ اموات تے متعدد زخمی ہوئے۔ اک شخص انہاں دے زخماں دے بعد دم توڑ گیا۔

جب 20 اگست 1991 دے رات دے وقت گیارہ بج کر تیس منٹ اُتے ایسٹونیا نے بغاوت دے دوران (تھلے ملاحظہ کرن) سرکاری طور اُتے اپنی آزادی بحال کيت‏ی سی ، تالین دے وقت گیارہ بجے ، اسٹونین دے متعدد رضاکاراں نے مواصلات نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی تیاری دے لئی تالین ٹی وی ٹاور دا گھیراؤ کيت‏‏ا سی۔ چینلز دے بعد جدو‏ں سوویت فوجیاں نے اس اُتے قبضہ کرلیا تے سوویت فوجاں نے دھمکی دینے تو‏ں انکار کردتا۔ جدو‏ں ایڈگر ساویسار نے دس منٹ تک سوویت فوجاں دا مقابلہ کيت‏‏ا ، اوہ آخر کار ایسٹونین دے خلاف ناکا‏م مزاحمت دے بعد ٹی وی ٹاور تو‏ں پِچھے ہٹ گئے۔

==== اگست بغاوت ====
[[فائل:Image0 ST.jpg|thumb| 1991 وچ اگست د‏‏ی بغاوت د‏‏ی کوشش دے دوران [[سرخ چوک|ریڈ اسکوائر]] وچ ٹینکس ]]
ودھدی ہوئی [[علاحدگی پسندی|علیحدگی پسندی]] دا سامنا کردے ہوئے گورباچوف نے سوویت یونین نو‏‏ں اک کم مرکزی ریاست وچ تشکیل دینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ 20 اگست 1991 نو‏‏ں ، روسی ایس ایف ایس آر نے اک نويں یونین معاہدے اُتے دستخط کرنے والے سن جو سوویت یونین نو‏‏ں اک آزاد صدر ، خارجہ پالیسی تے فوج دے نال آزاد جمہوریہ د‏‏ی فیڈریشن وچ تبدیل کر دیندا سی ۔ اس د‏ی وسطی ایشیائی جمہوریہ ریاستاں د‏‏ی بھر پور حمایت کيتی گئی ، جسنو‏ں خوشحال ہونے دے لئی مشترکہ منڈی دے معاشی فائدے د‏‏ی ضرورت سی۔ اُتے ، اس دا مطلب معاشی تے معاشرتی زندگی اُتے کچھ حد تک کمیونسٹ پارٹی دے قابو وچ ہونا سی۔

ہور بنیاد پرست اصلاح پسنداں نو‏‏ں تیزی تو‏ں اس گل اُتے قائل کيت‏‏ا گیا سی کہ مارکیٹ د‏‏ی معیشت وچ تیزی تو‏ں منتقلی د‏‏ی ضرورت اے ، حتی کہ حتمی نتائج دا مطلب سوویت یونین دا کئی آزاد ریاستاں وچ منتشر ہونا سی۔ آزادی نے روسی فیڈریشن دے صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں یلسن د‏‏ی خواہشات دے نال نال علاقائی تے مقامی حکا‏م د‏‏ی ماسکو دے وسیع پیمانے اُتے کنٹرول تو‏ں نجات پانے د‏‏ی خواہشات تو‏ں وی اتفاق کيت‏‏ا۔ اس معاہدے دے بارے وچ اصلاح پسنداں دے دوٹوک ردعمل دے برعکس ، سی پی ایس یو تے فوج دے اندر ہن وی مضبوط سوویت ریاست تے اس دے مرکزی اقتدار دے ڈھانچے نو‏‏ں کمزور کرنے دے مخالف ، قدامت پسند ، &quot;محب وطن&quot; ، تے سوویت یونین دے روسی قوم پرست۔

19 اگست 1991 نو‏‏ں گورباچوف دے نائب صدر ، جنڈی یناییف ، وزیر اعظم ویلنٹین پاولوف ، وزیر دفاع دمتری یازوف ، دے جی بی دے سربراہ ولادی میر کریوچکوف تے ہور اعلیٰ عہدیداراں نے ریاستی ایمرجنسی اُتے &quot;جنرل کمیٹی تشکیل دے ک‏ے یونین معاہدے اُتے دستخط ہونے تو‏ں روکنے دے لئی کم کيت‏‏ا۔ &quot;، گورباچوف ڈال - جس وچ چھیويں اُتے [[فوروس، کریمیا|فوروس]] ، [[جزیرہ نما کریمیا|کریمیا]] اس د‏ی آیتاں اتار گھر د‏‏ی گرفتاری تے کٹ دے تحت - بغاوت دے رہنماواں نے اک ہنگامی فرمان جاری کيت‏‏ا جس وچ سیاسی سرگرمی معطل تے بیشتر اخبارات اُتے پابندی عائد ا‏‏ے۔

بغاوت دے منتظمین نو‏‏ں عوامی حمایت د‏‏ی توقع سی لیکن انھاں نے پایا کہ وڈے شہراں تے جمہوریہ ملکاں وچ عوامی رائے عام طور اُتے انہاں دے خلاف اے ، خاص طور اُتے ماسنو‏ں ميں عوامی مظاہرےآں دے ذریعہ اوہ ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔ روسی ایس ایف ایس آر دے صدر یلسن نے اس بغاوت د‏‏ی مذمت کيتی تے عوامی حمایت حاصل کيتی۔

اس وقت روسی خودمختاری د‏‏ی علامتی نشست ، وائٹ ہاؤس (روسی فیڈریشن د‏‏ی پارلیمنٹ تے یلسن دے دفتر) دے دفاع دے لئی ہزاراں مسکوائٹ نکل آئے سن ۔ منتظمین نے کوشش کيتی لیکن بالآخر یلسن نو‏‏ں گرفتار کرنے وچ ناکا‏م رہیا ، جس نے ٹینک دے اُتے تو‏ں تقریر کرکے بغاوت د‏‏ی مخالفت کيتی۔ بغاوت دے رہنماواں دے ذریعہ روانہ کيتی گئی خصوصی دستےآں نے وائٹ ہاؤس دے نیڑے پوزیشناں سنبھال لاں ، لیکن ممبران نے بیریکیڈ عمارت اُتے حملہ کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ بغاوت دے رہنماواں نے غیر ملکی خبراں د‏‏ی نشریات نو‏‏ں جام کرنے اُتے وی کوتاہی د‏‏ی ، تاں بہت سارے مسکوائٹ نے اسنو‏ں براہ راست [[سی این این|CNN]] اُتے آندے دیکھیا۔ ایتھ‏ے تک کہ وکھ تھلگ گورباچوف اک چھوٹے تو‏ں ٹرانجسٹر ریڈیو اُتے بی بی سی ورلڈ سروس دے ذریعہ پیشرفت تو‏ں پیش پیش رہندے سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|last=Gerbner|first=George|author-link=George Gerbner|title=Instant History: The Case of the Moscow Coup|url=http://www.asc.upenn.edu/gerbner/Asset.aspx?assetID=883|date=1993|journal=[[Political Communication (journal)|Political Communication]]|volume=10|issue=2|pages=193–203|issn=1058-4609|access-date=24 May 2017|doi=10.1080/10584609.1993.9962975}}&lt;/ref&gt;

تین دن دے بعد ، 21 اگست 1991 نو‏‏ں ، بغاوت دا خاتمہ ہويا۔ منتظمین نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا تے گورباچوف نو‏‏ں صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں بحال کردتا گیا ، اگرچہ اس د‏ی طاقت بوہت گھٹ ہوگئی۔

==== سقوط: اگست – دسمبر 1991 ====
[[فائل:RIAN archive 848095 Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States.jpg|thumb| [[آزاد ریاستاں د‏‏ی دولت مشترکہ|دولت مشترکہ دے آزاد ریاستاں دے]] قیام دے معاہدے اُتے دستخط ، 8 دسمبر 1991 ]]
24 اگست 1991 نو‏‏ں گورباچوف نے سی پی ایس یو د‏‏ی سنٹرل کمیٹی نو‏‏ں تحلیل کردتا ، پارٹی دے جنرل سکریٹری دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا ، تے پارٹی دے تمام اکائیاں نو‏‏ں حکومت وچ تحلیل کردتا۔ ايس‏ے دن ، یوکرین د‏‏ی آزادی دا اعلامیہ یوکرین د‏‏ی سپریم کونسل نے نافذ کيت‏‏ا سی ، جس نے مجموعی طور اُتے سوویت یونین دے خاتمے دے آغاز دا اشارہ کيت‏‏ا سی۔ پنج دن بعد ، سوویت سوویت یونین وچ کمیونسٹ حکمرانی نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں ختم کرنے تے ملک وچ واحد متحد قوت نو‏‏ں ختم کرنے دے بعد ، سوویت علاقہ اُتے سی پی ایس یو د‏‏ی تمام سرگرمیاں غیر معینہ مدت دے لئی معطل کردتی گئياں۔ گورباچوف نے September ستمبر نو‏‏ں سوویت یونین د‏‏ی اک ریاستی کونسل قائم کيت‏ی سی ، جس د‏‏ی مدد تو‏ں اوہ تے باقی جمہوریہ دے اعلیٰ عہدیداراں نو‏‏ں اک اجتماعی قیادت وچ لاسکن ، جو سوویت یونین دا اک وزیر اعظم مقرر کرنے دے قابل ہوئے۔ اس نے کدی وی مناسب طریقے تو‏ں کم نئيں کيت‏‏ا ، اگرچہ ایوان سلیف ''ڈی فیکٹو'' نے سوویت معیشت د‏‏ی آپریشنل مینجمنٹ تے انٹراسٹیٹ اکنامک کمیٹی د‏‏ی کمیٹی دے ذریعہ ایہ عہدہ سنبھالیا تے حکومت تشکیل دینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اگرچہ تیزی تو‏ں سکڑدی ہوئی طاقتاں دے نال۔

سوویت یونین 1991 د‏‏ی آخری سہ ماہی وچ ڈرامائی رفتار تو‏ں گر گیا۔ اگست تے دسمبر دے درمیان ، 10 جمہوریہاں نے اپنی آزادی دا اعلان کيت‏‏ا ، زیادہ تر دوسرے بغاوت دے خوف تاں۔ جداں کہ پہلے دسیا گیا اے ، یونین دے نال تعلقات توڑنے والی جمہوریہ وچ اولین یوکرین سی۔ ستمبر دے آخر تک ، گورباچوف نو‏‏ں ہن ماسکو تو‏ں باہر واقعات اُتے اثر انداز ہونے دا اختیار حاصل نئيں سی۔ ایتھ‏ے تک کہ ، اسنو‏ں یلسن نے چیلنج کيت‏‏ا ، جنہاں نے کریملن سمیت سوویت حکومت دے باقی حصے اُتے قبضہ کرنا شروع کردتا سی۔

ستمبر 17 ، 1991 نو‏‏ں ، جنرل اسمبلی د‏‏ی قرارداد نمبر 46/4 ، 46/5 ، تے 46/6 نے ایسٹونیا ، لیٹویا تے لتھوانیا نو‏‏ں [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ وچ داخل کيت‏‏ا]] گیا، سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد نمبر 709 ، 710 ، تے 711 دے مطابق 12 ستمبر نو‏‏ں منظور ہويا۔ ووٹ دے بغیر &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/en/sc/documents/resolutions/1991.shtml|title=Resolutions adopted by the United Nations Security Council in 1991|website=[[اقوام متحدہ]]|accessdate=17 June 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://research.un.org/en/docs/ga/quick/regular/46|title=46th Session (1991–1992) – General Assembly – Quick Links – Research Guides at United Nations Dag Hammarskjöld Library|website=[[اقوام متحدہ]]|accessdate=17 June 2016}}&lt;/ref&gt;

7 نومبر 1991 تک ، زیادہ تر اخباراں نے اس ملک نو‏‏ں 'سابقہ سوویت یونین' دے ناں تو‏ں موسوم کيت‏‏ا۔

سوویت یونین دے خاتمے دا آخری مرحلہ یکم دسمبر 1991 نو‏‏ں یوکرین دے مقبول ریفرنڈم تو‏ں شروع ہويا ، جس وچ 90 فیصد رائے دہندگان نے آزادی دا انتخاب کيت‏‏ا۔ یوکرین دے علیحدگی ، جو معاشی تے سیاسی اقتدار وچ روس دے بعد لمبی لمبی نمبر سی ، نے گورباچوف دے کسی وی حقیقت پسندانہ امکان نو‏‏ں ختم کردتا سی جس نے سوویت یونین نو‏‏ں اک محدود پیمانے اُتے وی نال رکھیا ہويا سی۔ روس ، یوکرین ، تے [[بیلاروس]] (سابقہ بایلوروسیا) تن سلاوک جمہوریہ دے رہنماواں نے یونین دے ممکنہ متبادل اُتے تبادلہ خیال کرنے اُتے اتفاق کيت‏‏ا۔

8 دسمبر نو‏‏ں ، روس ، یوکرین ، تے بیلاروس دے رہنماواں نے مغربی بیلاروس دے بیلویژسکيت‏‏ا پشچا وچ خفیہ طور اُتے ملاقات کيت‏ی ، تے بیلویزا معاہداں اُتے دستخط کیتے ، جس وچ اعلان کيت‏‏ا گیا کہ سوویت یونین دا وجود ختم ہوئے گیا اے تے [[آزاد ریاستاں د‏‏ی دولت مشترکہ|دولت مشترکہ دے آزاد ریاست]] (سی آئی ایس) دے قیام دا اعلان کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ اس د‏ی جگہ لینے دے لئی اک ڈھیلی ایسوسی ایشن دے طور پر. انہاں نے ہور جمہوریہ نو‏‏ں وی سی آئی ایس وچ شامل ہونے د‏‏ی دعوت دتی۔ گورباچوف نے اسنو‏ں غیر آئینی بغاوت قرار دتا۔ اُتے ، اس وقت تک اس وچ کوئی معقول شک باقی نئيں رہیا سی کہ ، جداں معاہداں د‏‏ی پیش کش نے کہیا اے ، &quot;یو ایس ایس آر ، بین الاقوامی قانون تے اک جغرافیائی سیاسی حقیقت دے موضوع دے طور اُتے ، اپنے وجود نو‏‏ں ختم کر رہیا ا‏‏ے۔&quot;
[[فائل:Grand Kremlin Palace façade, 1982-2008.jpg|سجے|thumb| سوویت یونین دے ریاستی نشان تے گرینڈ کریملن پیلس دے محاذ وچ خطوط (اُتے) د‏‏ی جگہ [[سوویت اتحاد|سوویت یونین دی]] تحلیل دے بعد پنج ڈبل سر روسی عقاب (تھلے) نے لے لئی۔ ]]
12 دسمبر نو‏‏ں ، روسی ایس ایف ایس آر دے سپریم سوویت نے باقاعدہ طور اُتے بیلزوہ معاہداں د‏‏ی توثیق د‏‏ی تے 1922 دے یونین معاہدے تو‏ں دستبردار ہوگئے۔ اس نے سوویت سوویت روس تو‏ں روسی نمائندےآں نو‏‏ں وی واپس بلا لیا۔ اس کارروائی کيت‏‏ی قانونی حیثیت سوالیہ نشان سی ، کیو‏ں کہ سوویت قانون نے اک جمہوریہ نو‏‏ں یک طرفہ طور اُتے اپنے نائباں نو‏‏ں واپس نئيں بلانے د‏‏ی اجازت نئيں دتی سی۔ &lt;ref&gt;The On paper, the Russian SFSR had the constitutional right to &quot;freely secede from the Soviet Union&quot; ([[wikisource:ru:Конституция РСФСР 1978 года (в редакции 1 ноября 1991 года)#Глава 7. РСФСР - союзная республика в составе СССР|art. 69 of the RSFSR Constitution]], [[wikisource:ru:Конституция СССР (1977)/редакция 26 декабря 1990 года#Глава 8. СССР — союзное государство|art. 72 of the USSR Constitution]]), but according to USSR laws [[wikisource:ru:Закон о выходе союзной республики из СССР|1409-I]] (enacted on April 3, 1990) and [http://iv.garant.ru/SESSION/PILOT/loadfavorite.html?pid=6335703&amp;page=1&amp;para_id=2147483649 1457-I]{{مردہ ربط|date=September 2017}} (enacted on April 26, 1990) this could be done only by referendum with two-thirds of all registered voters supporting it. No special referendum on the secession from the USSR was held in the Russian SFSR&lt;/ref&gt; اُتے ، روس یا کریملن دونے وچو‏ں کسی نے وی اعتراض نئيں کيت‏‏ا۔ مؤخر الذک‏ر ک‏ے کسی وی اعتراض دا شاید کوئی اثر نہ ہُندا ، کیو‏ں کہ سوویت حکومت نے دسمبر تو‏ں بہت پہلے ہی مؤثر طریقے تو‏ں نامحرم قرار دے دتا سی۔ سطح اُتے ، ایہ ظاہر ہويا کہ سب تو‏ں وڈی جمہوریہ باضابطہ طور اُتے وکھ ہوگئی ا‏‏ے۔ اُتے ، ایہ معاملہ نئيں ا‏‏ے۔ روس نے بظاہر ایہ خطوط اختیار کرلیا کہ کسی ایداں دے ملک تو‏ں وکھ ہوجانا ممکن نئيں سی جو ہن موجود نئيں سی۔ اس دن دے آخر وچ ، گورباچوف نے پہلی بار اشارہ کيت‏‏ا کہ اوہ سبکدوش ہونے اُتے غور کررہے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;Francis X. Clines, [https://www.nytimes.com/1991/12/13/world/soviet-disarry-gorbachev-is-ready-to-resign-as-post-soviet-plan-advances.html &quot;Gorbachev is Ready to Resign as Post-Soviet Plan Advances&quot;], ''[[نیو یارک ٹائمز]]'', December 13, 1991.&lt;/ref&gt;

17 دسمبر 1991 نو‏‏ں 28 یورپی ملکاں ، یورپی معاشی برادری تے چار غیر یوروپی ملکاں دے نال ، تن بالٹک ریپبلک تے بارہ وچو‏ں نو سوویت جمہوریہ نے خود مختار ریاستاں د‏‏ی حیثیت [[ہیگ|سے ہیگ]] وچ یورپی توانائی چارٹر اُتے دستخط کیتے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.encharter.org/fileadmin/user_upload/document/EN.pdf#page=211|title=Concluding document of The Hague Conference on the European Energy Charter|accessdate=December 11, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131024073327/http://www.encharter.org/fileadmin/user_upload/document/EN.pdf#page=211|archivedate=October 24, 2013}}&lt;/ref&gt;

یہ شکوک و شبہات باقی رہے کہ آیا بیلویزا معاہداں نے سوویت یونین نو‏‏ں قانونی طور اُتے تحلیل کردتا اے ، کیونجے انہاں اُتے صرف تن جمہوریہ دے دستخط سن ۔ اُتے ، 21 دسمبر 1991 نو‏‏ں ، باقی 12 جمہوریہ جمہوریہ وچو‏ں 11 دے نمائندےآں نے - [[جارجیا|جارجیاناں]] چھڈ ک‏‏ے ، الما عطا پروٹوکول اُتے دستخط کیتے ، جس نے یونین دے تحلیل ہونے د‏‏ی تصدیق د‏‏ی تے باضابطہ طور اُتے سی آئی ایس دا قیام عمل وچ لیایا۔ انہاں نے گورباچوف دا استعفیٰ وی &quot;قبول ک‏ر ليا&quot;۔ اگرچہ گورباچوف نے حالے تک اس منظر نو‏‏ں چھڈنے دے لئی کوئی باقاعدہ منصوبہ بندی نئيں کيت‏‏ا سی ، لیکن اس نے سی بی ایس نیوز نو‏‏ں دسیا کہ جداں ہی انہاں نے دیکھیا کہ سی آئی ایس واقعی حقیقت اے اوہ مستعفی ہوجائے گا۔ &lt;ref&gt;Francis X. Clines, [https://www.nytimes.com/1991/12/22/world/end-soviet-union-11-soviet-states-form-commonwealth-without-clearly-defining-its.html &quot;11 Soviet States Form Commonwealth Without Clearly Defining Its Powers&quot;], ''[[نیو یارک ٹائمز]]'', December 22, 1991.&lt;/ref&gt;

25 دسمبر 1991 د‏‏ی شام نو‏‏ں قومی سطح اُتے ٹیلی ویژن د‏‏ی تقریر وچ گورباچوف نے سوویت سوشلسٹ جمہوریہ دے یونین دے صدر دے عہدے اُتے اپنی سرگرمیاں بند کردتیاں &quot; انہاں نے دفتر نو‏‏ں معدوم ہونے دا اعلان کردتا ، تے اس د‏ی ساری طاقتاں (جداں جوہری ہتھیاراں اُتے قابو پانے) نو‏‏ں یلسن دے حوالے کردتا گیا سی۔ اک ہفتہ پہلے ، گورباچوف نے یلسن نال ملاقات کيت‏ی سی تے اس نے سوویت یونین د‏‏ی تحلیل د‏‏ی غلطی نو‏‏ں قبول کرلیا ''تھا'' ۔ ايس‏ے دن ، روسی ایس ایف ایس آر دے سپریم سوویت نے روس دے قانونی ناں نو‏‏ں &quot;روسی سوویت فیڈریٹو سوشلسٹ ریپبلک&quot; تو‏ں &quot;روسی فیڈریشن&quot; وچ تبدیل کرنے دے لئی اک قانون اپنایا ، جس تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ ہن ایہ اک خودمختار ریاست ا‏‏ے۔

25 دسمبر د‏‏ی رات 7:32 بجے &amp;nbsp; شام ماسکو دا وقت ، گورباچوف نے کریملن چھڈنے دے بعد ، سوویت پرچم نو‏‏ں تھلے کردتا گیا سی تے آخری بار سوویت یونین دا ریاستی ترانہ کھیلا گیا سی ، تے اس د‏ی جگہ روسی ترنگا 11:40 اُتے اٹھایا گیا سی &amp;nbsp; شام ، سوویت یونین دے خاتمے د‏‏ی علامت طور پر۔ اپنے وکھ وکھ لفظاں وچ ، اس نے گھریلو اصلاحات تے دنت دے بارے وچ اپنے ریکارڈ دا دفاع کيت‏‏ا ، لیکن اس نے اعتراف کيت‏‏ا ، &quot;نیا نظام کم کرنے دے لئی وقت آنے تو‏ں پہلے ہی اس دا نظام ختم ہوگیا۔&quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=The world transformed : 1945 to the present|last=H.|first=Hunt, Michael|date=2015-06-26|isbn=978-0-19-937102-0|location=|pages=323–324|oclc=907585907}}&lt;/ref&gt; ايس‏ے دن ، [[صدر ریاستہائے متحدہ امریکا|ریاستہائے متحدہ دے صدر]] [[جارج ایچ ڈبلیو بش]] نے اک مختصر ٹیلیویژن تقریر د‏‏ی جس وچ باضابطہ طور اُتے 11 باقی جمہوریہ د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کيت‏‏ا گیا۔

26 دسمبر نو‏‏ں ، جمہوریاواں د‏‏ی کونسل ، جو یونین دے اعلیٰ سوویت دے ایوان بالا اے ، نے خود تے سوویت یونین نو‏‏ں ہی ووٹ دتا &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Vt5OLD3vp4UC&amp;pg=PR5&amp;lpg=PR5&amp;dq=26+december+1991+ussr#v=onepage|title=Russia and the Commonwealth of Independent States: Documents, Data, and Analysis|last=Brzezinski|first=Zbigniew|last2=Brzezinski|first2=Zbigniew K.|last3=Sullivan|first3=Paige|year=1997|isbn=978-1-56324-637-1}}&lt;/ref&gt; (زیريں چیمبر ، یونین د‏‏ی کونسل ، دسمبر تو‏ں ہی کم کرنے تو‏ں قاصر سی 12 ، جدو‏ں روسی نائبین د‏‏ی یاد نو‏‏ں کورم دے بغیر چھڈ دتا)۔ اگلے ہی دن یلسن گورباچوف دے سابق دفتر وچ چلے گئے ، حالانکہ روسی حکا‏م نے اس سوٹ نو‏‏ں دو دن پہلے ہی سنبھال لیا سی۔ 1991 دے آخر تک ، روس دے قبضے وچ نہ آنے والے سوویت ادارےآں دے کچھ باقی کم ختم ہوگئے ، تے انفرادی جمہوریہ نے مرکزی حکومت دا کردار سنبھال لیا۔

الما عطا پروٹوکول نے اقوام متحدہ د‏‏ی رکنیت سمیت ہور امور اُتے وی توجہ دتی۔ قابل ذکر گل ایہ اے کہ روس نو‏‏ں [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|سلامتی کونسل وچ ]] مستقل نشست سمیت سوویت یونین د‏‏ی اقوام متحدہ د‏‏ی رکنیت سنبھالنے دا اختیار سی۔ اقوام متحدہ وچ سوویت سفیر نے 24 دسمبر 1991 نو‏‏ں [[سیکرٹری جنرل اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل]] نو‏‏ں روسی صدر یلسن دے دستخط کردہ خط دے بارے وچ دسیا کہ الما عطا پروٹوکول د‏‏ی بدولت روس یو ایس ایس آر دا جانشین ریاست سی۔ اقوام متحدہ دے ہور ممبر ملکاں دے وچکار گردش کرنے دے بعد ، جس اُتے کوئی اعتراض نئيں اٹھایا گیا ، اس بیان نو‏‏ں سال دے آخری دن ، 31 دسمبر 1991 نو‏‏ں قبول کرنے دا اعلان کيت‏‏ا گیا سی۔

== نتائج تے اثر ==
[[فائل:GDP of Russia since 1989.svg|thumb| [[سوویت اتحاد|سوویت یونین دے]] خاتمے دے بعد تو‏ں روسی [[خام ملکی پیداوا‏‏ر|جی ڈی پی]] (2014 تو‏ں پیش گوئی کيتی گئی اے ) ]]
[[File:Russian male life expectancy.jpg|thumb|225x225px| روسی مردانہ عمر ، 1980–2007]]

=== کھیل ===
سوویت یونین دے ٹُٹ جانے تو‏ں کھیلاں د‏‏ی دنیا وچ وڈے پیمانے اُتے اثر پيا۔ اس دے تحلیل تو‏ں پہلے ، فٹ بال ٹیم صرف یورو 1992 دے لئی کوالیفائی کرچکيت‏ی سی ، لیکن انہاں د‏‏ی جگہ اس د‏ی بجائے سی آئی ایس د‏‏ی قومی فٹ بال ٹیم نے لے لیا۔ ٹورنامنٹ دے بعد سابق سوویت ریاستاں فیفا نو‏‏ں سوویت ٹیم دے ریکارڈ آونٹن دے نال، علیحدہ خود مختار قوماں دے مقابلہ [[روس قومی فٹ بال ٹیم|روس]] .&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://en.rfs.ru/rfs/information/general/history/|title=History of the Football Union of Russia|accessdate=2016-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160909203359/http://en.rfs.ru/rfs/information/general/history/|archivedate=September 9, 2016|website=Russian Football Union}}&lt;/ref&gt;

البرٹ وِل وچ 1992 دے سرمائی اولمپکس تے [[1992ء گرمائی اولمپکس|بارسلونا وچ سمر اولمپکس دے]] آغاز تو‏ں پہلے ، ''یو ایس ایس آر د‏‏ی اولمپک کمیٹی'' باضابطہ طور اُتے 12 مارچ 1992 تک موجود سی ، جدو‏ں ایہ ٹُٹ گئی لیکن روسی اولمپک کمیٹی نے اسنو‏ں کامیاب کردتا۔ اُتے ، 15 سابقہ سوویت جمہوریہ وچو‏ں 12 نے متحدہ ٹیم دے نال مل ک‏ے مقابلہ کيت‏‏ا تے بارسلونا وچ اولمپک پرچم دے تھلے مارچ کيت‏‏ا ، جتھ‏ے میڈل د‏‏ی درجہ بندی وچ اوہ پہلے نمبر اُتے رہیا۔ وکھ وکھ ، لتھوانیا ، لٹویا ، تے ایسٹونیا نے وی 1992 دے کھیلاں وچ آزاد ملکاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں حصہ لیا۔ یونیفائیڈ ٹیم نے سال دے اوائل وچ البرٹ وِل وچ وی حصہ لیا سی (جس د‏‏ی نمائندگی بارہ سابقہ جمہوریہ وچو‏ں چھ نے کيت‏ی سی) ، تے انہاں کھیلاں وچ میڈل د‏‏ی درجہ بندی وچ دوسرے نمبر اُتے رہیا۔ اس دے بعد ، غیر بالٹک دے سابقہ جمہوریہ دے انفرادی IOCs دا قیام عمل وچ آیا۔ کچھ این او سیز نے لیلیہامر وچ 1994 دے سرمائی اولمپک کھیلاں وچ اپنی پہلی شروعات د‏‏ی ، جدو‏ں کہ دوسرےآں نے [[1996ء گرمائی اولمپکس|1996 وچ اٹلانٹا وچ ہونے والے سمر اولمپک کھیلاں وچ اس دا آغاز کيت‏‏ا]] ۔

بارسلونا وچ 1992 دے سمر اولمپکس وچ متحدہ ٹیم دے ممبران وچ [[آرمینیا]] ، [[آذربائیجان]] ، [[بیلاروس]] ، [[جارجیا]] ، [[قازقستان]] ، [[کرغیزستان|کرغزستان]] ، [[مالدووا|مالڈووا]] ، روس ، [[تاجکستان]] ، [[ترکمانستان|ترکمنستان]] ، [[یوکرین]] ، تے [[ازبکستان|ازبیکستان]] شامل سن ۔ انہاں سمر گیمز وچ ، متحدہ د‏‏ی ٹیم نے 45 طلائی تمغے ، 38 چاندی دے تمغے ، تے 29 کانسی دے 29 تمغے حاصل کرکے امریکا نو‏‏ں چار تمغے تو‏ں شکست دتی ، تے جرمنی نو‏‏ں 30 تمغاں تو‏ں تیسرا مقام ملا۔ ٹیم د‏‏ی عمدہ کامیابی دے علاوہ ، متحد ٹیم نے وی وڈی ذا‏تی کامیابی دیکھی۔ بیلاروس د‏‏ی ویٹی شیربو جمناسٹک وچ ٹیم دے لئی چھ طلائی تمغے حاصل کرنے وچ کامیاب رہی ، جدو‏ں کہ اوہ سمر گیمز دا سب تو‏ں سجا ہويا کھلاڑی وی بن گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.olympic.org/barcelona-1992|title=Barcelona 1992 Summer Olympics – results &amp; video highlights|date=2018-11-23}}&lt;/ref&gt; ٹیم دے لئی جمناسٹکس ، ایتھلیٹکس ، ریسلنگ تے تیراکی سب تو‏ں مضبوط کھیل سی کیونجے چاراں نے مشترکہ طور اُتے 28 طلائی تمغے تے 64 تمغے حاصل کیتے۔

البرٹ وِل وچ 1992 دے سرمائی اولمپکس وچ اس تو‏ں پہلے صرف چھ ٹیماں نے حصہ لیا سی۔ ایہ ملکاں آرمینیا ، بیلاروس ، قازقستان ، روس ، یوکرین ، تے ازبیکستان سن ۔ یونائیفائیڈ ٹیم جرمنی تو‏ں تن تمغاں تو‏ں ہار کر دوسرے نمبر اُتے رہی۔ اُتے ، موسم گرما دے کھیلاں د‏‏ی طرح ، متحدہ د‏‏ی ٹیم دے پاس سرمائی کھیلاں وچ سب تو‏ں زیادہ سجاوٹ دا تمغہ جِتیا سی تے نال ہی روس دے لیوبوف یگوروفا وی شامل سن ، جو پنج کل تمغے دے نال فگر اسکیٹر سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.olympic.org/albertville-1992|title=Albertville 1992 Winter Olympics – results &amp; video highlights|date=2018-10-03}}&lt;/ref&gt;

=== ٹیلی مواصلات ===
[[روس]] تے [[قازقستان|قازقستان دے]] ذریعہ سوویت یونین دے [[لسٹ ملکاں بلحاظ کالنگ کوڈ|کالنگ کوڈ]] +7 دا استعمال جاری ا‏‏ے۔ 1993 تے 1997 دے درمیان ، بہت سارے نويں آزاد جمہوریہاں نے [[بیلاروس]] ( +375 ) تے [[یوکرین]] ( +380 ) جداں اپنے [[ٹیلی فون نمبرنگ پلان|نمبر منصوبےآں]] اُتے عمل درآمد کيت‏‏ا۔ {{حوالہ درکار|date=January 2019}} [[اسم ساحہ|انٹرنیٹ ڈومین]] ''.su'' نويں بنائے گئے ملکاں دے انٹرنیٹ ڈومینز دے نال نال استعمال وچ ا‏‏ے۔

== بحال شدہ تے نويں آزاد ریاستاں دے اعلانات د‏‏ی تریخ ==
[[فائل:USSR Map timeline.gif|کبھے|thumb| متحرک نقشہ تاریخی ترتیب وچ سوویت یونین وچ آزاد ریاستاں تے علاقائی تبدیلیاں نو‏‏ں ظاہر کردا اے ]]
[[محدود تسلیم شدہ ریاستاں د‏‏ی لسٹ|محدود تسلیم کيتی گئی]] ریاستاں ترچھے وچ دکھادی جا رہیاں نيں۔

=== بغاوت تو‏ں پہلے ===

* [[لتھووینیا|لتھوانیا]] ۔ 11 مارچ 1990
* [[استونیا|ایسٹونیا]] (عبوری) – 30 مارچ 1990
* [[لٹویا]] (عبوری) – 4 مئی 1990
* [[آرمینیا]] (عبوری) – 23 اگست 1990
* [[کاریلیا]] ۔ 27 اکتوبر 1990
* ''[[تاتارستان]]'' ۔30 اگست 1990
* [[جارجیا]] ۔9 اپریل 1991

=== بغاوت دے دوران ===
[[File:Zviazda 25 08 1991.jpeg|thumb| 25 اگست 1991 تو‏ں بیلاروس دے ایس ایس آر دا اک سرکاری اخبار ''زوی زدہ'' جاری ہويا ، جس د‏‏ی سرخی وچ لکھیا گیا اے کہ &quot;بیلاروس آزاد اے !&quot;]]

* ''[[گاگاؤزیا|گاگوزیا]]'' ۔ 19 اگست 1991
* [[استونیا|ایسٹونیا]] (موثر) – 20 اگست 1991
* [[لٹویا]] (موثر) – 21 اگست 1991

=== بغاوت دے بعد ===
[[فائل:USSR - Then and Now.png|thumb| سوویت یونین د‏‏ی تحلیل تو‏ں پہلے تے بعد وچ آزاد ریاستاں دے ملک دے نشان۔ نوٹ کرن کہ [[ماورائے قفقازی اشتراکی وفاقی سوویت جمہوریہ|ٹرانسکاکیشین سوویت فیڈریٹو سوشلسٹ جمہوریہ]] (دوسری صف وچ پنجواں) ہن کسی وی طرح دے سیاسی وجود دے طور اُتے موجود نئيں اے تے ایہ نشان غیر سرکاری ا‏‏ے۔ ]]

* [[یوکرین|یوکرائن]] – 24 اگست 1991
* [[بیلاروس|بیلاروس / بیلیروسیا]] ۔ 25 اگست 1991
* [[مالدووا|مالڈووا]] ۔27 اگست 1991
* [[کرغیزستان|کرغیزیہ]] ۔31 اگست 1991
* [[ازبکستان]] - یکم ستمبر 1991
* ''[[جمہوریہ نگورنو کاراباخ|جمہوریہ ناگورنو - کارابخ]]'' – 2 ستمبر 1991
* [[تاجکستان]] ۔ 9 ستمبر 1991
* [[آرمینیا]] (موثر) – 21 ستمبر 1991
* [[آذربائیجان]] ۔ 18 اکتوبر 1991
* [[ترکمانستان]] – 27 اکتوبر 1991
* ''[[چیچن جمہوریہ اشکیریہ|چیچن جمہوریہ ایچیریا]]'' ۔ 1 نومبر 1991
* ''[[جنوبی اوسیشیا|جنوبی اوسیٹیا]]'' ۔ 28 نومبر 1991
* [[روس|روسی ایس ایف ایس آر]] – 12 دسمبر 1991 ( [[روس|روسی ایس ایف ایس آر]] دے سپریم سوویت نے بیلوازہ معاہداں د‏‏ی باضابطہ طور اُتے توثیق د‏‏ی ، 1922 دے یونین معاہدے تو‏ں دستبردار ہوک‏ے روسی سوپائین نو‏‏ں روس دے اعلیٰ سوویت یونین تو‏ں واپس بلا لیا )۔
* [[قازقستان]] ۔ 16 دسمبر 1991

== میراث ==
[[فائل:2018-05-09. День Победы в Донецке f171.jpg|thumb| [[دونیتسک|ڈونیٹسک]] وچ روس نواز علیحدگی پسنداں نے 9 مئی 2018 نو‏‏ں [[نازی جرمنی]] اُتے سوویت فتح دا جشن منایا ]]

[[آرمینیا|آرمینیا وچ ]] ، 12٪ جواب دہندگان نے کہیا کہ یو ایس ایس آر دے خاتمے نے چنگا کم کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ 66٪ نے کہیا کہ اس تو‏ں نقصان ہويا ا‏‏ے۔ [[کرغیزستان|کرغزستان وچ ]] ، 16 فیصد جواب دہندگان دا کہنا سی کہ سوویت یونین دے خاتمے نے چنگا کم کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ 61 فیصد نے کہیا کہ اس تو‏ں نقصان ہويا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Former Soviet Countries See More Harm From Breakup|url=https://news.gallup.com/poll/166538/former-soviet-countries-harm-breakup.aspx|publisher=Gallup|date=19 December 2013}}&lt;/ref&gt; جدو‏ں تو‏ں یو ایس ایس آر دے خاتمے دے بعد ، لیواڈا سنٹر دے ذریعہ سالانہ پولنگ تو‏ں ایہ ظاہر ہويا اے کہ روس د‏‏ی 50 فیصد تو‏ں زیادہ آبادی اس دے خاتمے اُتے افسوس دا اظہار کردی اے ، اس وچ صرف اک استثناء اے جو 2012 وچ سی۔ 2018 دے لیواڈا سنٹر سروے وچ دسیا گیا کہ 66٪ روسیاں نے سوویت یونین دے خاتمے اُتے افسوس دا اظہار کيت‏‏ا۔ 2014 دے سروے دے مطابق ، روس دے 57 فیصد شہریاں نے سوویت یونین دے خاتمے اُتے افسوس دا اظہار کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ 30 فیصد لوکاں نے کہیا کہ اوہ ایسا نئيں کردے ني‏‏‏‏ں۔ عمر رسیدہ افراد چھوٹے روسیاں د‏‏ی نسبت زیادہ پرانی گل کردے سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://en.ria.ru/russia/20140115/186524071/Over-Half-of-Russians-Regret-Loss-of-Soviet-Union.html|title=Over Half of Russians Regret Loss of Soviet Union|last=Sputnik|date=January 15, 2014|website=ria.ru}}&lt;/ref&gt; یوکرین وچ پنجاہ فیصد جواب دہندگان نے فروری 2005 وچ ہونے والے ايس‏ے طرح دے سروے وچ کہیا سی کہ انہاں نو‏ں سوویت یونین دے ٹُٹ جانے اُتے افسوس ا‏‏ے۔ اُتے ، ايس‏ے طرح دے سروے وچ 2016 وچ کیہ گیا سی ، جس وچ صرف 35٪ یوکرین باشندے ہی سوویت یونین دے خاتمے اُتے افسوس دا اظہار کردے سن تے 50٪ اس اُتے افسوس نئيں کردے سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://ratinggroup.ua/research/ukraine/c910ad1d40079f7a2a28377c27494738.html/|title=Динаміка ностальгії за СРСР|website=ratinggroup.ua}}&lt;/ref&gt; 25 جنوری 2016 نو‏‏ں ، روس دے صدر [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن]] نے [[ولادیمیر لینن]] تے انہاں دے انفرادی جمہوریہ دے سوویت یونین دے ٹوٹنے دے لئی سیاسی علیحدگی دے حق د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی حمایت کيتی۔ &lt;ref name=&quot;lenin&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://m.sputniknews.com/politics/20160125/1033697183/putin-lenin-destroed-ussr.html|title=Putin: Lenin's Ideas Destroyed USSR by Backing Republics Right to Secession|date=January 25, 2016|website=sputniknews.com|accessdate=January 26, 2016}}&lt;/ref&gt;

سوویت یونین دے خاتمے دے بعد دے اقتصادی تعلقات د‏‏ی خرابی وچ اک شدید اقتصادی بحران تے تباہ کن زوال د‏‏ی وجہ تو‏ں [[معیار زندگی]] وچ [[سوویت ریاستاں|سوویت یونین ریاستاں]] تے سابق [[مشرقی اتحاد|مشرقی بلاک]] ، &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/966616.stm &quot;Child poverty soars in eastern Europe&quot;], BBC News, October 11, 2000&lt;/ref&gt; تو‏ں وی بدتر سی جس [[کساد عظیم|عظیم کساد بازاری]] .&lt;ref&gt;[http://worldbank.org/transitionnewsletter/janfeb2002 &quot;What Can Transition Economies Learn from the First Ten Years? A New World Bank Report&quot;] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120530044004/http://worldbank.org/transitionnewsletter/janfeb2002 |date=2012-05-30}}, ''Transition Newsletter'', World Bank, [http://www.k-a.kg/?nid=5&amp;value=6 K-A.kg]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Russia&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/2000/10/08/books/who-lost-russia.html &quot;Who Lost Russia?&quot;], ''The New York Times'', October 8, 2000&lt;/ref&gt; [[غربت]] تے معاشی عدم مساوات وچ 1988–1989 تے 1993–1995 دے درمیان اضافہ ہويا ، [[جینی عددی سر|جینی تناسب وچ ]] تمام سابقہ سوشلسٹ ملکاں دے اوسطا 9 پوائنٹس [[جینی عددی سر|کا]] اضافہ ہويا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=NgZpDQAAQBAJ&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA222#v=onepage|title=The Great Leveler: Violence and the History of Inequality from the Stone Age to the Twenty-First Century|last=Scheidel|first=Walter|publisher=[[مطبع جامعہ پرنسٹن]]|year=2017|isbn=978-0-691-16502-8|location=|page=222|author-link=Walter Scheidel}}&lt;/ref&gt; 1998 وچ روس دے مالی بحران تو‏ں پہلے ہی ، روس د‏‏ی جی ڈی پی 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ اس تو‏ں نصف سی۔ سرد جنگ دے خاتمے دے بعد د‏‏ی دہائیاں وچ ، کمیونسٹ دے بعد دے صرف پنج یا چھ ریاستاں ہی دولت مند سرمایہ دار مغرب وچ شامل ہونے دے راستے اُتے گامزن نيں جدو‏ں کہ بیشتر پِچھے پڑ رہیاں نيں ، کچھ اس حد تک کہ اس وچ پنجاہ سال لگاں گے جتھ‏ے تک اوہ کمیونزم دے خاتمے تو‏ں پہلے سن اوتھ‏ے پہنچاں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://www.dukeupress.edu/red-hangover|title=Red Hangover: Legacies of Twentieth-Century Communism|last=Ghodsee|first=Kristen|date=2017|publisher=[[Duke University Press]]|isbn=978-0-8223-6949-3|location=|pages=63–64|author-link=Kristen Ghodsee}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|doi=10.1080/05775132.2015.1012402|title=After the Wall Fell: The Poor Balance Sheet of the Transition to Capitalism|journal=[[Challenge (economics magazine)|Challenge]]|volume=58|issue=2|pages=135–138|last=Milanović|first=Branko|author-link=Branko Milanović}}&lt;/ref&gt; ماہر معاشیات اسٹیون روزفیلڈ دے 2001 دے مطالعے وچ ، اس نے حساب دتا کہ اوتھ‏ے 3.4 موجود نيں &amp;nbsp; 1990 تو‏ں 1998 تک روس وچ ملین پہلے از وقت اموات ، جس دا اوہ جزوی طور اُتے واشنگٹن اتفاق رائے دے نال سامنے آنے والی &quot;شاک تھراپی&quot; اُتے الزامات لگاندے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|last=Rosefielde|first=Steven|date=2001|title=Premature Deaths: Russia's Radical Economic Transition in Soviet Perspective|url=|journal=[[Europe-Asia Studies]]|volume=53|issue=8|pages=1159–1176|doi=10.1080/09668130120093174}}&lt;/ref&gt;

1959 دے کچن مباحثے وچ [[نکیندا خروشچیف|نکیندا خروش شیف]] نے دعوی کيت‏‏ا سی کہ اس وقت دے امریکی نائب صدر [[رچرڈ نکسن]] دے پو‏تے پوتاں د‏‏ی کمیونزم دے تحت زندگی بسر کرن گے تے نکسن نے دعویٰ کيت‏‏ا سی کہ خروش شیف دے پو‏تے پو‏تے آزادی دے نال زندگی بسر کرن گے۔ 1992 دے اک انٹرویو وچ ، نکسن نے تبصرہ کيت‏‏ا کہ مباحثے دے وقت ، انہاں نو‏ں یقین سی کہ خروشچیف دا دعویٰ غلط سی ، لیکن نکسن نو‏‏ں اس گل دا یقین نئيں سی کہ انہاں دا اپنا دعوی درست سی۔ نکسن نے کہیا کہ واقعات تو‏ں ثابت ہويا اے کہ اوہ واقعتا ٹھیک اے کیونجے خروش شیف دے پو‏تے ہن آزادی د‏‏ی زندگی بسر کردے سن ، اس دا حوالہ دیندے ہوئے اس نے حالیہ سوویت یونین دے خاتمے دا اعلان کيت‏‏ا سی۔ خروش شیف دا بیٹا سرگئی خروشیف قدرتی نوعیت دا امریکی شہری سی۔

=== اقوام متحدہ د‏‏ی رکنیت ===
24 دسمبر 1991 نو‏‏ں اک خط وچ ، [[صدر روس|روسی فیڈریشن دے صدر]] ، بورس یلتسن نے [[سیکرٹری جنرل اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل]] نو‏‏ں مطلع کيت‏‏ا کہ سلامتی کونسل وچ سوویت یونین د‏‏ی رکنیت تے اقوام متحدہ دے ہور تمام اعضاء دے نال روسی فیڈریشن دے ذریعہ ایہ کم جاری ا‏‏ے۔ دولت مشترکہ دے آزاد ریاستاں دے 11 ممبر ملکاں د‏‏ی حمایت۔

پر ، [[بیلاروسی سوویت اشتراکی جمہوریہ|بیلیورشین سوویت سوشلسٹ جمہوریہ]] تے [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ|یوکرین سوویت سوشلسٹ جمہوریہ]] پہلے ہی 24 اکتوبر 1945 نو‏‏ں سوویت یونین دے نال مل ک‏ے اقوام متحدہ وچ بطور اصل ممبران وچ شامل ہوچکے سن ۔ آزادی دے اعلان دے بعد ، یوکرائن د‏‏ی سوویت سوشلسٹ جمہوریہ نے اپنا ناں 24 اگست 1991 نو‏‏ں [[یوکرین|یوکرائن]] رکھ دتا تے 19 ستمبر 1991 نو‏‏ں ، بیلاروس سوویت سوشلسٹ جمہوریہ نے اقوام متحدہ نو‏‏ں آگاہ کيت‏‏ا کہ اس نے اپنا ناں بدل ک‏ے [[بیلاروس|بیلاروس رکھیا اے ]] ۔

سابق سوویت جمہوریہ تو‏ں قائم ہور بارہ آزاد ریاستاں نو‏‏ں اقوام متحدہ وچ داخل کيت‏‏ا گیا:

* 17 ستمبر 1991: ایسٹونیا ، لیٹویا ، تے لتھوانیا
* 2 مارچ 1992: آرمینیا ، آذربائیجان ، قازقستان ، کرغیزستان ، مالڈووا ، تاجکستان ، ترکمنستان تے ازبکستان
* 31 جولائ‏ی 1992: جارجیا

== تریخ نگاری وچ سوویت تحلیل د‏‏ی وضاحت ==
سوویت تحلیل تو‏ں متعلق ہسٹو گرافی دا تقریبا دو گروپاں وچ درجہ بندی کيت‏‏ا جاسکدا اے ، یعنی جان بجھ کر اکاؤنٹ تے [[ساختیات|ڈھانچے دے]] حساب تاں۔

انٹرنیشلسٹ اکاؤنٹس دا دعوی اے کہ سوویت دا خاتمہ ناگزیر نئيں سی تے اس د‏ی وجہ مخصوص افراد (عام طور اُتے گورباچوف تے یلٹسن) د‏‏ی پالیسیاں تے فیصلےآں دا نتیجہ سی۔ جان بجھ کر لکھنے د‏‏ی اک خصوصیت مؤرخ آرچی براؤن د‏‏ی ''گورباچوف فیکٹر اے '' ، جو کہندی اے کہ گھٹ تو‏ں گھٹ 1985–1988 دے دور وچ گورباچوف سوویت سیاست د‏‏ی اصل طاقت سی تے اس دے بعد وی وڈے پیمانے اُتے سیاسی اصلاحات تے پیشرفتاں د‏‏ی پیش کش کيتی گئی جس د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ اس د‏ی قیادت کيت‏ی جائے۔ تقریبات.&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/gorbachevfactor00brow_0|title=The Gorbachev Factor|last=Brown|first=Archie|publisher=Oxford University Press|year=1997|isbn=978-0-19-288052-9|location=Oxford|pages=|quote=|via=}}&lt;/ref&gt; ایہ د‏‏ی پالیسیاں د‏‏ی خاص طور اُتے سچ سی ''[[پیریستروئیکا|پیریسترائیکا]]'' تے ''[[گلاسنوست]]'' ، مارکیٹ دے اقدامات تے خارجہ پالیسی دے ماہر سیاسیات طور موقف جارج بریسلوئر ، تائید کيت‏ی گئی اے لیبل گورباچوف اک &quot;واقعات دا آدمی.&quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Gorbachev and Yeltsin as Leaders|last=Breslauer|first=George|publisher=Cambridge University Press|year=2002|isbn=978-0-521-89244-5|location=Cambridge|pages=274–275|quote=|via=}}&lt;/ref&gt; تھوڑا سا مختلف رگ وچ ، ڈیوڈ کوٹز تے فریڈ ویر نے ایہ دعوی کيت‏‏ا اے کہ سوویت اشرافیہ قوم پرستی تے سرمایہ داری دوناں نو‏ں فروغ دینے دے ذمہ دار سن جس تو‏ں اوہ ذا‏تی طور اُتے فائدہ اٹھاسکدے نيں (اس گل دا انہاں دا مابعد دے اعلیٰ معاشی تے سیاسی مراکز وچ مسلسل موجودگی تو‏ں وی ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔ سوویت جمہوریہ) &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|last=Kotz, David and Fred Weir|title=The Collapse of the Soviet Union was a Revolution from Above|url=|journal=The Rise and Fall of the Soviet Union|volume=|pages=155–164}}&lt;/ref&gt;

اس دے برعکس ، ڈھانچہ سازی دے کھاندے اک زیادہ عارضی نظریہ اپنا‏تے نيں جس وچ سوویت تحلیل گہری جڑاں والے ساختی امور دا نتیجہ سی ، جس نے &quot;ٹائم بم&quot; بنایا سی۔ مثال دے طور اُتے ، ایڈورڈ واکر نے استدلال کيت‏‏ا اے کہ جدو‏ں کہ اقلیتاں د‏‏ی قومیتاں نو‏‏ں یونین د‏‏ی سطح اُتے اقتدار تو‏ں انکار کيت‏‏ا گیا سی ، معاشرتی جدیدیت د‏‏ی ثقافتی طور اُتے غیر مستحکم شکل دا سامنا کرنا پيا سی تے روس د‏‏ی اک خاص مقدار تو‏ں مشروط سی ، اوہ بیک وقت متعدد پالیسیاں دے ذریعہ تقویت پا رہے سن ۔ سوویت حکومت (مثلا سودیشیکرن قیادت کی، مقامی زباناں دے لئی حمایت، وغیرہ) وچ وقت دے نال ہوش قوماں پیدا ہويا. ہور برآں ، سوویت یونین دے وفاقی نظام د‏‏ی بنیادی جواز خرافات - ایہ اتحادی لوکاں د‏‏ی اک رضاکارانہ تے باہمی اتحاد سی جس نے علیحدگی / آزادی دے کم نو‏‏ں آسان بنایا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/dissolutionsover00walk|title=Dissolution: Sovereignty and the Breakup of the Soviet Union|last=Edward|first=Walker|publisher=Rowman &amp; Littlefield Publishers|year=2003|isbn=978-0-7425-2453-8|location=Oxford|pages=|quote=|via=}}&lt;/ref&gt; 25 جنوری 2016 نو‏‏ں ، روسی صدر [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن]] نے اس خیال د‏‏ی حمایت کردے ہوئے ، لینن د‏‏ی سوویت جمہوریہ دے لئی علیحدگی دے حق د‏‏ی حمایت نو‏‏ں &quot;تاخیر تو‏ں متعلق اک بم&quot; قرار دتا۔ &lt;ref name=&quot;lenin&quot;/&gt;

== ہور ویکھو ==
{{Div col}}
* [[یوگوسلاویہ د‏‏ی تحلیل]]
* [[چیکوسلواکيت‏‏ا د‏‏ی تحلیل]]
* [[جرمن اتحاد مکرر]]
* [[تریخ سوویت اتحاد (1982–91)]]
* [[روس د‏‏ی تریخ (1991–تا حال)]]
* [[سوویت تحلیل د‏‏ی پیش گوئیاں]]
{{Div col end}}

== نوٹ ==
{{حوالے|group=lower-alpha}}

== حوالے ==
{{حوالے}}

== ہور پڑھو ==

{{refbegin|30em}}
* {{cite book |last1=BOUGHTON |first1=J. M. |title=Tearing Down Walls. The International Monetary Fund 1990 |date=1999  |publisher=[[بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ]]|pages=349–408 |chapter=After the fall: building nations out of the Soviet Union|chapter-url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/history/2012/pdf/c8.pdf|accessdate=}}
* Aron, Leon. ''Boris Yeltsin : A Revolutionary Life''. Harper Collins (2000). {{ISBN|0-00-653041-9}}
* {{cite journal |last1=Aron |first1=Leon Rabinovich |title=The &quot;Mystery&quot; of the Soviet Collapse |journal=Journal of Democracy |date=25 April 2006 |volume=17 |issue=2 |pages=21–35 |doi=10.1353/jod.2006.0022 |url=https://contact.iet.ru/files/text/guest/Aron/2006_17.pdf |accessdate=23 September 2018 |language=en |issn=1086-3214 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923200627/https://contact.iet.ru/files/text/guest/Aron/2006_17.pdf |archive-date=September 23, 2018 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180923200627/https://contact.iet.ru/files/text/guest/Aron/2006_17.pdf |date=23 September 2018 }}
* {{cite journal |last1=Beissinger |first1=Mark R. |s2cid=46642309 |title=Nationalism and the Collapse of Soviet Communism |journal=Contemporary European History |date=2009 |volume=18 |issue=3 |pages=331–347 |doi=10.1017/S0960777309005074 |jstor = 40542830 |language=en |issn=1469-2171}}
* [[Archie Brown|Brown, Archie]]. ''The Gorbachev Factor.'' Oxford University Press (1997). {{ISBN|978-0-19288-052-9}}.
* {{cite journal |last1=Cohen |first1=Stephen F. |authorlink1=Stephen F. Cohen |title=Was the Soviet System Reformable? |journal=Slavic Review |date=27 January 2017 |volume=63 |issue=3 |pages=459–488 |doi=10.2307/1520337 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/slavic-review/article/abstracts/ADA2625B6EEA4035C6B77383D41730F9 |accessdate=23 September 2018 |language=en |issn=0037-6779 |jstor=1520337 }}
* Crawshaw, Steve. ''Goodbye to the USSR: The Collapse of Soviet Power''. Bloomsbury (1992). {{ISBN|0-7475-1561-1}}
* {{cite journal |ref=Dallin2013 |last1=Dallin |first1=Alexander |title=Causes of the Collapse of the USSR |journal=Post-Soviet Affairs |date=October 1992 |volume=8 |issue=4 |pages=279–302  |doi=10.1080/1060586X.1992.10641355 |language=en |issn=1060-586X}}
* Dawisha, Karen &amp; Parrott, Bruce (Editors). &quot;Conflict, cleavage, and change in Central Asia and the Caucasus&quot;. Cambridge University Press (1997). {{ISBN|0-521-59731-5}}
* [[Thomas de Waal|de Waal, Thomas]]. ''Black Garden''. NYU (2003). {{ISBN|0-8147-1945-7}}
* Efremenko, Dmitry. ''Perestroika and the 'Dashing Nineties': At the Crossroads of History'' // [http://inion.ru/site/assets/files/3500/2019_ss_rossiiskie_geostrategicheskie_imperativy.pdf ''Russian Geostrategic Imperatives: Collection of essays''] / Russian Academy of Sciences. Institute of Scientific Information for Social Sciences. – Moscow, 2019. - pp.&amp;nbsp;112–126.
* [[میخائل گورباچوف]]. ''Memoirs''. Doubleday (1995). {{ISBN|0-385-40668-1}}
* Gvosdev, Nikolas K., ed. ''The Strange Death of Soviet Communism: A Post-Script''. Transaction Publishers (2008). {{ISBN|978-1-41280-698-5}}
* Kotz, David, and Fred Weir. “The Collapse of the Soviet Union was a Revolution from Above.” In ''The Rise and Fall of the Soviet Union'', edited by Laurie Stoff, 155–164. Thomson Gale (2006).
* {{cite journal |ref=Mayer2002 |last1=Mayer |first1=Tom |title=The Collapse of Soviet Communism: A Class Dynamics Interpretation |journal=Social Forces |date=1 March 2002 |volume=80 |issue=3 |pages=759–811 |doi=10.1353/sof.2002.0012 |url=https://muse.jhu.edu/article/32075/summary |accessdate=23 September 2018 |layurl=https://elibrary.ru/item.asp?id=4371104 |language=en |issn=0037-7732 |jstor=3086457 |citeseerx=10.1.1.846.4133 |hdl=hein.journals/josf80 }}
* {{cite book|first=Chris|last=Miller|title=The Struggle to Save the Soviet Economy: Mikhail Gorbachev and the Collapse of the USSR|url=https://books.google.com/books?id=CIkwDAAAQBAJ|date=13 October 2016|publisher=University of North Carolina Press|isbn=978-1-4696-3018-2}}
* [[Conor O'Clery|O'Clery, Conor]]. ''Moscow December 25, 1991: The Last Day of the Soviet Union''. Transworld Ireland (2011). {{ISBN|978-1-84827-112-8}}
* {{cite journal |last1=Segrillo |first1=Angelo |authorlink1=Angelo Segrillo |title=The Decline of the Soviet Union: A Hypothesis on Industrial Paradigms, Technological Revolutions and the Roots of Perestroika |journal=LEA Working Paper Series |date=December 2016 |issue=2 |pages=1–25 |url=http://lea.vitis.uspnet.usp.br/arquivos/artthedeclineofthesovietunionversionforLEAsite.pdf |accessdate=23 September 2018 |quote= }}
* [[Serhii Plokhii|Plokhy, Serhii]]. ''The Last Empire: The Final Days of the Soviet Union''. Oneworld (2014). {{ISBN|978-1-78074-646-3}}
* Strayer, Robert. ''Why Did the Soviet Union Collapse? Understanding Historical Change''. M. E. Sharpe (1998). {{ISBN|978-0-76560-004-2}}
* Suny, Ronald. ''Revenge of the Past: Nationalism, Revolution, and the Collapse of the Soviet Union''. Stanford University Press (1993). {{ISBN|978-0-80472-247-6}}
* Walker, Edward W. ''Dissolution: Sovereignty and the Breakup of the Soviet Union''. Rowman &amp; Littlefield Publishers (2003). {{ISBN|978-0-74252-453-8}}
{{refend}}

== باہرلے جوڑ ==

* [https://www.theatlantic.com/infocus/2011/12/20-years-since-the-fall-of-the-soviet-union/100214/ یو ایس ایس آر دے زوال د‏‏ی تصاویر فوٹو جرنلسٹ ایلائن پیری ہووسی د‏‏ی ، جو انہاں واقعات دے پہلے ہتھ دے گواہ ني‏‏‏‏ں۔]
* [http://library.gwu.edu/ead/ms2203.xml جیمز ہرشبرگ دے پوسٹر جمع کرنے] ، اسپیشل کلیکشن ریسرچ سنٹر ، دتی اسٹیل تے میلون گیل مین لائبریری ، جارج واشنگٹن یونیورسٹی دے [http://library.gwu.edu/ead/ms2203.xml لئے رہنما] ۔ اس مجموعے وچ مشرقی یورپ وچ کمیونزم دے خاتمے تے سوویت یونین دے ٹوٹنے دے دوران سابق سوویت یونین تے یورپ (خصوصا particularly مشرقی یورپ) وچ بدلدی معاشرتی تے سیاسی سبھیاچار د‏‏ی دستاویزات والے پوسٹرز ني‏‏‏‏ں۔ اس مجموعہ وچ شائع ہونے والے پوسٹراں دا اک اہ‏م حصہ 1999 وچ گیلمین لائبریری وچ منعقدہ نمائش وچ &quot;الوداع کامریڈ: '989 دے انقلاب تو‏ں امیجز د‏‏ی اک نمائش تے کمیونزم دے خاتمے&quot; دے عنوان تو‏ں استعمال ہويا سی۔
* [https://web.archive.org/web/20081122005246/http://www.thoughtequity.com/video/clip/5110171AA3013_047.do 25 دسمبر 1991 نو‏‏ں سوویت پرچم نو‏‏ں تھلے کرنا]
* [https://web.archive.org/web/20120312181034/http://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552494/browse?type=title ڈین پیٹر کروگ خارجہ امور ڈیجیٹل آرکائیوز] تو‏ں [https://web.archive.org/web/20121215042851/http://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552510 یو ایس ایس آر دے خاتمے اُتے امریکی ردعمل]
* {{حوالہ ویب|last=Miller|first=Chris|title=The Struggle to Save the Soviet Economy|url=https://www.c-span.org/video/?424370-2/chris-miller-discusses-struggle-save-soviet-economy|publisher=C-Span|date=March 5, 2017}}
{{Cold War}}
{{Eastern Bloc}}
{{1991 Independence of Ukraine}}
{{Fall of Communism}}
{{Soviet Union topics}}
{{Commonwealth of Independent States}}
{{Russia topics}}
{{United States topics}}
{{Nagorno-Karabakh Conflict}}
{{Boris Yeltsin}}
{{Secession in Countries}}

{{authority control}}
[[گٹھ:تحلیل دیس]]
[[گٹھ:1991ء وچ بین الاقوامی تعلقات]]
[[گٹھ:روس وچ 1991ء]]
[[گٹھ:1991ء وچ سیاست]]
[[گٹھ:سوویت اتحاد وچ 1991ء]]
[[گٹھ:سوویت اتحاد وچ 1980ء د‏‏ی دہائی]]
[[گٹھ:مضامین جنہاں وچ روسی بولی دا متن شامل اے ]]
[[گٹھ:سوویت یونین]]</text>
      <sha1>1e4h67kwxgfhsxzh1ek73v3zz2p34o7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ترکی دا شمال مشرقی شام اُتے حملہ،۲۰۱۹</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90424</id>
    <revision>
      <id>707638</id>
      <parentid>706608</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T15:17:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>707638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="287851" sha1="rfhw40glviflhgn0nq2spve8vgxuso0" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict|conflict=2019 Turkish offensive into north-eastern Syria|commander3=|notes={{Note label|deaths|a}} Two additional Turkish soldiers were killed in the area of [[Operation Olive Branch]] in northwestern Syria,&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-syria-security-turkey-attacks-idUSKBN1WQ26W|title=Two Turkish soldiers killed in Kurdish militant attack in Syria: ministry|date=11 October 2019|via=reuters.com|newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt; which are counted in the toll provided by some media outlets.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://apnews.com/27efe7695c1f434da1366786ad70f13a|title=Turkish soldier killed by roadside bomb in northeast Syria|date=4 November 2019}}&lt;/ref&gt;|casualties3=146 civilians killed in Syria by TAF and SNA&lt;ref name=&quot;30days&quot; /&gt; and 1 civilian killed in Syria by SDF (per SOHR)&lt;ref name=&quot;auto11&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=143248|title=About 10 citizens were killed or injured due to rocket shelling carried out by the forces of &quot;Jarabulus Military Council&quot; on the city of Jarabulus north-east of Aleppo|date=10 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;73 civilians killed in Syria by SDF (per Turkey)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/car-bomb-in-syrian-border-town-tal-abyad-kills-13-today-2019-11-02/|title=Car bomb in Syrian border town kills 13|website=cbsnews.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.trtworld.com/middle-east/car-bomb-attack-kills-at-least-eight-civilians-in-syria-s-tal-abyad-31269|title=Car bomb attack kills at least eight civilians in Syria's Tal Abyad}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/11/blasts-kill-6-syrian-town-turkey-191111154834074.html|title=Three blasts kill at least 6 in Syrian town near Turkey|website=aljazeera.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://www.rte.ie/news/world/2019/1116/1091318-bomb-kills-scores-in-northern-syria/|title=19 killed in car bombing in northern Syria|journal=RTÉ News|date=16 November 2019|via=www.rte.ie}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-syria-security-idUSKBN1XX0BS|title=Car bomb kills at least 10 people near Syria's border with Turkey|date=23 November 2019|via=www.reuters.com|newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-car-bomb-kills-at-least-17-people-in-northeastern-syria-turkish/|title=Car bomb kills at least 17 people in northeastern Syria, Turkish ministry says|date=26 November 2019|website=The Globe and Mail}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;522 civilians killed in Syria by Turkey (per SDF)&lt;ref name=&quot;balance2019&quot; /&gt;&lt;br /&gt;22 civilians killed in Turkey by SDF shelling (per Turkey)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/politics/1-230-terrorists-neutralized-in-nsyria-op-president/1655721|title=1,230 terrorists neutralized in N.Syria op: President|website=aa.com.tr}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;300,000+ civilians displaced (per SOHR)&lt;ref name=&quot;auto15&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=144078|title=Turkish military operation east Euphrates kills more than 70 civilians so far and forces nearly 300 thousand people to displace from their areas|date=16 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50020829|title=100,000 flee as Turkey steps up Syria offensive|date=11 October 2019|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;|casualties2='''Per SOHR:'''&lt;ref name=&quot;syriahr347802&quot; /&gt;&lt;br /&gt;{{flagicon image|De facto SA-NES Flag.svg}} 445 killed&lt;br /&gt;{{flagicon image|Flag of Syria.svg}} 29 killed
----
'''Per SDF:'''&lt;br /&gt;{{flagicon image|De facto SA-NES Flag.svg}} 508 killed, 1,547 wounded, 73 captured&lt;ref name=&quot;balance2019&quot;&gt;{{Cite web|url=https://anfenglish.com/rojava-syria/sdf-balance-sheet-of-war-and-resistance-for-2019-40551|title=SDF balance sheet of war and resistance for 2019|website=www.anfenglish.com}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{flagicon|Syria}} 25 killed&lt;ref&gt;3 killed (16 Oct.),[https://hawarnews.com/en/haber/turkeys-gangs-attack-ain-issa-3-syrian-regimes-elements-killed-h12178.html] 1 killed (17 Oct.),[https://hawarnews.com/en/haber/occupations-aerial-bombardment-killed-regimes-soldier-wounded-12-in-ain-issa-h12238.html] 5 killed (9 Nov.),[http://hawarnews.com/en/haber/member-of-syrian-regime-killed-in-occupation-mercenaries-shelling-h12617.html][https://hawarnews.com/en/haber/3-regime-members-killed-4-others-injured-in-tal-tamr-countryside-h12624.html][https://hawarnews.com/en/haber/two-senior-officers-injured-one-element-killed-another-was-injured-in-zarkan-countryside-h12625.html] 5 killed (10 Nov.),[https://www.hawarnews.com/en/haber/on-the-32nd-day-massive-attacks-by-turkish-drones-killing-5-and-wounding-26-regime-forces-h12642.html] 1 killed (11 Nov.),[https://www.hawarnews.com/tr/mobile/?title=turk-devleti-ceteleri-gir-spde-suriye-askerlerine-saldirdi-1-asker-yasamini-yitirdi-5-asker-yaralandi&amp;page=haber&amp;ID=20551] 1 killed (15 Nov.),[https://www.hawarnews.com/tr/mobile/?title=til-menaxda-1-rejim-askeri-yasamini-yitirdi&amp;page=haber&amp;ID=20746] 6 killed (21 Nov.),[https://www.hawarnews.com/tr/mobile/?title=qsd-isgal-saldirilarinin-devam-ettigini-acikladi&amp;page=haber&amp;ID=20967] 2 killed (2 Dec.),[https://www.hawarnews.com/tr/mobile/?title=eyn-saya-kapsamli-saldirilar-2-suriye-askeri-yasamini-yitirdi&amp;page=haber&amp;ID=21375] 1 killed (3 Dec.),[https://www.hawarnews.com/tr/mobile/?title=isgalcilerin-sihalari-rejim-askerlerinin-aracini-vurdu-bir-asker-oldu&amp;page=haber&amp;ID=21411] total of 25 reported killed&lt;/ref&gt;
----
'''Per Turkey:'''&lt;br /&gt;{{flagicon image|De facto SA-NES Flag.svg}} 1,313 killed, wounded or captured&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/analysis/analysis-turkey-s-strategy-of-multiple-priority-in-its-war-on-terror/1690260|title=ANALYSIS – Turkey's Strategy of Multiple Priority in its war on terror|website=aa.com.tr}}&lt;/ref&gt;|casualties1='''Per [[Syrian Observatory for Human Rights|SOHR]]:'''&lt;ref name=&quot;syriahr347802&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.syriahr.com/?p=347802 |language=ar-sy|publisher=Syria Observatory on Human Rights |script-title=ar:قوات سوريا الديمقراطية تواصل تمشيط القرى والمواقع التي تقدمت إليها الفصائل الموالية لتركيا بأطراف عين عيسى|date=24 November 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{flagicon image|Flag of the Syrian revolution.svg}} 355 killed&lt;br /&gt;{{flagdeco|Turkey}} 11 killed
----
'''Per Turkey:'''&lt;br /&gt;{{flagicon image|Flag of the Syrian revolution.svg}} 251 killed, 760 wounded, 1 missing&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/251-sna-martyred-fighting-ypg-pkk-terrorists-in-nsyria/1664450|title=251 SNA martyred fighting YPG/PKK terrorists in N.Syria|website=aa.com.tr}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{flagdeco|Turkey}} 16 killed (1 non-combat),{{Ref label|deaths|a}} 164 wounded&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/tr/baris-pinari-harekati/bakan-akar-yasaklanan-hicbir-muhimmati-veya-kimyasal-silahi-kullanmadik/1651521|title=Bakan Akar: Yasaklanan hiçbir mühimmatı veya kimyasal silahı kullanmadık|website=aa.com.tr}}&lt;br /&gt;[http://www.hurriyetdailynews.com/turkish-soldier-killed-by-accident-in-n-syria-149072 Turkish soldier killed by accident in N Syria]&lt;br /&gt;[https://www.dailysabah.com/war-on-terror/2019/11/28/2-soldiers-killed-in-ypg-attack-in-se-turkey 2 soldiers killed in YPG attack in SE Turkey]&lt;br /&gt;[https://www.aa.com.tr/en/middle-east/2-turkish-soldiers-martyred-in-terrorist-attacks/1661823 2 Turkish soldiers martyred in terrorist attacks]&lt;/ref&gt;|strength3=|strength2={{flagicon image|De facto SA-NES Flag.svg}} Unknown&lt;br /&gt;{{flagicon image|Flag of Syria.svg}} {{circa}} 4,000–10,000&lt;ref name=&quot;return&quot; /&gt;|strength1={{flagicon|Turkey}} 15,000&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5da346099a79477783628983?from=newsfeed|archive-url=https://web.archive.org/web/20191013163557/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5da346099a79477783628983?from=newsfeed|url-status=dead|archive-date=13 October 2019|title=Пентагон заявил об отсутствии у США обязательств воевать за курдов :: Политика :: РБК|date=13 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{flagicon image|Flag of the Syrian revolution.svg}} 14,000&lt;ref name=&quot;aj-turkey-begins&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;rebelgroups&quot; /&gt;|units3=|units2=''See [[Order of battle for the 2019 Turkish offensive into north-eastern Syria#SDF and allied forces|order of battle]]''|units1=''See [[Order of battle for the 2019 Turkish offensive into north-eastern Syria#Turkey and allied forces|order of battle]]''|commander4=|commander2={{flagicon image|De facto SA-NES Flag.svg}} [[Mazloum Abdi]]&lt;br /&gt;(Commander-in-Chief of [[Syrian Democratic Forces]])&lt;br /&gt;{{flagicon image|De facto SA-NES Flag.svg}}{{flagicon image|Infobox Generic SDF MC.png}} Riad Khamis al-Khalaf&lt;br /&gt;([[Tal Abyad Military Council]] Commander)&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Szuba |first1=Jared |title=New Syrian military councils are the SDF's latest push for decentralization |url=https://thedefensepost.com/2019/06/23/syria-sdf-military-councils/ |accessdate=14 October 2019 |work=The Defense Post |date=23 June 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{flagicon image|De facto SA-NES Flag.svg}}{{flagicon image|RasAlAyn MC infobox flag.png|border=}} Imad Meno&lt;br /&gt;([[Serê Kaniyê Military Council]] Commander)&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=ÇAKSU |first1=ERSİN |title=Not a single house captured by the enemy in Serekaniye |url=https://anfenglishmobile.com/rojava-syria/not-a-single-house-captured-by-the-enemy-in-serekaniye-38276 |accessdate=11 October 2019 |work=ANF News |date=11 October 2019 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{flagicon image|De facto SA-NES Flag.svg}}{{flagicon image|Asayish infobox flag.png}} Tolhildan Zagros{{KIA}}&lt;br /&gt;(HAT commander)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://anfenglishmobile.com/rojava-syria/hat-commander-tolhildan-zagros-fell-martyr-in-gire-spi-38669|title=HAT Commander Tolhildan Zagros fell martyr in Girê Spî|website=ANF News}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{flagicon|Syria}} Maj. Gen. Sharif Ahmed {{WIA}}&lt;ref name=&quot;return&quot;&gt;{{Cite news|url=https://mei.edu/publications/return-northeast-syrian-army-deployments-against-turkish-forces |title=Return to the northeast: Syrian Army deployments against Turkish forces |author=Gregory Waters |work=Middle East Institute |date=20 November 2019 | accessdate=21 November 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto21&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.hawarnews.com/en/haber/two-senior-officers-injured-one-element-killed-another-was-injured-in-zarkan-countryside-h12625.html|title=Two senior officers injured, one element killed, another was injured in Zarkan countryside – ANHA &amp;#124; HAWARNEWS &amp;#124; English|website=hawarnews.com}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;(Hasakah Province commander)&lt;br /&gt;{{flagicon|Syria}} Brig. Gen. Aqil Juma'a&lt;ref name=&quot;return&quot; /&gt;&lt;br /&gt;(106th Brigade commander)&lt;br /&gt;{{flagicon|Syria}} Col. Munif Mansour {{WIA}}&lt;ref name=&quot;auto21&quot; /&gt;&lt;br /&gt;(79th Battalion commander)&lt;ref name=&quot;return&quot; /&gt;|width=400px|commander1={{flagdeco|Turkey}} [[Hulusi Akar]]&lt;br /&gt;(Minister of [[Ministry of National Defence (Turkey)|National Defence]])&lt;br /&gt;{{flagdeco|Turkey}} Gen. [[Yaşar Güler]]&lt;br /&gt;(Chief of the [[General Staff of the Republic of Turkey|General Staff]])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.aa.com.tr/tr/turkiye/milli-savunma-bakani-akar-harekat-ile-ilgili-calismalarimiz-devam-ediyor/1606678 |title=Harekat ile ilgili çalışmalarımız devam ediyor |date=9 October 2019 |website=aa.com.tr |language=tr |trans-title=Minister of National Defense Akar: Operations are continuing}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{flagdeco|Turkey}} Brig. Gen. İdris Acartürk&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://odatv.com/suriyeye-ilk-adimi-atan-birligin-komutani-tanidik-cikti-16101952.html|title=Suriye'ye ilk adımı atan birliğin komutanı tanıdık çıktı|website=odatv.com|access-date=2020-10-01|archive-date=2020-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200310132326/https://odatv.com/suriyeye-ilk-adimi-atan-birligin-komutani-tanidik-cikti-16101952.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;([[List of commando units#Turkey|7th Commando Brigade]] Commander)&lt;br /&gt;{{flagdeco|Turkey}} [[Hakan Fidan]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.haberturk.com/son-dakika-hulusi-akar-komuta-kademesi-ve-mit-mustesari-bir-araya-geldi-2530757|title=Kritik Barış Pınarı toplantısı!|website=haberturk.com}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;([[National Intelligence Organization (Turkey)|MİT]] Chief)&lt;br /&gt;{{flagdeco|Syrian Opposition}} Maj. Gen. [[Salim Idris]]&lt;br /&gt;(Minister of Defence)&lt;br /&gt;{{flagdeco|Syrian Opposition}} Maj. Gen. Abu Bakr Sayf&lt;br /&gt;([[Hamza Division (Aleppo)|Hamza Division]] Commander)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.yenisafak.com/en/world/free-syrian-army-ready-for-potential-new-operation-3502338|title=Free Syrian Army ready for potential new operation|website=Yeni Şafak}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{flagdeco|Syrian Opposition}} Lt. Abdullah Halawa&lt;ref name=&quot;auto20&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.almodon.com/arabworld/2019/10/19/نبع-السلام-الجيش-الوطني-يلاحق-مرتكبي-الانتهاكات-ويمنع-التعفيش|title=&quot;نبع السلام&quot;:&quot;الجيش الوطني&quot;يلاحق مرتكبي الانتهاكات..ويمنع التعفيش|first=المدن-عرب|last=وعالم|website=almodon}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;(Hamza Division Commander)&lt;br /&gt;{{flagdeco|Syrian Opposition}} Abu Hatim Sharqa&lt;br /&gt;(Leader of Ahrar al-Sharqiya)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://observers.france24.com/en/20191021-syria-turkey-militia-ahrar-sharqiya-investigation-abuses|title=Images document extrajudicial killings by Turkish-backed militia in Syria|website=The France 24 Observers}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{flagdeco|Syrian Opposition}} Abu Hafs Al-Gharbi {{KIA}}&lt;br /&gt;(Commander of Ahrar Al-Sharqiyah)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=SDF troops kill Turkish-backed militant commander |url=https://www.almasdarnews.com/article/sdf-troops-kill-turkish-backed-militant-commander-in-northern-raqqa/ |access-date=2020-10-01 |archive-date=2020-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201025232/https://www.almasdarnews.com/article/sdf-troops-kill-turkish-backed-militant-commander-in-northern-raqqa/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;|combatant2={{flagicon image|De facto SA-NES Flag.svg}} [[شمالی تے مشرقی شام د‏‏ی خود مختار انتظامیہ]]&lt;ref&gt;{{cite news |first1=Lefteris |last1=Pitarakis |first2=Sarah |last2=El Deeb |title=Turkey Begins an Offensive Against Kurdish Fighters in Syria |url=https://time.com/5696093/turkey-military-kurdish-fighters-syria/ |accessdate=16 October 2019 |work=[[ٹائم (رسالہ)|Time]] |date=9 October 2019 |language=en |archivedate=9 October 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191009155045/https://time.com/5696093/turkey-military-kurdish-fighters-syria/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Rwanduzy |first1=Mohammed |title=Kurds strike deal with Damascus for gov't force entry of north Syria towns: officials |url=https://www.rudaw.net/english/middleeast/syria/131020194 |accessdate=16 October 2019 |work=rudaw.net |date=13 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- DON'T LIST UNITS HERE; SEE &quot;units2&quot; PARAMETER --&gt;&lt;br /&gt;{{flagicon image|International Freedom Battalion original banner.svg}} [[International Freedom Battalion]]&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-10-30|title=The Communist volunteers fighting the Turkish invasion of Syria|url=https://morningstaronline.co.uk/article/f/communist-volunteers-fighting-turkish-invasion-syria|access-date=2020-07-04|website=Morning Star|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{flag|Syria}} (from 13 October 2019)&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Syria's army to deploy along Turkey border as Kurds strike deal |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/10/syrian-army-deploy-turkey-border-orders-pullback-191013191238367.html |work=[[الجزیرہ]]|date=14 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Syrian army to deploy along Turkish border in deal with Kurdish-led forces |url=https://www.reuters.com/article/us-syria-security-government-sdf/syrian-army-to-deploy-along-turkish-border-in-deal-with-kurdish-led-forces-idUSKBN1WS0PF |agency=Reuters |date=13 October 2019}}&lt;/ref&gt;|combatant1={{flag|Turkey}}&lt;br /&gt;{{flagdeco|Syrian opposition}} [[Syrian National Army]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/20191012-rebel-faction-takes-frontline-role-in-turkey-offensive|title=Rebel faction takes frontline role in Turkey offensive|date=12 October 2019|website=France 24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Turkish military, rebels to cross Syrian border 'shortly' |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/10/turkish-military-rebels-cross-syrian-border-shortly-191009062501223.html |publisher=Al-Jazeera |date=9 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Turkey Syria offensive: Dozens killed as assault continues |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50011468 |publisher=BBC News |date=11 October 2019|accessdate=13 October 2019}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- DON'T LIST UNITS HERE; SEE &quot;units1&quot; PARAMETER --&gt;|result=Turkish and Allied victory&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2019/10/22/world/europe/erdogan-putin-syria-cease-fire.html] Putin and Erdogan Announce Plan for Northeast Syria, Bolstering Russian Influence, text: &quot;Erdogan also got most of what he wanted&quot;&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;Partial Syrian Government victory&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50152390 Russia, Turkey and Syrian government on the same page – but for how long?]&lt;/ref&gt;
* 120-hour (5-day) ceasefire, announced by the US and Turkey on 17 October 2019, was partially rejected by the SDF,&lt;ref name=&quot;oc-cease&quot;&gt;{{Cite web |last1=O'Connor |first1=Tom |title=U.S. says it made a &quot;ceasefire&quot; deal in Syria, Turkey and Kurdish forces reject the claim |url=https://www.newsweek.com/us-ceasefire-syria-turkey-kurds-reject-1466068 |website=Newsweek |date=17 October 2019}}&lt;/ref&gt; later on 22 October 2019, Russia and Turkey signed [[Second Northern Syria Buffer Zone|memorandum of understanding]], ceasefire extended by 150 hours, and later made permanent&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/10/full-text-turkey-russia-agreement-northeast-syria-191022180033274.html|title=Full text of Turkey, Russia agreement on northeast Syria|website=aljazeera.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50152235|title=Russia deploys troops to Turkey-Syria border|date=23 October 2019|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;|territory=* [[ترکی مسلح افواج]], [[Syrian National Army]] and their allies capture an area of {{convert|4820|km2}},&lt;ref name=&quot;30days&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.syriahr.com/?p=346094|language=ar-sy|publisher=Syria Observatory on Human Rights |script-title=ar:30 يوما من نبع السلام: &quot;قسد&quot; تخسر نصف مساحة سيطرتها تقريبا.. وروسيا و&quot;النظام&quot; لاعب جديد في الشمال السوري.. وانتهاكات الفصائل التركية تجبر المدنيين على الفرار.. وأكثر من 870 شهيداً وقتيلاً.. وأوضاع إنسانية وصحية كارثية تهدد المنطقة • المرصد السوري لحقوق الإنسان|date=9 November 2019}}&lt;/ref&gt; with 600 settlements,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeteduvar.com.tr/gundem/2019/11/21/hulusi-akar-600-yerlesim-yeri-kontrol-altina-alindi/|title=Akar: 600 yerleşim yeri kontrol altına alındı|website=gazeteduvar.com.tr}}&lt;/ref&gt; including [[راس العین، محافظہ الحسکہ]], [[Tell Abyad]], [[Al-Manajir|Manajir]], [[Suluk, Syria|Suluk]], [[Mabrouka]] and cut the [[M4 Motorway (Syria)|M4 highway]]&lt;ref&gt;[http://www.syriahr.com/?p=342499]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto14&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.syriahr.com/?p=343053 |language=ar-sy|publisher=Syria Observatory on Human Rights |script-title=ar:قوات سوريا الديمقراطية تنسحب من كامل مدينة رأس العين (سري كانييه) • المرصد السوري لحقوق الإنسان|date=20 October 2019}}&lt;/ref&gt;
* [[Syrian Army]] enters [[الرقہ]], [[منبج]], [[الثورہ]], [[کوبانی]], [[Ayn Issa]] and [[Tell Tamer]]&lt;ref name=&quot;auto4&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.syriahr.com/?p=342267 |language=ar-sy|publisher=Syria Observatory on Human Rights |script-title=ar:قوات النظام تبدأ دخول مدينة منبج شمال شرق حلب بالتزامن مع استمرار انسحاب قوات التحالف من المدينة • المرصد السوري لحقوق الإنسان|date=15 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-enters-strategic-city-in-al-raqqa-with-heavy-equipment-video/|title=Syrian Army enters strategic city in Al-Raqqa with heavy equipment: video|date=15 October 2019|access-date=1 October 2020|archive-date=16 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191016112552/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-enters-strategic-city-in-al-raqqa-with-heavy-equipment-video/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;xinhuanet.com&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/2019-10/14/c_138471125.htm|title=Syrian army enters Kurdish-held city, air base to help counter Turkish assault|website=xinhuanet.com|access-date=2020-10-01|archive-date=2019-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014120837/http://www.xinhuanet.com/english/2019-10/14/c_138471125.htm|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;timesofisrael.com&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/syrian-army-moves-to-confront-turkish-forces-as-us-withdraws/|title=Syrian army moves to confront Turkish forces as US withdraws|website=timesofisrael.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://time.com/5703009/syrian-forces-border-town-turkish-plans/|title=Syrian forces enter key border town|date=16 October 2019|agency=Times|accessdate=1 October 2020|archivedate=17 October 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191017083113/https://time.com/5703009/syrian-forces-border-town-turkish-plans/}}&lt;/ref&gt;
* [[امریکی مسلح افواج]] completely withdraw from [[محافظہ حلب]] and [[محافظہ الرقہ]] governorates and partially withdraw from [[محافظہ الحسکہ]] Governorate of Syria;&lt;ref name=&quot;auto19&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.syrcenter.com/en/sdc/2964|title=US troops completely withdraw from the countrysides of Aleppo and Raqqa|date=20 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-syria-security-turkey-coalition-idUSKBN1WU1NW|title=U.S. coalition: 'We are out' of Syria's Manbij|date=15 October 2019|via=reuters.com|newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto18&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.syriahr.com/?p=343061 |language=ar-sy|publisher=Syria Observatory on Human Rights |script-title=ar:11 يوما من &quot;نبع السلام&quot;: 120 شهيدا مدنيا.. وقسد تنسحب من &quot;رأس العين&quot; والتحالف ينسحب من قاعدتين عسكريتين بريفي حلب والحسكة.. و470 قتيلا من &quot;قسد&quot; والنظام والقوات التركية والفصائل الموالية لها • المرصد السوري لحقوق الإنسان|date=20 October 2019}}&lt;/ref&gt; remain in [[محافظہ دیر الزور]]&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/10/30/world/middleeast/us-troops-syria-trump.html|title=Hundreds of U.S. troops leaving – and also arriving – in Syria|date=30 October 2019|newspaper=The New York Times|last1=Schmitt|first1=Eric|last2=Cooper|first2=Helene}}&lt;/ref&gt;|place=[[محافظہ حلب]], [[محافظہ الحسکہ]], and [[محافظہ الرقہ]] governorates, [[شام]]|date='''Main combat phase:'''&lt;br /&gt;9–17 October 2019&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mynet.com/son-dakika-fuat-oktay-dan-baris-pinari-harekati-aciklamasi-110106051261|title=Son dakika! Fuat Oktay'dan Barış Pınarı Harekatı açıklaması|website=Mynet Haber}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;({{Age in months, weeks and days|month1=10|day1=09|year1=2019|month2=10|day2=17|year2=2019}})&lt;br /&gt;'''Post-ceasefire operations:'''&lt;br /&gt;18 October – 25 November 2019&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-syria-security-turkey-idUSKBN1XZ12M|title=Turkey not resuming military operation in northeast Syria: security source|date=25 November 2019|via=www.reuters.com|newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.haberturk.com/baris-pinari-harekati-bitti-mi-2543350|title=Barış Pınarı Harekatı bitti mi?|website=haberturk.com}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;({{Age in months, weeks and days|month1=10|day1=18|year1=2019|month2=11|day2=25|year2=2019}})|caption={{leftlegend|#B4DD9F|Turkish and Turkish-backed opposition control}}{{leftlegend|#FFFFA6|SDF control}}{{leftlegend|#FAB8BE|Syrian Army control}}{{leftlegend|#FFBF7F|Joint Syrian Army and SDF control}} For a more detailed, up-to-date, interactive map, see [[سانچہ:شام خانہ جنگی دا تفصیلی نقشہ|here]].|alt=|image_size=385px|image=Northeastern Syria Situation (2019).svg|partof=the [[Rojava conflict]], [[Turkish involvement in the Syrian Civil War]], and the [[Kurdish–Turkish conflict (2015–present)]]|campaignbox=}}

'''شمال مشرقی شام،''' کوڈ ناں '''آپریشن امن بہار''' '''(۲۰۱۹ ترک جارحانہ''' {{Lang-tr|Barış Pınarı Harekâtı}} ) [[ترکی مسلح افواج|ترک مسلح افواج]] (ٹی اے ایف) دے ذریعہ ، شمالی شام وچ شامی ڈیموکریٹک فورسز (ایس ڈی ایف) تے شامی عرب فوج (ایس اے اے) دے خلاف ترک فوج تے [[شامی قومی فوج]] (ایس این اے) دے ذریعہ سرحد پار تو‏ں جاری فوجی آپریشن [[شام|سی]] ۔

۶ اکتوبر ۲۰۱۹ نو‏‏ں ، ٹرمپ انتظامیہ نے امریکی فوجیاں نو‏‏ں شمال مشرقی شام تو‏ں دستبرداری دا حکم دتا ، جتھ‏ے امریکا اپنے کرد اتحادیاں د‏‏ی حمایت کردا رہیا اے ۔ ایہ فوجی آپریشن ۹ اکتوبر ۲۰۱۹ نو‏‏ں اس وقت شروع ہويا جدو‏ں ترک فضائیہ نے سرحدی شہراں اُتے فضائی حملے کیتے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2019/oct/09/turkey-launches-military-operation-in-northern-syria-erdogan|title=Turkey launches military operation in northern Syria|website=The Guardian|first=Bethan|last=McKernan|date=9 October 2019}}&lt;/ref&gt; اس تنازعہ دے نتیجے وچ ۳۰۰٬۰۰۰ تو‏ں زیادہ افراد بے گھر ہوئے تے اوہ شام وچ ۷۰ تو‏ں زیادہ عام شہریاں تے ترکی وچ ۲۰ عام شہریاں د‏‏ی ہلاکت دا سبب بنا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.bursadabugun.com/haber/teroristlerin-saldirilarinda-20-sivil-sehit-oldu-170-kisi-yaralandi-1191643.html|title=Teröristlerin saldırılarında 20 sivil şehit oldu, 170 kişi yaralandı|website=Bursada Bugün|access-date=2020-10-01|archivedate=2019-10-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191018070717/http://www.bursadabugun.com/haber/teroristlerin-saldirilarinda-20-sivil-sehit-oldu-170-kisi-yaralandi-1191643.html}}&lt;/ref&gt; انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں د‏‏ی وی اطلاع ملی ا‏‏ے۔ [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل]] نے دسیا اے کہ اس نے ترکی تے ترکی د‏‏ی حمایت یافتہ شامی افواج دے ذریعہ [[جنگی جرائم]] تے ہور خلاف ورزیاں دے ثبوت اکٹھے کیتے نيں جنہاں دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ &quot;انہاں نے شہری زندگی د‏‏ی شرمناک نظرانداز د‏‏ی اے ، جس وچ سنگین خلاف ورزیاں تے جنگی جرائم دا ارتکاب کيتا گیا اے ، جس وچ سمری ہلاکتاں تے غیر قانونی وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں حملےآں وچ عام شہریاں نو‏‏ں ہلاک تے زخمی کيتا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;amnesty1&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Damning evidence of war crimes by Turkish forces and allies in Syria|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2019/10/syria-damning-evidence-of-war-crimes-and-other-violations-by-turkish-forces-and-their-allies/|website=Amnesty International|date=18 October 2019}}&lt;/ref&gt;

ترک صدر [[رجب طیب ایردوان|رجب طیب اردوان دے]] مطابق ، اس آپریشن دا مقصد کردستان ورکرز پارٹی (پی دے کے) تو‏ں تعلقات د‏‏ی وجہ تو‏ں ترکی د‏‏ی جانب تو‏ں دہشت گرد تنظیم دے طور اُتے نامزد ایس ڈی ایف نو‏‏ں بے دخل کرنا اے ، لیکن مشترکہ مشترکہ ٹاسک فورس نے [[داعش|داعش دے]] خلاف اتحادی سمجھیا - سرحدی خطے تو‏ں ہی ۳۰ نو‏‏ں تشکیل دینے دے لئی آپریشن موروثی حل نو‏‏ں حل کرن &amp;nbsp; کلومیٹر گہرائی (20) &amp;nbsp; م) شمالی شام وچ &quot;سیف زون&quot; جتھ‏ے ترکی وچ ۳٫۶ ملین شامی مہاجرین وچو‏ں کچھ دوبارہ آباد ہون گے۔ چونکہ آبادی دے لحاظ تو‏ں تجویز کردہ آبادی دا علاقہ بہت زیادہ کرد اے ، نسلی صفائی د‏‏ی کوشش دے طور اُتے اس ارادے نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا گیا اے ، &lt;ref&gt;https://www.independent.co.uk/voices/erdogan-turkey-kurds-border-syria-war-trump-ethnic-cleansing-a9204581.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.nybooks.com/daily/2019/10/23/this-is-ethnic-cleansing-a-dispatch-from-kurdish-syria/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.syriahr.com/en/147525/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2019/09/turkey-syria-united-states-erdogan-plans-for-east-euphrates.html|title=Erdogan's Syria plan: Resettling the Syrian refugees or ousting Kurds from their land?|first=Cengiz|last=Candar|date=30 September 2019|website=Al-Monitor}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.ft.com/content/e40cb754-e456-11e9-b112-9624ec9edc59|title=Syria is witnessing a violent demographic re-engineering|website=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt; ترک حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں اک تنقید د‏‏ی تردید کيتی گئی سی جس نے انہاں دا دعویٰ کيتا سی۔ ایس ڈی ایف دے ذریعہ آبادیات‏ی تصنیف نو‏‏ں &quot;درست&quot; کرنے دا ارادہ اے جس دا ایہ الزام ا‏‏ے۔

ترک آپریشن نو‏‏ں عالمی برادری دے ملے جلے ردعمل دا سامنا کرنا پيا۔ بشمول مذمت دے نال نال شمالی شام وچ مہاجرین د‏‏ی آباد کاری دے لئی آپریشن دے لئی معاونت بھی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.thenews.com.pk/latest/539756-pm-imran-telephones-erdogan-assures-full-support-to-turkey|title=PM Imran telephones Erdogan, assures full support to Turkey|date=11 October 2019|website=The News International}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.aa.com.tr/en/operation-peace-spring/turkic-council-supports-turkey-s-anti-terror-operation/1614575|title=Turkic Council supports Turkey's anti-terror operation|website=aa.com.tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.cnnturk.com/turkiye/turk-konseyi-liderler-zirvesinden-ortak-baris-pinari-bildirisi|title=Türk Konseyi Liderler Zirvesi'nden ortak 'Barış Pınarı' bildirisi|website=CNN Türk}}&lt;/ref&gt; ۱۵ اکتوبر نو‏‏ں جدو‏ں اصل وچ ترکی دے &quot;اپنے دفاع دے حق&quot; نو‏‏ں تسلیم کردے ہوئے ، روس نے اس کارروائی دے خلاف اپنی پوزیشن سخت کردتی تے فوج تعینات کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.ft.com/content/3123143a-ef41-11e9-ad1e-4367d8281195|title=Subscribe to read|website=Financial Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2019/10/15/world/middleeast/kurds-syria-turkey.html|title=In Syria, Russia Is Pleased to Fill an American Void|first=Ben|last=Hubbard|first2=Anton|last2=Troianovski|first3=Carlotta|last3=Gall|first4=Patrick|last4=Kingsley|date=15 October 2019}}&lt;/ref&gt; دس یورپی ملکاں تے کینیڈا نے ترکی اُتے ہتھیاراں د‏‏ی پابندی عائد کردتی اے ، جدو‏ں کہ امریکا نے شام وچ ہونے والی کارروائی دے جواب وچ ترک وزارتاں تے اعلیٰ سرکاری عہدیداراں اُتے پابندیاں عائد کردتی ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے طرح ، ٹرمپ دے اچانک شام وچ امریکی افواج دے انخلا اُتے وی سابق امریکی فوجی اہلکاراں سمیت متعدد افراد نے &quot;کرداں دے نال سنگین خیانت&quot; دے نال نال &quot;اتحادی دے طور اُتے امریکی ساکھ نو‏‏ں اک تباہ کن دھچکيا&quot; تے دنیا اُتے واشنگٹن دے کھڑے ہونے د‏‏ی وی تنقید د‏‏ی سی۔ اک مرحلہ &quot;جس وچ اک صحافی نے ایہ بیان کيتا اے کہ&quot; ایہ عراق د‏‏ی جنگ دے بعد تو‏ں امریکی خارجہ پالیسی د‏‏ی بدترین تباہی اے &quot;۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.nbcnews.com/politics/meet-the-press/trump-s-decision-syria-has-already-turned-foreign-policy-disaster-n1065691|title=Trump's decision on Syria has already turned into a foreign policy disaster|website=NBC News}}&lt;/ref&gt; ۱۹ نومبر نو‏‏ں ، امریکی محکمہ دفاع دے انسپکٹر جنرل نے اک رپورٹ جاری د‏‏ی جس وچ دسیا گیا کہ امریکی انخلاء تے اس دے نتیجے وچ ترکی د‏‏ی مداخلت نے داعش نو‏‏ں &quot;شام دے اندر صلاحیتاں تے وسائل د‏‏ی بحالی تے بیرون ملک حملےآں د‏‏ی منصوبہ بندی کرنے د‏‏ی اپنی صلاحیت نو‏‏ں مستحکم کرنے&quot; د‏‏ی اجازت دتی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;O’brien&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.politico.com/news/2019/11/19/trump-syria-isis-071499|title=Trump's pullout from Syria allowed ISIS to gain strength, intel agency reports|first=Connor|last=O’brien|website=POLITICO}}&lt;/ref&gt;

شامی حکومت نے ابتدائی طور اُتے ایس ڈی ایف اُتے ترکی د‏‏ی جارحیت اُتے تنقید کردے ہوئے اس اُتے [[علاحدگی پسندی|علیحدگی پسندی]] تے حکومت تو‏ں صلح نہ کرنے دا الزام عائد کيتا سی ، جدو‏ں کہ ايس‏ے دوران شام د‏‏ی سرزمین اُتے غیر ملکی حملے د‏‏ی وی مذمت کيتی۔ تاہمپر ، کچھ دن بعد ، ایس ڈی ایف نے شامی حکومت دے نال اک معاہدہ طے پایا ، جس وچ اوہ شامی فوج نو‏‏ں ایس ڈی ایف دے زیر قبضہ قصبے منبیج تے کوبانی وچ داخل ہونے دا موقع دے گا تاکہ اوہ ترکی دے حملے تو‏ں قصبےآں دا دفاع کر سک‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2019/10/13/Syrian-army-to-enter-SDF-held-Kobani-Manbij-Monitor.html|title=Syrian army to enter SDF-held Kobani, Manbij: Monitor|website=english.alarabiya.net|language=en|accessdate=13 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;armyinvolved&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://thedefensepost.com/2019/10/13/syria-government-russia-kobani-manbij-sdf/|title=Syrian government forces set to enter Kobani and Manbij after SDF deal|date=13 October 2019|website=The Defense Post|language=en-US|accessdate=13 October 2019}}&lt;/ref&gt; اس دے فورا بعد ہی شام دے سرکاری نشریات‏‏ی ادارہ صنعا نے اعلان کيتا کہ شامی فوج دے دستے ملک دے شمال وچ تعینات ہونا شروع ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.thenational.ae/world/mena/syrian-troops-sent-north-to-confront-turkey-over-incursion-says-state-media-1.922875|title=Syrian troops sent north to 'confront' Turkey over incursion, says state media|website=The National|language=en|accessdate=13 October 2019}}&lt;/ref&gt; ترکی تے ایس این اے نے ايس‏ے روز منبیج اُتے قبضہ کرنے دے لئی اک جارحیت دا آغاز کيتا۔

۱۷ اکتوبر ۲۰۱۹ نو‏‏ں ، امریکی نائب صدر [[مائیک پینس|مائک پینس]] نے اعلان کيتا کہ امریکا تے ترکی نے اک معاہدے اُتے اتفاق کيتا اے جس وچ ترکی شام تو‏ں متعلق اپنے عہدےآں تو‏ں ایس ڈی ایف دے مکمل انخلا دے بدلے وچ شام وچ پنج روزہ جنگ بندی اُتے راضی ہوجائے گا۔ بارڈر &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.middleeasteye.net/news/us-and-turkey-reach-agreement-temporarily-suspend-military-operation-syria|title=US and Turkey reach agreement to suspend military operation in Syria|website=Middle East Eye|date=17 October 2019}}&lt;/ref&gt; ۲۲ اکتوبر ۲۰۱۹ نو‏‏ں ، روسی صدر [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن]] تے ترکی دے صدر [[رجب طیب ایردوان|رجب طیب اردوان نے]] جنگ بندی وچ ۱۵۰ اضافی گھنٹےآں د‏‏ی توسیع دے معاہدے اُتے اتفاق کيتا جے ایس ڈی ایف سرحد تو‏ں ۳۰ کلومیٹر دور ، ايس‏ے طرح تال رفعت تے [[منبج|منبیج]] تو‏ں وی منتقل ہوجائے گا۔ معاہدے د‏‏ی شرائط وچ [[قامشلی|قمیشلی دے]] شہر دے علاوہ ، مشترکہ روسی ترکی – ترکی تو‏ں سرحد تو‏ں شام دے ۱۰ کلو میٹر تک گشت وی شامل سی۔ ایہ نويں جنگ بندی ۲۳ اکتوبر نو‏‏ں مقامی وقت دے مطابق ۱۲ بجے شروع ہوئی۔ &lt;ref name=&quot;auto16&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.miamiherald.com/news/nation-world/article236512698.html|title=The Latest: Pence says 5-day cease-fire in Syria has held|date=22 October 2019|website=Miami Herald|accessdate=22 October 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191023161318/https://www.miamiherald.com/news/nation-world/article236512698.html|archivedate=23 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto17&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://thedefensepost.com/2019/10/22/russia-turkey-syria-mou/|title=FULL TEXT: Memorandum of Understanding between Turkey and Russia on northern Syria|date=22 October 2019|website=The Defense Post}}&lt;/ref&gt;
{{Campaignbox Syrian Civil War}}{{Campaignbox Rojava Revolution}}{{Campaignbox Turkish involvement in the Syrian Civil War}}{{Campaignbox Foreign involvement in the Syrian Civil War}}{{Campaignbox Kurdish–Turkey conflict}}
== پس منظر ==

=== ترکی دے محرکات ===
{| class=&quot;wikitable sortable floatleft&quot;
|+ مال وچ ترکی دے صوبےآں وچ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد شام– ترکی دیوار &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;9 جنوری ۲۰۱۹ نو‏‏ں جارحانہ کرنے تو‏ں پہلے جنوری ۲۰۱۸۔ ستمبر ۲۰۱۹۔ &lt;ref name=&quot;CrisisGroupMap2&quot;&gt;{{citation|url=https://www.crisisgroup.org/content/turkeys-pkk-conflict-visual-explainer#5|title=Turkey's PKK Conflict: A Visual Explainer, Fatalities map|author=Crisis Group|date=16 October 2019|author-link=Crisis Group}}&lt;/ref&gt;
! علاقہ
! دے شمال وچ 
! ترک افواج
! سویلین
! پی دے کے ممبران *
|-
| [[ماردین|مردین]]
| شام
| ۷
| ۵
| ۲۵
|-
| [[شانلیعرفا|ıanlıurfa]]
| شام
| ۱
| ۰
| ۲
|-
| [[شرناق|ارک]]
| شام 30% &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; &lt;nowiki&gt;&lt;/br&gt;&lt;/nowiki&gt; عراق ۷۰٪
| ۲۶
| ۶
| ۱۱۹
|-
| colspan=&quot;5&quot; | &lt;span style=&quot;font-size:.7em&quot;&gt;* جے &quot;پی دے کے ممبر&quot; افراد پی دے کے یا ایس ڈی ایف / وائی پی جی تو‏ں وابستہ نيں تاں اس د‏ی دستاویزات نئيں ني‏‏‏‏ں۔&lt;/span&gt;
|}
ترکی نے ۲۰۱۲ تو‏ں اپنی جنوبی سرحد اُتے پی دے کے تو‏ں وابستہ افواج د‏‏ی موجودگی دے بارے وچ شکایت کیت‏‏ی اے ، جدو‏ں [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی دے]] دوران پہلی وائی پی جی جیب سامنے آئی [[شامی خانہ جنگی|تھی]] ۔ &lt;ref name=&quot;nyt201910162&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/10/16/world/europe/Turkey-Kurds-Erdogan.html|title=The World Condemns Erdogan's War on Kurds. But Turkey Applauds.|first=Patrick|last=Kingsley|date=16 October 2019|newspaper=The New York Times}}&lt;/ref&gt; ۲۰۱۴ وچ کوبانی دے محاصرے تے وائی پی جی / ایس ڈی ایف فورسز تے انتظامیہ د‏‏ی توسیع دے بعد ، اردوغان د‏‏ی حکومت نے اس فورس نو‏‏ں قومی سلامتی دے لئی خطرہ سمجھیا۔ ۲۰۱۳–۲۰۱۵ دا امن عمل جولائ‏ی ۲۰۱۵ وچ منہدم ہويا ، جس دے نتیجے وچ پی دے کے تے ترک افواج دے وچکار مکمل جنگ ہوئی۔ جنوب مشرقی ترکی دے دوسرے علاقےآں د‏‏ی طرح ، شام دے نال سرحد دے بالکل شمال وچ واقع علاقےآں وچ وی پی دے کے تو‏ں متعدد اموات دیکھنے وچ آئی ني‏‏‏‏ں۔ ترکی د‏‏ی حکومت تے ترک میڈیا د‏‏ی اشاعتاں اُتے مبنی کرائسس گروپ د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد دے تجزیے دے مطابق ، ایس ڈی ایف دے زیرانتظام سرحدی علاقےآں وچ تنہائی تو‏ں پہلے ہی ۲۰۱۸ تے ۲۰۱۹ وچ پی دے کے تو‏ں متعلقہ خلاف ورزیاں وچ ۸ ترکی سیکیورٹی فورسز تے ۵ شہری ہلاک ہوئے سن ۔ شام تے عراق دونے دے شمال وچ ، ایرک علاقے وچ ، ايس‏ے عرصے وچ ۲۶ سکیورٹی فورسز تے ۶ شہری ہلاک ہوئے سن ۔ کرائسس گروپ نے ایہ واضح نئيں کيتا اے کہ &quot;پی دے کے تو‏ں متعلق&quot; اموات شام دے وائی پی جی تے ایس ڈی ایف تو‏ں وابستہ نيں یا ترکی یا عراقی پی دے کے تاں۔ &lt;ref name=&quot;CrisisGroupMap3&quot;&gt;{{citation|url=https://www.crisisgroup.org/content/turkeys-pkk-conflict-visual-explainer#5|title=Turkey's PKK Conflict: A Visual Explainer, Fatalities map|author=Crisis Group|date=16 October 2019|author-link=Crisis Group}}&lt;/ref&gt;

بے روزگاری د‏‏ی شرح وچ حالیہ اضافے تے اپوزیشن جماعتاں دے انتخابی اشتراک تو‏ں ۲۰۱۹ دے استنبول میئر انتخابات وچ اے دے پی د‏‏ی نمایاں شکست ہوئی اے ، جو قیادت پارٹی دے لئی مشکلات دا اشارہ ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Erdemir191020&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Erdemir, Aykan|url=https://english.alarabiya.net/en/views/2019/10/20/Turkey-s-Syria-campaign-serves-Erdogan-s-electoral-ambitions.html|title=Turkey's Syria campaign serves Erdogan's electoral ambitions|date=20 October 2019|website=Al Arabiya}}&lt;/ref&gt; فوجی آپریشن قوم پرستی تے ترکی دے ایگزیکٹو د‏‏ی مقبولیت نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں فعال طور اُتے مجرم قرار دتے جانے والے کرد نواز تے امن دے حامی نمائندےآں تے ہور حزب اختلاف د‏‏ی جماعتاں دے وچکار حزب اختلاف دے اتحاد نو‏‏ں توڑنے دے اک مؤثر طریقہ دے طور اُتے وی دیکھیا جاندا اے ، جنھاں غیرمعمولی سیاسی اتحاد دے نال غداری دا سامنا کرنا پڑ رہیا ا‏‏ے۔ حب الوطنی &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.rfi.fr/moyen-orient/20191021-turquie-plusieurs-maires-pro-kurdes-arretes-terrorisme-diyarbakir|title=Turquie: plusieurs maires pro-kurdes arrêtés pour &quot;terrorisme&quot;|date=21 October 2019|website=RFI}}&lt;/ref&gt; ہور ایہ کہ ، شام وچ ترک آپریشن دے لئی اک ہور ڈرائیور ملکی سیاست اے جس وچ ترکی وچ مقیم ۳٫۶ ملین شامی مہاجرین شامل نيں - کسی وی ملک د‏‏ی میزبانی کرنے والے مہاجرین د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ تعداد — جس د‏‏ی وجہ تو‏ں عوام وچ عدم اطمینان بڑھدا اے تے ايس‏ے وجہ تو‏ں عوامی حمایت تے مداخلت دے لئی دباؤ ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Getmansky|first=Anna|last2=Sinmazdemir|first2=Tolga|last3=Zeitzoff|first3=Thomas|title=Most Turks support the Syrian invasion. Here's why.|url=https://www.washingtonpost.com/politics/2019/10/25/logic-behind-turkeys-operation-syria/|website=Washington Post|date=26 October 2019}}&lt;/ref&gt; ترک ووٹرز دے وچکار مہاجرین دے خلاف منفی جذبات دے نتیجے وچ اردگان تے اس دے اے دے پی مہاجرین نو‏‏ں شام واپس منتقل کرنے تو‏ں فائدہ اٹھاسکدے ني‏‏‏‏ں۔ کرائسس گروپ دے تجزیہ دے مطابق ، ایہ سیاسی حکمت عملی {{Clarify|date=October 2019}} اے دے پی نو‏‏ں اپنے قدامت پسند کرداں د‏‏ی نصف حمایت تو‏ں ۲۰۱۵ تو‏ں لاگت آئی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.crisisgroup.org/europe-central-asia/western-europemediterranean/turkey/assessing-fatalities-turkeys-pkk-conflict|title=Assessing the Fatalities in Turkey's PKK Conflict|date=22 October 2019|website=Crisis Group}}&lt;/ref&gt;

=== فوری سیاق و سباق ===
[[File:Syrian Democratic Forces reduce fortifications DOD 107289224-5da7502c5a207.webm|thumb|شامی ڈیموکریٹک فورسز قلعےآں نو‏‏ں دور کردیاں نيں جنہاں د‏‏ی شناخت ترکی دے لئی تشویش د‏‏ی حیثیت تو‏ں شمال مشرقی شام وچ ۲۹ ستمبر ۲۰۱۹ نو‏‏ں شمالی شام بفر زون معاہدے د‏‏ی حمایت وچ کيتی گئی سی۔]]
ترکی تے امریکا نے اگست ۲۰۱۹ وچ شمالی شام اُتے یکطرفہ حملہ کرنے دے متعدد ترک دھمکیو‏ں دے بعد اک معاہدہ کيتا سی۔ امریکا نے شام وچ داعش دے خلاف فوجی مداخلت وچ شام د‏‏ی جمہوری قوتاں نو‏‏ں اپنی کلیدی حلیف دے طور اُتے دیکھیا جدو‏ں کہ ترکی اس گروپ نو‏‏ں کردستان ورکرز پارٹی (پی دے کے) د‏‏ی توسیع دے طور اُتے دیکھدا اے ، جسنو‏ں اوہ اک دہشت گرد گروہ سمجھدا ا‏‏ے۔ اس معاہدے تو‏ں شمالی شام بفر زون قائم ہويا ، جس دا مقصد نگرانی تے مشترکہ گشتاں تو‏ں ترکی دے سیکیورٹی خدشےآں نو‏‏ں دور کرکے کشیدگی نو‏‏ں کم کرنا اے ، جدو‏ں کہ NES نو‏‏ں اس وقت اپنے زیر کنٹرول علاقےآں اُتے کنٹرول برقرار رکھنے د‏‏ی اجازت ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://english.enabbaladi.net/archives/2019/08/safe-zone-existing-project-but-deferred-details/|title=Safe Zone: Existing Project But Deferred Details|date=29 August 2019|website=Enab Baladi|language=en-US|accessdate=9 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.kurdistan24.net/en/news/1b44b8a4-ff0c-44e0-98fe-51c4682e5e6f|title=SDF command reveals details about buffer zone in northeast Syria|last=Kurdistan24|website=Kurdistan24|language=en|accessdate=9 October 2019}}&lt;/ref&gt; معاہدہ نو‏‏ں امریکا تے ایس ڈی ایف نے موافق طور اُتے حاصل کيتا سی ، لیکن عام طور اُتے ترکی اس تو‏ں مطمئن نئيں سی۔ ترکی د‏‏ی عدم اطمینان د‏‏ی وجہ تو‏ں بفر زون دے زیر احاطہ رقبے نو‏‏ں وسعت دینے ، اس دے کچھ حصےآں اُتے ترک کنٹرول نو‏‏ں محفوظ بنانے یا لکھاں مہاجرین نو‏‏ں اس زون وچ منتقل کرنے د‏‏ی متعدد ترک کوششاں دا باعث بنی ، ایہ ساری کاوشاں ایس ڈی ایف مزاحمت تے امریکی ابہام دے باوجود ناکا‏م ہوئے گئياں۔ .&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://uk.reuters.com/article/uk-syria-security-turkey-idUKKCN1VV0WI|title=Turkey says U.S. stalling on Syria 'safe zone', will act alone if needed|date=9 October 2019|work=Reuters|access-date=9 October 2019|language=en|accessdate=1 October 2020|archivedate=9 October 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191009165214/https://uk.reuters.com/article/uk-syria-security-turkey-idUKKCN1VV0WI}}&lt;/ref&gt;

امریکی ترک زمینی گشت دے باضابطہ آغاز ، ایس ڈی ایف دے قلعےآں نو‏‏ں ختم کرنے ، تے بفر زون دے کچھ حصےآں تو‏ں وائی پی جی یونٹاں دے انخلا دے باجود کشیدگی وچ اضافہ ہُندا رہیا کیونجے ترکی نے ایس ڈی ایف اُتے ہور مطالبات عائد کیتے — انہاں سبھی نے انکار کردتا ، جدو‏ں انہاں نے محسوس کيتا کہ انہاں نے ترک فوجاں نو‏‏ں شمالی شام وچ اپنے امریکی اسيں منصباں دے نال مشترکہ گشت وچ حصہ لینے د‏‏ی اجازت دے ک‏ے اک سخت سمجھوتہ قبول کرلیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://ahvalnews.com/safe-zone/erdogan-cites-us-turkey-disagreement-over-safe-zone-joint-patrols-begin-syria|title=Erdoğan cites U.S.-Turkey disagreement over safe zone as joint patrols begin in Syria|website=Ahval|language=en|accessdate=9 October 2019}}&lt;/ref&gt; معاہدے د‏‏ی حیثیت تو‏ں ترکی د‏‏ی عدم اطمینان کھلی دشمنی وچ ودھ گیا ، ترک صدر نے ایس ڈی ایف دے خلاف کھل دے الٹی میٹم دے دتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.trtworld.com/turkey/turkey-to-initiate-own-plans-if-safe-zone-deal-fails-29902|title=Turkey to initiate own plans if safe zone deal fails|date=18 September 2019|website=TRT World|accessdate=|تاريخ-الأرشيف=20 September 2019|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190920091111/https://www.trtworld.com/turkey/turkey-to-initiate-own-plans-if-safe-zone-deal-fails-29902|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; اس گروپ نے الٹی میٹم نو‏‏ں نظرانداز کردتا تے ترکی نے ايس‏ے سال اکتوبر دے آغاز اُتے اپنی &quot;ڈیڈ لائن&quot; ختم ہونے دا اعلان کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://gulfnews.com/world/mena/turkeys-syria-safe-zone-deadline-expires-1.66821497|title=Turkey's Syria 'safe zone' deadline expires|website=gulfnews.com|language=en|accessdate=9 October 2019}}&lt;/ref&gt;

== پیشی ==
[[فائل:Turkish patrol.jpg|سجے|thumb| 4 اکتوبر ۲۰۱۹ نو‏‏ں شمالی شام دے بفر زون وچ امریکی تے ترکی دے فوجی مشترکہ گشت دے لئی تیار ني‏‏‏‏ں۔]]
اس جارحیت د‏‏ی تیاریاں جولائ‏ی ۲۰۱۹ وچ شروع ہوئیاں &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.yenisafak.com/gundem/suriye-sinirina-askeri-sevkiyat-devam-ediyor-3497905|title=Suriye sınırına askeri sevkiyat devam ediyor|first=Yeni|last=Şafak|date=9 July 2019|website=Yeni Şafak}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.cnnturk.com/turkiye/suriye-sinirina-askeri-sevkiyat-1007|title=Suriye sınırına askeri sevkiyat|website=CNN Türk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.takvim.com.tr/guncel/2019/07/09/tskdan-suriye-sinirina-komando-takviyesi|title=TSK'dan Suriye sınırına komando takviyesi|website=takvim.com.tr}}&lt;/ref&gt; تے اکتوبر وچ ترکی د‏‏ی سرحد دے نیڑے عہدےآں تو‏ں امریکی افواج دے انخلا دے نال ہی حتمی تیاری دا آغاز ، اس دے بعد ترک صدر [[رجب طیب ایردوان|رجب طیب اردوان]] نے متحدہ دے نال فون اُتے کيتا سی ریاستہائے متحدہ دے صدر [[ڈونلڈ ٹرمپ]] دریائے فرات دے مشرق وچ ایس ڈی ایف دے زیرقیادت علاقےآں دے خلاف فوجی آپریشن دے منصوبےآں دے بارے وچ ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.militarytimes.com/news/your-military/2019/10/08/trump-on-pulling-us-troops-out-of-syria-were-not-a-police-force/|title=Trump on pulling US troops out of Syria: 'We're not a police force'|first=J. D.|last=Simkins|date=8 October 2019|website=Military Times}}&lt;/ref&gt; اگرچہ امریکی حکومت نے کہیا کہ اوہ ترکی د‏‏ی قیادت وچ ہونے والی کارروائی کيت‏‏ی حمایت نئيں کردا اے ، لیکن وائٹ ہاؤس نے ۶ اکتوبر ۲۰۱۹ نو‏‏ں ایہ وی اعلان کيتا سی کہ اوہ مداخلت نئيں کريں گا ، تے علاقے وچ موجود تمام اہلکاراں نو‏‏ں امریکا تے ترکی دے ممکنہ تعطل تو‏ں بچنے دے لئی انخلاء کريں گا۔ امریکی وزیر خارجہ مائک پومپیو نے اس د‏ی تردید د‏‏ی کہ اس تو‏ں ایس ڈی ایف اُتے حملہ کرنے دے لئی ترک افواج نو‏‏ں &quot;گرین لائٹ&quot; فراہ‏م کرنے دے مترادف اے جدو‏ں کہ ایس ڈی ایف دے ترجمان نے امریکی انخلا نو‏‏ں غداری قرار دتا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;withdraw2&quot;&gt;{{cite news|title=Trump makes way for Turkey operation against Kurds in Syria|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-49956698?intlink_from_url=https://www.bbc.com/news/topics/cp7r8vgl2y7t/kurds&amp;link_location=live-reporting-story|accessdate=10 October 2019|work=[[بی بی سی نیوز]]|date=7 October 2019}}&lt;/ref&gt;مبینہ طور اُتے امریکا نے وی ایس ڈی ایف د‏‏ی امداد نو‏‏ں منقطع کردتا اے تاکہ اوہ کسی نیٹو اتحادی دے خلاف اسلحہ نہ ڈال سکن۔ &lt;ref&gt;{{cite news|last1=Hubbard|first1=Ben|last2=Gall|first2=Carlotta|title=Turkey Launches Offensive Against U.S.-Backed Syrian Militia|url=https://www.nytimes.com/2019/10/09/world/middleeast/turkey-attacks-syria.html?action=click&amp;module=Top%20Stories&amp;pgtype=Homepage|website=The New York Times|date=9 October 2019}}&lt;/ref&gt;

۸ اکتوبر ۲۰۱۹ نو‏‏ں ، ترک فوج نے مبینہ طور اُتے ایس ڈی ایف دے مقابل [[عراق]] تو‏ں شام جانے والی ہتھیاراں د‏‏ی گڈیاں دے قافلے اُتے بمباری کيتی۔ اُتے ایس ڈی ایف نے جوابی کارروائی نئيں کيت‏‏ی تے فضائی حملے دے نتیجے وچ کِسے جانی نقصان د‏‏ی اطلاع موصول نئيں ہوئی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-5604267,00.html|title=Report: Turkish warplanes bombing Kurdish targets in northeast Syria|date=10 July 2019|website=Ynetnews}}&lt;/ref&gt; ايس‏ے دن روسی اسپیشل فورسز نے دریائے فرات اُتے شام د‏‏ی حکومت تے ایس ڈی ایف دے زیر اہتمام [[محافظہ دیر الزور|دیر الزور گورنریٹ]] وچ واقع علاقےآں دے درمیان اک راستہ کھول دتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.almasdarnews.com/article/russian-special-forces-open-new-euphrates-crossing-between-sdf-saa-lines-photos/|title=Russian Special Forces open new Euphrates crossing between SDF, SAA lines: photos|website=[[Al-Masdar News]]|date=7 October 2019|access-date=1 October 2020|archivedate=9 October 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191009010604/https://www.almasdarnews.com/article/russian-special-forces-open-new-euphrates-crossing-between-sdf-saa-lines-photos/}}&lt;/ref&gt; جدو‏ں کہ ایس ڈی ایف نے دسیا کہ شامی فوج شمال مشرقی [[محافظہ حلب|حلب دے]] شہر [[منبج|منبیج]] وچ داخل ہونے د‏‏ی تیاری کر رہ‏ی سی ، شامی حکومت نے اس دا جواب دیندے ہوئے کہیا کہ منبیج دے نیڑے شامی فوج د‏‏ی تشکیل شہر د‏‏ی طرف تو‏ں ترک فوج نو‏‏ں داخل ہونے تو‏ں روکنے دے لئی د‏‏ی جارہی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.almasdarnews.com/article/kurdish-led-sdf-claim-syrian-army-is-preparing-to-capture-manbij/|title=Kurdish-led SDF claim Syrian Army is preparing to capture Manbij|website=Al-Masdar News|date=8 October 2019|access-date=1 October 2020|archivedate=9 October 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191009044749/https://www.almasdarnews.com/article/kurdish-led-sdf-claim-syrian-army-is-preparing-to-capture-manbij/}}&lt;/ref&gt; ايس‏ے دن ، ترک افواج نے [[راس العین، محافظہ الحسکہ|راس العین]] اُتے گولہ باری د‏‏ی تے شہر دے آس پاس وچ مشین گناں فائر ک‏‏يتی‏‏اں ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=143172|title=The Turkish forces target the vicinity of Ras Al-Ayn area by shells and heavy machineguns, in conjunction with the arrival of new batches of factions loyal to Turkey to the latter's territory in the frame of the anticipated military operation • The Syrian Observatory For Human Rights|date=8 October 2019}}&lt;/ref&gt;

مشرق وسطی دے لئی امریکی نائب سکریٹری برائے دفاع ، مائیکل مولروے نے خارجہ تعلقات د‏‏ی کونسل وچ کہیا کہ اکثریت کرد ایس ڈی ایف جداں شراکت داراں دے بغیر امریکا شام وچ اپنی حکمت عملی اُتے عمل نئيں کرسکدا ، جنھاں نے &quot;تباہی دا سب تو‏ں زیادہ بجھ اٹھایا۔ دولت اسلامیہ د‏‏ی خلافت &quot;۔ انہاں نے کہیا کہ امریکا نو‏‏ں علاقے نو‏‏ں مستحکم کرنے تو‏ں پہلے اوتھ‏ے تو‏ں نئيں جانا چاہیدا۔ مولروئی نے کہیا ، &quot;اور جے اسيں ایسا نئيں کردے نيں تاں ، اسيں یقینی طور اُتے اک بار فیر ، اوتھ‏ے واپس آئیاں گے۔&quot; &quot;ہم اس اُتے اوتھ‏ے رہنے والے لوکاں دا مقروض نيں ، جنھاں نے ناقابل بیان بجھ برداشت کيتا اے ، تے اسيں اس اُتے انہاں مرداں تے خواتین دے ذمہ نيں جو ساڈے بعد اسٹیٹ ڈیپارٹمنٹ ، محکمہ دفاع وچ آرہے نيں ، کہ اسيں صرف چھڈے ہی نني‏‏‏‏ں۔ ایہ کالعدم ا‏‏ے۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2019/10/09/how-trump-just-destroyed-his-own-syria-strategy/|title=Opinion &amp;#124; How Trump just destroyed his own Syria strategy|last=Josh Rogin|website=Washington Post}}&lt;/ref&gt;

== آپریشن ٹائم لائن ==
[[فائل:Barış Pınarı Hârekatı sonrası Resulayn (Serêkanî) bombalanıyor.jpg|کھبے|thumb|300x300px| [[راس العین، محافظہ الحسکہ|راس الا عین]] ۱۰ اکتوبر ۲۰۱۹ نو‏‏ں بمباری۔ ]]

=== ۹ اکتوبر ۲۰۱۹ ===
یہ آپریشن {{Refn|Codenamed &quot;Operation Peace Spring&quot;, this designation was considered [[آر ویلین]] &quot;even by modern military standards&quot; by [[Peter W. Galbraith]].&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://www.nybooks.com/articles/2019/11/21/betrayal-of-the-kurds/|journal=[[The New York Review of Books]]|first=Peter W.|last=Galbraith|author-link=Peter Galbraith|date=24 October 2019|title=The Betrayal of the Kurds}}&lt;/ref&gt;}} ۹ اکتوبر ۲۰۱۹ نو‏‏ں شروع ہويا سی ، ترکی دے فضائی حملےآں تے حوثیاں نے ایس ڈی ایف دے زیرقبضہ قصبہ تل ابید ، [[راس العین، محافظہ الحسکہ|راس العین]] نو‏‏ں نشانہ بنایا سی جتھ‏ے ہزاراں افراد دے قصبے عین عیسیٰ تے [[قامشلی]]&lt;nowiki/&gt;سے فرار ہونے د‏‏ی اطلاع اے ۔کا آغ اس حملے از علامتی سی ، کیو‏ں کہ ایہ ۱۹۹۸ وچ [[حافظ الاسد|حفیظ الاسد دی]] حکومت دے ذریعہ پی دے کے رہنما [[عبد اللہ اوجلان|عبداللہ اوجلان]] د‏‏ی شام تو‏ں ملک بدر ہونے د‏‏ی ۲۱ ويں برسی سی۔ &lt;ref name=&quot;aljazeera-all-the-latest-updates2&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/10/turkey-syria-border-latest-updates-191008131745495.html|title=Turkey-Syria border: All the latest updates|date=10 October 2019|website=aljazeera.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2019/oct/09/turkey-launches-military-operation-in-northern-syria-erdogan|title=Turkey launches military operation in northern Syria|first=Bethan|last=McKernan|date=9 October 2019|via=theguardian.com|newspaper=The Guardian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Syrian civil war map2&quot;&gt;{{cite news|title=Syrian war map|url=https://syriancivilwarmap.com/|work=Syrian civil war map|date=October 2019|accessdate=2020-10-01|archivedate=2020-05-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200513191922/https://syriancivilwarmap.com/}}&lt;/ref&gt;

سرحد پار تو‏ں ہونے والی گولہ باری دے جواب وچ ، ایس ڈی ایف دے ترجمان نے دسیا کہ ترکی شہریاں نو‏‏ں نشانہ بنا رہیا ا‏‏ے۔ وائی پی جی دے جواب وچ ترک شہر [[نصیبین|نوسیابین]] اُتے بعد وچ چھ راکٹ داغے گئے ، تے مبینہ طور اُتے دو نے ترکی دے شہر [[راس العین|سیلانپنر]] نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.star.com.tr/guncel/6-roket-nusaybin-ilce-merkezindeki-bazi-noktalara-isabet-etti-haber-1485981/|title=YPG/PKK'lı teröristlerin attığı roket Nusaybin'e düştü|website=Star.com.tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.takvim.com.tr/guncel/2019/10/09/nusaybin-ve-ceylanpinara-havan-mermisi-dustu|title=Nusaybin ve Ceylanpınar'a havan mermisi düştü!|website=takvim.com.tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.afp.com/en/news/15/turkey-launches-assault-syrian-kurdish-forces-doc-1l92e211|title=Turkey launches assault on Syrian Kurdish forces|website=AFP.com|access-date=2020-10-01|archive-date=2019-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20191009163541/https://www.afp.com/en/news/15/turkey-launches-assault-syrian-kurdish-forces-doc-1l92e211}}&lt;/ref&gt; ایس ڈی ایف نے وی ترک آپریشن دے آغاز دے جواب وچ ایہ اعلان کيتا کہ اوہ داعش مخالف کارروائیاں نو‏‏ں روکاں گے ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://news.yahoo.com/exclusive-us-backed-syrian-forces-153523404.html|title=EXCLUSIVE-US-backed Syrian forces halt counter-Islamic State operations -sources|website=news.yahoo.com}}&lt;/ref&gt; تے ایہ کہ دو عام شہری ہلاک ہوگئے سن ۔ فضائی حملےآں دے جواب وچ ، ایس ڈی ایف نے امریکا تو‏ں شمالی شام اُتے اک فلائی زون دے قیام دا مطالبہ کيتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www1.cbn.com/cbnnews/israel/2019/october/panic-as-turkish-invasion-of-syria-begins-humanitarian-catastrophe-feared-by-kurdish-civilians|title='Panic' as Turkish Ground Troops Push into Northeast Syria, 'Humanitarian Catastrophe' Feared by Kurdish Civilians|date=9 October 2019}}&lt;/ref&gt;

دن دے دوران ، کانگریسیاں تے عوام د‏‏ی رائے دے دباؤ اُتے ، ٹرمپ نے ایردوان نو‏‏ں اک خط بھیجیا جس وچ معاہدہ کرنے د‏‏ی تجویز دتی گئی ، بصورت ہور اوہ ترکی د‏‏ی معیشت نو‏‏ں تباہ کردے گی۔ مبینہ طور اُتے اسنو‏ں ردی د‏‏ی ٹوکری وچ پھینکتے ہوئے ، اردوغان نے اس خط اُتے سختی کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Turkey's Erdogan 'threw Trump's Syria letter in bin'|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50080737|website=BBC News|publisher=British Broadcasting Corporation|accessdate=2 January 2020}}&lt;/ref&gt; وائٹ ہاؤس نے ۱۶ اکتوبر نو‏‏ں پریس نو‏‏ں خط جاری کيتا ، جس وچ انہاں د‏‏ی وڈی تضحیک کيتی گئی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.mediaite.com/trump/trumps-dont-be-a-fool-letter-to-erdogan-comes-out-completely-baffling-twitter-this-cant-be-real/|title=Trump's 'Don't Be a Fool!' Letter to Erdogan Comes Out, Completely Baffling Twitter: 'This Can't Be Real'|date=16 October 2019}}&lt;/ref&gt;

==== زمینی جارحانہ ====
دن دے اختتام تک ، ترک فوج نے اعلان کيتا کہ آپریشن دا زمینی مرحلہ تل ابید سمیت تن نکات تو‏ں شروع ہوچکيا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.haberturk.com/son-dakika-cumhurbaskani-erdogan-dan-harekat-aciklamasi-2529427|title=Barış Pınarı'nda kara harekatı da başladı|website=haberturk.com}}&lt;/ref&gt;

=== ۱۰ اکتوبر ۲۰۱۹ ===
[[فائل:Rojava solidarity demonstration Berlin 2019-10-10 22.jpg|thumb| 10 اکتوبر ۲۰۱۹ نو‏‏ں ترکی د‏‏ی فوجی کارروائی دے خلاف احتجاج]]
۱۰ اکتوبر ۲۰۱۹ د‏‏ی صبح طلوع ہونے تو‏ں پہلے ، ترک فوج نے سرکاری طور اُتے ایس ڈی ایف دے خلاف زمینی کارروائی دا آغاز کيتا۔ انہاں نے ایہ وی اعلان کيتا کہ انہاں نے شمالی شام وچ ۱۸۱ اہداف نو‏‏ں نشانہ بنایا اے ، تے ترکی د‏‏ی حمایت وچ ۱۴٬۰۰۰ باغی ، جنہاں وچ احرار الشرقیہ باغی گروپ ، سلطان مراد ڈویژن ، تے حمزہ ڈویژن وی شامل نيں ، ترکی دے زیرقیادت حصہ لے رہے ني‏‏‏‏ں۔ جارحانہ حکومت نواز ترک تھنک ٹینک SETA دے ذریعہ رواں اکتوبر وچ شائع ہونے والے اک تحقیقی مقالے دے مطابق ، &quot; شام د‏‏ی قومی فوج وچ شامل ۲۸ دھڑاں وچو‏ں ۲۱ نو‏‏ں اس تو‏ں پہلے امریکا نے حمایت حاصل کيت‏ی سی ، انہاں وچو‏ں تن نو‏‏ں پینٹاگون دے ذریعے لڑنے دے پروگرام دے ذریعے حمایت حاصل سی۔ DAESH انہاں وچو‏ں اٹھارہ دھڑاں نو‏‏ں [[سی آئی اے]] نے ترکی وچ ایم او ایم آپریشنز روم دے ذریعہ سپلائی کيتا سی ، جو 'فرینڈز آف سیریا' دا مشترکہ انٹیلی جنس آپریشن روم سی جو حزب اختلاف د‏‏ی حمایت وچ سی۔ ۲۸ وچو‏ں چودہ دھڑے وی امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں فراہ‏م کردہ TOW اینٹی ٹینک گائڈڈ میزائلاں دے وصول کنندہ سن ۔

ایس ڈی ایف نے دسیا کہ انہاں نے ترک ترک پیشرفت نو‏‏ں ٹیل ایبیاڈ تو‏ں روک دتا۔ دن دے اواخر وچ ، مبینہ طور [[الباب|پر الباب دے]] نیڑے ایس ڈی ایف تے ترکی د‏‏ی متحد فوج دے وچکار جھڑپاں ہوئیاں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=143264|title=Renewed clashes between the Kurdish forces and pro-Turkey factions in the north-eastern parts of Aleppo countryside • The Syrian Observatory For Human Rights|date=10 October 2019}}&lt;/ref&gt; ترکی د‏‏ی زیرقیادت فورسز نے تلہ آباد دے علاقے دے آس پاس پیش قدمی د‏‏ی تے تباتین تے المشرفحہ دے پنڈ اُتے قبضہ کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.haberler.com/tsk-tel-erkam-koyune-yakin-baglanti-yolunu-kontrol-12512974-haberi/|title=- TSK, Tel Erkam Köyüne Yakın Bağlantı Yolunu Kontrol Altına Aldı- Tabatin ve Al-mushrifah Köyleri...|website=Haberler.com}}&lt;/ref&gt; رات گئے تک ترک مسلح افواج نے ۱۱ پنڈ اُتے کنٹرول دا اعلان کردتا۔ جدو‏ں تل ایبض دے ارد گرد لڑائی جاری سی ، شامی قومی فوج نے اعلان کيتا کہ اس نے مشرقیہ ، الحوثی ، بارزان ، حاج علی تے شہر دے مشرق وچ واقع اک پنڈ اُتے قبضہ کرلیا۔ &lt;ref name=&quot;Kaynagi-1&quot;&gt;{{Cite tweet|number=1182328901659500544|user=BarisKaynagi_sy|date=10 October 2019|script-title=ar:قوات الجيش الوطني تحرر قريتي مشرفة الحاوي و برزان ومزرعتي حاج علي وبني مشهور شرق مدينة تل ابيض بعد دحر عصابات PKK/PYD الإرهابية ضمن عملية نبع السلام.|trans-title=The National Army forces liberate the villages of Mishrifah Al-Hawi, Barzan and Haj Ali and Bani Mashhour farms east of Tall Abyad city after the PKK / PYD terrorist gangs were defeated in Operation Spring of Peace.}}&lt;/ref&gt; &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5D;&lt;/sup&gt; لڑائی دے دوران ترکی دے ہوائی حملےآں دے دوران ، ایس ڈی ایف نے دسیا کہ ترک فضائیہ نے اک ایسی جیل نو‏‏ں نشانہ بنایا جس وچ داعش دے جنگجوواں نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.almasdarnews.com/article/trump-says-jihadists-will-be-escaping-to-europe-in-potential-jailbreak/|title=Trump says jihadists 'will be escaping to Europe' in potential jailbreak|date=10 October 2019|access-date=1 October 2020|archivedate=8 April 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200408094945/https://www.almasdarnews.com/article/trump-says-jihadists-will-be-escaping-to-europe-in-potential-jailbreak/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/hain-saldiri-bir-aci-haber-daha-7-sehit-85-yarali-41348374|title=Hain saldırı... Bir acı haber daha: 7 şehit, 85 yaralı|website=hurriyet.com.tr}}&lt;/ref&gt; دیر شام ترکی دے میڈیا نے اطلاع دتی کہ ایس ڈی ایف دے ۱۷۴ جنگجو ہلاک ، زخمی یا پکڑے گئے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;174YPG&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.dailysabah.com/war-on-terror/2019/10/10/5-ypg-terrorists-neutralized-near-syrias-qamishli|title=228 YPG terrorists neutralized in Turkey's Operation Peace Spring|website=DailySabah}}&lt;/ref&gt;
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:معتبر مآخذ|&lt;span title=&quot;The material near this tag may rely on an unreliable source. (October 2019)&quot;&gt;ناقابل اعتماد ذریعہ؟&lt;/span&gt;]]''&lt;/sup&gt;
اس دن ترک صدر [[رجب طیب ایردوان|رجب طیب اردوان نے]] دسیا کہ اس کارروائی وچ ایس ڈی ایف دے ۱۰۹ جنگجو ہلاک ہوگئے سن تے نال ہی زخمی تے پکڑے جانے والے اک غیر طے شدہ جنگجو وی سن ۔ ایردوان دے [[جسٹس اینڈ ڈویلپمنٹ پارٹی (ترکی)|اے]] دے [[جسٹس اینڈ ڈویلپمنٹ پارٹی (ترکی)|پی]] تو‏ں قانون سازاں تو‏ں خطاب وچ ، ترک صدر نے ایہ وی دھمکی دتی اے کہ جے یورپی ملکاں فوجی کارروائی اُتے تنقید کردی رہندی اے ، خاص طور اُتے جے اوہ اس اُتے حملہ دا لیبل لگاندے نيں تاں ، اوہ ۳٫۶ ملین پناہ گزیناں دے نال یورپ نو‏‏ں سیلاب د‏‏ی دھمکیاں دین گے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.irishtimes.com/news/world/middle-east/109-terrorists-killed-in-turkish-offensive-in-syria-says-erdogan-1.4046183|title=109 'terrorists' killed in Turkish offensive in Syria, says Erdogan|date=10 October 2019|website=The Irish Times}}&lt;/ref&gt;

ترکی د‏‏ی بمباری دے بعد ۷۰٬۰۰۰ افراد ایس ڈی ایف وچ سرحدی شہراں تو‏ں فرار ہوگئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.apnews.com/8500277b239b4acab805e5e2bdb43938|title=Turkey presses Syrian assault as thousands flee the fighting|date=10 October 2019}}&lt;/ref&gt;

ترکی د‏‏ی وزارت قومی دفاع دے مطابق ، اک ترک فوجی YPG دے ذریعہ ہلاک ہويا۔ &lt;ref name=&quot;The Washington Post&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=The Latest|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/the-latest-trump-doubts-public-wants-us-involved-in-syria/2019/10/10/2c12096a-ebd6-11e9-a329-7378fbfa1b63_story.html|website=The Washington Post|accessdate=12 October 2019|language=en|date=11 October 2019}}&lt;/ref&gt;

=== ۱۱ اکتوبر ۲۰۱۹ ===
[[File:Bilateral Meeting with the President of the Republic of Turkey DOD 107329889-1920x1080-6221k-5da7520eee3fb.webm|thumb|نیٹو دے سکریٹری جنرل جینس اسٹولٹن برگ نے ترک صدر رجب طیب اردوان نال ملاقات کيتی۔]]
[[File:Senior DOD Officials Brief Pentagon Reporters October 11 2019 DOD 107330665-5da66f39a5a97.webm|thumb|محکمہ دفاع دے اعلیٰ عہدیداراں نے پینٹاگون دے نامہ نگاراں نو‏‏ں ۱۱ اکتوبر ۲۰۱۹ نو‏‏ں بریف کيتا۔]]
[[File:Joint Press Conference by NATO Secretary General and Turkish Minister of Foreign Affairs DOD 107329879-5da666b943e39.webm|thumb|11 اکتوبر ۲۰۱۹ ، نیٹو دے سکریٹری جنرل تے ترک وزیر برائے امور خارجہ میلوت ایشووالو د‏‏ی مشترکہ پریس کانفرنس۔]]
[[نصیبین|نوسیابین]] وچ دو صحافی زخمی ہوئے سن ، جدو‏ں اوہ جس عمارت د‏‏ی طرف تو‏ں اوہ فلم کررہے سن اسنو‏ں ایس ڈی ایف دے جنگجوواں نے سرحد پار تو‏ں [[قامشلی|قمیشلی]] تو‏ں اگ لگادی۔ ترک ذرائع دے مطابق ، ایہ واقعہ ترکی دے ٹی وی چینلز اُتے براہ راست نشر کيتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.yenisafak.com/dunya/ypg-pkk-gazetecilerin-oldugu-restorana-ates-acti-2-gazeteci-yaralandi-3509980|title=YPG/PKK gazetecilerin olduğu restorana ateş açtı: 2 gazeteci yaralandı|date=11 October 2019|website=Yeni Şafak}}&lt;/ref&gt;

ایس ڈی ایف د‏‏ی شیلنگ تو‏ں [[سوروچ|سروک]] وچ تن شہری ہلاک ہوگئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.cnnturk.com/turkiye/ypgnin-suruca-saldirisinda-sivil-sehit-sayisi-3e-yukseldi|title=YPG'nin Suruç'a saldırısında sivil şehit sayısı 3'e yükseldi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.cnnturk.com/turkiye/son-dakika-teror-orgutu-ypgden-havanli-saldiri-suructa-2-kisi-hayatini-kaybetti|title=Son dakika... Terör örgütü YPG'den sivillere alçak saldırı: İki ilçemizde şehit ve yaralılar var|website=CNN Türk}}&lt;/ref&gt; اس حملے دے جواب وچ ، ترکی نے سروئی تو‏ں سرحد دے اس پار [[کوبانی]] وچ وائی پی جی د‏‏ی پوزیشناں اُتے گولہ باری کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.mynet.com/baris-pinari-harekati-nda-ayn-el-arab-daki-teror-hedefleri-top-atislari-ile-vuruldu-110105987683|title=Barış Pınarı Harekatı'nda Ayn El Arab'daki terör hedefleri, top atışları ile vuruldu|website=Mynet Haber}}&lt;/ref&gt; ترکی دے ذرائع دے مطابق ، ترکی وچ ایس ڈی ایف د‏‏ی گولہ باری تو‏ں ہلاک ہونے والے مجموعی شہریاں د‏‏ی تعداد ۱۸ ہوگئی ، اس دن دے آخر وچ [[نصیبین|نوسیبین]] وچ ہور ۸ شہری ہلاک ہوئے تے ۳۵ ایس ڈی ایف مارٹر حملے تو‏ں زخمی ہوئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.f5haber.com/nusaybine-havan-saldirisi-2-sehit-videogaleri-5187275|title=Nusaybin'e havan saldırısı: 2 şehit|date=11 October 2019|تاريخ-الوصول=1 October 2020|تاريخ-الأرشيف=11 October 2019|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20191011155806/https://www.f5haber.com/nusaybine-havan-saldirisi-2-sehit-videogaleri-5187275|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.aa.com.tr/tr/baris-pinari-harekati/ypg-pkkdan-sivillere-havanli-saldiri-8-sehit/1610528|title=Nusaybin'de sivillere havanlı saldırı: 8 şehit}}&lt;/ref&gt;

ایس او ایچ آر دے مطابق ، ترک شہریاں نے شام وچ تال آباد دے علاقے وچ ترک شہریاں دے ذریعہ ست شہریاں نو‏‏ں ہلاک کيتا ، تِناں بشمول ترک اسنائپراں نے ہلاک کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=143514|title=Turkish Forces killed 7 civilians as they try to escape the fire, and continued their attacks on Tal Abyad and Ras al-Ayn with large land and air support • the Syrian Observatory for Human Rights|date=11 October 2019}}&lt;/ref&gt;

جداں کہ اس روز اطلاع دتی گئی اے ، ترکی د‏‏ی قومی دفاع د‏‏ی وزارت دے مطابق ، ترکی دے فوجی آپریشن دے آغاز دے بعد تو‏ں مجموعی طور اُتے ۳۹۹ ایس ڈی ایف جنگجو ہلاک ، گرفتار یا زخمی ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;399neutralized&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/399-terrorists-neutralized-by-turkeys-anti-terror-op/1610954|title=399 terrorists neutralized by Turkey's anti-terror op|website=aa.com.tr}}&lt;/ref&gt;

شامی قومی فوج نے دسیا کہ پنڈ حلاوا جو تلو آباد دے جنوب مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Kaynagi-2&quot;&gt;{{Cite tweet|number=1182680864196616198|user=BarisKaynagi_sy|date=11 October 2019|script-title=ar:قوات الجيش الوطني تحرر قرية حلاوة جنوب شرق مدينة تل ابيض بعد دحر عصابات PKK/PYD الإرهابية ضمن عملية نبع السلام.|trans-title=The National Army forces liberate the village of Halawa, southeast of the city of Tal Abyad, after the PKK / PYD terrorist gangs were defeated in Operation Spring of Peace.}}&lt;/ref&gt; ٹی اے ایف تے ایس این اے نے دوسرے دن دے آخر وچ تل حلف نو‏‏ں پھڑنے دا اعلان کيتا تے شہر دے اندر تو‏ں اک ویڈیو جاری کيتی۔

[[قامشلی|قمیشلی]] شہر وچ ، داعش دے اک مشتبہ کار بم دھمادے ميں پنج عام شہری ہلاک ہوگئے ، جدو‏ں کہ اطلاع ملی اے کہ ترکی د‏‏ی توپ خانے نے نیڑے ہی اک جیل نو‏‏ں نشانہ بنایا سی ، تے ایس ڈی ایف دے مطابق ، اس تو‏ں پہلے داعش دے پنج مشتبہ ارکان فرار ہوگئے سن ۔

[[کوبانی]] شہر وچ ، فوری طور اُتے امریکی اسپیشل فورس ویہہ دے آس پاس دے علاقے وچ ترکی نو‏‏ں توپ خانے تو‏ں بھاری گولہ باری دا سامنا کرنا پيا۔ امریکی فوج جوابی کارروائی نئيں کيت‏‏ی ، لیکن گولہ باری دے خاتمے دے بعد پِچھے ہٹ گئی۔ ترکی نے اس تو‏ں انکار کردے ہوئے جواب دتا کہ اس نے امریکی اڈے نو‏‏ں نشانہ بنایا ، بجائے اس دے کہ اس نے ایس ڈی ایف دے عہدےآں اُتے فائرنگ کردتی۔ [[پینٹا گون|پینٹاگون]] نے ہور خدشےآں نو‏‏ں جنم دتا کہ ترک فوج نے جان بجھ کر کوبانی وچ تعینات امریکی فوج نو‏‏ں توپ خانے تو‏ں فائر کيتا۔ ترکی دے وزیر دفاع دے مطابق ، دن دے شروع وچ [[سوروچ|سوروس]] شہر نو‏‏ں نشانہ بنانے والا مارٹر حملہ جان بجھ کر ۱۰۰۰ نو‏‏ں شروع کيتا گیا سی &amp;nbsp; کوبانی وچ امریکی اڈے تو‏ں میٹر دے فاصلے اُتے ایس ڈی ایف دے ذریعہ ترکی د‏‏ی انتقامی کارروائی تو‏ں بچنے دے لئی تے اس دے جواب وچ حملہ ہويا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://odatv.com/tsk-abd-gozlem-noktasini-vurdu-mu-11101946.html|title=TSK ABD gözlem noktasını vurdu mu}}&lt;/ref&gt;

[[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ|بی بی سی]] نے اطلاع دتی اے کہ شمالی شام وچ اک لکھ افراد اپنے گھراں تو‏ں بھج گئے ني‏‏‏‏ں۔ کرد ہلال احمر ( ''ہیوا سور'' ) نے دسیا کہ ہن تک ۱۱ شہریاں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی تصدیق ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ ترکی د‏‏ی فوج نے اک فوجی د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی تصدیق د‏‏ی اے ، تے کہیا اے کہ تن ہور زخمی ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|website=BBC News|title=Turkey Syria offensive: 100,000 flee homes as assault continues|date=11 October 2019|accessdate=11 October 2019|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50020829}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Barış Pınarı Harekatı sonrası Suriye Demokratik Güçleri tarafından terkedilmiş bir kontrol noktası.jpg|thumb| 11 اکتوبر نو‏‏ں ایس ڈی ایف دے ذریعہ [[راس العین، محافظہ الحسکہ|راس العین دے]] باہر اک چوکی چھڈ دتی گئی ]]
ترکی د‏‏ی وزارت قومی دفاع نے اعلان کيتا اے کہ وائی پی جی دے ذریعہ ہور تن فوجی مارے گئے نيں ، انہاں وچو‏ں دو شام دے اک مقبوضہ حصے وچ ترکی دے اک فوجی اڈے اُتے مارٹر حملے وچ ہلاک ہوگئے سن ۔ اس کارروائی وچ ہلاک ہونے والے ترک فوجیاں د‏‏ی کل تعداد چار ہوگئی۔ &lt;ref name=&quot;The Washington Post&quot;/&gt; ایس او ایچ آر نے اطلاع دتی اے کہ اس کارروائی وچ ہلاک ہونے والے ترک فوجیاں د‏‏ی اصل تعداد چھ سی۔ دن دے آخر وچ ، ایس او ایچ آر نے اطلاع دتی کہ کوبانی وچ ایس ڈی ایف دے نال تصادم وچ گھٹ تو‏ں گھٹ ۱۲ ترک سرحدی محافظ یا تاں ہلاک یا زخمی ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Information about the killing and injury of 12 members of the Turkish Border Guard Forces in clashes against the SDF at the border strip in the area of Ayn Al-Arab (Kobani)|url=http://www.syriahr.com/en/?p=143651|website=Syrian Observatory For Human Rights|accessdate=12 October 2019|language=en|date=11 October 2019}}&lt;/ref&gt;

=== ۱۲ اکتوبر ۲۰۱۹ ===
ترکی د‏‏ی مسلح افواج تے شام د‏‏ی قومی فوج نے دسیا کہ اوہ ایم ۴ شاہراہ ، {{تحویل|32|km|mi|abbr=on}} پہنچے شام دے علاقے وچ گہرائی وچ تے [[منبج|منبیج]] تے [[قامشلی|قمیشلی دے]] وچکار سپلائی لائن نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں کٹنا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.sabah.com.tr/gundem/2019/10/12/suriye-milli-ordusu-askerleri-stratejik-m4-kara-yoluna-ulasti|title=SON DAKİKA! Barış Pınarı Harekatı'nda çok önemli gelişme! Stratejik noktaya ulaşıldı|website=Sabah}}&lt;/ref&gt; ایس این اے نے ایہ وی کہیا کہ انہاں نے مشرقی رقہ وچ ایم ۴ شاہراہ دے نیڑے ۱۸ دیہاتاں اُتے قبضہ کرلیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.sabah.com.tr/gundem/2019/10/12/suriye-milli-ordusu-acikladi-18-koy-pkkdan-temizlendi|title=Son dakika haberi: MSB duyurdu! Rasulayn kontrol altına alındı}}&lt;/ref&gt;

ترک وزیر داخلہ سلیمان سویلو نے اعلان کيتا کہ آپریشن دے آغاز تو‏ں ہی ایس ڈی ایف دے ذریعہ [[صوبہ ماردین|صوبہ مردین]] وچ ۳۰۰ دے نیڑے مارٹر گولے فائر کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.aksam.com.tr/foto-galeri/guncel/bakan-soylu-acikladi-mardine-300e-yakin-havan-mermisi-dustu/56136/|title=Bakan Soylu açıkladı! 'Mardin'e 300'e yakın havan mermisi düştü' – Akşam|website=aksam.com.tr}}&lt;/ref&gt;

۱۲ بجے دے لگ بھگ ( [[متناسق عالمی وقت+03:00|UTC + ۰۳: ۰۰]] ) ، ٹی اے ایف تے ایس این اے نے دسیا کہ انہاں نے [[راس العین، محافظہ الحسکہ|راس العین پر]] قبضہ کرلیا اے ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.timeturk.com/suriye-milli-ordusu-resulayn-i-kontrol-altina-aldi/haber-1244146|title=Suriye Milli Ordusu, Resulayn'ı kontrol altına aldı|website=Timeturk.com|تاريخ-الوصول=2020-10-01|تاريخ-الأرشيف=2019-10-12|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20191012093632/https://www.timeturk.com/suriye-milli-ordusu-resulayn-i-kontrol-altina-aldi/haber-1244146|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.sabah.com.tr/webtv/turkiye/resulaynda-kontrol-ele-gecirildi-iste-ypgnin-elindeki-abd-zirhlilari|title=Resulayn'da kontrol ele geçirildi! İşte YPG'nin elindeki ABD zırhlıları!}}&lt;/ref&gt; لیکن ایس ڈی ایف نے اس گل تو‏ں انکار کيتا کہ ترکی نے اس شہر دا کنٹرول سنبھال لیا ا‏‏ے۔

اسلام پسند ملیشیا احرار الشرقیہ دے ترک حمایت یافتہ ارکان نے مستقب‏‏ل شام پارٹی دے سکریٹری جنرل ، ہیورین خلف نو‏‏ں پھانسی دے دی۔ خلف سمیت نو شہریاں نو‏‏ں احرار الشرقیہ دے جنگجوواں نے تلہ آباد دے جنوب وچ M4 شاہراہ اُتے روڈ بلاک پرقتل کيتا۔ &lt;ref name=&quot;wapo-film&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Sly|first=Liz|title=Turkish-led forces film themselves executing a Kurdish captive in Syria|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/turkish-led-forces-film-themselves-executing-a-kurdish-captive-in-syria/2019/10/13/22e11198-ed9c-11e9-89eb-ec56cd414732_story.html|website=Washington Post|date=13 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Joanne Stocker|first=Joanne|title=Turkey-backed Syrian rebels kill Kurdish politician, execute prisoners|url=https://thedefensepost.com/2019/10/13/turkey-backed-syrian-rebels-kill-kurdish-politician-execute-prisoners/|website=The Defense Post|date=13 October 2019}}&lt;/ref&gt; ترکی دے خبررساں ذرائع ینی سفاک نے اطلاع دتی اے کہ خلف نو‏‏ں اک &quot;دہشت گرد&quot; تنظیم تو‏ں وابستہ سیاستدان دے خلاف &quot;کامیاب آپریشن&quot; وچ &quot;غیر جانبدار&quot; کردتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.inquisitr.com/5689562/donald-trump-golfed-turkey-executed-kurd-hevrin-khalaf/|title=As Donald Trump Golfed Saturday, Turkey Said It 'Neutralized' Kurd Leader Hevrin Khalaf, Executed on Roadside|date=13 October 2019|website=The Inquisitr|تاريخ-الوصول=1 October 2020|تاريخ-الأرشيف=13 September 2020|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200913051317/https://www.inquisitr.com/5689562/donald-trump-golfed-turkey-executed-kurd-hevrin-khalaf/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; مغربی ذرائع نے اس د‏ی پھانسی نو‏‏ں بین الاقوامی قانون دے تحت [[جنگی جرائم|جنگی جرم قرار]] دتا اے ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://thehill.com/homenews/sunday-talk-shows/465564-esper-turkey-appears-to-be-committing-war-crimes-in-northern-syria|title=Esper: Turkey 'appears to be' committing war crimes in northern Syria|first=Zack|last=Budryk|date=13 October 2019|website=TheHill}}&lt;/ref&gt; ايس‏ے دوران احرار الشرقیہ دے ترجمان نے اعلان کيتا کہ انہاں نو‏ں &quot;امریکی انٹلیجنس دا ایجنٹ&quot; ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہلاک کيتا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/grief-accusations-surround-killing-of-kurdish-politician-in-northeastern-syria/2019/10/15/1c21437c-ef55-11e9-bb7e-d2026ee0c199_story.html|title=Grief, accusations surround killing of Kurdish politician in northeastern Syria|first=Sarah|last=Dadouch|website=Washington Post}}&lt;/ref&gt;

بیلنگ کیٹ د‏‏ی اک ویڈیو وچ انہاں ہلاکتاں دا ٹھوس انداز وچ ترکی احرار الشرقیہ د‏‏ی حمایت یافتہ باغیاں نو‏‏ں تلاش کيتا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;bellingcat1031&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.bellingcat.com/news/mena/2019/10/31/video-evidence-sheds-light-on-executions-near-turkey-syria-border/|title=Video Evidence Sheds Light on Executions Near Turkey-Syria Border|date=31 October 2019|website=bellingcat}}&lt;/ref&gt;

=== ۱۳ اکتوبر ۲۰۱۹ ===
[[File:Mortar Bullet Hits House in Akcakale, Turkey on Syria Border.webm|وقت_thumb=00:17|thumb|ویڈیو تو‏ں [[آوازِامریکا|وائس آف امریکا]] ترکی سروس تو‏ں پتہ چلدا اے اک رہائشی عمارت د‏‏ی طرف تو‏ں ماریا اک مارٹر شیل وچ جنوب مشرقی ترکی دے شہر [[اکچاکالے|Akcakale]]&lt;nowiki/&gt;کے نیڑے شام دے ترکی د‏‏ی سرحد کے, ۱۳ اکتوبر]]
[[فائل:Battle of Tell Abyad (2019).svg|thumb| جنگ تل ایبیاد ، ۹۔۱۳ اکتوبر]]
[[فائل:Operation Peace Spring - Tell Abyad.svg|thumb| ایس این اے د‏‏ی تل ایبض علاقے وچ پیشرفت]]
ترکی د‏‏ی مسلح افواج تے شامی قومی فوج نے علی الصبح [[تل ابیض ضلع|ضلع تل ایبض]] وچ واقع سلک قصبے اُتے قبضہ کرنے دا اعلان کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.aa.com.tr/tr/baris-pinari-harekati/tel-abyadin-suluk-beldesi-teroristlerden-kurtarildi/1611814|title=Tel Abyad'ın Suluk beldesi teröristlerden kurtarıldı|website=aa.com.tr}}&lt;/ref&gt; ایس او ایچ آر نے تصدیق د‏‏ی اے کہ ترک افواج تے ایس این اے نے سولوک اُتے مکمل کنٹرول حاصل کرلیا اے ، تے عین عیسی د‏‏ی طرف جھڑپاں نیڑے ہی نیڑے سن۔ ایس او ایچ آر نے ایہ وی اطلاع دتی کہ ترک حامی فورسز نےتل ایبض دے علاقے وچ اک ایمبولینس نو‏‏ں نشانہ بنایا سی جو لاپتہ ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=143799|title=The Turkish forces and factions loyal to them achieve a new advancement in Al-Raqqah countryside and take the control of large spaces of Sluk town under a cover of heavy firepower • The Syrian Observatory For Human Rights|date=13 October 2019|website=The Syrian Observatory For Human Rights|language=en-US|accessdate=13 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/?p=341789|language=ar-sy|publisher=Syria Observatory on Human Rights|script-title=ar:مع اقتراب الاشتباكات من مخيم عين عيسى.. مخاوف كبيرة لدى آلاف النازحين في المخيم.. وعوائل من تنظيم &quot;الدولة الإسلامية&quot; تفر منه .. والطائرات التركية تقصف قرى واقعة في محيطه • المرصد السوري لحقوق الإنسان|date=13 October 2019}}&lt;/ref&gt;

ایس او ایچ آر نے ایہ وی اطلاع دتی کہ ایس ڈی ایف جوابی کارروائی دے بعد لڑے گئے شہر [[راس العین، محافظہ الحسکہ|راس الا عین]] اُتے تقریبا تمام کنٹرول دوبارہ حاصل کرنے وچ کامیاب رہی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=143796|title=The SDF regain the control of Ras Al-Ayn city almost completely after a counter attack in which 17 members of the pro-Turkey factions were killed • The Syrian Observatory For Human Rights|date=13 October 2019|website=The Syrian Observatory For Human Rights|language=en-US|accessdate=13 October 2019}}&lt;/ref&gt;

==== ترکی تے این ایس اے دا تل ایبض اُتے قبضہ ====
ترکی د‏‏ی مسلح افواج تے شام د‏‏ی قومی فوج نے دوپہر دے وقت اعلان کيتا کہ انہاں نے تل ایبض دے مرکز اُتے قبضہ کرلیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.dirilispostasi.com/gundem/suriye-milli-ordusu-tel-abyad-merkezine-girdi|title=Archived copy|accessdate=13 October 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191013092542/https://www.dirilispostasi.com/gundem/suriye-milli-ordusu-tel-abyad-merkezine-girdi|archivedate=13 October 2019}}&lt;/ref&gt; ایس او ایچ آر دے مطابق ترکی د‏‏ی مسلح افواج تے شام د‏‏ی قومی فوج نے دیر دوپہر تک ٹل آباد اُتے مکمل قبضہ کرلیا۔ &lt;ref name=&quot;auto5&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/?p=342020|language=ar-sy|publisher=Syria Observatory on Human Rights|script-title=ar:القوات التركية والفصائل الموالية لها تسيطر على مساحة نحو 220 كلم مربع عند الشريط الحدودي منذ انطلاق العملية العسكرية شرق الفرات • المرصد السوري لحقوق الإنسان|date=13 October 2019}}&lt;/ref&gt; ایس او ایچ آر دے مطابق ترک مسلح افواج تے شامی قومی فوج نے وی M4 شاہراہ کٹ پائی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/?p=341870|language=ar-sy|publisher=Syria Observatory on Human Rights|script-title=ar:بغطاء جوي وبري مكثف.. القوات التركية والفصائل تحرز تقدمات جديدة في محوري رأس العين وتل أبيض ومعارك عنيفة يشهدها اتستراد الـ (M4) • المرصد السوري لحقوق الإنسان|date=13 October 2019}}&lt;/ref&gt; ترک ذرائع نے ایہ وی اطلاع دتی اے کہ ایس ڈی ایف نے [[جرابلس|جارابلس]] د‏‏ی طرف گولہ باری تو‏ں ۲ شامی شہری ہلاک ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.takvim.com.tr/guncel/2019/10/13/ypg-sivillere-fuzeyle-saldirdi-2-sehit|title=YPG sivillere füzeyle saldırdı: 2 şehit!|website=takvim.com.tr}}&lt;/ref&gt;

عین عیسی اُتے ترک حمای‏تی قوتاں د‏‏ی پیش قدمی د‏‏ی روشنی وچ ، ایس ڈی ایف نے دسیا کہ اس علاقے نال تعلق رکھنے والے ۷۸۵ [[داعش]] تو‏ں وابستہ افراد اک حراستی کیمپ تو‏ں فرار ہوگئے سن ، ایس ڈی ایف نے ایہ وی دسیا کہ فرار ہونے والےآں نو‏‏ں ترک حامی فورسز تے ترک فضائی حملےآں د‏‏ی مدد ملی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.rudaw.net/english/middleeast/syria/131020192|title=Almost all suspected ISIS militants' escape Syria camp: SDF|last=Edwards|first=Robert|date=13 October 2019|website=rudaw.net|accessdate=13 October 2019}}&lt;/ref&gt; اس دے برعکس ، ترکی نے کہیا اے کہ ایس ڈی ایف نے ترک افواج د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے ٹیل آباد شہر وچ داعش قیدیاں نو‏‏ں رہیا کيتا سی۔ &lt;ref name=&quot;auto6&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/pkkypgli-teroristler-deaslilari-serbest-birakti-iste-o-hapishane-435765.html|title=PKK/YPG'li teröristler DEAŞ'lıları serbest bıraktı: İşte o hapishane|website=trthaber.com}}&lt;/ref&gt; ایہ بیان {{کون سا|date=October 2019}} د‏‏ی حمایت امریکی صدر ڈونلڈ ٹرمپ نے کيت‏ی سی ، لیکن انہاں د‏‏ی مخالفت سینئر امریکی عہدیداراں نے د‏‏ی جنھاں نے کہیا اے کہ ترکی د‏‏ی حمایت یافتہ [[آزاد شامی فوج|فری سیریئن آرمی]] (ایف ایس اے) د‏‏ی فورسز ہی داعش دے قیدیاں نو‏‏ں رہیا کر رہیاں نيں۔ &lt;ref name=&quot;auto9&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.cnn.com/2019/10/14/politics/donald-trump-turkey-kurds-isis-prisoners-fact-check/index.html|title=Fact checking Trump's claim that Kurds are releasing ISIS prisoners on purpose|first=Ryan|last=Browne|first2=Holmes|last2=Lybrand|first3=Tara|last3=Subramaniam|website=[[سی این این]]|date=14 October 2019}}&lt;/ref&gt;

امریکا دے سکریٹری برائے دفاع مارک ایسپر نے کہیا کہ امریکا شمالی شام تو‏ں باقی تمام ۱۰۰۰ فوجیاں نو‏‏ں انخلا کرنے دا منصوبہ بنا رہیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.cbsnews.com/news/syria-turkey-mark-esper-secretary-of-defense-us-preparing-to-evacuate-all-troops-from-northern-syria-face-the-nation/|title=U.S. &quot;preparing to evacuate&quot; remaining troops from northern Syria, defense secretary says|website=cbsnews.com}}&lt;/ref&gt; امریکی وی وچ فوجی اڈاں تو‏ں دستبردار کرنے دے ارادے دے ایس ڈی ایف نو‏‏ں آگاہ [[منبج|Manbij]] تے [[کوبانی|Kobanî]] تے پہلے ہی تو‏ں کڈیا سی عین عیسی SOHR تے دے مطابق ''[[دی واشنگٹن پوسٹ|واشنگٹن پوسٹ]]'' .&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtonpost.com/world/us-troops-withdraw-from-another-syrian-town-as-turkish-forces-block-supply-lines/2019/10/13/aab5fab8-ec5a-11e9-a329-7378fbfa1b63_story.html|title=U. S.-allied Kurds strike deal to bring Assad's Syrian troops back into Kurdish areas|website=Washington Post}}&lt;/ref&gt;

==== شامی حکومت - ایس ڈی ایف ڈیل ====
ترکی تے ایس این اے دے ذریعہ تل ایبض اُتے قبضہ کرنے دے فورا بعد ہی ، شامی حکومت تے ایس ڈی ایف دے وچکار اک معاہدہ طے پایا جس دے تحت شامی فوج نو‏‏ں کوبانی تے منبیج دے قصبےآں وچ داخل ہونے د‏‏ی اجازت ہوئے گی تاکہ انہاں علاقےآں وچ ترکی د‏‏ی ممکنہ فوجی کارروائی نو‏‏ں روکیا جاسک‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;auto12&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-syria-security-towns-report-idUSKBN1WS0K0|title=Report: Syrian army to enter SDF-held Kobani, Manbij|date=13 October 2019|work=Reuters|access-date=13 October 2019|language=en}}&lt;/ref&gt;

بعدازاں [[جسٹس اینڈ ڈویلپمنٹ پارٹی (ترکی)|اے دے پی دے]] رہنما [[رجب طیب ایردوان|رجب طیب اردوان دے]] مشیر یاسین اخطی نے کہیا کہ جے شامی حکومت شمال مشرقی شام وچ داخل ہونے د‏‏ی کوشش کردی اے تاں دونے فوجاں دے وچکار تنازعہ ہوسکدا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.gazeteduvar.com.tr/gundem/2019/10/13/yasin-aktay-suriye-ordusu-ile-catisma-cikabilir/|title=Yasin Aktay: Suriye ordusu ile çatışma çıkabilir|date=13 October 2019|website=Gazeteduvar|accessdate=}}&lt;/ref&gt;

ایس ڈی ایف دے کمانڈر انچیف مظلوم عبدی نے کہیا کہ اوہ شمالی شام وچ کرد آبادی نو‏‏ں نسل کشی تو‏ں بچانے د‏‏ی خاطر شام د‏‏ی حکومت دے نال اتحادی بننے اُتے راضی ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://foreignpolicy.com/2019/10/13/kurds-assad-syria-russia-putin-turkey-genocide/|title=If We Have to Choose Between Compromise and Genocide, We Will Choose Our People|last=Abdi|first=Mazloum|website=Foreign Policy|language=en-US|accessdate=14 October 2019}}&lt;/ref&gt;

=== ۱۴ اکتوبر ۲۰۱۹ ===
اطلاعات دے مطابق ، [[روس|روسی]] تے [[شام|شام دی]] افواج نو‏‏ں منبج ملٹری کونسل تے فرات شیلڈ گروپاں دے زیر کنٹرول علاقےآں دے وچکار اگلی لائن اُتے تعین کيتا گیا سی ، شام تے ترکی د‏‏ی سرحد دے نال نال ہور تعیناتیاں وی کيتیاں گئیاں۔ ہور برآں ، ایس او ایچ آر نے اطلاع دتی کہ علاقے وچ امریکی فوج علاقے وچ روسی تے شام د‏‏ی تعیناتیاں وچ رکاوٹاں ڈالنے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=143901|title=U.S. forces try to hinder the deployment of the Russian force and regime forces in the area separating between Manbij Military Council and the factions of &quot;Euphrates Shield&quot; • The Syrian Observatory For Human Rights|date=14 October 2019|website=The Syrian Observatory For Human Rights|language=en-US|accessdate=14 October 2019}}&lt;/ref&gt;

ایس او ایچ آر نے اطلاع دتی اے کہ سرحدی پٹی اُتے [[راس العین، محافظہ الحسکہ|راس عین]] تے اس دے پینڈو علاقےآں وچ پرتشدد جھڑپاں جاری نيں ، جتھ‏ے ترک فورسز شہر نو‏‏ں مکمل گھیرے وچ لینے تے راس الا عین تے تال تمر دے درمیان سڑک نو‏‏ں اک احاطے وچ بند کرنے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ ۱۵ اکتوبر تک شہر اُتے کنٹرول حاصل کرنے دے مقصد تو‏ں توپ خانے تے گولہ باری تو‏ں فضائی حملےآں کا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=143902|title=The Turkish forces try to encircle Ras Al-Ayn city and to cut off the road to Tal Tamr in order to impose their control over the city in the incoming few hours amid intense shelling and fierce battles against the SDF • The Syrian Observatory For Human Rights|date=14 October 2019|website=The Syrian Observatory For Human Rights|language=en-US|accessdate=14 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=143885|title=More casualties raise to about 15, the number of people who were killed due to the Turkish airstrikes which targeted the &quot;humanitarian support&quot; convoy in Ras Al-Ayn city • The Syrian Observatory For Human Rights|date=14 October 2019|website=The Syrian Observatory For Human Rights|language=en-US|accessdate=14 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=143884|title=Violent battles continue in areas in Ras Al-Ayn city and its countryside and in the vicinity of Tal Abyad city in conjunction with heavy ground shelling witnessed in the area • The Syrian Observatory For Human Rights|date=14 October 2019|website=The Syrian Observatory For Human Rights|language=en-US|accessdate=14 October 2019}}&lt;/ref&gt; اطلاع ملی اے کہ ترک فضائی تے زمینی بمباری سرحدی شہر [[الدرباسیہ|الدربسیہ وچ ]] شہری مکانات نو‏‏ں نشانہ بنا‏تے ہوئے ہوئی اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایس او ایچ آر دے مطابق طبی عملے دے ۴ افراد دے زخمی ہونے د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=143916|title=Turkish bombardment targets Al-Darbasiyyah city in conjunction with ongoing airstrikes and violent battles witnessed in Ras Al-Ayn city • The Syrian Observatory For Human Rights|date=14 October 2019|website=The Syrian Observatory For Human Rights|language=en-US|accessdate=14 October 2019}}&lt;/ref&gt;

ترک صدر [[رجب طیب ایردوان|رجب طیب اردوان]] نے اک پریس کانفرنس وچ کہیا کہ [[کوبانی|کوبانی دے بارے وچ ]] ترکی نو‏‏ں روس د‏‏ی طرف تو‏ں مثبت جواب ملیا اے تے ایہ کہ ترکی اپنے [[منبج]] فیصلے دے عملدرآمد دے مرحلے اُتے ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.timeturk.com/cumhurbaskani-erdogan-munbic-konusunda-kararimizi-verdigimiz-gibi-uygulama-asamasindayiz/haber-1246100|title=Cumhurbaşkanı Erdoğan: 'Münbiç konusunda kararımızı verdiğimiz gibi uygulama aşamasındayız'|website=Timeturk.com}}&lt;/ref&gt; ترک ذرائع دے مطابق ترکی د‏‏ی مسلح افواج نے گذشتہ رات تک منیج دے فرنٹ لائن وچ اضافی دستے تعینات کیتے سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.ntv.com.tr/video/turkiye/turkiye,MMydStTVWECbFBoRqeb3Og|title=Münbiç sınırına takviye güç (Bordo bereliler ve komandolar ilerlemeye başladı)|website=NTV|access-date=2020-10-01|archivedate=2019-10-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191014103553/https://www.ntv.com.tr/video/turkiye/turkiye,MMydStTVWECbFBoRqeb3Og}}&lt;/ref&gt; ترک وزیر برائے قومی دفاع ہولوسی آکار نے کہیا کہ تل ایبض تے [[راس العین، محافظہ الحسکہ|راس العین]] ترکی دے زیر اقتدار نيں تے ایہ کم پورے خطے دے لئی جاری ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/milli-savunma-bakani-akar-acikladi-resulayn-ve-tel-abyad-kontrolumuz-altinda-41350428|title=Milli Savunma Bakanı Akar açıkladı: Resulayn ve Tel Abyad kontrolümüz altında|last=Arda Erdoğan Harun|website=hurriyet.com.tr}}&lt;/ref&gt;

مبینہ طور اُتے شامی فوج [[الثورہ|التہراؤ]] شہر ، [[الثورہ|ہور]] عین عیسی ، تل تیمر نو‏‏ں بتاواں تے نیڑے نیڑے 6 &amp;nbsp; شام – ترکی سرحد تو‏ں کلومیٹر۔ اس نے عین عیسیٰ دے بالکل جنوب وچ ۹۳ويں بریگیڈ ہیڈ کوارٹر دے نال نال [[دریائے فرات|فرات دے]] مشرق وچ الجناریا نو‏‏ں وی اپنے اندر لے لیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/?p=342164|script-title=ar:120 ساعة من &quot;نبع السلام&quot;: قوات النظام تبدأ الانتشار في الشمال السوري.. و250 ألف نازح.. والطائرات التركية تقصف قافلة مدنية وتخلف عشرات الشهداء والجرحى.. وارتفاع حصيلة قتلى المقاتلين إلى نحو 250 • المرصد السوري لحقوق الإنسان|date=14 October 2019|website=المرصد السوري لحقوق الإنسان|language=ar|accessdate=14 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-takes-control-over-brigade-93-base-in-northern-raqqa/|title=Syrian Army takes control of Brigade 93 base in northern Raqqa|date=14 October 2019|website=AMN – Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|language=en-US|accessdate=14 October 2019|archivedate=14 August 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200814194140/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-takes-control-over-brigade-93-base-in-northern-raqqa/}}&lt;/ref&gt; شامی فوج نے ہور دسیا کہ تبقہ ڈیم نو‏‏ں وی اپنے کنٹرول وچ لے لیا۔ مبینہ طور اُتے شام دے جھنڈے نو‏‏ں سالاں وچ [[محافظہ الحسکہ|الشحکہ گورنری دے]] متعدد شہراں تے دیہاتاں ، جداں شہر یاروبیہ شہر وچ بلند کيتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.theweek.co.uk/102079/picture-of-the-day|title=Picture of the day: A Syrian soldier waves the national flag|website=The Week UK|language=en|accessdate=14 October 2019}}&lt;/ref&gt;

مبینہ طور اُتے جارابلس ملٹری کونسل نے [[جرابلس|جرابلس دے]] جنوب وچ اک گڈی نو‏‏ں نشانہ بنایا سی جس وچ اک [[میزائل|گائڈڈ میزائل لگیا سی]] جس دے نتیجے وچ ۲ افراد ہلاک ہوگئے سن جس دے نتیجے وچ [[اعزاز (شہر)|عزاز دے]] جنوب وچ ترکی دے وفادار دھڑاں دے ارکان نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=143858|title=&quot;Jarabulus Military Council&quot; targets a vehicle south of Jarabulus by a guided missile leaving 2 persons dead in conjunction with an assassination targeted members of Turkey-loyal factions south of Azaz • The Syrian Observatory For Human Rights|date=13 October 2019|website=The Syrian Observatory For Human Rights|language=en-US|accessdate=15 October 2019}}&lt;/ref&gt;

ترکی د‏‏ی مسلح افواج تے شامی نیشنل آرمی نے دیر دے وقت [[منبج|منبیج]] اُتے قبضہ کرنے دے لئی فوجی آپریشن شروع کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.yeniakit.com.tr/haber/munbice-operasyon-basladi-943670.html|title=Münbiç'e operasyon başladı!|website=yeniakit}}&lt;/ref&gt; ترک ذرائع دے مطابق اس آپریشن دے آغاز دے فورا بعد ترک مسلح افواج تے شامی نیشنل آرمی نے منبج پینڈو علاقےآں دے ۳ دیہاتاں اُتے قبضہ کرلیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.yenisafak.com/dunya/menbice-operasyon-basladi-3-koy-ypgden-temizlendi-3510373|title=Menbiç'e operasyon başladı: 3 köy YPG'den temizlendi|date=14 October 2019|website=Yeni Şafak}}&lt;/ref&gt; ايس‏ے دوران ، شام دے سرکاری میڈیا نے دسیا کہ شامی فوج نے قصبے وچ داخل ہونا شروع کردتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://uk.reuters.com/article/uk-syria-security-turkey-army-manbij-idUKKBN1WT26Z|title=Syrian state media says army enters town of Manbij in northern Syria|date=14 October 2019|work=Reuters|access-date=14 October 2019|language=en|accessdate=1 October 2020|archivedate=14 October 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191014180530/https://uk.reuters.com/article/uk-syria-security-turkey-army-manbij-idUKKBN1WT26Z}}&lt;/ref&gt;

==== شمالی شام تو‏ں امریکا دے مکمل انخلا دا اعلان ====
اس دن دے آخر وچ ، امریکی صدر ڈونلڈ ٹرمپ نے اعلان کيتا کہ تمام امریکی اہلکار التناف اڈے دے علاوہ سوائے شام تو‏ں واپس چلے جاواں گے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.koamnewsnow.com/news/politics/national-politics/trumps-syria-decision-sparks-scramble-to-safely-remove-us-troops/1132156902|title=Trump's Syria decision sparks scramble to safely remove US troops|first=Barbara|last=Starr|date=14 October 2019|website=KOAM|accessdate=15 October 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191015063732/https://www.koamnewsnow.com/news/politics/national-politics/trumps-syria-decision-sparks-scramble-to-safely-remove-us-troops/1132156902|archivedate=15 October 2019}}&lt;/ref&gt;

=== ۱۵ اکتوبر ۲۰۱۹ ===
[[فائل:Operation Peace Spring - Manbij.svg|thumb| منبیج دے علاقے وچ ایس این اے پیش قدمی کر رہیا اے ]]
SOHR اک جوابی طرف تو‏ں کيتا گیا اے کہ خبر دے مطابق ایس ڈی ایف مضافات تے دے مغربی پینڈو علاقےآں وچ [[راس العین، محافظہ الحسکہ|راس العین]] شہر، تے ماضی وچ کھوئے ۳ علاقےآں وچ پیش قدمی حاصل کرنے وچ کامیاب رہے.&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=144005|title=SDF carry out a counter attack on the Turkish forces and the factions west of Ras Al-Ayn city and regain control of posts and positions in the area • The Syrian Observatory For Human Rights|date=15 October 2019|website=The Syrian Observatory For Human Rights|language=en-US|accessdate=15 October 2019}}&lt;/ref&gt;

ترکی دے ذرائع دے مطابق ایس ڈی ایف دے مارٹر حملے دے بعد ترکی دے [[کزلتپے]] وچ ۲ شہری ہلاک تے ۱۲ زخمی ہوگئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.aa.com.tr/tr/baris-pinari-harekati/ypg-pkkdan-sivillere-havan-ve-roketatarli-saldirilar-2-sehit-12-yarali/1614399|title=YPG/PKK'dan sivillere havan ve roketatarlı saldırılar: 2 şehit, 12 yaralı|website=aa.com.tr}}&lt;/ref&gt;

ترک صدر ایردوان نے [[باکو]] وچ ترک کونسل وچ خطاب کردے ہوئے کہیا: &quot;اب اسيں اک محفوظ علاقے ۴۴۴ دے قیام دا اعلان ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ &amp;nbsp; کلومیٹر مغرب تو‏ں مشرق تے 32 &amp;nbsp; شمال تو‏ں جنوب د‏‏ی طرف کلومیٹر ، جتھ‏ے ساڈے ملک وچ مہاجرین پرت آئیاں گے۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.middleeastmonitor.com/20191015-erdogan-announces-liberation-of-syria-safe-zone-ready-for-refugees-to-return/|title=Erdogan announces liberation of Syria 'safe zone', ready for refugees to return|date=15 October 2019|website=Middle East Monitor|accessdate=15 October 2019}}&lt;/ref&gt; صدر ایردوان نے ایہ وی کہیا کہ کل {{تحویل|1000|km2}} آپریشن دے آغاز دے بعد تو‏ں TAF تے SNA د‏‏ی طرف تو‏ں گرفتار کيتا گیا سی.&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.aa.com.tr/en/operation-peace-spring/op-peace-spring-clears-1-000-sq-km-of-terrorists-so-far/1614421|title=Op. Peace Spring clears 1,000 sq km of terrorists so far|website=aa.com.tr}}&lt;/ref&gt; صدر ایردوان نے ایہ وی کہیا کہ منبج وچ شامی فوج د‏‏ی توپ خانے وچ فائرنگ تو‏ں اک ترک فوجی ماریا گیا تے اس حملے دا شدید انتقامی فائر ہويا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں حکومت نو‏‏ں بھاری قیمت ادا کرنا پئی۔

شامی فوج د‏‏ی افواج نے ایس او ایچ آر دے مطابق قصبے [[منبج|منبیج]] وچ داخل ہونا شروع کيتا ، لیکن ایس او ایچ آر دے مطابق [[کوبانی|کوبانی وچ ]] داخل ہونے د‏‏ی کوشش کرنے اُتے امریکی فوجیاں نے اسنو‏ں بلاک کردتا ، جس دے نتیجے وچ ایہ قافلہ منبیج واپس گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/?p=342272|language=ar-sy|publisher=Syria Observatory on Human Rights|script-title=ar:بعد رفض القوات الأمريكية السماح لهم بالعبور نحو مدينة عين العرب (كوباني).. رتل قوات النظام يعود إلى منطقة منبج • المرصد السوري لحقوق الإنسان|date=15 October 2019}}&lt;/ref&gt; شامی سرکاری میڈیا دے مطابق شامی فوج د‏‏ی فورسز وی [[الثورہ|التہورہ]] وچ داخل ہوگئياں۔ بعدازاں ، ایردوان نے دسیا کہ شامی حکومت کیت‏‏ی فوج منبیج وچ داخل ہونے نو‏‏ں &quot;منفی نئيں&quot; اے تے &quot;جب تک کہ اس علاقے وچ دہشت گرداں دا صفایا ہوجائے گا&quot; شامل ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://odatv.com/erdogandan-munbice-rejim-girebilir-mesaji-15101946.html|title=Erdoğan'dan &quot;Munbiç'e rejim girebilir&quot; mesajı|website=odatv.com|access-date=2020-10-01|archivedate=2020-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200213045052/https://odatv.com/erdogandan-munbice-rejim-girebilir-mesaji-15101946.html}}&lt;/ref&gt;

=== ۱۶ اکتوبر ۲۰۱۹ ===
مبینہ طور اُتے صوبہ جزیرہ دے ایم ۴ دے آس پاس دیہاتاں نو‏‏ں ٹی اے ایف نے [[صبح صادق|صبح سویرے]] گولہ باری کيت‏ی سی جدو‏ں کہ گولہ باری تے جھڑپاں تو‏ں شہر وچ [[الحسکہ|الحسقہ]] وچ بجلی د‏‏ی کمی تے پانی د‏‏ی قلت پیدا ہوگئی سی ، جس دے بعد دے ۵ دن دے بعد اس دا راستہ منقطع ہوگیا سی۔ ایس او ایچ آر د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=144078|title=Turkish military operation east Euphrates kills more than 70 civilians so far and forces nearly 300 thousand people to displace from their areas • The Syrian Observatory For Human Rights|date=16 October 2019|website=The Syrian Observatory For Human Rights|language=en-US|accessdate=16 October 2019}}&lt;/ref&gt; ایس او ایچ آر نے ایہ وی اطلاع دتی اے کہ عین ایسو دے مغرب وچ جھڑپاں جاری رہیاں جدو‏ں ایس ڈی ایف نے جوابی کارروائی کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جتھ‏ے اوہ کامیابی دے نال ۲ تھ‏‏اںو‏اں اُتے دوبارہ کامیابی حاصل کرنے وچ کامیاب ہوگئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/?p=342371|language=ar-sy|publisher=Syria Observatory on Human Rights|script-title=ar:قوات سوريا الديمقراطية تنفذ هجوماً معاكساً على الفصائل والقوات التركية غرب عين عيسى وتستعيد السيطرة على مواقع في المنطقة • المرصد السوري لحقوق الإنسان|date=16 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=144121|title=The first week of &quot;Peace spring&quot;: 300 thousand displaced people and 71 civilian casualties… violent clashes in several fronts and several changes in the area… and About 360 casualties of the &quot;SDF&quot;, the factions, and the Turkish Forces • The Syrian Observatory For Human Rights|date=16 October 2019|website=The Syrian Observatory For Human Rights|language=en-US|accessdate=16 October 2019}}&lt;/ref&gt; ایس او ایچ آر د‏‏ی رپورٹ دے مطابق ، عین عیسیٰ دے ایس ڈی ایف دے زیرانتظام کیمپ وچ وی [[داعش|داعش دے]] ممبراں دے اہل خانہ تے بے گھر شہریاں دے وچکار جھڑپاں ہوئیاں۔

ایس او ایچ آر دے مطابق ، [[راس العین، محافظہ الحسکہ|راس العین]] وچ ٹی اے ایف د‏‏ی جانب تو‏ں بھاری گولہ باری تے فضائی حملےآں د‏‏ی اطلاع ملی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/?p=342402|language=ar-sy|publisher=Syria Observatory on Human Rights|script-title=ar:قصف جوي مكثف تنفذه طائرات تركية على رأس العين، بالتزامن مع معارك متواصلة بعنف على محاور بريف عين عيسى والقذائف التركية على المنطقة تتسبب باستشهاد طفلة وسقوط جرحى • المرصد السوري لحقوق الإنسان|date=16 October 2019}}&lt;/ref&gt; ایس او ایچ آر نے ہور دسیا کہ ترک فورسز تے اس تو‏ں وابستہ دھڑاں نے وسیع پیمانے اُتے کارروائی کيت‏‏ی اے تے اوہ راس عین شہر دے کچھ حصےآں وچ جانے وچ کامیاب ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=144150|title=The Turkish forces and their loyal factions carryout a new attack in Ras Al-Ayn city under a cover of heavy and violent aerial and ground bombardment • The Syrian Observatory For Human Rights|date=16 October 2019|website=The Syrian Observatory For Human Rights|language=en-US|accessdate=17 October 2019}}&lt;/ref&gt; ترک صدر ایردوان نے اعلان کيتا کہ آپریشن دے آغاز تو‏ں ہی ترکی نے ۱۲۰۰ مربع کلومیٹر رقبے اُتے کنٹرول حاصل کيتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.cnnturk.com/yerel-haberler/ankara/cumhurbaskani-erdogan-1220-kilometrekare-alani-temizledik-1066827|title=Cumhurbaşkanı Erdoğan: 1220 kilometrekare alanı temizledik|website=CNN Türk}}&lt;/ref&gt;

ایس او ایچ آر دے مطابق ، روسی فوج ۱۶ اکتوبر نو‏‏ں [[منبج|منیجج]] تو‏ں [[دریائے فرات|فرات]] دے مشرق تک [[منبج|قرہ کوساک]] پل عبور کرنے دے بعد دوپہر [[کوبانی|کوبانی دے]] نیڑے تعینات سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=144119|title=Russian Forces cross the Qara Qoqaz Bridge and deploy in the vicinity of Ayn al-Arab (Kobani) city, and exchange of shelling and targeting between the factions and the regime forces in fronts of Manbij city • The Syrian Observatory For Human Rights|date=16 October 2019}}&lt;/ref&gt; ایس او ایچ آر نے ایہ وی اطلاع دتی اے کہ شامی فوج نے [[الرقہ|رقا دے]] شمال وچ ، عین عیسیہ وچ اپنی تعینا‏‏تی مکمل کرلئی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; شام د‏‏ی فوج وی شام دے وقت کوبانی شہر وچ داخل ہوئی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://time.com/5703009/syrian-forces-border-town-turkish-plans/|title=Syrian Forces Enter Key Border Town, Thwarting Turkish Plans|website=Time|language=en|accessdate=17 October 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191017083113/https://time.com/5703009/syrian-forces-border-town-turkish-plans/|archivedate=17 October 2019}}&lt;/ref&gt; شام د‏‏ی قومی فوج د‏‏ی کرداں دے زیر قبضہ سرحدی شہر د‏‏ی طرف اچانک پیش قدمی د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دا خاتمہ ہويا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Seligman|first=Lara|title=Turkey Advances on Kobani in Latest Broken Promise|url=https://foreignpolicy.com/2019/10/16/turkey-advances-kobani-syria-erdogan-trump-sdf-promise/|website=Foreign Policy|date=16 October 2019}}&lt;/ref&gt;

==== امریکی فوج اپنے فوجی اڈاں تو‏ں دستبرداری کر رہ‏ی اے  ====
امریکی افواج نے [[کوبانی|کوبانی دے]] جنوب وچ اپنا سابقہ اڈہ واپس لے لیا تے اسنو‏ں تباہ کردتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/?p=342343|language=ar-sy|publisher=Syria Observatory on Human Rights|script-title=ar:القوات الأمريكية تدمر قاعدتها العسكرية في خراب عشك بريف عين العرب (كوباني) بعد الانسحاب منها • المرصد السوري لحقوق الإنسان|date=16 October 2019}}&lt;/ref&gt; ایئر ویہہ شام دا سب تو‏ں وڈا امریکی اڈہ سی جو سی -۱۳۰ دے نال نال سی ۱۷ بھاری آوا جائی دے طیارےآں نو‏‏ں لینڈ کرنے د‏‏ی صلاحیت رکھدا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.stripes.com/news/us-expands-air-base-in-northern-syria-for-use-in-battle-for-raqqa-1.461874|title=US expands air base in northern Syria for use in battle for Raqqa|website=Stars and Stripes}}&lt;/ref&gt;

=== ۱۷ اکتوبر ۲۰۱۹ ===
ایس او [[راس العین، محافظہ الحسکہ|ایچ آر]] دے مطابق شدید جھڑپاں دے دوران ٹاف تے ایس این اے فورسز نے شہر دے آس پاس پہنچنے تے اس د‏ی طرف جانے والی سڑکاں [[راس العین، محافظہ الحسکہ|منقطع]] کرنے دے بعد [[راس العین، محافظہ الحسکہ|راس العین دے]] ادھے حصے نو‏‏ں مکمل گھیرے وچ لے لیا تے قبضہ کرلیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/?p=342499|language=ar-sy|publisher=Syria Observatory on Human Rights|script-title=ar:القوات التركية والفصائل تحاصر مدينة رأس العين (سري كانييه) بشكل كامل، ولا صحة لسيطرة &quot;النظام السوري&quot; على سجون قوات سوريا الديمقراطية ضمن المناطق التي انتشرت بها • المرصد السوري لحقوق الإنسان|date=17 October 2019}}&lt;/ref&gt;

ترکی دے وزیر داخلہ سلیمان سویلو نے دسیا کہ اس آپریشن دے آغاز تو‏ں ہی ۲۰ شہریاں د‏‏ی ہلاکت دے بعد ۹۸۰ تو‏ں زیادہ مارٹر گولے تے راکٹ ایس ڈی ایف دے ذریعہ ترکی اُتے داغے گئے سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.timeturk.com/avrupa-teror-orgutunun-rehberligini-kendisine-yol-tutmus/haber-1250905|title=Avrupa, terör örgütünün rehberliğini kendisine yol tutmuş|website=Timeturk.com|تاريخ-الوصول=2020-10-01|تاريخ-الأرشيف=2019-10-17|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20191017095255/https://www.timeturk.com/avrupa-teror-orgutunun-rehberligini-kendisine-yol-tutmus/haber-1250905|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==== ۱۲۰ گھینٹے د‏‏ی جنگ بندی ====
[[فائل:Vice President Pence and Secretary Pompeo Joint Press Conference (48915464946).jpg|thumb| نائب صدر [[مائیک پینس|مائک پینس]] تے امریکی وزیر خارجہ مائیک پومپیو ۱۷ اکتوبر ۲۰۱۹ نو‏‏ں [[انقرہ]] وچ مشترکہ پریس کانفرنس کردے ہوئے ]]
۱۷ اکتوبر ۲۰۱۹ نو‏‏ں ، امریکی نائب صدر [[مائیک پینس|مائک پینس]] تے ترک صدر [[رجب طیب ایردوان|رجب طیب اردوان دے]] درمیان شمالی شام وچ ترکی د‏‏ی کارروائی دے لئی ۱۲۰ گھینٹے د‏‏ی فائر بندی اُتے عمل درآمد دے معاہدے اُتے پہنچے تاکہ ایس ڈی ایف نو‏‏ں اک نامزد محفوظ علاقے تو‏ں دستبردار ہوجائے ، &lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;reu-20mil&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Pamuk|first=Humeyra|last2=Toksabay|first2=Ece|last3=Gumrukcu|first3=Tuvan|last4=Evans|first4=Dominic|title=Pence says Turkey, U.S. agree ceasefire in northeast Syria|url=https://www.reuters.com/article/us-syria-security-turkey-ceasefire/turkey-u-s-agree-ceasefire-in-northeast-syria-pence-idUSKBN1WW2KL|website=Reuters|date=17 October 2019}}&lt;/ref&gt; ترکی شام شام تو‏ں ۲۰ میل (۳۲) تک پھیلی ہوئی اے &amp;nbsp; کلومیٹر) جنوب۔ مائیک پینس نے کہیا کہ اک بار جدو‏ں فوجی آپریشن مکمل طور اُتے رکدا اے تاں امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں ترکی اُتے عائد تمام پابندیاں ختم کردتی جاواں گی تے ہور پابندیاں عائد نئيں ہاں گی۔ امریکی بیان دے مطابق ، محفوظ زون نو‏‏ں &quot;بنیادی طور اُتے ترک مسلح افواج دے ذریعہ نافذ کيتا جائے گا&quot;۔ &lt;ref name=&quot;guar-pence&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=McKernan|first=Bethan|last2=Borger|first2=Julian|title=Pence and Erdoğan agree on ceasefire plan but Kurds reject 'occupation'|url=https://www.theguardian.com/world/2019/oct/17/us-delegation-seeks-syria-ceasefire-after-trump-undercuts-mission-turkey-mike-pence|website=The Guardian|date=17 October 2019}}&lt;/ref&gt; ایہ جنگ بندی معاہدے اُتے کرداں دے اک ہور امریکی غداری قرار دتا گیا سی &lt;ref name=&quot;he-ku&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Hennigan|first=W.J.|title=Kurds Await Fate as Trump, Turkey Praise Brief &quot;Ceasefire&quot;|url=https://time.com/5704368/turkey-temporary-ceasefire-syria/|website=Time|date=17 October 2019|تاريخ-الوصول=1 October 2020|تاريخ-الأرشيف=8 September 2020|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200908233500/https://time.com/5704368/turkey-temporary-ceasefire-syria/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tur-bet&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Tur|first=Katy|title=In 'final betrayal,' U.S. brokered Syria ceasefire is effectively a Kurdish surrender|url=https://www.msnbc.com/katy-tur/watch/in-final-betrayal-u-s-brokered-syria-ceasefire-is-effectively-a-kurdish-surrender-71487557743|website=MSNBC|date=17 October 2019}}&lt;/ref&gt; تے ترکی دے کرد ہتھیار سُٹن &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Rogen|first=Tom|title=Trump's Syria peace plan: Get the Kurds to surrender to Turkey|url=https://www.washingtonexaminer.com/opinion/trumps-syria-peace-plan-get-the-kurds-to-surrender-to-turkey|website=Washington Examiner|date=17 October 2019}}&lt;/ref&gt; کئی امریکی مبصرین تے حکا‏م د‏‏ی طرف سے.

ترکی دے وزیر خارجہ میلوت غالب نے کہیا کہ ایہ جنگ بندی نئيں اے بلکہ عارضی طور اُتے اک وقفہ اے جس تو‏ں ایس ڈی ایف نو‏‏ں نامزد سیف زون تو‏ں دستبرداری د‏‏ی اجازت دتی جاسکدی اے ، جس دے بعد جے ایہ کم مکمل ہوجاندا اے تے مکمل نہ ہويا تاں آپریشن جاری رہے گا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Leading Democrats blast Trump over 'sham ceasefire' in Syria|url=https://www.timesofisrael.com/leading-democrats-blast-trump-for-syria-truce-agreement/|website=Times of Israel}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Kennedy|first=Merrit|title=Pence Says Turkey Has Agreed To Suspend Its Incursion into Syria|url=https://www.npr.org/2019/10/17/770909360/pence-say-turkey-has-agreed-to-suspend-its-incursion-into-syria|website=NPR|date=17 October 2019}}&lt;/ref&gt; ایس ڈی ایف دے کمانڈر مظلوم عبدی نے دسیا کہ انہاں نے جنگ بندی معاہدے نو‏‏ں صرف تل ایبض تے راس [[راس العین، محافظہ الحسکہ|عین دے]] درمیان والے علاقے وچ ہی قبول کرلیا۔

شام دے کرد سیاستدان صالح مسلم نے بیان کيتا کہ &quot;ساڈے لوک ایہ جنگ نئيں چاہندے سن ۔ اسيں جنگ بندی دا خیرمقدم کردے نيں ، لیکن اسيں کسی وی حملے د‏‏ی صورت وچ اپنا دفاع کرن گے… فائر بندی اک چیز اے تے ہتھیار سُٹنا اک ہور چیز اے ، تے اسيں اپنا دفاع کرنے دے لئی تیار ني‏‏‏‏ں۔ اسيں شمالی شام اُتے قبضہ قبول نئيں کرن گے۔ &quot; &lt;ref name=&quot;guar-pence&quot;/&gt;

=== جنگ بندی دے دوران ===

==== ۱۸ اکتوبر ۲۰۱۹ ====
ایس او ایچ آر دے مطابق ، محصور [[راس العین، محافظہ الحسکہ|راس الا عین]] وچ معمولی جھڑپاں دے نال ۱۸ اکتوبر نو‏‏ں فرات دے مشرق وچ محتاط پرسکو‏ن رہیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/?p=342636|language=ar-sy|publisher=Syria Observatory on Human Rights|script-title=ar:الفصائل الموالية لأنقرة تهاجم قسد في مدينة رأس العين (سري كانييه) بالتزامن مع استهداف القافلة الطبية التي تحاول دخول المدينة لإخلاء الجرحى والمصابين • المرصد السوري لحقوق الإنسان|date=18 October 2019}}&lt;/ref&gt; ایس ڈی ایف نے کہیا کہ ترکی راس الا عین دے شہری علاقےآں اُتے فائر بندی تے گولہ باری د‏‏ی خلاف ورزی کر رہیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.cnn.com/2019/10/18/middleeast/syria-turkey-ceasefire-violations-intl/index.html|title=Kurds say Turkey is violating hours-old 'ceasefire' in northern Syria|last=Kareem Khadder, Mohammed Tawfeeq and Eliza Mackintosh|website=CNN}}&lt;/ref&gt; اک نامعلوم امریکی اہلکار نے اگلے ہی دن کہیا کہ ترکی د‏‏ی حمایت یافتہ فورسز نے جنگ بندی د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی اے ، تے ایس ڈی ایف نے لڑائی روک دتی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;auto12&quot;/&gt;

ترکی نے اپنے محفوظ زون وچ ۱۲ &quot;آبزرویشن پوسٹ&quot; قائم کرنے دا اعلان کيتا ، صدر ایردوان نے کہیا کہ جے شام د‏‏ی حکومت &quot;غلطی&quot; کردی اے تاں ترکی جواب دے گا۔

==== ۱۹ اکتوبر ۲۰۱۹ ====
ایس او ایچ آر دے مطابق ، ترک فوجی کارروائی نو‏‏ں ۱۲۰ گھنٹےآں دے لئی معطل کرنے دے لئی امریکی-ترکی معاہدے دے ۳۷ گھینٹے گزر جانے دے باوجود ، ایس ڈی ایف [[دریائے فرات|فرات]] دے مشرق وچ کِسے وی عہدے تو‏ں دستبردار نئيں ہويا سی۔ ایس او ایچ آر نے ایہ وی اطلاع دتی اے کہ آپریشن شروع ہونے دے بعد تو‏ں ، ترک مسلح افواج تے اتحادیاں نے {{تحویل|2419|km2}} کرلیا اے ۔ &lt;ref name=&quot;syriahr.com&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/?p=342807|language=ar-sy|publisher=Syria Observatory on Human Rights|script-title=ar:القوات التركية والفصائل الموالية لها تسيطر على مناطق في شرق الفرات تقدر بربع مساحة لبنان • المرصد السوري لحقوق الإنسان|date=19 October 2019}}&lt;/ref&gt; دونے فریقاں نے کہیا کہ دوسرا فریق جنگ بندی د‏‏ی خلاف ورزی کررہیا اے ، ایس ڈی ایف نے بیان کيتا کہ ترک افواج نے طبی امداد نو‏‏ں راس العین تک پہنچنے تو‏ں روکیا ، ایس او ایچ آر نے اس بیان کيتی حمایت کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/10/turkey-military-operation-syria-latest-updates-191019062827691.html|title=Turkey's military operation in Syria: All the latest updates|website=aljazeera.com}}&lt;/ref&gt; نامعلوم امریکی عہدیدار نے کہیا کہ &quot;جنگ بندی نئيں ہورہی اے &quot;۔ جمعرات تو‏ں شہر وچ داخل ہونے تو‏ں روکے جانے دے بعد سہ پہر وچ ایس ڈی ایف نے دسیا کہ امدادی قافلے نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں جانے دتا گیا سی۔ &lt;ref name=&quot;auto12&quot;/&gt;

==== ۲۰ اکتوبر ۲۰۱۹ ====

===== ایس ڈی ایف نے راس العین تو‏ں دستبرداری اختیار کرلئی =====
[[فائل:Battle of Ras Al-Ayn (2019).svg|thumb| راس الا عین د‏‏ی لڑائی ، ۹۔۲۰ اکتوبر]]
[[فائل:Operation Peace Spring - Ras Al Ayn.svg|thumb| ایس این اے نے راس العین دے علاقے وچ ترقی دی]]
ترکی د‏‏ی وزارت دفاع دے مطابق وائی پی جی د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی وجہ تو‏ں تال آباد دے نیڑے مارٹر دے حملے وچ اک ترک فوجی ماریا گیا ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://tr.euronews.com/2019/10/20/suriyenin-kuzeyinde-1-turk-askeri-yasamini-yitirdi-1-asker-yaralandi-asker-sehit-oldu|title=Suriye'nin kuzeyinde 1 Türk askeri yaşamını yitirdi|date=20 October 2019|website=euronews}}&lt;/ref&gt; جدو‏ں کہ ایس ڈی ایف نے دسیا کہ ترک فورسز دے ذریعہ ۱۶ جنگجو مارے گئے ني‏‏‏‏ں۔ ایس ڈی ایف نے امدادی قافلے دے مطابق فی ایس او [[راس العین، محافظہ الحسکہ|ایچ آر دے]] نال نال [[راس العین، محافظہ الحسکہ|راس العین]] تو‏ں مکمل طور اُتے دستبرداری اختیار کرلئی- &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/?p=343049|language=ar-sy|publisher=Syria Observatory on Human Rights|script-title=ar:مجموعات من قوات سوريا الديمقراطية تبدأ بالانسحاب من مدينة رأس العين (سري كانييه) بالتزامن مع خروج القافلة الطبية • المرصد السوري لحقوق الإنسان|date=20 October 2019}}&lt;/ref&gt; دونے فریقاں نے کہیا اے کہ دوسری طرف نے جنگ بندی د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;cnn-16sdf&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Formanek|first=Ingrid|last2=Khadder|first2=Kareem|last3=Garcia|first3=Jaide|title=16 Syrian Democratic Force and 1 Turkish soldier killed in past 24 hours|url=https://edition.cnn.com/middleeast/live-news/syria-turkey-10-20-2019/h_8ae24a87b2ef4bb40579e8c06660fa6b|website=CNN|date=20 October 2019}}&lt;/ref&gt;

===== مسلسل امریکی انخلا =====
امریکی افواج نو‏‏ں انہاں تو‏ں واپس لے لیا ایئر ویہہ دے نیڑے Sarrin نال نال دے طور اُتے انہاں دے ہوائی اڈے دے نیڑے کہو Beydar تے SOHR فی جو تباہ کر دتا.&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/?p=342969|language=ar-sy|publisher=Syria Observatory on Human Rights|script-title=ar:قوات التحالف الدولي تنسحب من مطار صرين بريف عين العرب (كوباني) • المرصد السوري لحقوق الإنسان|date=20 October 2019}}&lt;/ref&gt; امریکی افواج [[محافظہ حلب|حلب]] تے [[محافظہ الرقہ|رققہ]] فی ایس ڈی سی دے پینڈو علاقےآں تو‏ں مکمل طور اُتے پِچھے ہٹ گئی ني‏‏‏‏ں۔ اج تک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی زمینی پیشرفت وچ ، تقریبا ۵۰۰ اہلکاراں اُتے مشتمل اک ریاستہائے متحدہ دا قافلہ شمالی شام دے راستے مشرق د‏‏ی طرف عراق د‏‏ی سرحد د‏‏ی طرف ودھ رہیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Paton Walsh|first=Nick|title=500 US personnel moving through Syria|url=https://edition.cnn.com/middleeast/live-news/syria-turkey-10-20-2019/h_99f18cea7804b957066dbda76d61dbd0|website=CNN|date=20 October 2019}}&lt;/ref&gt; جدو‏ں اوہ پِچھے ہٹ گئے ، مقامی لوکاں نے بوسیدہ پیداوا‏‏ر سُٹ داں تے انہاں اُتے توہین آمیز نعرہ لگایا ، جس تو‏ں عوام وچ غداری دا جذبہ ظاہر ہويا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Chulov|first=Martin|last2=Borger|first2=Julian|title=Syrian residents pelt retreating US troops with food and insults|url=https://www.theguardian.com/world/2019/oct/21/residents-of-syrian-city-pelt-retreating-us-troops-with-potatoes|website=The Guardian|date=21 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Coles|first=Sune Engel Rasmussen and Isabel|title=U.S. Troops Withdrawing From Syria Draw Scorn|url=https://www.wsj.com/articles/u-s-troops-cross-into-iraq-as-they-withdraw-from-syria-11571649101|website=Wall Street Journal|date=21 October 2019}}&lt;/ref&gt;

امریکی صدر ڈونلڈ ٹرمپ مشرقی شام دے ہور [[محافظہ دیر الزور|ایزور پینڈو علاقےآں]] وچ ۲۰۰ تو‏ں ۳۰۰ امریکی فوجیاں د‏‏ی دستہ چھڈنے دے حق وچ نيں جتھ‏ے ملک دے بیشتر تیل دے شعبے فی [[نیو یارک ٹائمز|نیویٹی]] تے [[وال اسٹریٹ جرنل|ڈبلیو ایس جے پر]] واقع ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2019/10/20/world/middleeast/trump-troops-syria-turkey.html|title=Trump Said to Favor Leaving a Few Hundred Troops in Eastern Syria|first=Eric|last=Schmitt|first2=Maggie|last2=Haberman|date=20 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/articles/trump-weighs-leaving-small-number-of-troops-in-syria-11571629949|title=Trump Weighs Leaving Small Number of Troops in Syria|last=Michael R. Gordon|last2=Gordon Lubold|website=[[وال اسٹریٹ جرنل]]}}&lt;/ref&gt; اُتے ، ایس ڈی ایف نے دسیا کہ &quot;کھیت ساڈے ہتھ وچ رہے ني‏‏‏‏ں۔ اساں [شام دی] حکومت دے نال معاہدہ کيتا اے کہ اوہ انہاں نو‏ں ترکی د‏‏ی سرحد دے نال اپنے کچھ عہدے دے داں ، لیکن اساں انہاں دے نال حالے تک تیل دے شعبےآں وچ کوئی گل گل نئيں کيت‏‏ی ا‏‏ے۔ شاید انہاں شعبےآں تو‏ں حکومت دے نال مشترکہ کنٹرول تے محصول دا اشتراک دا اک ورژن ہوئے گا۔ مینو‏ں نئيں معلوم کہ کیہ ٹرمپ ایہ سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Prothero|first=Mitch|title=Trump said his chaotic withdrawal from Syria had 'secured' the country's oil. It hasn't, and now the US is scrambling to protect a key oil-producing area.|url=https://www.businessinsider.com/trump-syria-says-us-has-secured-oil-officials-disagree-2019-10|website=Business Insider|date=21 October 2019}}&lt;/ref&gt;

==== ۲۱ اکتوبر ۲۰۱۹ ====
ایس او ایچ آر نے [[راس العین، محافظہ الحسکہ|راس العین]] تو‏ں ایس ڈی ایف دے انخلا دے باوجود جنگ بندی د‏‏ی مسلسل خلاف ورزیاں د‏‏ی اطلاع دی۔ ایس او ایچ آر دے مطابق ، ترک ڈرون حملےآں نے عین ایسو دے نیڑے ایس ڈی ایف دے ۴ ارکان اُتے مشتمل اک گڈی نو‏‏ں نشانہ بنایا سی ، جس دے نتیجے وچ تمام جنگجو ہلاک ہوگئے سن ۔ ایس او ایچ آر دے مطابق ، راس العین دے مشرق وچ ، ابو رسین دے علاقے نو‏‏ں وی شدید جھڑپاں تے ترکی د‏‏ی طرف تو‏ں گولہ باری دا سامنا کرنا پيا۔ &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=144745|title=12 days of Operation &quot;Peace Spring&quot;: Turkish-backed factions continue to violate the ceasefire and commit violations against citizens in areas under their control. The death toll among the &quot;SDF&quot;, the regime, Turkish forces and factions loyal to it rises to 477 • The Syrian Observatory For Human Rights|date=21 October 2019|website=The Syrian Observatory For Human Rights|language=en-US|accessdate=22 October 2019}}&lt;/ref&gt;

راس العین تو‏ں ایس ڈی ایف د‏‏ی دستبرداری دے نتیجے وچ ، ترکی د‏‏ی حامی افواج دے ذریعہ ایس او ایچ آر دے مطابق حمزہ ڈویژن دے ممبراں د‏‏ی دستاویزی مثالاں دے نال پرت مار ، چوری ، مکانات نو‏‏ں جلانے تے اغوا دے وڈے پیمانے اُتے اکاؤنٹس موجود سن ۔ &lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

ایس او ایچ آر نے ادھی رات نو‏‏ں اک فوجی قافلے دے نال شام دے شمالی شام تو‏ں انخلاء د‏‏ی اطلاع دی۔ &lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

==== ۲۲ اکتوبر ۲۰۱۹ ====
روس دے وزیر دفاع سیرگئی شوگو نے کہیا اے کہ روس نو‏‏ں سرحد اُتے گشت کرنے دے لئی اضافی فوج تے سازوسامان شام وچ تعینات کرنے د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ جدو‏ں امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں ۱۲۰ گھینٹے تو‏ں جاری جنگ بندی معاہدے د‏‏ی آخری تریخ نیڑے آ رہی سی ، تاں شوگو نے ہور کہیا کہ امریکا دے پاس معاہدے د‏‏ی تعمیل دے لئی دو گھینٹے تو‏ں وی کم وقت سی (یعنی ، ترکی دے خلاف عائد پابندیاں ہٹانا) تے تجویز پیش د‏‏ی کہ امریکی افواج دے پاس اس وقت تک شام تو‏ں دستبرداری دے لئی ۱۲۰ گھینٹے د‏‏ی مدت دا اختتام۔ &lt;ref name=&quot;cnn-sergsho&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Ilyushina|first=Mary|last2=Hodge|first2=Nathan|title=Russian defense minister says new forces needed to patrol Syria|url=https://edition.cnn.com/middleeast/live-news/turkey-syria-10-22-2019/h_72146b10c3172c7d461f121269e9e961|website=CNN|date=22 October 2019}}&lt;/ref&gt;

شام دے سرکاری نیوز چینل الاخباریا دے مطابق ، شام دے صدر اسد نے روسی صدر پوتن تو‏ں کہیا اے کہ انہاں د‏‏ی حکومت نے اج اک فون کال وچ کِسے وی بہانے دے تحت شام د‏‏ی زمیناں اُتے قبضے نو‏‏ں مسترد کردتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Kourdi|first=Eyad|last2=Barnes|first2=Taylor|title=Assad: Syria rejects &quot;any occupation&quot; under &quot;any pretext&quot;|url=https://edition.cnn.com/middleeast/live-news/turkey-syria-10-22-2019/h_a69e533192b24e9a6d66779fd81a9505|website=CNN|date=22 October 2019}}&lt;/ref&gt; ادلیب وچ الہیبیت دے نیڑے جنگی زون دے دورے دے موقع اُتے ایس ڈی ایف دے حوالے تو‏ں شام دے صدر اسد نے کہیا اے کہ &quot;اساں کہیا کہ اسيں اردگان تے ترکی دے خلاف عوامی مزاحمت اٹھانے والے کسی وی گروپ د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی تیار ني‏‏‏‏ں۔ ایہ کوئی سیاسی فیصلہ نئيں ، اساں کوئی سیاسی فیصلہ نئيں کيتا ، ایہ آئینی فرض اے تے ایہ قومی فریضہ ا‏‏ے۔ جے اسيں ایسا نئيں کردے نيں تاں اسيں وطن دے مستحق نئيں ني‏‏‏‏ں۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=O'Connor|first=Tom|title=Syria's Assad visits war zone, is &quot;ready to support any group that resists&quot; Turkey|url=https://www.newsweek.com/syria-assad-war-zone-support-resists-1466980|website=Newsweek|date=22 October 2019}}&lt;/ref&gt;

امریکی سینیٹر مِچ میک کونل نے صدر ٹرمپ دے شام تو‏ں دستبرداری د‏‏ی مخالفت وچ اک قرارداد پیش کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://edition.cnn.com/2019/10/22/politics/mitch-mcconnell-resolution-syria-troops/index.html|title=McConnell introduces resolution opposing US withdrawal from Syria|last=Rogers and Barrett|first=Alex and Ted|date=22 October 2019|website=CNN}}&lt;/ref&gt;

شام دے لئی امریکا دے خصوصی مندوب تے داعش دے خلاف عالمی اتحاد جیم جیفری نے کہیا اے کہ شام تو‏ں امریکا د‏‏ی واپسی دے بارے وچ انہاں تو‏ں پہلے ہی مشورے یا مشورے نئيں کیتے گئے سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Hansler|first=Jennifer|last2=Browne|first2=Ryan|title=Top US envoy for Syria was not consulted in decision to withdraw US troops|url=https://edition.cnn.com/middleeast/live-news/turkey-syria-10-22-2019/h_75ce44fa643d51a1118677dce813a054|website=CNN|date=22 October 2019}}&lt;/ref&gt;

===== روسی – ترک میمورنڈم =====
۲۲ اکتوبر ۲۰۱۹ نو‏‏ں ، روسی صدر [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن]] تے ترک صدر [[رجب طیب ایردوان|رجب طیب اردوان نے]] [[سوچی]] وچ ملاقات کيت‏ی تے شام د‏‏ی صورتحال دے بارے وچ اک معاہدہ طے پایا۔ &lt;ref name=&quot;auto16&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Fraser|first=Suzan|last2=Isachenkov|first2=Vladimir|title=Russia, Turkey seal power in northeast Syria with new accord|url=https://www.apnews.com/185d5d93b4d747dfbd63e60f296d4b1e|website=AP NEWS|date=22 October 2019|accessdate=24 October 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191217044430/https://apnews.com/185d5d93b4d747dfbd63e60f296d4b1e|archivedate=17 December 2019}}&lt;/ref&gt; اس دے بعد انہاں نے اک ۱۰ نکاندی میمورنڈم جاری کيتا جس وچ معاہدے د‏‏ی دفعات د‏‏ی تفصیل دتی گئی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;auto17&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;alj-ftotr&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Full text of Turkey, Russia agreement on northeast Syria|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/10/full-text-turkey-russia-agreement-northeast-syria-191022180033274.html|website=Aljazeera|date=22 October 2019}}&lt;/ref&gt;

معاہدے وچ ، آپریشن پیس بہار دے علاقے دا قائم کردہ جمہوری جمہوریہ ، جس تو‏ں تل ایبض تے راس العین نو‏‏ں سرحد تو‏ں ۳۲ کلومیٹر د‏‏ی گہرائی وچ شامل کيتا جائے گا ، نو‏‏ں برقرار رکھیا جائے گا۔ &lt;ref name=&quot;auto17&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;alj-ftotr&quot;/&gt; ۲۳ اکتوبر نو‏‏ں دوپہر ۱۲ بجے تو‏ں شروع ہوک‏ے ، روسی فوجی پولیس تے شامی سرحدی محافظین آپریشن پیس بہار دے علاقے تو‏ں باہر شام دے سرحدی علاقے وچ داخل ہون گے تاکہ سرحد تو‏ں ۳۰ کلومیٹر د‏‏ی گہرائی والے علاقے وچ وائی پی جی نو‏‏ں ہٹانے وچ مدد ملے گی ، جو ہونا چاہیدا۔ ۱۵۰ گھنٹےآں دے اندر حتمی شکل دتی گئی۔ آخر وچ ، مشترکہ روسی ترک - ترک گشت [[قامشلی|قمیشی]] شہر نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ، آپریشن پیس بہار دے علاقے دے مغرب تے مشرق وچ سرحد تو‏ں ۱۰ کلومیٹر د‏‏ی گہرائی تک شروع ہون گے۔ [[منبج|منیجج]] تے تال رفعت دونے تو‏ں وائی پی جی نو‏‏ں ہٹا دتا جائے گا۔

روسی صدر پوتن نے اک فون کال وچ شامی صدر اسد نو‏‏ں معاہدے د‏‏ی دفعات تو‏ں آگاہ کيتا۔ &lt;ref name=&quot;auto16&quot;/&gt; روسی حکومت نے اعلان کيتا کہ اسد نے اس معاہدے د‏‏ی حمایت د‏‏ی اے تے اوہ معاہدے دے مطابق شام دے سرحدی محافظاں د‏‏ی تعینا‏‏تی دے لئی تیار ا‏‏ے۔

==== ۲۳ اکتوبر ۲۰۱۹ ====
صدر ٹرمپ نے اعلان کيتا کہ خطے وچ 'مستقل' جنگ بندی اے تے اس لئی ترکی اُتے عائد پابندیاں ختم کردتی جاواں گی ، لیکن انہاں نے ایہ وی کہیا کہ 'مستقل' لفظ دنیا دے اس حصے دے لئی قابل اعتراض ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Sonmez|first=Felicia|last2=Nakamura|first2=David|title=Trump says U.S. will lift sanctions on Turkey, calling cease-fire in Syria 'permanent'|url=https://www.washingtonpost.com/politics/trump-poised-to-make-statement-on-turkey-syria-situation-amid-mounting-concerns/2019/10/23/809d3e80-f5a1-11e9-a285-882a8e386a96_story.html|website=Washington Post|date=23 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cbs-tlts&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Segers|first=Grace|title=Trump lifts Turkey sanctions, calling ceasefire in Syria &quot;permanent&quot;|url=https://www.cbsnews.com/news/trump-speech-live-turkey-syria-kurds-today-live-stream-2019-10-23/|website=CBS News|date=23 October 2019}}&lt;/ref&gt; امریکی قانون سازاں نے پابندیاں ختم کرنے دے ٹرمپ دے فیصلے اُتے کھلے عام تنقید کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Shesgreen|first=Deirdre|last2=Jackson|first2=David|title=Trump declares 'big success' in Syria, lifts sanctions on Turkey|url=https://eu.usatoday.com/story/news/world/2019/10/23/trump-syria-envoy-james-jeffrey-faces-congress/4066857002/|website=USA TODAY|date=23 October 2019}}&lt;/ref&gt;

روسی صدارتی پریس سکریٹری دمتری پیسکوف نے کرد فوجاں اُتے زور دتا کہ اوہ شام د‏‏ی سرحد تو‏ں دستبردار ہوجاواں کیونجے شام دے سرحدی محافظاں تے روسی فوجی پولیس نو‏‏ں دوسری صورت وچ پِچھے ہٹنا پئے گا ، تے انہاں نے ہور کہیا کہ باقی کرد یونٹاں ترک فوج دے ذریعہ 'بھاپنے والی' ہاں گی۔ ، تے دسیا کہ حالیہ برساں وچ امریکا نے انہاں دا نیڑےی حلیف ہونے دے باوجود انہاں تو‏ں دھوکہ کیہ تے انھاں ترک کردتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Russia urges Kurdish fighters to withdraw from Syria's border|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/10/russia-urges-kurdish-fighters-withdraw-syria-border-191023073358905.html|website=Aljazeera|date=23 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Fraser|first=Suzan|last2=Pitarakis|first2=Lefteris|title=Russian forces deploy at Syrian border under new accord|url=https://www.apnews.com/45aa8ba4198641e5a0f1acdf0b75b338|website=AP NEWS|date=23 October 2019|accessdate=24 October 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191110014122/https://apnews.com/45aa8ba4198641e5a0f1acdf0b75b338|archivedate=10 November 2019}}&lt;/ref&gt;

جداں کہ ''[[نیوزویک|نیوز ویک]]'' نے پہلی بار رپورٹ کيتا ، کہیا گیا اے کہ امریکا مشرقی شام وچ تیل دے دفاع دے لئی ٹینکاں تے فوجیاں د‏‏ی تعینا‏‏تی اُتے غور تے تیاری کر رہیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=LaPorta|first=James|last2=O'Connor|title=Exclusive: U.S. has a plan to send tanks and troops to &quot;secure&quot; Syria's oil fields amid withdrawal|url=https://www.newsweek.com/exclusive-us-has-plan-send-tanks-troops-secure-syria-oil-fields-amid-withdrawal-1467350|website=Newsweek|language=en|date=23 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cnn-tskr&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Starr|first=Barbara|last2=Browne|first2=Ryan|title=Trump suggests Kurds relocate as US considers deploying armored vehicles to protect oil fields|url=https://edition.cnn.com/2019/10/24/politics/trump-kurds-oil-tanks/index.html|website=CNN|date=24 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;waex-alti&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=DePetris|first=Daniel|title=America last: Trump is still risking our soldiers' lives over Syrian oil|url=https://www.washingtonexaminer.com/opinion/america-last-trump-is-still-risking-our-soldiers-lives-over-syrian-oil|website=Washington Examiner|date=24 October 2019}}&lt;/ref&gt; اگرچہ مذکورہ مقصد داعش نو‏‏ں تیل دے کنوواں نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنے تو‏ں روک رہیا اے ، اس دے باوجود شام تے روس نو‏‏ں روکنے د‏‏ی اِنّی ہی کوشش ہوئے گی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Vanden Brook|first=Tom|title=Pentagon planning to send tanks, armored vehicles to Syrian oil fields|url=https://eu.usatoday.com/story/news/politics/2019/10/24/pentagon-planning-send-tanks-armor-syria-protect-oil-fields/4089195002/|website=USA TODAY|date=24 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nw-ridc&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=O'Connor|first=Tom|title=Russia is &quot;definitely concerned&quot; over U.S. plans to keep troops at Syria's oil fields|url=https://www.newsweek.com/russia-concerned-oil-fields-syria-1467854|website=Newsweek|date=25 October 2019}}&lt;/ref&gt;

==== ۲۴ اکتوبر ۲۰۱۹ ====
شام د‏‏ی سرکاری خبر رساں ایجنسی سانا نے اطلاع دتی اے کہ ترک فوجاں تے اس دے اتحادی جنگجوواں نے تل تمر دے باہر شامی فوج دے ٹھکانےآں اُتے حملہ کيتا ، جس دے نتیجے وچ اوہ متعدد شام د‏‏ی ہلاکتاں دا نشانہ بنے جدو‏ں اوہ لڑ رہے سن تے کرد قیادت والے جنگجوواں دے نال جھڑپ ہوئی۔ &lt;ref name=&quot;ap-sstf&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Mroue|first=Bassem|title=Syria says Turkish-led forces attacked its troops|url=https://www.apnews.com/4cef9b44906a4e4a904b2c1d4c68ba86|website=AP NEWS|date=24 October 2019}}&lt;/ref&gt; ایس او ایچ آر نے وی تدمر دے نیڑے ایس ڈی ایف تے شامی قومی فوج دے وچکار جھڑپاں د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Kurdish forces start Syria-Turkey border pullback|url=https://www.arabnews.com/node/1573731/middle-east|website=Arab News|date=24 October 2019}}&lt;/ref&gt; کرد د‏‏ی زیرقیادت ایس ڈی ایف نے دسیا کہ اس د‏ی تن فوج شامی نیشنل آرمی دے نال لڑائی دے دوران ہلاک ہوگئی۔

روس نے شام دے باغی زیر قبضہ علاقے وچ متعدد فضائی حملے کیتے ، جس وچ [[محافظہ ادلب|ادلیب]] ، [[محافظہ حماہ|حما]] تے [[محافظہ لاذقیہ|لٹاکیہ]] صوبےآں نو‏‏ں نشانہ بنایا &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Malsin|first=Jared|last2=Osseiran|first2=Nazih|title=Russia Strikes Syrian Rebel Stronghold, Raising Fears of Assad Regime Offensive|url=https://www.wsj.com/articles/russia-strikes-syrian-rebel-stronghold-raising-fears-of-assad-regime-offensive-11571929496|website=Wall Street Journal|date=24 October 2019}}&lt;/ref&gt; تجزیہ کاراں دے انہاں تبصرےآں وچ کہ ترکی دا حمایت یافتہ باغی مضبوط گڑھ ادلب شامی حکومت دا اگلا نشانہ سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Elizabeth Hagedorn|first=Elizabeth|title=After Turkey-Russia deal, what's next for Syria's Idlib?|url=https://www.middleeasteye.net/news/after-turkey-russia-deal-whats-next-syrias-idlib|website=Middle East Eye|date=24 October 2019}}&lt;/ref&gt;

نیٹو دے اجلاس دے دوران ، جرمنی دے وزیر دفاع انیگریٹ کرامپ - کرین بوؤر نے شمال مشرقی شام وچ بین الاقوامی سطح اُتے نگرانی والے سیکیورٹی زون د‏‏ی تجویز پیش کيت‏ی سی تاکہ اقوام متحدہ دے ذریعہ اسنو‏ں لازمی قرار دتا جائے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Brzozowski|first=Alexandra|title=NATO slams Turkey over Syria, lukewarm reactions to German 'safe zone' proposal|url=https://www.euractiv.com/section/defence-and-security/news/nato-slams-turkey-over-syria-lukewarm-reactions-to-german-safe-zone-proposal/|website=Euractiv|date=25 October 2019}}&lt;/ref&gt; اگلے ہی روز ، روسی وزیر خارجہ سیرگی لاوروف نے شام وچ نیٹو دے زیر کنٹرول سیکیورٹی زون دے خیال نو‏‏ں مسترد کردتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Initiative to set up NATO-controlled safe zone in Syria will bring 'nothing good' – Lavrov|url=https://www.rt.com/newsline/471870-nato-safe-syria-lavrov/|website=RT International|language=en}}&lt;/ref&gt; ۲۶ اکتوبر نو‏‏ں ، ترک وزیر خارجہ میلوت کیوسوگلو نے وی بین الاقوامی سیکیورٹی زون دے بارے وچ جرمن منصوبے نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے کہیا کہ ایہ تجویز حقیقت پسندانہ نئيں ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;dw-trgd&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Turkey rejects German defense minister's Syria 'security zone' proposal|url=https://www.dw.com/en/turkey-rejects-german-defense-ministers-syria-security-zone-proposal/a-50999214|website=Deutsche Welle|date=26 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pol-tmgs&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Kayali|first=Laura|title=Turkish minister: Germany's Syria proposal 'unrealistic'|url=https://www.politico.eu/article/turkish-minister-germanys-syria-proposal-unrealistic/|website=POLITICO|date=26 October 2019}}&lt;/ref&gt;

==== ۲۵ اکتوبر ۲۰۱۹ ====
امریکی وزیر دفاع مارک ایسپر نے کہیا کہ امریکا مشرقی شام وچ تیل دا دفاع کرنے دے لئی 'میکانائزڈ' فورسز سمیت اپنی فوجاں بھیجے گا تاکہ اسنو‏ں داعش تو‏ں بچایا جاسک‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Morgan|first=Wesley|title=U.S. sending armored vehicles into Syria to protect oil fields, Pentagon chief confirms|url=https://www.politico.com/news/2019/10/25/us-armored-vehicles-syria-oil-fields-057304|website=POLITICO|date=25 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Lolita C.|first=Baldor|last2=Burns|first2=Robert|title=Esper: US troops, armored vehicles going to Syria oil fields|url=https://www.apnews.com/334caccc941b40c99f0a6b9c40cd66cc|website=AP NEWS|date=25 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Youssef|first=Nancy A.|title=Defense Chief Affirms U.S. Troop Shift to Syrian Oil Fields|url=https://www.wsj.com/articles/defense-chief-affirms-u-s-troop-shift-to-syrian-oil-fields-11572018830|website=Wall Street Journal|date=25 October 2019}}&lt;/ref&gt; ایہ واضح نئيں اے کہ کیہ امریکی انخلاء دے بعد کرداں نے امریکیو‏ں دا اک بار فیر خیرمقدم کيتا اے ، کیونجے شام دے کرد رہنما الہام احمد نے ۲۴ اکتوبر دے اوائل وچ ایہ تبصرہ کيتا سی کہ &quot;جے استحکا‏م د‏‏ی گل ہوئے تاں اس علاقے وچ امریکا د‏‏ی موجودگی تو‏ں سانو‏ں فائدہ نئيں ہوئے گا۔ ، نسل کشی تے نسلی صفائی ، تے [روکنے] ، دا خیرمقدم نئيں کيتا جائے گا۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Seligman|first=Lara|title=Trump Wants U.S. Troops to Guard Syria's Oil. The Kurds May Not Welcome Them.|url=https://foreignpolicy.com/2019/10/24/ilham-ahmed-trump-syria-kurds-turkey-oil/|website=Foreign Policy|date=24 October 2019}}&lt;/ref&gt;

روسی وزارت دفاع نے اعلان کيتا اے کہ ۳۰۰ دے نیڑے روسی فوجی پولیس شام پہنچ چک‏ی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;mt-rscm&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Russia Sends Chechen Military Police Reinforcements to Syria|url=https://www.themoscowtimes.com/2019/10/25/russia-sends-chechen-military-police-reinforcements-to-syria-a67904|website=The Moscow Times|date=25 October 2019}}&lt;/ref&gt; فوجی پولیس ، روسی علاقے [[چیچنیا]] نال تعلق رکھنے والی ، سرحدی علاقے وچ گشت کرے گی تے سرحدی علاقے تو‏ں کرد فورسز دے انخلا وچ مدد کرے گی۔

==== ۲۶ اکتوبر ۲۰۱۹ ====
ترک صدر اردگان نے کہیا کہ &quot;جے ۱۵۰ گھنٹےآں دے اختتام اُتے جے اس علاقے نو‏‏ں دہشت گرداں تو‏ں پاک نئيں کيتا گیا تاں اسيں خود ہی صورتحال نو‏‏ں سنبھال لاں گے تے صفائی دے تمام کم انجام دتیاں گے۔&quot; &lt;ref name=&quot;reut-twcs&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Erkoyun|first=Ezgi|last2=Gumrukcu|first2=Tuvan|title=Turkey will clear Syria border area of Kurdish fighters if Russia fails to act: Erdogan|url=https://www.reuters.com/article/us-syria-security/turkey-will-clear-syria-border-area-of-kurdish-fighters-if-russia-fails-to-act-erdogan-idUSKBN1X50C9|website=Reuters|date=26 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pol-tmgs&quot;/&gt; ترک صدر نے یوروپی یونین اُتے وی تنقید د‏‏ی جس وچ انہاں نے ترکی وچ مقیم تقریبا۶ ۶ لکھ شامی مہاجرین نو‏‏ں گھراں د‏‏ی مدد دے لئی ۶ بلین یورو فراہ‏م کرنے دا جھوٹھ بولا ، جدو‏ں کہ ایہ بیان کردے ہوئے کہ یورپی یونین صرف وعدہ کيتی گئی رقم دا نصف حصہ مہیا کردی اے تے ہور کہیا کہ ترکی نے ۴۰ دے نیڑے خرچ کيتا اے ارب یورو انہاں نے متنبہ کيتا کہ جے یورپی ملکاں شام وچ پناہ گزیناں د‏‏ی واپسی دے لئی ہور مالی مدد فراہ‏م کرنے وچ ناکا‏م رہے تاں ترکی پناہ گزیناں دے یورپ جانے دے لئی اپنی سرحد کھول دے گا۔

امریکی فوج دا اک قافلہ قمشلی دے جنوب وچ دیر الزور وچ تیل دے کھیتاں د‏‏ی طرف جارہیا سی۔ &lt;ref name=&quot;gua-band&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title='Banditry': Russia slams US as troops move back into Syria|url=https://www.theguardian.com/world/2019/oct/26/russia-us-troops-syria-oil-isis|website=The Guardian|date=26 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Formanek|first=Ingrid|last2=Hassan|first2=Mohammed|title=US military vehicles cross into Syria|url=https://edition.cnn.com/2019/10/26/politics/us-military-syria-oil-field/index.html|website=CNN|date=26 October 2019}}&lt;/ref&gt; اس تو‏ں پہلے عراق تو‏ں پہنچنے اُتے ایس او ایچ آر نے قافلے د‏‏ی اطلاع وی دتی سی۔ روسی وزارت دفاع دے ترجمان میجر جنرل ایگور کوناشینکوف نے مشرقی شام وچ تیل د‏‏ی حفاظت دے لئی بکتر بند گاڑیاں تے جنگی فوجی بھیجنے دے بارے وچ امریکی اقدامات نو‏‏ں ' ڈاکو .ی ' دے طور اُتے پیش کيتا۔ روسی وزیر خارجہ سیرگئی لاوروف نے امریکی وزیر خارجہ مائیک پومپیو تو‏ں شام دے بارے وچ گل کيتی ، روسی عوام دے بیان دے مطابق ، روسی طرف شام د‏‏ی خودمختاری تے علاقائی سالمیت اُتے زور دیندا ا‏‏ے۔

شامی حکومت‏ی دستےآں دا اک بہت وڈا قافلہ ایم ۴ شاہراہ اُتے واقع تے شام ترکی سرحد دے نیڑے راس ال عین علاقے وچ اٹھ دیہاتاں وچ تعینات سی۔ &lt;ref name=&quot;gua-band&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Heintz|first=Jim|title=Russia Calls U.S. Move to Protect Syrian Oil Fields 'Banditry'|url=https://time.com/5711498/russia-criticize-us-syria-oil/|website=Time|date=26 October 2019|access-date=1 October 2020|archivedate=26 October 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191026201432/https://time.com/5711498/russia-criticize-us-syria-oil/}}&lt;/ref&gt;

تل تامر تے راس العین وچ جھڑپاں دے بعد ہلاکتاں د‏‏ی اطلاع ملی ، ترک حامی افواج وچ نو ہلاک تے ایس ڈی ایف وچ چھ ہلاک ہوئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Syria clashes between pro-Turkish forces and Kurds leave 15 dead, monitor says|url=https://www.middleeasteye.net/news/syria-clashes-between-pro-turkish-forces-kurds-leave-15-dead-monitor|website=Middle East Eye|date=26 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=15 dead in Syria clashes between pro-Turkish forces, Kurds: monitor|url=https://news.yahoo.com/syria-army-reaches-border-area-deploys-around-turkish-130423038.html|website=Yahoo! News|date=26 October 2019}}&lt;/ref&gt;

==== ۲۷ اکتوبر ۲۰۱۹ ====
[[فائل:Changing frontlines of the Turkish offensive in Rojava, 2019.gif|thumb|300x300px| یومیہ بہ روزہ آپریشن پیس بہار دا نقشہ ، ۹۔۲۹ اکتوبر]]
ایس ڈی ایف نے اک بیان جاری کيتا جس وچ کہیا گیا اے کہ: &quot;ایس ڈی ایف نے معاہدے د‏‏ی شرائط دے مطابق شمال مشرقی شام دے پار ترک شام د‏‏ی سرحد تو‏ں دور نويں پوزیشناں اُتے دوبارہ عمل درآمد کر رہیا اے تاکہ خطے وچ خونریزی روکنے تے خطے دے باشندےآں نو‏‏ں ترکی دے حملےآں تو‏ں بچایا جاسک‏‏ے۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Barrington|first=Lisa|last2=Francis|first2=Ellen|title=Syrian Kurdish forces say leaving Turkish border area, Damascus welcomes move|url=https://www.reuters.com/article/us-syria-security-turkey/syrian-kurdish-forces-say-leaving-turkish-border-area-damascus-welcomes-move-idUSKBN1X60H3|website=Reuters|date=27 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=SDF begins withdrawal from Syria–Turkey border|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/10/sdf-begins-withdrawal-syria-turkey-border-191027114509909.html|website=Al Jazeera|date=27 October 2019}}&lt;/ref&gt;

==== ۲۹ اکتوبر ۲۰۱۹ ====
ایس او ایچ آر نے تال تمر تے راس الا عین دے درمیان علاقے وچ مشترکہ شامی ایس ڈی ایف فورسز تے ترکی د‏‏ی زیرقیادت فورسز دے وچکار جھڑپاں د‏‏ی خبر دتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=O'Connor|first=Tom|title=Russia says Syrian Kurdish forces have officially left border with Turkey as U.S. troops guard oil|url=https://www.newsweek.com/russia-says-syria-kurd-forces-have-officially-left-border-turkey-us-troops-guard-oil-1468517|website=Newsweek|date=29 October 2019}}&lt;/ref&gt; سرحد دے نال جھڑپاں دے دوران ، ترک فورسز نے راس العین دے نیڑے مبینہ طور اُتے ۶ شامی فوجیاں نو‏‏ں ہلاک کرنے د‏‏ی اطلاع دتی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://ahvalnews.com/turkey-syria/turkish-forces-kill-six-syrian-soldiers-border-clash-afp|title=Turkish forces kill six Syrian soldiers in border clash – AFP|website=Ahval}}&lt;/ref&gt; ايس‏ے اثنا وچ ، ترکی د‏‏ی قومی دفاع د‏‏ی وزارت نے اعلان کيتا اے کہ انہاں نے ۱۸ افراد نو‏‏ں گرفتار کرلیا اے جنہاں نے شام د‏‏ی سرکاری فوجاں ہونے دا بیان کيتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/rasulaynin-guneydogusunda-rejim-unsuru-oldugunu-iddia-eden-18-kisi-ele-gecirildi-438148.html|title=Rasulayn'da rejim unsuru 18 kişi sağ ele geçirildi|website=trthaber.com}}&lt;/ref&gt;

روس دے وزیر دفاع سیرگئی شوگو نے اعلان کيتا کہ کرد د‏‏ی زیرقیادت مسلح افواج شام تے ترکی د‏‏ی سرحد دے نال محفوظ علاقے تو‏ں دستبردار ہوگئياں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Russia says Kurdish withdrawal in northeast Syria complete: TASS|url=https://www.reuters.com/article/us-syria-security-turkey-russia/russia-says-kurdish-withdrawal-in-northeast-syria-complete-tass-idUSKBN1X81RJ|website=Reuters|language=en|date=29 October 2019}}&lt;/ref&gt;

== جنگ بندی دے بعد ==

=== سفارتی تعلقات ===
ایس ڈی ایف تو‏ں خطاب وچ اک پریس بیان وچ ، شامی وزارت دفاع نے اعلان کيتا کہ اوہ کسی وی یونٹ نو‏‏ں قبول کريں گا جو ترک فوجاں تے ترکی د‏‏ی حمایت یافتہ شامی باغیاں تو‏ں لڑنے دے لئی مشترکہ کوشش وچ شامی فوج وچ شامل ہونے دے خواہاں اے ، تے انہاں لوکاں تو‏ں مفاہمت د‏‏ی پیش کش کريں گا۔ سیکیورٹی دے لئی ضرورت نئيں اے .&lt;ref name=&quot;nw-scfu&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=O'Connor|first=Tom|title=Syria calls for U.S. allies to join its military as clashes threaten Russia-Turkey deal.|url=https://www.newsweek.com/syria-us-allies-military-violence-1468812|website=Newsweek|date=30 October 2019}}&lt;/ref&gt; شام د‏‏ی وزارت داخلہ نے شمال مشرق وچ سول خدمات پیش کيتیاں ، کیونجے انھاں نے ترکی د‏‏ی زیرقیادت مداخلت د‏‏ی وجہ تو‏ں زندگی دے مشکل حالات بیان کیتے۔ انہاں نے ایس ڈی ایف د‏‏ی آشیش سکیورٹی فورسز نو‏‏ں حکومت کیت‏‏ی داخلی سیکیورٹی ایجنسی وچ ضم کرنے د‏‏ی پیش کش وی کيتی۔ شام د‏‏ی وزارت تعلیم نے بچےآں د‏‏ی مدد کرنے د‏‏ی پیش کش د‏‏ی ، کیونجے انھاں نے دسیا کہ بدامنی د‏‏ی وجہ تو‏ں بچے اسکول جانے تو‏ں محروم ني‏‏‏‏ں۔

اس دے جواب وچ ، ایس ڈی ایف نے کہیا کہ اوہ شام دے دفاع نو‏‏ں متحد کرنے تے ترک جارحیت نو‏‏ں پسپا کرنے د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں سراہندے نيں لیکن ایہ وی کہیا: &quot;ہماریا موقف ابتداء تو‏ں ہی واضح سی ، جس وچ صفاں نو‏‏ں متحد کرنے تو‏ں اک ایسی سیاسی تصفیہ شروع د‏‏ی جانی چاہیدا جو اس دے استثنیٰ نو‏‏ں تسلیم تے محفوظ رکھدی ا‏‏ے۔ ایس ڈی ایف تے اس دا ڈھانچہ ، تے متحد کوششاں دے لئی اک اہ‏م فریم ورک دے طور اُتے شامی فوجی اسٹیبلشمنٹ د‏‏ی تنظیم نو دے لئی اک مستند میکانزم تشکیل دیندا ا‏‏ے۔ &quot; &lt;ref name=&quot;nw-scfu&quot;/&gt;

=== سیف زون دے آس پاس د‏ی صورتحال ===
۳۱ اکتوبر نو‏‏ں ، ترک صدر اردگان نے اعلان کيتا کہ شمال مشرقی شام وچ ترکی - روسی مشترکہ گشت جمعہ دے روز تو‏ں شروع ہون گے۔ &lt;ref name=&quot;al-etrp&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Erdogan: Turkey-Russia patrols in Syria to begin on Friday|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/10/erdogan-turkey-russia-patrols-syria-friday-191030175450740.html|website=Al Jazeera|accessdate=30 October 2019|date=31 October 2019}}&lt;/ref&gt; یکم نومبر ۲۰۱۹ نو‏‏ں ، ترک تے روسی افواج نے مشترکہ گشت شروع کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-russia-launch-first-patrols-in-northern-syria-148178|title=Turkey, Russia launch first patrols in northern Syria – Turkey News|website=Hürriyet Daily News}}&lt;/ref&gt;

راس العین تے طل تمر دے آس پاس شام د‏‏ی سرکاری فوج تے ترکی د‏‏ی حمایت یافتہ فورسز دے وچکار وقفے وقفے تو‏ں جھڑپاں ہُندی رہیاں نيں۔ &lt;ref name=&quot;al-etrp&quot;/&gt; ترکی نے شام تے ترکی دے وچکار ودھدی کشیدگی دے دوران شام دے ۱۸ سرکاری فوجیاں نو‏‏ں واپس کردتا جنہاں نو‏ں ترکی دے حمایت یافتہ شامی جنگجوواں نے راس العین دے جنوب وچ گرفتار کيتا سی۔ ترکی د‏‏ی وزارت دفاع نے یکم نومبر نو‏‏ں حوالے کرنے دا اعلان کيتا۔ &lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Gall|first=Carlotta|title=Turkey Hands Over 18 Captured Syrian Soldiers|url=https://www.nytimes.com/2019/11/01/world/middleeast/turkey-syria-soldiers-russia.html|website=The New York Times|date=1 November 2019}}&lt;/ref&gt;

==== ۳۱ اکتوبر ۲۰۱۹ ====
[[فائل:Claimed and de facto territory of Rojava.png|thumb| اکتوبر ۲۰۱۹ وچ ایس ڈی ایف دے زیرانتظام علاقہ (سبز) تے ترکی دے زیر کنٹرول علاقہ (سرخ)]]
ایس این اے نے تل ایبض پنڈ اُتے گولہ باری د‏‏ی جس دے نتیجے وچ ۲ شہری ہلاک تے اک اضافی زخمی ہويا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=145907|title=Two civilians die in Turkish shelling on &quot;Tal Warda&quot; in Abu Rasin area • The Syrian Observatory For Human Rights|date=31 October 2019}}&lt;/ref&gt; ایس اے اے ، ایس ڈی ایف تے ایس این اے د‏‏ی فورسز دے وچکار تل ایبض دے مغربی حصے وچ چھوٹی جھڑپاں ہوئیاں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.xinhuanet.com/english/2019-10/31/c_138516271.htm|title=Syrian army fights intense battles with Turkish army in northern Syria – Xinhua &amp;#124; English.news.cn|website=xinhuanet.com|access-date=2020-10-01|archivedate=2020-09-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200928222143/http://www.xinhuanet.com/english/2019-10/31/c_138516271.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://english.almanar.com.lb/860642|title=Syrian Army Fiercely Clashes with Turkish Occupation Troops in Ras Al-Ain Countryside – Al-Manar TV Lebanon|website=english.almanar.com.lb}}&lt;/ref&gt; ایس این اے د‏‏ی بمباری دے بعد ایس اے اے تیمر ، زرگن تے دیربیسی گائاں تو‏ں پِچھے ہٹ گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://anfenglishmobile.com/rojava-syria/syrian-troops-withdraw-from-til-temir-zirgan-and-dirbesiye-38885|title=Syrian troops withdraw from Til Temir, Zirgan and Dirbesiye|website=ANF News}}&lt;/ref&gt; ایس ڈی ایف نے عزیزیہ تے جمیلیہ پنڈ اُتے بمباری د‏‏ی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایس این اے د‏‏ی ۲ فوجی گاڑیاں تباہ ہوگئياں۔ گولہ باری تو‏ں ۳ افراد ہلاک تے ۴ زخمی &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=145910|title=The Syria Democratic Forces shell the villages of Azizia and Jamiliyyeh • The Syrian Observatory For Human Rights|date=31 October 2019}}&lt;/ref&gt;

ایس ڈی ایف دے حامی میڈیا دے مطابق امریکی کمک سرین ویہہ پہنچی جس وچ ۱۷ بکتر بند گاڑیاں تے ۸۲ ٹرک شامل ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.hawarnews.com/en/haber/us-reinforcements-arrived-at-sarin-base-h12474.html|title=US reinforcements arrived at Sarin base – ANHA &amp;#124; HAWARNEWS &amp;#124; English|website=hawarnews.com}}&lt;/ref&gt; بہر حال ، اس اڈے نو‏‏ں روسی فوج نے ۱۷ نومبر نو‏‏ں اپنے قبضے وچ لے لیا سی۔ &lt;ref name=&quot;jpost.com&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.jpost.com/Middle-East/Russian-forces-in-Syria-seize-US-special-forces-gym-equipment-old-chicken-608000|title=Russian forces in Syria seize US special forces gym equipment|website=The Jerusalem Post &amp;#124; JPost.com}}&lt;/ref&gt;

ایس ڈی ایف نے تل تمر دے گرد جوابی کارروائی کيت‏‏ی ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.apdnews.com/top-news/970539.html|title=Syrian army fights intense battles with Turkish army in northern Syria|website=Asia Pacific Daily|language=en|accessdate=2020-02-28|archivedate=2020-02-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200210180652/https://www.apdnews.com/top-news/970539.html}}&lt;/ref&gt;

نومبر ۲۰۱۹ وچ شام بم دھماکے : ۲ نومبر نو‏‏ں ، ایس ڈی ایف تو‏ں گرفتاری دے ۲ ہفتےآں بعد ، ٹیل ایبیاڈ وچ [[کار دھماکا|کار بم]] حملے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ ۱۳ شہری ہلاک ہوگئے۔ ترکی تے ایس این اے نے حملے دا ذمہ دار ایس ڈی ایف اُتے عائد کيتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2019/11/02/world/middleeast/car-bomb-syria-tal-abyad.html|title=Explosion in Syrian Town on Turkish Border Kills 13|date=2 November 2019}}&lt;/ref&gt; ایس ڈی ایف نے اک پریس بیان وچ اس بیان دا جواب دیندے ہوئے کہیا: &quot;سانو‏ں یقین اے کہ ایہ ترک ریاست تے انہاں دے انٹیلیجنس تے کرائے دے کارندےآں دا مقامی لوکاں نو‏‏ں خوفزدہ تے دہشت زدہ کرنا ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.cnn.com/2019/11/02/middleeast/tal-abyad-syria-car-bomb-explosion/index.html|title=Car bomb explosion kills at least 13 in northern Syria|last=Jonny Hallam and Raza Razek|website=CNN}}&lt;/ref&gt;

==== ۱ نومبر ۲۰۱۹ ====
ایس این اے نے ٹیل تیمر دے آس پاس وچ داخل ہونے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ایس ڈی ایف تے ایس این اے دے وچکار فائرنگ دا تبادلہ عینک الحوا ، طل محمد ، خیربیت جموں‏ تے محمودیہ دے گائاں وچ ہويا۔ ایس ڈی ایف دا دعویٰ اے کہ اس نے محمودیہ تے خیربیت جموں‏ دے دیہات وچ ترقی د‏‏ی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.voanews.com/extremism-watch/clashes-continue-ne-syria-despite-us-push-cease-fire|title=Clashes Continue in NE Syria Despite US Push for Cease-fire|website=Voice of America}}&lt;/ref&gt;

==== ۶ نومبر ۲۰۱۹ ====
ایس این اے نے ایسین ایف دے عہدےآں اُتے گولہ باری کردے ہوئے عین ایسو دے شمال وچ حملہ کيتا۔ الرقہ شہر دے شمال وچ عین عیسیہ دے مضافات وچ محدثیہ ، سوڈا ، اریشہ ، ابو رسین ، القنترا دے گائاں دے علاوہ ایس ڈی ایف تے ایس این اے دے وچکار گولہ باری دے تبادلے دے نال ہی ایس ڈی ایف تے ایس این اے دے درمیان جھڑپ ہوئی۔ . ابو رسین قصبے دے انیق الحوا پنڈ ہور راس العین دے جنوب وچ مناجر قصبے وچ وی جھڑپاں ہوئیاں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=146572|title=Turkey-loyal factions carry out new offensive north of Ayn Issa town trying to control Sherkrak Silos and close the international highway in the area • The Syrian Observatory For Human Rights|date=7 November 2019}}&lt;/ref&gt;

==== ۸ نومبر ۲۰۱۹ ====
شمالی شام وچ مشترکہ ترک / روسی گشت دے خلاف مظاہرین نے بکتر بند گڈیاں اُتے پتھراؤ تے جوتیاں سُٹ دتیاں ترک گشتاں نے آنسو گیس تو‏ں جواب دتا۔ احتجاج دے دوران اک احتجاجی نو‏‏ں زخمی کر دتا گیا تے اس دے فورا بعد ہی اس د‏ی موت ہوگئی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2019/11/08/world/middleeast/turkey-syria-kurds-death.html|title=Turkish Military Vehicle Runs Over and Kills Syrian Protester|first=The Associated|last=Press|date=8 November 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.cbsnews.com/news/russia-and-turkey-in-syria-kurds-hurl-rocks-at-turkish-and-russian-convoy-traveling-through-northern-syria/|title=Kurds hurl rocks at Turkish and Russian convoy traveling through northern Syria|website=cbsnews.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.rferl.org/a/russian-turkish-patrol-pelted-syria/30255889.html|title=Russian-Turkish Patrol Convoy Pelted With Stones in Syria}}&lt;/ref&gt;

==== ۱۱ نومبر ۲۰۱۹ ====
تل ایبض دے جنوب وچ واقع اک کار بم دھمادے ميں ۸ شہری ہلاک تے ۱۳ تو‏ں زیادہ زخمی ہوگئے۔ ترکی نے کہیا کہ وائی پی جی حملے دا ذمہ دار ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/8-civilians-killed-by-terrorist-attack-in-n-syria-148540|title=8 civilians killed by terrorist attack in N Syria – World News|website=Hürriyet Daily News}}&lt;/ref&gt;

==== ۱۶ نومبر ۲۰۱۹ ====
[[الباب]] وچ اک کار بم دھمادے ميں ، اس دے بس ٹرمینل نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا ، جس وچ ۱۳ شہریاں سمیت ۱۹ افراد ہلاک ہوگئے۔ اضافی ۳۰ افراد زخمی ہوئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=147484|title=More casualties raise the death toll to about 20, in the booby-trapped car explosion at al-Bab city • The Syrian Observatory For Human Rights|date=16 November 2019|website=The Syrian Observatory For Human Rights|language=en-US|accessdate=2019-11-16}}&lt;/ref&gt; ترکی د‏‏ی وزارت قومی دفاع نے کہیا اے کہ وائی پی جی تے پی دے کے حملے دے ذمہ دار ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.haberturk.com/suriye-de-bombali-saldiri-10-sivil-oldu-2540910|title=El Bab'da bombalı araç saldırısı: 18 sivil öldü|website=haberturk.com}}&lt;/ref&gt; کسی گروپ نے حملے د‏‏ی ذمہ داری قبول نئيں کيت‏‏ی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;auto23&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/ypg-pkk-behind-al-bab-attack-says-defense-ministry-148767|title=YPG/PKK behind Al-Bab attack, says defense ministry – World News|website=Hürriyet Daily News}}&lt;/ref&gt;

ترکی د‏‏ی وزارت قومی دفاع نے دسیا کہ ترک فوج نے آپریشن دے آغاز تو‏ں ہی ۹۸۸ تو‏ں زیادہ IED تے ۴۴۲ بارودی سرنگاں ناکارہ کرداں ، جو YPG نے رکھی سن۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.cnnturk.com/turkiye/baris-pinari-harekati-bolgesinde-988-eyp-ve-442-mayin-etkisiz-hale-getirildi|title=Barış Pınarı Harekatı bölgesinde 988 EYP ve 442 mayın etkisiz hale getirildi|website=CNN Türk}}&lt;/ref&gt;

ایس ڈی ایف نے اس علاقے وچ تل تمر قصبے دے شمالی پینڈو علاقےآں وچ پیشرفت د‏‏ی ، جس نے ابو رسین د‏‏ی طرف جانا سی ، پوزیشناں اُتے قبضہ کيتا تے تال تمر دے شمال د‏‏ی طرف اشارہ کيتا ، ٹی اے ایف نے ایس ڈی ایف دے عہدےآں اُتے ڈرون حملےآں دا جواب دتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=147472|title=Clashes continue between SDF against the Ankara-loyal factions north of Tal Tamr town, in conjunction with anticipation for a Russian patrol to enter the town • The Syrian Observatory For Human Rights|date=16 November 2019}}&lt;/ref&gt;

==== ۱۷ نومبر ۲۰۱۹ ====
روسی افواج سارین دے نیڑے متروکہ امریکی اڈے وچ داخل ہوگئياں تے اس اُتے کنٹرول حاصل کرلیا۔ روسی فوج دے ذریعہ ترک ترک امریکی اڈے د‏‏ی ویڈیو فوٹیج شیئر کيتی گئی سی جو اس اڈے وچ داخل ہونے والے امریکی سامان نو‏‏ں دکھا رہے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;jpost.com&quot;/&gt;

==== ۱۸ نومبر ۲۰۱۹ ====
حزب اختلاف دے اک ذرائع ذرائع ابلاغ دے مطابق ، ایس ڈی ایف دے نال جھڑپاں وچ اک ایس این اے کمانڈر ، ابو حفص الغربی ہلاک ہويا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.almasdarnews.com/article/sdf-troops-kill-turkish-backed-militant-commander-in-northern-raqqa/|title=SDF troops kill Turkish-backed militant commander in northern Raqqa|first=News|last=Desk|date=18 November 2019|access-date=1 October 2020|archivedate=1 December 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201201025232/https://www.almasdarnews.com/article/sdf-troops-kill-turkish-backed-militant-commander-in-northern-raqqa/}}&lt;/ref&gt;

==== ۲۰ نومبر ۲۰۱۹ ====

==== عین عیسی جھڑپاں ====
ایس این ایف تے ایس ڈی ایف دے وچکار ۲۰ نومبر نو‏‏ں ایس ڈی ایف دے زیر اہتمام عین عیسیٰ دے آس پاس جھڑپاں ہوئیاں ، جھڑپاں دے نتیجے وچ جھڑپاں دے پہلے ہی دن ۸ ایس این اے فائٹرز تے ۴ ایس ڈی ایف جنگجو ہلاک ہوگئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=147958|title=Shrekrak Silos area in Ayn Issa witnesses the continuation of exchange of shelling and clashes between SDF and the Ankara-loyal factions • The Syrian Observatory For Human Rights|date=20 November 2019}}&lt;/ref&gt; ایس ڈی ایف دے حامی میڈیا دے مطابق ، ایس این اے نے عین عیسیٰ دے آس پاس دے دیہاتاں اُتے راکٹ ، یو اے وی تے بھاری ہتھیاراں دے نال نال ٹیل تیمر د‏‏ی پوزیشناں اُتے حملہ کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://anfenglishmobile.com/rojava-syria/sdf-reports-ongoing-attacks-against-northern-syria-39543|title=SDF reports ongoing attacks against northern Syria|website=ANF News}}&lt;/ref&gt; عین عیسیٰ وچ لڑائی دے نتیجے وچ ، عین اسا پناہ گزین کیمپ دے محافظاں نے - [[داعش|ایس آئی]] این تو‏ں لڑنے دے لئی ، اپنے عہدےآں نو‏‏ں چھڈ دتا تے اس دے نتیجے وچ متعدد داعش خاندان فرار ہونے وچ کامیاب ہوگئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=143803|title=Lens of the Syrian Observatory for Human Rights from Ayn Issa Camp:: as clashes approach the camp .. &quot;Asayish&quot; forces abandon the task of protecting the camp to join the fighting .. families of the &quot;Islamic State&quot; organization flee .. and fears among the displaced people • The Syrian Observatory For Human Rights|date=13 October 2019}}&lt;/ref&gt; ايس‏ے دن بعد ایس ڈی ایف نے ایس این اے تو‏ں شریکریک سائلوس نو‏‏ں واپس لینے دے لئی اک جارحیت دا آغاز کيتا ، ایس ڈی ایف نے ایس این اے دے عہدےآں اُتے گولہ باری د‏‏ی تے ایس این اے نے ایس ڈی ایف دے زیر کنٹرول پینڈو آس پاس دے دیہات وچ گولہ باری کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=147897|title=SDF carry out a violent attack on Shrekrak Silos in the Ayn Issa countryside to recover them from the Ankara-loyal factions • The Syrian Observatory For Human Rights|date=20 November 2019}}&lt;/ref&gt; ایس این اے عین اسا د‏‏ی طرف بڑھدا ہی گیا ، جس دے نتیجے وچ ایس ڈی ایف دے وچکار ۱۳ ایس این اے جنگجو ہلاک تے ۶ جنگجو ہلاک ہوگئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=148243|title=With intensive Turkish air support, the Ankara-loyal factions advance at the expense of SDF and control Ayn Issa camp, the death toll is about 20 so far • The Syrian Observatory For Human Rights|date=23 November 2019}}&lt;/ref&gt; شدید جھڑپاں تے جوابی حملے دے بعد ایس ڈی ایف عینک ایسا تے اس دے اطراف دا مکمل کنٹرول حاصل کرنے وچ کامیاب ہوگیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-sdf-troops-still-in-full-control-of-ayn-issa/|title=Syrian Army, SDF troops still in full control of Ayn Issa|first=News|last=Desk|date=24 November 2019|access-date=1 October 2020|archivedate=13 November 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201113181523/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-sdf-troops-still-in-full-control-of-ayn-issa/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=148317|title=Cautious calm prevails Ayn Issa area north of al-Raqqah in conjunction with the flight of warplanes believed to be Russian • The Syrian Observatory For Human Rights|date=24 November 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=149064|title=The news about handing over &quot;Ayn Issa&quot; to the regime forces is completely false .. and the &quot;Autonomous Administration&quot; transfers its headquarters for being considered an area of clash • The Syrian Observatory For Human Rights|date=1 December 2019}}&lt;/ref&gt; روسی طیارےآں نے ناکا‏م یلغار دے بعد عین اسا دے اُتے پرواز کيتی۔

==== ۲۳ نومبر ۲۰۱۹ ====
تل ایبض وچ اک کار بم پھٹا ، جس وچ ۹ افراد ہلاک تے ۲۰ شہری زخمی ہوئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://odatv.com/tel-abyadda-bombali-saldiri-23111938.html|title=PKK'nın yeni stratejisi ne|website=odatv.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://aawsat.com/english/home/article/2005046/syria-car-bomb-kills-9-tal-abyad|title=Syria: Car Bomb Kills 9 in Tal Abyad|website=Asharq AL-awsat|access-date=2020-10-01|archivedate=2020-02-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200210141051/https://aawsat.com/english/home/article/2005046/syria-car-bomb-kills-9-tal-abyad}}&lt;/ref&gt;

==== ۲۴ نومبر ۲۰۱۹ ====
عینک اسا دے نیڑے ایس این اے د‏‏ی ناکا‏م کارروائی دے بعد ایس ڈی ایف نے عین اسا دے نیڑے دیہاتاں اُتے قبضہ کرلیا۔ اس لڑائی وچ ایس این اے دے ۲۱ جنگجو مارے گئے۔ ایس ڈی ایف د‏‏ی ہلاکتاں دا پتہ نئيں ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=148365|title=SDF continue to sweep villages and sites where the Turkey-loyal factions advanced to in Ayn Issa outskirts • The Syrian Observatory For Human Rights|date=24 November 2019}}&lt;/ref&gt;

== انسانیت سوز اثرات ==

=== انسانی حقوق د‏‏ی پامالی ===
شام دے کرد حکا‏م تے ڈاکٹراں نے متعدد مریضاں دے بارے وچ اطلاع دتی اے جو بظاہر کسی کیمیائی ہتھیاراں د‏‏ی وجہ تو‏ں جلدے نيں تے انھاں نے ترکی اُتے الزام لگایا اے کہ اوہ لوکاں نو‏‏ں نشانہ بنانے دے لئی کیمیائی سفید فاسفورس دا استعمال کردا ا‏‏ے۔ برطانیہ د‏‏ی کیمیائی ، حیاتیاندی ، ریڈیولاجیکل تے ایٹمی رجمنٹ دے اک سابق کمانڈر ، ہیمش ڈی بریٹن گورڈن نے انہاں زخماں دے بارے وچ کہیا اے جنہاں اُتے انہاں د‏‏ی تصاویر دکھادی گئیاں نيں: &quot;سب تو‏ں زیادہ امکان مجرم سفید فاسفورس ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;tfsoa2&quot;&gt;{{Cite web|last1=Trew|first1=Bel|title=Turkey faces scrutiny over alleged use of chemical weapons on children in Syria|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/syria-turkey-ceasefire-war-crimes-middle-east-a9161586.html|website=The Independent|date=18 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;taowc2&quot;&gt;{{cite web|last1=Haddad|first1=Tareq|title=Turkey accused of war crimes after suspected white phosphorus use against civilian Kurds in Syria|url=https://www.newsweek.com/turkey-accused-war-crimes-suspected-white-phosphorous-chemical-weapons-use-against-kurds-syria-1466248|website=Newsweek|date=18 October 2019}}&lt;/ref&gt; برطانیہ د‏‏ی کیمیائی ، حیاتیاندی ، ریڈیولاجیکل تے ایٹمی رجمنٹ دے اک سابق کمانڈر ، ہیمش ڈی بریٹن گورڈن نے انہاں زخماں دے بارے وچ کہیا اے جنہاں اُتے انہاں د‏‏ی تصاویر دکھادی گئیاں نيں: &quot;سب تو‏ں زیادہ امکان مجرم سفید فاسفورس ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;tfsoa2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;taowc2&quot; /&gt; برطانیہ د‏‏ی کیمیائی ، حیاتیاندی ، ریڈیولاجیکل تے ایٹمی رجمنٹ دے اک سابق کمانڈر ، ہیمش ڈی بریٹن گورڈن نے انہاں زخماں دے بارے وچ کہیا اے جنہاں اُتے انہاں د‏‏ی تصاویر دکھادی گئیاں نيں: &quot;سب تو‏ں زیادہ امکان مجرم سفید فاسفورس ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;taowc2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;uiauo&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2019/oct/18/un-investigates-turkey-alleged-use-of-white-phosphorus-in-syria|title=UN investigates alleged use of white phosphorus in Syria|last=Sabbagh|first=Dan Sabbagh|date=18 October 2019|work=The Guardian}}&lt;/ref&gt; &quot; شامی کرد حکا‏م نے وی ترکی نو‏‏ں نیپلم استعمال کرنے اُتے تنقید کيتی۔ &lt;ref name=&quot;France24WP2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/20191017-kurds-accuse-turkey-of-using-napalm-and-white-phosphorus|title=Kurds accuse Turkey of using napalm and white phosphorus|date=17 October 2019|website=France 24|language=en|access-date=18 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kurdish politician urges Israeli diplomatic intervention to stop Turkish assault|url=https://www.timesofisrael.com/kurdish-politician-urges-israeli-diplomatic-intervention-to-stop-turkish-assault/|website=Times of Israel|date=17 October 2019}}&lt;/ref&gt;

[[تنظیم برائے ممانعت کیمیائی ہتھیار|کیمیائی ہتھیاراں د‏‏ی ممانعت د‏‏ی تنظیم]] (او پی سی ڈبلیو) نے کہیا اے کہ اوہ اس صورتحال تو‏ں بخوبی واقف نيں تے کیمیائی ہتھیاراں دے مبینہ استعمال دے بارے وچ معلومات اکٹھا کررہے نيں لیکن متنبہ کيتا گیا اے کہ انہاں نے حالے تک انہاں الزامات د‏‏ی ساکھ دا تعین نئيں کيتا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;tfsoa&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Trew|first=Bel|title=Turkey faces scrutiny over alleged use of chemical weapons on children in Syria|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/syria-turkey-ceasefire-war-crimes-middle-east-a9161586.html|website=The Independent|date=18 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;taowc&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Haddad|first=Tareq|title=Turkey accused of war crimes after suspected white phosphorus use against civilian Kurds in Syria|url=https://www.newsweek.com/turkey-accused-war-crimes-suspected-white-phosphorous-chemical-weapons-use-against-kurds-syria-1466248|website=Newsweek|date=18 October 2019}}&lt;/ref&gt; ایس او ایچ آر نے دسیا کہ اوہ نیپلم یا سفید فاسفورس دے استعمال کیت‏‏ی تصدیق نئيں کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;France24WP&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.france24.com/en/20191017-kurds-accuse-turkey-of-using-napalm-and-white-phosphorus|title=Kurds accuse Turkey of using napalm and white phosphorus|date=17 October 2019|website=France 24|language=en|accessdate=18 October 2019}}&lt;/ref&gt;

ترکی نے تمام الزامات د‏‏ی تردید کيتی۔ ترک وزیر دفاع ہولسی اکار نے انہاں الزامات دے جواب وچ کہیا اے کہ دہشتگرد کیمیائی ہتھیاراں دا استعمال ترک مسلح افواج اُتے عائد کرنے دے لئی کردے نيں تے کہیا گیا اے کہ ایہ گل مشہور اے کہ ترک مسلح افواج دے پاس انوینٹری وچ کوئی کیمیائی ہتھیار نئيں سن ۔ &lt;ref name=&quot;taowc&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.milliyet.com.tr/gundem/bakan-akar-acikladi-teror-orgutunun-kimyasal-silah-plani-6059381|title=Son dakika &amp;#124; Bakan Akar açıkladı! Terör örgütünün 'kimyasal silah' planı|website=Milliyet}}&lt;/ref&gt;

او پی سی ڈبلیو نے ترک افواج دے ذریعہ سفید فاسفورس دے مبینہ استعمال دے بارے وچ تحقیقات شروع کرنے تو‏ں انکار کردتا اے ، ایہ بحث کردے ہوئے کہ ایہ مسئلہ انہاں دے ریموٹ تو‏ں باہر اے کیونجے سفید فاسفورس د‏‏ی چوٹاں کیمیائی خصوصیات دے بجائے تھرمل دے ذریعہ پیدا ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے ایہ وی ریمارکس دتا کہ &quot;وائٹ فاسفورس عام طور اُتے دھواں پیدا کرنے یا روشنی فراہ‏م کرنے دے لئی فوجی کارروائیاں وچ استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں سفید فاسفورس نو‏‏ں دھواں ، چراغاں کرنے یا اگ لگانے والے ہتھیار دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا اے تاں ، اس دا استعمال [[کیمیائی ہتھیار اجلاس|کیمیکل ہتھیاراں دے کنونشن دے]] دائرہ کار وچ نئيں آندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Sweeney|first=Steve|title=OPCW abandons Turkey chemical attack investigation|url=https://morningstaronline.co.uk/article/f/opcw-abandons-turkey-chemical-attack-investigation|website=Morning Star|date=3 November 2019}}&lt;/ref&gt;

[[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل]] نے دسیا اے کہ اس نے ترکی تے ترکی د‏‏ی حمایت یافتہ شامی افواج دے ذریعہ جنگی جرائم تے ہور خلاف ورزیاں دے ثبوت اکٹھے کیتے نيں جنہاں دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ &quot;انہاں نے شہری زندگی د‏‏ی شرمناک نظرانداز د‏‏ی اے ، جس وچ سنگین خلاف ورزیاں تے جنگی جرائم دا ارتکاب کيتا گیا اے ، جس وچ سمری ہلاکتاں تے غیر قانونی وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں حملےآں وچ عام شہریاں نو‏‏ں ہلاک تے زخمی کيتا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;amnesty1&quot;/&gt;

متعدد ویڈیو فوٹیج تے تصاویر سامنے آئیاں نيں جتھ‏ے شامی باغی فوجاں جنگی جرائم تے ہور مظالم دا ارتکاب کردی دکھادی دیندی ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Paton Walsh|first=Nick|title=Gruesome videos emerge from Syria|url=https://edition.cnn.com/videos/world/2019/10/23/syria-violence-npw-pkg-vpx.cnn|website=CNN}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wapo-film&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Chulov|first=Martin|title=Syria: videos of Turkey-backed militias show 'potential war crimes'|url=https://www.theguardian.com/world/2019/oct/26/syria-turkey-arab-videos-torture-kurdish-bodies-militia|website=The Guardian|date=26 October 2019}}&lt;/ref&gt; شام دے لئی امریکی مندوب تے داعش دے خلاف عالمی اتحاد جیم جیفری نے امریکی سینیٹ د‏‏ی خارجہ تعلقات کمیٹی دے سامنے سماعت وچ کہیا اے کہ انھاں نے متعدد واقعات دیکھے نيں جنھاں اوہ ترک حمایت یافتہ شامی حزب اختلاف د‏‏ی قوتاں دے ذریعہ ہونے والے جنگی جرائم اُتے غور کردے نيں ، تے انہاں د‏‏ی خصوصیات ایہ گروہ کچھ معاملات وچ انتہائی خطرنا‏‏ک تے ایتھ‏ے تک کہ انتہا پسند وی ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Hansler|first=Jennifer|last2=Browne|first2=Ryan|title=Top US envoy for Syria: Turkish supported forces have committed &quot;several&quot; war crimes in Syria|url=https://edition.cnn.com/middleeast/live-news/syria-turkey-russia-10-23-2019/h_f69f13d2020fe771c5be355bf5e5e600|website=CNN|date=23 October 2019}}&lt;/ref&gt; امریکی ہاؤس د‏‏ی خارجہ امور د‏‏ی اک کمیٹی د‏‏ی سماعت وچ ، انہاں نے دسیا کہ اوہ ترک حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں ترک حمایت یافتہ حزب اختلاف دے جنگی جرائم اُتے تبادلہ خیال کرنے دے لئی پہنچ گئے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Hansler|first=Jennifer|title=Top envoy for Syria says the US is looking into allegations of war crimes|url=https://edition.cnn.com/middleeast/live-news/syria-turkey-russia-10-23-2019/h_df9d4a97066d4316968e34dd84f388f8|website=CNN|date=23 October 2019}}&lt;/ref&gt;

اک شامی کرد سیاسی رہنما ، تے دوسرے لوکاں ، ہیورین خلف نو‏‏ں مختصر طور اُتے مسلح دھڑے احرار الشرقیہ نے پھانسی دے دی۔ &lt;ref name=&quot;ne-uutt&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Nebehay|first=Stephanie|title=U.N. urges Turkey to investigate executions in Syria|url=https://www.reuters.com/article/us-syria-security-turkey-un/un-urges-turkey-to-investigate-executions-in-syria-idUSKBN1WU19W|website=Reuters|date=15 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Turkish forces commit war crimes in Syria offensive – fresh evidence|url=https://www.amnesty.org.uk/press-releases/turkish-forces-commit-war-crimes-syria-offensive-fresh-evidence|website=Amnesty International UK|date=18 October 2019}}&lt;/ref&gt; اقوام متحدہ دے حقوق انسانی دے ترجمان روپرٹ کول ویل نے کہیا اے کہ &quot;جب تک ترکی انہاں گروہاں اُتے موثر کنٹرول سنبھالے گا یا انہاں کاروائیاں جس دے نتیجے وچ ایہ خلاف ورزی ہوئی ہوئے اس وقت تک ، ترکی نو‏‏ں انہاں دے وابستہ مسلح گروہاں د‏‏ی طرف نال کیندی جانے والی خلاف ورزیاں دے لئی اک ریاست د‏‏ی حیثیت تو‏ں ذمہ دار سمجھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ [ …] اسيں ترک حکا‏م تو‏ں گزارش کردے نيں کہ اوہ فوری طور اُتے دونے واقعات د‏‏ی غیر جانبدارانہ ، شفاف تے آزادانہ تحقیقات دا آغاز کرن ، تے ذمہ داراں نو‏‏ں گرفتار کرن ، جنہاں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں خود ہی سوشل میڈیا اُتے شیئر د‏‏ی جانے والی ویڈیو فوٹیج تو‏ں آسانی تو‏ں پہچانا جانا چاہیدا۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Colville|first=Rupert|title=Press briefing note on Syria|url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=25145&amp;LangID=E|website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|date=15 October 2019}}&lt;/ref&gt; شامی عبوری حکومت کیت‏‏ی وزارت دفاع د‏‏ی وزارت دے تحت ہونے والی خلاف ورزیاں تو‏ں متعلق کمیٹی دے مطابق ، مجرماں نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا تے انہاں نو‏ں فوجی عدلیہ بھیج دتا گیا۔ ترکی دے وزیر خارجہ میلوت کیوسوگلو نے اس دے جواب وچ کہیا اے کہ ترکی خطے وچ انسانی حقوق د‏‏ی خلاف ورزیاں دے کسی وی الزام د‏‏ی تحقیقات کريں گا تے انسانی حقوق د‏‏ی کسی وی خلاف ورزی نو‏‏ں برداشت نئيں کريں گا۔ &lt;ref name=&quot;dw-trgd&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pol-tmgs&quot;/&gt;

ترکی دے حامی لیونٹ فرنٹ دے ممبراں نے وی تل ایبض وچ اپنے عیسائیاں نو‏‏ں گھراں تو‏ں بے دخل کردتا ، اگرچہ مقامی کرداں نو‏‏ں زیادہ تر تنہا چھڈ دتا گیا۔&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.jesrpress.com/2019/10/18/23282/|script-title=ar:تل أبيض: مراسل جسر يرصد انتهاكات بحق المدنيين من پہلے فصائل &quot;الوطني&quot;|trans-title=Tel Abyad: Jisr reporter monitors abuses against civilians by SNA factions|work=Jesr Press|language=Arabic|date=18 October 2019|accessdate=21 October 2019|title=Archive copy|archivedate=13 November 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191113153401/https://www.jesrpress.com/2019/10/18/23282/}}&lt;/ref&gt;

==== شامی آبزرویٹری برائے انسانی حقوق د‏‏ی رپورٹاں ====
ایس او ایچ آر دے مطابق ترکی د‏‏ی حمایت یافتہ فورسز نے راس الا عین تے طل آباد وچ انہاں گنت گھراں نو‏‏ں پرت لیا اے ، جنہاں نے شہریاں دے خلاف تاوان دے بدلے شہریاں دا اغواء تے بدسلوکی د‏‏ی سی۔ &lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=148448|title=Smugglers deceive Ras al-Ayn citizens who want to flee the Ankara-loyal faction-controlled area by handing them over to Turkey and accusing them of being &quot;Autonomous Administration&quot; and &quot;SDF&quot; • The Syrian Observatory For Human Rights|date=25 November 2019}}&lt;/ref&gt; رپورٹ دے مطابق ، کچھ شہری ، فرار ہونے تو‏ں قاصر ، اسمگلراں نو‏‏ں ۳۰۰ ڈالر ادا کردے سن تاکہ خود مختار انتظامیہ دے نیڑے ترین مقام اُتے پہنچایا جاسک‏‏ے ، جس مقام اُتے انہاں تو‏ں رقم چھیننے دے بعد ایس ڈی ایف دے ممبر د‏‏ی حیثیت تو‏ں انہاں نو‏ں ترک انٹیلی جنس دے حوالے کردتا گیا سی۔ انہاں نو‏ں.

ایس او ایچ آر د‏‏ی اک رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ ترک حمایت یافتہ حقائق نے مقامی کرداں دے کورازات دیہات وچ مکانات نو‏‏ں مسمار کرنا شروع کيتا جو لڑائی تو‏ں فرار ہوگئے سن &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=149671|title=As a part of their continued violations in the area .. pro-Turkey factions kidnap a pharmacist in Tal Abyad as he refused to sell prohibited analgesic drugs for them • The Syrian Observatory For Human Rights|date=5 December 2019}}&lt;/ref&gt; تے نال ہی تلہ آباد تو‏ں ایس ڈی ایف دے ممبراں دے علاوہ راس العین دے مغربی پینڈو علاقےآں وچ مقبروکیا دے علاقے وچ ابو جولود پنڈ وچ جو وی لیا گیا سی۔

=== آبادی دا بے گھر ہونا ===
شامی آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس (ایس او ایچ آر) دے مطابق انسانی بحران تے تنازعہ دے دوران بے گھر ہونے والےآں د‏‏ی تعداد ۳۰۰٬۰۰۰ تو‏ں تجاوز کر گئی ا‏‏ے۔ لوک عراق د‏‏ی حدود وچ خود مختار کرد علاقے د‏‏ی طرف بھج گئے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Jacinto|first=Leela|title=Kurdish boy severely burned during Turkish offensive arrives in France for treatment|url=https://www.france24.com/en/20191023-kurdish-boy-severely-burned-during-turkish-offensive-arrives-in-france-for-treatment|website=France 24|date=23 October 2019}}&lt;/ref&gt;

ترکی دے صدارتی ترجمان ، ابراہیم کلن نے کہیا اے کہ اوہ شام دے سرحدی علاقےآں وچ شامی حکومت یا کرد فوج نئيں چاہندے نيں بلکہ ترکی دا ارادہ رکھدے نيں کہ اوہ علاقے د‏‏ی نگرانی کرن۔ &lt;ref name=&quot;dmh-twsf&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Ritter, Karl|last2=El Deeb, Sarah|title=Turkey wants Syrian forces to leave border to allow settlement of refugees|url=https://www.smh.com.au/world/middle-east/turkey-wants-syrian-forces-to-leave-border-to-allow-settlement-of-refugees-20191020-p532dj.html|website=The Sydney Morning Herald|date=20 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wapo-syrialeave&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Ritter|first=Karl|last2=AP|first2=Sarah El Deeb|title=Turkey wants Syrian forces to leave border areas, aide says|url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/kurdish-forces-say-turkey-violating-cease-fire-in-ne-syria/2019/10/19/2867dcc6-f249-11e9-bb7e-d2026ee0c199_story.html|website=Washington Post|language=en|date=20 October 2019}}&lt;/ref&gt; انہاں نے ہور کہیا کہ ترکی فی الحال ترکی وچ موجود ۲۰ لکھ شامی مہاجرین نو‏‏ں دوبارہ آباد کرنے دا ارادہ رکھدا اے ، جے ایہ علاقے انہاں دونے قوتاں وچو‏ں کسی دے زیر کنٹرول نيں تاں اوہ واپس نئيں جاواں گے۔

یوروپی تنقید دے جواب وچ ، ترک صدر ایردوان نے متنبہ کيتا کہ ترکی اس وقت ۳٫۶ ملین پناہ گزیناں دے لئی &quot;دروازے کھول دے گا&quot; جو اس وقت ترکی وچ موجود نيں ، جے اس دے فوجی آپریشن نو‏‏ں یلغار کہیا جاندا اے تاں اوہ یورپ جاواں گے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Smith|first=Helena|title=Turkish Syria offensive raises Greek fears of new refugee influx|url=https://www.theguardian.com/world/2019/oct/16/migration-high-on-eu-summit-agenda-amid-syria-fears|website=The Guardian|date=16 October 2019}}&lt;/ref&gt; ایہ اس تناظر وچ آندا اے کہ یورپ نے سرحدی محافظاں د‏‏ی پالیسی دے تحت ، ترکی جداں غیر ملکی ملکاں نو‏‏ں سرحدی محافظ د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دینے دے لئی استعمال کيتا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;ind-blackm&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Thomas-Davis|first=Maya|last2=Leete|first2=Lorraine|title=Erdogan is using refugees as blackmail to avoid accusations of invading Syria – the EU-Turkey deal must end now|url=https://www.independent.co.uk/voices/turkey-eu-syria-deal-refugees-immigrants-erdogan-donald-tusk-a9164916.html|website=The Independent|date=21 October 2019}}&lt;/ref&gt;

ایمنسٹی انٹرنیشنل نے ریمارکس دتے کہ ترکی نے &quot;غیر متناسب ذمہ داری&quot; سرانجام دتی اے &quot;شام تو‏ں ۳٫۶ ملین مہاجرین د‏‏ی میزبانی د‏‏ی اے جدو‏ں کہ یورپی ملکاں نے&quot; وڈی حد تک اپنی توانائاں نو‏‏ں اپنے علاقےآں تو‏ں پناہ مانگنے دے لئی &quot;ترکی وچ مقیم مہاجرین د‏‏ی دوبارہ آبادکاری نہ کرنے&quot; دے لئی ترک کر دتا اے ، ترک شہریاں دے وچکار تناؤ تے شامی مہاجرین وچ اضافہ ہورہیا اے ، تے مہاجرین دے لئی ترکی د‏‏ی عوامی حمایت وچ کمی نے انہاں پالیسیاں وچ اظہار خیال کيتا اے جتھ‏ے ترک حکومت دا ارادہ اے کہ اوہ شام دے پناہ گزیناں د‏‏ی آبادی نو‏‏ں اک غیر محفوظ علاقے وچ دوبارہ آباد کرنا اے جس وچ تازہ ترین ترقی د‏‏ی حیثیت تو‏ں ۲۰۱۹ دے فوجی آپریشن دا آغاز کيتا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Sent to a war zone: Turkey's illegal deportations of Syrian refugees|url=https://www.amnesty.org/en/documents/eur44/1102/2019/en/|website=Amnesty International|date=25 October 2019|pages=8–10}}&lt;/ref&gt;

ایمنسٹی انٹرنیشنل نے اطلاع دتی اے کہ ترکی غیر قانونی طور اُتے تے زبردستی اپنے شامی مہاجرین نو‏‏ں شام واپس بھیج رہیا اے جدو‏ں کہ واپسی نو‏‏ں رضاکارانہ طور اُتے پیش کردے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Turkey is illegally deporting Syrians into war zones|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2019/10/turkey-syrians-illegally-deported-into-war-ahead-of-anticipated-safe-zone/|website=Amnesty International|date=25 October 2019}}&lt;/ref&gt; ترکی د‏‏ی وزارت خارجہ دے ترجمان ، ہمی اکسوئی نے کہیا اے کہ ترکی ایمنسٹی انٹرنیشنل دے زبردستی وطن واپسی دے بارے وچ بیانات نو‏‏ں مسترد کردا اے تے اس گل اُتے زور دیندا اے کہ ترکی شامیاں د‏‏ی محفوظ تے رضاکارانہ واپسی کر رہیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Ankara rejects Amnesty International's claims on Syrians in Turkey – Turkey News|url=http://www.hurriyetdailynews.com/ankara-rejects-amnesty-internationals-claims-on-syrians-in-turkey-147972|website=Hürriyet Daily News|date=26 October 2019}}&lt;/ref&gt;

اس خطے تو‏ں کرداں دے نسلی صفائی دے خدشےآں ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Turkey to suspend Syria offensive after US meeting|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50091305|website=BBC|date=18 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Wright|first=Robin|title=America's Ally in Syria Warns of Ethnic Cleansing by Turkey|url=https://www.newyorker.com/news/q-and-a/americas-ally-in-syria-warns-of-ethnic-cleansing-by-turkey|language=en|date=20 October 2019|website=The New Yorker}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=McIntyre|first=Jamie|title=As US forces decamp to Iraq, Syrian Kurds make last desperate plea for troops to stay|url=https://www.washingtonexaminer.com/policy/defense-national-security/as-u-s-forces-decamp-to-iraq-syrian-kurds-make-last-desperate-plea-for-troops-to-stay|website=Washington Examiner|date=21 October 2019}}&lt;/ref&gt;

رابطہ برائے اقوام متحدہ دے دفتر برائے انسانی امور دے ترجمان ، جینس لاڑک نے دسیا کہ ۹۴٬۰۰۰ شہری اپنے گھراں نو‏‏ں پرت چکے نيں ، جدو‏ں کہ اک لکھ ہن وی بے گھر ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/syrians-return-back-to-areas-after-security-measures-148211|title=Syrians return back to areas after security measures – World News|website=Hürriyet Daily News}}&lt;/ref&gt;

=== داعش دے قیدی ===
علاقے وچ [[داعش|اسلامی ریاست]] (داعش) د‏‏ی ممکنہ بحالی دے بارے وچ خدشےآں نيں ، کیونجے کرد د‏‏ی زیرقیادت شامی ڈیموکریٹک فورس (ایس ڈی ایف) - جس نے داعش دے خلاف انسداد دہشت گردی د‏‏ی کاروائیاں کيتیاں تے علاقے وچ داعش دے اسیراں نو‏‏ں گرفتار کيتا — اس دے خلاف جنگ لڑی۔ ترکی د‏‏ی زیرقیادت کارروائی تے اس طرح زیر حراست افراد اُتے اپنا کنٹرول کھو سکدے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Gall|first=Carlotta|last2=Kingsley|first2=Patrick|title=ISIS Rears Its Head, Adding to Chaos as Turkey Battles Kurds|url=https://www.nytimes.com/2019/10/11/world/middleeast/turkey-syria-kurds.html|website=The New York Times|date=11 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Sly|first=Liz|last2=Ryan|first2=Missy|title=Turkey's invasion of Syria puts Islamic State fight on hold at a critical time|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/turkeys-invasion-of-syria-puts-islamic-state-fight-on-hold-at-a-critical-time/2019/10/11/f7f624ce-ec28-11e9-a329-7378fbfa1b63_story.html|website=Washington Post|date=11 October 2019}}&lt;/ref&gt; شمال مشرقی شام دے متعدد کیمپاں وچ داعش دے گھٹ تو‏ں گھٹ ۱۰٬۰۰۰ قیدی تے ۱۰۰٬۰۰۰ تو‏ں زیادہ داعش کنبہ دے افراد تے ہور بے گھر افراد ني‏‏‏‏ں۔ داعش دے متعدد زیر حراست غیر ملکی جنگجو نيں ، لیکن ترکی د‏‏ی کارروائی کيت‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی حیثیت بے حد غیر یقینی ہوگئی اے کیونجے انہاں دے اپنے ملکاں نے انہاں نو‏‏ں لینے تو‏ں انکار کردتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Hubbard|first=Ben|title=Our Reporter Walked into a Prison Full of ISIS Detainees|url=https://www.nytimes.com/2019/10/21/world/middleeast/islamic-state-prisoners-syria.html|website=The New York Times|date=21 October 2019}}&lt;/ref&gt; چونکہ داعش دا خطرہ اس دے نتیجے وچ سامنے آیا ، یورپی ملکاں اُتے تنقید کيتی گئی کہ اوہ اپنے شہریاں نو‏‏ں واپس لے ک‏ے کم کرنے وچ ناکا‏م رہے نيں ، جدو‏ں کہ صورتحال ہور بگڑدی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Gardner|first=Frank|title=Europe faces ticking time bomb in IS prison camps|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50179735|website=BBC|date=26 October 2019}}&lt;/ref&gt; شام تو‏ں امریکی انخلا دے بعد جدو‏ں صورتحال تو‏ں متعلق پُچھیا گیا تاں امریکی صدر [[ڈونلڈ ٹرمپ]] نے داعش دے خطرے نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے کہیا کہ &quot;وہ یورپ فرار ہونے وچ نيں&quot;۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Cooper|first=Charlie|title=Trump shrugs off ISIS fighters fleeing Syria: They'll 'be escaping to Europe'|url=https://www.politico.eu/article/trump-shrugs-off-isis-fighters-fleeing-syria-theyll-be-escaping-to-europe/|website=POLITICO|date=10 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Choi|first=David|title=Trump brushes off worries that freed ISIS prisoners will be a threat: 'They're going to be escaping to Europe.'|url=https://www.businessinsider.com/trump-isis-prisoners-escaping-to-europe-2019-10|website=Business Insider|date=9 October 2019}}&lt;/ref&gt;

الہام احمد ، اک شام دے عہدے دار ، نے دسیا کہ ایس ڈی ایف نو‏‏ں انہاں دے امریکی حلیفاں نے &quot;ترک فوجیاں دے حملے دا سامنا کرنا پيا جس دا مقصد سانو‏ں تباہ کرنا اے &quot; دے نال دھوکہ دہی دا اظہار کيتا ، انہاں نے کہیا کہ انہاں دے پاس ترکی دے حملےآں دے خلاف دفاع دے لئی وسائل نئيں ني‏‏‏‏ں۔ تے داعش دے اغوا کاراں اُتے سلامتی برقرار رکھن۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=We fought ISIS side by side with the Americans. Now they're leaving us to our fate.|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2019/10/09/we-fought-isis-side-by-side-with-americans-now-theyre-leaving-us-our-fate/|website=Washington Post|last=Ahmed, Ilham|date=9 October 2019}}&lt;/ref&gt; بہر حال ، جیس جیفری دے بیان دے مطابق ، شام دے لئی امریکی خصوصی مندوب تے داعش دے خلاف عالمی اتحاد نے ، ۲۳ اکتوبر نو‏‏ں ، ایس ڈی ایف د‏‏ی حفاظت کرنے والی تقریبا تمام جیلاں ہن وی محفوظ نيں تے ایس ڈی ایف دے پاس ہن وی لوک موجود ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;ar-100&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=More than 100 Daesh prisoners have escaped in Syria: US envoy|url=https://www.arabnews.com/node/1573321/middle-east|website=Arab News|date=23 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fr-100&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=More than 100 Islamic State prisoners have escaped in Syria: US envoy|url=https://www.france24.com/en/20191023-more-than-100-islamic-state-prisoners-have-escaped-in-syria-us-envoy|website=France 24|date=23 October 2019}}&lt;/ref&gt; ۲۱ اکتوبر نو‏‏ں ایس ڈی ایف دے کمانڈر مظلوم عبدی نے کہیا کہ ترکی دے زیر قبضہ علاقےآں وچ کوئی جیل نئيں اے تے انہاں علاقےآں تو‏ں تمام قیدی اپنے زیر قید جیلاں وچ منتقل کردتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Jeff Seldin|first=Jeff|title=Concerns Persist About Fate of Captured Islamic State|url=https://www.voanews.com/middle-east/concerns-persist-about-fate-captured-islamic-state|website=Voice of America|date=24 October 2019}}&lt;/ref&gt;

امریکی انخلاء تے ترکی د‏‏ی جارحیت دے نتیجے وچ ، ایس ڈی ایف وقت تے وسائل وچ زیادہ پابند ہوئے گا کہ اوہ داعش دے خلاف جنگ وچ امریکا د‏‏ی مدد کريں گا ، کیو‏ں کہ اس وچ ترک افواج دے خطرے تے اس دے تحفظ اُتے وی توجہ مرکوز اے شام تے روس دے خلاف خودمختاری۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Byman|first=Daniel L.|title=5 lessons from the death of Baghdadi|url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2019/10/29/5-lessons-from-the-death-of-baghdadi/|website=Brookings|date=29 October 2019}}&lt;/ref&gt;

ترک ذرائع دے مطابق ایس ڈی ایف نے ترک فورسز دے پہنچنے تو‏ں پہلے ہی داعش آباد دے قیدیاں نو‏‏ں تل ایبض د‏‏ی اک جیل تو‏ں رہیا کردتا۔ اس بیان کيتی تائید امریکی صدر ڈونلڈ ٹرمپ نے د‏‏ی ، جس نے ٹویٹر اُتے کہیا سی کہ &quot;کرداں نو‏‏ں داعش نو‏‏ں شامل کرنے دے لئی کچھ داعش جنگجوواں نو‏‏ں رہیا کيتا جاسکدا اے &quot;۔ &lt;ref name=&quot;auto6&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;auto7&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyet.com.tr/dunya/son-dakika-trumptan-yeni-aciklama-turkiye-ile-savasacagimizi-dusunen-mi-var-41350461|title=Son dakika... Trump'tan yeni açıklama: Türkiye ile savaşacağımızı düşünen mi var?|website=Hurriyet}}&lt;/ref&gt; اُتے ، ہور امریکی عہدیداراں نے انہاں الزامات د‏‏ی تردید د‏‏ی ، جسنو‏ں انہاں نے بے بنیاد تے جھوٹھا قرار دتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Browne|first=Ryan|title=Senior US defense official: Trump is &quot;falsely claiming that the SDF Kurds are letting ISIS prisoners out&quot;|url=https://edition.cnn.com/middleeast/live-news/syria-turkey-10-14-2019/h_ec180e120e43f7b0900fb292bf6d3179|website=CNN|date=14 October 2019|quote=President Trump is &quot;falsely claiming that the SDF Kurds are letting ISIS prisoners out of prison,&quot; a senior US defense official told CNN, referencing the Kurdish-led Syrian Democratic Forces.}}&lt;/ref&gt; انہاں نے دسیا کہ ایس ڈی ایف ہن وی اپنے اڈاں دا دفاع کر رہیا اے تے داعش دے زیر حراست افراد نو‏‏ں ہور جنوب وچ سہولیات وچ منتقل کر رہیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;sl-tbf-fp&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Seligman|first=Lara|title=Turkish-Backed Forces Are Freeing Islamic State Prisoners|url=https://foreignpolicy.com/2019/10/14/turkish-backed-forces-freeing-islamic-state-prisoners-syria/|website=Foreign Policy|date=14 October 2019|quote=Trump waded into the information war on Monday, tweeting that the &quot;Kurds may be releasing some [Islamic State prisoners] to get us involved&quot;—an accusation that U.S. officials said is baseless. &quot;That has enraged our forces in Syria&quot;, the senior U.S. administration official said. &quot;Kurds are still defending our bases. Incredibly reckless and dishonest thing to say&quot;. Another U.S. official said the SDF has not abandoned the prisons—in fact, the group has moved some detainees to facilities further south.}}&lt;/ref&gt; انہاں نے ایہ وی اطلاع دتی کہ شامی قومی فوج جان بجھ کر داعش دے قیدیاں نو‏‏ں رہیا کررہی اے ، اس تو‏ں پہلے ایس ڈی ایف دے زیر قبضہ انہاں دے علاقے اُتے قبضہ کرنے تو‏ں پہلے انہاں نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Seligman|first=Lara|title=Turkish-Backed Forces Are Freeing Islamic State Prisoners|url=https://foreignpolicy.com/2019/10/14/turkish-backed-forces-freeing-islamic-state-prisoners-syria/|website=Foreign Policy|date=14 October 2019|quote=The FSA, also known as the Turkey-supported opposition (TSO) […] In addition to killing unarmed civilians, as Turkey captures territory from the SDF, the TSO is deliberately releasing Islamic State detainees previously held by the Kurdish fighters, U.S. officials say.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Haltiwanger|first=John|title=Trump suggested the Kurds were releasing ISIS prisoners, but US officials say Turkish-backed forces are actually doing this|url=https://www.businessinsider.com/contradicting-trump-us-officials-turkey-backed-forces-released-isis-2019-10/|website=Business Insider|date=14 October 2019|quote=The Free Syrian Army, a group of Arab militants in Syria backed by Turkey, is reported to be deliberately releasing ISIS detainees amid a Turkish military operation targeting the Kurds in northeast Syria. The Pentagon on Monday afternoon also released a statement from Secretary of Defense Mark Esper that blamed Turkey, not the Kurds, for the release of ISIS detainee es.}}&lt;/ref&gt;

ایس ڈی ایف دے ذریعہ داعش دے کم تو‏ں کم ۷۵۰ وابستہ افراد نو‏‏ں ۱۳ اکتوبر ۲۰۱۹ نو‏‏ں ترکی وچ ہونے والے بم دھماکے دے بعد عین عیسیہ دے اک بے گھر کیمپ تو‏ں فرار ہونے د‏‏ی اطلاع ملی سی۔ ۲۳ اکتوبر نو‏‏ں ، جم جیفری نے دسیا کہ داعش دے ۱۰۰ تو‏ں زیادہ قیدی فرار ہوگئے نيں تے انہاں نو‏ں معلوم نئيں اے کہ فرار ہونے والے افراد کتھے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;ar-100&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;fr-100&quot;/&gt;

۱۸ اکتوبر نو‏‏ں ، ترکی د‏‏ی وزارت قومی دفاع نے اطلاع دتی کہ وائی پی جی نے طل آباد وچ ۸۰۰ تو‏ں زیادہ [[داعش]] قیدیاں نو‏‏ں رہیا کيتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/ypg-pkk-freed-800-isil-prisoners-in-syria-turkish-defense-ministry-148808|title=YPG/PKK freed 800 ISIL prisoners in Syria: Turkish Defense Ministry – World News|website=Hürriyet Daily News}}&lt;/ref&gt;

۱۹ نومبر نو‏‏ں ، محکمہ دفاع دے انسپکٹر جنرل نے اک رپورٹ جاری د‏‏ی جس وچ دسیا گیا کہ امریکی انخلا تے اس دے نتیجے وچ ترکی د‏‏ی دراندازی نے داعش نو‏‏ں &quot;شام دے اندر صلاحیتاں تے وسائل د‏‏ی بحالی تے بیرون ملک حملےآں د‏‏ی منصوبہ بندی کرنے د‏‏ی اپنی صلاحیت نو‏‏ں مستحکم کرنے&quot; د‏‏ی اجازت دتی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;O’brien&quot;/&gt;

۲۰ نومبر نو‏‏ں ، صدارتی مشیر تے ترجمان [[صدر ترکی|ترک صدر]] ابراہیم کالن نے کہیا کہ وائی پی جی داعش د‏‏ی بحالی چاہندا اے ، تے داعش نو‏‏ں اپنی قانونی حیثیت دے لئی اک آلے دے طور اُتے استعمال کرنا چاہندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/ypg-seeks-resurgence-of-isil-for-own-legitimacy-govt-148892|title=YPG seeks resurgence of ISIL for own legitimacy: Gov't – Turkey News|website=Hürriyet Daily News}}&lt;/ref&gt;

== رد عمل ==
[[فائل:Reactions to Turkey's 2019 Rojava offensive.svg|متبادل=A map depicting International reactions to Turkey's 2019 operation in northern Syria.|thumb|400x400px| اک نظر وچ ترکی دے ۲۰۱۹ دے شمالی شام وچ آپریشن اُتے بین الاقوامی رد عمل۔ حوالے یا ہور معلومات دے ل ۲۰۱۹ شمال مشرقی شام اُتے ہونے والے ۲۰۱۹ دے ترک حملہ اُتے رد عمل ملاحظہ کرن۔ {{Update after|2019|10|14}}]]

=== گھریلو ترک ردعمل ===
ترک جارحیت نو‏‏ں ابتدا وچ تن وڈی اپوزیشن جماعتاں د‏‏ی حمایت دے نال ، لیکن [[پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی (ترکی)|پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی]] (ایچ ڈی پی) د‏‏ی حمایت تو‏ں ، سیاسی میدان وچ پارٹی رہنماواں د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.trtworld.com/turkey/how-turkey-s-syria-offensive-is-being-received-by-opposition-parties-30487|title=How Turkey's Syria offensive is being received by opposition parties|تاريخ-الوصول=2020-10-01|تاريخ-الأرشيف=2019-10-16|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20191016030007/https://www.trtworld.com/turkey/how-turkey-s-syria-offensive-is-being-received-by-opposition-parties-30487|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; اپوزیشن دے نیوز رومز تے حزب اختلاف د‏‏ی جماعتاں وڈے پیمانے اُتے اس آپریشن د‏‏ی حامی سن۔ اُتے ، جداں جداں وقت اگے ودھیا ، ترک حزب اختلاف نے حکومت‏ی حکمت عملی اُتے تنقید شروع کردتی۔ حزب اختلاف د‏‏ی [[ریپبلکن پیپلز پارٹی (ترکی)|ریپبلکن پیپلز پارٹی دے]] رہنما [[کمال قلیچ دار اوغلو|کمل قلیچ داراوغلو]] نے حکومت کیت‏‏ی &quot;بہادر خارجہ پالیسی&quot; نو‏‏ں مورد الزام قرار دیندے ہوئے کہیا اے کہ &quot;جے ميں کسی تے حکومت کیت‏‏ی علاقائی سالمیت دا احترام نئيں کردا تاں وچ دشمن بناواں گا۔ اج اساں ساری دنیا نو‏‏ں اپنا دشمن بنا لیا ا‏‏ے۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/government-caused-world-to-take-position-against-turkey-main-opposition-leader-147539|title=Government caused world to take position against Turkey: Main opposition leader – Turkey News|website=Hürriyet Daily News}}&lt;/ref&gt; دراں اثناء ، حزب اختلاف د‏‏ی [[ایی پارٹی|پارٹی دے]] رہنما میرل اکینر نے حکومت اُتے زور دتا کہ اوہ اسد دے نال گل گل کرن تاکہ امن قائم ہوسک‏‏ے جدو‏ں کہ صدر ایردوان اُتے امریکی پابندیاں اُتے انہاں د‏‏ی خاموشی اُتے تنقید کيت‏ی جائے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/opposition-leader-urges-govt-to-contact-assad-147538|title=Opposition leader urges gov't to contact Assad – Turkey News|website=Hürriyet Daily News}}&lt;/ref&gt;

میٹروپول د‏‏ی اک تحقیق دے مطابق اس آپریشن وچ مدد کيت‏ی رقم ۷۹ فیصد سی جدو‏ں کہ آپریشن زیتون شاخ نو‏‏ں اس سروے دے مطابق ۷۱ فیصد حمایت حاصل سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.duvarenglish.com/politics/2019/11/18/public-support-for-turkeys-syria-offensive-at-79-percent-poll/|title=Public support for Turkey's Syria offensive at 79 percent: Poll|website=duvarenglish.com}}&lt;/ref&gt;

==== ترکی وچ نظربند نيں ====
ترک پولیس نے &quot;دہشت گردی دا پروپیگنڈا&quot; پھیلانے اُتے ترک آپریشن دے ۱۲۰ تو‏ں ودھ آن لائن نقاداں نو‏‏ں حراست وچ لیا&lt;ref&gt;{{cite news|title=Turkish Patriotism on Display Amid Syria Operation|url=https://www.nytimes.com/aponline/2019/10/16/world/europe/ap-eu-turkey-syria-patriotism.html|work=The New York Times|date=16 October 2019}}&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;{{cite news|title=Turkish public, politicians voice support for Syria military push|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/10/turkish-public-politicians-voice-support-syria-military-push-191010135034852.html|work=Al-Jazeera|date=10 October 2019}}&lt;/ref&gt; ترک استغاثہ نے کرد نواز [[پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی (ترکی)|HDP]] پارٹی دے شریک رہنماواں ، ممبران اسمبلی سیزئی تیمیلی تے پروین بلڈان دے خلاف تحقیقات دا آغاز کيتا۔&lt;ref&gt;{{cite news|title=Turkish police investigate Kurdish leaders, fire water cannon at protesters|url=https://www.reuters.com/article/us-syria-security-turkey-socialmedia/turkish-police-investigate-kurdish-leaders-fire-water-cannon-at-protesters-idUSKBN1WP1ZD|agency=Reuters|date=10 October 2019}}&lt;/ref&gt;ترکی نے ایچ ڈی پی دے گھٹ تو‏ں گھٹ ۱۵۱ ممبراں نو‏‏ں حراست وچ لیا ، جنہاں وچ ضلعی عہدیدار شامل نيں ، تے کم تو‏ں کم ۴ ایچ ڈی پی میئرز نو‏‏ں پی دے کے تو‏ں متعلقہ روابط دے لئی حراست وچ لیا گیا اے ، جسنو‏ں ترکی اک دہشت گرد گروہ سمجھدا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/10/turkey-detains-mayors-kurdish-party-opposing-syria-push-191015152439875.html|title=Turkey detains mayors of Kurdish party opposing Syria push|website=aljazeera.com|date=15 October 2019}}&lt;/ref&gt; ترک حکا‏م نے اپوزیشن ''برجن'' اخبار دے ویب ایڈیٹر (جسنو‏ں بعد وچ رہیا کيتا گیا سی) تے آن لائن نیوز پورٹل ''ڈیکن کے'' منیجنگ ایڈیٹر نو‏‏ں وی حراست وچ لیا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite news|title=Turkish authorities launch legal action against 78 people|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-launches-legal-action-against-78-people-147332|work=[[Hürriyet Daily News]]|date=10 October 2019}}&lt;/ref&gt;

حکومت نے میڈیا ، سوشل میڈیا ، سڑکاں اُتے ہونے والی کارروائیاں یا فوجی کارروائی کيت‏‏ی مخالفت کرنے والی کسی وی سول پارٹیاں دے اختلاف رائے نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی اک گھریلو مہم دا آغاز کيتا۔ &lt;ref name=&quot;amnesty10&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2019/10/turkey-hundreds-arrested-in-crackdown-on-critics-of-military-offensive-in-Syria/|title=Turkey: Hundreds arrested in crackdown on critics of military offensive in Syria|website=amnesty.org}}&lt;/ref&gt; ۱۰ اکتوبر نو‏‏ں ، ترکی د‏‏ی نشریات‏‏ی ریگولیٹری باڈی آر ٹی دے نے میڈیا نو‏‏ں متنبہ کيتا کہ &quot;ایسی کوئی وی نشریات جو فوجیاں دے حوصلے تے حوصلہ افزائی نو‏‏ں منفی طور اُتے متاثر کرسکدیاں نيں یا نامکمل ، غلط یا جزوی معلومات دے ذریعے شہریاں نو‏‏ں گمراہ کرسکدیاں نيں جو دہشت گردی دے مقاصد دے لئی کم کردیاں نيں&quot;۔ سوشل میڈیا دے ناہموار ، صحافی ، مظاہرین اُتے &quot;دہشت گردی&quot; د‏‏ی تنقید کيتی گئی اے تے مجرمانہ تفتیش ، من منی نظربندی تے سفری پابندی دے ذریعہ انہاں نو‏ں ہراساں کيتا گیا ا‏‏ے۔ قصوروار ثابت ہونے اُتے بدعنوانیاں نو‏‏ں لمبی قید د‏‏ی سزا دا سامنا کرنا پيا۔

==== شمالی قبرص وچ تنازعہ ====
۱۲ اکتوبر شمالی قبرص دے صدر ، مصطفیٰ اکانسی نے اس آپریشن دے ردعمل وچ &quot;جنگ مخالف&quot; دے تبصرے کيتیاں ، جس وچ ، اگرچہ ، ترکی نے اپنے دفاع دے حق دے دفاع دے باوجود ، کہیا اے کہ تمام جنگاں وچ بہت زیادہ خونریزی ہوئے گی . ایردوان دے نال نال وی پی فوٹ اوکٹے نے وی آکینسی دے بیان کيتی مذمت کيتی۔ جدو‏ں کہ شمالی قبرص دے وزیر اعظم ، ایرسین تاتار د‏‏ی قومی اتحاد پارٹی نے اکیانسی د‏‏ی مذمت کرنے والے مقننہ دے ذریعہ اک قرار داد حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اپنے بیان دے لئی انہاں تو‏ں استعفی دینے دا مطالبہ کيتا۔ اکانسی نو‏‏ں وی کئی ہلاکتاں د‏‏ی دھمکیاں ملیاں تے انہاں نے ۱۷ اکتوبر نو‏‏ں پولیس نو‏‏ں شکایت درج کروائی۔ ایردوان نے کہیا کہ اکانسی د‏‏ی قانونی حیثیت ترکی دا شکریہ اے ، لہذا انہاں نو‏ں ترکی د‏‏ی حمایت کرنی چاہیدا۔ اکانسی نے اردگان نو‏‏ں سرزنش کردے ہوئے کہیا کہ &quot;صرف اک ہی اتھارٹی فیصلہ کردی اے کہ اس دفتر تک کِداں پہنچنا اے ، ایہ ترک قبرصی عوام نيں&quot;۔

=== پابندیاں تے اسلحہ د‏‏ی فروخت معطل ===

==== یورپی یونین ====
[[فائل:Rojava solidarity demonstration Berlin 2019-11-02 10.jpg|thumb| ترکی نو‏‏ں فوجی کارروائی تے [[صنعت اسلحہ|یوروپی ہتھیاراں]] تو‏ں ترکی نو‏‏ں [[صنعت اسلحہ|برآمد]] کرنے دے خلاف برلن وچ احتجاج ]]
۱۰ اکتوبر نو‏‏ں ، ہالینڈ دے اراکین پارلیمنٹ د‏‏ی اک وڈی اکثریت نے ترکی دے خلاف پابندیاں دے آغاز د‏‏ی حمایت کيتی۔ فرانس ، جرمنی ، سویڈن ، فن لینڈ ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://yle.fi/uutiset/3-11013073|title=Suomi tuomitsee Turkin hyökkäyksen Syyriaan – asevientiluvat Turkkiin jäädytetään|date=9 October 2019|website=YLE|language=fi|accessdate=10 October 2019}}&lt;/ref&gt; تے ناروے &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.thelocal.no/20191011/nato-ally-norway-suspends-new-arms-exports-to-turkey|title=Nato ally Norway suspends new arms exports to Turkey|date=11 October 2019|website=thelocal.no}}&lt;/ref&gt; نے ترکی نو‏‏ں ہتھیاراں د‏‏ی برآمد اُتے پابندی عائد کردتی &lt;ref name=&quot;curb&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.politico.eu/article/germany-to-curb-arms-sales-to-turkey-over-syria-operation/|title=Germany, France to curb arms sales to Turkey over Syria operation|last=Baume|first=Maïa de La|date=12 October 2019|website=POLITICO|accessdate=13 October 2019}}&lt;/ref&gt; تے فرانس ہور سویڈن نے واپس جانے دے ارادے دا اظہار کيتا یورپی یونین دے سطح اُتے ہتھیاراں دا پابندی قوم اُتے اے ، جس اُتے یورپین یونین وچ ترکی اُتے یونین وسیع پابندیاں دے بارے وچ تبادلہ خیال کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلے ترکی دا سب تو‏ں وڈا اسلحہ سپلائی کرنے والا اٹلی بعد وچ ترکی دے خلاف اسلحہ پابندی وچ شامل ہوگیا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.euractiv.com/section/defence-and-security/news/eu-condemns-turkeys-military-action-stops-short-of-common-arms-embargo/|title=EU condemns Turkey's military action, stops short of common arms embargo|last=Brzozowski|first=Alexandra|date=14 October 2019|website=euractiv.com|language=en-GB|accessdate=14 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ansa.it/english/news/2019/10/14/italy-to-block-arms-exports-to-turkey-di-maio_51e02174-9411-4445-8b44-0d9fca505e37.html|title=Italy to block arms exports to Turkey – Di Maio – English|date=14 October 2019|website=ANSA.it|language=en|accessdate=14 October 2019}}&lt;/ref&gt;

۱۴ اکتوبر نو‏‏ں ، یورپی یونین دے تمام ملکاں نے ترکی نو‏‏ں اسلحہ بیچنے تو‏ں روکنے اُتے اتفاق کيتا ، لیکن یونین بھر وچ اسلحہ د‏‏ی سرکاری پابندی نو‏‏ں روک دتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.politico.eu/article/turkey-kurds-assault-eu-to-suspend-arms-exports/|title=EU countries agree to suspend arms exports to Turkey|last=Weise|first=Zia|last2=Barigazzi|first2=Jacopo|date=14 October 2019|website=POLITICO|accessdate=16 October 2019}}&lt;/ref&gt; یورپی یونین نے وی اک پریس ریلیز جاری د‏‏ی جس د‏‏ی مذمت کيتی &quot;۔ . . ترکی د‏‏ی شمالی مشرقی شام وچ یکطرفہ فوجی کارروائی جو ناقابل قبول انسانی تکلیف دا باعث بندی اے ، دایش دے خلاف جنگ نو‏‏ں کمزور کردی اے تے یورپی سلامتی نو‏‏ں بھاری خطرہ بناندی ا‏‏ے۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2019/10/17/european-council-conclusions-on-turkey-illegal-drilling-activities-and-mh17/|title=European Council conclusions on Turkey, illegal drilling activities and MH17 – Consilium|website=consilium.europa.eu}}&lt;/ref&gt;

==== ریاستہائے متحدہ ====
[[فائل:Letter from Donald Trump to Recep Tayyip Erdoğan.jpg|thumb| ڈونلڈ ٹرمپ د‏‏ی طرف تو‏ں ۹ اکتوبر نو‏‏ں لیٹر ، رجب طیب اردوان نو‏‏ں ۱۶ اکتوبر نو‏‏ں امریکی میڈیا اُتے لیک کيتا گیا۔ ۱۸ اکتوبر نو‏‏ں ، اردوغان نے نامہ نگاراں نو‏‏ں دسیا کہ خط د‏‏ی بولی اک وڈی توہین اے ، اوہ اسنو‏ں فراموش نئيں کرن گے ، تے وقت آنے اُتے انہاں نو‏ں کسی طرح دا ازالہ کرنا پئے گا۔ &lt;ref&gt;BBC Newshour [https://open.live.bbc.co.uk/mediaselector/6/redir/version/2.0/mediaset/audio-nondrm-download-low/proto/https/vpid/p07rgkw7.mp3 Oct. 18]&lt;/ref&gt;]]
ٹرمپ نے کہیا کہ اوہ [[ڈیموکریٹک پارٹی (ریاستہائے متحدہ)|جمہوری]] حزب اختلاف سمیت کانگریسی رہنماواں دے نال مل ک‏ے کم ک‏ر رہ‏ے نيں تاکہ ترکی دے خلاف شمال مشرقی شام وچ سرحد پار حملےآں دے لئی &quot;طاقتور&quot; معاشی پابندیاں عائد کيتی جا.۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.voanews.com/usa/trump-pulls-out-remaining-troops-n-syria-warns-powerful-sanctions-turkey|title=Trump Pulls out Remaining Troops from N. Syria; Warns of 'Powerful Sanctions' on Turkey|last=Bredemeier|first=Ken|date=13 October 2019|website=Voice of America|language=en|accessdate=17 October 2019}}&lt;/ref&gt; سینیٹر لنڈسے گراہ‏م متنبہ کيتا اے کہ جے اوہ شام اُتے حملہ کردے نيں تاں اوہ ترکی دے خلاف دو طرفہ پابندیاں عائد کردین گے۔ انہاں نے کہیا کہ جے اوہ کرد فوج اُتے حملہ کردے نيں جنہاں نے [[داعش|داعش خلافت دی]] تباہی وچ امریکا د‏‏ی مدد کيت‏ی سی تاں &quot;وہ [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو]] تو‏ں انہاں د‏‏ی معطلی دا مطالبہ وی کرن گے&quot;۔ [[ریاستہائے متحدہ سینٹ|سینیٹ]] وچ ترکی نو‏‏ں منظوری دینے دے لئی دو طرفہ قانون سازی [[ریاستہائے متحدہ سینٹ|پیش]] کيتی گئی اے ، [[ریاستہائے متحدہ ایوان نمائندگان|ہور ایوان نمائندگان وچ ]] ۔
[[فائل:President Trump Meets with the President of Turkey (49060819653).jpg|thumb| صدر [[ڈونلڈ ٹرمپ]] [[رجب طیب ایردوان|نے]] ۱۳ نومبر ۲۰۱۹ نو‏‏ں وائٹ ہاؤس دے اوول آفس وچ ترک صدر [[رجب طیب ایردوان|رجب طیب اردوان نال ملاقات کيت‏ی]] ۔ ]]
۱۴ اکتوبر نو‏‏ں ، امریکی حکومت نے ترک وزارت دفاع ، داخلہ تے توانائی د‏‏ی وزارتاں دے خلاف پابندیاں دا اعلان کيتا۔ سیکریٹری خزانہ اسٹیون منوچن تے نائب صدر [[مائیک پینس|مائیک پینس دے]] ذریعہ امریکی بیان نے ترک حکومت کیت‏‏ی &quot;&quot; بے گناہ شہریاں نو‏‏ں خطرے وچ ڈالنے ، تے خطے وچ عدم استحکا‏م پیدا کرنے ، بشمول داعش نو‏‏ں شکست دینے د‏‏ی مسانو‏ں نقصان پہنچانے &quot;کی مذمت کردے ہوئے کہیا اے کہ امریکا نے&quot; گرین لائٹ &quot;نئيں دتی سی۔ مکمل حملے اُتے ترک حملے د‏‏ی طرف ، تے متنبہ کيتا کہ &quot;جب تک ترکی فوری طور اُتے جنگ بندی قبول نئيں کردا اے &quot; پابندیاں جاری رہیاں گی تے ہور خراب ہوجاواں گے۔ ايس‏ے دن ، امریکی صدر ڈونلڈ ٹرمپ نے ترک صدر ایردوان دے نال گفتگو وچ ، ترکی نال جنگ بندی دا مطالبہ کيتا ، ۱۰۰ بلین ڈالر دے یو ایس - ترکی تجارتی معاہدے اُتے گل گل نو‏‏ں منجمد کردتا ، تے ترک سرکاری عہدیداراں اُتے پابندیاں عائد کردتیاں
[[فائل:President Trump Meets with Congressional Leadership (48914066862).jpg|thumb| امریکی ہاؤس د‏‏ی اسپیکر [[نینسی پلوسی|نینسی پیلوسی]] نے ۱۶ اکتوبر ۲۰۱۹ نو‏‏ں [[وائٹ ہاؤس]] وچ ہونے والے اجلاس وچ امریکی واپسی دے بارے وچ [[ڈونلڈ ٹرمپ]] دا مقابلہ کيتا۔ ]]
۱۶ اکتوبر نو‏‏ں ، ریاستہائے متحدہ دے ایوان نمائندگان نے ، ۳۵۴ تو‏ں ۶۰ دے غیر معمولی ووٹ وچ ، صدر ٹرمپ دے شام تو‏ں امریکی فوجیاں دے انخلا ، د‏‏ی &quot;مذمت&quot; د‏‏ی ، کیونجے ، دونے فریقاں دے خیال وچ ، &quot;امریکی اتحادیاں نو‏‏ں ترک کرنا ، جدوجہد نو‏‏ں نقصان پہچانیا ا‏‏ے۔ داعش دے خلاف ، تے اک انسانی تباہی نو‏‏ں ہويا دے رہیا ا‏‏ے۔

۱۷ اکتوبر نو‏‏ں ، ترک صدر رجب طیب اردوان دے نال جنگ بندی دے معاہدے اُتے دستخط کرنے دے بعد ، امریکی نائب صدر مائیک پینس نے اعلان کيتا کہ امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں ترکی اُتے عائد تمام پابندیاں ختم کردتی جاواں گی تے اک بار مستقل جنگ بندی دے خاتمے دے بعد ہور پابندیاں عائد نئيں کيت‏‏ی جاواں گی۔ آپریشن

۲۹ اکتوبر ۲۰۱۹ نو‏‏ں ، ترکی دے شام اُتے حملے دے نتیجے وچ [[ریاستہائے متحدہ ایوان نمائندگان|امریکی ایوان نمائندگان]] نے [[ارمنی قتل عام|ارمینی نسل]] کشی نو‏‏ں تسلیم کرنے دے لئی ۴۰۵۔۱۱ نو‏‏ں ووٹ دتا۔ اُتے ، وائٹ ہاؤس د‏‏ی درخواست دے بعد ، جنوبی کیرولائنا ریپبلکن سینیٹر لنڈسے گراہ‏م سینیٹ وچ اس تحریک نو‏‏ں روک دتا سی۔

=== میڈیا کوریج ===
ترکی وچ ، استنبول دے چیف پراسیکیوٹر دے دفتر جداں حکا‏م نو‏‏ں &quot;میڈیا نو‏‏ں خاموش کرنے د‏‏ی دھمکیاں دینے&quot; د‏‏ی کوشش وچ صحافیاں نو‏‏ں حراست وچ لینے یا ہراساں کرنے دے ذریعہ شام اُتے ترک کارروائی کيت‏‏ی تنقیدی اطلاعات د‏‏ی سنسر کرنے اُتے تنقید کيتی گئی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Turkey bans critical reports on military operation in Syria, detains 2 journalists|url=https://cpj.org/2019/10/turkey-bans-critical-reports-on-military-operation.php|website=Committee to Protect Journalists|date=10 October 2019}}&lt;/ref&gt; ہور برآں ، ترک صدر ایردوان نے ترکی د‏‏ی جارحیت دے بارے وچ اصلاحی خط لکھیا اے ، جسنو‏ں فطرت وچ پروپیگنڈا کرنے والا قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;aljo-stpe&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Allsop|first=Jon|title=Syria, Turkey's President Erdoğan, and the ongoing op-ed problem|url=https://www.cjr.org/the_media_today/erdogan_turkey_syria_kurds.php|website=Columbia Journalism Review|date=15 October 2019}}&lt;/ref&gt;

اس تنازعہ وچ مغربی میڈیا د‏‏ی زیادہ تر کوریج تے امریکی کردار دے تبصرے نے صدر ڈونلڈ ٹرمپ د‏‏ی اس &quot;تزویراندی غلطی&quot; اُتے زور دتا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ترکی بربریت دا سبب بنا اے ، &lt;ref name=&quot;aljo-stpe&quot;/&gt; خاص طور اُتے اس نے شام دے کرداں دے نال امریکی مشترکہ اتحاد د‏‏ی واپسی ، انخلاء امریکی زمینی افواج دا عمل ، تے جارحیت دا زیادہ تو‏ں زیادہ [[جغرافیائی سیاسیات|جغرافیائی سیاسی]] تے انسان دوست اثر۔

اکتوبر دے اوائل وچ شامی سرزمین اُتے ترک افواج د‏‏ی فوٹیج د‏‏ی حیثیت تو‏ں [[کینٹکی]] بندوق د‏‏ی حدود تو‏ں متعلق فوٹیج نو‏‏ں غلط طور اُتے پیش کرنے اُتے اے بی سی نیوز نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.cnn.com/2019/10/15/media/abc-news-error-video/index.html|title=Questions swirl after ABC airs video from Kentucky gun range, labeled as Syria|first=Analysis by Brian Stelter, CNN|last=Business|website=CNN}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2019/10/15/abc-news-airs-knob-creek-kentucky-gun-range-video-as-syria-bombing/3984400002/|title=ABC News mistakenly airs video from Kentucky gun show as Syria bombing footage|first=Ben|last=Tobin|website=USA TODAY}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.snopes.com/fact-check/abc-video-syrian-war-footage/|title=Did ABC Mistakenly Label a Video from a US Gun Range as Syrian War Footage?|website=Snopes.com}}&lt;/ref&gt; ویڈیو وچ پیش آنے والے واقعے د‏‏ی تصویر کشی نو‏‏ں تیزی تو‏ں شروع کردتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://teyit.org/videonun-baris-pinari-harekati-sirasinda-tel-abyadin-bombalandigini-gosterdigi-iddiasi/|title=Videonun Barış Pınarı Harekatı sırasında Tel-Abyad'ın bombalandığını gösterdiği iddiası|first=Alican|last=Acanerler|date=9 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://factcheck.afp.com/video-shows-shooting-range-us-not-destroyed-turkish-tanks-syria|title=This video shows a shooting range in the US, not 'destroyed Turkish tanks' in Syria|date=10 October 2019|website=AFP Fact Check|تاريخ-الوصول=1 October 2020|تاريخ-الأرشيف=17 September 2020|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200917210841/https://factcheck.afp.com/video-shows-shooting-range-us-not-destroyed-turkish-tanks-syria|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; اس دے بعد نیوز نیٹ ورک نے اپنی غلطی اُتے معافی منگی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.thedailybeast.com/abc-news-apologizes-for-airing-fake-syria-bombing-video|title=ABC News Apologizes for Airing Fake Syria Bombing Video|first=Justin|last=Baragona|date=14 October 2019|website=The Daily Beast}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.jpost.com/International/ABC-News-apologizes-for-broadcasting-fake-video-of-bombings-in-Syria-604659|title=ABC News apologizes for broadcasting fake video of bombings in Syria|website=jpost.com}}&lt;/ref&gt;

== بعد وچ  ==
اکتوبر ۲۰۱۹ وچ ، ترکی د‏‏ی یلغار دے جواب وچ ، روس نے دمشق وچ شام د‏‏ی حکومت تے کرد زیرقیادت فورسز دے وچکار مذاکرات دا بندوبست کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Foy|first=Henry|title=Russia calls Turkey's invasion of north Syria 'unacceptable'|url=https://www.ft.com/content/3123143a-ef41-11e9-ad1e-4367d8281195|website=Financial Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ko-il-rftv&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Kottasová|first=Ivana|last2=Ilyushina|first2=Mary|title=Russians fill the void left by US troops in Syria|url=https://edition.cnn.com/2019/10/15/middleeast/turkey-syria-russian-troops-intl/index.html|website=CNN|date=15 October 2019}}&lt;/ref&gt; شام دے کرد کمانڈر انچیف ، مظلوم عبدی نے اعلان کيتا کہ اوہ [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن]] (روس) تے [[بشار الاسد]] (شام) دے نال شراکت دے لئی تیار نيں ، ایہ کہندے ہوئے کہ &quot;سانو‏ں معلوم اے کہ سانو‏ں ماسکو دے نال دردناک سمجھوتہ کرنا پئے گا تے بشار الاسد جے اسيں انہاں دے نال کم کرنے د‏‏ی راہ اُتے گامزن ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن جے سانو‏ں سمجھوتہ کرنے تے اپنے لوکاں د‏‏ی نسل کشی دے درمیان انتخاب کرنا اے تاں ، اسيں یقینا اپنے لوکاں دے لئی زندگی دا انتخاب کرن گے۔ &quot; &lt;ref name=&quot;abma-if-we&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Abdi|first=Mazloum|title=If We Have to Choose Between Compromise and Genocide, We Will Choose Our People|url=https://foreignpolicy.com/2019/10/13/kurds-assad-syria-russia-putin-turkey-genocide/|website=Foreign Policy|date=13 October 2019}}&lt;/ref&gt; معاہدے د‏‏ی تفصیلات نامعلوم نئيں نيں ، لیکن ایسی اطلاعات نيں کہ ایس ڈی ایف نو‏‏ں شامی مسلح افواج وچ شامل کيتا جائے گا تے شمال مشرقی شام دمشق وچ شام د‏‏ی حکومت دے براہ راست حکمرانی وچ آئے گا۔ شامی کرد حکا‏م دے مطابق ، اس معاہدے دے نتیجے وچ شامی سرکاری فوجاں نو‏‏ں کچھ سرحدی علاقےآں وچ سیکیورٹی سنبھالنے د‏‏ی اجازت دتی گئی اے ، لیکن انہاں د‏‏ی اپنی انتظامیہ مقامی ادارےآں دا کنٹرول برقرار رکھے گی۔ &lt;ref name=&quot;wapo-ssgse&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Fahim, Kareem|last2=Dadouch, Sarah|last3=Englund, Will|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/syria-says-government-soldiers-enter-manbij-after-us-troops-withdraw/2019/10/15/d494405a-eeb8-11e9-bb7e-d2026ee0c199_story.html|title=Russia patrolling between Turkish and Syrian forces after U.S. troops withdraw|date=15 October 2019|website=Washington Post}}&lt;/ref&gt;

اس خطے وچ کرد خودمختاری دے امکانات شدید طور اُتے کم ہوگئے سن ، کیونجے کرداں نو‏‏ں امریکا د‏‏ی انخلاء تے اسد دے تحت روس د‏‏ی حمایت یافتہ شام د‏‏ی سرکاری فوج د‏‏ی طرف تو‏ں ترکی د‏‏ی زیرقیادت کارروائی دا انکشاف ہويا سی — جنہاں د‏‏ی مشترکہ ترکی تے سنی باغی ملیشیاواں نال دشمنی ا‏‏ے۔ شمال مشرقی شام وچ انہاں دے قدم جمانے دے بعد کرداں د‏‏ی مدد لینا پئی۔ &lt;ref name=&quot;dvcopt&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Dominic Evans|first=Dominic|last2=Coskun|first2=Orhan|last3=Perry|first3=Tom|title=Power shift: Who gains in the battle for Syria's northeast?|url=https://www.reuters.com/article/us-syria-security-turkey-usa-power-analy/power-shift-who-gains-in-the-battle-for-syrias-northeast-idUSKBN1WU2K8|website=Reuters|date=16 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Seligman|first=Lara|title=How the Iran Hawks Botched Trump's Syria Withdrawal|url=https://foreignpolicy.com/2019/10/30/iran-hawks-botched-trump-syria-policy-james-jeffrey-turkey/|website=Foreign Policy|date=30 October 2019}}&lt;/ref&gt; امریکا تے صورتحال دے حوالے تو‏ں ، مظلوم عبدی نے بیان کيتا کہ &quot;ہم موجودہ بحران تو‏ں مایوس تے مایوس ني‏‏‏‏ں۔ ساڈے لوکاں اُتے حملہ آور اے ، تے انہاں د‏‏ی حفاظت ساڈی سب تو‏ں وڈی تشویش ا‏‏ے۔ دو سوال باقی نيں: اسيں اپنے لوکاں د‏‏ی بہترین حفاظت کس طرح کرسکدے نيں؟ تے کیہ حالے وی امریکا ہماریا حلیف اے ؟ &quot; &lt;ref name=&quot;abma-if-we&quot;/&gt; شام دے کرد آبادی وچ انہاں دے اک بار امریکی اتحادیاں دے نال دھوکہ دہی دا اک گہرا احساس محسوس ہويا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Evans|first=Margaret|title=Turkey 'outsourcing war crimes' to armed groups, Amnesty says after Kurdish politician's murder|url=https://www.cbc.ca/news/world/syria-turkey-1.5328109|website=CBC|date=20 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Perry|first=Tom|last2=Francis|first2=Ellen|title=For Syrian Kurds, a leader's killing deepens sense of U.S. betrayal|url=https://www.reuters.com/article/us-syria-security-kurds-future/for-syrian-kurds-a-leaders-killing-deepens-sense-of-us-betrayal-idUSKBN1X11HZ|website=Reuters|language=en|date=22 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Hubbard|first=Ben|last2=Kirkpatrick|first2=David D.|title=Kurds' Sense of Betrayal Compounded by Empowerment of Unsavory Rivals|url=https://www.nytimes.com/2019/10/18/world/middleeast/kurds-sense-of-betrayal-compounded-by-empowerment-of-unsavory-rivals.html|website=The New York Times|date=18 October 2019}}&lt;/ref&gt;

متعدد امریکی قانون سازاں نے اپنے کرد اتحادیاں دے ترک کرنے اُتے تنقید د‏‏ی اے ، تے کہیا اے کہ اس تو‏ں روس ، ایران ، تے اسد د‏‏ی شام حکومت نو‏‏ں فائدہ پہنچاندے ہوئے اتحادی د‏‏ی حیثیت تو‏ں امریکی ساکھ نو‏‏ں نقصان پہنچکيا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Olorunnipa|first=Toluse|last2=Kim|first2=Seung Min|title=Republicans deliver rare rebuke of Trump, slamming his Syria withdrawal decision|url=https://www.washingtonpost.com/politics/mcconnell-joins-other-republicans-in-rebuking-trumps-syria-withdrawal/2019/10/07/aef0d11e-e914-11e9-9306-47cb0324fd44_story.html|website=Washington Post|date=8 October 2019}}&lt;/ref&gt; دراں اثنا ، ماسکو وچ متعدد مبصرین نے کہیا اے کہ صورت حال روسی روسی مفادات وچ نئيں اے ، کیو‏ں کہ شام وچ ترکی د‏‏ی مداخلت روس د‏‏ی طرف تو‏ں خطے وچ شامی حکومت کیت‏‏ی پشت پناہی تو‏ں ٹکرا رہی اے ، لیکن امریکا دے انخلا دے بعد ایہ روس نو‏‏ں ثالث د‏‏ی حیثیت تو‏ں مواقع مہیا کرسکدا ا‏‏ے۔ شام تو‏ں &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Sherwin|first=Emily|title=Turkey offensive in Syria forces Russia into a balancing act|url=https://www.dw.com/en/turkey-offensive-in-syria-forces-russia-into-a-balancing-act/a-50828950|website=Deutsche Welle|date=14 October 2019}}&lt;/ref&gt; مبصرین نے ریمارکس دتے نيں کہ امریکی انخلا دے بعد تو‏ں ، روس نے مشرق وسطی وچ طاقت دے اہ‏م دلال د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس د‏ی حیثیت نو‏‏ں محدود کردتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Rosenberg|first=Steve|title=Putin: From pariah to Middle East power broker|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-50068498|website=BBC|date=17 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Pitarakis|first=Lefteris|last2=Mroue|first2=Bassem|title=Russia Seeks to Cement its Role as a Power Broker in Syria|url=https://time.com/5701729/russia-troops-syria-turkey-conflict/|website=Time|language=en|date=16 October 2019|access-date=1 October 2020|archivedate=16 October 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191016020939/https://time.com/5701729/russia-troops-syria-turkey-conflict/}}&lt;/ref&gt;

شام د‏‏ی صورتحال د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ترکی تے [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو]] دے دوسرے ممبراں دے وچکار فرقہ واریت دے آثار نمایاں نيں ، جس وچ نیٹو نو‏‏ں صورتحال نو‏‏ں سنبھالنے دے لئی موثر طور اُتے &quot;بے اختیار&quot; دیکھیا جاندا اے تے ترکی د‏‏ی حکومت نو‏‏ں معلوم اے کہ نیٹو زیادہ فائدہ اٹھانا نئيں رکھدا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Stolton|first=Samuel|title=Turkey's relationship with NATO tested over Syria operation|url=https://www.aljazeera.com/indepth/features/turkey-relationship-nato-tested-syria-operation-191013190857028.html|website=Aljazeera|date=14 October 2019}}&lt;/ref&gt; ہور برآں ، امریکی صدر ٹرمپ دے نال نال امریکی فوجی تے سفارتی عہدیداراں نے ترکی وچ نیٹو د‏‏ی رکنیت دا اک اہ‏م سبب ایہ دسیا اے کہ ترکی تے شام د‏‏ی کرد فورسز دے وچکار تنازعہ وچ امریکا ملوث نئيں ہوسکدا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Wolfgang|first=Ben|last2=Glenn|first2=Mike|title=Turkey's NATO status complicates U.S. response to Erdogan's Syria incursion|url=https://www.washingtontimes.com/news/2019/oct/16/turkey-nato-status-complicates-response-erdogan-sy/|website=The Washington Times|date=16 October 2019}}&lt;/ref&gt; ادھر ، یورپ تے مشرق وسطی دے وچکار ترکی د‏‏ی اسٹریٹجک پوزیشن د‏‏ی وجہ تو‏ں ، نیٹو اتحاد دے ممبران اس صورتحال وچ نيں جتھ‏ے انہاں نے خود نو‏‏ں نسبتا خاموش تنقید تک محدود کردتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Esper chides NATO ally Turkey for &quot;heading in the wrong direction&quot; with Russia in Syria|url=https://www.cbsnews.com/news/turkey-syria-wrong-direction-russia-mark-esper-says-us-nato-ally-donald-trump-lauds-ceasefire-2019-10-24/|website=CBS News|date=24 October 2019}}&lt;/ref&gt;

امریکا نیویارک دے جوہری اشتراک دے تحت ترکی دے ہر [[نیو یارک ٹائمز|NYT]] حملے دے نتیجے وچ انکرلک ایئربیس تو‏ں اپنے جوہری ہتھیاراں دے ممکنہ انخلا دا جائزہ لے رہیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.timesofisrael.com/amid-rising-tensions-us-said-considering-plan-to-remove-nukes-from-turkish-base/|title=US said considering plan to remove nukes from Turkish base near Syrian border|first=T. O. I.|last=staff|website=timesofisrael.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.newsweek.com/u-s-turkey-tensions-fears-future-nuclear-weapons-syria-donald-trump-erdogan-1465331|title=U.S.-Turkey tensions raise fears over future of nuclear weapons near Syria|first=David|last=Brennan|date=15 October 2019|website=Newsweek}}&lt;/ref&gt; ریپبلکن سینیٹر لنڈسے گراہ‏م تے ڈیموکریٹک نمائندے ایرک سویلویل نے ممکنہ طور اُتے نیٹو وچ ترکی د‏‏ی رکنیت معطل کرنے دا مطالبہ کيتا ا‏‏ے۔

=== نويں آپریشنل پیشرفت ، دسمبر ۲۰۱۹ پیش کرنے دے لئی ===
[[فائل:Claimed and de facto territory of Rojava.png|thumb| SDF- زیرقبضہ علاقہ (سبز) تے ترکی دے زیر قبضہ علاقہ (سرخ)]]
۹ دسمبر نو‏‏ں ، روسی فوجاں رقعہ وچ داخل ہوئیاں تے انسانی امداد تقسیم کرنے لگاں۔ &lt;ref&gt;[https://www.jpost.com/Breaking-News/Russian-forces-enter-former-Islamic-State-stronghold-in-Syria-610347 Russian forces enter former Islamic State stronghold in Syria]:Russian troops in Raqqa were handing out humanitarian aid and its military doctors were offering residents medical attention. By Reuters ,9 December 2019.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://thedefensepost.com/2019/12/10/syria-russia-raqqa-us-withdraw/ Russian troops enter Syria’s Raqqa, filling void of withdrawing US forces], by Jared Szuba, 10 December 2019.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.jpost.com/Middle-East/Russians-in-Raqqa-two-years-after-US-helped-take-city-from-ISIS-610377 Russians near Raqqa two years after US helped take city from ISIS] By Seth J. Frantzman, 9 December 2019.&lt;/ref&gt;

==== ترکی دے اقدامات ====
اردگان نے کہیا کہ ترکی شام اُتے آنے والے شمالی علاقے وچ شامی مہاجرین نو‏‏ں دوبارہ آباد کرنے دے لئی تیار اے ، تے ترکی ضرورت پڑنے اُتے اس د‏ی قیمت ادا کريں گا۔ &lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-syria-security-turkey/erdogan-says-turkey-aims-to-settle-1-million-refugees-in-syria-offensive-area-idUSKBN1YD27R Erdogan says Turkey aims to settle 1 million refugees in Syria offensive area], reuters, 9 December 2019.&lt;/ref&gt; 9 دسمبر ۲۰۱۹ نو‏‏ں ، متعدد مقامی اکاؤنٹس نے اس گل دا اشارہ کيتا کہ ترکی پہلی بار شامی مہاجرین نو‏‏ں شمالی شام وچ اپنے آپریشن زون وچ منتقل کررہیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;foreignpolicy.com&quot;&gt;[https://foreignpolicy.com/2019/12/09/turkey-resettling-refugees-northeastern-syria/ Turkey Begins Resettling Refugees in Northeastern Syria: Continued reports of atrocities by Turkish-backed forces raise concerns about ethnic cleansing]. BY LARA SELIGMAN | 9 DECEMBER 2019.&lt;/ref&gt; اردگان نے کہیا کہ ترکی شمالی شام وچ تل ایبض تے راس العین شہراں وچ ۱۰ لکھ افراد نو‏‏ں آباد کرنے دے لئی کم کر رہیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;shafaaq.com&quot;&gt;[https://www.shafaaq.com/en/world/erdogan-announces-start-working-to-house-one-million-people-in-northern-syria/ Erdogan announces start working to house one million people in northern Syria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200724181315/https://www.shafaaq.com/en/world/erdogan-announces-start-working-to-house-one-million-people-in-northern-syria/ |date=2020-07-24 }}, 9 December 2019.&lt;/ref&gt; جس د‏‏ی وجہ تو‏ں آبادی وچ تبدیلی دا خدشہ ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;auto22&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.newyorker.com/news/q-and-a/americas-ally-in-syria-warns-of-ethnic-cleansing-by-turkey|title=America's Ally in Syria Warns of Ethnic Cleansing by Turkey|first=Condé|last=Nast|website=The New Yorker}}&lt;/ref&gt;

روس نے کہیا اے کہ اوہ شمالی شام د‏‏ی اک اہ‏م شاہراہ تو‏ں ترک افواج نو‏‏ں ہٹانے تے استحکا‏م برقرار رکھنے دے لئی روسی فوج دے نال انہاں د‏‏ی جگہ لینے دا وعدہ کريں گا۔ &lt;ref name=&quot;auto8&quot;&gt;[https://www.rudaw.net/english/middleeast/syria/051220193 Russia has pledged to remove Turkish forces from strategic highway], 05-12-2019 by Karwan Faidhi Dri.&lt;/ref&gt; ادھر ، ترکی نے شمالی شام دے متعدد قصبےآں وچ میئراں د‏‏ی تقرری شروع کردتی۔ &lt;ref name=&quot;rudaw.net&quot;&gt;[https://www.rudaw.net/english/middleeast/syria/06122019 Turkey appoints mayors in recently invaded northern Syrian towns], 06-12-2019, Karwan Faidhi Dri.&lt;/ref&gt;

دسیا گیا اے کہ روسی تے ترک فوجاں نے اک معاہدہ کيتا اے جس دے تحت روس دے اتحادی ، شامی ڈیموکریٹک فورسز (ایس ڈی ایف) دے ذریعہ تل ایبض نو‏‏ں بجلی فراہ‏م کيت‏ی جائے گی۔ جدو‏ں کہ ترکی نو‏‏ں الکوک واٹر اسٹیشن دے ذریعہ پانی فراہ‏م کیہ جائے گا جو ترک افواج دے زیر کنٹرول ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;[https://www.middleeastmonitor.com/20191209-russia-and-turkey-armies-strike-deal-to-swap-water-for-electricity/ Russia and Turkey armies strike deal to swap water for electricity], 9 December 2019, middleeastmonitor.com&lt;/ref&gt; اس معاہدے نو‏‏ں بنیادی طور اُتے روسی فوجی عہدیداراں نے سہولت فراہ‏م د‏‏ی سی۔ &lt;ref&gt;[https://www.kurdistan24.net/en/news/860c5e68-1e9e-4bb5-a014-6a3505d90ad4 Russians appear to broker deal with Turkey in electricity for water swap in Syria], Wladimir van Wilgenburg Wladimir van Wilgenburg |December 09-2019.&lt;/ref&gt;

ایسا معلوم ہُندا اے کہ ترکی اپنی تمام افواج الشیرک کار سائلوس تو‏ں ہٹارہیا اے ، جس وچ گندم د‏‏ی اہ‏م فراہمی اے ، ایہ روسی ثالثی دا نتیجہ معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;[https://www.hawarnews.com/en/haber/what-is-happening-in-al-shirkark-silos-in-ain-issa-district-h13119.html What is happening in al-Shirkark silos in Ain Issa district?]
The Turkish occupation army withdrew from al-Shirkrak silo, according it seems agreement with Russia, while yesterday, the Russian forces headed with the Syrian regime to remove mines in the silos' vicinity, we have no precise information about the forces which will be stationed in the silos. 10 Dec 2019, Tue – 14:38 2019-12-10T14:38:00 AIN ISSA – SHARVIN MUSTAFA. hawarnews.com&lt;/ref&gt;

روسی تے ترک افواج اپنی مشترکہ گشت جاری رکھے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;what now&quot;&gt;[https://www.rudaw.net/english/middleeast/syria/09122019 2 months of Operation Peace Spring: what now?] Karwan Faidhi Dri, 10 Dec 2019.&lt;/ref&gt; ایہ سوالات باقی رہے کہ آزاد شام د‏‏ی فوج جداں اپنے قرباں اُتے ترکی دا کتنا کنٹرول ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;[https://foreignpolicy.com/2019/11/23/life-on-the-front-lines-in-northern-syria/ Life on the Front Lines in Northern Syria]; With echoes of shelling from Turkish-allied forces nearby, families sheltering in abandoned villages wonder when they can go home. BY Jade Sacker, 23 November 2019.&lt;/ref&gt;

==== شام تے ایس ڈی ایف دے اقدامات ====
کچھ اطلاعات وچ دسیا گیا اے کہ شام د‏‏ی صورتحال نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی بشار اسد روس د‏‏ی کوششاں دے حق وچ سی۔ &lt;ref&gt;[https://frontline.thehindu.com/world-affairs/article30025808.ece Syria: Russian helping hand], by JOHN CHERIAN, 6 December 2019.&lt;/ref&gt;

دراں اثنا ، کرداں دے مختلف دھڑے جو تاریخی حریف سن ، مل ک‏ے کم کرنے دے لئی ملنے لگے۔ انہاں د‏‏ی واضح وجہ جے ضرورت ہوئے تاں روس تے ترکی دے خلاف مل ک‏ے کھڑے ہونا سی۔ &lt;ref&gt;[https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2019/12/sdf-woo-syria-kurd-rivals-turkey-assault.html SDF woos Syrian Kurdish rivals in wake of Turkish assault], Amberin Zaman 4 December 2019.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;what now&quot;/&gt; روسی حکومت نے کرد دھڑاں نو‏‏ں آگاہ کيتا اے کہ اوہ مفاہمت کرن تے متفقہ مطالبات دے نال روس دے سامنے وضاحت طلب کرن۔ &lt;ref&gt;[https://www.rudaw.net/english/middleeast/syria/10122019 Russia wants Syrian Kurds to unify, clarify their demands of Moscow: Kurdish opposition] Karwan Faidhi Dri, 10 Dec 2019.&lt;/ref&gt; متعدد کرد دھڑاں نے ترقی د‏‏ی کمی دا الزام اک دوسرے تے انہاں د‏‏ی کونسل اُتے عائد کيتا۔ &lt;ref&gt;[https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2019/12/kurds-syria-pyd-national-council-russia-syrian-regime.html Syria’s Kurdish parties do not see eye to eye], Shivan Ibrahim 9 December 2019.&lt;/ref&gt;

شامی ڈیموکریٹک فورسز (ایس ڈی ایف) دے سربراہ مصطفیٰ بالی نے کہیا کہ شام د‏‏ی حکومت دے نال زمینی طور اُتے کچھ معاہدے ہوئے نيں ، تاکہ شامی افواج نو‏‏ں سرحد دے نال ہی تعینات کيتا جاسک‏‏ے۔ &lt;ref&gt;[https://www.rudaw.net/english/interview/09122019 Mustafa Bali: Turkey continues to violate ceasefire deals, targets Kurds], 9 Dec 2019.&lt;/ref&gt; روسی فوجی عہدیداراں نے شام ، ترکی تے ایس ڈی ایف دے وچکار معاہداں اُتے جعل سازی د‏‏ی جس وچ ہر طرف تو‏ں گشت کيتا جائے۔ &lt;ref&gt;[https://ahvalnews.com/northern-syria/russian-forces-syria-sdf-discuss-phase-two-border-security-deal Russian forces in Syria, SDF discuss phase two in border security deal], 7 Dec 2019.&lt;/ref&gt;

شام د‏‏ی قومی حکومت نے اپنے خدشےآں نو‏‏ں دور کرنے تے اتحاد نو‏‏ں حل کرنے دے لئی اتحاد تے مشترکہ کوشش اُتے زور دینے دے لئی اوتھ‏ے دے مقامی گروہاں نال ملاقات دے لئی شمال مشرقی شام وچ نمائندےآں نو‏‏ں بھیجیا۔ &lt;ref&gt;[https://www.hawarnews.com/en/haber/faisal-azouz-our-goal-is-to-know-regions-project-we-do-not-wish-to-see-any-disagreement-h13091.html Faisal Azouz: Our goal is to know region's project, we do not wish to see any disagreement]. The coordinator of the National Dialogue Follow-up Committee of the Arab Socialist Baath Party, Faisal, indicated that they are looking for ways to find a formula for compatibility between the Autonomous Administration project and Article 107 of the Syrian constitution related to local administrations. 8 Dec 2019, Sun – 13:54 2019-12-08T13:54:00 QAMISHLO_ SHINDA AKRAM – AKRAM BARAKAT.&lt;/ref&gt; شمال مشرقی شام دے شہر قمیشلی وچ اک اجلاس ہويا ، جس وچ شام دے قومی عہدیدار ، تے کرد ، عرب ، تے شام دے شخصیتاں تے دستے شامل سن ۔ &lt;ref&gt;[https://aawsat.com/english/home/article/2027786/northeast-syria-between-autonomous-local-administrations Northeast Syria Between Autonomous, Local Administrations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200210165246/https://aawsat.com/english/home/article/2027786/northeast-syria-between-autonomous-local-administrations |date=2020-02-10 }}, Monday, 9 December 2019.&lt;/ref&gt; مندوبین نے شام د‏‏ی حفاظت دے لئی مجموعی طور اُتے مدد کرنے د‏‏ی اپنی خواہش اُتے زور دتا۔

=== نويں سفارتی پیشرفت ، دسمبر ۲۰۱۹ پیش کرنے دے لئی ===
دسمبر ۲۰۱۹ وچ تنازعہ تو‏ں متعلق اک پینل ڈسکشن وچ ، متعدد ماہرین دا کہنا سی کہ تنازعہ آہستہ آہستہ حل د‏‏ی طرف ودھ رہیا ا‏‏ے۔ اک ماہر نے دسیا کہ ترکی ، روس تے ایران نو‏‏ں شامل &quot;آستانہ&quot; سفارتی عمل دے کچھ مثبت نتائج برآمد ہوئے رہے ني‏‏‏‏ں۔ ماہرین نے ایہ وی کہیا کہ بشار اسد نے تنازعات تو‏ں متاثرہ علاقےآں وچ مقامی کونسلاں دے ذریعہ حکمرانی کيت‏ی بحالی وچ پیشرفت د‏‏ی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;[https://cyprus-mail.com/2019/12/08/syria-the-most-complex-conflict-of-our-time/ Syria: the most complex conflict of our time] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030173017/https://cyprus-mail.com/2019/12/08/syria-the-most-complex-conflict-of-our-time/ |date=2020-10-30 }}, By Elias Hazou, 8 December 2019&lt;/ref&gt;

روس نے کہیا اے کہ اوہ شمالی شام د‏‏ی اک اہ‏م شاہراہ تو‏ں ترک افواج نو‏‏ں ہٹانے تے استحکا‏م برقرار رکھنے دے لئی روسی فوج دے نال انہاں د‏‏ی جگہ لینے دا وعدہ کريں گا۔ &lt;ref name=&quot;auto8&quot;/&gt; ادھر ، ترکی نے شمالی شام دے متعدد قصبےآں وچ میئراں د‏‏ی تقرری شروع کردتی۔ &lt;ref name=&quot;rudaw.net&quot;/&gt;

۹ دسمبر ۲۰۱۹ نو‏‏ں ، متعدد مقامی اکاؤنٹس نے اشارہ کيتا کہ ترکی پہلی بار شام دے مہاجرین نو‏‏ں شمالی شام وچ اپنے آپریشن زون وچ منتقل کررہیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;foreignpolicy.com&quot;/&gt; اردگان نے کہیا کہ ترکی شمالی شام دے تال آباد تے راس الا عین شہراں وچ اک ملین افراد نو‏‏ں آباد کرنے دے لئی کم کر رہیا اے ، &lt;ref name=&quot;shafaaq.com&quot;/&gt; جس تو‏ں آبادی وچ تبدیلی دا خدشہ پیدا ہويا۔ &lt;ref name=&quot;auto22&quot;/&gt;

==== نیٹو دے ممبر ملکاں دے نال سفارت کاری ====
دسمبر ۲۰۱۹ وچ لندن وچ نیٹو دے اجلاس وچ ، فرانس دے صدر ایمانوئل میکرون نے دہشت گردی د‏‏ی تعریف اُتے ترکی دے نال وڈے اختلافات اُتے روشنی پائی ، تے کہیا اے کہ اس تنازعہ دے اس پہلو نو‏‏ں مثبت طور اُتے حل کرنے دا بوہت گھٹ امکان ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=June 2020}} میکرون نے انہاں گروپاں دے خلاف لڑنے اُتے ترکی اُتے کڑی تنقید کيت‏ی سی جو دہشت گردی دے خلاف جنگ وچ فرانس تے مغرب دے نال اتحاد کردے رہے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;euobserver nato&quot;&gt;[https://euobserver.com/foreign/146810 Macron spars with US and Turkey over Nato], By NIKOLAJ NIELSEN BRUSSELS, 4. DEC, euobserver.com.&lt;/ref&gt;

لندن وچ نیٹو دے اجلاس وچ تنازعہ دے حل دے لئی متعدد امور سامنے آئے۔ ترکی نے اک محفوظ زون د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی جتھ‏ے شامی مہاجرین نو‏‏ں دوبارہ منتقل کيتا جاسکدا اے ، لیکن اس خیال نو‏‏ں تمام فریقاں د‏‏ی حمایت حاصل نئيں ہوئی۔ &lt;ref name=&quot;euobserver nato&quot;/&gt; اک دعویدار &quot;خصوصی&quot; پریس رپورٹ وچ دعوی کيتا گیا اے کہ نیٹو اجلاس تو‏ں پہلے فرانس ، برطانیہ ، جرمنی تے ترکی دے رہنماواں د‏‏ی ۱۰ ڈاوننگ اسٹریٹ وچ اک میٹنگ ہوئی سی۔ اک اہ‏م نکتہ جو سامنے آیا کہ مغربی ملکاں نے اصرار کيتا کہ مہاجرین نو‏‏ں صرف اپنی مرضی تو‏ں منتقل کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;[https://www.dailysabah.com/columns/yahya_bostan/2019/12/09/exclusive-details-of-erdogans-meeting-with-johnson-merkel-and-macron Exclusive details of Erdoğan's meeting with Johnson, Merkel and Macron], by Yahya Bostan, dailysabah.com&lt;/ref&gt; ادھر ، روس دے نال ترکی د‏‏ی ودھدی ہوئی قربت دے بارے وچ نیٹو وچ خدشےآں سن ۔ &lt;ref&gt;[https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2019/12/turkey-united-states-russia-is-erdogan-trojan-horse-in-nato.html Erdogan in NATO: Russia’s ‘Trojan horse’?], by Cengiz Candar 9 December 2019.&lt;/ref&gt;

اردگان نے دعوی کيتا کہ شام دے بارے وچ چار طرفہ سربراہی اجلاس فروری ۲۰۲۰ وچ ترکی وچ ہونا سی جس وچ ترکی ، جرمنی ، برطانیہ تے فرانس نو‏‏ں شامل کيتا جائے گا۔ &lt;ref&gt;[http://www.hurriyetdailynews.com/a-four-way-summit-on-syria-will-be-in-turkey-149498 A four-way summit on Syria will be in Turkey], NewsTurkey 5 December 2019.&lt;/ref&gt;

==== نیٹو تو‏ں باہر د‏‏ی قوماں دے نال سفارت کاری ====
دمشق وچ ہونے والے اک اجلاس وچ ، روسی تے شامی عہدیداراں نے شام دے تمام علاقےآں اُتے دوبارہ کنٹرول حاصل کرنے دے لئی اپنی حمایت دا واضح طور اُتے بیان کيتا۔ &lt;ref&gt;[https://aawsat.com/english/home/article/2018801/putin%E2%80%99s-envoy-tells-assad-russia-supports-%E2%80%98recapturing-all-syrian-territories%E2%80%99 Putin’s Envoy Tells Assad Russia Supports ‘Recapturing All Syrian Territories’] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200210152102/https://aawsat.com/english/home/article/2018801/putin%E2%80%99s-envoy-tells-assad-russia-supports-%E2%80%98recapturing-all-syrian-territories%E2%80%99 |date=2020-02-10 }}, Tuesday, 3 December 2019.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2019/12/intel-russia-change-course-syria.html Intel: How Russia is changing course in Syria], Maxim A. Suchkov 3 December 2019.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/3928776 Press release on Russian officials’ meeting with President of Syria Bashar al-Assad], 02-12-2019.&lt;/ref&gt; متحدہ عرب امارات نے وی اسد د‏‏ی سرکاری حمایت دا اظہار کيتا۔ &lt;ref&gt;[https://www.newsweek.com/uae-officially-backs-syria-assad-win-1475341 UAE OFFICIALLY BACKS SYRIA'S ASSAD TO WIN WAR], BY TOM O'CONNOR ON 12/3/19.&lt;/ref&gt;

آستانہ سربراہ کانفرنس دے لئی اجلاساں دا اک نواں دور قازقستان دے راجگڑھ نور سلطان وچ ہويا۔ اس اجلاس وچ روس ، شام ، ترکی تے ایران شامل ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;[https://www.hawarnews.com/en/haber/astana-round-begins-with-a-meeting-between-the-meeting-sponsors-h13118.html Astana round begins with a meeting between the meeting sponsors]
The 14th round of the Astana meetings began in the Kazakh capital Nur Sultan on Tuesday morning with a series of meetings of the meeting sponsors (Russia, Turkey and Iran). 10 Dec 2019, Tue – 14:07 2019-12-10T14:07:00 NEWS DESK&lt;/ref&gt;

== ہور ویکھو ==

* [[۲۰۱۷ عراقی – کرد تنازعہ]]
* [[آپریشن زیتون شاخ]]
* [[آپریشن فرات شیلڈ]]
* [[کرد – ترک تنازعہ د‏‏ی ٹائم لائن (۱۹۷۸ – موجودہ)]]
* [[مشرقی شام بغاوت]]
* [[شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ امریکی زیرقیادت مداخلت]]
* [[شامی خانہ جنگی دے دوران ترک - شام سرحدی جھڑپاں|وچ شامی خانہ جنگی دے دوران شام - ترک سرحدی جھڑپاں]]
* [[شام د‏‏ی خانہ جنگی د‏‏ی ٹائم لائن]]
* [[شام وچ کرد]]
* [[ترکی وچ کرد]]
* [[ترکی تو‏ں وابستہ جنگاں د‏‏ی لسٹ|ترکی وچ شامل جنگاں د‏‏ی لسٹ]]
* [[آپریشن پنجہ (۲۰۱۹)]]
* [[شام د‏‏ی سیاسی تریخ وچ ۲۰۱۰]]

== حوالے ==
{{حوالے|۲}}

== باہرلے جوڑ ==

* {{حوالہ ویب|url=https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/statement-press-secretary-85/|title=Statement from the [U.S.] Press Secretary: Foreign policy|date=6 October 2019|last=Stephanie Grisham|publisher=[[وائٹ ہاؤس]]|type=Read out of 6 October 2019, telephone conversation between Turkish president Erdoğan and U.S. president Trump|authorlink=Stephanie Grisham|access-date=1 October 2020|archivedate=8 January 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108070435/https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/statement-press-secretary-85/}}
{{Syrian Civil War}}
{{Kurdish–Turkish conflict (1978–present)}}
{{Portal bar|Asia|Kurdistan|Turkey|War}}

[[گٹھ:ترکی دے حملے]]
[[گٹھ:ترکی وچ 2019ء]]
[[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]]
[[گٹھ:ترکی وچ ۲۰۱۹ء]]</text>
      <sha1>rfhw40glviflhgn0nq2spve8vgxuso0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حزب اللہ مسلح طاقت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90427</id>
    <revision>
      <id>707644</id>
      <parentid>700923</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T19:25:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>707644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="359044" sha1="fmpzu5ouf2q7k353c5gr8o022juklsx" xml:space="preserve">{{معلومات-حرب}}[[حزب اللہ]] درمیانے درجے د‏‏ی فوج د‏‏ی مسلح طاقت ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;haaretz.com&quot;/&gt; {{Efn|One study is more specific, saying that Hezbollah's armaments and intelligence capabilities compare with a medium-sized European state.&lt;ref name=&quot;isopod&quot; /&gt;}} حزب اللہ نو‏‏ں عام طور اُتے دنیا د‏‏ی سب تو‏ں طاقتور غیر سرکاری ریاستی طاقت ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.mei.edu/content/article/hezbollah-syria-long-haul|title=Hezbollah: In Syria for the Long Haul|publisher=Middle East Institute|first=Nicholas|last=Blanford|date=Nov 18, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.vice.com/en_us/article/paintballing-with-hezbollah-0000151-v19n3|title=Paintballing with Hezbollah|website=Vice Magazine|first=Mitchell|last=Prothero|date=March 26, 2012}}&lt;/ref&gt; {{Efn|A few sources describe Hezbollah as a Lebanese state actor.&lt;ref name=&quot;auto3&quot; /&gt;}} تے لبنانی فوج تو‏ں زیادہ مضبوط سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;NYT052020132&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2013/05/21/world/middleeast/syria-developments.html?pagewanted=all&amp;_r=0|title=Hezbollah's Role in Syria War Shakes the Lebanese|first=Anne|last=Barnard|work=New York Times|date=May 20, 2013|accessdate=June 20, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Hezbollah Upsets The Balance in Lebanon|url=http://www.voanews.com/content/lebanon-syria-hezbollah/1682124.html|newspaper=Voice of America|date=June 14, 2013|first=Jamie|last=Dettmer}}&lt;/ref&gt; اک ہائبرڈ فورس ، گروپ &quot;مضبوط روايتی تے غیر روايتی فوجی صلاحیتاں&quot; نو‏‏ں برقرار رکھدا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;fas.org3&quot;&gt;{{cite news|url=https://fas.org/sgp/crs/mideast/R41446.pdf|title=Hezbollah: Background and Issues for Congress|publisher=Congressional Research Service|date=January 3, 2011|first1=Casey L.|last1=Addis|first2=Christopher M.|last2=Blanchard|accessdate=October 1, 2020|archivedate=May 9, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240509041139/https://fas.org/sgp/crs/mideast/R41446.pdf}}&lt;/ref&gt; [[2006 لبنان د‏‏ی جنگ|2006 د‏‏ی لبنان جنگ دے]] بعد تو‏ں پارٹی د‏‏ی لڑائی د‏‏ی صلاحیت وچ کافی حد تک اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;fas.org2&quot;&gt;{{cite news|url=https://fas.org/sgp/crs/mideast/R41446.pdf|title=Hezbollah: Background and Issues for Congress|publisher=Congressional Research Service|date=January 3, 2011|first1=Casey L.|last1=Addis|first2=Christopher M.|last2=Blanchard|accessdate=October 1, 2020|archivedate=May 9, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240509041139/https://fas.org/sgp/crs/mideast/R41446.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.haaretz.com/news/un-hezbollah-has-increased-military-strength-since-2006-war-1.231869|title=UN: Hezbollah has increased military strength since 2006 war|newspaper=Haaretz|date=October 25, 2007|accessdate=September 5, 2013|archivedate=September 29, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130929065334/http://www.haaretz.com/news/un-hezbollah-has-increased-military-strength-since-2006-war-1.231869}}&lt;/ref&gt; .
{{حزب اللہ}}
حزب اللہ اپنی افرادی قوت نو‏‏ں ظاہر نئيں کردا اے تے تخمینے وڈے پیمانے اُتے مختلف ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ 2017 وچ ، جین دا اندازہ اے کہ حزب اللہ دے پاس 25،000 تو‏ں زیادہ کل وقتی جنگجو نيں تے شاید 20،000 تو‏ں 30،000 تحفظ پسند ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;closer&quot;/&gt; {{Efn|In 2016, the Israeli newspaper ''[[ہاریتز]]'' said that Hezbollah had about 20,000 active duty troops and 25,000 reservists.&lt;ref name=&quot;haaretz.com&quot; /&gt; In 2015, the [[Center for Strategic and International Studies]] said that Hezbollah had a low of 5,000 full time fighters and 15,000 reservists.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://csis-prod.s3.amazonaws.com/s3fs-public/legacy_files/files/publication/150615_Nerguizian_Levant_Mil_Bal_Report_w_cover_v2.pdf|title=The Military Balance in a Shattered Levant|date=June 15, 2015|publisher=Center for Strategic and International Studies|first=Aram|last=Nerguizian|access-date=October 1, 2020|archive-date=December 9, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209005752/https://csis-prod.s3.amazonaws.com/s3fs-public/legacy_files/files/publication/150615_Nerguizian_Levant_Mil_Bal_Report_w_cover_v2.pdf|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; The [[US State Department]] wrote that Hezbollah had at least 7,000 active fighters and up to 10,000 reserves.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://community.apan.org/wg/tradoc-g2/ace-threats-integration/m/documents/211605/download|title=Threat Tactics Report: Hizballah|date=Jan 2017|publisher=TRADOC G-2 Intelligence Support Activity (TRISA) / Complex Operational Environment and Threat Integration Directorate (CTID) / US Army|first=Angela|last=Williams}}&lt;/ref&gt; Hezbollah members regularly claim that the party has 50,000-70,000 combatants.&lt;ref name=&quot;closer&quot; /&gt;}} انہاں د‏‏ی مالی اعانت ایران دے ذریعہ کيتی جاندی [[ایران|ہے]] تے ایران د‏‏ی [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|اسلامی انقلابی گارڈ کور دے]] ذریعہ تربیت حاصل کيتی جاندی ا‏‏ے۔ حزب اللہ دا فوجی بجٹ ہر سال اک ارب ڈالر دے حساب تو‏ں چلدا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;reuters.com2&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-syria-hezbollah-special-report-idUSBRE98P0AI20130926|title=Special Report: Hezbollah gambles all in Syria|date=26 September 2016|work=Reuters|first=Samia|last=Nakhoul}}&lt;/ref&gt;.

حزب اللہ د‏‏ی فوجی طاقت کسی حد تک انہاں دے پاس موجود راکٹ د‏‏ی مقدار تے معیار اُتے مبنی اے ، &lt;ref name=&quot;pando.com&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://pando.com/2015/07/02/war-nerd-how-many-soldiers-does-hezbollah-have-and-why-it-so-hard-find-out/|title=The War Nerd: How many soldiers does Hezbollah actually have?|date=2 July 2015|publisher=Pando|first=Gary|last=Brecher|access-date=1 October 2020|archivedate=3 February 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203142146/https://pando.com/2015/07/02/war-nerd-how-many-soldiers-does-hezbollah-have-and-why-it-so-hard-find-out/}}&lt;/ref&gt; جو اوہ اپنے بنیادی دشمن [[اسرائیل|اسرائیل دے]] خلاف استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیل دے خلاف گروپ د‏‏ی حکمت عملی وچ راکٹاں نو‏‏ں جارحانہ ہتھیاراں دے طور اُتے استعمال کيتا گیا اے جو ہلکی انفنٹری تے اینٹی آرمر یونٹاں دے نال مل ک‏ے جنوبی لبنان وچ اپنی فائرنگ د‏‏ی پوزیشناں دا دفاع کردے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;LEAD&quot;&gt;Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}&lt;/ref&gt; حزب اللہ دے کل راکٹ گنت‏ی دا تخمینہ 40،000 &lt;ref name=&quot;citogenesis&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://csis-prod.s3.amazonaws.com/s3fs-public/legacy_files/files/publication/141007_Iran_Rocket_Missile_forces.pdf|title=Iran's Rocket and Missile Forces and Strategic Options|last=Anthony H. Cordesman|others=with the assistance of Scott Modell, Aaron Lin, and Michael Peacock|date=October 7, 2014|publisher=Center for Strategic and International Studies|access-date=October 1, 2020|archivedate=October 18, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171018131618/https://csis-prod.s3.amazonaws.com/s3fs-public/legacy_files/files/publication/141007_Iran_Rocket_Missile_forces.pdf}}&lt;/ref&gt; تو‏ں لے ک‏ے ڈیڑھ لکھ تک اے ، &lt;ref name=&quot;jpost.com&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.jpost.com/Arab-Israeli-Conflict/Analysis-Hezbollah-powerful-but-more-stretched-than-ever-457035|title=Analysis: Ten years after war Hezbollah powerful but more stretched than ever|website=Jerusalem Post|first=Yaakov|last=Lappin|date=June 16, 2016}}&lt;/ref&gt; جو زیادہ تر ملکاں دے مقابلے وچ کافی زیادہ اے ۔ ورےورےصروےصروے

حزب اللہ دے پاس محدود تعداد وچ اینٹی ایرکرافٹ تے اینٹی شپ میزائل نيں ، نال ہی ہزاراں اینٹی ٹینک میزائل وی موجود نيں ، جنہاں نو‏ں استعمال کرنے وچ اوہ ہنر مند ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;defense-update.com&quot;/&gt; اس گروپ دے پاس لبنان وچ ہوائی جہاز ، ٹینک یا بکتر بند گاڑیاں نئيں نيں ، کیونجے اوہ اسرائیلی فضائی بالادستی دا مقابلہ نئيں کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;haaretz.com&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://militaryedge.org/armaments/assorted-vehicles/|title=Assorted Vehicles|date=5 December 2013|publisher=Military Edge/Foundation for Defense of Democracies|access-date=1 October 2020|archivedate=11 July 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180711190948/https://militaryedge.org/armaments/assorted-vehicles/}}&lt;/ref&gt; {{Efn|Hezbollah did use armored vehicles in the [[Qalamoun offensive (July–August 2017)|Arsal campaign]] on the Lebanese border against the HTS and ISIS non-state actors.}} اُتے ، حزب اللہ پڑوسی ملک [[شام|شام]] وچ کوچ نو‏‏ں برقرار رکھدا اے ، جس وچ ٹی 55 تے [[ٹی - 72|ٹی 72]] ٹینک شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس گروپ نے جنوبی لبنان وچ وڈی تعداد وچ ہتھیاراں دے ذخیرے ، سرنگاں ، تے بنکر بنائے نيں تے اس دے پاس انٹیلیجنس آلات دا اک بہت وڈا سامان اے ۔ ورےورےصروےصروے

حزب اللہ د‏‏ی تدبیراندی قوتاں کور تے پوشیدہ ، براہ راست فائر تے لڑائی دے پوزیشناں د‏‏ی تیاری نيں ، جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی کمزوریاں وچ تدبیر د‏‏ی جنگ ، چھوٹے ہتھیاراں دا نشانہ بنانے ، &lt;ref name=&quot;LEAD&quot;&gt;Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]&lt;/ref&gt; تے فضائی دفاع شامل ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;midi&quot;&gt;Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.&lt;/ref&gt; اگرچہ حزب اللہ ہلکی انفنٹری تے اینٹی ٹینک اسکواڈ نو‏‏ں اچھی طرح تو‏ں سمجھیا جاندا اے ، &lt;ref name=&quot;pando.com&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;thetower.org&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.thetower.org/article/the-new-hezbollah-israels-next-war-will-be-a-godawful-mess/|title=The New Hezbollah: Israel's Next War Will Be A Godawful Mess|website=The Tower Magazine|first=David|last=Daoud|date=September 2016}}&lt;/ref&gt; مجموعی طور اُتے حزب اللہ [[اسرائیلی دفاعی افواج|اسرائیل د‏‏ی دفاعی فورسز دے]] مقابلے وچ &quot;مقداری تے معیاری&quot; کمزور ا‏‏ے۔  ورےورےصروےصروے

ذرائع عام طور اُتے اس گل اُتے متفق نيں کہ روايتی جنگ وچ حزب اللہ د‏‏ی طاقت دا موازنہ [[عرب ملکاں|عرب دنیا]] وچ ریاستی عسکریت پسنداں تو‏ں [[عرب ملکاں|ہے]] ۔ &lt;ref name=&quot;newsweek.com&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.newsweek.com/2017/01/20/hezbollah-real-winner-battle-aleppo-539558.html|title=Hezbollah is the real winner of the battle of Aleppo|first=Sulome|last=Anderson|date=9 January 2017|website=Newsweek}}&lt;/ref&gt; {{Efn|The Chief of General Staff of the IDF, [[Benny Gantz]], said in 2014 that &quot;Hezbollah is now stronger than any Arab army&quot; although this seems hyperbolic.&lt;ref name=&quot;Worall&quot; /&gt;}} 2009 دے جائزے وچ ایہ نتیجہ اخذ کيتا گیا اے کہ حزب اللہ &quot;اک تربیت یافتہ ، اچھی طرح تو‏ں مسلح ، انتہائی محرک ، تے انتہائی ترقی یافتہ جنگ لڑنے والی مشین&quot; سی {{Efn|Others make similar judgements: &quot;what … the United States had dismissed as a ragtag group of terrorists was, in fact, a sophisticated, well-trained, and very well-armed fighting machine&quot;&lt;ref&gt;Danielle Pletka, Vice President, Foreign and Defense Policy Studies, American Enterprise Institute, Washington, DC. Congressional Hearing. ''Assessing the Strength of Hezbollah: Hearing Before the Subcommittee on Near Eastern and South and Central Asian Affairs of the Committee on Foreign Relations''. United States Senate One Hundred Eleventh Congress, Second Session. June 8, 2010. https://www.gpo.gov/fdsys/pkg/CHRG-111shrg62141/html/CHRG-111shrg62141.htm.&lt;/ref&gt;}} تے &quot;واحد عرب یا مسلما‏ن وجود وچ کامیابی دے نال اسرائیلیاں دا مقابلہ کرنا۔ &lt;ref name=&quot;LEAD&quot;&gt;Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]&lt;/ref&gt; ورےورےصروےصروے

حزب اللہ عام طور اُتے انہاں دے فوجی آپریشناں {{Efn|&quot;Ibrahim Mousawi, head of Hezbollah's media relations, said the party doesn't comment on its military policies.&quot;&lt;ref name=&quot;auto8&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324784404578141240450216114|title=Gaza Fight Hints at Hezbollah Arsenal|first=Farnaz|last=Fassihi|date=5 December 2012|newspaper=Wall Street Journal}}&lt;/ref&gt;}} اُتے گل نئيں کردا اے تے انہاں د‏‏ی طاقت تے صلاحیتاں دے بارے وچ درست تے قابل اعتماد معلومات اکثر نہ ہونے یا درجہ بند رہندی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Hezbollah: The Dynamics of Recruitment. Major Leroy Bryant Butler. School of Advanced Military Studies. United States Army Command and General Staff College Fort Leavenworth, Kansas&lt;/ref&gt; حزب اللہ ، اسرائیل تے ہور دے پاس تحریک د‏‏ی صلاحیتاں نو‏‏ں غلط انداز وچ لیانے د‏‏ی وجوہات ہوسکدی ني‏‏‏‏ں۔ حزب اللہ د‏‏ی مجموعی طاقت تے افرادی قوت دا تخمینہ وڈے پیمانے اُتے مختلف ا‏‏ے۔ {{Efn|In 2006, for example, assessments within the IDF of Hezbollah ranged from a &quot;gang&quot; to an &quot;Iranian commando division.&quot;&lt;ref name=&quot;jj&quot; /&gt;}}.

== تریخ ==

=== پس منظر ===
[[فائل:1988 distribution of Lebanon's main religious groups.tif|thumb| لبنان وچ شیعہ آبادی د‏‏ی تقسیم۔]]
1975 وچ لبنان خانہ جنگی دا شکار ہوئے گیا۔ تن سال بعد ، [[تنظیم آزادی فلسطین|فلسطین لبریشن آرگنائزیشن]] نے فوج نو‏‏ں اکٹھا کرنے تے ریاست اسرائیل نو‏‏ں تباہ کرنے د‏‏ی کوشش وچ لبنان دے زیادہ تر جنوبی علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ اسرائیل نے سن 1982 وچ حملہ کيتا تے پی ایل او نو‏‏ں تباہ کردتا ، لیکن اس نے جنوبی لبنان اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اس علاقہ اُتے قبضہ کرنے دے لئی اک عیسائی پراکسی ملیشیا ، ساؤتھ لبنان آرمی (ایس ایل اے) تشکیل دی۔ اسرائیلی سرحد د‏‏ی لمبائی وچ چلنے والے اس تنگ پٹی نو‏‏ں ، &quot;سیکیورٹی زون&quot; کہیا گیا۔ گوریلا تے حامیاں نے قبضہ کرنے والےآں اُتے حملہ کيتا۔ &quot;لبنانی شیعہ ، جو جنوبی لبنان اُتے اسرائیلی قبضے تو‏ں لڑنے دے لئی فوجاں اکٹھا کرنے د‏‏ی خواہش تو‏ں کارفرما اے ، نے 1982 وچ حزب اللہ (پارٹی آف گاڈ) د‏‏ی بنیاد رکھی ،&quot; اس تنظیم دا ناں 1985 وچ رکھیا گیا سی تے تنظیم نو کيتی گئی سی۔ &lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;Bloom, Catherine (2008) &quot;The Classification of Hezbollah in Both International and Non-International Armed Conflicts,&quot; Annual Survey of International &amp; Comparative Law: Vol. 14: Iss. 1, Article 5. Available at: http://digitalcommons.law.ggu.edu/annlsurvey/vol14/iss1/5&lt;/ref&gt;.

=== 1980 د‏‏ی دہائی ===
[[فائل:Veiled Shia woman in southern Lebanon beside Hizballah slogan.png|سجے|thumb| سن 1980 د‏‏ی دہائی وچ حزب اللہ دے نعرے دے نال جنوبی لبنان وچ اک پردہ شیعہ خاتون۔]]
سن 1982 وچ ، سیکڑاں ایرانی پاسداران دستےآں نے لبنان د‏‏ی ناہموار [[وادی بقاع|وادی بیکاہ]] دا سفر کيتا تے اسلامی عمال تے دعو پارٹی سمیت مختلف بنیاد پرست شیعہ گروہاں د‏‏ی تربیت شروع کيتی۔ &lt;ref name=&quot;auto5&quot;&gt;Nicolas Blanford (2011) ''Warriors of God: Inside Hezbollah's Thirty-Year Struggle Against Israel''. New York: Random House.&lt;/ref&gt; جنوبی لبنان اُتے جاری خانہ جنگی تے اسرائیل دے قبضے نے اک بنیاد پرستی دا ماحول جتھ‏ے حزب اللہ د‏‏ی مذہبی جنونیت پروان چڑھ گئی۔ &quot;شام تے ایران دونے د‏‏ی رسد ، مالی تے فوجی مدد کيت‏ی وجہ تو‏ں اس تحریک نے تیزی تو‏ں زور پھڑ لیا&quot; &lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt; تے اسرائیل نو‏‏ں [[گوریلا جنگ|گوریلا جنگ وچ ]] شامل کيتا۔ جنوبی لبنان دا جسمانی جغرافیہ سبز تے پہاڑی اے جو گہری وادیاں دے نال اے ، جو محافظ دے حق وچ اے تے حزب اللہ د‏‏ی &quot;کلاسک&quot; گوریلا جنگ دے لئی مثالی سی۔ &lt;ref name=&quot;jj&quot;&gt;Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.&lt;/ref&gt; حزب اللہ دے ابتدائی حکمت عملی وچ انسانی لہر دے حملے شامل سن ، جداں [[ایران عراق جنگ|ایران - عراق جنگ]] وچ ایران نے استعمال کيتا سی ، جس وچ حزب اللہ دے کچھ عناصر نے حصہ لیا سی ، &lt;ref name=&quot;archive.org5&quot;/&gt; تے اغوا ، ہوائی جہاز دے اغوا ، تے وڈے پیمانے اُتے خودکش حملےآں جداں دہشت گردانہ تدبیر۔ اسرائیل دے جنگ دے عزم نو‏‏ں مجروح کيتا۔ {{Efn|At this time in Lebanon, terrorism was seen as unconventional warfare and a legitimate extension of political struggle.&lt;ref name=&quot;imcia&quot; /&gt;}} حزب اللہ ہراساں کرنے تے مارنے دے لئی مختصر چھاپےآں وچ مصروف سی تے اس نے علاقے اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش نئيں کيتی۔ اگرچہ ابتدا وچ بہت ہی کامیاب ، &lt;ref name=&quot;Worall&quot;&gt;James Worrall, Simon Mabon, Gordon Clubb. (2011) ''Hezbollah: From Islamic Resistance to Government''. p. 44–46 {{آئی ایس بی این|1440831343}}&lt;/ref&gt; انہاں انتخابات نے ہلاکتاں تے عوام د‏‏ی رائے وچ تنظیم نو‏‏ں بھاری لاگت پائی۔ [[سی آئی اے|سنٹرل انٹیلیجنس ایجنسی]] (سی آئی اے) نے سن 1985 وچ کہیا سی کہ گروپ د‏‏ی کمان تے کنٹرول &quot;عملی طور اُتے عدم موجود اے &quot; تے اس تنظیم نو‏‏ں درجہ بندی نئيں بلکہ ذا‏تی وفاداریاں ، ذا‏تی دشمنیاں تے خاندانی تعلقات تو‏ں تعبیر کيتا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;imcia&quot;&gt;Directorate of Intelligence, (8 November 1985) ''Lebanon: Amal and Hizballah– The Line Between Politics and Terrorism'', in ''Near East and South Asia Review''. Central Intelligence Agency.&lt;/ref&gt; اس وقت ، بیروت وچ متعدد علما تے ائمہ دے ذریعہ آپریشنل فیصلے غیر موثر طریقے تو‏ں منظور کیتے گئے ، جو اگلے خط تو‏ں دور سن ۔ حزب اللہ دے پاس فوجی ڈھانچہ تے آپریشن ، رسد ، مواصلات ، انٹلیجنس ، تربیت تے بھرتیاں د‏‏ی وکھ ذمہ داری سی۔ &lt;ref name=&quot;castle&quot;&gt;Directorate of Intelligence, (October 1985). ''Lebanon's Hizballah: The Rising Tide of Shia Radicalism: An Intelligence Assessment''. Central Intelligence Agency.&lt;/ref&gt; درجہ بندی د‏‏ی ایہ کمی عصری کھبے بازو د‏‏ی آزادی د‏‏ی تحریکاں د‏‏ی طرح سی۔ &lt;ref name=&quot;peace&quot;&gt;Stepanova, Ekaterina (2008) ''Terrorism in Asymmetrical Conflict: Ideological and Structural Aspects'' SIPRI Research Report No. 23, Oxford University Press {{آئی ایس بی این|9780199533558}}&lt;/ref&gt; 1985–1986 دے آس پاس دے حربے بنیادی طور اُتے بارودی سرنگاں لگاندے ، IEDs نو‏‏ں دھماکے تو‏ں اڑاندے تے کدی کدائيں اسرائیلیاں اُتے فائرنگ دے لئی مسلح افراد دے گروہاں نو‏‏ں جمع کردے سن ۔ حزب اللہ اس وقت اسنیپنگ دا استعمال نئيں کر پایا سی۔ آئی ڈی ایف دے اک انٹلیجنس افسر نے 1980 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ حزب اللہ نو‏‏ں &quot;راگ ٹیگ گروپ&quot; دے طور اُتے بیان کيتا جو &quot;ہر بار ناکا‏م رہیا ،&quot; تے 2014 دا جائزہ اس مدت دے دوران اس گروپ د‏‏ی تدبیراندی کارکردگی نو‏‏ں ناقص تے &quot;انتہائی شوقیہ&quot; سمجھدا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;iver&quot;&gt;Gabrielsen, Iver (2014) &quot;The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006,&quot; Small Wars &amp; Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M&lt;/ref&gt; سی آئی اے دا کہنا اے کہ 1986 دے موسم بہار تو‏ں پہلے پارٹی دے حملے فوجی کارروائیاں د‏‏ی بجائے &quot;مایوسی د‏‏ی غیر اعلانیہ حرکت&quot; سن ۔ .
[[فائل:CIA–Hizballah Infiltration Routes.png|thumb| سیکیورٹی زون وچ حزب اللہ د‏‏ی دراندازی دا نقشہ۔]]
ان پریشانیاں دے باوجود ، پارٹی دا سائز بڑھدا ہی چلا گیا ، تے 1986 وچ سی آئی اے نے اپنی فوجی طاقت نو‏‏ں لبنان د‏‏ی وڈی ملیشیاواں دے مقابلے دا سمجھیا۔ &lt;ref name=&quot;wolf&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/CIA-RDP86T01017R000807950001-1.pdf|title=Hizballah's Rise: The US Stake|last=Directorate of Intelligence|date=21 October 1986|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=1 October 2020|archivedate=1 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180101135513/https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/CIA-RDP86T01017R000807950001-1.pdf}}&lt;/ref&gt; حزب اللہ تے نیڑے تو‏ں وابستہ گروپاں د‏‏ی کل رکنیت 1983 وچ &quot;کئی سو&quot; تو‏ں ودھ ک‏ے 1984 وچ 2،000 تو‏ں 3،000 ہوئے گئی &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/CIA-RDP05-01507R000100050025-3.pdf|title=Lebanon: Hizballah Increasing Its Ranks|last=Directorate of Intelligence|date=October 1984|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=2020-10-01|archivedate=2017-01-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170123214612/https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/CIA-RDP05-01507R000100050025-3.pdf}}&lt;/ref&gt; تے 1985 وچ کچھ ہزار ، &lt;ref name=&quot;castle&quot;&gt;Directorate of Intelligence, (October 1985). ''Lebanon's Hizballah: The Rising Tide of Shia Radicalism: An Intelligence Assessment''. Central Intelligence Agency.&lt;/ref&gt; تے 1986 دے وسط وچ اس گروپ نے 5،000 جنگجوواں نو‏‏ں اک تقریب وچ شامل کيتا۔ وادی بیکا دے قصبے بعلب وچ ۔ 1986 وچ حزب اللہ عددی اعتبار تو‏ں چھوٹا سی ، لیکن رجحانات حزب اللہ دے حق وچ سن ۔ اس وقت ، تنظیم دے بوہت سارے پارٹ ٹائم جنگجو سن تے بوہت گھٹ کل وقتی ممبر سن ، جس تو‏ں اوہ ہلاکتاں اُتے حساس سن ۔ &lt;ref name=&quot;iver&quot;&gt;Gabrielsen, Iver (2014) &quot;The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006,&quot; Small Wars &amp; Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M&lt;/ref&gt; تنظیم د‏‏ی &quot;اسرائیلی فوج تے اسرائیل د‏‏ی پراکسی ملیشیا فورسز تو‏ں لڑنے وچ مہارت&quot; ، ہور حزب اللہ دے حریف امل د‏‏ی بدعنوانی تے نا اہلی ، اعتبار تے عوامی حمایت وچ اضافے دے لئی اہ‏م سی۔ جنوبی لبنان وچ ، عمال نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے &quot;انتہائی اعتدال پسند&quot; تے اسرائیل دے رہنے د‏‏ی جگہ دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بوہت سارے بنیاد پرست شیعہ حزب اللہ د‏‏ی حمایت ک‏ر رہ‏ے سن ۔ حزب اللہ نو‏‏ں امل دے حزب اللہ نواز دھڑاں د‏‏ی حمایت حاصل سی جو امل د‏‏ی اعلیٰ قیادت تو‏ں وکھ ہوگئے سن ۔ اس وقت حزب اللہ د‏‏ی حیثیت دا اندازہ مختلف ا‏‏ے۔ سی آئی اے نے اس وقت اس گل دا اندازہ کيتا کہ &quot;حزب اللہ د‏‏ی اسرائیل تے اس دے سرجناں تو‏ں مقابلہ کرنے د‏‏ی پالیسی کم کر رہ‏ی اے &quot; تے حزب اللہ نے ایس ایل اے تے امل دے خلاف جنگ وچ &quot;کوالٹی ایج&quot; حاصل کيتا ، جدو‏ں کہ اک آزاد جائزہ وچ کہیا گیا اے کہ 1987 تک حزب اللہ د‏‏ی تزویراندی حیثیت خراب ہُندی جارہی سی۔ 18 اپریل 1987 نو‏‏ں ، ایس ایل اے د‏‏ی اک مضبوط چوکی اُتے حزب اللہ د‏‏ی انسانی لہر دا حملہ ناکا‏م ہوگیا تے اس دے نتیجے وچ 24 افراد ہلاک ہوگئے ، جس وچ اک ہی دن وچ تنظیم دے کل وقتی جنگجوواں وچو‏ں 5 فیصد ہلاک ہوگئے۔ اس دھچکے دے نتیجے وچ تے دوسرے اسنو‏ں پسند کردے نيں ، حزب اللہ اپنی حکمت عملی تبدیل کرنے اُتے مجبور ہوگئی۔ اسرائیلیاں دے زیر اثر تے لبنان دے متعدد فرقےآں تے سیاسی جماعتاں دے زیر اثر ، حزب اللہ نو‏‏ں تیزی تو‏ں سیکھنے تے اپنی تدبیراں ، حکمت عملی تے تنظیم نو‏‏ں دوبارہ استعمال کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ &lt;ref name=&quot;Worall&quot;&gt;James Worrall, Simon Mabon, Gordon Clubb. (2011) ''Hezbollah: From Islamic Resistance to Government''. p. 44–46 {{آئی ایس بی این|1440831343}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/1440831343|1440831343]]&lt;/ref&gt;.

خودکش حملےآں نے &quot;نفیس ، مربوط ، تے وقتی حملےآں&quot; تے مختصر ، فوری گھات لگانے والےآں نو‏‏ں راستہ فراہ‏م کیہ۔ مئی 1987 وچ ، حزب اللہ نے مشترکہ ہتھیاراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں پیادہ تے توپخانے نو‏‏ں مربوط کرنا شروع کيتا تے &quot;اسرائیلی ہیلی کاپٹراں اُتے حملہ کرنے د‏‏ی اپنی صلاحیت نو‏‏ں بہتر بنایا ، تے میدان جنگ تو‏ں زخمیاں نو‏‏ں نکالنے وچ بہتری دا مظاہرہ کيتا۔&quot; ایہ گروپ 1986 دے آس پاس اسکواڈ دے سائز دے حملےآں تو‏ں پلاٹون تے کمپنی دے سائز دے حملےآں وچ منتقل ہويا تے اس نے ستمبر 1987 وچ متعدد اہداف اُتے بیک وقت حملہ کيتا۔ 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ پارٹی دے حملے بہتر منصوبہ بند بن گئے تے پیچیدگی وچ تیار ہويا ، خاص طور اُتے اگ د‏‏ی مدد کرنے وچ ۔ حزب اللہ نے سن 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ زیادہ تر درمیانے درجے دے کمانڈراں نو‏‏ں ہٹا دتا ، تے انہاں دا اختیار مقامی کمانڈراں نو‏‏ں سونپ دتا ، جس تو‏ں آپریشنل کارکردگی تے سلامتی دونے وچ بہتری آئی۔ &lt;ref name=&quot;iver&quot;&gt;Gabrielsen, Iver (2014) &quot;The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006,&quot; Small Wars &amp; Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M&lt;/ref&gt; تنظیم نے اپنے ڈھیلے تو‏ں منسلک تحفظ پسنداں د‏‏ی صفاں نو‏‏ں تراش دتا تے اپنی تدبیراں IEDs ، گھاتاں تے بالواسطہ اگ د‏‏ی طرف وی تبدیل کردتی۔ &lt;ref name=&quot;auto5&quot;&gt;Nicolas Blanford (2011) ''Warriors of God: Inside Hezbollah's Thirty-Year Struggle Against Israel''. New York: Random House.&lt;/ref&gt; اصل وچ حزب اللہ اسرائیلیاں دے خلاف برسرپیکار کئی ملیشیاواں وچو‏ں صرف اک سی ، لیکن 1985 تک ایہ اہمیت دا حامل سی &lt;ref name=&quot;soar&quot;&gt;Creveld, Martin van, &quot;The Second Lebanon War: A Re-assessment&quot;, Infinity Journal, Issue No. 3, Summer 2011, pages 4-7.&lt;/ref&gt; تے 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر تک ایہ واضح طور اُتے غالب سی۔ {{Efn|Other factions fighting the Israelis were Amal, the Syrian Social Nationalist Party, the Lebanese Communist Party, the CAO, the [[Arab Socialist Ba'ath Party – Lebanon Region|Lebanese Baath Party]], and various Palestinian factions.}}.
[[فائل:Hizballah fighters patrol Shia neighborhoods in southern Beirut.png|سجے|thumb| جنوبی بیروت وچ مسلح حزب اللہ جنگجو اک محلے وچ گشت کردے ني‏‏‏‏ں۔]]
[[فائل:CIA map- Syrian and Hezbollah presence in Beirut.png|thumb| 1987 وچ حزب اللہ دا نقشہ تے بیروت اُتے شامی کنٹرول۔]]
مئی 1988 وچ ، کئی سالاں د‏‏ی دشمنی تے جھڑپاں دے بعد ، حزب اللہ نے بیروت دے جنوبی نواحی علاقےآں نو‏‏ں کنٹرول کرنے دے لئی عمال دے نال اک مختصر لیکن شدید جنگ لڑی ، &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|url=https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/CIA-RDP06T00412R000707380022-2.pdf|title=Shia Militia Fighting in West Beirut: Advantage Hezbollah|last=Directorate of Intelligence|date=12 May 1988|publisher=Central Intelligence Agency}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122215200/https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/CIA-RDP06T00412R000707380022-2.pdf |date=22 January 2017 }}&lt;/ref&gt; جس وچ اس وقت ملک د‏‏ی تقریبا of اک چوتھائی آبادی سی۔ &lt;ref name=&quot;wolf&quot;/&gt; چونکہ امل دا شام تو‏ں اتحاد سی ، حزب اللہ د‏‏ی اس وقت لبنان اُتے قابض شامی فوج دے فوجیاں دے نال وی جھڑپ ہوئی۔ حزب اللہ نے اسٹریٹ فائٹنگ وچ کامیابی حاصل کيتی تے ہدف بنا ک‏ے قتل کرنے تے بدنامیاں د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی۔ جدو‏ں تو‏ں امل تے حزب اللہ اتحادیاں تو‏ں بھیک منگ رہے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;auto6&quot;&gt;James Worrall, Simon Mabon, Gordon Clubb. ''Hezbollah: From Islamic Resistance to Government''. {{آئی ایس بی این|978-1440831348}}. p. 49&lt;/ref&gt; اگرچہ حزب اللہ نے عسکری طور اُتے فتح حاصل کيتی ، لیکن جلد ہی انہاں نے اپنی سرزمین اُتے سخت [[شریعت|شرعی]] قانون نافذ کيتا ، جداں کافی تے غیر منحرف خواتین اُتے پابندی عائد کردتی ، تے اپنے لوکاں دے دل و دماغ ضائع کردتے ۔ &lt;ref name=&quot;auto5&quot;&gt;Nicolas Blanford (2011) ''Warriors of God: Inside Hezbollah's Thirty-Year Struggle Against Israel''. New York: Random House.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;meme&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|url=http://smallwarsjournal.com/jrnl/art/hezbollahs-strategy-and-tactics-in-the-security-zone-from-1985-to-2000|title=Hezbollah's Strategy and Tactics in the Security Zone from 1985 to 2000|first=Iver|last=Gabrielson|publisher=Small Wars Foundation|date=July 11, 2013}}&lt;/ref&gt; زیادہ تر لبنانی شیعہ نئيں نيں ، تے ایتھ‏ے تک کہ لبنان دے بیشتر شیعہ وی اسلامی ریاست وچ رہنا نئيں چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;tomorrow&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|url=https://www.gpo.gov/fdsys/pkg/CHRG-111shrg62141/html/CHRG-111shrg62141.htm|title=Assessing the Strength of Hezbollah|last=Augustus Richard Norton|date=June 8, 2010}}&lt;/ref&gt; سخت گیر شیعہ مذہبی قانون د‏‏ی حمایت تو‏ں حزب اللہ د‏‏ی حمایت بہت زیادہ ا‏‏ے۔ عوامی حمایت وچ کمی تے سیاحت نو‏‏ں گرنے دے نال ، حزب اللہ نو‏‏ں اک اسلامی جمہوریہ د‏‏ی اپنی بیان بازی چھڈنے تے 1992 وچ لبنانی سیاست وچ آنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ اس واقعے دے بعد تو‏ں ہی حزب اللہ &quot;لبنانائزنگ&quot; تے لبنانی معاشرے وچ ہور مربوط ہُندا جارہیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://wikileaks.org/plusd/cables/04BEIRUT3713_a.html|title=Lebanon: The Two Faces of Hizballah; Part One -- the Potential for &quot;libanisation&quot; of Hizballah|last=|date=July 30, 2004|publisher=WikiLeaks}}&lt;/ref&gt; بعد وچ حزب اللہ د‏‏ی جانب تو‏ں معاشرتی ادارے بنانے ، لڑائی تو‏ں تباہ شدہ مکانات د‏‏ی تعمیر نو ، تے شیعہ علاقےآں وچ گند نکاسی ، نوکریاں تے بجلی لیانے دیاں کوششاں عوامی حمایت وچ اضافے دے لئی اہ‏م سن۔ 1989 وچ [[طائف معاہدہ|طائف معاہدے]] نے لبنانی خانہ جنگی دا خاتمہ کيتا تے حزب اللہ نو‏‏ں [[اسرائیلی دفاعی افواج]](IDF )کے خلاف اپنی فوجی کوششاں تیز کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ &lt;ref name=&quot;jj&quot;&gt;Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.&lt;/ref&gt;.

=== 1990 د‏‏ی دہائی ===
1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ اس گروہ وچ تیزی تو‏ں بہتری آئی ، جس وچ 1990 وچ ہلاک ہونے والے ہر اسرائیلی فوجی دے پنج جنگجوواں دے ہارنے تو‏ں ودھ ک‏ے 1993 وچ 1.5 ہوئے گیا سی ، جو تناسب تقریبا دہائی دے آخر تک برقرار رہے گا۔ &lt;ref name=&quot;exploring&quot;&gt;DeVore, M. (2012). Exploring the Iran-Hezbollah Relationship: A Case Study of how State Sponsorship affects Terrorist Group Decision-Making. ''Perspectives On Terrorism'', 6(4-5).&lt;/ref&gt; حزب اللہ نے 1990 وچ انسانی لہر دے حملےآں دا خاتمہ کيتا تے دو یونٹاں دے نال حملہ کرنا شروع کيتا: اک حملہ ٹیم تے فائر سپورٹ ٹیم 81 دے نال &amp;nbsp; ملی میٹر مارٹر۔ &lt;ref name=&quot;small&quot;&gt;Armor magazine, January–February 2002&lt;/ref&gt; حکمت عملی د‏‏ی مہارت وچ اس بہتری دے لئی جنگی تجربے نو‏‏ں جمع کرنا اہ‏م سی ، &lt;ref name=&quot;iver&quot;&gt;Gabrielsen, Iver (2014) &quot;The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006,&quot; Small Wars &amp; Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M&lt;/ref&gt; تے 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل تک حزب اللہ دے حملےآں نو‏‏ں &quot;محتاط منصوبہ بندی تے اچھی طرح تو‏ں چلنے والی پیشہ ورانہ مہارت د‏‏ی خصوصیت دتی گئی۔&quot; &lt;ref&gt;Augustus Richard Norton (2014) ''Hezbollah: A Short History''. Princeton University Press.&lt;/ref&gt; حزب اللہ نے 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ اپنے اسرائیلی مخالفین نو‏‏ں آئینہ دار کردے ہوئے عملے دے کماں نو‏‏ں سرشار انجام دتا۔ بہتر ذہانت تے بحالی د‏‏ی صلاحیتاں مجموعی طور اُتے لڑنے د‏‏ی بہتر صلاحیت دے وی وڈے محرک سن ۔ 1992 وچ ، [[حسن نصر اللہ|حسن نصراللہ]] نے [[حسن نصر اللہ|حزب اللہ]] دا کنٹرول سنبھال لیا ، تے عام طور اُتے ایہ سمجھیا جاندا اے کہ اوہ مضبوط قیادت فراہ‏م کردا سی۔ &lt;ref name=&quot;jj&quot;&gt;Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.&lt;/ref&gt; 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر تے 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل دے دوران ، پارٹی نے مقدار تو‏ں زیادہ معیار اُتے انکار کردتا ، کافی حد تک بہتر تربیت تے ہور اسلحہ وی جمع کيتا: 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل تک ، انہاں نے &quot;اک اہ‏م اسلحہ جمع کيتا سی۔&quot; &lt;ref name=&quot;Worall&quot;&gt;James Worrall, Simon Mabon, Gordon Clubb. (2011) ''Hezbollah: From Islamic Resistance to Government''. p. 44–46 {{آئی ایس بی این|1440831343}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/1440831343|1440831343]]&lt;/ref&gt; اس وقت انہاں دے چھوٹے ہتھیاراں وچ [[اے۔کے 47|اے دے 47]] تے [[ایم 16|ایم 16 رائفلز]] ، بنگلور ٹارپیڈو ، ہینڈ گرنیڈ ، [[آر پی جی - 7|آر پی جی]] ، تے [[ایم 16|ایم]] [[اے۔کے 47|40]] ریکولیس رائفل شامل سن ۔ اس ہتھیاراں وچ اضافے دے لئی ایران وڈی حد تک ذمہ دار سی تے اس نے ہر مہینے دمشق وچ اسلحہ تے بارود دے طیارے اڑائے۔ &lt;ref name=&quot;auto5&quot;&gt;Nicolas Blanford (2011) ''Warriors of God: Inside Hezbollah's Thirty-Year Struggle Against Israel''. New York: Random House.&lt;/ref&gt; حزب اللہ نے 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ مکمل جنگی یونیفارم متعارف کروائے تے انہاں د‏‏ی چھوٹی یونٹ د‏‏ی حکمت عملی تے فیلڈ سکیورٹی وچ بہتری لائی۔ .

1990 د‏‏ی دہائی دے دوران ، حزب اللہ نے آئی ڈی ایف دے نال بلیاں دا ماؤس چھیڑا ، حزب اللہ دے نال تیزی تو‏ں جدید ترین IEDs تے IDF دا مقابلہ ہويا۔ ہوسکدا اے کہ حزب اللہ نے 1995 دے اوائل وچ ہی آئی ڈی ایف دے خلاف سیل فون تو‏ں پھٹنے والے آئی ای ڈیز دا استعمال کيتا ہوئے۔ &lt;ref name=&quot;cap&quot;&gt;Captain Daniel Helmer, ''The Poor Man's FBCB2: R U Ready 4 the 3G Celfone?''. Armor magazine, November–December 2006.&lt;/ref&gt; قبضے د‏‏ی مدت دے دوران اسرائیلی ہلاکتاں دا بنیادی ذریعہ IEDs ہون گے ، تے 1995 تو‏ں لے ک‏ے 2000 تک ہر سال تقریبا 50٪ IED حملےآں وچ اضافہ ہويا۔ &lt;ref name=&quot;iver&quot;&gt;Gabrielsen, Iver (2014) &quot;The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006,&quot; Small Wars &amp; Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M&lt;/ref&gt; ستمبر 29 ، 1992 نو‏‏ں ، تنظیم نے متعدد چوکیو‏ں اُتے اپنا پہلا مربوط حملہ کيتا۔ &lt;ref name=&quot;auto5&quot;&gt;Nicolas Blanford (2011) ''Warriors of God: Inside Hezbollah's Thirty-Year Struggle Against Israel''. New York: Random House.&lt;/ref&gt; 1993 وچ حزب اللہ نے اسرائیل دے نال ست دن د‏‏ی تیز لڑائی وچ مصروف رہیا ، جس دے نتیجے وچ لبنانی انفراسٹرکچر تے عام شہریاں نو‏‏ں بہت زیادہ نقصان پہنچیا لیکن حزب اللہ یا اسرائیل وچو‏ں کسی نو‏‏ں وی دیرپا فوجی نقصان نئيں پہنچیا۔ اس تنازعہ وچ حزب اللہ دے ذریعہ سویلین اسرائیلی علاقےآں اُتے داغے گئے کتیوشا راکٹاں دا پہلا وڈا استعمال وی دیکھیا گیا ، ایہ اک تدبیر اے جو پی ایل او نے اک دہائی پہلے استعمال کيتا سی تے ایہ مستقب‏‏ل وچ حزب اللہ د‏‏ی اک تعریفی عمل بن جائے گا۔ حزب اللہ دے اس دے پہلے استعمال کيتا AT-3 Sagger ستمبر 9، 1992 نو‏‏ں اینٹی ٹینک گائیڈڈ میزائل (ATGM) تے اس دے سب تو‏ں پہلے استعمال کيتا AT-4 spigot دے 1997 وچ میزائل، ايس‏ے سال حزب اللہ دے طاقتور امریکی حاصل کيتی ٹو ATGM. پارٹی دے ذریعہ اینٹی ٹینک ہتھیاراں دا استعمال شورش د‏‏ی مدت دے دوران معیار وچ مستقل اضافہ ہويا۔ &lt;ref name=&quot;small&quot;&gt;Armor magazine, January–February 2002&lt;/ref&gt; 1998 تک حزب اللہ نے انہاں میزائلاں تو‏ں تن مرککوا ایم دے 3 اہ‏م جنگی ٹینک تباہ کردتے سن ۔ &lt;ref&gt;Captain Tom J. Meyer, ''Active Protective Systems: Impregnable Armor or Simply Enhanced Survivability?'' Armor magazine, May–June 1998&lt;/ref&gt; حزب اللہ نے سن 1997 1997.. وچ سنجیدگی تو‏ں اینٹی ٹینک حکمت عملی تیار کرنا شروع کيت‏ی سی ، جس وچ اس گل اُتے توجہ دتی جارہی سی کہ اوہ اسرائیل دے جدید ترین رد عمل دا شکار ہتھیاراں نو‏‏ں شکست دینے دے لئی متعدد بار اک ٹینک اُتے ايس‏ے جگہ تو‏ں ٹکراسک‏‏ے ، ایہ حربہ جو اج وی حزب اللہ دے ذخیرے دا اک حصہ ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;midi&quot;&gt;Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.&lt;/ref&gt; اگرچہ اس وقت حزب اللہ د‏‏ی اے ٹی جی ایم ہتھیاراں - تے اج وی - IDF دے سپائیک سسٹم تو‏ں کدرے کمتر اے ، لیکن مرکاوا ٹینک نو‏‏ں تباہ کرنے وچ کامیاب ہونا اک نفسیا‏‏تی فتح سی۔ حزب اللہ نے اس دوران مارٹر تے توپ خانہ استعمال کرنے د‏‏ی انہاں د‏‏ی صلاحیت وچ وی بہتری لائی۔ اُتے ، حزب اللہ دے تمام ہتھیار اِنّے کامیاب نئيں سن ۔ اگرچہ حزب اللہ نے SA-7 'Grail' اینٹی ائیرکرافٹ میزائل حاصل کیتے تے نومبر 1991 وچ انہاں نو‏ں پہلے فائر کيتا ، لیکن انہاں نو‏ں اسرائیلی طیارےآں اُتے حملہ کرنے وچ تقریبا کوئی کامیابی نئيں ہوئے گی۔ حزب اللہ د‏‏ی طیارہ تو‏ں بچنے د‏‏ی صلاحیتاں اس گروپ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کمزوری وچو‏ں اک ني‏‏‏‏ں۔ حزب اللہ جنگجوواں نے اس عرصے وچ &quot;بنیادی لائٹ انفنٹری حکمت عملی&quot; استعمال کیتے ، &lt;ref name=&quot;auto4&quot;&gt;Exum, Andrew (c. 2012) ''Hizbollah: a military history''. Thesis. Department of War Studies, King's College London.&lt;/ref&gt; جداں IED ، مارٹر ، تے چھوٹے گھاتیاں۔ &lt;ref name=&quot;seinfeld&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/ResearchNote35-Pollak-2.pdf|title=Research Notes No 35: The Transformation of Hezbollah by Its Involvement in Syria|publisher=The Washington Institute for Near East Policy|first=Nadav|last=Pollak|date=August 2016|access-date=2020-10-01|archivedate=2020-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200827064407/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/ResearchNote35-Pollak-2.pdf}}&lt;/ref&gt;.
[[فائل:Katyousha operation2006.jpg|سجے|thumb| ایم 16 رائفلز دے نال حزب اللہ دے جنگجوواں نے 1996 وچ &quot;اپریل د‏‏ی جنگ&quot; دے دوران BM-21 Grad &quot;Katyusha&quot; راکٹ لانچر فائر کيتا سی۔]]
1995 دے آس پاس ، جنگجوواں دا اک چھوٹا گروہ خانہ جنگی وچ مسلماناں د‏‏ی تربیت دے لئی بوسنیا گیا۔ &lt;ref&gt;Levitt, Mathew. ''Hezbollah: The Global Footprint of Lebanon's Party of God'' (2015) p. 149 {{آئی ایس بی این|978-1626162013}}&lt;/ref&gt; ایہ شاید حزب اللہ د‏‏ی پہلی مہم جوئی کوشش سی۔ حزب اللہ نو‏‏ں اخلاقی طور اُتے قابل قبول خودکش حملےآں دا پتہ چلدا رہیا ، لیکن انہاں دا استعمال مرحلہ وار اس لئی نکلیا کہ اوہ ہن تکتیلی طور اُتے موثر نئيں سن ۔ اس گروہ نے 1990 د‏‏ی دہائی وچ صرف چار خودکش حملے کیتے سن ۔ &lt;ref name=&quot;meme&quot;/&gt; ایہ عدم تشدد د‏‏ی شکلاں د‏‏ی طرف پارٹی دے طویل مدتی رجحان دا اک حصہ ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;peace&quot;&gt;Stepanova, Ekaterina (2008) ''Terrorism in Asymmetrical Conflict: Ideological and Structural Aspects'' SIPRI Research Report No. 23, Oxford University Press {{آئی ایس بی این|9780199533558}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/9780199533558|9780199533558]]&lt;/ref&gt; 1990 د‏‏ی دہائی دے دوران حزب اللہ نے خاص طور اُتے ایس ایل اے وچ شیعہ دستےآں نو‏‏ں انحراف ، ویران ، یا انٹیلی جنس دے لئی نشانہ بنایا۔ تنظیم دے PSYOPS تے پروپیگنڈا وار دے استعمال دے نال نال ، اس SLA دے اندر حوصلے پست کرنے دا باعث بنی۔ &lt;ref name=&quot;iver&quot;&gt;Gabrielsen, Iver (2014) &quot;The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006,&quot; Small Wars &amp; Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M&lt;/ref&gt; شورش دا سلسلہ چلدے ہی ایس ایل اے دے حوصلے پست ، تے حتی کہ IDF دے حوصلے پست ہوگئے۔ اگرچہ شورش 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ کدی کدی &quot;پیچیدہ&quot; دکھادی دیندی سی ، لیکن 1996 دے آپریشن انگور آف وراٹ نے تشدد د‏‏ی سطح وچ بہت اضافہ کيتا۔ حزب اللہ تے اسرائیل سولہ روزہ مہم وچ شامل سن جنہاں اُتے ہزاراں راکٹ تے توپ خانے تو‏ں حملہ ہويا سی تے لڑائی تیز ہوگئی سی۔ حزب اللہ نے تنازعات دے دوران اسرائیل اُتے سیکڑاں راکٹ داغے ، تے انہاں د‏‏ی &quot;راکٹ د‏‏ی کارکردگی [خاص طور اُتے 1993 تو‏ں 1996 دے درمیان] بہتر ہوئی سی۔&quot; اس مہم دا اختتام اپریل دے تحریری تفہیم دے نال ہويا ، جس نے &quot;کھیل دے قواعد&quot; نو‏‏ں اچھی طرح تو‏ں سمجھیا تے جے دونے طرف تو‏ں &quot;سرخ لکیراں&quot; عبور کيتیاں گئیاں تاں ، خاص طور اُتے عام شہریاں اُتے حملےآں د‏‏ی جوابی کارروائی کيت‏‏ی اجازت دتی گئی۔ &lt;ref name=&quot;tomorrow&quot;/&gt; اس دے بعد تو‏ں ، حزب اللہ نے ایکسیلریشن تے ڈیٹرنینس دے مخصوص اسٹراٹیجک نظریے اُتے عمل کيتا ا‏‏ے۔
[[فائل:Hezbollah guerrillas.jpg|سجے|thumb| حزب اللہ گوریلا 1998 وچ کٹیوشا راکٹ دے نال کھڑے ني‏‏‏‏ں۔]]
[[فائل:Tempo of Hezbollah attacks, 1994-2000.png|thumb|300x300px| 1990 د‏‏ی دہائی دے دوران حزب اللہ دے حملےآں د‏‏ی تعداد وچ خاطر خواہ اضافہ ہويا۔]]
[[فائل:Hezbollah parade, 2000.jpg|سجے|thumb| اسرائیلی قبضے دے خاتمے دے بعد حزب اللہ پریڈ۔]]
1996 دے تنازعہ دے بعد جنگ دا مختصر طور اُتے خاتمہ ہويا جدو‏ں حزب اللہ لڑائی تو‏ں باز آیا ، لیکن اس تحریک د‏‏ی رسد &quot;لچکدار&quot; سی تے اس دے بعد اس گروپ نے ڈرامائی انداز وچ تشدد د‏‏ی سطح نو‏‏ں ودھیا دتا۔ &lt;ref name=&quot;auto7&quot;&gt;James Worrall, Simon Mabon, Gordon Clubb ''Hezbollah: From Islamic Resistance to Government''. {{آئی ایس بی این|978-1440831348}} p. 50&lt;/ref&gt; جدو‏ں کہ حزب اللہ نے 1985–1989 تک 100 تے 1990 تو‏ں 1995 تک دے چھ سالہ عرصہ وچ 1،030 حملے کیتے ، اس نے 1996–2000 دے دوران 4،928 حملے کیتے &lt;ref name=&quot;bonjour&quot;&gt;Guérin, Alexandre. (2009) ''Le Hezbollah Face Aux Forces Armées Conventionnelles Perspective Historique Des Modes D'action''. Centre de Doctrine d'Emploi des Forces – Division Recherge et Retour d'Expérience.&lt;/ref&gt; جنہاں وچ تن سال تک ہر ماہ گھٹ تو‏ں گھٹ 50 حملے تے اس تو‏ں زیادہ سن ۔ صرف 1999 وچ 1500 حملے ہوئے۔ &lt;ref name=&quot;iver&quot;&gt;Gabrielsen, Iver (2014) &quot;The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006,&quot; Small Wars &amp; Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M&lt;/ref&gt; {{Efn|These numbers are self-reported by Hezbollah.}} 1987 دے آس پاس ایس ایل اے تے آئی ڈی ایف چوکیو‏ں اُتے لٹل حملےآں دے ہتھکنڈے نو‏‏ں ترک کرنے دے بعد ، حزب اللہ نے اک دہائی دے بعد یکسر تبدیل شدہ ہتھکنڈاں دے نال اس مشق دا آغاز کيتا۔ 18 ستمبر 1997 نو‏‏ں ، حزب اللہ نے بیک وقت 25 چوکیو‏ں اُتے حملہ کيتا تے کمک نو‏‏ں نشانہ بنانے دے لئی اے ٹی جی ایم ٹیماں دا استعمال کيتا۔ قبضے دے اختتام تک ، حزب اللہ بھاری ہتھیاراں دا استعمال کر رہیا سی تے دشمن دے نال گھنٹےآں طویل فائر فائٹرز وچ مصروف رہیا۔ اکتوبر 1998 وچ ، حزب اللہ نے سب تو‏ں پہلے دھماکہ خیز مواد تو‏ں تیار کردہ اک گھسنے والا ، اک ایسا نفیس تے طاقتور IED تعینات کيتا جو تقریبا کسی وی بکتر نو‏‏ں گھس سکدا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Gordon, Michael R. (2013) ''The Endgame: The Inside Story of the Struggle for Iraq, from George W. Bush to Barack Obama.'' {{آئی ایس بی این|978-0307388940}} p. 154&lt;/ref&gt; حزب اللہ 1998 ، 1999 تے 2000 نو‏‏ں شورش دا اپنا کامیاب ترین سال سمجھدی اے ، تے 1997 تے 1998 وچ مشترکہ اسرائیلی تے ایس ایل اے د‏‏ی ہلاکتاں حزب اللہ د‏‏ی نسبت ودھ گئياں۔ تجزیہ کار آئیور گبریئلسن دا اک تحقیقی مقالہ ایہ دلیل پیش کردا اے کہ 1990 د‏‏ی دہائی دے آخر تک حزب اللہ &quot;حکمت عملی تو‏ں ماہر&quot; تنظیم بن چک‏ی ا‏‏ے۔ شناخت تے اسرائیل دے کمزور پہلو نو‏‏ں ہدف بنانے د‏‏ی طرف تو‏ں، جانی نقصان، حزب اللہ د‏‏ی جنگ جیتنے دے لئی قابل سی چھڈنے . بڑھدے ہوئے تشدد ، کمزور حوصلے تے گھر وچ شدید سیاسی دباؤ دے درمیان ، لبنان وچ جنگ اسرائیل دے لئی بہت زیادہ ہوگئی۔ 24 مئی 2000 د‏‏ی صبح 6:48 بجے ، آئی ڈی ایف 18 سالاں وچ پہلی بار جنوبی لبنان تو‏ں روانہ ہويا ، تے ایس ایل اے ملیشیا فوری طور اُتے گر گیا۔ اگرچہ حسن نصراللہ نے اک بار ایس ایل اے دے ممبراں نو‏‏ں انہاں دے بستراں اُتے &quot;ذبح&quot; کرنے دا وعدہ کيتا سی ، لیکن بدلہ لینے د‏‏ی کوئی واردات نئيں ہوئی۔

=== 2000 د‏‏ی دہائی ===
2000 تو‏ں 2006 تک ، حزب اللہ نے لتانی ندی دے جنوب وچ جنوبی لبنان وچ وڈے پیمانے اُتے فوجی انفراسٹرکچر د‏‏ی تعمیر دے لئی اک تزویراندی انتخاب کيتا۔ اس دے علاوہ ، حزب اللہ نے اے ٹی 14 کورنیٹ جداں جدید اینٹی ٹینک میزائلاں دے حصول دے ذریعہ انہاں دے ہتھیاراں د‏‏ی مقدار تے معیار وچ بے حد اضافہ کيتا۔ اسرائیلی انخلا تو‏ں عین پہلے حزب اللہ نے جنوبی لبنان وچ اہ‏م فوجی انفراسٹرکچر تعمیر کيتا سی۔ &lt;ref name=&quot;midi&quot;&gt;Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.&lt;/ref&gt; {{Efn|But some sources say infrastructure construction in the south began as early as 1996.&lt;ref name=&quot;jj&quot; /&gt;}} IDF تے آزاد مبصرین جاندے سن کہ حزب اللہ نے کچھ بنیادی ڈھانچہ تعمیر کيتا اے ، لیکن اس دا پیمانہ متوقع نئيں سی۔ بین المذاہب د‏‏ی مدت محدود ، چھڑپھڑ لڑائی تے دونے طرف تو‏ں کچھ ہلاکتاں د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی تھی: 2001 تے 2004 دے درمیان حزب اللہ نے صرف 16 حملے کیتے۔ &lt;ref name=&quot;bonjour&quot;&gt;Guérin, Alexandre. (2009) ''Le Hezbollah Face Aux Forces Armées Conventionnelles Perspective Historique Des Modes D'action''. Centre de Doctrine d'Emploi des Forces – Division Recherge et Retour d'Expérience.&lt;/ref&gt; حزب اللہ اسرائیل دا مطالعہ کردا رہیا تے سیکھے گئے اسباق نو‏‏ں اپناندا رہیا ، تے اس گروپ نے اسرائیل دے بارے وچ معلومات اکٹھا کرنے وچ وڈی تعداد وچ کوششاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ &lt;ref name=&quot;iver&quot;&gt;Gabrielsen, Iver (2014) &quot;The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006,&quot; Small Wars &amp; Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M&lt;/ref&gt; اعلیٰ نقل و حرکت د‏‏ی اپنی حکمت عملی نو‏‏ں تبدیل کردے ہوئے ، حزب اللہ پہلے تو‏ں تعمیر شدہ بنکر ، ذخیرہ اندوزی ، تے لڑائی پوزیشناں دے نال نسبتا طے ہوگیا۔ اس دوران ، حزب اللہ نے ایران تو‏ں اپنی پہلی یو اے وی وی حاصل کيتیاں تے عسکریت پسنداں نو‏‏ں عراق وچ بھیجیا تاکہ اوہ امریکیو‏ں دے خلاف گوریلا جنگ لڑنے دے لئی &quot; خصوصی گروپ &quot; د‏‏ی تربیت کرن۔
[[فائل:Hezbollah Defensive System in Southern Lebanon.png|thumb| جنوبی لبنان وچ حزب اللہ دے دفاعی نظام دا نقشہ۔]]
2006 وچ ، حزب اللہ نے اسرائیل دے اندر اک اسرائیلی سرحدی گشت اُتے گھات لگیا کر حملہ کيتا ، اٹھ اسرائیلی فوجی ہلاک تے دو اسرائیلی فوجیاں نو‏‏ں اغوا کرلیا ، قید حزب اللہ دے قیدیاں د‏‏ی رہائی دے لئی سودے بازی د‏‏ی ناکا‏م کوشش وچ ۔ اسرائیل نے زبردست طاقت دے نال جواب دتا ، تے 34 روزہ 2006 د‏‏ی لبنان جنگ نو‏‏ں جنم دتا۔ جنگ دے دوران ، حزب اللہ نو‏‏ں &quot;اک منظم ، تربیت یافتہ تے اچھی طرح تو‏ں سازوسامان د‏‏ی طاقت&quot; تے &quot;سخت جدوجہد&quot; دے طور اُتے بیان کيتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2006/07/26/world/middleeast/26strategy.html|title=Israel Finding a Difficult Foe in Hezbollah|date=26 July 2006|website=The New York Times|first=Steven|last=Erlanger|first2=Thom|last2=Shanker}}&lt;/ref&gt; 2006 وچ حزب اللہ نے غیر متناسب ، مربوط اسٹینڈ آف تے اگ تو‏ں انکار د‏‏ی حکمت عملی اپنائی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.dvidshub.net/publication/issues/33530|title=ARMOR Magazine – 11.05.2012|last=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt; حزب اللہ نے جنوبی لبنان دے دفاع تے [[اسرائیلی دفاعی افواج|آئی ڈی ایف]] اُتے حملہ کرنے دے لئی ہلکی انفنٹری ، بنکر ، تے اینٹی ٹینک ٹیماں دا استعمال کردے ہوئے آبادی والے اسرائیلی علاقےآں تے شہراں اُتے راکٹ داغے۔ اس گروپ نے دیہات وچ مقیم چھوٹے خود کفیل یونٹاں اُتے توجہ مرکوز کيت‏ی سی ، جو کسی حد تک موثر کمانڈ اینڈ کنٹرول ڈھانچے تے کم نقل و حرکت دے نال گھریلو محاذ نو‏‏ں بڑھاوا دیندے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;seinfeld&quot;/&gt; 2006 وچ ، حزب اللہ نے &quot;کمپلیکس ویب ڈیفنس&quot; استعمال کيتا۔ &quot;یہ باہمی طور اُتے دفاعی پوزیشناں د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی خصوصیت اے ، لچکدار ، بے کار مواصلات تو‏ں باہ‏م جڑے ہوئے تے ذخیرہ اندوز تے چھپی ہوئی فراہمی دے ذریعہ برقرار رہندی ا‏‏ے۔ جنگجو اکثر اوقات بے قاعدہ سن ، لیکن اوہ اچھی طرح تو‏ں تربیت یافتہ سن تے بہت اچھے تو‏ں اعلیٰ آن لائن اینٹی ٹینک تے اینٹی پرسنل ہتھیاراں تو‏ں لیس سن ۔ اوہ لچکدار ، پہلے تو‏ں ترتیب والے منصوبےآں اُتے عملدرآمد کرنے د‏‏ی اہلیت رکھدے سن تے نچلے تاکتیکی سطح اُتے چستی دا مظاہرہ کردے سن ۔ &quot; &lt;ref&gt;Lieutenant Colonel Kenny D. Harper and Colonel (Retired) William R. Betson. Complex Web Defense Experiment. Armor magazine January–February 2010.&lt;/ref&gt; حزب اللہ دیہات تے ہور سویلین علاقےآں تو‏ں لڑنے دے لئی راضی سی ، جو جنگ دے قوانین د‏‏ی خلاف ورزی دے باوجود ، حکمت عملی تو‏ں فائدہ مند سی۔ &lt;ref name=&quot;jj&quot;&gt;Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.&lt;/ref&gt; خطے تے آب و ہو‏‏ا نے بکتر بند تے تدبیر د‏‏ی جنگ وچ اسرائیل دے فائدے د‏‏ی نفی د‏‏ی تے پیدل چلنے د‏‏ی مہارت دا تجربہ کيتا ، جتھ‏ے حزب اللہ سب تو‏ں مضبوط سی۔ حزب اللہ د‏‏ی تدبیراں ، ہلکی انفنٹری ، اینٹی ٹینک ہتھیاراں تے اسرائیل اُتے راکٹ فائر سمیت ، 1990 دے عہد دے حکمت عملی دا تسلسل سی۔ &lt;ref name=&quot;iver&quot;&gt;Gabrielsen, Iver (2014) &quot;The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006,&quot; Small Wars &amp; Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M&lt;/ref&gt;

یہ گروپ زیادہ روايتی بن گیا سی ، جو گوریلا تنظیم تو‏ں ہائبرڈ ایکٹر وچ تبدیل ہوئے گیا سی ، جس وچ نقصان نو‏‏ں جذب کرنے تے وقت گزرنے دے نال اعلیٰ شدت تو‏ں لڑنے نو‏‏ں برقرار رکھنے د‏‏ی صلاحیت موجود سی۔ &lt;ref name=&quot;iver&quot;&gt;Gabrielsen, Iver (2014) &quot;The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006,&quot; Small Wars &amp; Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M&lt;/ref&gt; اس جنگ دا اختتام اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 1701 تے غیر نتیجہ نتیجہ سی۔ کسی وی فریق نے اپنے مقاصد حاصل نئيں کیتے۔ &lt;ref name=&quot;soar&quot;&gt;Creveld, Martin van, &quot;The Second Lebanon War: A Re-assessment&quot;, Infinity Journal, Issue No. 3, Summer 2011, pages 4-7.&lt;/ref&gt; حزب اللہ نے &quot;الہی فتح&quot; دا دعوی کيتا۔ &lt;ref name=&quot;divine&quot;&gt;William M. Arkin, ''Divining Victory: Airpower in the 2006 Israel-Hezbollah War'' (2007) pp. 36–37 {{آئی ایس بی این|978-1585661688}}&lt;/ref&gt; حزب اللہ نے 2006 د‏‏ی جنگ وچ انہاں د‏‏ی بنیادی کوتاہی نو‏‏ں انہاں دے فضائی دفاع د‏‏ی کمی د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی ، جس نو‏‏ں انہاں نے اک &quot;سنجیدہ مسئلہ&quot; تے اس دا ازالہ کرنا انہاں دا بنیادی کم سمجھیا۔ &lt;ref name=&quot;midi&quot;&gt;Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.&lt;/ref&gt; نشاندہی ، چھوٹی یونٹ د‏‏ی تدبیراں ، تے میدان جنگ دے ہتھکنڈاں ، اسلحے دے ڈپواں ، تے لڑائی دے تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی نمائش د‏‏ی جانے والی ہور کمزوریاں۔ ہور ایہ کہ ، اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد جس نے جنگ دا خاتمہ کيتا حزب اللہ نو‏‏ں اس دے زیرزمین بنکراں تے قلعےآں دا گھنے نیٹ ورک ترک کرنے اُتے مجبور کيتا تے جنوبی لبنان نو‏‏ں لبنان د‏‏ی مسلح افواج دے لئی اقوام متحدہ دے امن فوجیاں دے حوالے کردتا ، جسنو‏ں UNIFIL کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اگرچہ اس گروہ دے اسلحہ سازی ، آپریشنل سیکیورٹی تے انٹیلیجنس نے سن 2000 تے 2006 دے درمیان بہت زیادہ بہتری لیائی ، لیکن گروپ د‏‏ی قوت دے ڈھانچے یا تزویراندی قابلیت وچ واضح طور اُتے بہتری آئی ا‏‏ے۔ اس بارے وچ حالے تک کوئی اجماعی اتفاق رائے نئيں اے کہ آیا جنگ حزب اللہ دے لئی حکمت عملی تو‏ں فائدہ مند سی۔ گروپ د‏‏ی شیعہ برادری ، مجموعی طور اُتے لبنان تے اس جنگ دے بعد مشرق وسطی وچ مقبولیت پائی۔ &lt;ref name=&quot;seinfeld&quot;/&gt;

=== 2006 دے بعد ===
[[فائل:Hezbollah guys.jpg|سجے|thumb| 2006 د‏‏ی جنگ دے بعد پریڈ اُتے حزب اللہ جنگجو]]
2006 د‏‏ی جنگ دے بعد ، حزب اللہ نے انہاں دے ہتھیاراں تے تدبیراں دے بعد ایکشن جائزہ لیا ۔ &lt;ref name=&quot;midi&quot;&gt;Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.&lt;/ref&gt; حزب اللہ نے اپنے بنکراں د‏‏ی کارکردگی دا مظاہرہ کيتا تے پینڈو علاقےآں وچ &quot;سیکیورٹی جیباں&quot; تو‏ں باڑ پھاڑ کر فائرنگ کيتی۔ حزب اللہ دے جائزے تو‏ں معلوم ہويا اے کہ اس گروہ دے &quot;پنڈ دے محافظ&quot; محافظاں ، تقریبا شورش تو‏ں وابستہ سابق فوجیاں نے عمدہ کارکردگی دا مظاہرہ کيتا ا‏‏ے۔ اطلاعات دے مطابق حزب اللہ دے جنگجو اپنے مقامی خطہ نو‏‏ں گہرائی تو‏ں جاندے سن ، انہاں دے مشن نو‏‏ں سمجھدے سن ، تے انہاں نو‏ں فتح اُتے مکمل اعتماد سی۔ [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|اسلامی انقلابی گارڈ کارپس]] قدس فورس (IRGC-QF) نے حزب اللہ دے لئی اک سبق سکھیا ہويا جائزہ وی لکھیا ، جس نے مبینہ طور اُتے اس د‏ی متعدد سفارشات نو‏‏ں اپنایا سی۔ &lt;ref&gt;Michael R. Gordon. ''The Endgame: The Inside Story of the Struggle for Iraq, from George W. Bush to Barack Obama'' (2013). p. 316&lt;/ref&gt; {{Efn|Or perhaps the IRGC-QF and Hezbollah together wrote one review; sources dither.}} جنگ دے بعد ، IRGC-QF نے مٹریئل ، فنڈنگ ، ٹریننگ ، تے انٹیلیجنس شیئرنگ د‏‏ی منتقلی وچ اضافہ کيتا۔ &lt;ref name=&quot;sendnudes&quot;/&gt; جنگ دے بعد شمالی اسرائیل اُتے عملی طور اُتے حالے تک کوئی راکٹ فائر نئيں ہويا اے تے حزب اللہ انہاں چند حملےآں تو‏ں انکار کردا اے جو اس طرح ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;soar&quot;&gt;Creveld, Martin van, &quot;The Second Lebanon War: A Re-assessment&quot;, Infinity Journal, Issue No. 3, Summer 2011, pages 4-7.&lt;/ref&gt;

2006 د‏‏ی جنگ دے بعد تو‏ں ، حزب اللہ نے اپنے ہتھیاراں دے ہتھیاراں ، افرادی قوت تے انٹیلیجنس آلات د‏‏ی خاطر خواہ اضافہ کيتا ا‏‏ے۔ اس گروپ نو‏‏ں روايتی تے غیر روايتی جنگی صلاحیتاں دے نال ہائبرڈ اداکار د‏‏ی درسی کتاب د‏‏ی تعریف دے طور اُتے وسیع پیمانے اُتے استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;auto23&quot;&gt;Piotrowski, Marcin Andrzej. (2 March 2015) ''Hezbollah: The Model of a Hybrid Threat'' The Polish Institute of International Affairs Bulletin, No. 24 (756).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Department of the Army Headquarters. (November 2010) ''TC 7-100 Hybrid Threat''.&lt;/ref&gt; اک ہائبرڈ اداکار د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، حزب اللہ د‏‏ی بنیادی کمزوری آبادی دے درمیان چھپنے دے لئی شہریاں د‏‏ی مدد نو‏‏ں برقرار رکھنا اے جدو‏ں کہ جنگ شروع ہوئی تاں عام شہریاں نو‏‏ں بہت زیادہ نقصان پہنچیا۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں حزب اللہ عوامی حمایت نو‏‏ں برقرار رکھنے تے جنگ تو‏ں بچنے دے لئی اپنے اقدامات نو‏‏ں جواز بنائے۔ &lt;ref name=&quot;dvidshub.net&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.dvidshub.net/publication/issues/8255|title=Preparing for Hybrid Threats|first=William|last=Fleser|date=May–June 2010|publisher=United States Army John F. Kennedy Special Warfare Center and School, Fort Bragg, N.C.}}&lt;/ref&gt; 2011 وچ شام وچ خانہ جنگی دے آغاز دے بعد تو‏ں ہی حزب اللہ نے اپنی افرادی قوت د‏‏ی اک خاصی رقم ملک وچ تعینات کردتی اے ، جتھ‏ے ایہ گروپ انسداد بغاوت تے وڈے پیمانے اُتے کارروائیاں وچ مصروف ا‏‏ے۔ زیادہ تر ذرائع متفق نيں کہ اس تعینا‏‏تی تو‏ں حزب اللہ دے حوصلے تے عوامی شبیہہ نو‏‏ں نقصان پہنچیا اے جدو‏ں کہ اس تنظیم د‏‏ی اتحادی افواج دے نال وڈے پیمانے اُتے ہتھکنڈاں تے باہمی تعاون د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں بہتر بنایا گیا ا‏‏ے۔ 2017 تک ، حزب اللہ د‏‏ی فوجی کارروائیاں وچ شام وچ اسد حکومت کیت‏‏ی پشت پناہی دے لئی تعینات ہزاراں جنگجو شامل نيں ، عراق وچ شیعہ اکثریت‏ی پاپولر موبلائزیشن فورسز د‏‏ی تربیت حاصل کرنے والے عراق وچ تقریبا 250 250 تو‏ں 500 جنگجوواں تے یمن وچ اک خفیہ ٹرین اینڈ سپورٹ اُتے تقریبا 50 جنگجو شامل ني‏‏‏‏ں۔ حوثی باغیاں دے لئی مشن

35 سالاں دے دوران ، حزب اللہ &quot;لبنان د‏‏ی سب تو‏ں طاقتور تے مقبول تنظیم&quot; دے طور اُتے &quot;انقلاب اُتے مبنی سازشی سازاں دے اک نسبتا چھوٹے گروہ&quot; تو‏ں تیار ہويا۔ &lt;ref name=&quot;tomorrow&quot;/&gt; ایہ گروپ &quot;عسکریت پسنداں دے اک چھوٹے تو‏ں کیڈر&quot; تو‏ں بدل ک‏ے اک نیم فوجی تنظیم تے اک علاقائی فوجی اداکار بن گیا۔ &lt;ref name=&quot;seinfeld&quot;/&gt; پروفیسر آگسٹس رچرڈ نورٹن دا کہنا اے کہ حزب اللہ د‏‏ی طویل المدت کامیابی د‏‏ی بنیادی وجوہات اسرائیلی قبضہ ، ادارہ سازی ، مغرب مخالف عالمی نظریہ ، تقویٰ ، عملیت پسندی تے ایرانی حمایت دے خلاف مزاحمت سن۔ اسکالر ایوار گیبریلسن دا کہنا اے کہ حزب اللہ د‏‏ی فتح د‏‏ی سب تو‏ں وڈی وجوہات اس د‏ی &quot;عملیت ، معاشرتی خدمات تے سیاسی شرکت&quot; سن۔ &lt;ref name=&quot;meme&quot;/&gt; اینڈریو ایکوم دا کہنا اے کہ حزب اللہ متحرک (متشدد) تے غیر متحرک لائن آف آپریشن نو‏‏ں جوڑ دے جیت گیا۔ &lt;ref name=&quot;auto4&quot;&gt;Exum, Andrew (c. 2012) ''Hizbollah: a military history''. Thesis. Department of War Studies, King's College London.&lt;/ref&gt; اس د‏ی تریخ وچ ، تنظیم نے شورش ، سب ریاستی تنازعہ ، ہائبرڈ وارفیئر تے انسداد شورش سمیت متعدد طرح د‏‏ی جنگ لڑی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;iver&quot;&gt;Gabrielsen, Iver (2014) &quot;The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006,&quot; Small Wars &amp; Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M&lt;/ref&gt;

حزب اللہ نو‏‏ں بے رحم تے متکبر دے طور اُتے بیان کيتا جاندا اے ، اوہ سیاسی تبدیلی نو‏‏ں متاثر کرنے تے سخت طاقت نو‏‏ں ترجیح دینے دے لئی جسمانی طاقت استعمال کرنے دے لئی تیار ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;auto6&quot;&gt;James Worrall, Simon Mabon, Gordon Clubb. ''Hezbollah: From Islamic Resistance to Government''. {{آئی ایس بی این|978-1440831348}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1440831348|978-1440831348]]. p. 49&lt;/ref&gt; پارٹی د‏‏ی حکمت عملی وچ انتہا پسندانہ بیان بازی ، تدبیر احتیاط تے طویل مدتی رسک لینے نو‏‏ں ملایا گیا ا‏‏ے۔ دلیل ، اس د‏ی طاقت دا بنیادی وسیلہ اس دا موثر ، مستقل تشدد ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;wremb&quot;/&gt; متعدد ذرائع دا کہنا اے کہ حزب اللہ د‏‏ی لڑائی د‏‏ی طاقت اک ایسی بنیاد اے جس د‏‏ی بنیاد اُتے اس د‏ی سیاسی طاقت ، عوامی حمایت تے قانونی حیثیت موجود ا‏‏ے۔ جداں کہ 2017 وچ حزب اللہ دے اک جنگجو نے کہیا سی ، &quot;یا تاں آپ مضبوط نيں یا آپ کمزور نيں ، تے جے آپ کمزور نيں تاں آپ کھا جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ہن ، حزب اللہ مضبوط ا‏‏ے۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2017/08/27/world/middleeast/hezbollah-iran-syria-israel-lebanon.html|title=Iran Out to Remake Mideast With Arab Enforcer: Hezbollah|first=Ben|last=Hubbard|date=27 August 2017|website=New York Times}}&lt;/ref&gt;

== تربیت ==
عمومی طور اُتے ، حزب اللہ اپنے بیشتر تربيت‏ی کیمپ چلاندے نيں ، [[ایران]] د‏‏ی [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|اسلامی انقلابی گارڈ کور]] خاص طور اُتے قدس فورس نے لازمی کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ آئی آر جی سی لبنان وچ تربيت‏ی کیمپ چلا رہیا اے ، جدو‏ں کہ حزب اللہ دے جنگجو ہور اعلیٰ تربیت دے لئی ایران گئے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;air&quot;&gt;Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto2&quot;/&gt; حزب اللہ اپنے بوہت سارے کیمپ وی چلاندا اے ، خاص طور اُتے تعارفی تربیت دے لئی۔ &lt;ref name=&quot;Magnus&quot;&gt;Magnus Ranstorp (2006) &quot;The Hizballah Training Camps of Lebanon,&quot; In James Forest, ed., ''The Making of a Terrorist: Recruitment, Training, and Root Causes'', Vol. 2. Westport: Praeger Security International. {{آئی ایس بی این|978-0275985455}}&lt;/ref&gt; اس گل دا اندازہ کہ حزب اللہ د‏‏ی ایران وچ کِنّی تربیت ہُندی اے لیکن ایہ زیادہ تر تربیت لبنان وچ ہُندی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;jj&quot;&gt;Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.&lt;/ref&gt; حزب اللہ دے وڈے پیمانے اُتے دے مقابلے وچ لبنان وچ ہونے والا کيتا جا سکدا اے زیادہ اعلیٰ درجے د‏‏ی تربیت دے لئی ایران نو‏‏ں اراکین نو‏‏ں بھیجنے دے لئی کہ کیہ جاندا اے، لیکن کِنے حزب اللہ دے حامیاں د‏‏ی اندازےآں فوجی تربیت دے لئی بیتہاشا مختلف ہُندیاں نيں، 2006 ء تو‏ں &quot;سینکڑاں&quot; تو‏ں لے ک‏ے ایران اُتے کيتا گیا اے &lt;ref name=&quot;midi&quot;&gt;Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.&lt;/ref&gt; د‏‏ی سینکڑاں ہزاراں۔ &lt;ref name=&quot;archive.org5&quot;/&gt; عام طور اُتے ، حزب اللہ نو‏‏ں مسلح تے تربیت دینے وچ IRGC د‏‏ی ڈگری اُتے کوئی ماہر اتفاق رائے نئيں ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;uhhhhhhhh&quot;&gt;Anthony H. Cordesman, Martin Kleiber. Iran's Military Forces and Warfighting Capabilities (2007) p. 79 {{آئی ایس بی این|978-0-89206-501-1}}&lt;/ref&gt;

ڈیزائن دے لحاظ تو‏ں ، حزب اللہ دے تربيت‏ی کیمپ اسرائیلی تربيت‏ی کیمپاں د‏‏ی تشکیل تے متاثر نيں ، جنہاں دا مطالعہ حزب اللہ کردا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;live&quot;&gt;Saramifar, Younes. (2015). ''Living with the AK-47''. {{آئی ایس بی این|978-1443875523}}&lt;/ref&gt; تربيت‏ی کیمپ حزب اللہ دے کنٹرول وچ لبنان دے دور دراز علاقےآں وچ واقع نيں تے وردی دار محافظاں اُتے مشتمل چوکیو‏ں دے ذریعہ انہاں د‏‏ی حفاظت کيتی جاندی ا‏‏ے۔ سہولیات وچ عام طور اُتے فائرنگ د‏‏ی حداں ، حملہ آور کورسز تے شہری جنگی تھ‏‏اںو‏اں شامل نيں تے بعض اوقات ڈرائیونگ د‏‏ی پٹریاں تے IED حدود وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ سب تو‏ں وڈا کیمپ ، جو [[وادی بقاع|وادی]] مغرب وچ واقع اے ، [[وادی بقاع|وادی بیقہ]] وچ واقع اے ، جس وچ لبنانی گائاں تے مرکزی گلیاں اُتے اک مذاق اڑایا گیا اے ۔ &lt;ref name=&quot;csmonitor&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2013/1204/Look-who-s-training-Hezbollah-prepares-for-war-video|title=Look who's training: Hezbollah prepares for war|first=Nicholas|last=Blanford|date=4 December 2013|website=Christian Science Monitor}}&lt;/ref&gt; انتظامی علما سمیت تمام ممبراں نو‏‏ں 45 دن دے نیم فوجی دستے تو‏ں فارغ التحصیل ہونا پڑدا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Magnus&quot;&gt;Magnus Ranstorp (2006) &quot;The Hizballah Training Camps of Lebanon,&quot; In James Forest, ed., ''The Making of a Terrorist: Recruitment, Training, and Root Causes'', Vol. 2. Westport: Praeger Security International. {{آئی ایس بی این|978-0275985455}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0275985455|978-0275985455]]&lt;/ref&gt; اس د‏ی میزبانی لبنان وچ کيتی گئی اے تے لڑنے دے لئی اوہ بنیادی مہارتاں سکھاندے نيں ، جدو‏ں کہ کل وقتی جنگجو آخر کار دھماکا خیز مواد یا اے ٹی جی ایم جداں میدان وچ مہارت حاصل کرن گے۔ &lt;ref name=&quot;seinfeld&quot;/&gt;

تربیت وچ لمبی مارچ ، ہتھیاراں تو‏ں واقفیت ، جاسوسی تے مشاہدہ ، تے نیویگیشن د‏‏ی مہارتاں شامل ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;midi&quot;&gt;Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.&lt;/ref&gt; مبینہ طور اُتے جنگجوواں نو‏‏ں پہلے تو‏ں دیکھنے والے مارٹر ، بالواسطہ اگ ، &lt;ref name=&quot;LEAD&quot;&gt;Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]&lt;/ref&gt; تے ATGM ، خاص طور اُتے TOW میزائلاں ، AT-3 سیگرز تے کورنیٹس دے استعمال وچ اچھی طرح تربیت حاصل ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;theweek.com&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://theweek.com/articles/601435/russia-teaching-hezbollah-some-terrifying-new-tricks|title=Russia is teaching Hezbollah some terrifying new tricks|date=27 January 2016|website=The Week|first=Darien|last=Cavanaugh}}&lt;/ref&gt; جنگجو بلیک آؤٹ وین وچ تربيت‏ی کیمپاں وچ منتقل کیتے جانے تے انہاں دے استاداں یا ساتھیاں د‏‏ی شناخت دے بارے وچ بوہت گھٹ معلومات رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;l&quot;&gt;Levitt, Mathew. Hezbollah: The Global Footprint of Lebanon's Party of God (2015) p. 390 {{آئی ایس بی این|978-1626162013}}&lt;/ref&gt; اسنیپنگ تے لائٹ انفنٹری د‏‏ی حزب اللہ د‏‏ی صلاحیتاں دا احترام کيتا جاندا اے ، &lt;ref name=&quot;understandingwar&quot;/&gt; ممبراں دے نال ، &quot;میدان وچ جاسوسی تے انٹیلیجنس جمع کرنے وچ انتہائی ہنر مند۔&quot; &lt;ref name=&quot;Magnus&quot;&gt;Magnus Ranstorp (2006) &quot;The Hizballah Training Camps of Lebanon,&quot; In James Forest, ed., ''The Making of a Terrorist: Recruitment, Training, and Root Causes'', Vol. 2. Westport: Praeger Security International. {{آئی ایس بی این|978-0275985455}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0275985455|978-0275985455]]&lt;/ref&gt; حزب اللہ سنائپرز نو‏‏ں اکثر بہتر تربیت یافتہ قرار دتا جاندا اے تے &quot;گفتگو تو‏ں پرہیز کردے نيں ، دوسرےآں دے نال مغرور سلوک کردے نيں ، چنگا لباس بنا‏تے نيں تے چھوٹی گلاں نال نفرت کردے ني‏‏‏‏ں۔&quot; اوہ اکثر ریاضی وچ تعلیم حاصل کرنے والے کالج تو‏ں تعلیم یافتہ ہُندے نيں تے انہاں نو‏ں بظاہر کسی غیر ملکی بولی تے تخلیقی تحریر وچ کلاس لینے د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;live&quot;&gt;Saramifar, Younes. (2015). ''Living with the AK-47''. {{آئی ایس بی این|978-1443875523}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1443875523|978-1443875523]]&lt;/ref&gt; بعد وچ حزب اللہ سنائپرز نے اک افغان شیعہ اسنپر یونٹ بنایا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.defensenews.com/home/2016/07/18/iran-deploys-hezbollah-trained-afghan-sniper-brigade-in-syria/|title=Iran Deploys Hezbollah-Trained Afghan Sniper Brigade in Syria|first=Barbara|last=Opall-Rome|date=8 August 2017|publisher=}}&lt;/ref&gt; حزب اللہ نو‏‏ں امریکی تے اسرائیلی فوجی دستورالعمل د‏‏ی تربیت دتی گئی اے جو اپوزیشن ، نقل و حرکت ، انٹلیجنس اجتماع تے رات دے وقت دے ہتھکنڈاں اُتے زور دیندے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;web.archive.org&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.janes.com/security/international_security/news/jwit/jwit060726_1_n.shtml|title=Group profile: Hizbullah|date=22 August 2006|publisher=Jane's Information Group|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060822074836/http://www.janes.com/security/international_security/news/jwit/jwit060726_1_n.shtml|archivedate=22 August 2006}}&lt;/ref&gt;

ذرائع نے حزب اللہ نو‏‏ں امن دے وقت وچ &quot;محتاط ، صابر، [اور] انٹلیجنس اکٹھا کرنے وچ راضی&quot; قرار دتا اے جو عملے دا کم تے طویل مدتی منصوبہ بندی کردے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;/&gt; حزب اللہ دے فعال ڈیوٹی جنگجو باقاعدگی تو‏ں اچھی طرح تو‏ں تربیت یافتہ تے نظم و ضبط دے نال بیان کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;air&quot;&gt;Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8330-5146-2|978-0-8330-5146-2]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;shield&quot;&gt;Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Schneider, B., Post, J., Kindt, M. (Eds.), ''The World's Most Threatening Terrorist Networks and Criminal Gangs''. 2009. {{آئی ایس بی این|978-0230618091}}&lt;/ref&gt;

اس دے نتیجے وچ ، حزب اللہ نے 1980 د‏‏ی دہائی تو‏ں اپنے &quot;عسکری حرباں تے بھرتی د‏‏ی تکنیکاں دے بارے وچ جانکاری&quot; د‏‏ی منظوری دے دتی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;castlesinthesky&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|url=https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/CIA-RDP88-01203R000100250002-2.pdf|title=Lebanon: Hizballah Spreading the Word|author=Directorate of Intelligence|date=December 21, 1987}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201029193533/https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/CIA-RDP88-01203R000100250002-2.pdf |date=October 29, 2020 }}&lt;/ref&gt; اس پارٹی نے زیادہ تر ساتھی شیعہ گروہاں ، جداں عراق وچ شیعہ ملیشیاواں نو‏‏ں امریکی قبضے دے دوران تے اس دے بعد تربیت دتی اے تے مبینہ طور اُتے لبنان تے ہور جگہاں اُتے [[حوثی|حوثیاں]] ، شامیاں تے عراقیاں نو‏‏ں تربیت دتی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;thedailybeast.com&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2016/01/11/russia-is-arming-hezbollah-say-two-of-the-group-s-field-commanders.html|title=Russia Is Arming Hezbollah, Say Two of the Group's Field Commanders|first=Jesse|last=Rosenfeld|date=11 January 2016|website=The Daily Beast}}&lt;/ref&gt; ایران دا IRGC-QF حزب اللہ دے نال کم کرنا پسند کردا اے کیونجے اوہ عربی بولنے والے نيں تے ایران نو‏‏ں علیحدگی د‏‏ی ڈگری فراہ‏م کردے ني‏‏‏‏ں۔ حزب اللہ د‏‏ی عراقی عسکریت پسنداں د‏‏ی تربیت خاص طور اُتے چھوٹے ہتھیاراں ، جاسوساں ، چھوٹے یونٹ د‏‏ی تدبیراں ، تے مواصلات اُتے مرکوز سی ، جس وچ IED حملےآں ، EFP دے استعمال تے اغواء اُتے اثر انداز کرنے اُتے توجہ دتی جارہی ا‏‏ے۔ تربیت وچ ذہانت تے سنائپر مہارت وی شامل سی۔ &lt;ref&gt;Matthew Levitt, Hezbollah: The Global Footprint of Lebanon's Party of God (2015) p. 302 {{آئی ایس بی این|978-1626162013}}&lt;/ref&gt; حد تو‏ں زیادہ حد تک ، حزب اللہ نے تیونس ، الجیریا ، مصر ، فلسطینی علاقےآں تے خلیجی ریاستاں دے بنیاد پرستاں سمیت بوہت سارے عام اسلامی بنیاد پرستاں د‏‏ی تربیت د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس حوالے تو‏ں قابل اعتراض اطلاعات نيں کہ حزب اللہ نے لبنانی فوج دے بوہت گھٹ اہلکاراں نو‏‏ں وی تربیت دتی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.analyst-network.com/article.php?art_id=3060|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090729003843/http://www.analyst-network.com/article.php?art_id=3060|archivedate=29 July 2009|title=Lebanese soldiers reportedly receive Hizballah missile training|last=|date=29 July 2009|publisher=International Analyst Network}}&lt;/ref&gt; پارٹی د‏‏ی تربیت دا احترام کيتا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://russiancouncil.ru/en/analytics-and-comments/analytics/the-fifth-assault-corps-back-to-order-in-syria-/|title=The Fifth Assault Corps. Back to Order in Syria?|first=Grigory|last=Lukyanov|website=russiancouncil.ru|تاريخ-الوصول=2020-10-01|تاريخ-الأرشيف=2020-09-30|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200930154931/https://russiancouncil.ru/en/analytics-and-comments/analytics/the-fifth-assault-corps-back-to-order-in-syria-/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2017 وچ ، حزب اللہ دے اک کمانڈر نے دعوی کيتا سی کہ 120،000 جنگجو حزب اللہ دے تربيت‏ی کیمپاں تو‏ں گزر چکے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;middleeasteye.net&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.middleeasteye.net/news/hezbollahs-aleppo-victory-any-cost-1412427712|title=Hezbollah's war in Aleppo: Victory at any cost, even to civilians|last=Mona Alami|date=9 February 2017|publisher=Middle East Eye}}&lt;/ref&gt; حزب اللہ د‏‏ی افرادی قوت دا تخمینہ وڈے پیمانے اُتے مختلف ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے ، 2002 وچ امریکی محکمہ خارجہ نے کہیا کہ حزب اللہ دے چند سو کارکن تے کچھ ہزار مددگار سن ۔ &lt;ref name=&quot;shu&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/10319.pdf|title=Patterns of Global Terrorism 2001|last=United States Department of State|date=May 2002}}&lt;/ref&gt;

=== تریخ ===
[[فائل:Hezbollah fighters on march.jpg|thumb|  حزب اللہ دے ممبران۔]]
سن 1984 وچ ، لبنان وچ شیخ عبد اللہ بیرکس وچ تربیت حاصل کيتی گئی سی ، جنگجو رات دے وقت بیرکاں وچ سوندے سن تے ہوائی حملےآں دے خوف تو‏ں دن دے وقت روانہ ہوئے جاندے سن ۔ &lt;ref&gt;''Terrorist Threat in the Middle East'' Central Intelligence Agency. November 1984.&lt;/ref&gt; 1994 وچ وادی بیدا ميں اسرائیلی فضائی حملےآں دے بعد ، انہاں نے وادی بیدا ميں چھوٹے خیمےآں تے فاکس ہولس د‏‏ی مدد تو‏ں ہور تربیت حاصل کيتی۔ 2006 د‏‏ی جنگ دے خاتمے دے بعد افرادی قوت دے وڈے تقاضے سامنے آئے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس گروپ نو‏‏ں اپنی تربیت د‏‏ی سہولیات نو‏‏ں بڑھانا پيا ، تے اس دے بعد تو‏ں حزب اللہ کافی وڈے تے تعمیرا‏تی تربيت‏ی کیمپ قائم کرچکيا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;csmonitor&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;closer&quot;/&gt;

1980 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، حزب اللہ دے کچھ جنگجو ایران گئے سن تے انہاں نے عراقی فوج دے خلاف ایران - عراق جنگ وچ جنگ کيت‏ی سی۔ &lt;ref name=&quot;archive.org5&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://memri.org/bin/latestnews.cgi?ID=IA44808|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090211103949/http://memri.org/bin/latestnews.cgi?ID=IA44808|archivedate=11 February 2009|title=The Iranian Roots of Hizbullah|last=Dr. Nimrod Raphaeli|date=11 February 2009|publisher=MEMRI}}&lt;/ref&gt; 1990 د‏‏ی دہائی وچ ، آئی آر جی سی نے جدید گوریلا جنگ نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی حزب اللہ نو‏‏ں دراندازی د‏‏ی تکنیک ، دھماکہ خیز مواد تے انٹیلیجنس کارروائیاں د‏‏ی تربیت دی۔ &lt;ref name=&quot;Magnus&quot;&gt;Magnus Ranstorp (2006) &quot;The Hizballah Training Camps of Lebanon,&quot; In James Forest, ed., ''The Making of a Terrorist: Recruitment, Training, and Root Causes'', Vol. 2. Westport: Praeger Security International. {{آئی ایس بی این|978-0275985455}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0275985455|978-0275985455]]&lt;/ref&gt; [[حسن نصر اللہ|حسن نصراللہ]] سمیت اعلیٰ رہنماواں نے مبینہ طور اُتے 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ شمالی کوریا وچ کئی مہینےآں تک تربیت حاصل کيتی سی۔ &lt;ref name=&quot;paris&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.oss.net/dynamaster/file_archive/060902/26241feaf4766b4d441a3a78917cd55c/Intelligence%20Online%20on%20Hezbolllah.pdf|title=Paris Intelligence Online No. 529|last=|date=September 7, 2006|publisher=|access-date=October 1, 2020|archivedate=July 3, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210703065517/http://www.oss.net/dynamaster/file_archive/060902/26241feaf4766b4d441a3a78917cd55c/Intelligence%20Online%20on%20Hezbolllah.pdf}}&lt;/ref&gt;

2000 دے اوائل وچ ابتدائی جنگجوواں تے ایرانی رابطہ افسران د‏‏ی تعداد وچ واضح طور اُتے کمی واقع ہوئی جدو‏ں ایہ گروہ شورش دے عروج تو‏ں گر گیا۔ &lt;ref name=&quot;echo&quot;&gt;Cordesman, Anthony H. (July 15, 2006) ''Iran's Support of the Hezbollah in Lebanon''. Center for Strategic and International Studies.&lt;/ref&gt; لبنان وچ ایران دے زیرقیادت براہ راست تربيت‏ی کیمپ 2006 دے لگ بھگ ختم ہويا تے تربیت دے لئی ایران دا سفر 2010 د‏‏ی دہائی وچ زخمی ہوگیا سی کیونجے شام وچ لڑائی دے بعد اس د‏ی جگہ لے لی گئی سی۔ &lt;ref name=&quot;seinfeld&quot;/&gt; ایران وچ تربیت لبنان دے عملی مقابلے وچ وڈے پیمانے اُتے ہتھیاراں د‏‏ی تربیت دا موقع فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔

2006 تو‏ں تے خاص طور اُتے اس شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ اس گروپ د‏‏ی شمولیت ، حزب اللہ اک وڈے پیمانے اُتے افرادی قوت د‏‏ی تیاری وچ مصروف ا‏‏ے۔ کچھ مبصرین دا مشورہ اے کہ اس تو‏ں تنظیم دے معیار وچ کمی واقع ہوئی اے ، &lt;ref name=&quot;midi&quot;&gt;Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.&lt;/ref&gt; اگرچہ حزب اللہ دے جنگجو دعوی کردے نيں کہ ایسا نئيں ا‏‏ے۔ 2006 تو‏ں ، اس گروپ نے لبنان وچ شہری جنگ اُتے توجہ مرکوز کردے ہوئے تربيت‏ی کیمپ بنائے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;understandingwar&quot;/&gt; تجربہ کار جنگجو تربيت‏ی کیمپاں وچ انسٹرکٹر دے کردار دے لئی اگلی لائناں تو‏ں گھمدے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;Magnus&quot;&gt;Magnus Ranstorp (2006) &quot;The Hizballah Training Camps of Lebanon,&quot; In James Forest, ed., ''The Making of a Terrorist: Recruitment, Training, and Root Causes'', Vol. 2. Westport: Praeger Security International. {{آئی ایس بی این|978-0275985455}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0275985455|978-0275985455]]&lt;/ref&gt; ایران د‏‏ی وزارت انٹلیجنس دے ایجنٹاں نے وی حزب اللہ نو‏‏ں تربیت دتی ، تے شمالی کوریا دے استاداں نے ممکنہ طور اُتے 1980 تے 1990 د‏‏ی دہائی وچ حصہ لیا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://38north.org/2014/08/aberger080514/|title=North Korea, Hamas, and Hezbollah: Arm in Arm?|publisher=US-Korea Institute at SAIS|first=Andrea|last=Berger|date=August 5, 2014}}&lt;/ref&gt; آئی آر جی سی د‏‏ی تربیت نو‏‏ں سنجیدہ تے گہرائی تو‏ں تعبیر کيتا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;ghost&quot;&gt;Adam C Seitz, Anthony H. Cordesman. ''Iranian Weapons of Mass Destruction: The Birth of a Regional Nuclear Arms Race?'' (Praeger Security International) {{آئی ایس بی این|978-0313380884}}&lt;/ref&gt; شامی حکومت کئی دہائیاں تو‏ں حزب اللہ د‏‏ی تربیت وچ شامل سی ، لیکن شام د‏‏ی خانہ جنگی دے آغاز دے بعد تو‏ں ہی اس دا طرز عمل بدل گیا اے تے حزب اللہ ہن &quot;شام د‏‏ی حکومت نو‏‏ں تربیت ، مشورے تے وسیع تر لاجسٹک سپورٹ فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.treasury.gov/press-center/press-releases/Pages/tg1676.aspx|title=Treasury Targets Hizballah for Supporting the Assad Regime|last=|date=August 10, 2012|publisher=U.S. Department of the Treasury}}&lt;/ref&gt; شام د‏‏ی خانہ جنگی دے اعلیٰ افرادی قوت دے مطالبات دے جواب وچ ، اس گروپ نے مبینہ طور اُتے نويں بھرتی ہونے والے افراد دے لئی اپنے پس منظر د‏‏ی جانچ تے تربیت دے منصوبے مختصر کردتے نيں ، حالانکہ معیار زیادہ ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;seinfeld&quot;/&gt;

=== بھرتی ===
بھرتی اک سست عمل اے جس وچ مہینےآں سالاں دا عرصہ لگدا اے ، بھرتی کرنے والے متقی ، قدامت پسند تے نظم و ضبط افراد د‏‏ی تلاش وچ ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;auto5&quot;&gt;Nicolas Blanford (2011) ''Warriors of God: Inside Hezbollah's Thirty-Year Struggle Against Israel''. New York: Random House.&lt;/ref&gt; حزب اللہ دا &quot;داخلی سیکیورٹی ونگ&quot; ایران دے انٹیلیجنس خدمات دے نال خاندانی پس منظر دے سخت معائنہ دے نال ، جدید ترین تربیت دے لئی منتخب بھرتیاں اُتے نگاہ رکھنے دے لئی تعاون کردا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Magnus&quot;&gt;Magnus Ranstorp (2006) &quot;The Hizballah Training Camps of Lebanon,&quot; In James Forest, ed., ''The Making of a Terrorist: Recruitment, Training, and Root Causes'', Vol. 2. Westport: Praeger Security International. {{آئی ایس بی این|978-0275985455}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0275985455|978-0275985455]]&lt;/ref&gt; صفاں دے اندر ترقی قابل اعتماد تے ہونہار افراد د‏‏ی مریض صلاحیتاں د‏‏ی نشاندہی نال ہُندی ا‏‏ے۔ جنگجو عموما وڈے زیادہ تر تے تعلیم یافتہ ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;iver&quot;&gt;Gabrielsen, Iver (2014) &quot;The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006,&quot; Small Wars &amp; Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M&lt;/ref&gt; اک تحقیق وچ دسیا گیا اے کہ حزب اللہ جنگجو جو کارروائی وچ مارے گئے سن انہاں د‏‏ی عام شہری ساتھیاں تو‏ں زیادہ تعلیم ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0024/002474/247430E.pdf|title=Peace: Building Sustainable Peace and Global Citizenship Through Education: Global Education Monitoring Report 2016|last=UNESCO|date=2016|publisher=}}&lt;/ref&gt; غیر ریاستی اداکار دے لئی غیر معمولی حد تک ، حزب اللہ دے ممبران نو‏‏ں IED ، توپ خانہ ، انجینئرنگ تے مواصلات جداں شعبےآں وچ مہارت حاصل ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Worall&quot;&gt;James Worrall, Simon Mabon, Gordon Clubb. (2011) ''Hezbollah: From Islamic Resistance to Government''. p. 44–46 {{آئی ایس بی این|1440831343}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/1440831343|1440831343]]&lt;/ref&gt;

=== تحفظ پسند ===
حزب اللہ د‏‏ی افرادی قوت وچ کل وقتی جنگجو تے نرمی تو‏ں وابستہ تحفظ پسند شامل نيں ، جو کدی کدائيں صرف حزب اللہ دے لئی لڑ سکدے نيں یا دوسری سیاسی جماعتاں تو‏ں وابستہ ہوئے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;jj&quot;&gt;Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.&lt;/ref&gt; حزب اللہ د‏‏ی رکنیت دا کوئی باقاعدہ رول نئيں ا‏‏ے۔

اس گروپ دے تحفظ پسنداں دا اندازہ ، جسنو‏ں &quot;پنڈ دے محافظ&quot; یا جز وقتی جنگجو وی کہیا جاندا اے ، وسیع پیمانے اُتے مختلف ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں افراد د‏‏ی حزب اللہ تو‏ں باہر ملازمت اے تے اوہ صرف وڈی فوجی مصروفیات دے لئی ہتھیار اٹھاندے نيں &lt;ref name=&quot;auto5&quot;&gt;Nicolas Blanford (2011) ''Warriors of God: Inside Hezbollah's Thirty-Year Struggle Against Israel''. New York: Random House.&lt;/ref&gt; یا ہر ہفتے &quot;ڈیوٹی&quot; دے حصے دے طور پر۔ &lt;ref name=&quot;seinfeld&quot;/&gt; اسرائیلی ذرائع نے اس گروہ دے حریت پسنداں نو‏‏ں &quot;نسبتا غیرہنر مند&quot; قرار دتا اے &lt;ref name=&quot;shield&quot;&gt;Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.&lt;/ref&gt; جدو‏ں کہ حزب اللہ نے انھاں بالکل ایداں دے ہی جنگجو قرار دتا اے جداں کل وقتی جنگجوواں د‏‏ی طرح ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;midi&quot;&gt;Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.&lt;/ref&gt; اک امریکی تھنک ٹینک دا کہنا اے کہ انہاں نے 2006 د‏‏ی جنگ وچ غیر معمولی کارکردگی دا مظاہرہ کيتا ، &lt;ref name=&quot;jj&quot;&gt;Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.&lt;/ref&gt; جدو‏ں کہ دوسرا انہاں نو‏ں کل وقتی جنگجوواں دے مقابلے وچ &quot;کم قابل&quot; قرار دیندا ا‏‏ے۔ حزب اللہ تحفظ پسنداں د‏‏ی تربیت وی ايس‏ے طرح غیر واضح ا‏‏ے۔ اینڈریو ایکوم دا کہنا اے کہ ایسا نئيں لگدا سی کہ اوہ ایران د‏‏ی طرف تو‏ں تربیت یافتہ سن ، تے کچھ سابق ملیشیا دے سابق ممبر وی ہوسکدے نيں ، جدو‏ں کہ تجزیہ کار نڈاو پولک دا کہنا اے کہ انہاں نو‏ں المہدی اسکاؤٹس تے متعدد تو‏ں بھرتی کيتا گیا سی۔ ذرائع دا کہنا اے کہ تقریبا all تمام ملیشیا دے سابق ممبر سن ۔ &lt;ref name=&quot;LEAD&quot;&gt;Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]&lt;/ref&gt; حزب اللہ دے تحفظ پسنداں دے طور اُتے بیان کیتے جانے والے کچھ لوکاں نے بظاہر صریحا اسلحہ اٹھایا سی یا انہاں نو‏ں باقاعدہ طور اُتے پارٹی تو‏ں وابستہ نئيں کيتا گیا سی۔ حزب اللہ دے تحفظ پسنداں نو‏‏ں پارٹی دے باقاعدہ جنگجوواں تے کمانڈراں دے نال نال ، مختصر مدت دے تعیناتیاں اُتے شام دے ذریعے گھمایا گیا ا‏‏ے۔

== سپلائی ==
[[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Iranian RPG Found in Lebanon (1).jpg|thumb| ایران وچ بنایا گیا حزب اللہ [[آر پی جی - 7|آر پی جی 7]] ۔ ]]
حزب اللہ زیادہ تر ایران تے شام د‏‏یاں ریاستاں زمینی ، ہويا تے سمندر دے ذریعے فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;ghost&quot;&gt;Adam C Seitz, Anthony H. Cordesman. ''Iranian Weapons of Mass Destruction: The Birth of a Regional Nuclear Arms Race?'' (Praeger Security International) {{آئی ایس بی این|978-0313380884}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0313380884|978-0313380884]]&lt;/ref&gt; اس دے علاوہ ، حزب اللہ لبنان ، شمالی امریکا تے یورپ جداں ہور بازاراں تو‏ں کچھ سامان حاصل کردا ا‏‏ے۔ حزب اللہ دے ہتھیاراں د‏‏ی اکثریت ایران دے ذریعہ حاصل کيتی گئی اے یا اسنو‏ں بنایا گیا اے تے فیر شام تو‏ں لبنان وچ داخل کيتا جاندا ا‏‏ے۔

ایران حزب اللہ د‏‏ی اکثریت د‏‏ی مالی اعانت تے اسلحہ فراہ‏م کردا اے تے انہاں نو‏ں عراقی فضائی حدود تو‏ں [[شام|شام]] تک پرواز کردا ا‏‏ے۔ شام کچھ جدید ہتھیاراں د‏‏ی فراہمی کردا اے تے ایران نو‏‏ں اس گروپ د‏‏ی فراہمی دے لئی [[دمشق]] نو‏‏ں راہ راست دے طور اُتے استعمال کرنے د‏‏ی اجازت دیندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://2001-2009.state.gov/s/ct/rls/crt/2005/64337.htm|title=Country Reports on Terrorism: State Sponsors of Terror Overview|accessdate=2006-07-17|last=Office of the Coordinator for Counterterrorism|date=2006-04-28}}&lt;/ref&gt; ایران نے دمشق دے ہوائی اڈاں اُتے سب تو‏ں زیادہ پرواز د‏‏ی اے تے اس نے حزب اللہ نو‏‏ں اراضی تو‏ں عبور کيتا اے ، کچھ سامان براہ راست لبنانی ہوائی اڈاں اُتے اڑایا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;danger&quot;&gt;Frederic Wehrey, David E. Thaler, Nora Bensahel, Kim Cragin, Jerrold D. Green – ''Dangerous But Not Omnipotent: Exploring the Reach and Limitations of Iranian Power in the Middle East'', RAND, {{آئی ایس بی این|9780833045546}} pages 95-96&lt;/ref&gt; 2006 تے لبنان جنگ دے بعد ایران تے شام دونے د‏‏ی حمایت وچ اضافہ ہويا ، ایران د‏‏ی حمایت وچ تے اضافہ ہويا۔ حزب اللہ دے پاس ایران د‏‏ی لاجسٹک سپورٹ د‏‏ی اپنی منفرد فوجی طاقت ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;midi&quot;&gt;Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.&lt;/ref&gt; ایران د‏‏ی نظر وچ حزب اللہ دا مقصد ایران د‏‏ی جوہری تنصیبات اُتے امریکی یا اسرائیلی حملےآں د‏‏ی روک سیم کرنا ا‏‏ے۔

1980 د‏‏ی دہائی وچ ، حزب اللہ نو‏‏ں محتاط تے &quot;نسبتا تھوڑی مقدار وچ اسلحہ&quot; فراہ‏م کیہ گیا سی۔ &lt;ref&gt;Worldwide Equipment Guide: Volume 1: Ground Systems. United States Army Training and Doctrine Command, Dec. 2015. Fort Leavenworth, KS&lt;/ref&gt; لاجسٹک مسائل ، ایران تے عراق وچ جاری جنگ تے حزب اللہ د‏‏ی شام د‏‏ی تنبیہ نے تربیت دینے والےآں د‏‏ی تعداد تے اس وقت حزب اللہ نو‏‏ں فراہ‏م د‏‏ی جانے والی سامان د‏‏ی مقدار نو‏‏ں محدود کردتا۔ &lt;ref name=&quot;archive.org5&quot;/&gt; شام نے 1987 دے موسم بہار وچ حزب اللہ نو‏‏ں فوجی سامان د‏‏ی خاطر خواہ مقدار جاری کيت‏ی سی کیونجے اس تنظیم نے خاص طور اُتے جنوبی لبنان وچ آئی ڈی ایف تو‏ں لڑنے اُتے توجہ دتی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;awo&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|url=https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/CIA-RDP88T00792R000300010002-4.pdf|title=Lebanon–Israel: Hizballah's Strategy and Capabilities|last=Directorate of Intelligence|date=3 July 1987}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180115001404/https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/CIA-RDP88T00792R000300010002-4.pdf |date=15 January 2018 }}&lt;/ref&gt; اپنے عہد صدارت دے دوران ، [[حافظ الاسد|حافظ الاسد نے]] حزب اللہ نو‏‏ں چھوٹے ہتھیاراں تے اینٹی ٹینک میزائلاں د‏‏ی محدود اسمگلنگ د‏‏ی اجازت دتی ، جدو‏ں [[بشار الاسد|کہ بشار الاسد نے]] سن 2000 وچ اقتدار سنبھالنے دے بعد ایرانی تے شامی ہتھیاراں د‏‏ی مقدار وچ بے حد اضافہ کيتا سی۔ بشار الاسد نے حزب اللہ دے نال شام دے تعلقات نو‏‏ں اسٹریٹجک شراکت وچ بدل دتا۔ &lt;ref&gt;Ethan Corbin, &quot;Principals and Agents: Syria and the Dilemma of Its Armed Groups Allies,&quot; The Fletcher Forum of World Affairs 35, no. 2 (2011)&lt;/ref&gt; حزب اللہ نے بدعنوان شامی فوج دے افسران ، لبنانی بلیک مارکیٹ ، ایس ایل اے ، تے لبنانی خانہ جنگی وچ شکست خوردہ دھڑاں تو‏ں وی اسلحہ حاصل کيتا۔ &lt;ref name=&quot;auto5&quot;&gt;Nicolas Blanford (2011) ''Warriors of God: Inside Hezbollah's Thirty-Year Struggle Against Israel''. New York: Random House.&lt;/ref&gt; 2006 د‏‏ی جنگ دے بعد اسلحے وچ کافی حد تک اضافہ ہويا ، شام نے اس تنازعہ نو‏‏ں فتح دے طور اُتے دیکھیا ، حزب اللہ نو‏‏ں اسرائیلی افواج دا مقابلہ کرنے تے اہ‏م جانی نقصان اٹھانا دیکھنے وچ آیا۔ جنگ دے بعد ، ایران نے SA-7 ، SA-14 ، SA-16 ، تے Muthaq-1 MANPADS ، BM-21 Grad ، Fajr-3 ، Fajr-5 ، Falaq-1 ، تے Falaq-2 راکٹ فراہ‏م کرنے د‏‏ی اطلاع دتی ا‏‏ے۔ ، تے RAAD-T تے RPG اینٹی ٹینک ہتھیار۔ &lt;ref name=&quot;sendnudes&quot;/&gt; شام نے 230 فراہمی د‏‏ی &amp;nbsp; ملی میٹر تے خیبر 1 راکٹ ، تے [[کورنٹ میزائل|کارنیٹ]] ، کونکرس ، میٹیس-ایم تے [[آر پی جی – 29|آر پی جی -29]] اینٹی ٹینک ہتھیار۔ 2007 وچ اسرائیل نے شامی جوہری ری ایکٹر اُتے مشتبہ بمباری دے بعد اسلحے وچ اک بار فیر اضافہ ہويا ، اس دے جواب وچ اسد نے ہدایت نامہ [[فاتح 110|M-600]] میزائل حزب اللہ نو‏‏ں منتقل کردتے۔ 2009 تک ، ہتھیاراں د‏‏ی ترسیل نو‏‏ں &quot;متواتر تے وڈے&quot; دے طور اُتے بیان کيتا گیا۔ &lt;ref name=&quot;ghost&quot;&gt;Adam C Seitz, Anthony H. Cordesman. ''Iranian Weapons of Mass Destruction: The Birth of a Regional Nuclear Arms Race?'' (Praeger Security International) {{آئی ایس بی این|978-0313380884}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0313380884|978-0313380884]]&lt;/ref&gt; آخر کار ، شام د‏‏ی [[شامی خانہ جنگی|خانہ جنگی دے]] جواب وچ [[شامی خانہ جنگی|شامی]] حزب اللہ د‏‏ی سپلائی مئی 2011 وچ اک بار فیر تیز ہوگئی {{Efn|Israel intelligence reportedly says this increase in supply started slightly earlier, in January/February 2011.&lt;ref name=&quot;hvoice&quot; /&gt;}} ، شام نے لبنان وچ اسلحہ سازی دے &quot;گوداماں&quot; نو‏‏ں باغیاں دے ہتھو‏ں تو‏ں دور رکھنے دے لئی منتقل کردتا۔ شام وچ حزب اللہ نو‏‏ں اسلحہ د‏‏ی ترسیل وچ وی اضافہ ہويا اے تاکہ پارٹی نو‏‏ں حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں لڑنے اُتے آمادہ کيتا جاسک‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;auto24&quot;/&gt; اس وقت ایران تو‏ں اسلحے د‏‏ی ترسیل وچ وی اضافہ ہويا ، قدس فورس نو‏‏ں بظاہر خدشہ سی کہ اسد حکومت گر سکدی اے تے حزب اللہ د‏‏ی فراہمی دے لئی انہاں د‏‏ی کھڑکی ختم ہوسکدی ا‏‏ے۔ اک مبصر دے مطابق ، &quot;سرحد پار تو‏ں بہت زیادہ سامان آرہیا ا‏‏ے۔ . . حزب اللہ نئيں جاندی کہ اسنو‏ں کتھے رکھنا ا‏‏ے۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://fas.org/sgp/crs/mideast/R42339.pdf|title=Lebanon and the Uprising in Syria: Issue for Congress.|publisher=Congressional Research Service|first=Rebecca|last=Hopkins|date=February 2, 2012|تاريخ-الوصول=October 1, 2020|تاريخ-الأرشيف=February 11, 2021|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210211053754/https://fas.org/sgp/crs/mideast/R42339.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; {{Efn|A Hezbollah fighter makes a near-identical claim: &quot;the scale of the arms shipments into Lebanon was so great that 'we don't know where to put it all.'&quot;&lt;ref name=&quot;hvoice&quot;&gt;Beeston, Richard; Blanford, Nicholas; and Frenkel, Sheera (July 15, 2011) ''Embattled Syrian regime still sending missiles to Lebanese militants''. The Times.&lt;/ref&gt;}} مخصوص ہتھیاراں دے دعوے دا احتیاط دے نال سلوک کيتا جانا چاہیدا ، پر: ایہ دعوی کيتا جارہیا اے کہ شام وچ تقریبا ہر ہتھیار حزب اللہ نو‏‏ں منتقل کردتا گیا ا‏‏ے۔
[[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Hezbollah Weaponry Captured in Bint Jbeil (5).jpg|thumb| 2006 د‏‏ی جنگ وچ آئی ڈی ایف دے ذریعہ حزب اللہ TOW میزائل خاناں تے فیلڈ ریڈیواں اُتے قبضہ کيتا گیا سی۔]]
حزب اللہ دے لئی ایران د‏‏ی فوجی امداد دا ، یا تقریبا تمام ، شام دے راستے تو‏ں گزردا اے ، &lt;ref name=&quot;seinfeld&quot;/&gt; تے جے شام نے حزب اللہ د‏‏ی ہتھیاراں دے حصول د‏‏ی صلاحیت وچ ڈرامائی طور اُتے کمی واقع ہوئے گی۔ &lt;ref name=&quot;air&quot;&gt;Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8330-5146-2|978-0-8330-5146-2]]&lt;/ref&gt; چونکہ ایران تے شام حزب اللہ دے اہ‏م سرپرست نيں ، حزب اللہ دے بیشتر راکٹ ، چھوٹے اسلحہ ، رقم تے گولہ بارود شام تو‏ں گزردے ني‏‏‏‏ں۔ ایران حزب اللہ د‏‏ی فراہمی دے لئی صرف دوسرے موثر ترین راستہ گزردا [[ترکی]] ، لیکن ترکی تہران دے نال منسلک نئيں کر رہیا اے تے 2006 دے بعد &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://wikileaks.org/plusd/cables/06ANKARA4912_a.html|title=Turkey Searches Iranian Trucks for Hezbollah Arms Shipments|publisher=}}&lt;/ref&gt; اس دے علاقے تو‏ں گزرنے تو‏ں ایرانی ٹرکاں تے طیارےآں نو‏‏ں روک دتا اے .&lt;ref name=&quot;understandingwar&quot;/&gt; ماضی وچ ایرانی بندرگاہ [[بندر عباس]] تو‏ں شام د‏‏ی بندرگاہ [[لاذقیہ|لٹاکیہ]] تک سمندر دے ذریعہ سامان بھیجنا استعمال ہُندا رہیا اے ، لیکن اس وچ بہت زیادہ وقت لگدا اے تے اس تو‏ں رکاوٹ دا خطرہ ا‏‏ے۔

چونکہ شام دے اک قابل قابل ہوائی دفاعی نیٹ ورک نے اس ملک نو‏‏ں اسرائیلی فضائی حملےآں تو‏ں بچایا سی ، حزب اللہ نے کئی عشراں تو‏ں مغربی شام نو‏‏ں رسد تے رسد دے مرکز دے طور اُتے استعمال کيتا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;seinfeld&quot;/&gt; اس علاقے وچ حزب اللہ دے تربيت‏ی کیمپ تے اسلحہ دے ڈپو ني‏‏‏‏ں۔ تاریخی طور اُتے ، دمشق دا بین الاقوامی ہوائی اڈہ حزب اللہ دے جنگجوواں دے لئی ایران وچ جدید ترین تربیت دے راستے اُتے جانے دا اک اہ‏م مقام سی۔

حزب اللہ کالی منڈیاں تے ممکنہ طور اُتے لبنانی فوج تو‏ں کچھ ہتھیار حاصل کردا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;shield&quot;&gt;Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.&lt;/ref&gt; 2000 د‏‏ی دہائی دے شروع وچ دوہری استعمال کیت‏‏ی ٹیکنالوجی ، بشمول [[شب بصری عینک|نائٹ ویژن چشماں]] ، [[لیزر رینج فائنڈر|لیزر رینج فائنڈرز]] ، [[عالمی مقامیابی نظام|جی پی ایس]] ریسیورز ، جدید طیارہ تجزیہ تے ڈیزائن سافٹ ویر ، اسٹن گنز ، نائٹروجن لیزر کٹرز ، بحری سامان ، تے الٹراسونک ڈاگ ڈرینٹینٹ وچ ریاست ہائے متحدہ امریکا تے کینیڈا وچ نجی دکانداراں تو‏ں خریداری کيتی گئی۔ &lt;ref name=&quot;Magnus&quot;&gt;Magnus Ranstorp (2006) &quot;The Hizballah Training Camps of Lebanon,&quot; In James Forest, ed., ''The Making of a Terrorist: Recruitment, Training, and Root Causes'', Vol. 2. Westport: Praeger Security International. {{آئی ایس بی این|978-0275985455}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0275985455|978-0275985455]]&lt;/ref&gt; حزب اللہ رات نو‏‏ں لڑنے دے قابل اے تے اس وچ نائٹ ویژن د‏‏ی جدید ٹیکنالوجی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;frank&quot;&gt;Hoffman, Frank G. (1st quarter 2009) ''Hybrid Warfare and Challenges''. JPQ Issue 52, National Defense University.&lt;/ref&gt; اسرائیل تے کچھ ذرائع دا دعویٰ اے کہ ایران نے لبنان دے پہاڑی بیکا وادی خطے وچ زیر زمین ہتھیاراں د‏‏ی دو فیکٹریاں قائم کيت‏یاں نيں ، جنہاں وچ [[فاتح 110|فتح -110]] میزائل تے بوہت سارے دوسرے ہتھیار تیار کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;longwarjournal.org&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2017/03/has-hezbollah-developed-a-domestic-arms-industry-with-iranian-support.php|title=Has Hezbollah developed a domestic arms industry with Iranian support?|date=14 March 2017|publisher=FDD's Long War Journal}}&lt;/ref&gt; مبینہ طور اُتے تعمیرات دا آغاز 2012 دے بعد ہويا سی۔ حزب اللہ تے آئی آر جی سی نے پہلے وی ایہ تجویز پیش کيت‏ی سی کہ پارٹی اپنا کچھ ہتھیار بناسکدی ا‏‏ے۔ فیکٹریاں وچ توقع اے کہ اوہ ہر سال سیکڑاں میزائلاں د‏‏ی گنجائش رکھدے ني‏‏‏‏ں۔

شام وچ خانہ جنگی دے آغاز دے بعد تو‏ں ، اسرائیل نے شام وچ &quot;جدید&quot; یا &quot;گیم بدلنے&quot; والے ہتھیاراں اُتے فضائی حملے کیتے نيں جنہاں دا کہنا اے کہ حزب اللہ دا مقدر ا‏‏ے۔ اطلاعات دے مطابق ، اسرائیل نے فتح - 110 / M600 گائڈڈ میزائل ، ڈرون ، جہاز تو‏ں بچنے والے میزائل ، تے فضائی دفاعی نظام وچ مداخلت د‏‏ی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;stratfor.com1&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://worldview.stratfor.com/article/israel-targets-hezbollah-weaponry-syria|title=Israel Targets Hezbollah Weaponry in Syria|last=|website=worldview.stratfor.com|date=Dec 9, 2014}}&lt;/ref&gt; زیادہ تر ذرائع تجویز کردے نيں کہ فضائی حملے موثر رہے نيں لیکن حزب اللہ نو‏‏ں جدید ترین ہتھیاراں دے بہاو نو‏‏ں روکنے وچ اوہ کامل نئيں ني‏‏‏‏ں۔

== فوج ==
حزب اللہ نو‏‏ں وسیع پیمانے اُتے فوجی طاقت وچ لبنانی مسلح افواج دے مقابلے تے مضبوط قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ حزب اللہ د‏‏ی بہتر نظم و ضبط ، &lt;ref name=&quot;air&quot;&gt;Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8330-5146-2|978-0-8330-5146-2]]&lt;/ref&gt; بہتر تجربہ ، &lt;ref name=&quot;washingtoninstitute.org1&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/hezbollahs-russian-military-education-in-syria|title=Hezbollah's Russian Military Education in Syria|publisher=The Washington Institute for Near East Policy|last=Brig. Gen. Muni Katz, IDF and Nadav Pollak|date=December 24, 2015}}&lt;/ref&gt; تے بہتر اسلحہ سازی ، &lt;ref name=&quot;smallwarsjournal.com&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|url=http://smallwarsjournal.com/jrnl/art/the-syrian-conflict-and-its-impact-on-hezbollah%E2%80%99s-authority|title=The Syrian Conflict and its Impact on Hezbollah's Authority|journal=Small Wars Journal|author=Elliott|date=April 5, 2014}}&lt;/ref&gt; وجہ پیش د‏‏ی جانے والی وجوہات ایل اے ایف دے مقابلے وچ حزب اللہ نو‏‏ں &quot;واضح طور پر&quot; بہتر فوجی تے جنگی صلاحیت فراہ‏م کردی ني‏‏‏‏ں۔ ہور برآں ، کچھ کہندے نيں کہ ایل اے ایف عدم اعتماد تے فرقہ وارانہ کشمکش دا شکار اے ، جدو‏ں کہ حزب اللہ ایسا نئيں کردا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ، اس گروپ نو‏‏ں لبنان وچ کِسے وی سنی شدت پسند گروپ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://fas.org/sgp/crs/mideast/R42816.pdf|title=Lebanon: Background and U.S. Policy|first=Christopher M|last=Blanchard|publisher=Congressional Research Service|date=February 14, 2014|تاريخ-الوصول=October 1, 2020|تاريخ-الأرشيف=September 19, 2020|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200919124251/https://fas.org/sgp/crs/mideast/R42816.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; تو‏ں زیادہ قابل تے خطرنا‏‏ک تے UNIFIL تو‏ں زیادہ قابل قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;wremb&quot;/&gt; اک تحقیق وچ کہیا گیا اے کہ حزب اللہ نو‏‏ں عام عرب عسکریت پسنداں تو‏ں تشبیہ دیندے ہوئے ، اہ‏م اختلافات حکمت عملی د‏‏ی تدبیر وچ حزب اللہ د‏‏ی مہارت ، اسلحہ د‏‏ی مہارت تو‏ں استعمال کرنے د‏‏ی صلاحیت ، تے حزب اللہ د‏‏ی چھوٹی چھوٹی یونٹاں نو‏ں دتی جانے والی خودمختاری تے اقدام ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;jj&quot;&gt;Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.&lt;/ref&gt; جداں کہ اک سینئر امریکی عہدیدار نے کہیا ، &quot;حزب اللہ بہت چنگا ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref name=&quot;auto24&quot;/&gt; کئی دہائیاں تو‏ں ، ایہ اطلاعات آرہیاں نيں کہ پارٹی لڑائی تے تباہی دے دہانے اُتے تھک چک‏ی ا‏‏ے۔ ایسا نئيں لگدا کہ ایہ اطلاعات درست ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;seinfeld&quot;/&gt;

حزب اللہ نے 30 دسمبر 1999 تو‏ں کسی فوجی ہدف دے خلاف خودکش حملہ آوراں نو‏‏ں تعینات نئيں کيتا اے ، لیکن ہوسکدا اے کہ اوہ لبنان جنگ 2006 دے دوران ایسا کرنے دے لئی تیار ہوئے۔ &lt;ref name=&quot;shield&quot;&gt;Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.&lt;/ref&gt; حزب اللہ خودکش بم دھماکےآں دے استعمال وچ اک کارگر سی ، کیو‏ں کہ حزب اللہ دے خودکش بم دھماکےآں وچو‏ں 85 فیصد فوجی اہداف اُتے حملہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;Pedahzur, Ami. ''Root Causes of Suicide Terrorism: The Globalization of Martyrdom'' (Political Violence) 1st Edition. {{آئی ایس بی این|978-0415770309}}&lt;/ref&gt; 1990 دے وسط تو‏ں حزب اللہ نے امریکی مفادات دے خلاف دہشت گردی دے حملے شروع نئيں کیتے نيں &lt;ref name=&quot;tomorrow&quot;/&gt; تے سن 1991 تو‏ں لبنان وچ امریکی مفادات اُتے حملہ نئيں کيتا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;shu&quot;/&gt;

=== ہلکی انفنٹری ===
حزب اللہ د‏‏ی بنیاد اک ہلکی انفنٹری فورس دے طور اُتے رکھی گئی سی تے ایہ اج وی بنیادی طور اُتے لائٹ انفنٹری اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;eve&quot;&gt;Adam Johnson, ''A Lesson of Proxies: Case Studies of Hezbollah and Boko Haram''. 24th Annual Illinois State University Conference for Students of Political Science. (2016)&lt;/ref&gt;
[[فائل:Hezbollah DShK.jpg|thumb| اک دے نال اک حزب اللہ بنکر DShK بھاری مشین گن.]]
2006 وچ ، جین نے حزب اللہ د‏‏ی گوریلا قوتاں دا اندازہ لگایا کہ اوہ &quot;دنیا وچ سب تو‏ں زیادہ سرشار ، حوصلہ افزائی تے اعلیٰ تربیت یافتہ&quot; ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;web.archive.org&quot;/&gt; [[آوازِامریکا|وائس آف امریکا دی]] رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ &quot;حزب اللہ دے جنگجوواں نو‏‏ں اک چھوٹی عمر تو‏ں ہی سخت فوجی نظم و ضبط د‏‏ی پیروی کرنے دے لئی تعلیم دتی گئی اے تے اوہ شہادت دے کلچر وچ پروان چڑھ رہے نيں ، اس خیال وچ کہ خدا انہاں د‏‏ی جدوجہد اُتے پابندی عائد کردا اے ،&quot; انہاں نے ہور کہیا کہ ، &quot;ان د‏‏ی فوجی تے نظریا‏تی تربیت سخت ا‏‏ے۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.voanews.com/a/hezbollah-develops-new-skills-in-syria-posing-challenges-for-israel/3304664.html|title=Hezbollah Develops New Skills in Syria, Posing Challenges for Israel|first=Jamie|last=Dettmer|publisher=Voice of America|date=April 27, 2016}}&lt;/ref&gt; 2006 وچ حزب اللہ د‏‏ی افواج نو‏‏ں &quot;اچھی طرح تو‏ں تربیت یافتہ ، اچھی طرح تو‏ں تیار کردہ تے مناسب لیس&quot; رکھیا گیا سی تے اس نے گہرائی تو‏ں دفاع کيتا سی ۔ &lt;ref name=&quot;LEAD&quot;&gt;Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]&lt;/ref&gt; تفتیشی کم ، منصوبہ بندی ، تے انٹیلیجنس اکٹھا کرنا &quot;احتیاط سے&quot; حزب اللہ دے جنگی مشناں د‏‏ی مدد کردا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Magnus&quot;&gt;Magnus Ranstorp (2006) &quot;The Hizballah Training Camps of Lebanon,&quot; In James Forest, ed., ''The Making of a Terrorist: Recruitment, Training, and Root Causes'', Vol. 2. Westport: Praeger Security International. {{آئی ایس بی این|978-0275985455}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0275985455|978-0275985455]]&lt;/ref&gt; حزب اللہ د‏‏ی کارروائیاں نو‏‏ں تدبیری چستی ، کور دا استعمال ، جدید ہتھیاراں ، بقا ، پیچیدہ آپریشنز ، جدید ترین تربیت ، تے موثر کمانڈ اینڈ کنٹرول دے ذریعہ نشان زد کيتا گیا سی۔ &lt;ref name=&quot;auto25&quot;&gt;Martin S. Catino, Week 7 Summary: Hezbollah Capabilities and Advantages in the 2006 Lebanon War. MILS 521: Strategy, Tactics, and the Operational Art. American Military University&lt;/ref&gt; وڈی کارروائیاں دے لئی ، حزب اللہ نے بعض اوقات &quot;ٹاسک آرگنائزڈ&quot; فورسز دا مظاہرہ کيتا ، جس وچ اک حملہ ٹیم ، خلاف ورزی کرنے والا عنصر ، تے معاون ٹیم شامل ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;jj&quot;&gt;Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.&lt;/ref&gt; اک فوجی نے دسیا کہ اوہ ایسا نئيں لڑ رہے جس طرح اساں سوچیا سی کہ اوہ لڑاں گے۔ &quot;وہ زیادہ سخت لڑ رہے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ اپنی زمین اُتے اچھے ني‏‏‏‏ں۔ &quot; حزب اللہ دے خلئی لچکدار تے قابل سن کہ تیزی تو‏ں وڈی قوتاں وچ یکجا ہوسکدے نيں یا منقطع ہونے اُتے آزادانہ طور اُتے چل سکدے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;frank&quot;&gt;Hoffman, Frank G. (1st quarter 2009) ''Hybrid Warfare and Challenges''. JPQ Issue 52, National Defense University.&lt;/ref&gt; اطلاعات دے مطابق ، جنوبی لبنان نو‏‏ں 75 خود نو‏‏ں برقرار رکھنے والے حزب اللہ زون وچ تقسیم کيتا گیا سی جو اک نیٹ ورک دے طور اُتے اک دوسرے دے نال جڑے ہوئے سن ۔ &lt;ref&gt;John Arquilla, &quot;It Takes a Network- On Countering Terrorism While Reforming the Military,&quot; Testimony before the House Armed Services Subcommittee on Terrorism, Unconventional Threats and Capabilities, presented 18 September 2008.&lt;/ref&gt; جدو‏ں آئی ڈی ایف نے فائر پاور نو‏‏ں ماہر کيتا تے کمبائن اسلحہ دا استعمال کيتا ، اُتے ، اوہ حزب اللہ نو‏‏ں آرام تو‏ں اپنے مضبوط ٹھکانے اُتے وی شکست دینے وچ کامیاب رہیا۔ اسرائیلی فوجی قیادت دا 2018 دا اندازہ ایہ اے کہ اس تنظیم دے پاس 45،000 افراد د‏‏ی اک کھڑی فوج اے جس وچ کئی جنگجو تجربہ کار جنگجو ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;Jerusalem Post website&quot;&gt;Friedson, Michael; Bybelezer, Charles; The Media Line. (25 January 2018). &quot;Deputy Defense Minister discusses strategic threats.&quot; [http://www.jpost.com/Israel-News/Israels-deputy-defense-minister-discusses-strategic-threats-539799 Jerusalem Post website] Retrieved 25 January 2018.&lt;/ref&gt;

2006 وچ ، حزب اللہ دے جنگجو &quot;اکثر [[اسرائیلی دفاعی افواج]](IDF ) دے نال براہ راست فائر فائٹرز وچ حصہ لیا کردے سن ۔&quot; &lt;ref name=&quot;LEAD&quot;&gt;Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]&lt;/ref&gt; حزب اللہ عام طور اُتے لڑائی شروع کرنے تو‏ں پہلے اسرائیل دے کسی پنڈ وچ داخل ہونے دا انتظار کردے ، بجائے کھلے علاقے وچ مشغول ہوجاواں۔ &lt;ref name=&quot;shield&quot;&gt;Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.&lt;/ref&gt; جنگجو زیادہ تر حزب اللہ د‏‏ی وردی پہنے ہوئے سن ، جدو‏ں کہ بوہت گھٹ تعداد نے لڑادے ميں سویلین کپڑ‏ے یا آئی ڈی ایف د‏‏ی وردی پہن رکھی سی۔ 1990 تے 2000 د‏‏ی دہائی وچ حزب اللہ دے جنگجو زیادہ تر M81 ووڈلینڈ تے زیتون ڈرائب کیمو پہنے ہوئے سن ، حال ہی وچ جنگجوواں نے ملٹی کیم وی پہنا ہويا سی۔ &lt;ref name=&quot;washingtoninstitute.org&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PF138Appendices/PF138_Appendix_6.pdf|title=Weapons and Equipment Tied to Shiite Militias|last=Washington Institute for Near East Policy|date=2015|publisher=|access-date=2020-10-01|archivedate=2019-12-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191210080247/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PF138Appendices/PF138_Appendix_6.pdf}}&lt;/ref&gt; حزب اللہ دے جنگجوواں نے آئی ڈی ایف دے نال نیڑےی فاصلے اُتے ، براہ راست فائر فائٹرز دا انعقاد کيتا ، تے مرداں د‏‏ی اک پلاٹون تک جوابی کارروائی دا آغاز کيتا۔ فوجیاں نے سختی دا مظاہرہ کيتا تے پیچیدہ گھاتاں د‏‏ی منصوبہ بندی تے انہاں اُتے عمل درآمد کيتا۔ &lt;ref name=&quot;auto2&quot;/&gt; انہاں دے آپریشن دے علاقے ، شہریاں د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے حمایت ، تے مضبوط مواصلا‏تی نیٹ ورک تو‏ں جنگجوواں نو‏‏ں تقویت ملی۔ جنگجو اسرائیل د‏‏ی تکنیکی ترقی نو‏‏ں روکنے دے لئی &quot;اعلیٰ تحرک ، لڑائی دے حوصلے تے عوامی حمایت&quot; اُتے انحصار کردے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;danger&quot;&gt;Frederic Wehrey, David E. Thaler, Nora Bensahel, Kim Cragin, Jerrold D. Green – ''Dangerous But Not Omnipotent: Exploring the Reach and Limitations of Iranian Power in the Middle East'', RAND, {{آئی ایس بی این|9780833045546}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/9780833045546|9780833045546]] pages 95-96&lt;/ref&gt; اسرائیلی بریگیڈیئر جنرل گال ہرش نے حزب اللہ دے نال گھر گھر گھر لڑائی نو‏‏ں &quot;اک مکمل رابطہ آپریشن&quot; قرار دتا۔ میرا مطلب اے ساڈے فوجیاں دے وچکار براہ راست لڑائی آمنے سامنے۔ &quot; &lt;ref name=&quot;air&quot;&gt;Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8330-5146-2|978-0-8330-5146-2]]&lt;/ref&gt; 2006 وچ ، حزب اللہ دے جنگجوواں نو‏‏ں بھاری بھرکم وردی وچ پہنایا گیا سی ، تے انہاں وچ اکثر ایسا سامان ہُندا سی جس وچ جسمانی کوچ ، کتاں دے ٹیگ تے ہیلمٹ جداں ریاستی عسکریت پسند استعمال کردے سن ۔ حزب اللہ اس وقت سب تو‏ں مضبوط اے جدو‏ں جنوبی لبنان دے اپنے آبائی علاقے دا دفاع کردے ہوئے ، تے ایتھ‏ے اسنو‏ں &quot;اسٹریٹجک فائدہ&quot; حاصل ہويا۔ &lt;ref&gt;Asymmetric Warfare Group. November 2016. Modern Urban Operations: Lessons Learned from Urban Operations from 1980 to the Present&lt;/ref&gt; حزب اللہ د‏‏ی سب تو‏ں مضبوط خوبیاں وچو‏ں اک اس د‏ی کور تے چھلاورن وچ مہارت اے ، جسنو‏ں بعض اوقات اسرائیل د‏‏ی طرح چنگا سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;soar&quot;&gt;Creveld, Martin van, &quot;The Second Lebanon War: A Re-assessment&quot;, Infinity Journal, Issue No. 3, Summer 2011, pages 4-7.&lt;/ref&gt;

2006 وچ حزب اللہ د‏‏ی کچھ اکائیاں نے اسرائیل وچ گھسنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن اسرائیل نے انہاں تمام حملےآں نو‏‏ں پسپا کردتا۔ &lt;ref name=&quot;shield&quot;&gt;Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.&lt;/ref&gt; بہت سارے تبصرہ نگار توقع کردے نيں کہ حزب اللہ آئندہ جنگ وچ اسرائیلی سرزمین اُتے قبضہ کرنے دے لئی خاطر خواہ کوشش کرے گی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.thetower.org/4480-idf-adapting-fighting-doctrine-in-case-of-attack-by-hezbollah/|title=IDF Adapts Fighting Doctrine in Case of Attack by Hezbollah|publisher=The Tower Magazine|date=January 25, 2017}}&lt;/ref&gt;

=== اینٹی آرمور ===
[[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Launcher Captured in Lebanon.jpg|سجے|thumb| 2006 وچ حزب اللہ ٹوفن اے ٹی جی ایم۔]]
حزب اللہ د‏‏ی اینٹی آرمر قابلیتاں 5 یا 6 جنگجوواں اُتے مشتمل اے ٹی جی ایم ٹیماں اُتے مشتمل ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;defense-update.com&quot;/&gt; عام ٹیم دے پاس دو انتہائی تربیت یافتہ آپریٹرز سن ، حزب اللہ دے اندر ہیوی میزائلاں نو‏‏ں منتقل کرنے دے لئی &quot;ٹینک سنائپرز&quot; یا &quot;میرکاوا دے جنگجو&quot; تے دو یا تن پورٹرز۔ &lt;ref name=&quot;jj&quot;&gt;Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto9&quot;&gt;Cordesman, A. H., Sullivan, G., &amp; Sullivan, W. D. (2007). Lessons of the 2006 Israeli-Hezbollah war. Washington (D.C.): CSIS Press. {{آئی ایس بی این|978-0892065059}}&lt;/ref&gt; جنگجوواں نو‏‏ں اینٹی ٹینک ہتھیاراں ، گھاتاں ، تے چھلاورن د‏‏ی تربیت دتی جاندی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;live&quot;&gt;Saramifar, Younes. (2015). ''Living with the AK-47''. {{آئی ایس بی این|978-1443875523}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1443875523|978-1443875523]]&lt;/ref&gt; حزب اللہ نے فواد شہاب کمانڈ تے اسٹاف کالج تو‏ں اک لڑاکا سمیلیٹر بظاہر چوری کيتا تے اسنو‏ں اینٹی ٹینک ٹیماں د‏‏ی تربیت دینے دے لئی استعمال کيتا۔ اطلاعات دے مطابق ، 2006 د‏‏ی جنگ وچ ، حزب اللہ د‏‏ی سب تو‏ں ہنر مند اینٹی ٹینک ٹیماں اسرائیل دے کسی وڈے حملے د‏‏ی توقع وچ واپس رکھی گئياں تے انہاں دا مقابلہ دیکھنے وچ نئيں آیا۔ حزب اللہ دا اک عمومی ہتھکنڈہ ایہ سی کہ کسی اسرائیلی گڈی دے گزرنے دے لئی ڈھکن دے انتظار وچ رہنا ، فیر عقبی حصے تو‏ں حملہ کرنا ، جتھ‏ے اسلحہ سب تو‏ں کمزور ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;LEAD&quot;&gt;Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]&lt;/ref&gt; جنگجو اسرائیلی ٹینکاں نو‏‏ں درجناں سستے اے ٹی جی ایم دے نال ہتھیاراں تو‏ں بھریا کردے نيں تاکہ اوہ ری ایکٹیویوڈ آرمر تے ایکٹو پروٹیکشن سسٹم نو‏‏ں کھو لاں ، فیر ٹینک نو‏‏ں تباہ کرنے دے لئی کارنیٹ ، توفن یا [[آر پی جی – 29|آر پی جی-29]] جداں طاقتور میزائل دا استعمال کرن۔ &lt;ref name=&quot;rocks&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://warontherocks.com/2016/03/the-rise-of-the-hybrid-warriors-from-ukraine-to-the-middle-east/|title=The Rise of the Hybrid Warriors: From Ukraine to the Middle East|date=9 March 2016|publisher=War on the Rocks|last=Douglas A. Ollivant}}&lt;/ref&gt; اے ٹی جی ایم ٹیماں نے وی انفرادی فوجیاں نو‏‏ں نشانہ بنایا تے میزائلاں تو‏ں عمارتاں اُتے قبضہ کيتا۔ &lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;/&gt; مشترکہ ہتھیاراں دے حصے دے طور اُتے اوہ پیدل فوج دے شانہ بشانہ کم کردے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;shield&quot;&gt;Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.&lt;/ref&gt; فضائی حملےآں تے جوابی فائرنگ تو‏ں بچنے دے لئی، ٹیماں نقل و حرکت اُتے بہت زیادہ انحصار کردی ني‏‏‏‏ں۔ 2006 دے بعد تو‏ں ، لگدا اے کہ حزب اللہ نے اپنے سواراں دے آمیزے وچ بے ضابطہ رائفلاں تے سستے اے ٹی جی ایم استعمال کرنے د‏‏ی زیادہ کوشش کيتی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;isopod&quot;/&gt;

2006 وچ ، حزب اللہ د‏‏ی تقریبا 12-15٪ افواج اے ٹی جی ایم ٹیماں دا حصہ سن۔ &lt;ref name=&quot;defense-update.com&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://defense-update.com/analysis/lebanon_war_4.htm|title=Assessing the Assessing Hezbollah anti-armour tactics and weapons|publisher=Defense Update|first=David|last=Eshel|date=2007|accessdate=2016-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141113184135/http://defense-update.com/analysis/lebanon_war_4.htm|archivedate=2014-11-13}}&lt;/ref&gt; انہاں نے اے ٹی جی ایم ٹیماں نو‏‏ں بالواسطہ اگ تو‏ں کامیابی دے نال مربوط کيتا ، جس تو‏ں اس گروپ نو‏‏ں اپنی افواج د‏‏ی تعینا‏‏تی کرنے تے زیادہ موثر گھات لگانے د‏‏ی اہلیت ملی۔ &lt;ref name=&quot;LEAD&quot;&gt;Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]&lt;/ref&gt; اے ٹی جی ایم د‏‏ی ٹیماں حزب اللہ نو‏‏ں کھڑے ہونے د‏‏ی صلاحیت فراہ‏م کردے ہوئے کئی کلومیٹر دے فاصلے اُتے اسرائیل تو‏ں منسلک ہوسکدی ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.defensereview.com/are-anti-tank-guided-missiles-the-new-primary-threat-in-urban-warfaremout/|title=Are Anti-Tank Guided Missiles the New Primary Threat in Urban Warfare/MOUT?|website=defensereview.com|first=David|last=Crane|date=August 19, 2006}}&lt;/ref&gt; اینٹی ٹینک ہتھکنڈاں نو‏‏ں کچھ کامیابی ملی تے اوہ اسرائیلی ہلاکتاں دا سب تو‏ں اہ‏م ذریعہ سن ، جس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 50 اموات ہوئیاں۔ &lt;ref name=&quot;midi&quot;&gt;Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.&lt;/ref&gt; حزب اللہ نے اپنے ہتھیاراں نو‏‏ں مہارت دے نال استعمال کرنے دے علاوہ ، وسیع پیمانے اُتے اینٹی ٹینک میزائل وی استعمال کیتے ، جنہاں تو‏ں آئی ڈی ایف دے لئی پریشانی پیدا ہوگئی۔ &lt;ref name=&quot;jj&quot;&gt;Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.&lt;/ref&gt;

نیویارک ٹائمز نے دسیا اے کہ ٹینکاں اُتے 20 فیصد اے ٹی جی ایم حملےآں وچ ہلاکتاں ہوئیاں یا بکتر بند گھسے ہوئے سن ، &lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2006/08/07/world/middleeast/07hezbollah.html|title=A Disciplined Hezbollah Surprises Israel With Its Training, Tactics and Weapons|date=7 August 2006|website=The New York Times|last=Steven Erlanger and Richard A. Oppel Jr.}}&lt;/ref&gt; لیکن اسرائیلی فوج د‏‏ی رپورٹاں دے مطابق ایہ تعداد 45 فیصد زیادہ ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;danger&quot;&gt;Frederic Wehrey, David E. Thaler, Nora Bensahel, Kim Cragin, Jerrold D. Green – ''Dangerous But Not Omnipotent: Exploring the Reach and Limitations of Iranian Power in the Middle East'', RAND, {{آئی ایس بی این|9780833045546}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/9780833045546|9780833045546]] pages 95-96&lt;/ref&gt; حزب اللہ نے ہتھیاراں د‏‏ی لڑائیاں لڑاں تے اسرائیل دے مضبوط ٹھکانےآں اُتے حملہ کيتا۔ &lt;ref name=&quot;LEAD&quot;&gt;Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]&lt;/ref&gt; حزب اللہ د‏‏ی اسٹریٹجک تدابیر د‏‏ی صلاحیت اک بنیادی کمزوری اے ، لیکن پارٹی د‏‏ی تدبیراں وچ تدبیر کرنے وچ مہارت &quot;مہارت&quot; ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;jj&quot;&gt;Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.&lt;/ref&gt; اگرچہ جنگجو اپنے آپریشن دے علاقےآں وچ انتہائی موبائل سن ، لیکن حکمت عملی دے مطابق حزب اللہ د‏‏ی دفاعی پوزیشن بنیادی طور اُتے مستحکم سی۔ افواج د‏‏ی بے قابو آگہی تے مواصلا‏تی مسائل دا مطلب ایہ سی کہ پِچھے ہٹنا یا حملہ کرنا کدی کدائيں ہی ممکن سی۔ حزب اللہ دے ممبراں نے پِچھے ہٹنے دے بجائے اپنی وردی اتار دتی تے شہری آبادی وچ غائب ہوگئے۔ حزب اللہ نے ایداں دے گھات لگائے جنہاں نے اسرائیلی پیادہ فوج نو‏‏ں کوچےآں د‏‏ی یونٹاں تو‏ں وکھ کيتا تے اسرائیل دے سابقہ مخالفین تو‏ں کدرے زیادہ عرب لڑاکا ہلاک کيتا۔ اُتے ، اے ٹی جی ایم ٹیماں وچ رات د‏‏ی لڑائی د‏‏ی ناقص صلاحیت موجود سی تے پِچھے ہٹتے وقت دوبارہ گروپ بنانا سست سی۔ &lt;ref name=&quot;defense-update.com&quot;/&gt;

=== بکتر بند فوجاں ===
2015 یا 2016 وچ ، شام نے مبینہ طور اُتے حزب اللہ 75 T-55 تے T-72 ٹینکاں نو‏‏ں ملک وچ استعمال کرنے دے لئی بطور بکتر بند گاڑیاں فراہ‏م ک‏‏يتی‏‏اں ۔ &lt;ref name=&quot;alraimedia.com&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.alraimedia.com/ar/article/special-reports/2015/09/26/623237/nr/syria|title=طلائع قوات إيرانية خاصة وصلت دمشق و&quot;حزب الله&quot; يملك لواء مدرّعاً من 75 دبابة|publisher=AlRai Media Group|date=September 26, 2015|access-date=October 1, 2020|archivedate=June 24, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170624205403/http://www.alraimedia.com/ar/article/special-reports/2015/09/26/623237/nr/syria}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ynetnews.com&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4704278,00.html|title=Report: Syria to give Hezbollah Soviet tank division|publisher=Ynetnews|first=Roi|last=Kais|date=September 26, 2015}}&lt;/ref&gt; انہاں فورسز د‏‏ی تصدیق شام دے شہر القصیر وچ منعقدہ 2016 د‏‏ی پریڈ وچ ہوئی۔ &lt;ref name=&quot;auto10&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.voanews.com/a/hezbollah-controversy-military-parade-syria/3603047.html|title=Hezbollah Stirs Controversy with Military Parade in Syria|first=Sirwan|last=Kajjo|date=November 18, 2016|publisher=Voice of America}}&lt;/ref&gt; حزب اللہ ایس اے اے تو‏ں حاصل کردہ ٹی 55 ٹینک تے توپ خانے وی چلاندا اے تے اس وچ نامعلوم رقم بی ایم پی 1 انفنٹری تو‏ں لڑنے والی گاڑیاں ني‏‏‏‏ں۔ حزب اللہ لبنان وچ اسرائیل دے خلاف کوچ نئيں بھیجے گی ، کیونجے گاڑیاں تریخ دے مطابق نيں تے پارٹی اسرائیل د‏‏ی مطلق فضائی برتری دا مقابلہ نئيں کرسکدی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;air&quot;&gt;Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8330-5146-2|978-0-8330-5146-2]]&lt;/ref&gt;

=== خصوصی افواج ===
حزب اللہ نے 1990 د‏‏ی دہائی تو‏ں &quot; اسپیشل فورس &quot; دے جنگجوواں نو‏‏ں تربیت دتی اے ، جو اج کل &quot;رڈوان یونٹ&quot; دا حصہ ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نو‏ں چھاپےآں تے چھوٹی یونٹ د‏‏ی حکمت عملی دا خاص تجربہ اے &lt;ref name=&quot;seinfeld&quot;/&gt; تے حزب اللہ دے مطابق &quot;گھات لگانے ، قتل ، یا آپریشن کرنے دے لئی گہری دراندازی د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref name=&quot;iver&quot;&gt;Gabrielsen, Iver (2014) &quot;The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006,&quot; Small Wars &amp; Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M&lt;/ref&gt; اوہ خفیہ نيں لیکن &quot;حیرت انگیز طور اُتے پیشہ ور تے قابل&quot; &lt;ref name=&quot;air&quot;&gt;Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8330-5146-2|978-0-8330-5146-2]]&lt;/ref&gt; تے &quot;سخت گوریلا جو خفیہ طور اُتے آپریٹنگ دے فن وچ سبقت لے جاندے ني‏‏‏‏ں۔&quot; &lt;ref name=&quot;paris&quot;/&gt; اسرائیلی لیفٹیننٹ کرنل رونی عامر دے مطابق ، &quot;جب اک فائرنگ دے دوران اک موقع اُتے اک اسرائیلی ایس او ایف ٹیم [حزب اللہ ایس او ایف] دا سامنا کرنا پيا تاں ، اسرائیلی ٹیم دے ارکان نے پہلے سوچیا کہ اوہ کسی نہ کسی طرح اسرائیلی مہراں د‏‏ی علیحدہ علیحدگی دے نال مل گئے ني‏‏‏‏ں۔&quot; تربیت 90 دن تک جاری رہندی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;midi&quot;&gt;Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.&lt;/ref&gt; انہاں نو‏ں &quot;انتہائی نظم و ضبط&quot; دے نال کل وقتی جنگجو قرار دتا جاندا اے ، تے 1990 د‏‏ی دہائی وچ بیروت وچ مقیم سن ۔ حزب اللہ دے ایس او ایف وچ یونٹ 1800 شامل اے جو [[فلسطینی علاقہ جات|فلسطینی علاقےآں]] وچ دہشت گرداں نو‏‏ں تربیت فراہ‏م کردی اے ، یونٹ 910 ، جو اسرائیل تے بیرون ملک &quot;بیرونی کارروائی&quot; کردی اے تے یونٹ 3800 ، جو عراقی شیعہ عسکریت پسند گروہاں د‏‏ی حمایت کردا اے ، خاص طور اُتے آئی ای ڈی د‏‏ی تعمیر وچ ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/hezbollah-in-iraq-a-little-help-can-go-a-long-way|title=Hezbollah in Iraq: A Little Help Can Go a Long Way|publisher=The Washington Institute for Near East Policy|last=Matthew Levitt and Nadav Pollak|date=June 25, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;understandingwar&quot;/&gt; حزب اللہ ایس ایف نے بنت جبیل د‏‏ی جنگ وچ حصہ لیا &lt;ref&gt;Harel, Amos; Issacharoff, Avi (2008). ''34 Days: Israel, Hezbollah, and the War in Lebanon''. New York: Palgrave Macmillan. {{آئی ایس بی این|978-0230604001}}&lt;/ref&gt; تے القصیر د‏‏ی لڑائی دا حکم دتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2016/06/Syria-Military-Landscape-English.pdf|title=Dynamic Stalemate: Surveying Syria's Military Landscape. Policy Briefing.|publisher=Brookings Doha Center|first=Charles|last=Lister|date=May 2014}}&lt;/ref&gt; حزب اللہ ایس ایف شام تھیٹر وچ بہت زیادہ ملوث رہیا ا‏‏ے۔

== کمانڈ دا ڈھانچہ ==
[[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Hezbollah Aerial Snapshot Used to Document IDF Forces.jpg|thumb| شمالی اسرائیل دا فضائی سنیپ شاٹ حزب اللہ دے اک کمانڈ سنٹر وچ استعمال کيتا گیا سی تاکہ اوہ آئی ڈی ایف دے دستےآں د‏‏ی نقل و حرکت اُتے نظر رکھے۔]]
حزب اللہ دا انتظام اک عام فوجی تنظیم د‏‏ی طرح ا‏‏ے۔ اس د‏ی درجہ بندی دا ڈھانچہ تے مرکزی منصوبہ بندی تے وکندریقرت عملدرآمد ہُندا اے ، جداں کہ عام اے ، &lt;ref name=&quot;LEAD&quot;&gt;Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]&lt;/ref&gt; اگرچہ اس وچ معمولی تو‏ں زیادہ حصہ بندی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Worall&quot;&gt;James Worrall, Simon Mabon, Gordon Clubb. (2011) ''Hezbollah: From Islamic Resistance to Government''. p. 44–46 {{آئی ایس بی این|1440831343}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/1440831343|1440831343]]&lt;/ref&gt; &quot;حزب اللہ دا فوجی ونگ منظم طور اُتے منظم اے ، لیکن اسرائیلی سنسراں تے فضائی حملے تو‏ں پتہ لگانے تو‏ں بچنے دے لئی بہتر آپریشنل تے مواصلات د‏‏ی حفاظت دے نال سیلولر انداز وچ کم کردا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;nps.edu&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/11491/SI-v10-FoW_pg124-137_Johnson.pdf|title=Minding the Middle: Insights, from Hezbollah and Hamas|author=Johnson|date=October 2011}}&lt;/ref&gt; حزب اللہ دے پاس لچکدار تدبیراں نيں تے انہاں دے پاس مقامی کمانڈراں نو‏‏ں زیادہ اختیارات تفویض کرنے دے بجائے کمان دا اک لمبا درجہ بندی نئيں ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;/&gt; خود مختار پیادہ خلیاں وچ &quot;کافی حد تک آزادی&quot; ، جس وچ حملہ کرنا اے اس دا انتخاب کرنا شامل اے ، جس وچ تنظیم دے بیشتر جنگجو شامل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ حزب اللہ دے رہنما حسن نصراللہ نے 2013 دے اک انٹرویو وچ وضاحت کيت‏ی سی کہ 2006 د‏‏ی جنگ دے دوران انہاں نے پنڈ د‏‏ی سطح تک &quot;تشخیص د‏‏ی آزادی&quot; دتی سی تے متعدد دیہاتاں نے کھڑے ہوک‏ے لڑنے دا فیصلہ کيتا سی۔ &lt;ref name=&quot;iver&quot;&gt;Gabrielsen, Iver (2014) &quot;The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006,&quot; Small Wars &amp; Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M&lt;/ref&gt; دوسری طرف ، حزب اللہ ہائی کمان نے اپنی اسٹریٹجک میزائل فورس اُتے &quot;فرم آپریشنل کنٹرول&quot; اُتے زور دتا ا‏‏ے۔ بیروت وچ حزب اللہ ہیڈکوارٹر طویل فاصلے تک مار کرنے والے میزائلاں اُتے براہ راست کنٹرول برقرار رکھدا اے ، جس وچ علاقائی کمانڈراں نو‏‏ں منتقل کردہ مختصر تے ممکنہ طور اُتے درمیانے فاصلے تک مار کرنے والے میزائلاں دا کنٹرول ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;air&quot;&gt;Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8330-5146-2|978-0-8330-5146-2]]&lt;/ref&gt; لبنان د‏‏ی جنگ وچ ، حزب اللہ ہائی کمان دے پاس راکٹ حملےآں نو‏‏ں مکمل طور اُتے روکنے یا شروع کرنے دے لئی ٹاپ ڈاون کنٹرول سی۔ &lt;ref name=&quot;shield&quot;&gt;Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.&lt;/ref&gt; حزب اللہ دا اسرائیل دے خلاف مسلسل مختصر فاصلے تک جاری رہنے والے راکٹ حملےآں دے ارد گرد قائم آپریشناں دا تصور ۔ &lt;ref name=&quot;midi&quot;&gt;Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.&lt;/ref&gt; &quot;حزب اللہ اک انتہائی سرشار تے پیشہ ورانہ لڑائی قوت ثابت ہوئی۔ . . حزب اللہ نے کامیابی دے نال اک نواں نظریہ اپنایا ، اس نے خود نو‏‏ں اک گوریلا قوت تو‏ں اک مضبوط ارد روايتی لڑائی قوت وچ تبدیل کردتا۔ &quot; &lt;ref name=&quot;auto22&quot;&gt;Matt M. Matthews, ''We Were Caught Unprepared: The 2006 Hezbollah-Israeli War'' The Long War Series, Occasional Paper 26. U.S. Army Combined Arms Center, Combat Studies Institute Press. Fort Leavenworth, Kansas. {{آئی ایس بی این|978-0-16-079899-3}}&lt;/ref&gt; عام طور اُتے ، حزب اللہ دے فیصلہ سازی دے عمل دے بارے وچ بوہت گھٹ معلومات ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;seinfeld&quot;/&gt; پارٹی نے 2006 تو‏ں اپنے کمانڈ اینڈ کنٹرول انفراسٹرکچر وچ نمایاں سرمایہ کاری د‏‏ی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;isopod&quot;/&gt;

2009 دے جائزے وچ حزب اللہ نو‏‏ں خلاصہ طور اُتے بیان کيتا گیا سی &quot;ایداں دے تاکتیکی اقدامات دے قابل جو اک عام غیر ریاستی لڑائی تو‏ں کدرے زیادہ پیچیدہ ني‏‏‏‏ں۔ اوہ نفاست تے وڈے وڈے جنگی آپریشن کرنے د‏‏ی واضح صلاحیت دا مظاہرہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ &quot; &lt;ref name=&quot;LEAD&quot;&gt;Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]&lt;/ref&gt; تجزیہ کار وڈے پیمانے اُتے اس گروپ نو‏‏ں اک &quot;غیر معمولی قابل تنظیم&quot; تے دنیا د‏‏ی جدید ترین مسلح غیر ریاستی اداکاراں وچو‏ں اک سمجھدے نيں ۔ &lt;ref name=&quot;exploring&quot;&gt;DeVore, M. (2012). Exploring the Iran-Hezbollah Relationship: A Case Study of how State Sponsorship affects Terrorist Group Decision-Making. ''Perspectives On Terrorism'', 6(4-5).&lt;/ref&gt; حزب اللہ نو‏‏ں تربیت ، نظم و ضبط ، تے مرکزی کمانڈ دے معاملے وچ فلسطینی گروپاں تو‏ں زیادہ قابل سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ 2006 د‏‏ی جنگ وچ ، حزب اللہ مشن قسم دے احکامات اُتے عمل درآمد کرنے وچ کامیاب رہیا ، جس تو‏ں اس د‏ی جنگی تاثیر وچ بہتری آئی ، لیکن فیر وی آئی ڈی ایف دے ذریعہ اک دوسرے تو‏ں لڑائی وچ اس دا مقابلہ بہت سخت سی۔ &lt;ref name=&quot;thicc&quot;&gt;Ralph Peters. ''Endless War: Middle-Eastern Islam Vs. Western Civilization'' (2016). p. 71&lt;/ref&gt; 2006 د‏‏ی جنگ وچ ، جنگجوواں دے منقطع ہونے د‏‏ی صورت وچ براہ راست احکامات دے بغیر کم کرنے د‏‏ی خود مختاری حاصل سی۔ &lt;ref name=&quot;midi&quot;&gt;Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.&lt;/ref&gt; اُتے ، ایسا لگدا اے کہ ایہ ضروری نئيں سی ، کیونجے پوری جنگ وچ اک سلسلہ آف کمانڈ برقرار سی۔ اگرچہ حزب اللہ دے مشن کمانڈ نے مقامی رہنماواں نو‏‏ں پہل کرنے تے لچکدار ہونے دا اہل بنادتا ، اس دا ایہ مطلب وی سی کہ حزب اللہ یونٹ لڑائی وچ اک دوسرے دا نال نئيں دے پا رہیاں نيں۔ &lt;ref name=&quot;jj&quot;&gt;Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.&lt;/ref&gt; حزب اللہ دے دستے عام طور اُتے ، لیکن ہمیشہ نئيں ، ست تو‏ں دس آدمی اُتے مشتمل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے پاس خودمختاری تے خود کفالت دا بہت معاملہ سی ، لیکن اس دے نال بیروت تک اک سلسلہ آف کمانڈ وی سی۔ حزب اللہ دا لاجسٹک ٹرین د‏‏ی بجائے ذخیرہ اندوزی دا استعمال ، تے &quot;جونیئر رہنماواں نو‏‏ں دتے گئے اعلیٰ خودمختاری&quot; نے اسنو‏ں عام عرب فوج تو‏ں ممتاز کيتا۔ حزب اللہ وکندریقرت مشن کمانڈ اُتے عمل پیرا اے جتھ‏ے اعلیٰ قیادت طویل مدتی منصوبہ بندی دے لئی ذمہ دار اے لیکن عام طور اُتے حرباں یا کارروائیاں دے لئی نني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://sill-www.army.mil/firesbulletin/archives/2017/mar-apr/Deep%20fight.pdf|title=How enablers shape the deep fight for the brigade combat team|last=Capt. Colin Marcum|date=March–April 2017}}&lt;/ref&gt; 2006 وچ ، حزب اللہ دے مشن کمانڈ دے انداز تے اعلیٰ خودمختاری دے نتیجے وچ ایہ تنظیم آئی ڈی ایف د‏‏ی طرح میدان جنگ وچ برتاؤ کردی رہی۔ حزب اللہ دا حکم تے کنٹرول کارگر اے لیکن &quot;کم ٹیک&quot; ا‏‏ے۔ ایہ تار ، فائبر آپٹک ، رنرز ، سگنل تے سویلین مواصلا‏تی نیٹ ورک اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ حزب اللہ کدی کدائيں ہی ریڈیو الیکٹرانک اسپیکٹرم خارج کردا ا‏‏ے۔ حزب اللہ ایرانی مفادات دا بہت محتاط اے ، لیکن ایسا لگدا اے کہ ایران دے ذریعہ اس دا براہ راست کنٹرول نئيں ہُندا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;echo&quot;&gt;Cordesman, Anthony H. (July 15, 2006) ''Iran's Support of the Hezbollah in Lebanon''. Center for Strategic and International Studies.&lt;/ref&gt; لبنانی قوم پرست تحریک د‏‏ی حیثیت تو‏ں حزب اللہ د‏‏ی حیثیت ، تے اعتراف جرم د‏‏ی حمایت نو‏‏ں برقرار رکھنے د‏‏ی ضرورت ، اس د‏ی نشوونما وچ سب تو‏ں وڈی رکاوٹ ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;wikileaks.org&quot;/&gt; حزب اللہ اک طاقتور ، مقامی غیر متناسب قوت تو‏ں علاقائی فوجی طاقت وچ توسیع کر رہیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;armenia&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|url=http://www.janes.com/images/assets/885/68885/Hizbullahs_expanded_role_in_Syria_threatens_Israel.pdf|title=Hizbullah's expanded role in Syria threatens Israel|first=Nicholas|last=Blanford|date=2017}}&lt;/ref&gt;

حزب اللہ د‏‏ی دہشت گردی د‏‏ی کاروائیاں &quot;اسلامی جہاد تنظیم&quot; یا &quot;بیرونی آپریشن تنظیم&quot; دے ناں تو‏ں اک وکھ ، &quot;بلیک آپس&quot; دے ذیلی گروپ وچ مرتب کيتیاں گئیاں۔ &lt;ref name=&quot;Worall&quot;&gt;James Worrall, Simon Mabon, Gordon Clubb. (2011) ''Hezbollah: From Islamic Resistance to Government''. p. 44–46 {{آئی ایس بی این|1440831343}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/1440831343|1440831343]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ali&quot;&gt;United States of America v. Ali Kourant, https://www.justice.gov/opa/press-release/file/972451/download&lt;/ref&gt; اج ، حزب اللہ اک ایسا دہشت گرد تنظیم اے جس وچ روايتی صلاحیتاں د‏‏ی حامل اک انسانیت پسند گورننگ ایجنٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں نقاب پوشی کيتی جاندی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;dvidshub.net&quot;/&gt;

== جغرافیائی کمانڈز ==
[[فائل:The partition of Lebanon.png|thumb| لبنان دے شیعاں دے تن علاقے: جنوبی لبنان ، جنوبی بیروت ، تے وادی بیکا۔]]
لبنان دے شیعہ تن جغرافیائی طور اُتے متضاد علاقےآں وچ رہندے نيں: مشرقی لبنان ، جنوبی لبنان تے جنوبی بیروت وچ وادی بیکا۔ &lt;ref name=&quot;imcia&quot;&gt;Directorate of Intelligence, (8 November 1985) ''Lebanon: Amal and Hizballah– The Line Between Politics and Terrorism'', in ''Near East and South Asia Review''. Central Intelligence Agency.&lt;/ref&gt; حزب اللہ نو‏‏ں وادی بیدا ميں تشکیل دتا گیا سی تے اس نے 1980 د‏‏ی دہائی وچ بیروت دے ناقص تے بنیاد پرست جنوبی نواحی علاقےآں اُتے قابو پانے دے لئی عمال نو‏‏ں چیلینج کرنا شروع کيتا سی ، 1990 تک اوتھ‏ے کنٹرول حاصل کرنا سی۔ جداں ہی اسرائیل دے خلاف گوریلا جنگ وچ تیزی آئی ، حزب اللہ امل دا مضبوط گڑھ ، لبنان جنوبی لبنان تک پھیل گیا تے بالآخر اوتھ‏ے وی فوجی اہمیت حاصل کرلئی-

سن 2000 وچ اسرائیل دے لبنان تو‏ں رخصت ہونے دے بعد ، حزب اللہ نے اپنے آپ نو‏‏ں علاقائی احکامات وچ ازسر نو تنظیم نو دے بارے وچ جانیا جاندا اے ، لیکن انہاں دے پاس جغرافیائی احکامات دے بارے وچ قطعی طور اُتے اختلاف رائے پایا جاندا ا‏‏ے۔ بہت سارے ذرائع دا کہنا اے کہ حزب اللہ دے تن کمانڈ نيں: جنوبی لبنان ، وادی بیکا ، تے جنوبی بیروت دا علاقہ ، &lt;ref name=&quot;bonjour&quot;&gt;Guérin, Alexandre. (2009) ''Le Hezbollah Face Aux Forces Armées Conventionnelles Perspective Historique Des Modes D'action''. Centre de Doctrine d'Emploi des Forces – Division Recherge et Retour d'Expérience.&lt;/ref&gt; جدو‏ں کہ حزب اللہ دے فوجی ماہر نکولس بلنفورڈ دا کہنا اے کہ اس گروپ وچ بحیرہ روم د‏‏ی اک کمانڈ وی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;p346&quot;&gt;Blanford, Nicholas. Warriors of God. (2011) p. 346&lt;/ref&gt; آئی ڈی ایف دے کچھ ذرائع پارٹی د‏‏ی شام د‏‏ی کارروائیاں نو‏‏ں وی &quot;ایسٹرن کمانڈ&quot; دے طور اُتے بیان کردے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;seinfeld&quot;/&gt;

اس گروپ دے بیشتر تربيت‏ی کیمپ ، &lt;ref name=&quot;defense-update.com1&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://defense-update.com/newscast/0407/analysis/analysis-190407.htm|title=Hezbollah is Rearming for another round with Israel – by Col. David Eshel|publisher=Defense Update|access-date=2020-10-01|archivedate=2018-03-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180308093549/http://defense-update.com/newscast/0407/analysis/analysis-190407.htm}}&lt;/ref&gt; لاجسٹک انفراسٹرکچر دے نال ، شام د‏‏ی سرحد دے نیڑے مشرقی لبنان د‏‏ی [[وادی بقاع|ویران بیکا وادی]] وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;shield&quot;&gt;Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.&lt;/ref&gt; اس کمانڈ نو‏‏ں ممکنہ طور اُتے &quot;حیدر یونٹ&quot; کہیا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;seinfeld&quot;/&gt; اس علاقے وچ حزب اللہ د‏‏ی کاروائیاں خاص طور اُتے [[بعلبک|بعلب دے]] قصبے دے آس پاس ني‏‏‏‏ں۔ [[دریائے لیطانی|دریائے لتانی دے]] شمال وچ ، نباتیہ ہائیٹس گروپ دے طویل فاصلے تک راکٹ ذخیرہ کردی اے تے دفاعی گہرائی فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ ایہ بظاہر بیروت کمانڈ دا اک حصہ نيں ، &lt;ref name=&quot;auto5&quot;&gt;Nicolas Blanford (2011) ''Warriors of God: Inside Hezbollah's Thirty-Year Struggle Against Israel''. New York: Random House.&lt;/ref&gt; جس دا صدر دفتر بیروت دے دہیہ وچ واقع اے ، تے ایہ کمانڈ اینڈ کنٹرول ، انٹلیجنس تے پروپیگنڈہ دے وی ذمہ دار ا‏‏ے۔ آخر کار ، گروپ دا آپریشنل کور اسرائیلی سرحد دے نیڑے لتانی دے جنوب وچ واقع اے ، جتھ‏ے وڈی تعداد وچ مختصر فاصلے والے راکٹ ، جنگجو تے قلعے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ گروہ ، جسنو‏ں نصر اکائی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، اپنی بیشتر لڑائیاں دیہات تو‏ں کرواندا اے ، لڑائی وی پہاڑی پینڈو علاقےآں وچ ہُندی ا‏‏ے۔ بحیرہ روم د‏‏ی چھوٹی کمانڈ ، جس دا کچھ ذرائع ذکر نئيں کردے نيں ، بیرون ملک مقیم مینڈک مین ، ساحلی نگرانی ، اینٹی شپ میزائل ، تے &quot;بحری اثاثے&quot;۔ &lt;ref name=&quot;p346&quot;&gt;Blanford, Nicholas. Warriors of God. (2011) p. 346&lt;/ref&gt;

1982 تو‏ں 1992 تک ، حزب اللہ دا صدر دفتر وادی بیدا ميں واقع بالک شہر وچ واقع شیخ عبد اللہ بیرکس وچ سی۔ &lt;ref name=&quot;wolf&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.independent.co.uk/news/world/hizbollah-leaves-lebanon-base-1535997.html|title=Hizbollah leaves Lebanon base|date=28 July 1992|publisher=}}&lt;/ref&gt;

== انفراسٹرکچر ==
حزب اللہ نے لبنان دے گنجان آباد علاقےآں وچ &quot;وسیع ، جدید ، [اور] جامع فوجی انفراسٹرکچر تعمیر کيتا ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref name=&quot;shield&quot;&gt;Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.&lt;/ref&gt; چونکہ حزب اللہ لبنان دے مقابلے وچ اسرائیلی فضائی برتری نو‏‏ں چیلنج نئيں کرسکدا ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://warisboring.com/this-new-airstrip-could-be-home-to-hezbollah-s-drones-bdec97ff36a8|archiveurl=http://webarchive.loc.gov/all/20160817070028/https://warisboring.com/this-new-airstrip-could-be-home-to-hezbollah-s-drones-bdec97ff36a8|archivedate=17 August 2016|title=New Airstrip Could Be Home to Hezbollah's Drones|first=Adam|last=Rawnsley|date=25 April 2015|publisher=War Is Boring}}&lt;/ref&gt; ایہ گروپ انتہائی وسندریقرت اے ، جس وچ کوئی بنیادی ڈھانچہ یا کشش ثقل نئيں اے ۔ &lt;ref name=&quot;LEAD&quot;&gt;Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]&lt;/ref&gt; پارٹی دے بنیادی ڈھانچے نو‏‏ں بنیادی طور اُتے دو حصےآں اُتے مشتمل اے: پینڈو علاقےآں وچ خفیہ بنکراں دا اک جال جو اینٹی ٹینک ٹیماں جداں بھاری تربیت یافتہ جنگجوواں دے ذریعہ استعمال ہُندا اے ، تے مقامی باشندےآں تے تحفظ پسنداں دے زیر دفاع مضبوط دیہات ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;isopod&quot;/&gt;

حزب اللہ اپنے ہتھیاراں دے دستخطےآں نو‏‏ں کم کرنے تے اسرائیلی فضائی حملےآں نو‏‏ں کم کرنے دے لئی سخت دفاعی پوزیشن بنانے د‏‏ی کوشش کردا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;LEAD&quot;&gt;Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]&lt;/ref&gt; حزب اللہ دے کچھ بنکر اقوام متحدہ دے مشاہدے د‏‏ی چوکیو‏ں یا اسرائیلی سرحد دے بالکل نیڑے واقع سن ، تے اس وچ وگدا ہويا پانی ، موٹا کنکریٹ تے ہفتےآں د‏‏ی رسد موجود سی۔ &lt;ref name=&quot;midi&quot;&gt;Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.&lt;/ref&gt; ایہ انفراسٹرکچر مبینہ طور اُتے 2003–2004 وچ تعمیر کيتا گیا سی تے اس د‏ی نگرانی حزب اللہ دے کمانڈر فواد شاکر نے د‏‏ی سی۔ &lt;ref name=&quot;paris&quot;/&gt;
[[فائل:Hezbollah Bunker in Mleeta, southern Lebanon.jpg|سجے|thumb| زیرزمین حزب اللہ جنگی کمرہ ، جو ہن اک میوزیم دا حصہ ا‏‏ے۔]]
[[فائل:Hezbollah Outpost.jpg|thumb| 2006 وچ حزب اللہ د‏‏ی سرحدی چوکيتی۔ ایہ گروپ ہن سرحدی چوکیو‏ں نو‏‏ں برقرار نئيں رکھدا اے کیونجے اوہ فضائی حملےآں دے ذریعے آسانی تو‏ں تباہ ہوگئے سن ۔]]
2006 وچ ، [[اسرائیلی فضائیہ|آئی اے ایف]] نے نیلی لائن اُتے گروپ د‏‏ی تمام 17 سرحدی مشاہدات‏ی پوسٹاں نو‏‏ں جلدی تو‏ں تباہ کردتا۔ &lt;ref name=&quot;air&quot;&gt;Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8330-5146-2|978-0-8330-5146-2]]&lt;/ref&gt; ايس‏ے طرح ، اسرائیل نے جنوبی بیروت وچ اس گروپ دا نگہبانہ ہیڈ کوارٹر کمپلیکس ، جس وچ پندرہ منزلہ عمارتاں وی شامل نيں ، نو‏‏ں فضائی حملےآں دے نال مسمار کردتا۔ اس پیچیدہ نگرانی انتظامیہ ، رسد ، افرادی قوت ، تے انٹیلیجنس کم د‏‏ی نگرانی۔ &lt;ref name=&quot;shield&quot;&gt;Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.&lt;/ref&gt; اس دے نتیجے وچ ، اس دے بعد تو‏ں حزب اللہ زیادہ وینٹریکلائزڈ ہويا اے تے اس تو‏ں زیادہ بنیادی ڈھانچہ زیر زمین منتقل ہوگیا ا‏‏ے۔ اس تنظیم دا بیروت وچ ایرانی سفارت خانے دے تھلے اک مرکزی کمانڈ سنٹر ہوسکدا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;LEAD&quot;&gt;Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://defense-update.com/analysis/lebanon_war_1.htm|title=Hezbollah's Intelligence War|first=David|last=Eshel|publisher=Defense Update|date=2007|access-date=2020-10-01|archivedate=2018-04-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180410014502/http://defense-update.com/analysis/lebanon_war_1.htm}}&lt;/ref&gt; 2006 د‏‏ی جنگ وچ ، حزب اللہ نے &quot;دانشمندی دے نال میدان جنگ تیار کيتا&quot; تے اپنی فوج نو‏‏ں اسرائیلی خطرہ دے مطابق بنایا۔ &lt;ref name=&quot;thicc&quot;&gt;Ralph Peters. ''Endless War: Middle-Eastern Islam Vs. Western Civilization'' (2016). p. 71&lt;/ref&gt; جنوبی لبنان دا علاقہ محافظ دے لئی بہت سازگار اے ، تے حزب اللہ نے اس پیش گوئی وچ توسیع کردے ہوئے اس گل دا اندازہ لگایا کہ IDF کس طرح لڑے گا تے IDF د‏‏ی راہ وچ رکاوٹ پیدا کرنے دے لئی درکار بنیادی ڈھانچے د‏‏ی تعمیر یا حصول کريں گا۔ &lt;ref name=&quot;jj&quot;&gt;Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.&lt;/ref&gt; جس طرح حزب اللہ نے وڈی تعداد وچ بنکر تعمیر کیتے ، ايس‏ے طرح حزب اللہ نے وی اسلحہ ذخیرہ کيتا تے سویلین دیہات تے قصبےآں وچ انفراسٹرکچر بنایا۔ اس تو‏ں حزب اللہ نو‏‏ں جنوبی لبنان دے شہری تے پینڈو دونے علاقےآں تو‏ں لڑنے دا اہل بنایا گیا۔

جدو‏ں کہ جنوبی لبنان وچ شیعہ دیہات یکساں طور اُتے ہیڈ کوارٹر تے بنکراں دے نال مضبوط نيں ، حزب اللہ کم شہری حمایت حاصل کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں [[مسیحی|عیسائی]] تے [[دروز|ڈروز]] پنڈ دے مضافات وچ کم کردی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;shield&quot;&gt;Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.&lt;/ref&gt; پارٹی نے &quot;شہری خطےآں دا مہارت تو‏ں استحصال کيتا&quot; تے &quot;غیر جنگجوواں دے قربت وچ مضبوط دفاعی قلعے منعقد کیتے۔&quot; &lt;ref name=&quot;frank&quot;&gt;Hoffman, Frank G. (1st quarter 2009) ''Hybrid Warfare and Challenges''. JPQ Issue 52, National Defense University.&lt;/ref&gt; حزب اللہ جنوبی لبنان وچ وڈی تعداد وچ غیر منقولہ جائداد د‏‏ی ملکیت دا مالک اے تے شہریاں دے گھراں وچ اسلحہ ذخیرہ کرنے دے بدلے وچ چھوٹا کرایہ پیش کردا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.thetower.org/4534-israel-prepares-for-possible-hezbollah-naval-commando-attack/|title=Israel Prepares for Possible Hezbollah Naval Commando Attack|publisher=The Tower Magazine|date=February 7, 2017}}&lt;/ref&gt; اوہ شہری مکانات تے عمارتاں نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے لڑائی دے تھ‏‏اںو‏اں دے طور اُتے استعمال کردے نيں ، اس وجہ تو‏ں کہ &quot;مکان تباہ ہوسکدا اے ، پنڈ نو‏‏ں تباہ کيتا جاسکدا اے ، لیکن وطن نني‏‏‏‏ں۔&quot; ایہ گروپ مسیتاں ، اسکولاں ، اسپتالاں تے ہور محفوظ تھ‏‏اںو‏اں اُتے اسلحہ جمع کردا ا‏‏ے۔

=== قدرت دے ذخائر ===
[[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Entrance to Hezbollah Bunker.jpg|thumb| جنوبی لبنان وچ حزب اللہ دا اک بنکر ، جس وچ دروازے د‏‏ی حفاظت کرنے والا اک کنکریٹ بلاک ا‏‏ے۔]]
اسرائیل نے حزب اللہ دے زیر زمین بنکراں ، بیرکاں ، کیچاں تے فائرنگ د‏‏ی پوزیشناں دے وسیع نیٹ ورک نو‏‏ں ایہ ناں &quot;فطرت دے ذخائر&quot; دا ناں دے دتا اے جو جنوبی لبنان دے بوہت گھٹ آبادی والے پینڈو علاقےآں وچ واقع ا‏‏ے۔ حزب اللہ دے [[مبارزتی ہندسیات|جنگی انجینیئرز]] نے سن 2000 تو‏ں جنوبی لبنان وچ دفاعی طور اُتے فائرنگ د‏‏ی پوزیشناں تے پوشیدہ ٹھکانے بنائے ني‏‏‏‏ں۔ حزب اللہ دے بنکراں دا چنگا دفاع اے ، دھماکے دے دروازے تے حفاظتی کیمرے نيں تے اسرائیلی فضائی حملےآں وچ گہری دفن ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;LEAD&quot;&gt;Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]&lt;/ref&gt; لانچنگ سائٹاں نو‏‏ں تلاش کرنا خاص طور اُتے چیلنجنگ دے نال ایہ قلعے وی اچھی طرح تو‏ں چھپائے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;air&quot;&gt;Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8330-5146-2|978-0-8330-5146-2]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;shield&quot;&gt;Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.&lt;/ref&gt;

کچھ ٹیپیکل معاملات وچ ، بنکراں نو‏‏ں سیکڑاں فٹ زیر زمین دفن کيتا گیا ، جس وچ کئی فٹ ٹھوس تحفظ سی تے کافی کھانے تے رہائشی جگہ ہفتےآں تک بغیر کسی بدل دے چل پائے گی۔ &lt;ref name=&quot;shield&quot;&gt;Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.&lt;/ref&gt; حزب اللہ د‏‏ی کچھ سرنگاں ہزاراں میٹر لمبی ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیلی ذرائع دا کہنا اے کہ [[شمالی کوریا|شمالی کوریا دے]] استاداں نے 2004 وچ لبنان دا سفر کيتا سی تے حزب اللہ دے زیرزمین بنیادی ڈھانچے د‏‏ی تعمیر د‏‏ی نگرانی د‏‏ی سی۔ &lt;ref name=&quot;LEAD&quot;&gt;Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]&lt;/ref&gt; 2013 وچ ، ریاستہائے متحدہ د‏‏ی اک وفاقی عدالت نے ایہ دریافت کيتا کہ شمالی کوریا نے حزب اللہ نو‏‏ں &quot;جنوبی لبنان وچ زیر زمین فوجی تنصیبات ، سرنگاں ، بنکر ، ڈپو تے اسٹوریج د‏‏ی سہولیات دا اک وسیع نیٹ ورک&quot; بنانے وچ &quot;جدید اسلحہ ، ماہر د‏‏ی صلاح تے تعمیرا‏تی مدد&quot; دی۔ &lt;ref&gt;''Kaplan v. Central Bank of the Islamic Republic of Iran'', 961 F. Supp. 2d 185, 193 D.D.C. 2013&lt;/ref&gt;
[[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Missiles Found Aboard Francop (1).jpg|thumb| حزب اللہ دا پھڑیا گیا 122 ملی میٹر BM-21 گرڈ راکٹ۔]]
چونکہ حزب اللہ د‏‏ی قلعہ بند سائٹاں تے زیر زمین سہولیات فضائی حملےآں دے خلاف مزاحم نيں ، لہذا انہاں نو‏ں زمینی ردعمل دے بغیر غیر موثر نئيں کيتا جاسکدا۔ &lt;ref name=&quot;shield&quot;&gt;Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.&lt;/ref&gt; اس دے نتیجے وچ ، حزب اللہ اسرائیلی زمینی فوج نو‏‏ں چیلنج کرنے دے لئی اپنے ہتھیاراں دے ذخیرے تے مضبوط تھ‏‏اںو‏اں دا استعمال کرسکدا ا‏‏ے۔ 2006 وچ ، سامان د‏‏ی تقسیم شدہ کیچاں نے جنگجوواں نو‏‏ں IAF د‏‏ی بازیابی دے باوجود روکنے دے لئی لڑنے دے لئی کافی دفعات فراہ‏م ک‏‏يتی‏‏اں ۔ &lt;ref name=&quot;fas.org1&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33566.pdf|title=Lebanon: The Israel-Hamas-Hezbollah Conflict|publisher=Congressional Research Service|editor-last=Sharp, Jeremy M.|date=September 15, 2006|تاريخ-الوصول=October 1, 2020|تاريخ-الأرشيف=February 21, 2019|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190221063956/https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33566.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; اس گروہ دے پاس 2006 وچ 500–600 ہتھیاراں دے ذخیرے سن ۔ &lt;ref name=&quot;LEAD&quot;&gt;Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jj&quot;&gt;Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.&lt;/ref&gt; حزب اللہ دے کچھ یونٹاں نے IDF لائناں دے پِچھے تو‏ں وی اسرائیل اُتے راکٹ فائر کرنا جاری رکھیا۔ 2006 د‏‏ی جنگ دے بعد ، حزب اللہ دریائے لٹانی دے جنوب وچ اپنے بنکرز تے &quot;فطرت دے ذخائر&quot; ترک کرنے اُتے مجبور ہوگئی۔ &lt;ref name=&quot;midi&quot;&gt;Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.&lt;/ref&gt; 2006 د‏‏ی جنگ حزب اللہ دے فوجی انفراسٹرکچر دے خطے وچ تبدیلی دا سبب بنی۔ جنگ تو‏ں پہلے ، حزب اللہ دریائے لٹانی دے جنوب وچ مرتکز سی ، جدو‏ں کہ جنگ دے بعد حزب اللہ دا دفاعی سامان زیادہ تر اس دے شمال وچ ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;isopod&quot;/&gt; اپنے بیشتر بنکراں نو‏‏ں ترک کرنے دے باوجود ، اسرائیلی انٹیلیجنس دا کہنا اے کہ انہاں دے پاس &quot;بہت اچھی ذہانت&quot; اے ، لیکن اس دا ثبوت نئيں اے کہ حزب اللہ نے جنوبی لبنان دے یو این آئی ایف آئی ایل زون وچ بنکرز تے &quot;زیر زمین شہر&quot; بنائے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;wikileaks.org&quot;/&gt;

=== دفاعی سرنگاں ===
شمالی اسرائیل نو‏‏ں لبنانی علاقے تو‏ں تجاوز کر کئی سرنگاں د‏‏ی طرف تو‏ں پایا گیا [[اسرائیلی دفاعی افواج|آئڈییف]] دے نتیجے دے طور اُتے دسمبر 2018 وچ آپریشن شمالی شیلڈ تے یونیفل دے بعد انہاں دے وجود د‏‏ی تصدیق کی.&lt;ref name=&quot;jpostUNIFILconfirmation&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.jpost.com/Breaking-News/UN-peacekeeping-mission-in-Lebanon-confirm-Hezbollah-tunnels-crossed-border-with-Israel-574578|title=U.N. mission in Lebanon confirms Hezbollah tunnels crossed Israel border – Arab-Israeli Conflict – Jerusalem Post|website=www.jpost.com}}&lt;/ref&gt;

=== لانچ سائٹاں ===
[[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - IDF Forces Uncover Missiles in Lebanon.jpg|thumb| جنوبی لبنان وچ زیر زمین کتیوشا راکٹ لانچر ، گھنے برش تو‏ں چھلا ہويا۔]]
حزب اللہ دے پاس پورے لبنان وچ اپنے راکٹاں دے لئی سیکڑاں لانچنگ سائٹس موجود نيں ، &lt;ref name=&quot;LEAD&quot;&gt;Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]&lt;/ref&gt; 2006 وچ 200 تو‏ں 300 لانچنگ سائٹاں۔ &lt;ref name=&quot;air&quot;&gt;Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8330-5146-2|978-0-8330-5146-2]]&lt;/ref&gt; سویلین مکانات تے بنکراں وچ اسپیئر راکٹ تے سامان اسٹور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;/&gt; زیادہ تر راکٹاں نو‏‏ں اک ٹیم دے ذریعہ اسٹوریج تو‏ں فائرنگ د‏‏ی پوزیشن وچ منتقل کيتا جاندا اے ، تے دوسری ٹیم نے فائر کيتا ا‏‏ے۔ حزب اللہ راکٹ ٹیماں نو‏‏ں اسرائیل اُتے راکٹ فائر برقرار رکھنے دے لئی مشن قسم د‏‏ی آسان ہدایات دتیاں گئیاں تے اوہ 2006 د‏‏ی جنگ دے عرصے تک اکثر آزادانہ طور اُتے کم کردیاں سن۔ &lt;ref name=&quot;jj&quot;&gt;Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.&lt;/ref&gt; {{Efn|But some say Hezbollah rocket teams were organically integrated with light infantry as part of combined arms.&lt;ref name=&quot;LEAD&quot; /&gt;}} حکمت عملی دے مطابق ، حزب اللہ نے کٹیوشا راکٹاں نو‏‏ں باقاعدگی دے نال باقاعدگی تو‏ں فائر کرنے وچ کامیاب کيتا ، جداں کہ انہاں نے منصوبہ بنایا سی ، تے انہاں د‏‏ی راکٹ ٹیماں دا عزم کيتا گیا سی تے اس وچ اچھی رسد سی۔ اُتے ، راکٹ اسرائیل اُتے زبردستی اسٹریٹجک اثر مرتب کرنے وچ ناکا‏م رہے ، تے جنگ ختم نئيں ہويا۔

حزب اللہ سیپرس جنگ وچ استعمال کرنے دے راکٹاں دے پیش بینی شدہ تے تیار لانچنگ عہدےآں د‏‏ی وڈی تعداد تعمیر کيتا اے .&lt;ref name=&quot;air&quot;&gt;Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8330-5146-2|978-0-8330-5146-2]]&lt;/ref&gt; اک ککڈ عملہ جلدی تو‏ں راکٹاں نو‏‏ں پوزیشن وچ منتقل کردا اے تے انہاں نو‏ں تنہا یا کم تو‏ں کم لاجسٹک سپورٹ دے ذریعہ فائر کردا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;shield&quot;&gt;Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.&lt;/ref&gt; کچھ راکٹ نیومیٹک لفٹاں دے نال زیر زمین چھپ جاندے نيں تاکہ انہاں نو‏‏ں اٹھایا جاسک‏‏ے تے فائر کيتا جاسک‏‏ے یا ٹرکاں تو‏ں لانچ کيتا جائے۔ &lt;ref name=&quot;LEAD&quot;&gt;Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]&lt;/ref&gt; اگرچہ اسرائیل لانچنگ دے منٹ دے اندر ہی لانچ سائٹ نو‏‏ں نشانہ بناسکدا اے ، لیکن IDF 2006 وچ عام طور اُتے استعمال تو‏ں پہلے لانچ سائٹ نو‏‏ں تباہ نئيں کرسکدا سی تے ايس‏ے وجہ تو‏ں راکٹ حملےآں د‏‏ی بارش نو‏‏ں روک نئيں سکدا سی۔ &lt;ref name=&quot;fas.org1&quot;/&gt; {{Efn|&quot;Given how numerous the rockets were, as well as the ease with which they could be transported, concealed and fired, stopping them was probably beyond the capabilities of any air force&quot;&lt;ref name=&quot;soar&quot; /&gt;}}

=== مواصلات ===
[[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Hezbollah Equipment Captured in Lebanon.jpg|سجے|thumb| حزب اللہ دے ممبر عام طور اُتے لو ٹیک ٹیک واکی ٹاکیز استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔]]
حزب اللہ اک &quot;بہترین ، متنوع ، تے سخت نشانہ بننے والا&quot; &lt;ref name=&quot;LEAD&quot;&gt;Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]&lt;/ref&gt; فوجی مواصلا‏تی نیٹ ورک چلاندا اے ، جسنو‏ں حزب اللہ دے رہنما [[حسن نصر اللہ|حسن نصراللہ]] نے 2008 وچ &quot;گروپ دا سب تو‏ں اہ‏م ہتھیار&quot; قرار دتا سی۔ &lt;ref name=&quot;stratfor.com&quot;/&gt; حکومت اس نیٹ ورک نو‏‏ں بند کرنے د‏‏ی کوششاں د‏‏ی وجہ تو‏ں 2008 دے لبنان تنازعہ دا سبب بنی ۔ اس نیٹ ورک وچ بنیادی طور اُتے ریشہ آپٹک کیبلز شامل نيں جو زیادہ تر یا تمام لبنان وچ پھیلا ہويا اے ، تانبے د‏‏ی تاراں تے بیروت وچ ویمکس تنصیب دے ذریعہ تکمیل شدہ ا‏‏ے۔ حزب اللہ دا کہنا اے کہ انہاں دے نیٹ ورک وچ تجارتی استعمال نئيں ہُندا اے ، عیسائی علاقےآں وچ داخل نئيں ہُندا اے تے اوہ انہاں دے اسلحہ خانے دا لازمی جزو ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;auto26&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://wikileaks.org/plusd/cables/08BEIRUT523_a.html|title=Hizballah Goes Fiber Optic|date=16 April 2008|publisher=|first=Michele|last=Sison}}&lt;/ref&gt; ایہ دعوے متنازعہ ني‏‏‏‏ں۔
[[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Hezbollah Communication Devices.jpg|thumb| حزب اللہ فیلڈ ٹیلیفون ۔]]
حزب اللہ دے وائرڈ مواصلا‏تی نیٹ ورک دا آغاز اصل وچ [[بیروت]] تو‏ں [[وادی بقاع|وادی]] بقاع دے راستے اسرائیل-لبنان سرحد تک ہويا سی ، لیکن 2006 دے بعد تو‏ں حزب اللہ دے بیشتر علاقےآں نو‏‏ں کوریج کرنے دے لئی اس وچ توسیع کيتی گئی اے ، سوائے شمالی لبنان دے کچھ حصےآں کے۔ &lt;ref name=&quot;stratfor.com&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.intelligenceonline.com/government-intelligence/2012/05/10/hezbollah-on-the-line,101714060-art|title=Hezbollah on the line – Issue 664|last=|date=10 May 2012|publisher=Intelligence Online}}&lt;/ref&gt; موجودہ سول لبنانی ٹیلی مواصلات دے بنیادی ڈھانچے دے نال نال زیادہ تر فائبر آپٹک کیبلز تیار کيتی گئیاں نيں ، اس نیٹ ورک وچ کچھ تانبے د‏‏ی تاراں تے اسٹینڈ لائنز وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ حزب اللہ د‏‏ی زیر ملکیت &quot;تقریبا ہر سہولیات تے عمارت&quot; اس نیٹ ورک تو‏ں جڑ جاندی ا‏‏ے۔ اسرائیل دے نال 2006 د‏‏ی جنگ وچ ، نیٹ ورک نے اسنو‏ں جام کرنے د‏‏ی اسرائیلی کوششاں کیخلاف مزاحمت د‏‏ی ، تے حزب اللہ نے تمام تنازعات وچ رابطےآں نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ &lt;ref name=&quot;LEAD&quot;&gt;Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]&lt;/ref&gt;

حزب اللہ دے جنگجو زیادہ تر کوڈ ٹیک واکی ٹاکی اُتے کوڈ ورڈز دا استعمال کردے ہوئے رابطے کردے سن ، جدو‏ں کہ کمانڈ پوسٹس تے بنکرس نو‏‏ں گروپ دے فائبر آپٹک نیٹ ورک دے ذریعہ منسلک کيتا جاندا سی۔ &lt;ref name=&quot;midi&quot;&gt;Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.&lt;/ref&gt; حزب اللہ اپنے لئے بانی کیریئراں نو‏‏ں استعمال کرنے تے اپنے سیلولر نیٹ ورکس نو‏‏ں چلانے دے لئی اپنے عمل نو‏‏ں انجام دینے دے لئی سیل فون اُتے بہت زیادہ انحصار کردا ا‏‏ے۔ بیکار اقدام دے طور اُتے محدود تعداد وچ اعلیٰ درجے دے تے اہ‏م اہلکار دے پاس سیٹلائٹ فون موجود نيں ۔ &lt;ref name=&quot;stratfor.com&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.stratfor.com/analysis/lebanon-hezbollahs-communication-network|title=Lebanon: Hezbollah's Communication Network|publisher=Stratfor}}&lt;/ref&gt; 2006 دے بعد تو‏ں حزب اللہ دے مواصلا‏تی نیٹ ورک وچ بہت زیادہ اضافہ ہويا اے ، تے فائبر آپٹک کیبلز اعلیٰ کمانڈراں دے گھراں نو‏‏ں بنکر تے ہیڈ کوارٹر تو‏ں جوڑ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ عام اہلکاراں نو‏‏ں صرف غیر محفوظ تانبے دے تار نیٹ ورک تک رسائی حاصل اے ، جس دے بارے وچ سمجھیا جاندا اے کہ ایہ صرف آرام دہ تے پرسکو‏ن گفتگو دے لئی استعمال ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ حزب اللہ نے 1999 وچ IDF دے نال براہ راست رابطے نئيں کیتے سن ، &lt;ref name=&quot;auto5&quot;&gt;Nicolas Blanford (2011) ''Warriors of God: Inside Hezbollah's Thirty-Year Struggle Against Israel''. New York: Random House.&lt;/ref&gt; لیکن بظاہر اوہ 2009 وچ ہويا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://wikileaks.org/plusd/cables/09BEIRUT161_a.html|title=Lebanon: Hizballah Likely to Remain on the Defensive Absent Regional Imperative|last=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;

=== مائنز تے آئی ای ڈی ===
حزب اللہ دے پاس متعدد مائن فیلڈز نيں ، جو کدی کدی نظامی فائرنگ دے تھ‏‏اںو‏اں دے نال مل ک‏ے گھات لگاندے نيں تے بعض اوقات علاقے تو‏ں انکار دے ہتھیار دے طور اُتے استعمال ہُندے نيں ۔ &lt;ref name=&quot;LEAD&quot;&gt;Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]&lt;/ref&gt; حزب اللہ اسرائیلی چھاپےآں تو‏ں پختہ تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی حفاظت دے لئی بارودی سرنگاں دا وی استعمال کردا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Spencer C. Tucker and Priscilla Roberts, (2008) ''The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and Military History'', p. 680. {{آئی ایس بی این|978-1851098415}}&lt;/ref&gt; اراکین سویلین گھراں تے گوداماں وچ اسپیئر مائنز اسٹور کردے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;shield&quot;&gt;Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.&lt;/ref&gt; حزب اللہ نے اسرائیلی حملے د‏‏ی پیش گوئی وچ جنوبی لبنان د‏‏ی بیشتر وڈی سڑکاں د‏‏ی کان کنی د‏‏ی اے ، جدو‏ں کہ اسرائیل پسپائی اختیار کرکے انہاں بارودی سرنگاں تو‏ں بچنے د‏‏ی کوشش کردا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;jj&quot;&gt;Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.&lt;/ref&gt; اگرچہ حزب اللہ دے پاس متعدد مائن فیلڈز سن ، 2006 وچ آئی ڈی ایف آسانی تو‏ں انہاں سب نو‏‏ں نظرانداز کرنے وچ کامیاب سی ، تے پارٹی کدی کدائيں ہی مائن فیلڈز نو‏‏ں مربوط رکاوٹ دے دفاع وچ جوڑنے وچ کامیاب رہی۔ حزب اللہ دے ذریعہ استعمال ہونے والی بارودی سرنگاں وچ ایم 15 مائن تے ایم 18 کلیمور مائن شامل ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;alamy.com&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.alamy.com/stock-photo/weapons-roberto-nistri.html|title=Weapons Roberto Nistri Stock Photos|last=Roberto Nistri|date=26 September 2011|publisher=Alamy}}&lt;/ref&gt;

حزب اللہ دے ذخیرے وچ بہتر ساختہ دھماکہ خیز آلات یا IED وی اک عام عنصر ني‏‏‏‏ں۔ ماضی وچ ، حزب اللہ دے ارکان اسرائیلی ٹینکاں نو‏‏ں نکالنے دے لئی سیکڑاں کلو دھماکہ خیز مواد وڈے گڑھاں وچ دفن کرچکے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;shield&quot;&gt;Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.&lt;/ref&gt;

== ہتھیار ==
حزب اللہ نو‏‏ں طویل عرصے تو‏ں خطے یا دنیا وچ اک بہترین مسلح غیر ریاستی اداکار وچو‏ں اک سمجھیا جاندا اے &lt;ref name=&quot;wremb&quot;&gt;Joint prepared statement of ambassador Jeffrey D. Feltman, Assistant Secretary of State for Near Eastern Affairs, and Ambassador Daniel Benjamin, coordinator for counterterrorism, Department of State, Washington, DC: Comments at a Congressional Hearing. ''Assessing the Strength of Hezbollah: Hearing Before the Subcommittee on Near Eastern and South and Central Asian Affairs of the Committee on Foreign Relations''. United States Senate One Hundred Eleventh Congress, Second Session. June 8, 2010. https://www.gpo.gov/fdsys/pkg/CHRG-111shrg62141/html/CHRG-111shrg62141.htm.&lt;/ref&gt; تے اس دے ہتھیاراں دے معیار تے مقدار وچ &lt;ref name=&quot;seinfeld&quot;/&gt; تن دہائیاں تو‏ں ودھ چکے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;Worall&quot;&gt;James Worrall, Simon Mabon, Gordon Clubb. (2011) ''Hezbollah: From Islamic Resistance to Government''. p. 44–46 {{آئی ایس بی این|1440831343}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/1440831343|1440831343]]&lt;/ref&gt; اسٹراٹفور نے اسنو‏ں &quot;دنیا د‏‏ی سب تو‏ں بہتر لیس غیر ریاستی لڑائی قوت&quot; دے طور اُتے بیان کيتا اے تے متعدد دوسرے ذرائع وی ايس‏ے طرح دے دعوے کردے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://worldview.stratfor.com/article/israels-next-war-hezbollah-will-be-worse-last|title=Israel's Next War With Hezbollah Will Be Worse Than the Last|last=|date=Nov 23, 2016|publisher=Stratfor}}&lt;/ref&gt; اگرچہ اچھی طرح تو‏ں مسلح ، حزب اللہ ہوائی حملے نو‏‏ں روکنے وچ ناکا‏م اے ، لہذا اس تنظیم نے تاریخی طور اُتے وڈے یا مہنگے ہتھیاراں دے نظام دے حصول تو‏ں باز آ گیا ا‏‏ے۔ عام طور اُتے ، حزب اللہ دے پاس اسرائیل تو‏ں لڑنے د‏‏ی کوشش کرنے دے لئی کافی ہتھیار نيں ، &lt;ref name=&quot;iver&quot;&gt;Gabrielsen, Iver (2014) &quot;The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006,&quot; Small Wars &amp; Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M&lt;/ref&gt; تے اس دے پاس &quot;جدید اعلیٰ شدت پسندی د‏‏ی جنگ&quot; دا اسلحہ موجود ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;shield&quot;&gt;Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.&lt;/ref&gt; 2006 د‏‏ی لبنان جنگ وچ ، تنظیم نے بوہت سارے مختلف ہتھیاراں دا استعمال کيتا ، تے &quot;حزب اللہ نے اپنے تمام ہتھیاراں دے نظام نو‏‏ں ہنر مند تے نظم و ضبط تو‏ں زیر تربیت ، برقرار ، تے استعمال کيتا۔&quot; &lt;ref name=&quot;jj&quot;&gt;Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.&lt;/ref&gt;

عام طور اُتے ، ایہ عوامی طور اُتے معلوم نئيں اے کہ حزب اللہ دے پاس کيتا ہتھیار نيں تے کس مقدار وچ ، تے انہاں دے ہتھیاراں دے بارے وچ کیتے جانے والے بوہت سارے دعوے قیاس آرائیاں ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;auto9&quot;&gt;Cordesman, A. H., Sullivan, G., &amp; Sullivan, W. D. (2007). Lessons of the 2006 Israeli-Hezbollah war. Washington (D.C.): CSIS Press. {{آئی ایس بی این|978-0892065059}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0892065059|978-0892065059]]&lt;/ref&gt; خود حزب اللہ کدی وی انہاں دے ہتھیاراں تو‏ں متعلق مباحثہ نئيں کردا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;mideastshuffle.com&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://mideastshuffle.com/2011/07/23/rupert-murdoch-and-hezbollahs-scuds/|title=Rupert Murdoch and Hezbollah's &quot;Scuds&quot;|date=23 July 2011|publisher=|last=Sharmine Narwani}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.cnas.org/blogs/abumuqawama/2011/11/special-abu-muqawama-qa-nick-blanford.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130309090703/http://www.cnas.org/blogs/abumuqawama/2011/11/special-abu-muqawama-qa-nick-blanford.html|archivedate=9 March 2013|title=Nick Blanford, Interview.|date=9 March 2013|publisher=Center for a New American Security}}&lt;/ref&gt;

ایرانی فوجی نظریہ ساز حزب اللہ دے لئی جدید اسلحہ سازی دے اثرات نو‏‏ں کم کردے ہوئے تجویز کردے نيں کہ فتح دے تعین دے لئی انسانی وسائل زیادہ اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://thearkenstone.blogspot.com/2014/03/translation-selected-writings-on-modern.html|title=ارکنستون: Translation – Selected Writings on Modern War Theory|first=Galen|last=Wright|date=17 March 2014|publisher=The Arkenstone (self-published)}}&lt;/ref&gt; کچھ آزاد تجزیہ کار متفق نيں ، تجویز کردے نيں کہ اس گروہ د‏‏ی صلاحیتاں ، تدبیراں تے تنظیم اس دے پاس موجود اسلحہ سازی تو‏ں زیادہ اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;iver&quot;&gt;Gabrielsen, Iver (2014) &quot;The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006,&quot; Small Wars &amp; Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M&lt;/ref&gt; حزب اللہ دا ہتھیار انہاں د‏‏ی مجموعی طاقت دا صرف اک جزو اے تے انھاں فوجی حکمت عملی دے اشارے دے طور اُتے نئيں دیکھیا جانا چاہیدا۔ &lt;ref&gt;Stephen Keith Mulhern, An Analysis Of Hezbollah's Use of Irregular Warfare&lt;/ref&gt; 2006 دے بعد تو‏ں ، حزب اللہ د‏‏ی فوجی خریداری وچ اضافہ ہويا حد تے درستگی دے نال ہوائی دفاعی نظام تے سطح تو‏ں سطح دے راکٹاں اُتے توجہ دتی گئی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;midi&quot;&gt;Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.&lt;/ref&gt; توقع کيتی جاندی اے کہ حزب اللہ د‏‏ی جانب تو‏ں مستقب‏‏ل وچ عین مطابق ہڑتال د‏‏ی صلاحیت حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی جائے گی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.esd.whs.mil/Portals/54/Documents/FOID/Reading%20Room/Other/Litigation%20Release%20-%20The%20Likely%20Course%20of%20the%20Revolution%20in%20Military%20Affairs%20201012.pdf|title=The Likely Future Course of the Revolution in Military Affairs|last=Center for Strategic and Budgetary Assessments.|date=December 2010|publisher=|access-date=2020-10-01|archivedate=2019-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191222075651/https://www.esd.whs.mil/Portals/54/Documents/FOID/Reading%20Room/Other/Litigation%20Release%20-%20The%20Likely%20Course%20of%20the%20Revolution%20in%20Military%20Affairs%20201012.pdf}}&lt;/ref&gt; اگست 2019 وچ ، مبینہ طور اُتے اسرائیلی ڈرونز نے بیروت وچ اک فیکٹری نو‏‏ں تباہ کردتا جس وچ حزب اللہ دے لئی طویل فاصلے تک صحت تو‏ں متعلق میزائل تیار کرنے دا ذمہ دار سی۔ پارٹی &quot;ان علاقےآں وچ جتھ‏ے روايتی طور اُتے حرمت پایا اے &quot; ، امریکی افواج اُتے حملہ کرنے د‏‏ی صلاحیتاں تے آپریشنل تصورات نو‏‏ں وی فروغ دینے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Center for Strategic and Budgetary Assessments, ''Thinking About the U.S. Military's Next-Generation UAS Force: Final Report''. Prepared for the Office of Net Assessment Office of the Secretary of Defense.&lt;/ref&gt;

=== چھوٹے ہتھیار ===
{| style=&quot;width:100%;&quot;
! style=&quot;width:13%;&quot; |Model
! style=&quot;width:15%;&quot; |Type
! style=&quot;width:13%;&quot; |Quantity
! style=&quot;width:7%;&quot; |Acquired
! style=&quot;width:10%;&quot; |Origin
!Notes
|-
|Browning Hi-Power
|handgun
|small amounts
|various
|Belgium
|&lt;ref name=&quot;l&quot;&gt;Levitt, Mathew. Hezbollah: The Global Footprint of Lebanon's Party of God (2015) p. 390 {{آئی ایس بی این|978-1626162013}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1626162013|978-1626162013]]&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
|Glock
|handgun
|small amounts
|
|Austria
| Possibly Glock 22 variant.
|-
|H&amp;amp;amp;K MP5
|Submachine gun
|rare
|
|Germany
|used in training and by Nasrallah's bodyguards.
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
|[[اے۔کے 47|AK-47]]
|Assault rifle
|common
|various
|USSR
|Standard issue, in use since the 1980s. often equipped with GP-30 grenade launchers from Syria.&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://now.mmedia.me/lb/en/reportsfeatures/566310-benefiting-from-bourj-barajneh|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160107000237/https://now.mmedia.me/lb/en/reportsfeatures/566310-benefiting-from-bourj-barajneh|archivedate=January 7, 2016|title=Benefiting from Bourj Barajneh|first=Nicholas|last=Blanford|date=December 16, 2015|publisher=}}&lt;/ref&gt;
|-
|AKM
|Assault rifle
|common
|
|USSR
|esp. AKMS variant.
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
|[[ایم 16|M16]]
|Assault rifle
|
|various
|United States
|Standard issue. Hezbollah uses American made rifles, Norinco CQs, and Iranian-made Sayyad 5.56 clones.&lt;ref name=&quot;washingtoninstitute.org&quot;/&gt; In use since the 1980s.
|-
|M4
|Assault rifle
|uncommon
|various
|United States
|Used in 2006 war&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.gettyimages.com/license/97224678|title=A masked Hezbollah fighter stands with an M-4 rifle that he says was...|last=Michael Appleton|date=August 14, 2006|publisher=NY Daily News Archive via Getty Images}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.gettyimages.com/license/82717389|title=Shia School girls stand in front of an exhibit of captured Israeli...|last=Kaveh Kazemi|date=August 27, 2008|publisher=Getty Images}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
|AKS-74U
|Carbine assault rifle
|rare
|
|USSR
|&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.gettyimages.com/license/82368040|title=A supporter of the Lebanese Shiite Muslim Hezbollah movement displays...|last=Mahmoud Zayat/AFP/Getty Images|date=August 15, 2008|publisher=Getty Images}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[جی تھری|H&amp;K G3]]
|battle rifle
|
|
|West Germany
|used in training.&lt;ref name=&quot;live&quot;&gt;Saramifar, Younes. (2015). ''Living with the AK-47''. {{آئی ایس بی این|978-1443875523}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1443875523|978-1443875523]]&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
|PK machine gun
|General machine gun
|common
|
|USSR
|Standard issue, often PKS variant
|-
|shotguns
|shotgun
|common
|
|various
|&lt;ref name=&quot;gettyimages.com&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.gettyimages.com/license/72863559|title=Israeli soldiers display weapons of Hezbollah guerillas killed in...|last=Shaul Schwarz|date=July 26, 2006|publisher=Getty Images}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
|Dragunov sniper rifle
|sniper rifle
|hundreds?&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-1.765158|title=Eyeing Northern Front, Israeli Army Sets Up 'Hezbollah Units'|first=Gili|last=Cohen|date=26 December 2017|publisher=}}&lt;/ref&gt;
|
|USSR
|standard weapon for sniper units&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://medium.com/war-is-boring/syria-strike-will-be-pretty-useless-against-assads-foreign-legion-bdd950a95998|title=Syria Strike Will Be Pretty Useless Against Assad's Foreign Legion|first=Robert|last=Beckhusen|date=6 September 2013|publisher=War is Boring}}&lt;/ref&gt;
|-
|Steyr SSG 69
|sniper rifle
|
|
|Austria
|Supposedly being replaced by S&amp;amp;amp;T Motiv K14.
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
|Steyr HS .50
|anti-material rifle
|unclear&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://jihadology.net/2013/12/24/hizballah-cavalcade-khameneis-cannon-50-caliber-anti-material-rifles-shia-fighters-in-syria/|title=Hizballah Cavalcade: Khamenei's Cannon: .50 Caliber Anti-Material Rifles &amp; Shia Fighters in Syria|first=Phillip|last=Smyth|date=24 December 2013|publisher=Jihadology}}&lt;/ref&gt;
|Iran
|Austria
|whether Hezbollah has OEM Austrian-made weapons or Iranian-made Sayyad-2 clones is unclear.&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://spioenkop.blogspot.com/2013/04/syria-and-her-hs50s.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131211102237/http://spioenkop.blogspot.com/2013/04/syria-and-her-hs50s.html|archivedate=11 December 2013|title=Oryx Blog: Syria and her HS.50's|last=Oryx|date=27 April 2013|publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;John L. Plaster, The History of Sniping and Sharpshooting (2008) {{آئی ایس بی این|978-1581606324}}&lt;/ref&gt; In use since at least 2012.&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://yalibnan.com/2012/04/08/mp-geagea-slams-hezbollah-mp-remarks-over-husbands-incident/|title=MP Geagea slams Hezbollah MP remarks over husband's incident|last=|website=yalibnan.com|date=April 8, 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
|Barrett M82
|anti-materiel rifle
|very limited if any
|
|United States
|unconfirmed
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
|DShK
|heavy machine gun
|
|
|USSR
|&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.gettyimages.com/detail/news-photo/hezbollah-fighter-mans-a-dshk-heavy-machine-gun-on-the-news-photo/474113334|title=A Hezbollah fighter mans a DShK heavy machine gun on the Lebanese side of the Qalamun mountains on the border with Syria on May 20, 2015|last=Joseph Eid|date=May 20, 2015|publisher=Getty Images|تاريخ-الوصول=October 1, 2020|تاريخ-الأرشيف=December 26, 2019|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20191226043605/https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/hezbollah-fighter-mans-a-dshk-heavy-machine-gun-on-the-news-photo/474113334|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Mostly DShKM variant.
|-
|KPV
|Heavy machine gun
|
|
|USSR
|&lt;ref name=&quot;mili&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
|M2 Browning
|Heavy machine gun
|common
|
|United States
|standard weapon
|}
[[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Weaponry Captured During Second Lebanon War.jpg|thumb| 2006 د‏‏ی جنگ وچ حزب اللہ دے ہتھیاراں دا قبضہ ہويا۔ حزب اللہ د‏‏ی زیادہ تر بندوقاں اے دے 47 رائفل ني‏‏‏‏ں۔]]
حزب اللہ دے جنگجوواں نو‏‏ں ایم 16 تے اے دے 47 رائفل دے درمیان انتخاب کرنے د‏‏ی اجازت ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;p118&quot;&gt;Blanford, Nicholas. Warriors of God. (2011) p. 118&lt;/ref&gt; زیادہ تر جنگجو اے دے 47 دا انتخاب کردے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;live&quot;&gt;Saramifar, Younes. (2015). ''Living with the AK-47''. {{آئی ایس بی این|978-1443875523}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1443875523|978-1443875523]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jj&quot;&gt;Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.&lt;/ref&gt; کچھ جنگجو ایم 4 رائفل وی رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ اک غیر روايتی لڑائی فورس دے طور اُتے اس خطے وچ سرگرم عمل اے جتھ‏ے بہت سارے ہتھیار پھیل چکے نيں ، حزب اللہ جنگجوواں دے لئی دوسرے چھوٹے ہتھیاراں ، جداں آر پی دے مشین گنز &lt;ref&gt;Nitsana Darshan-Leitner, Samuel M. Katz, ''Harpoon: Inside the Covert War Against Terrorism's Money Masters'' {{آئی ایس بی این|978-0316399050}}&lt;/ref&gt; تے ایف این میگ مشین گناں دا استعمال کرنا کوئی معمولی گل نئيں ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.flickr.com/photos/idfonline/4365062581/|title=Hezbollah Weaponry Captured in Lebanon|last=|date=August 7, 2006|publisher=Israel Defense Forces}}&lt;/ref&gt; پارٹی دے پاس وڈی تعداد وچ آتشاں اسلحہ د‏‏ی مالک ا‏‏ے۔ 2006 وچ ، جدو‏ں حزب اللہ دے پاس تقریبا 3000 جنگجو سن ، IDF انٹلیجنس نے اندازہ لگایا سی کہ حزب اللہ دے پاس گھٹ تو‏ں گھٹ سیکڑاں ہزار رائفلیاں سن۔ &lt;ref name=&quot;auto9&quot;&gt;Cordesman, A. H., Sullivan, G., &amp; Sullivan, W. D. (2007). Lessons of the 2006 Israeli-Hezbollah war. Washington (D.C.): CSIS Press. {{آئی ایس بی این|978-0892065059}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0892065059|978-0892065059]]&lt;/ref&gt; امریکا وچ بار بار سینکڑاں ، ہزاراں ، &lt;ref name=&quot;politico.com&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.politico.com/interactives/2017/obama-hezbollah-drug-trafficking-investigation/|title=The secret backstory of how Obama let Hezbollah off the hook|last=Josh Meyer|date=2017|publisher=Politico}}&lt;/ref&gt; یا دسیاں ہزاراں ایم 4 حملہ رائفلز د‏‏ی خریداری دے منصوبےآں دے لئی حزب اللہ دے ایجنٹاں نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ، حزب اللہ دے ممبراں نو‏‏ں امریکا وچ ایم200 سنائپر رائفلز تے ہزاراں گلاک ہینڈ گن خریدنے د‏‏ی کوشش کرنے اُتے گرفتار کيتا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.justice.gov/usao-edny/pr/two-hezbollah-associates-arrested-charges-conspiring-launder-narcotics-proceeds-and|title=Two Hezbollah Associates Arrested On Charges Of Conspiring To Launder Narcotics Proceeds And International Arms Trafficking|website=www.justice.gov|date=October 9, 2015}}&lt;/ref&gt; عام طور اُتے ، اس گروپ نو‏‏ں پیدل چلنے والے سامان د‏‏ی کسی وی خاص قلت دا سامنا نئيں کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;seinfeld&quot;/&gt;

1980 د‏‏ی دہائی وچ ، حزب اللہ دے جنگجو لبنانی خانہ جنگی دے ہتھیاراں تو‏ں لیس سن : اے دے 47 ، ایم 16 ، ایچ اینڈ دے جی تھری ، تے ایف این ایف ایل رائفلز۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.gettyimages.com/license/542362942|title=A row of Hezbollah militants armed with rifles|publisher=Getty Images|date=July 24, 1987|first=Maher|last=Attar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.gettyimages.com/license/81162451|title=Hezbollah's automatic weapons rest in front of a mural of the Iranian...|publisher=Getty Images|date=June 17, 1986|last=Kaveh Kazemi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.gettyimages.com/license/81162449|title=Al–Quds Day|publisher=Getty Images|date=June 15, 1986|last=Kaveh Kazemi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.gettyimages.com/license/101874687|title=Hezbollah Building|publisher=Getty Images|last=Kaveh Kazemi}}&lt;/ref&gt;

=== اینٹی ٹینک ===
{| style=&quot;width:100%;&quot;
! style=&quot;width:10%;&quot; |Model
! style=&quot;width:10%;&quot; |Type
! style=&quot;width:13%;&quot; |Quantity
! style=&quot;width:10%;&quot; |Acquired
! style=&quot;width:10%;&quot; |Origin
!Notes
|-
|[[آر پی جی - 7|RPG-7]]
|RPG
|very common
|various
|USSR
|standard issue, includes Iranian clones&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.jinsa.org/articles/articles.html/function/view/categoryid/158/documentid/3504/history/3%2C2360%2C655%2C158%2C3504|title=Hezbollah, Already a Capable Military Force, Makes Full Use of Civilian Shields and Media Manipulation|date=7 January 2008|publisher=JINSA Online|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080107090241/http://www.jinsa.org/articles/articles.html/function/view/categoryid/158/documentid/3504/history/3%2C2360%2C655%2C158%2C3504|archivedate=7 January 2008}}&lt;/ref&gt; and Iranian made PG-7-AT &quot;Nader&quot; warheads.
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
|M72 LAW
|anti-tank rocket
|
|
|United States
|&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.flickr.com/photos/idfonline/4367576700/|title=Hezbollah Rockets Found in Itron|last=Israel Defense Forces|date=August 4, 2006|publisher=Flickr}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[آر پی جی – 29|RPG-29]]
|RPG
|
|Syria
|USSR
|&lt;ref name=&quot;defense-update.com&quot;/&gt; First used in November 2005.&lt;ref name=&quot;divine&quot;&gt;William M. Arkin, ''Divining Victory: Airpower in the 2006 Israel-Hezbollah War'' (2007) pp. 36–37 {{آئی ایس بی این|978-1585661688}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1585661688|978-1585661688]]&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
|RPG-30
|RPG
|
|Syria
|Russia
|possession unconfirmed&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.israelhayom.com/site/newsletter_article.php?id=3265|title=Report: Russia gave Hezbollah advanced anti-tank missiles|publisher=Israel Hayom|date=February 26, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://jssnews.com/2012/02/27/des-missiles-rpg-30-russes-dans-les-mains-du-hezbollah/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170914220250/https://jssnews.com/2012/02/27/des-missiles-rpg-30-russes-dans-les-mains-du-hezbollah/|archivedate=14 September 2017|title=Des missiles RPG-30 russes dans les mains du Hezbollah ?|publisher=JSSNews|date=27 February 2012|first=Amos|last=Lerah|language=French}}&lt;/ref&gt;
|-
|Saegre 2
|ATGM
|
|Iran
|Iran
|Iranian M47 Dragon clone, used in 2006 war&lt;ref name=&quot;archive.org2&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ocnus.net/cgi-bin/exec/view.cgi?archive=100&amp;num=25670&amp;printer=1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110726120546/http://www.ocnus.net/cgi-bin/exec/view.cgi?archive=100&amp;num=25670&amp;printer=1|archivedate=26 July 2011|title=Arab States Eye Better Spec Ops, Missiles|last=Riad Kahwaji|date=26 July 2011|publisher=Defense News}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
|AT-3 Sagger
|ATGM
|500+
|Iran
|USSR
|&lt;ref name=&quot;smallarmssurvey.org1&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.smallarmssurvey.org/fileadmin/docs/H-Research_Notes/SAS-Research-Note-31.pdf|title=Armed Actor Research Notes: ''Armed Groups' Holding of Guided Light Weapons''. Number 31, June 2013.|publisher=Small Arms Survey|access-date=2020-10-01|archivedate=2016-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160313111528/http://www.smallarmssurvey.org/fileadmin/docs/H-Research_Notes/SAS-Research-Note-31.pdf}}&lt;/ref&gt; Most common Hezbollah ATGM. First used in 1992.
|-
|Raad
|ATGM
|
|Iran
|USSR
|Iranian Malyutka clone.&lt;ref name=&quot;smallarmssurvey.org&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.smallarmssurvey.org/fileadmin/docs/A-Yearbook/2008/en/Small-Arms-Survey-2008-Chapter-01-EN.pdf|title=Small Arms Survey 2008 Chapter 1: Light Weapons|publisher=Small Arms Survey|access-date=2020-10-01|archivedate=2020-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201023121549/http://www.smallarmssurvey.org/fileadmin/docs/A-Yearbook/2008/en/Small-Arms-Survey-2008-Chapter-01-EN.pdf}}&lt;/ref&gt; Hezbollah has RAAD, SACLOS I-RAAD and SACLOS tandem-warhead I-RAAD-T variants.&lt;ref name=&quot;echo&quot;&gt;Cordesman, Anthony H. (July 15, 2006) ''Iran's Support of the Hezbollah in Lebanon''. Center for Strategic and International Studies.&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
|9K111 Fagot
|ATGM
|hundreds (2006 est.)&lt;ref name=&quot;monster&quot;&gt;SIPRI Yearbook 2007: Armaments, Disarmament and International Security p. 409-411 {{آئی ایس بی این|9780199230211}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/9780199230211|9780199230211]]&lt;/ref&gt;
|Iran and Syria
|USSR
| Acquired 1995, first use in 1997.
|-
|9M113 Konkurs
|ATGM
|hundreds (2006 est.)
|Iran and Syria
|USSR
|&lt;ref name=&quot;archive.org&quot;&gt;Iran Replenishes Hizbullah's Arms Inventory, Jane's Defence Weekly, Jan. 3, 2007. Jane's Information Group.&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
|Towsan-1
|ATGM
|
|Iran
|Iran
|Iranian Konkurs clone&lt;ref name=&quot;armstrade.sipri.org&quot;/&gt;
|-
|9K115-2 Metis-M
|ATGM
|hundreds (2006 est.)
|Syria
|USSR
|
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
|[[کورنٹ میزائل|9M133 Kornet]]
|ATGM
|hundreds (2006 est.)
|Syria{{Efn|Syria has undoubtedly supplied Kornet missiles to Syria; Hezbollah claims that they have received Kornet missiles from Russia directly&lt;ref name=&quot;thedailybeast.com&quot; /&gt; and Iran produces a reverse engineered clone called the &quot;Dehlaviyeh&quot; missile.}}
|Russia
| Hezbollah's most powerful anti-tank weapon.&lt;ref name=&quot;isopod&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2016/06/08_hizballah_israel.pdf|title=Analysis Paper Number 24, August 2011. The Next War: How Another Conflict Between Hizballah and Israel Could Look and How Both Sides are Preparing For It|first=Bilal Y.|last=Saab|first2=Nicholas|last2=Blanford|date=August 2011|publisher=The Saban Center for Middle East Policy at Brookings}}&lt;/ref&gt;
|-
|BGM-71 TOW
|ATGM
|unknown
|unknown
|United States
|from Iran,&lt;ref name=&quot;danger&quot;&gt;Frederic Wehrey, David E. Thaler, Nora Bensahel, Kim Cragin, Jerrold D. Green – ''Dangerous But Not Omnipotent: Exploring the Reach and Limitations of Iranian Power in the Middle East'', RAND, {{آئی ایس بی این|9780833045546}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/9780833045546|9780833045546]] pages 95-96&lt;/ref&gt; perhaps pre-revolution or Iran-Contra.&lt;ref&gt;Hala Jaber, Hezbollah: Born with a Vengeance. (1997) {{آئی ایس بی این|978-0231108348}} p.122&lt;/ref&gt; Built in the 1970s, &quot;unstable&quot;.&lt;ref name=&quot;page&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.strategypage.com/htmw/htarm/20080827.aspx|title=Armor: Hapless Hezbollah ATGMs Revealed|publisher=StrategyPage.com}}&lt;/ref&gt; Used with night sights. Acquired 1997.
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
|Toophan
|ATGM
|unknown
|Iran
|Iran
|Iranian TOW clone acquired prior to 2002.&lt;ref&gt;Jane's Missiles and Rockets (2002)&lt;/ref&gt; Used in 2006 war and Syria.
|-
|MILAN
|ATGM
|few
|Syria and black market
|France
|
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
|M40
|Recoilless rifle
|more than in 2006
|
|United States
|about 30,000 rounds of ammunition in 2008&lt;ref name=&quot;defenddemocracy.org&quot;/&gt; Includes Iranian made clones.
|-
|Type 56 recoilless rifle
|recoilless rifle
|not in service.
|Lebanese Civil War
|China
|probably no longer in use&lt;ref name=&quot;mili&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
|SPG-9
|recoilless rifle
|more than in 2006
|
|USSR
|
|-
|B-10 recoilless rifle
|recoilless rifle
|
|Lebanese Civil War
|USSR
|East German BRG82 copy, probably no longer in use&lt;ref name=&quot;alamy.com&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
|M67 recoilless rifle
|recoilless rifle
|not in service.
|Lebanese Civil War
|United States
|probably no longer in use
|-
|}
[[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Hezbollah Munitions Found in Underground Bunker.jpg|thumb| اک M40 ریکولیس رائفل دے ل 10 106 ملی میٹر د‏‏یاں گولیاں۔]]
عام طور اُتے ، حزب اللہ دے پاس کسی وی غیر سرکاری ریاستی طاقت دا سب تو‏ں جدید تے متعدد اینٹی ٹینک ہتھیار اے ، جدو‏ں کہ عام ریاست تو‏ں کم جدید ہتھیار رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ حزب اللہ عام طور اُتے نسبتا جدید ترین اینٹی ٹینک میزائل رکھنے تے مہارت دے نال انہاں دا استعمال کرنے د‏‏ی حیثیت تو‏ں بیان کيتا جاندا ا‏‏ے۔ پارٹی د‏‏ی اینٹی ٹینک ہتھیاراں د‏‏ی انہاں د‏‏ی اک خصوصیت ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;jj&quot;&gt;Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.&lt;/ref&gt; حزب اللہ دے اینٹی ٹینک ہتھیاراں وچ انہاں دے ہتھیاراں د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ دستاویزی دستاویزات شامل نيں ، لیکن حالے وی اس بارے وچ قطعی طور اُتے اختلاف رائے موجود اے کہ انہاں دے قبضے وچ کیہڑا ہتھیار ني‏‏‏‏ں۔

حزب اللہ نے مبینہ طور اُتے 2006 د‏‏ی جنگ وچ اک تو‏ں زیادہ اے ٹی جی ایم وچ 500 تو‏ں زیادہ دا استعمال کيتا &lt;ref name=&quot;auto11&quot;&gt;Anthony H. Cordesman with George Sullivan and William D. Sullivan. Lessons of the 2006 Israeli-Hezbollah War. (2007) p. 108&lt;/ref&gt; تے اس د‏ی مجموعی تعداد ہزاراں وچ ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4343662,00.html|title=Hezbollah's strategy: Rockets on Tel Aviv, raids on Galilee|publisher=Ynetnews|date=February 11, 2013|first=Ron|last=Ben-Yishai}}&lt;/ref&gt; اک امریکی تھنک ٹینک دے مطابق ، حزب اللہ نے اپنے اے ٹی جی ایم نو‏‏ں &quot;تاکتیکی مہارت&quot; تے کچھ تکنیکی غلطیاں دے نال استعمال کيتا۔ حزب اللہ دا اینٹی ٹینک ہتھیاراں دا استعمال اکثر بہت کامیاب سمجھیا جاندا اے ، اس گروپ نے اینٹی ٹینک ہتھیاراں تو‏ں اسرائیلی ٹینکاں نو‏‏ں نشانہ بنانے ، عمارتاں نو‏‏ں نشانہ بنانے تے عمارتاں نو‏‏ں نشانہ بنانے دے لئی استعمال کيتا۔ 2006 د‏‏ی جنگ وچ زیادہ تر اسرائیلی ہلاکتاں اینٹی ٹینک ہتھیاراں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ مذکورہ بالا مقدار دے علاوہ ، حزب اللہ نو‏‏ں ایران تے شام تو‏ں غیر اطلاع شدہ اسلحہ د‏‏ی بہت ساریاں ترسیلاں موصول ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;defenddemocracy.org&quot;/&gt;
[[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Missiles Found Aboard Francop.jpg|thumb| 106 ہزار &amp;nbsp; ملی میٹر M40 راؤنڈ IDF دے ذریعہ قبضہ کيتا گیا۔]]
اس دے علاوہ ، حزب اللہ نے 2006 د‏‏ی جنگ وچ اک واحد ورکنگ اسرائیلی اسپائک-ایم آر &quot;گِل&quot; اے ٹی جی ایم تے لانچر نو‏‏ں وی اپنی گرفت وچ لیا۔ &lt;ref&gt;Isby, David C., ''Hizbullah Captures Gill ATGM,'' Jane's Missiles and Rockets, January 1, 2007.&lt;/ref&gt;

=== فضائی دفاعی ===
{| style=&quot;width:100%;&quot;
! style=&quot;width:10%;&quot; | ماڈل
! style=&quot;width:20%;&quot; | قسم
! style=&quot;width:13%;&quot; | مقدار
! style=&quot;width:7%;&quot; | حاصل کيتا
! style=&quot;width:15%;&quot; | اصل
! نوٹ
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
| AZP S-60
| اینٹی ایرکرافٹ گن
| چھوٹی تعداد
| لبنان
| یو ایس ایس آر
| 2002 یا اس تو‏ں پہلے دا حصول
|-
| زیڈ یو 23-2
| اینٹی ایرکرافٹ گن
|
|
| یو ایس ایس آر
| &lt;ref name=&quot;mili&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
| 55 35 ٹائپ کرن &lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:Entity&quot; id=&quot;mwCEg&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt; ملی میٹر بندوق
| اینٹی ایرکرافٹ گن
|
| لبنانی خانہ جنگی
| چین
|  شاید ہن استعمال وچ نئيں اے 
|-
| ZSU-23-4
| خود تو‏ں چلنے والا اینٹی ایرکرافٹ ہتھیار
| غیر واضح
|
| یو ایس ایس آر
| &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://militaryedge.org/armaments/assorted-anti-aircraft-artillery/|title=Assorted Anti-Aircraft Artillery|date=10 December 2013|website=militaryedge.org|access-date=1 October 2020|archivedate=25 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725045051/https://militaryedge.org/armaments/assorted-anti-aircraft-artillery/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;washingtoninstitute.org&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
| زیڈ پی یو
| اینٹی ایرکرافٹ گن
| غیر واضح
|
| یو ایس ایس آر
| ZPU-1 تے ZPU-2 مختلف حالتاں
|-
| KS-12A
| اینٹی ایرکرافٹ گن
| چھوٹی تعداد
| لبنانی خانہ جنگی
| یو ایس ایس آر
| 85 دتا &amp;nbsp; ملی میٹر WWII دور اینٹی ایرکرافٹ گن &lt;ref name=&quot;wordpress.com&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
| دے ایس ۔19
| اینٹی ایرکرافٹ گن
| چھوٹی تعداد
| لبنانی خانہ جنگی
| یو ایس ایس آر
| ٹرک اُتے سوار تے توپ خانے دے طور اُتے استعمال ہُندا اے &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://twitter.com/Objekt432Y/status/904058165402132480|title=Hezbollah self-propelled 100&amp;nbsp;mm KS-19. The chassis is a peculiar Volvo FH produced under license by SETCAR in Tunisia. Syria-Lebanon border.|last=zooper|publisher=twitter|date=2 September 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
| ZSU-57-2
| خود تو‏ں چلنے والی اینٹی ایرکرافٹ گن
| چھوٹی تعداد
|
| یو ایس ایس آر
|
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
| SA-7
| مین پیڈس
| غیر واضح {{Efn|estimates for Hezbollah's quantity of SA-7 missiles range from &quot;few&quot;&lt;ref name=&quot;monster&quot; /&gt; to at least 100&lt;ref name=&quot;armstrade.sipri.org&quot; /&gt; to an &quot;enormous supply.&quot;&lt;ref name=&quot;auto13&quot;&gt;Dr. Robbie Sabel, Hezbollah. Israel. Lebanon and the Law of Armed Conflict, University of Pittsburgh School of Law: Jurist Legal News and Research, July 25, 2006, http://www.jurist.org/forum/2006/07/hezbollah-israel-lebanon-and-law-of.php&lt;/ref&gt;}}
| ایران
| یو ایس ایس آر
| &lt;ref name=&quot;smallarmssurvey.org&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;armstrade.sipri.org&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sams&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://militaryedge.org/armaments/assorted-samsmissile-defense/|title=Assorted SAMs|date=13 December 2013|publisher=Foundation for Defense of Democracies|access-date=1 October 2020|archivedate=25 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725050644/https://militaryedge.org/armaments/assorted-samsmissile-defense/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;archive.org&quot;&gt;Iran Replenishes Hizbullah's Arms Inventory, Jane's Defence Weekly, Jan. 3, 2007. Jane's Information Group.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;smallarmssurvey.org1&quot;/&gt; 1991 وچ حاصل ہويا۔ &lt;ref&gt;Hala Jaber, Hezbollah: Born with a Vengeance. (1997) {{آئی ایس بی این|978-0231108348}} p. 80&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto5&quot;&gt;Nicolas Blanford (2011) ''Warriors of God: Inside Hezbollah's Thirty-Year Struggle Against Israel''. New York: Random House.&lt;/ref&gt; حزب اللہ د‏‏ی SA-7 تے SA-7b قسماں ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;ghost&quot;&gt;Adam C Seitz, Anthony H. Cordesman. ''Iranian Weapons of Mass Destruction: The Birth of a Regional Nuclear Arms Race?'' (Praeger Security International) {{آئی ایس بی این|978-0313380884}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0313380884|978-0313380884]]&lt;/ref&gt; SA-7 د‏‏ی حد 3200 اے &amp;nbsp; ایم ، تے SA-7B د‏‏ی حد 4200 اے &amp;nbsp; م
|-
| SA-14
| مین پیڈس
| کچھ (2006 ایسٹ ) &lt;ref name=&quot;monster&quot;&gt;SIPRI Yearbook 2007: Armaments, Disarmament and International Security p. 409-411 {{آئی ایس بی این|9780199230211}}&lt;/ref&gt;
| ایران
| یو ایس ایس آر
|     مبینہ طور اُتے لڑائی وچ فائر کيتا گیا۔ SA-14 د‏‏ی حد 4100 اے &amp;nbsp; م
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
| [[9K38 ایگلا میزائل|SA-16]]
| مین پیڈس
| کچھ (2006 ایسٹ )
| ایران
| یو ایس ایس آر
|    &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://defense-watch.com/2017/04/20/hezbolla-fighter-spotted-sa-16-manpad-lebanon/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170421194455/http://defense-watch.com/2017/04/20/hezbolla-fighter-spotted-sa-16-manpad-lebanon/|archivedate=2017-04-21|title=Hezbolla fighter spotted with SA-16 MANPAD in Lebanon|website=defense-watch.com}}&lt;/ref&gt; SA-16 د‏‏ی حد 5200 اے &amp;nbsp; م
|-
| کیو ڈبلیو 1 وینگارڈ
| مین پیڈس
| درجن
| شام
| چین
|     کیو ڈبلیو -1 وانگوارڈ د‏‏ی حد 5000 اے &amp;nbsp; م
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
| میسھاگ ۔1
| مین پیڈس
|
| ایران
| ایران
| ایرانی QW-1 مختلف قسم ، &lt;ref name=&quot;LEAD&quot;&gt;Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]&lt;/ref&gt; 2006 د‏‏ی جنگ دے دوران یا اس دے بعد فراہ‏م کيتی گئی &lt;ref name=&quot;auto9&quot;&gt;Cordesman, A. H., Sullivan, G., &amp; Sullivan, W. D. (2007). Lessons of the 2006 Israeli-Hezbollah war. Washington (D.C.): CSIS Press. {{آئی ایس بی این|978-0892065059}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0892065059|978-0892065059]]&lt;/ref&gt; میساگ 1 د‏‏ی حد 5000 اے &amp;nbsp; م
|-
|}
[[فائل:Hezbollah ZU-23-2 anti-aircraft gun.jpg|thumb| حزب اللہ ZU-23-2 اینٹی ایرکرافٹ گن۔]]
عام طور اُتے ، حزب اللہ د‏‏ی فضائی دفاع دے لئی صلاحیت کم ا‏‏ے۔ حزب اللہ عام طور اُتے انہاں دے جدید اسلحہ سازی دا انکشاف نئيں کردا اے تے نہ ہی اس اُتے تبادلہ خیال کردا اے ، تے اس گروہ دے پاس صرف وڈی ، متروک اینٹی ایرکرافٹ گن تے چھوٹی ، سستی مینپڈس میزائل رکھنے د‏‏ی تصدیق ا‏‏ے۔ حزب اللہ دا اصل دشمن اسرائیل اے ، تے اسرائیل د‏‏ی فضائیہ پورے خطے وچ سب تو‏ں زیادہ قابل اے ، جو حزب اللہ د‏‏ی محدود صلاحیت تو‏ں کدرے زیادہ مماثلت رکھدی ا‏‏ے۔ اسرائیل پورے اسرائیل تے لبنان اُتے فضائی بالادستی نو‏‏ں برقرار رکھدا اے تے سن 1982 وچ تنازعہ دے آغاز تو‏ں ہی ایسا کر رہیا ا‏‏ے۔ حزب اللہ لبنان وچ جاری اسرائیلی اوور لائٹ نو‏‏ں آئی ایس آر مقاصد دے لئی روکنے وچ ناکا‏م رہیا اے یا فوجی مہماں دے دوران اسرائیل دے فضائی حملےآں د‏‏ی اعلیٰ شرحاں وچ رکاوٹ نئيں ا‏‏ے۔

پر ، حزب اللہ د‏‏ی فراہمی شام تے ایران دے ذریعہ کيتی جاندی اے ، انہاں دونے وچ بہت زیادہ قابل ہتھیار ہُندے نيں ، جنہاں وچ وڈے ٹرک اُتے سوار ہويا دفاعی نظام شامل ني‏‏‏‏ں۔ کئی دہائیاں تو‏ں ، حزب اللہ د‏‏ی بہت ساریاں افوانيں آرہیاں نيں کہ مختلف جدید نظاماں د‏‏ی فراہمی د‏‏ی جارہی اے ، جنہاں وچو‏ں کسی د‏‏ی وی تصدیق نئيں ہوئی ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ ، حزب اللہ دے فضائی دفاع نو‏‏ں عام طور اُتے ناقص سمجھیا جاندا اے ، لیکن انہاں دے پاس موجود اسلحہ دے بارے وچ وی بے حد بے یقینی تے اختلاف رائے پایا جاندا ا‏‏ے۔ 2008 وچ ، اسرائیلی دفاعی انٹلیجنس نے اس گل دا اندازہ کيتا کہ &quot;حزب اللہ دے طیارہ شکن اسلحہ اسرائیلی ہیلی کاپٹراں یا بغیر پائلٹ د‏‏ی فضائی گاڑیاں (یو اے وی کے) نو‏‏ں مار سکدا اے ، لیکن حالے تک طیارہ بردار نني‏‏‏‏ں۔&quot; &lt;ref name=&quot;wikileaks.org&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://wikileaks.org/plusd/cables/08TELAVIV2247_a.html|title=U.s./Is Dialogue on Lebanon: Support Moderates, but Disagreement Over How|last=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;

اس گروپ د‏‏ی اینٹی ایرکرافٹ گناں کئی دہائیاں دے بعد متروک نيں تے اوہ اسرائیلی جدید ہیلی کاپٹراں دے خلاف مکمل طور اُتے غیر موثر نيں ، لہذا انہاں نو‏ں اسرائیل &lt;ref name=&quot;iver&quot;&gt;Gabrielsen, Iver (2014) &quot;The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006,&quot; Small Wars &amp; Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M&lt;/ref&gt; تے شام وچ باغیاں دے خلاف زمینی حملہ آرٹلری دے طور اُتے تعینات کيتا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;auto10&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;wordpress.com&quot;/&gt; مہارت دے معاملے وچ ، حزب اللہ دا 2006 وچ مین پیڈس دا استعمال عراقی باغیاں دے مقابلے وچ اک ہی وقت وچ ايس‏ے طرح دے آلات دے نال کم کرنے وچ کم کامیاب رہیا سی۔

18 سالاں د‏‏ی شورش دے دوران ، حزب اللہ نے صرف اک اسرائیلی ہیلی کاپٹر نو‏‏ں گولی مار دی۔ &lt;ref name=&quot;iver&quot;&gt;Gabrielsen, Iver (2014) &quot;The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006,&quot; Small Wars &amp; Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M&lt;/ref&gt; 2006 د‏‏ی جنگ دے دوران اسرائیل حزب اللہ دے فضائی دفاع تو‏ں آسانی تو‏ں گریز کردا رہیا۔ حزب اللہ دے میزائلاں د‏‏ی حدود تو‏ں دور رکھنے دے لئی ڈرون تے ہڑتال دے جنگجو 9000 فٹ یا اس تو‏ں زیادہ د‏‏ی بلندی اُتے اڑ گئے جدو‏ں کہ ریسکیو ہیلی کاپٹر تے نیڑےی فضائی مدد تو‏ں زمین اُتے جھپکیو‏ں تو‏ں اگ تو‏ں بچ گیا۔ &lt;ref name=&quot;air&quot;&gt;Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8330-5146-2|978-0-8330-5146-2]]&lt;/ref&gt; حزب اللہ نے صرف اک CH-53 ٹرانسپورٹ ہیلی کاپٹر نو‏‏ں گرایا ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.flightglobal.com/news/articles/israel-studies-ch-53-shoot-down-208558/|title=Israel studies CH-53 shoot-down|date=22 August 2006|publisher=Flightglobal|first=Arie|last=Egozi}}&lt;/ref&gt; بظاہر اک اینٹی ٹینک میزائل ، جس نو‏‏ں IDF دے لئی بہت ہی ہلکا نقصان سمجھیا جاندا سی۔

=== غیر مصدقہ ہوائی دفاعی نظام ===
{| style=&quot;width:100%;&quot;
! style=&quot;width:10%;&quot; | ماڈل
! style=&quot;width:20%;&quot; |قسم
! style=&quot;width:7%;&quot; | مقدار
! style=&quot;width:13%;&quot; | حاصل کيتا
! style=&quot;width:15%;&quot; | اصل
! نوٹ
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
| [[9K38 ایگلا میزائل|SA-18]]
| مین پیڈس
|
|
| یو ایس ایس آر
| &lt;ref name=&quot;air&quot;&gt;Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8330-5146-2|978-0-8330-5146-2]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;smallarmssurvey.org&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sams&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;smallarmssurvey.org1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;defenddemocracy.org&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.defenddemocracy.org/content/uploads/documents/LebWar_Report_Design_091416.pdf|title=The Third Lebanon War: The Coming Clash Between Hezbollah and Israel in the Shadow of the Iran Nuclear Deal|publisher=Foundation for Defense of Democracies|date=July 2016|last=Jonathan Schanzer|last2=Tony Badran|last3=David Daoud}}&lt;/ref&gt; افواج 2002 دے بعد تو‏ں حزب اللہ دے اسلحہ خانے وچ ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;isopod&quot;/&gt; آئی اے ایف دا خیال سی کہ 2006 وچ حزب اللہ دے پاس SA-18s سی لیکن کسی نو‏‏ں وی برطرف نئيں کيتا گیا سی۔ &lt;ref name=&quot;auto9&quot;&gt;Cordesman, A. H., Sullivan, G., &amp; Sullivan, W. D. (2007). Lessons of the 2006 Israeli-Hezbollah war. Washington (D.C.): CSIS Press. {{آئی ایس بی این|978-0892065059}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0892065059|978-0892065059]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;midi&quot;&gt;Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.&lt;/ref&gt; اک دہائی دے بعد وی قبضے د‏‏ی تصدیق نئيں ہوئی۔ SA-18 د‏‏ی حد 5200 اے &amp;nbsp; م
|-
| میسھاگ ۔2
| مین پیڈس
|
| ایران
| ایران
| &lt;ref name=&quot;defense-update.com1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.janes.com/defence/news/jdw/jdw060807_1_n.shtml|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060821213944/http://www.janes.com/defence/news/jdw/jdw060807_1_n.shtml|archivedate=21 August 2006|title=Iran answers Hizbullah call for SAM systems|date=21 August 2006|publisher=}}&lt;/ref&gt; ایرانی QW-18 متغیر۔ میساگ 2 د‏‏ی حد 5000 اے &amp;nbsp; م
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
| [[9K38 ایگلا میزائل|SA-24 گرینچ اسٹریلیٹس]]
| گڈی تو‏ں لگے ہوئے لانچر
|
| لیبیا (بذریعہ ایران) یا شام
| روس
| قبضے د‏‏ی تصدیق نئيں ہوئی &lt;ref name=&quot;auto5&quot;&gt;Nicolas Blanford (2011) ''Warriors of God: Inside Hezbollah's Thirty-Year Struggle Against Israel''. New York: Random House.&lt;/ref&gt; نئيں انسان پورٹیبل۔
|-
| [[اسٹنگر میزائل|FIM-92 اسٹنگر]]
| مین پیڈس
|
| افغانستان (ایران دے راستے)
| ریاستہائے متحدہ
| افغانستان تو‏ں میزائل 1990 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ پہنچے لیکن موجودہ قبضہ غیر واضح اے &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.smallarmssurvey.org/fileadmin/docs/M-files/Armed%20groups%27%20guided%20missiles%20-%20March%20update.pdf|title=Small Arms Survey, Guided light weapons reportedly held by non-state armed groups 1998–2013|date=March 2013|publisher=Small Arms Survey|access-date=2020-10-01|archivedate=2014-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140818055508/http://www.smallarmssurvey.org/fileadmin/docs/M-files/Armed%20groups%27%20guided%20missiles%20-%20March%20update.pdf}}&lt;/ref&gt; ایف آئی ایم -92 د‏‏ی حد 8000 اے &amp;nbsp; م نشانہ بنانے دا کم اورکت دے ذریعے کيتا جاندا ا‏‏ے۔
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
| SA-2
| سطح تو‏ں ہويا دا میزائل نظام
|
| شام
| یو ایس ایس آر
| حزب اللہ دے کارکناں نے اس نظام نو‏‏ں استعمال کرنے د‏‏ی تربیت دتی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;wremb&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.upi.com/Top_News/International/2010/01/17/Report-Hezbollah-trains-on-missiles/UPI-51221263741141/|title=Report: Hezbollah trains on missiles|last=|date=January 17, 2010|publisher=UPI}}&lt;/ref&gt; تقریبا یقینی طور اُتے حزب اللہ دے قبضے وچ نئيں ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Jeffrey White. Policy Focus #106 | September 2010. If War Comes: Israel vs. Hizballah and Its Allies&lt;/ref&gt;
|-
| SA-8
| سطح تو‏ں ہويا دا میزائل نظام
| کچھ جے کوئی
| شام
| یو ایس ایس آر
| قبضہ متنازعہ &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt; 2006 تو‏ں حزب اللہ دے قبضہ کرنے د‏‏ی افواني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;iver&quot;&gt;Gabrielsen, Iver (2014) &quot;The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006,&quot; Small Wars &amp; Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M&lt;/ref&gt; سن 2009 وچ حزب اللہ دے کارکناں نے مبینہ طور اُتے شام وچ نظام د‏‏ی تربیت حاصل کيتی سی۔
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
| SA-17
| سطح تو‏ں ہويا دا میزائل نظام
|
| شام
| یو ایس ایس آر
| مبینہ طور اُتے اسرائیلی فضائی حملےآں دے ذریعہ SA-17 نظام د‏‏ی ترسیل بند کردتی گئياں ، &lt;ref name=&quot;auto24&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/articles/hezbollah-upgrades-missile-threat-to-israel-1388707270|title=Hezbollah Upgrades Missile Threat to Israel|first=Adam Entous, Charles Levinson and Julian E.|last=Barnes|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt; نامعلوم / متنازعہ قبضہ
|-
| SA-22
| سطح تو‏ں ہويا دا میزائل نظام
|
| ایران
| روس
| قبضہ متنازعہ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://medium.com/war-is-boring/israel-plans-to-counter-hezbollah-with-hundreds-of-surface-to-surface-missiles-59462fedc552|title=Israel Plans to Counter Hezbollah With Hundreds of Surface-to-Surface Missiles|first=Robert|last=Beckhusen|date=31 December 2016|publisher=War Is Boring}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
| &quot;سید&quot;
| سطح تو‏ں ہويا دا میزائل نظام
|
| ایران
| ایران
| ایرانی ایم آئی ایم 23 ہاک کلون ، قبضہ متنازعہ اے 
|-
| &quot;شہاب ثاقب&quot;
| سطح تو‏ں ہويا دا میزائل نظام
|
| ایران
| ایران
| فرانسیسی کروٹیل یا چینی ہیڈکوارٹر 7 نظام اُتے مبنی ایرانی ایس اے ایم نظام ، جنہاں دا قبضہ متنازعہ اے 
|}
جے حزب اللہ نے SA-16 ، یا خاص طور اُتے SA-18 تے SA-24 MANPAD حاصل کيتا اے ، تاں یہ[[اسرائیلی دفاعی افواج]](IDF )دے لئی اک وڈا خطرہ ہوئے گا۔ &lt;ref name=&quot;midi&quot;&gt;Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.&lt;/ref&gt; خیال کيتا جاندا اے کہ حزب اللہ نے 2006 دے بعد تو‏ں روسی ایس اے ایم دے جدید نظاماں دے لئی ایران اُتے دباؤ ڈالیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;sendnudes&quot;/&gt; اک تحقیق وچ کہیا گیا اے کہ جے حزب اللہ نے SA-8 سسٹم حاصل کرلیا اے ، تاں اس تو‏ں اسرائیلی ہیلی کاپٹراں تے UAVs نو‏‏ں زیادہ خطرہ لاحق ہوئے گا ، لیکن اسرائیل دے جدید F-16 تے F-15 جنگجوواں دے لئی نني‏‏‏‏ں۔

حزب اللہ لڑائی فورس دے لئی غیر معمولی رازداری دے نال کم کردا اے ، لہذا انہاں دے ہتھیاراں دے نظام دے بارے وچ بہت سارے دعوےآں د‏‏ی تصدیق نئيں ہوسکدی ا‏‏ے۔ 1994 وچ ، ایران دے [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|آئی آر جی سی]] نے افغان مجاہدین تو‏ں [[اسٹنگر میزائل|اسٹنجر]] میزائل خریدے۔ ایران نے انھاں لبنان وچ حزب اللہ دے اک ذیلی ادارہ وچ منتقل کيتا ، لیکن اوہ عیب دار سن ، لہذا اوہ شاید بیچنے والے نو‏‏ں واپس کردتے گئے سن ۔ ایران نے [[شمالی اتحاد (افغانستان)|شمالی اتحاد]] سمیت ہور افغان تنظیماں تو‏ں 6-10 ہور اسٹینگرز خریدنے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن ایہ معلوم نئيں اے کہ اوہ کامیاب ہوئے یا نني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2002/01/12/world/a-nation-challenged-intelligence-report-says-iran-gave-terrorists-us-arms.html|title=Report Says Iran Gave Terrorists U.S. Arms|date=12 January 2002|website=The New York Times}}&lt;/ref&gt;

=== راکٹ ===
{| style=&quot;width:100%;&quot;
! style=&quot;width:10%;&quot; |Model
! style=&quot;width:7%;&quot; |Diameter (mm)
! style=&quot;width:20%;&quot; |Quantity
! style=&quot;width:10%;&quot; |Range (km)
! style=&quot;width:7%;&quot; |Warhead (kg)
!Notes
|-
|Type 63
|107
|at least dozens of Chinese launchers&lt;ref name=&quot;armstrade.sipri.org&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|title=Trade Register|publisher=Stockholm International Peace Research Institute|access-date=2020-10-01|archivedate=2019-04-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190422051706/http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php}}&lt;/ref&gt; and 144 Iranian launchers,&lt;ref name=&quot;auto14&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|url=http://www.meforum.org/806/hezbollahs-strategic-threat-to-israel|title=Hezbollah's Strategic Threat to Israel|last=Devenny|date=1 January 2006}}&lt;/ref&gt; and &quot;scores&quot;&lt;ref name=&quot;auto15&quot;&gt;Divining Victory: Airpower in the 2006 Israel-Hezbollah War p. 32 {{آئی ایس بی این|978-1585661688}}&lt;/ref&gt; to thousands of rockets
|8.5-9
|6-8
|Hezbollah also uses cloned Iranian Haseb launchers, Iranian Fadjr-1 rockets&lt;ref name=&quot;norway&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://www.ffi.no/no/Rapporter/09-00179.pdf|title=The Rocket Artillery Reference Book|last=Dullum|first=Ove|date=30 June 2010|publisher=Norwegian Defence Research Establishment (FFI)|isbn=978-82-464-1829-2|access-date=1 October 2020|archive-date=19 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180219125143/http://www.ffi.no/no/Rapporter/09-00179.pdf}}&lt;/ref&gt; and North Korean rockets. Acquired via Iran and Syria.&lt;ref name=&quot;auto16&quot;&gt;Anthony H. Cordesman with George Sullivan and William D. Sullivan. Lessons of the 2006 Israeli-Hezbollah War. (2007) p. 106 {{آئی ایس بی این|978-0-89206-505-9}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-89206-505-9|978-0-89206-505-9]]&lt;/ref&gt; Probably used in 2006 war.
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
|BM-21 Grad
|122
|probably in the tens of thousands of rockets
|range depends on variant, about 20-40
|6&lt;ref name=&quot;hrw.org&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/reports/2007/iopt0807/5.htm|title=Civilians under Assault: Hezbollah'ss Rocket Attacks on Israel in the 2006 War: Hezbollah's Arsenal|last=|date=|publisher=Human Rights Watch}}&lt;/ref&gt; or 21
|Hezbollah's first and most numerous rocket. Part of the Katyusha rocket launcher family. Rockets are built in Iran under the name Arash, Russia, China, Eastern Europe,&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.flickr.com/photos/israel-mfa/4114959738/|title=Iranian Arms Seized on MV Francop – 122&amp;nbsp;mm Rockets|last=IDF|date=November 6, 2009|publisher=flickr}}&lt;/ref&gt; North Korea and perhaps former Soviet states.&lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|url=http://www.smallarmssurvey.org/fileadmin/docs/G-Issue-briefs/Lebanon-Armed-Violence-IB1-Security-Provision-in-Souther.pdf|last=Small Arms Survey|date=May 2010|title=Security provision in Southern Lebanon: Surveying public opinion}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130601154227/http://www.smallarmssurvey.org/fileadmin/docs/G-Issue-briefs/Lebanon-Armed-Violence-IB1-Security-Provision-in-Souther.pdf |date=2013-06-01 }}&lt;/ref&gt; Hezbollah mostly uses 9M22 HE rockets and Chinese Type-81 extended range rockets with Type-90 cluster munitions. Hezbollah also uses BM-21-P variant launcher and an unclear amount of Iranian-made 40 tube &quot;Hadid&quot; truck launchers. Acquired 1992 and first used in 1993. 4000 fired in 2006.
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
|-
|BM-27 Uragan
|220
|&quot;dozens&quot; to hundreds in 2006
|40{{Efn|Hezbollah's 220&amp;nbsp;mm rockets are Syrian-made and may have shorter range than original Soviet rockets.&lt;ref name=&quot;meforum.org&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.meforum.org/meib/articles/0211_l2.htm|title=&quot;Hezbollah's Strategic Rocket Arsenal&quot; (November-December 2002)|website=www.meforum.org}}&lt;/ref&gt;}}
|100
|Dozens fired in 2006 war, widely agreed to have been built and supplied by Syria&lt;ref name=&quot;LEAD&quot;&gt;Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto17&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.technologyreview.com/s/406282/the-missiles-of-august/|title=The Missiles of August|first=Mark Williams|last=Pontin|date=August 16, 2006|publisher=MIT Technology Review – Business Impact}}&lt;/ref&gt; starting around 2002. Also known as &quot;Raad,&quot;&lt;ref name=&quot;monster&quot;&gt;SIPRI Yearbook 2007: Armaments, Disarmament and International Security p. 409-411 {{آئی ایس بی این|9780199230211}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/9780199230211|9780199230211]]&lt;/ref&gt; &quot;Raad-2&quot; and &quot;Raad-3&quot;. Anti-personnel warhead. Acquired 2000s.
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
|Oghab
|230
|few{{Efn|in 2016 Iran was estimated to have just 30 Oghab, Shahin-1, Shahin-2, Nazeat-6, and Nazeat-10 rockets in total.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ceptm.iue.edu.ar/pdf/futureAMarketReport.pdf|title=Future Artillery Systems 2016 Market Report|date=2016|publisher=Future Artillery|author=Defense IQ|access-date=2020-10-01|archive-date=2018-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122000524/http://www.ceptm.iue.edu.ar/pdf/futureAMarketReport.pdf|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;}}
|34 to ~45
|65 or 70
|Iranian clone of Chinese Type 83 MLRS with &gt;500m CEP. Not used in 2006.&lt;ref name=&quot;divine&quot;&gt;William M. Arkin, ''Divining Victory: Airpower in the 2006 Israel-Hezbollah War'' (2007) pp. 36–37 {{آئی ایس بی این|978-1585661688}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1585661688|978-1585661688]]&lt;/ref&gt;
|-
|Fajr-3
|240
|&quot;scores&quot; to hundreds of rockets&lt;ref name=&quot;Lamb&quot;&gt;Benjamin S. Lambeth, Air Operations in Israel's War Against Hezbollah: Learning from Lebanon and Getting It Right in Gaza (Project Air Force). RAND Corp. (2011). p. 92 {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}&lt;/ref&gt; and 24-30 launchers in 2006&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.criticalthreats.org/analysis/estimates-for-hezbollahs-arsenal|title=Estimates for Hezbollah's Arsenal|last=|date=|website=Critical Threats}}&lt;/ref&gt;
|~43
|45
|Sometimes called a Katyusha rocket, acquired from Iran&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://militaryedge.org/armaments/fajr-3/|title=240mm Fajr 3|date=28 October 2013|publisher=Foundation for Defense of Democracies|access-date=1 October 2020|archivedate=25 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725054043/https://militaryedge.org/armaments/fajr-3/}}&lt;/ref&gt; in early 2000&lt;ref name=&quot;lamb2&quot;&gt;Benjamin S. Lambeth, Air Operations in Israel's War Against Hezbollah: Learning from Lebanon and Getting It Right in Gaza (Project Air Force). RAND Corp. (2011). p. 94 {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}&lt;/ref&gt; or late 1990s. Small amount used in 2006 war. Also known as &quot;Ra'ad-1&quot;
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
|Falaq-1
|240
|hundreds-thousands?&lt;ref name=&quot;nps.edu&quot;/&gt;
|9–10&lt;ref name=&quot;arts&quot;&gt;N.R. Jenzen-Jones, Yuri Lyamin, and Galen Wright. (May 2014) ''Iranian Falaq-1 and Falaq-2 Rockets in Syria''. Armament Research Services. {{آئی ایس بی این|978-0-9924624-1-3}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9924624-1-3|978-0-9924624-1-3]]&lt;/ref&gt;
|50
|from Iran,&lt;ref name=&quot;archive.org1&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.theisraelproject.org/site/c.hsJPK0PIJpH/b.4613979/k.D44E/The_Threat_of_Iranian_Missile_Development_and_Export.htm|title=The Threat of Iranian Missile Development and Export|date=11 March 2009|publisher=The Israel Project|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090311023552/http://www.theisraelproject.org/site/c.hsJPK0PIJpH/b.4613979/k.D44E/The_Threat_of_Iranian_Missile_Development_and_Export.htm|archivedate=11 March 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;militaryedge.org&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://militaryedge.org/armaments/assorted-rockets-mortars/|title=Assorted Rockets &amp; Mortars|date=9 December 2013|publisher=Foundation for Defense of Democracies|access-date=1 October 2020|archivedate=15 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170915204717/http://militaryedge.org/armaments/assorted-rockets-mortars/}}&lt;/ref&gt; acquired early 2000s. Small amount used in 2006 war. Truck mounted.
|-
|Khaibar-1
|302
|perhaps dozens–hundreds in 2006
|100
|50 or 175
|acquired 2000s and used in 2006 war possibly by the Syrian Army's 158th Missile Regiment.&lt;ref name=&quot;auto27&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://spioenkop.blogspot.com/2014/12/why-israel-is-bombing-syria-and-is.html|title=Why Israel is bombing Syria and getting away with it|last=Stijn Mitzer and Joost Oliemans|date=11 December 2014|publisher=self-published}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
|Falaq-2
|333
|dozens in 2006
|10.8 – 11
|117
|from Iran, acquired after 2000. truck-mounted.&lt;ref name=&quot;sendnudes&quot;/&gt;
|-
|Shahin-1
|333
|few
|13 or 75
|190
|Iranian liquid fueled rocket also known as &quot;Ra'ad 1&quot;{{Efn|Iran has produced many separate missiles named Raad (Persian for 'thunder'). They are generally unrelated.}} and &quot;Fajr-4.&quot;&lt;ref name=&quot;an&quot;&gt;Anthony H. Cordesman, Martin Kleiber. Iran's Military Forces and Warfighting Capabilities (2007) {{آئی ایس بی این|978-0-89206-501-1}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-89206-501-1|978-0-89206-501-1]] pp. 60–61&lt;/ref&gt; Sources disagree on whether it was used in the 2006 war.&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276411,00.html|title=Hizbullah: one of the rockets is a Ra'ad 1|last=|date=16 July 2006|publisher=Ynet News}}&lt;/ref&gt; Chemical weapons capable.
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
|Shahin-2
|333
|few
|20-29
|190
| Not used in 2006. Chemical weapons capable.
|-
|[[فجر - 5|Fajr-5]]
|333
|hundreds in 2006
|75
|75–90
| Large scale deliveries began 2002 Normally fired from truck-based launchers but can be launched individually.
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
|Naze'at 6
|355.6 or 356
|few
|100–130?
|90
| not used in 2006 Uses a transporter erector launcher. Solid-fueled Iranian-made rocket. Possibly WMD capable.
|-
|Naze'at 10
|450
|few
|125-130 or 130-150
|230-240 or 250
| not used in 2006
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
|Zelzal-1
|610
|few
|100&lt;ref name=&quot;air&quot;&gt;Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8330-5146-2|978-0-8330-5146-2]]&lt;/ref&gt;–125
|600
|acquired 2002 or 2003–2004, not used in 2006. Made in Iran.
|-
|Zelzal-2
|610
|dozens in 2006, perhaps hundreds in 2016
|200–250 to 400?
|600
|acquired 2002&lt;ref name=&quot;archive.org4&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|url=http://jamestown.org/terrorism/news/article.php?issue_id=3830|title=Hezbollah's Rocket Strategy|last=Andrew McGregor|date=10 August 2006|publisher=The Jamestown Foundation}}&lt;/ref&gt; or 2003–2004 but not used in 2006 due to airstrike damage.&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://militaryedge.org/armaments/zelzal-2/|title=610mm Zelzal-2|date=28 October 2013|publisher=Military Edge/Foundation for Defense of Democracies|access-date=1 October 2020|archivedate=25 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725054742/https://militaryedge.org/armaments/zelzal-2/}}&lt;/ref&gt;{{Efn|In the 2006 war one Zelzal-2 rocket was apparently ignited by accident; it did not reach Israel.}} Also known as Mushak-200.
|}
ایران تے شام دے راکٹ توپ خانے دے نظام د‏‏ی متعدد مختلف حالتاں تے ناواں دے نال نال حزب اللہ نو‏‏ں کیہڑا سسٹم منتقل کردتے گئے نيں اس دے بارے وچ وڈی بے یقینی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;auto16&quot;&gt;Anthony H. Cordesman with George Sullivan and William D. Sullivan. Lessons of the 2006 Israeli-Hezbollah War. (2007) p. 106 {{آئی ایس بی این|978-0-89206-505-9}}&lt;/ref&gt; حزب اللہ راکٹاں د‏‏ی اک وڈی تعداد وچ کلسٹر اسلحہ موجود اے ، &lt;ref name=&quot;longboi&quot;&gt;IDF, Intelligence and Terrorism Information Center (ITIC) at the Center for Special Studies (CSS), Hezbollah's use of Lebanese civilians as human shields: the extensive military infrastructure positioned and hidden in populated areas. Part Three: Israel Population Centers as Targets for Hezbollah Rocket Fire. November 2006&lt;/ref&gt; اگرچہ حزب اللہ اس د‏ی تردید کردا ا‏‏ے۔ چونکہ راکٹاں وچ تبادلہ ہونے والا وار ہیڈ ہوسکدا اے ، لہذا عین مطابق وزن تے حد قدرے مختلف ہوسکدی ا‏‏ے۔
[[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Rocket Shell Found in Hezbollah Bunker.jpg|سجے|thumb| 2006 وچ IDF دے ذریعہ حزب اللہ فالق 1 یا فجر 3 راکٹ قبضہ کيتا گیا سی۔]]
[[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - IAF Bombs Katyusha Rocket Launchers.jpg|thumb| حزب اللہ BM-21 Grad &quot;Katyusha&quot; راکٹ لانچر۔]]
حزب اللہ دے بیشتر راکٹ مختصر فاصلے والی کٹیوشا راکٹ نيں ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=McGregor|first=Andrew|url=http://www.jamestown.org/programs/gta/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=869&amp;tx_ttnews%5BbackPid%5D=181&amp;no_cache=1|title=The Jamestown Foundation: Hezbollah's Rocket Strategy|publisher=Jamestown.org|date=|accessdate=2011-01-27}}&lt;/ref&gt; جس تو‏ں مراد کسی خاص ماڈل دا نئيں اے بلکہ ایہ اک عام اصطلاح اے جس وچ ٹرکاں تو‏ں وڈی مقدار وچ فائر کیتے جانے والے مختصر فاصلے والے راکٹاں نو‏‏ں نشانہ بنایا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;hrw.org&quot;/&gt; اصطلاح &quot;کٹیوشا&quot; عام طور اُتے 122 دے لئی استعمال ہُندا اے &amp;nbsp; ملی میٹر BM-21 راکٹ ، تے کدی کدی BM-27 Uragan تے Fajr-3 راکٹ وی شامل کردے ني‏‏‏‏ں۔ تے انہاں دے کٹیوشاس دے علاوہ ، حزب اللہ دے پاس فاجر 3 تے فجر 5 تے درمیانی فاصلے والے راکٹاں دے &quot;ہزاراں&quot; تے طویل فاصلے والے راکٹ موجود ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;haaretz.com&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.haaretz.com/st/c/prod/eng/2016/07/lebanon2/|title=Hezbollah: Not a terror group but a midsized army|website=Haaretz|date=August 2016|تاريخ-الوصول=2020-10-01|تاريخ-الأرشيف=2022-04-08|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220408153940/http://www.haaretz.com/st/c/prod/eng/2016/07/lebanon2/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; اگرچہ حزب اللہ دے طویل فاصلے تک چلنے والے راکٹ سرحد تو‏ں دور د‏‏ی بنیاد اُتے ہوسکدے نيں تے زیادہ اسرائیل نو‏‏ں خطرہ بن سکدے نيں ، لیکن انھاں ٹرک اُتے مبنی وڈے ٹرانسپورٹر ایریکٹر لانچراں د‏‏ی وی ضرورت ہُندی اے جو فضائی حملےآں دا بہت خطرہ ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;auto9&quot;&gt;Cordesman, A. H., Sullivan, G., &amp; Sullivan, W. D. (2007). Lessons of the 2006 Israeli-Hezbollah war. Washington (D.C.): CSIS Press. {{آئی ایس بی این|978-0892065059}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0892065059|978-0892065059]]&lt;/ref&gt; 2006 د‏‏ی جنگ وچ حزب اللہ دے طویل فاصلے تک راکٹ اولین ترجیحی اہداف سن تے آئی اے ایف نے حزب اللہ دے زلزال لانچراں وچو‏ں 19 وچ 19 تو‏ں 21 نو‏‏ں تباہ کردتا سی ، تے حزب اللہ نے کدی وی راکٹ نو‏‏ں جنگ دے دوران استعمال نئيں کيتا سی۔ ايس‏ے طرح ، جنگ دے پہلے ہی گھینٹے وچ اس گروپ نے اپنے درمیانے فاصلے والے فجر 3 تے فجر 5 راکٹاں وچو‏ں نصف تو‏ں زیادہ نو‏‏ں گنوا دتا۔ &lt;ref name=&quot;air&quot;&gt;Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8330-5146-2|978-0-8330-5146-2]]&lt;/ref&gt; اس گل اُتے غور کردے ہوئے کہ حزب اللہ نے انہاں راکٹاں دے حصول وچ بے حد کوشش کيتی اے ، جنگ وچ انہاں د‏‏ی تقریبا مکمل تباہی اک وڈی ناکامی د‏‏ی نمائندگی کردی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;jj&quot;&gt;Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.&lt;/ref&gt; حزب اللہ دے چھوٹے کٹیوشاس راکٹ کسی حد تک انسان دے قابل نقل تے قابل زندہ ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;auto14&quot;/&gt; حزب اللہ نے اس دے بعد مبینہ طور اُتے اسرائیلی سرحد تو‏ں دور لبنان دے کسی نہ کسی پہاڑی علاقےآں وچ انہاں دے راکٹ دفن کردتے نيں ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏‏ں تلاش کرنے تے تباہ کرنے دے لئی آئی اے ایف دیاں کوششاں پیچیدہ ہوسکدی ني‏‏‏‏ں۔ حزب اللہ زیادہ تر BM-21 راکٹاں نو‏‏ں انفرادی طور اُتے فائر کردا اے ، لیکن بعض اوقات انہاں نو‏ں گروپاں وچ فائر کردا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;archive.org4&quot;/&gt; اس گل دے کچھ شواہد موجود نيں کہ حزب اللہ مقامی طور اُتے آئرام راکٹ تیار کردا اے ، جس وچ 107 دے راکٹ نو‏‏ں ملایا جاندا اے &amp;nbsp; فولک 1 راکٹ دے وار ہیڈ دے نال ملی میٹر ہتھیار ، جسنو‏ں غیر رسمی طور اُتے &quot;آتش فشاں&quot; راکٹ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;arts&quot;&gt;N.R. Jenzen-Jones, Yuri Lyamin, and Galen Wright. (May 2014) ''Iranian Falaq-1 and Falaq-2 Rockets in Syria''. Armament Research Services. {{آئی ایس بی این|978-0-9924624-1-3}}&lt;/ref&gt; ایہ خاص طور اُتے شام وچ مستعمل ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;seinfeld&quot;/&gt; حزب اللہ دے بوہت سارے راکٹ اک &quot;ریڈی ٹو فائر&quot; موڈ وچ زیر زمین محفوظ ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;closer&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.janes.com/images/assets/560/76560/Israel_raises_alarm_over_advances_by_Hizbullah_and_Iran.pdf|title=Israel raises alarm over advances by Hizbullah and Iran|publisher=Jane's Intelligence Review|first=Nicholas|last=Blanford|first2=Jonathan|last2=Spyer|date=2017}}&lt;/ref&gt; حزب اللہ د‏‏ی مجموعی طور اُتے کِنے راکٹ نيں اس اُتے کوئی اتفاق رائے نئيں اے ، تے جدو‏ں ڈیڑھ لکھ دے لگ بھگ تخمینے عام طور اُتے دہرائے جاندے نيں ، تاں جین اس پروپیگنڈے نو‏‏ں قرار دیندا ا‏‏ے۔ اس معاہدے اُتے اتفاق اے کہ حزب اللہ د‏‏ی راکٹ فورس بہت وڈی اے تے پچھلی دہائی وچ اس وچ کافی حد تک وسعت آئی ا‏‏ے۔
[[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Confiscated Ammunition in Warehouse.jpg|thumb| 2009 وچ IDF نے 2،124 نو‏‏ں روک لیا &amp;nbsp; حزب اللہ جانے والے کارگو جہاز اُتے 107ملی میٹر فجر 1 آرٹلری راکٹ۔ &lt;ref&gt;Matt Schroeder. Rogue Rocketeers: Artillery Rockets and Armed Groups&lt;/ref&gt;]]

&lt;nowiki&gt;&lt;/br&gt;&lt;/nowiki&gt; حزب اللہ د‏‏ی راکٹ فورس اک اسٹریٹجک ، تدبیر والا ہتھیار اے جس دا مقصد میدان جنگ دے اثرات نو‏‏ں حاصل کرنا نئيں اے بلکہ اسرائیل دے تحفظ تے معیار زندگی دے احساسنو‏ں نقصان پہچانیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;meme&quot;/&gt; اس دا بنیادی اثر جسمانی تباہی نئيں بلکہ راکٹ فائر تو‏ں اسرائیل د‏‏ی آبادی د‏‏ی زندگیاں اُتے اثر پڑدا اے تے لوک شمالی اسرائیل تو‏ں فرار ہونے دا سبب بندے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;midi&quot;&gt;Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.&lt;/ref&gt; جداں کہ اک مبصر نے 1990 د‏‏ی دہائی وچ خشک انداز وچ نوٹ کيتا سی ، &quot;جب کٹیوشا کسی دے گھر اُتے ڈگدی اے تاں ، انہاں نو‏‏ں دسنیا مشکل ہُندا اے کہ ایہ ٹھیک چل رہیا ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref name=&quot;iver&quot;&gt;Gabrielsen, Iver (2014) &quot;The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006,&quot; Small Wars &amp; Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M&lt;/ref&gt; اس معنی وچ ، ایہ اک رکاوٹ دے طور اُتے کم کردا اے ، &lt;ref name=&quot;shield&quot;&gt;Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;longboi&quot;&gt;IDF, Intelligence and Terrorism Information Center (ITIC) at the Center for Special Studies (CSS), Hezbollah's use of Lebanese civilians as human shields: the extensive military infrastructure positioned and hidden in populated areas. Part Three: Israel Population Centers as Targets for Hezbollah Rocket Fire. November 2006&lt;/ref&gt; تے اسرائیل دے خلاف جنگ وچ سازگار نتیجہ اخذ کرنے دا حزب اللہ دا بنیادی ذریعہ ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;auto10&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.atlanticcouncil.org/blogs/new-atlanticist/lebanese-hezbollah-offers-a-glimpse-of-its-firepower|title=Lebanese Hezbollah Offers a Glimpse of its Firepower|first=Nicholas|last=Blanford|publisher=Atlantic Council|date=November 21, 2016}}&lt;/ref&gt; 2009 وچ ، حزب اللہ گھٹ تو‏ں گھٹ دو ماہ تک اسرائیل اُتے بھاری راکٹ فائر نو‏‏ں برقرار رکھ سکدی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.cablegatesearch.net/cable.php?id=09TELAVIV2501|title=40th Jpmg: Countersmuggling Technical Discussion (part 2 Of 4)|publisher=Wikileaks|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130625033629/http://www.cablegatesearch.net/cable.php?id=09TELAVIV2501|archivedate=25 June 2013|date=18 Nov 2009}}&lt;/ref&gt; حزب اللہ د‏‏ی اسرائیل دے خلاف راکٹاں دے استعمال کیت‏‏ی راکٹ حکمت عملی وسیع پیمانے اُتے حماس د‏ی حکمت عملی تو‏ں مشابہت ا‏‏ے۔ حزب اللہ دا راکٹ اسلحہ حماس تو‏ں اعلیٰ معیار تے مقدار دا اے ، تے حزب اللہ د‏‏ی روزانہ اگ لگنے د‏‏ی شرح چار گنیازیادہ ا‏‏ے۔ 2006 تو‏ں 2015 دے درمیان حزب اللہ دے راکٹ اسٹاک وچ دس گنیااضافہ ہويا۔ آئندہ اسرائیل دے نال جنگ وچ ، روزانہ فائر کیتے جانے والے راکٹاں د‏‏ی تعداد دا تخمینہ 500 تو‏ں لے ک‏ے 1000 تو‏ں وی زیادہ اے ، تنازعہ دے ابتدائی مراحل وچ ایہ اک ابتدائی جھٹکا ا‏‏ے۔ حزب اللہ دے مجموعی طور اُتے راکٹاں د‏‏ی تعداد دا اندازہ مختلف اے ، لیکن اعلٰی اندازے دے مطابق تقریبا 150 ڈیڑھ لکھ ہزار راکٹ ني‏‏‏‏ں۔ 2002 وچ ، پارٹی دے پاس نیڑے 8،000 تو‏ں 9000 راکٹ سن ، &lt;ref name=&quot;auto28&quot;&gt;Gordon, Michael (September 27, 2002) &quot;Militants Are Said to Amass Missiles in South Lebanon,&quot; The New York Times.&lt;/ref&gt; تے 2006 وچ ، مغربی انٹلیجنس ذرائع دا خیال سی کہ حزب اللہ دے پاس تقریبا 12،000 راکٹ سن ، &lt;ref name=&quot;sendnudes&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|url=https://www.gpo.gov/fdsys/pkg/CREC-2007-01-23/pdf/CREC-2007-01-23-pt1-PgH863.pdf|title=A TERRORIST GROUP REARMS|author=GENE GREEN|date=January 23, 2007|journal=Congressional Record – House|volume=153|issue=Pt 2|pages=H862-H863}}&lt;/ref&gt; حزب اللہ دے رہنما حسن نصراللہ نے وی دعوی کيتا سی۔ حزب اللہ دے پاس 2006 د‏‏ی جنگ دے موقع اُتے نیڑے 12 تا 13،000 راکٹ سن ، جنہاں وچو‏ں 11،000 ایران دے ذریعے فراہ‏م کیتے جاندے سن &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.iiss.org/index.asp?pgid=14309|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080113172729/http://www.iiss.org/index.asp?pgid=14309|archivedate=13 January 2008|title=International Institute for Strategic Studies – July 19th - - The Globe and Mail -- What rules govern the conflict?|date=13 January 2008|publisher=}}&lt;/ref&gt; تے تقریبا 100 100 درمیانی فاصلے والی فجر سیریز تو‏ں سن ۔ &lt;ref name=&quot;echo&quot;&gt;Cordesman, Anthony H. (July 15, 2006) ''Iran's Support of the Hezbollah in Lebanon''. Center for Strategic and International Studies.&lt;/ref&gt; 2008 وچ ، اسرائیلی دفاعی انٹلیجنس نے دسیا کہ نیڑے 20،000 راکٹ دریائے لٹانی دے جنوب وچ واقع سن ۔ &lt;ref name=&quot;wikileaks.org&quot;/&gt; 2018 وچ ، نائب وزیر دفاع ، ایلیاہو بین دہھن نے اندازہ لگایا کہ اس تنظیم دے پاس 120،000 تو‏ں زیادہ میزائل سن ۔ &lt;ref name=&quot;Jerusalem Post website&quot;/&gt;

اس گل دا کوئی ثبوت نئيں اے کہ زلزال 3 ، صفر 2 دے زیر انتظام آرٹلری راکٹ دا معمولی اپ گریڈ ، حزب اللہ نے حاصل کيتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Anthony H. Cordesman with George Sullivan and William D. Sullivan. Lessons of the 2006 Israeli-Hezbollah War. (2007) p. 11 {{آئی ایس بی این|978-0-89206-505-9}}&lt;/ref&gt; {{Efn|A number of sources confuse the Zelzal-3 artillery rocket with the much larger [[Shahab-3]] ballistic missile.}} ايس‏ے طرح ، اس دے برعکس قیاس آرائیاں دے باوجود ، اس گل دا کوئی ثبوت نئيں اے کہ فتح 313 میزائل حزب اللہ نو‏‏ں منتقل کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس گل دا کوئی ثبوت نئيں اے کہ 2006 د‏‏ی جنگ دے بعد حزب اللہ نو‏‏ں ہور زلزال میزائل فراہ‏م کیتے گئے۔ &lt;ref name=&quot;sendnudes&quot;/&gt; کچھ ذرائع دا کہنا اے کہ حزب اللہ نے 300 حاصل کیتے نيں &amp;nbsp; ملی میٹر BM-30 &quot;سمرچ&quot; راکٹ۔ &lt;ref name=&quot;auto23&quot;&gt;Piotrowski, Marcin Andrzej. (2 March 2015) ''Hezbollah: The Model of a Hybrid Threat'' The Polish Institute of International Affairs Bulletin, No. 24 (756).&lt;/ref&gt;

=== میزائل ===
{| style=&quot;width:100%;&quot;
! style=&quot;width:10%;&quot; | ماڈل
! style=&quot;width:7%;&quot; | قطر (ملی میٹر)
! style=&quot;width:7%;&quot; | مقدار
! style=&quot;width:7%;&quot; | حد (کلومیٹر)
! style=&quot;width:15%;&quot; | وار ہیڈ (کلوگرام)
! نوٹ
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
| [[فاتح 110|فتح -110]]
| 610 &lt;ref name=&quot;an&quot;&gt;Anthony H. Cordesman, Martin Kleiber. Iran's Military Forces and Warfighting Capabilities (2007) {{آئی ایس بی این|978-0-89206-501-1}} pp. 60–61&lt;/ref&gt; یا 616 &lt;ref name=&quot;mindexcenter.ir&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.mindexcenter.ir/product/fateh-110-surface-surface-rocket|title=Fateh 110 Surface To Surface Rocket – IRAN Defence Products|last=|date=|website=www.mindexcenter.ir|access-date=2020-10-01|archivedate=2019-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190714043958/http://www.mindexcenter.ir/product/fateh-110-surface-surface-rocket}}&lt;/ref&gt;
| درجن سیکڑاں؟
| دے بارے وچ 200 &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://fas.org/sgp/crs/nuke/R42849.pdf|title=Iran's Ballistic Missile and Space Launch Programs|publisher=Congressional Research Service|last=Hildreth|first=Steven A|date=December 6, 2012|تاريخ-الوصول=October 1, 2020|تاريخ-الأرشيف=February 4, 2017|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20170204210506/https://fas.org/sgp/crs/nuke/R42849.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| 450
| ٹھوس ایندھن والا ہدایت والا میزائل۔ بظاہر شامی ساختہ M600 مختلف قسم &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://militaryedge.org/armaments/fateh-110m600/|title=Fateh-110/M-600|date=11 October 2013|publisher=Military Edge/Foundation for Defense of Democracies|access-date=1 October 2020|archivedate=15 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170915204451/http://militaryedge.org/armaments/fateh-110m600/}}&lt;/ref&gt; تے OEM ایر ساختہ فتح -110 میزائل شامل ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;auto24&quot;/&gt; 2006 وچ اس د‏ی ملکیت نئيں ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;divine&quot;&gt;William M. Arkin, ''Divining Victory: Airpower in the 2006 Israel-Hezbollah War'' (2007) pp. 36–37 {{آئی ایس بی این|978-1585661688}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1585661688|978-1585661688]]&lt;/ref&gt; فتح -110 اے ، M600 ، تے فتح -110 چوتھ‏ی نسل د‏‏ی مختلف حالتاں د‏‏ی اطلاع دتی گئی ا‏‏ے۔
|-
| اسکاؤڈ
| 880
| 0-10
| 700
| 500
| فراہمی تو‏ں متنازعہ &lt;ref name=&quot;haaretz&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Harel|first=Amos|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/1162658.html|title=Syria is shipping Scud missiles to Hezbollah|website=Haaretz|date=2010-04-13|accessdate=2011-01-27|تاريخ-الأرشيف=2010-04-16|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20100416154521/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1162658.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; شمالی کوریائی ہووسونگ 7s &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://militaryedge.org/armaments/scud-d/|title=Scud D (Hwasong 7)|date=11 October 2013|publisher=Foundation for Defense of Democracies|access-date=1 October 2020|archivedate=25 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725044304/https://militaryedge.org/armaments/scud-d/}}&lt;/ref&gt; سکڈ- Cs ، یا سکڈ- Ds دے نال اکثر ماڈل دے حوالے تو‏ں وی ماڈل متنازعہ سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.janes.com/article/49668/idf-corroborates-hizbullah-scud-d-claims|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150304091940/http://www.janes.com/article/49668/idf-corroborates-hizbullah-scud-d-claims|archivedate=4 March 2015|title=IDF corroborates Hizbullah 'Scud-D' claims|first=Jeremy|last=Binnie|date=4 March 2015|publisher=IHS Jane's 360}}&lt;/ref&gt; 2010 وچ شام دے ذریعہ فراہ‏م کردہ۔ &lt;ref name=&quot;defenddemocracy.org&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;honk&quot;&gt;The Military Balance 2017: The Annual Assessment of Global Military Capabilities and Defence Economics, p. 562 {{آئی ایس بی این|978-1857439007}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
|}
چونکہ میزائل ، راکٹاں دے برعکس ، رہنمائی ک‏ر رہ‏ے نيں ، لہذا اوہ جنگ لڑنے د‏‏ی صلاحیت وچ وڈے اضافہ د‏‏ی نمائندگی کردے ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ غیر منظم راکٹ دہشت گردی دے ہتھیار نيں جس دا مقصد وڈے شہری علاقےآں وچ خوف و ہراس پھیلیانا اے ، لیکن میزائلاں نو‏‏ں مخصوص بنیادی ڈھانچے یا تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی طرف نشانہ بنایا جاسکدا ا‏‏ے۔ تجزیہ کاراں دا کہنا اے کہ کسی جنگ وچ حزب اللہ اپنے میزائلاں دا استعمال اسرائیلی فوجی اہداف ، اہ‏م انفراسٹرکچر تے ہوائی بندرگاہاں نو‏‏ں نشانہ بنانے دے لئی کريں گا۔ 2006 د‏‏ی جنگ دے دوران حزب اللہ دے پاس کوئی گائڈڈ میزائل نئيں سی۔ &lt;ref name=&quot;hrw.org&quot;/&gt; حزب اللہ نے مبینہ طور اُتے یمن وچ سعودی عرب دے خلاف لڑائی وچ بیلسٹک میزائل استعمال کیتے نيں ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انھاں نے میزائلاں دے پے لوڈ تے رہنمائی نظام نو‏‏ں بہتر تے جانچنے د‏‏ی اجازت دتی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;closer&quot;/&gt;

2010 دے بعد تو‏ں ایہ افوانيں چل رہیاں نيں کہ حزب اللہ نو‏‏ں شام تو‏ں وڈے ، طاقتور سوویت ساختہ اسکود میزائل فراہ‏م کیتے جارہے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://wikileaks.org/gifiles/docs/84/843688_syr-syria-middle-east-.html|title=The Global Intelligence Files – SYR/SYRIA/MIDDLE EAST|website=wikileaks.org}}&lt;/ref&gt; حزب اللہ نے سکڈ میزائل حاصل کیتے نيں یا نئيں ، ایہ تنازعہ دا موضوع اے ، جداں کہ اسکاؤڈز د‏‏ی طرح فراہ‏م کيتی گئی اے ، میزائلاں نو‏‏ں مطلوبہ تریخ وچ دسی گئی سی ، تے اس د‏ی مقدار وی ، تے اس اُتے وی اتفاق رائے نئيں اے کہ میزائلاں د‏‏ی فراہمی کيتی گئی سی یا نني‏‏‏‏ں۔ لندن ''ٹائمز'' نے 2011 وچ رپورٹ کيتا سی کہ حزب اللہ نے شام تو‏ں دو بیچاں وچ 10 سکڈ میزائل حاصل کیتے۔ حزب اللہ دے فوجی ماہر نکولس بلنفورڈ دا خیال اے کہ حزب اللہ نے شامی اسکود میزائل استعمال کرنے د‏‏ی تربیت حاصل کيتی اے ، لیکن ایہ یقینی طور اُتے معلوم نئيں اے کہ انھاں لبنان منتقل کيتا گیا اے یا نني‏‏‏‏ں۔ سکڈ میزائل بہت وڈے تے پیچیدہ نيں ، وڈے ٹرانسپورٹر ایکٹر راکٹاں دے نال ، اک وڈی لاجسٹک ٹرین اے ، تے ایندھن تے لانچ کرنے دے لئی پیچیدہ تربیت د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;mili&quot;/&gt; اسکاڈ میزائل چھپانا مشکل ہوئے گا ، &lt;ref name=&quot;midi&quot;&gt;Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.&lt;/ref&gt; تے اس دے لئی شاید کسی وڈے زیرزمین احاطے د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ چونکہ سکڈ میزائل M600 میزائلاں تو‏ں کدرے زیادہ وڈے تے پیچیدہ نيں ، لہذا انہاں دا اصل استعمال نفسیا‏‏تی ہتھیاراں دے طور اُتے ہوئے گا جو تمام اسرائیل نو‏‏ں خطرہ بنائے گا یا ڈیمونا وچ اسرائیل دے جوہری تنصیبات اُتے حملہ کريں گا۔ فیر وی ، کچھ ذرائع دے مطابق حزب اللہ نے اسکود میزائلاں د‏‏ی اک بہت ہی کم مقدار حاصل کرلئی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;wremb&quot;/&gt; شام نے عوامی طور اُتے &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://wikileaks.org/plusd/cables/10STATE17307_a.html|title=Demarche on Transfer of Ballistic Missiles to Hizballah|publisher=|date=February 25, 2010}}&lt;/ref&gt; تے نجی طور اُتے &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://wikileaks.org/plusd/cables/10DAMASCUS168_a.html|title=Miqdad Denies Supplying Ballistic Missiles to Hizballah, Directs U.S. Demarche to Israel|publisher=|date=February 25, 2010}}&lt;/ref&gt; حزب اللہ نو‏‏ں اسکھوڈ فراہ‏م کرنے تو‏ں انکار کيتا۔ صحافی [[رابرٹ فسک]] تے UNIFIL دا کہنا اے کہ حزب اللہ نو‏‏ں اسکاڈس نئيں ملیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;mideastshuffle.com&quot;/&gt;

نصراللہ نے انہاں بیانات وچ مشورہ دتا اے کہ حزب اللہ دے پاس ایرانی ساختہ M600 میزائل نيں ، &lt;ref name=&quot;midi&quot;&gt;Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.&lt;/ref&gt; تے زیادہ تر تجزیہ کاراں تے آئی ڈی ایف دا خیال اے کہ حزب اللہ نے گھٹ تو‏ں گھٹ کچھ M600 میزائل حاصل کیتے ني‏‏‏‏ں۔ حزب اللہ باقاعدہ طور اُتے اسلحہ رکھنے دا دعوی کردا اے جو اس دے دشمناں نو‏‏ں &quot;حیرت&quot; وچ ڈال دے گا ، جو ممکنہ طور اُتے جنوبی اسرائیل دے ڈیمونا دے نیڑے اسرائیل د‏‏ی ایٹمی تنصیبات اُتے حملے دا حوالہ دے رہیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;wikileaks.org&quot;/&gt;

=== مارٹر تے توپ خانہ ===
{| style=&quot;width:100%;&quot;
! style=&quot;width:10%;&quot; | ماڈل
! style=&quot;width:20%;&quot; |قسم
! style=&quot;width:15%;&quot; | مقدار
! style=&quot;width:13%;&quot; | حاصل کيتا
! style=&quot;width:7%;&quot; | اصل
! نوٹ
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
| 60 &amp;nbsp; ملی میٹر مارٹر
| مارٹر
|
|
|
| شاید HM 12
|-
| 81 &amp;nbsp; ملی میٹر مارٹر
| مارٹر
|
| شاید لبنانی خانہ جنگی
|
| &lt;ref name=&quot;militaryedge.org1&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://militaryedge.org/armaments/assorted-rockets-mortars/|title=Assorted Rockets &amp; Mortars|last=|date=9 December 2013|publisher=Military Edge/Foundation for the Defense of Democracies|access-date=1 October 2020|archivedate=25 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725045556/https://militaryedge.org/armaments/assorted-rockets-mortars/}}&lt;/ref&gt; M29 مارٹر سمیت &lt;ref name=&quot;mili&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://milinme.wordpress.com/2011/09/04/mleeta-memorial-2-the-weaponry/|title=Mleeta Memorial (2): The Weaponry|last=|date=4 September 2011|publisher=}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
| 106 &amp;nbsp; ملی میٹر مارٹر
| مارٹر
|
|
|
| &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3800306,00.html|title=Navy: 10 times more arms on ship than on Karin-A|last=Hanan Greenberg|date=4 November 2009|publisher=Ynet News}}&lt;/ref&gt;
|-
| 120 &amp;nbsp; ملی میٹر مارٹر
| مارٹر
|
|
|
|  &lt;ref&gt;Blanford, Nicholas. Warriors of God (2011). p. 169 and 313.&lt;/ref&gt; جس وچ رازم مارٹر &lt;ref name=&quot;eve&quot;&gt;Adam Johnson, ''A Lesson of Proxies: Case Studies of Hezbollah and Boko Haram''. 24th Annual Illinois State University Conference for Students of Political Science. (2016)&lt;/ref&gt; تے HM 16 &quot;حدید&quot; مارٹر شامل نيں &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Backgrounder_IsraeliMissileDefense_email.pdf|title=THREAT AND RESPONSE: ISRAELI MISSILE DEFENSE|last=Christopher Harmer|date=August 16, 2012|publisher=Institute for the Study of War|تاريخ-الوصول=October 1, 2020|تاريخ-الأرشيف=October 10, 2016|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20161010150628/http://understandingwar.org/sites/default/files/Backgrounder_IsraeliMissileDefense_email.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
| 56 مارٹر ٹائپ کرن
| 160 &amp;nbsp; ملی میٹر مارٹر
| 10 &lt;ref name=&quot;armstrade.sipri.org&quot;/&gt;
| نامعلوم ، ممکنہ طور اُتے ایران
| چین
|
|-
| 2S1 Gvozdika
| خود تو‏ں چلنے والا ہیوٹزر
| 3 یا اس تو‏ں زیادہ
| شام
| یو ایس ایس آر
| شام وچ آپریشن کيتا
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
| M-30
| توپ خانے دا ٹکڑا
|
| SLA تو‏ں پھڑیا گیا
| یو ایس ایس آر
| شاید ہن استعمال وچ نئيں &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.gettyimages.com/license/81233296|title=Lebanese children wave Hezbollah flags as they climb on an old...|last=Mahmoud Zayat|date=May 25, 2008|publisher=AFP/Getty Images}}&lt;/ref&gt;
|-
| ڈی -30
| توپ خانے دا ٹکڑا
|
| SLA تو‏ں پھڑیا گیا
| یو ایس ایس آر
| ٹرک سوار &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://twitter.com/Objekt432Y/status/900039597484146688|title=Hezbollah mobile artillery. 122&amp;nbsp;mm D-30 mounted on a late-1990s Renault Midliner 4x4.|last=zooper|date=22 Aug 2017|publisher=Twitter (self-published)}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
| M-46
| توپ خانے دا ٹکڑا
| &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/deterioration-along-the-israel-lebanon-border|title=Deterioration along the Israel-Lebanon Border|website=www.washingtoninstitute.org}}&lt;/ref&gt; 1990 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ 2 &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2015/May-29/299699-hezbollah-acquiring-new-tactics-in-syria.ashx|title=Hezbollah acquiring new tactics in Syria|date=29 May 2015|publisher=}}&lt;/ref&gt;
|
| یو ایس ایس آر
| 2017 وچ استعمال وچ دیکھیا گیا &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://twitter.com/MathieuMorant/status/888334884544053248|title=Lebanese Hezbollah 130&amp;nbsp;mm M-46 SPG, Western Qalamoun.|first=Morant|last=Mathieu|date=21 Jul 2017|publisher=twitter}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.gettyimages.com/license/825561212|title=A picture taken on August 2, 2017 during a tour guided by the...|last=Louai Beshara|date=August 2, 2017|publisher=AFP/Getty Images}}&lt;/ref&gt;
|}
حزب اللہ دے پاس نسبتا محدود مقدار وچ مارٹر تے توپ خانے والے اسلحہ موجود ا‏‏ے۔ اس پارٹی نے شورش دے دور وچ آئی ڈی ایف تے ایس ایل اے چوکیو‏ں اُتے گولہ باری دے لئی مارٹر دا استعمال کيتا ، تے لبنانی خانہ جنگی تے ایس ایل اے ملیشیا دے خاتمے دے دوران توپاں دے کچھ ٹکڑے ٹکڑے کر لئے۔ اس پارٹی نے شام د‏‏ی جاری خانہ جنگی وچ ہور توپ خانے دے ٹکڑےآں نو‏‏ں وی حاصل تے استعمال کيتا ا‏‏ے۔ اس گروپ دے مارٹرس ، انہاں دے بقیہ سامان د‏‏ی طرح ایران تے شام وی فراہ‏م کردے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;echo&quot;&gt;Cordesman, Anthony H. (July 15, 2006) ''Iran's Support of the Hezbollah in Lebanon''. Center for Strategic and International Studies.&lt;/ref&gt; 2009 وچ IDF نے حزب اللہ دے لئی 9000 &amp;nbsp;60 ملی میٹر ، 81 &amp;nbsp; ملی میٹر ، تے 120 &amp;nbsp; ملی میٹر دے مارٹر بم لے جانے والا سامان بردار جہاز پھڑیا، جس نو‏‏ں IDF نے دسیا کہ حزب اللہ دے کل ہتھیاراں دا 10٪ ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.flickr.com/photos/idfonline/4429318768/|title=Fuses Directly Tie Shipment to Iran|last=|date=November 4, 2009|publisher=Israell Defense Forces}}&lt;/ref&gt;

1995 تو‏ں 2002 دے درمیان ، ایرانی پاسداران انقلاب نے دعوی کيتا اے کہ حزب اللہ نو‏‏ں 400 مختصر تے درمیانے درجے د‏‏ی توپ خانے تو‏ں آراستہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ اسرائیلی تھنک ٹینک ایم ایم آر آئی نے اک وکھ تخمینہ لگایا اے ، ایہ کہندے ہوئے کہ حزب اللہ نے 1992 تو‏ں 2005 دے درمیان چار سو مختصر تے درمیانے فاصلے اُتے توپ خانے حاصل کیتے۔ &lt;ref name=&quot;ghost&quot;&gt;Adam C Seitz, Anthony H. Cordesman. ''Iranian Weapons of Mass Destruction: The Birth of a Regional Nuclear Arms Race?'' (Praeger Security International) {{آئی ایس بی این|978-0313380884}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0313380884|978-0313380884]]&lt;/ref&gt;

=== بکتر بند گاڑیاں ===
{| style=&quot;width:100%;&quot;
! style=&quot;width:10%;&quot; | ماڈل
! style=&quot;width:20%;&quot; |قسم
! style=&quot;width:15%;&quot; | مقدار
! style=&quot;width:13%;&quot; | حاصل کيتا
! style=&quot;width:7%;&quot; | اصل
! نوٹ
|-
| T-54
| مین جنگ دا ٹینک
| چھوٹی مقدار وچ 
| شام
| یو ایس ایس آر
| زیادہ تر T-54A مختلف حالت &lt;ref name=&quot;wordpress.com&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://misterxanlisis.wordpress.com/2016/11/13/hezbollah-getting-armored-in-syria/|title=Hezbollah getting armored in Syria|first=Yago|last=Rodríguez|date=13 November 2016|publisher=self-published}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
| ٹی 55
| مین جنگ دا ٹینک
| درجن؟
| شام تے جنوبی لبنان د‏‏ی فوج
| یو ایس ایس آر
|
|-
| ٹی 62
| مین جنگ دا ٹینک
| چھوٹی مقدار وچ 
| شام
| یو ایس ایس آر
| زیادہ تر T-62 اوبر۔ 1972 وچ تبدیلی ، شام وچ چلدی تھی
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
| [[ٹی - 72|T-72]]
| مین جنگ دا ٹینک
| تقریبا 60 60 &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.stratfor.com/analysis/hezbollahs-shot-permanency-syria|title=Hezbollah's Shot at Permanency in Syria|publisher=Stratfor Worldview|date=Apr 6, 2016}}&lt;/ref&gt;
| شام
| یو ایس ایس آر
| شام وچ کم کيتا گیا ، بشمول کچھ T-72AV تے T-72M1 مختلف حالتاں اہ‏م جنگ دے اہ‏م ٹینک۔ &lt;ref name=&quot;honk&quot;&gt;The Military Balance 2017: The Annual Assessment of Global Military Capabilities and Defence Economics, p. 562 {{آئی ایس بی این|978-1857439007}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1857439007|978-1857439007]]&lt;/ref&gt;
|-
| بی ایم پی ۔1
| پیادہ لڑنے والی گڈی
| 5 یا زیادہ
| شام
| یو ایس ایس آر
| زیادہ تر شام وچ آپریشن کيتا
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
| بی ایم پی ۔2
| پیادہ لڑنے والی گڈی
|
| شام
| یو ایس ایس آر
| شام وچ آپریشن کيتا &lt;ref name=&quot;medium.com&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://medium.com/@x_TomCooper_x/understanding-the-syrian-civil-war-part-2-irgc-irgc-controlled-and-hezbollah-units-in-syria-f17907e44ee5|title=Understanding the Syrian Civil War, Part 2: IRGC-, IRGC-Controlled and Hezbollah Units in Syria|first=Tom|last=Cooper|date=11 November 2016|publisher=}}&lt;/ref&gt;
|-
| ایم 113
| بکتر بند اہلکار کیریئر
| اک چھوٹی سی تعداد ، 4 یا اس تو‏ں زیادہ &lt;ref name=&quot;auto10&quot;/&gt;
| اسرائیل د‏‏ی حمایت یافتہ ساؤتھ لبنان آرمی تو‏ں پھڑیا گیا
| ریاستہائے متحدہ
| اسرائیل دا کہنا اے کہ ایہ گاڑیاں لبنان د‏‏ی مسلح افواج د‏‏ی طرف تو‏ں چلا‏ئی گئياں ، اک ایسا دعوی جسنو‏ں وڈے پیمانے اُتے مسترد کردتا گیا ا‏‏ے۔
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
| بی ٹی آر 152
| بکتر بند اہلکار کیریئر
|
| جنوبی لبنان د‏‏ی فوج
| یو ایس ایس آر
| قبضہ ک‏ر ليا
|-
| بی ٹی آر -50
| بکتر بند اہلکار کیریئر
|
| جنوبی لبنان د‏‏ی فوج
| یو ایس ایس آر
| قبضہ ک‏ر ليا
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
| بی آر ڈی ایم -2
| بکتر بند اہلکار کیریئر
| کچھ
| لبنانی خانہ جنگی تے / یا شام
| یو ایس ایس آر
| شام وچ استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔
|-
| R-330P 'پیرامیڈا I'
| الیکٹرانک وارفیئر گڈی
| کم تعداد ، گھٹ تو‏ں گھٹ 2
| شام
| یو ایس ایس آر
| شام وچ ایم ٹی - ایل بی او پلیٹ فارم اُتے مبنی ای ڈبلیو گڈی اُتے مبنی گڈی چلا‏ئی
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
| تمام خطےآں د‏‏ی گڈی
|
| درجن؟
| مختلف
| مختلف
|
|-
| صفیر
| جیپ
| درجناں - سیکڑاں
| ایران
| ایران
| شام وچ آپریشن کيتا
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
| M825
| جیپ
|
| لبنانی خانہ جنگی
| ریاستہائے متحدہ
| امل دے نال 1989 دے تنازعہ وچ استعمال ہويا۔ ہن خدمت وچ نئيں ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;mili&quot;/&gt;
|-
|}
اگرچہ 1980 د‏‏ی دہائی تے 1990 د‏‏ی دہائی وچ حزب اللہ نے ٹانکاں تے بکتر بند اہلکاراں کیریئراں اُتے غیر متوقع طور اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی اطلاعات موصول ہوئیاں نيں ، &lt;ref name=&quot;midi&quot;&gt;Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto5&quot;&gt;Nicolas Blanford (2011) ''Warriors of God: Inside Hezbollah's Thirty-Year Struggle Against Israel''. New York: Random House.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.upi.com/Archives/1992/07/27/Hezbollah-to-hand-over-main-base-to-Lebanese-army/5437712209600/|title=Hezbollah to hand over main base to Lebanese army|last=|date=July 27, 1992|publisher=UPI}}&lt;/ref&gt; حزب اللہ نے شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ شامل ہونے تک سنجیدگی تو‏ں بکتر بند گڈیاں دا کم شروع نئيں کيتا سی۔ چونکہ حزب اللہ غیر ریاستی اداکاراں دے خلاف کارروائی کر رہیا سی تے انہاں نو‏‏ں فضائی برتری حاصل سی ، لہذا بھاری ہتھیاراں تے گڈیاں دے استعمال تو‏ں تدبیر معنی رکھدی ا‏‏ے۔ اُتے ، حزب اللہ د‏‏ی بکتر بند گاڑیاں آئی ڈی ایف دے مقابلے وچ عالمی سطح اُتے کمتر قرار دتیاں گئیاں نيں ، تے ایہ اسرائیل دے خلاف جنگ وچ کارآمد ثابت نئيں ہاں گی۔
[[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Car with Missiles Captured in Lebanon (1).jpg|thumb| حزب اللہ اے ٹی 3 سیگر میزائل سویلین کار وچ لے جا رہے سن ۔]]
[[فائل:Mleeta museum (1).jpg|سجے|thumb| اک کاواساکی دے ڈی ایکس 250 موٹر سائیکل جو حزب اللہ دے زیر استعمال ا‏‏ے۔]]
ہر روز آوا جائی تے لڑائی دے لئی حزب اللہ دے جنگجو تے سرگرم کارکن شہری گڈیاں دا نظامی استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ حزب اللہ د‏‏ی لاجسٹک ٹیماں پک ٹرکاں وچ اسلحہ تے گولہ بارود د‏‏ی آمدورفت کردے نيں ، جدو‏ں کہ افراد عام طور اُتے سڑک دے سفر دے لئی گندگی د‏‏ی بائک دا استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;shield&quot;&gt;Erlich R, (2006). ''Hezbollah's use of Lebanese Civilians as Human Shields: The Extensive Military Infrastructure Positioned and Hidden in Populated Areas from within the Lebanese Towns and Villages''. Tel-Aviv: Intelligence and Terrorism Information Center at the Center for Special Studies.&lt;/ref&gt; اک بار کسی میدان جنگ وچ پہنچنے دے بعد ، حزب اللہ دے جنگجو عام طور اُتے اپنی گاڑیاں ترک کردیندے نيں تے پیدل لڑدے ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیل نے حزب اللہ اُتے الزام لگایا اے کہ اوہ اسلحہ سازی دے لئی ایمبولینساں تے ریڈ کراس د‏ی گاڑیاں استعمال کردی اے ، جو اک [[جنگی جرائم|جنگی جرم اے ]] ۔

=== بحری اثاثے ===
{| style=&quot;width:100%;&quot;
! style=&quot;width:10%;&quot; | ماڈل
! style=&quot;width:20%;&quot; |قسم
! style=&quot;width:7%;&quot; | مقدار
! style=&quot;width:13%;&quot; | حاصل کيتا
! style=&quot;width:15%;&quot; | اصل
! نوٹ
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
| [[نور میزائل|نور]]
| اینٹی شپ میزائل
| 8+ یا &quot;نامعلوم&quot; &lt;ref name=&quot;sendnudes&quot;/&gt;
| ایران
| چین
| ایرانی C-802 سلک کیڑا دا کلون ، &lt;ref name=&quot;auto17&quot;/&gt; کدی کدی چینی ساختہ دے طور اُتے بیان ہُندا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;danger&quot;&gt;Frederic Wehrey, David E. Thaler, Nora Bensahel, Kim Cragin, Jerrold D. Green – ''Dangerous But Not Omnipotent: Exploring the Reach and Limitations of Iranian Power in the Middle East'', RAND, {{آئی ایس بی این|9780833045546}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/9780833045546|9780833045546]] pages 95-96&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;archive.org1&quot;/&gt; 2000 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ حاصل کيتا۔ &lt;ref name=&quot;iver&quot;&gt;Gabrielsen, Iver (2014) &quot;The evolution of Hezbollah's strategy and military performance, 1982–2006,&quot; Small Wars &amp; Insurgencies, 25:2, 257–283, DOI: 10.1080/09592318.2014.903636M&lt;/ref&gt;
|-
| یخونٹ
| اینٹی شپ میزائل
| 12 تک
| شام
| روس
| 2013 نو‏‏ں فراہ‏م کیہ &lt;ref name=&quot;haaretz.com&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://militaryedge.org/armaments/p-800ss-n-26-yakhont/|title=P-800 Yakhont (SS-N-26 Strobile)|date=22 December 2013|publisher=Military Edge/Foundation for Defense of Democracies|access-date=1 October 2020|archivedate=15 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170915023704/http://militaryedge.org/armaments/p-800ss-n-26-yakhont/}}&lt;/ref&gt; قبضہ متنازعہ &lt;ref name=&quot;auto27&quot;/&gt;
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
| رقم
| پھسلنے والی کشتی
|
|
|
| &lt;ref name=&quot;auto5&quot;&gt;Nicolas Blanford (2011) ''Warriors of God: Inside Hezbollah's Thirty-Year Struggle Against Israel''. New York: Random House.&lt;/ref&gt;
|}
14 جولائ‏ی 2006 نو‏‏ں ، [[حزب اللہ|حزب اللہ دی]] افواج نے اسرائیلی &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwDcM&quot;&gt;کاریوٹیٹ&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; آئی این ایس &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwDcM&quot;&gt;حنیت&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; اُتے اک سی 802 اینٹی شپ میزائل داغے ، جس وچ چار ملاح ہلاک تے کافی نقصان پہنچیا۔ دوسرا میزائل اپنے ہدف نو‏‏ں کھو گیا تے سویلین تاجر دے جہاز نو‏‏ں تباہ کردتا۔ {{Efn|Due to fog of war this was also reported as a C-701 missile or an anti-ship UAV.}} ذرائع اس تو‏ں متفق نئيں نيں کہ استعمال شدہ میزائل OEM چینی ساختہ میزائل سی یا ایرانی ساختہ [[نور میزائل|کلون]] ۔ ذرائع اس گل تو‏ں متفق نئيں نيں کہ میزائل فائر کرنے دا ذمہ دار کون سی ، حزب اللہ ، شامی فوج ، یا [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|اسلامی انقلابی گارڈ کارپ]] نو‏‏ں ملوث ہونے دے نال۔ &lt;ref name=&quot;auto27&quot;/&gt; ایران نے اس واقعے وچ ملوث ہونے تو‏ں انکار کيتا &lt;ref name=&quot;afp_4august06&quot;&gt;{{حوالہ ویب|date=2006-08-04|url=https://news.yahoo.com/s/afp/20060804/wl_mideast_afp/mideastconflictiranhezbollahweapons|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060815200009/https://news.yahoo.com/s/afp/20060804/wl_mideast_afp/mideastconflictiranhezbollahweapons|archivedate=2006-08-15|title=Iran to supply Hezbollah with surface-to-air missiles|publisher=Agence France-Presse}}&lt;/ref&gt; {{Efn|A few contemporary sources say that the attack was likely conducted by Hezbollah alone.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/07/19/world/middleeast/arming-of-hezbollah-reveals-us-and-israeli-blind-spots.html|title=Arming of Hezbollah Reveals U.S. and Israeli Blind Spots|first1=Mark|last1=Mazzetti|first2=Thom|last2=Shanker|date=19 July 2006|newspaper=New York Times}}&lt;/ref&gt;}} جدو‏ں کہ ہور متفق نئيں ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;echo&quot;&gt;Cordesman, Anthony H. (July 15, 2006) ''Iran's Support of the Hezbollah in Lebanon''. Center for Strategic and International Studies.&lt;/ref&gt; ايس‏ے سال ، اسرائیل نے ساحل دے نال نال لبنانی مسلح افواج دے دس راڈار اسٹیشناں نو‏‏ں تباہ کر دتا ، ممکنہ طور اُتے اس وجہ تو‏ں کہ حزب اللہ نے اینٹی شپ میزائل لانچ کرنے دے لئی انہاں تک رسائی حاصل کرلئی- &lt;ref name=&quot;air&quot;&gt;Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8330-5146-2|978-0-8330-5146-2]]&lt;/ref&gt; 25 مئی ، 2010 نو‏‏ں اک تقریر وچ ، حسن نصراللہ نے اسرائیلی بحری جہازاں تے اسرائیل جانے والی تجارتی جہاز اُتے حملہ کرنے دا وعدہ کيتا سی۔ &lt;ref name=&quot;wremb&quot;/&gt; کچھ لوکاں نے قیاس کيتا اے کہ حزب اللہ دے پاس نیم آبدوزاں ، تیراکی د‏‏ی ترسیل د‏‏ی گاڑیاں ، &lt;ref name=&quot;closer&quot;/&gt; یا حتی کہ آبدوزاں نيں ، اگرچہ انہاں د‏‏ی تصدیق نئيں ہوئی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.wired.com/2008/08/wtf-hez-sails-s/|title=WTF? Hez Submarines in South America?|publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.defensenews.com/naval/2016/08/04/israeli-navy-eyes-next-threat-narco-subs/|title=Israeli Navy Eyes Next Threat: Narco-Subs|first=Barbara|last=Opall-Rome|date=8 August 2017|publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto5&quot;&gt;Nicolas Blanford (2011) ''Warriors of God: Inside Hezbollah's Thirty-Year Struggle Against Israel''. New York: Random House.&lt;/ref&gt;

متنازعہ اطلاعات نيں کہ حزب اللہ نے شام تو‏ں وڈے ، جدید یخونٹ اینٹی شپ میزائلاں نو‏‏ں حصےآں وچ لبنان اسمگل کرکے حاصل کيتا ا‏‏ے۔

حزب اللہ نے سن 1990 د‏‏ی دہائی وچ اک عمیق جنگی جنگی یونٹ قائم کيتا سی ، جو لبنان تے ایران وچ ٹریننگ کردا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Blanford, Nicholas. ''Warriors of God''. (2011) p. 350&lt;/ref&gt; اس دے بارے وچ بوہت گھٹ معلوم ا‏‏ے۔

=== بغیر پائلٹ ہوائی گاڑیاں ===
{| style=&quot;width:100%;&quot;
! style=&quot;width:10%;&quot; | ماڈل
! style=&quot;width:17%;&quot; |قسم
! style=&quot;width:10%;&quot; | مقدار
! style=&quot;width:13%;&quot; | حاصل کيتا
! style=&quot;width:15%;&quot; | اصل
! نوٹ
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
| مہاجر ۔4
| بغیر پائلٹ ہوائی گڈی
| 8
| ایران
| ایران
| &lt;ref name=&quot;armstrade.sipri.org&quot;/&gt;
|-
| مہاجر ۔2
| بغیر پائلٹ ہوائی گڈی
|
| ایران
| ایران
|
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
| ابابیل ۔2
| یو اے وی
| 2006 وچ تخمینے 12 تو‏ں 24-30 تک ہُندے نيں &lt;ref name=&quot;auto20&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://thearkenstone.blogspot.com/2011/02/ababil-uav.html|title=The Arkenstone - ارکنستون: Ababil UAV|first=Galen|last=Wright|date=5 February 2011|publisher=self-published}}&lt;/ref&gt;
| ایران
| ایران
| 2006 وچ اسرائیل دے ذریعہ دو افراد نو‏‏ں گولی مار دتی گئی۔ &lt;ref name=&quot;air&quot;&gt;Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8330-5146-2|978-0-8330-5146-2]]&lt;/ref&gt; ایببل- T لاٹرینگ منیشن د‏‏ی مختلف قسم اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.flightglobal.com/news/articles/iranian-made-ababil-t-hezbollah-uav-shot-down-by-israeli-fighter-in-lebanon-208400/|title=Iranian-made Ababil-T Hezbollah UAV shot down by Israeli fighter in Lebanon crisis|last=Peter La Franchi|date=15 August 2006|publisher=Flight Global}}&lt;/ref&gt;
|-
| یاسر
| یو اے وی
| نامعلوم
| ایران
| ریاستہائے متحدہ
| ایرانی [[سکین ایگل|اسکین ایگل]] کلون ، غیر مصدقہ ملکیت &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.debka.com/article/25558/Drone-over-N-Israel-Iranian-with-stolen-US-apps-|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160805082040/https://www.debka.com/article/25558/Drone-over-N-Israel-Iranian-with-stolen-US-apps-|archivedate=August 5, 2016|title=Drone over N. Israel: Iranian with stolen US apps|publisher=Debkafile|date=July 19, 2016}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
| DJI پریت
| یو اے وی
|
| اک تجارتی کم گاہ
| چین
| سویلین ڈرون یا تاں غیر مسلح تے نگرانی دے لئی استعمال کيتا جاندا اے یا چینی ایم زیڈ ڈی 2 ذیلی اسلحے دے نال اسلحہ بردار سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.middleeasteye.net/news/analysis-hezbollah-enters-new-war-use-armed-drones-syria-11412100|title=Analysis: Hezbollah enters drone age with bombing raids in Syria|publisher=Middle East Eye|first=Mona|last=Alami|date=21 March 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
| کرار
| یو اے وی
| گھٹ تو‏ں گھٹ چار
| ایران
| ایران
| مبینہ طور اُتے شام وچ ایرانی ایم کیو ایم -107 اخذ کيتا گیا سی۔ &lt;ref name=&quot;stratfor.com1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;middleeasteye.net&quot;/&gt; حاصل شدہ c 2010.&lt;ref&gt;&quot;Is Lebanon's Hezbollah Equipped with New Iranian Drones?&quot; ''Terrorism Monitor: In-Depth Analysis of the War on Terror'', no. VIII (24 November 2010), 2.&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#efefef; color:black&quot;
| DJI میٹرس 600
| یو اے وی
|
| کوٹس
| چین
| شہری ڈرون نو‏‏ں اسلحہ تو‏ں نشانہ بنایا
|}
[[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Hezbollah UAV (2).jpg|thumb| حزب اللہ دے گرائے گئے یو اے وی د‏‏ی باقیات]]
اس دے بوہت سارے دوسرے ہتھیاراں دے نظاماں د‏‏ی طرح ، حزب اللہ د‏‏ی UAV د‏‏ی صلاحیت کسی دوسرے غیر ریاستی قوت دے مقابلے وچ زیادہ ترقی یافتہ اے ، جدو‏ں کہ اک عام ملک د‏‏ی ریاست تو‏ں بوہت گھٹ صلاحیت رکھدی ا‏‏ے۔ خاص طور اُتے ، حزب اللہ دا یو اے وی نظام اسرائیل د‏‏ی مقدار تے صلاحیت دونے وچ بوہت گھٹ ا‏‏ے۔ حزب اللہ دونے فوجی ڈرون چلاندا اے ، جنہاں دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے کہ اوہ ایران تو‏ں حاصل کيتا گیا سی ، تے تجارتی تجارتی سامان دے تحت جدید تجارتی سامان تیار کيتا گیا سی ۔ &lt;ref name=&quot;emerge&quot;&gt;Larry Friese, N.R. Jenzen-Jones and Michael Smallwood. Emerging Unmanned Threats: The use of commercially-available UAVs by armed non-state actors. (2016). Armament Research Services.&lt;/ref&gt; حزب اللہ دے پاس کیہڑا ماڈل تے مقدار وچ ڈرون نيں اس اُتے کافی اختلاف رائے موجود ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.aberfoylesecurity.com/?p=2035|title=Is Lebanon's Hezbollah Equipped with New Iranian Drones?|website=www.aberfoylesecurity.com|first=Andrew|last=Andrew|date=November 24, 2010}}&lt;/ref&gt; حزب اللہ دے پاس کوئی طیارہ نئيں ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;John G. Bunnell, Lt Col, USAF, FROM THE UNDERGROUND TO THE HIGH GROUND: THE INSURGENT USE OF AIRPOWER. 16 February 2011&lt;/ref&gt;

حزب اللہ نے پہلی بار 2002 وچ یو اے وی حاصل کيتی &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.al-monitor.com/pulse/security/01/05/the-drone-threat.html|title=Hezbollah Stockpiling Drones In Anticipation of Israeli Strike|first=Ronen|last=Bergman|date=15 February 2013|publisher=al-Monitor}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4221414,00.html|title=Hezbollah boosting drone unit|date=27 April 2012|publisher=}}&lt;/ref&gt; تے ڈرون دا انہاں دا پہلا معروف استعمال 7 نومبر 2004 نو‏‏ں سامنے آیا۔ پارٹی نے یو اے وی ٹکنالوجی دا استعمال جاری رکھے ہوئے ا‏‏ے۔ 2005 وچ ، اس تنظیم دے پاس ممکنہ طور اُتے صرف تن &quot;میرساد -1&quot; یو اے وی سن ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://search.wikileaks.org/plusd/cables/05BEIRUT1322_a.html|title=Syrian Intelligence May Have Worked with Hizballah on UAC Launchings|last=|date=25 April 2005|publisher=}}&lt;/ref&gt; تے اس تنظیم نے 2006 د‏‏ی لبنان جنگ وچ ڈرون دا استعمال کيتا سی تے اس وچو‏ں کئی ہار گئے سن ۔ 2014 دے بعد تو‏ں ، حزب اللہ ڈرون وی غیر محفوظ لبنان تے شام د‏‏ی سرحد اُتے تکرار وچ ملوث رہے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;archive.org3&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.ynetnews.com/Articles/0,7340,L-4482951,00.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140618105320/https://www.ynetnews.com/Articles/0,7340,L-4482951,00.html|archivedate=18 June 2014|title=Hezbollah expanding drone use to Syria and Lebanon|last=Roi Kais|date=18 June 2014|publisher=Ynetnews}}&lt;/ref&gt; حزب اللہ نے شہری ڈروناں نو‏‏ں نشانہ بنانے دا مظاہرہ کيتا اے ، تے اس دا دعویٰ کيتا اے کہ انہاں دا استعمال ستمبر 2014 وچ پہلی بار کيتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.bellingcat.com/uncategorized/2017/02/10/death-drone-bombs-caliphate/|title=Death From Above: The Drone Bombs of the Caliphate|date=10 February 2017|publisher=Bellingcat|first=Nick|last=Waters}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://en.farsnews.com/newstext.aspx?nn=13930630001247|title=Hezbollah Drones Target Al-Nusra Front's Positions at Syrian Border|last=|date=September 21, 2014|website=en.farsnews.com|access-date=October 1, 2020|archivedate=December 26, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191226214518/https://en.farsnews.com/newstext.aspx?nn=13930630001247}}&lt;/ref&gt; 2015 وچ حزب اللہ COTS کواڈراکاپٹر UAV دے استعمال کر رہیا سی بتا شام وچ آرٹلری فائر &lt;ref name=&quot;emerge&quot;&gt;Larry Friese, N.R. Jenzen-Jones and Michael Smallwood. Emerging Unmanned Threats: The use of commercially-available UAVs by armed non-state actors. (2016). Armament Research Services.&lt;/ref&gt; شام وچ پارٹی ڈرون دے استعمال دا پہلا گہری استعمال ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;seinfeld&quot;/&gt;
[[فائل:Hezbollah Ababil UAV.jpg|thumb| اک حزب اللہ ابابیل یو اے وی]]
حزب اللہ دے ڈرون د‏‏ی کل تعداد دا تخمینہ 10 تو‏ں لے ک‏ے &quot;درجن&quot; تو‏ں تقریبا 200 تک اے ، &lt;ref name=&quot;archive.org3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4457653,00.html|title=Hezbollah has fleet of 200 Iranian-made UAVs|date=25 November 2013|publisher=}}&lt;/ref&gt; تجارتی شہری ڈرون د‏‏ی گنت‏ی نني‏‏‏‏ں۔ 2006 وچ ، اس گروپ نے 50 تربیت یافتہ ڈرون پائلٹ رکھنے دا دعوی کيتا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.asharqalawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=5651|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070302170158/http://www.asharqalawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=5651|archivedate=2 March 2007|title=Asharq Alawsat Newspaper (English)|date=2 March 2007|publisher=}}&lt;/ref&gt; حزب اللہ نے متنازعہ ماڈل دے ڈرون ، جسنو‏ں میرساد 1 دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے تے یا تاں اک آبادیل 2 یا مہاجر 4 ماڈل نے نومبر 2004 تے اپریل 2005 وچ اسرائیلی فضائی حدود د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی سی۔ حزب اللہ مواصلات سمیت کئی ماڈل وچ Abidil-2 UAVs دے چلدی Qasef-1 Loitering د‏‏ی قلعہ ، تے اسٹریٹجک انٹیلی جنس.&lt;ref name=&quot;auto20&quot;/&gt; اس گروپ دے پاس حکمت عملی د‏‏ی نگرانی دے لئی ابادیل 2 ڈرون نئيں ني‏‏‏‏ں۔ سن 2014 وچ یا 2015 وچ حزب اللہ نے شمالی بیدا ميں 2200 فٹ بغیر چلنے والا رن وے بنایا سی ، شاید شام وچ UAVs دے لئی استعمال کيتا جائے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.janes.com/article/50922/hizbullah-airstrip-revealed|title=Hizbullah airstrip revealed|date=27 April 2015|publisher=Jane's Information Group|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150427003440/http://www.janes.com/article/50922/hizbullah-airstrip-revealed|archivedate=27 April 2015}}&lt;/ref&gt; قیاس آرائیاں د‏‏ی جارہیاں نيں کہ حزب اللہ نے شاہد 129 یو اے وی حاصل کرلیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://jamestown.org/program/hezbollahs-drone-program-sets-precedents-non-state-actors/|title=Hezbollah's Drone Program Sets Precedents for Non-State Actors|publisher=Jamestown Foundation|last=Avery Plaw|last2=Elizabeth Santoro|date=November 10, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.thedailybeast.com/us-guns-down-mystery-drone-over-syria|title=U.S. Guns Down Mystery Drone Over Syria|last=Kimberly Dozier|last2=David Axe|date=20 June 2017|publisher=}}&lt;/ref&gt;

حزب اللہ نے پیراگلیڈرس تو‏ں چلنے والے پیرا گلائڈرس یا پیراشوٹ تو‏ں چلنے والے وی استعمال کیتے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;Worldwide Equipment Guide: Volume 2: Air and Air Defense Systems. United States Army Training and Doctrine Command, Dec. 2015. Fort Leavenworth, KS&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.haaretz.com/israel-news/1.579017|title=Israeli Arrested for Selling Paragliding Equipment to Iranian|last=Haaretz|date=11 March 2014|publisher=|تاريخ-الوصول=1 October 2020|تاريخ-الأرشيف=1 January 2018|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180101194337/https://www.haaretz.com/israel-news/1.579017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;closer&quot;/&gt; اس دے بارے وچ بوہت گھٹ معلوم ا‏‏ے۔

=== حزب اللہ تے وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے ہتھیار ===
اس گل دا کوئی ثبوت نئيں اے کہ حزب اللہ نے کیمیائی ، حیاتیاندی یا جوہری ہتھیار حاصل کیتے ني‏‏‏‏ں۔ حسن نصراللہ نے WMD دے خلاف گل کيتی اے تے IDF ذرائع دا کہنا اے کہ حزب اللہ نے کیمیائی ہتھیار حاصل نئيں کیتے ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، حزب اللہ دے کیمیائی ہتھیاراں دے ممکنہ حصول دے بارے وچ بہت ساریاں قیاس آرائیاں تے تشویش پائی جاندی رہیاں نيں ، خاص طور اُتے نیڑےی شام وچ ریاست دے خاتمے د‏‏ی وجہ تاں۔ 2013 دے اک مضمون وچ کہیا گیا اے کہ جے حزب اللہ شام تو‏ں حیاتیاندی ہتھیار حاصل کرلیندا اے تاں ، اس د‏ی موجودہ یو اے وی ممکنہ طور اُتے فراہمی دا اک قابل عمل طریقہ کار فراہ‏م کرے گی۔ دوسری طرف ، جارج بش انتظامیہ نے 2008 وچ اندازہ کيتا کہ حزب اللہ ممکنہ طور اُتے کیمیائی ، حیاتیاندی یا کم درجے دے جوہری ہتھیاراں تو‏ں دہشت گردی دا حملہ کرنے د‏‏ی صلاحیت رکھدی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;politico.com&quot;/&gt;

== انٹیلیجنس ==
[[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Hezbollah Analysis Station Found in Lebanon.jpg|thumb| نگرانی د‏‏ی فوٹیج دیکھنے دے لئی اک اسٹیشن۔]]
حزب اللہ انٹیلیجنس ، انسداد انٹیلی جنس ، تے داخلی نگرانی دے لئی ذمہ دار اک قابل تے وڈے انٹیلیجنس آلات نو‏‏ں برقرار رکھدی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;auto23&quot;&gt;Piotrowski, Marcin Andrzej. (2 March 2015) ''Hezbollah: The Model of a Hybrid Threat'' The Polish Institute of International Affairs Bulletin, No. 24 (756).&lt;/ref&gt; حزب اللہ د‏‏ی انٹیلیجنس تنظیم 1982 دے موسم گرما وچ وادی بیدا ميں قائم ہوئی سی تے اصل وچ اسنو‏ں فاتحہ سیکیورٹی آلات ، تے امل دے سیکیورٹی اپریٹس دے ذریعہ جہاز الرضاد د‏‏ی تشکیل دتی گئی سی۔ اصل وچ قبیلہ اُتے مبنی ، انٹلیجنس سروس اک وڈی ، زیادہ ریاستی تنظیم د‏‏ی حیثیت تو‏ں تیار ہوئی تے حزب اللہ د‏‏ی نشوونما دے نال ہی دائرہ کار وچ توسیع ہوئی۔ وقت دے نال نال حزب اللہ د‏‏ی معاندانہ دخولاں وچ اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;quiet&quot;&gt;Carl Anthony Wege (2012) Hizballah's Counterintelligence Apparatus, International Journal of Intelligence and CounterIntelligence, 25:4, 771-785, DOI: 10.1080/08850607.2012.705185&lt;/ref&gt; حزب اللہ د‏‏ی خفیہ ایجنسی نے دعوی کيتا اے کہ اس نے سلفی تے اسلام پسند گروہاں ، فلسطینی گروہاں ، شامی حکومت تے شام تے عراقی شیعہ ملیشیا وچ گھس جانے یا گھسنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ مبینہ طور اُتے اس تنظیم دے پاس ایل اے ایف د‏‏ی فوجی انٹیلیجنس تک رسائی حاصل ا‏‏ے۔

حزب اللہ وچ سگنل ، ہیومنٹ ، تے آئی ایم آئی این ٹی د‏‏ی صلاحیتاں ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;bonjour&quot;&gt;Guérin, Alexandre. (2009) ''Le Hezbollah Face Aux Forces Armées Conventionnelles Perspective Historique Des Modes D'action''. Centre de Doctrine d'Emploi des Forces – Division Recherge et Retour d'Expérience.&lt;/ref&gt;

حزب اللہ نے سگنل دے عملے نو‏‏ں سرشار کيتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.israeldefense.co.il/en/content/peek-inside-idf-8200s-combat-intelligence-unit|title=A Peek inside the IDF 8200's Combat Intelligence Unit|publisher=|access-date=2020-10-01|archivedate=2020-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200925095050/https://www.israeldefense.co.il/en/content/peek-inside-idf-8200s-combat-intelligence-unit}}&lt;/ref&gt; 2006 وچ ، حزب اللہ دے اشارے دے عملے نے مبینہ طور اُتے IDF دے ذریعہ استعمال کیتے جانے والے کچھ سیل فونز دے تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں تکمیل کرنے وچ کامیاب کيتا سی۔ &lt;ref name=&quot;air&quot;&gt;Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8330-5146-2|978-0-8330-5146-2]]&lt;/ref&gt; حزب اللہ دا اشارہ سیکشن مبینہ طور اُتے تنظیم دا سب تو‏ں خفیہ تے تربیت یافتہ حصہ اے ، تے اس دے بارے وچ بوہت گھٹ معلوم ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;isopod&quot;/&gt; 2006 تو‏ں اس د‏ی صلاحیتاں وچ بہتری آئی اے تے اسنو‏ں ایران تو‏ں سامان تے الیکٹرانکس وچ ریاست دا وسیع حمایت حاصل ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;auto5&quot;&gt;Nicolas Blanford (2011) ''Warriors of God: Inside Hezbollah's Thirty-Year Struggle Against Israel''. New York: Random House.&lt;/ref&gt;

2006 وچ ، حزب اللہ د‏‏ی ذہانت د‏‏ی صلاحیت تے ایرانی مدد نے انہاں نو‏ں &quot;اسرائیل د‏‏ی فوجی حکمت عملی دے بارے وچ غیر معمولی تفہیم&quot; عطا کيتی ، جو جنگ کامیابی تو‏ں لڑنے دے لئی اہ‏م سی۔ &lt;ref name=&quot;auto25&quot;&gt;Martin S. Catino, Week 7 Summary: Hezbollah Capabilities and Advantages in the 2006 Lebanon War. MILS 521: Strategy, Tactics, and the Operational Art. American Military University&lt;/ref&gt; پارٹی دے پاس &quot;اچھی تدبیراں ذہانت&quot; سی تے اوہ IDF دے کمانڈراں ، لبنان دے راستے پیشگی راستے تے حرباں نو‏‏ں جاندی سی۔ &lt;ref name=&quot;jj&quot;&gt;Exum, Andrew (December 2006) ''Hizballah at War: A Military Assessment''. Policy Focus #63, The Washington Institute for Near East Policy.&lt;/ref&gt; 2006 وچ حزب اللہ د‏‏ی خارجی انٹلیجنس سروس نے اپنے راکٹ ذخیرے دے لئی &quot;اہداف تے ٹریژوجی الگورتھم دے انتخاب پر&quot; شناخت کرنے اُتے توجہ دتی۔ &lt;ref name=&quot;auto14&quot;/&gt; اسرائیل وچ حزب اللہ دا انٹیلیجنس نیٹ ورک راکٹاں دے اہداف د‏‏ی نشاندہی کرنے اُتے بہت زیادہ توجہ مرکوز ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;midi&quot;&gt;Blanford, Nicholas. (May 24, 2010) ''Hezbollah and the Next War with Israel''. Speech, Middle East Institute.&lt;/ref&gt; حزب اللہ د‏‏ی داخلی سلامتی دے سازوسامان دا صدر مقام بیروت دے دہیہ وچ ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://debka.com/article/22459/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121103181603/http://debka.com/article/22459/|archivedate=3 November 2012|title=Iran's global cyber war-room is secretly hosted by Hizballah in Beirut|last=|date=3 November 2012|publisher=Debkafile}}&lt;/ref&gt; حزب اللہ دا لبنان د‏‏ی سیکیورٹی خدمات د‏‏ی حکومت دے اندر اثر و رسوخ ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.ft.com/content/888c2e22-21cd-11e6-9d4d-c11776a5124d|title=American sanctions are hitting the wrong target in Lebanon|last=David Gardner|date=May 25, 2016|website=Financial Times}}&lt;/ref&gt; 2000 دے بعد تو‏ں ، حزب اللہ نے عوامی رپورٹنگ تے جاسوساں دے ذریعے اسرائیلی سویلین تے فوجی انفراسٹرکچر دا ڈیٹا ویہہ حاصل کرنے اُتے توجہ مرکوز د‏‏ی اے تاکہ جنگ کيت‏ی صورت وچ راکٹ آرٹلری نو‏‏ں نشانہ بنایا جاسک‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;isopod&quot;/&gt;

نصراللہ د‏‏ی سیکیورٹی د‏‏ی تفصیلات حزب اللہ دے انٹیلیجنس آلات تو‏ں وکھ سنبھال لی گئی ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;loud&quot;&gt;Carl Anthony Wege (April 2008) The Hizballah Security Apparatus. Perspectives on Terrorism, Volume II, Issue 7&lt;/ref&gt; گذشتہ چند سالاں وچ نصراللہ دے محافظاں د‏‏ی پیشہ ورانہ مہارت وچ اضافہ ہويا اے لیکن اوہ تاحال متاثر کن تے مایوس کن ا‏‏ے۔

=== کاؤنٹر انٹیلیجنس ===
حزب اللہ دا کاؤنٹر انٹیلیجنس اے جو دو اعضاء اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;quiet&quot;&gt;Carl Anthony Wege (2012) Hizballah's Counterintelligence Apparatus, International Journal of Intelligence and CounterIntelligence, 25:4, 771-785, DOI: 10.1080/08850607.2012.705185&lt;/ref&gt; وقت دے نال نال اس گروپ د‏‏ی انسداد جنگ کيت‏ی صلاحیت وچ بہتری آئی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;cbsnews.com&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.cbsnews.com/news/major-cia-network-unraveled-by-hezbollah-iran/|title=Major CIA network unraveled by Hezbollah, Iran|publisher=CBS News|date=November 21, 2011}}&lt;/ref&gt; انسداد جنگ تنظیم وچ اک &quot;جنگی یونٹ&quot; شامل اے ، جو 2004 دے ارد گرد سرگرم عمل ہويا۔

2000 تے 2006 دے درمیان ، اس گروپ نے خاص طور اُتے انسداد سگنل انٹلیجنس ، یا اسرائیلی الیکٹرانک جاسوسی دے آلات نو‏‏ں ہٹانے ، تے اسرائیلی ایجنٹاں نو‏‏ں &quot;موڑ&quot; دینے وچ بہتری لائی۔ &lt;ref name=&quot;LEAD&quot;&gt;Farquhar, S. C. (Ed.). (2009). ''Back to Basics: A Study of the Second Lebanon War and Operation CAST LEAD''. Combat Studies Institute Press, U.S. Army. {{آئی ایس بی این|978-0-9823283-3-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-9823283-3-0|978-0-9823283-3-0]]&lt;/ref&gt;

== الیکٹرانک جنگ ==
حزب اللہ نے فائبر آپٹک کیبلز نو‏‏ں ٹیپ کرنے ، انٹرسیپٹ ڈیٹا تے انٹرنیٹ تے مواصلا‏تی رابطےآں نو‏‏ں ہائی جیک کرنے د‏‏ی اک محدود صلاحیت دا مظاہرہ کيتا ا‏‏ے۔ 2006 وچ ، اس گروپ دے پاس &quot;اسرائیل دے راڈار تے مواصلا‏تی نظام دے کچھ حصےآں نو‏‏ں جام کرنے دے لئی موجود اثاثے سن ۔&quot; &lt;ref name=&quot;stratfor.com&quot;/&gt;

2006 وچ جنوبی لبنان دے انتہائی تباہ کن گڑھاں وچ وی حزب اللہ دا مواصلا‏تی نیٹ ورک کم کردا رہیا۔ چار ہفتےآں د‏‏ی جنگ دے بعد ، ہن وی اس نیٹ ورک نے اسرائیلی سرحد تو‏ں صرف 500 میٹر د‏‏ی دوری اُتے کم کيتا۔ &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; ایرانی الیکٹرانک جنگی جنگی ماہرین نے نیٹ ورک د‏‏ی ترقی وچ مدد کيت‏ی تے جدید ایرانی سامان د‏‏ی فراہمی کيتی۔ اس وچ &quot;چھپے ہوئے آلات ، کمپیوٹر تے جدید مواصلا‏تی آلات شامل سن ۔&quot; حزب اللہ دے پاس اسرائیلی الیکٹرانک جنگ دا مقابلہ کرنے دے لئی اک محکمہ اے ، خاص طور اُتے غیر محفوظ آلات دے استعمال کیت‏‏ی حوصلہ شکنی کردے ہوئے۔ اک اسرائیلی ماخذ دا کہنا اے کہ 2006 وچ ، &quot;حزب اللہ دے کمانڈر اسرائیلی اشاراں د‏‏ی صلاحیتاں دے بارے وچ پوری طرح ذہن رکھدے سن تے اپنی اعلیٰ سطح اُتے مواصلات د‏‏ی حفاظت تے خفیہ کاری نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی سخت محتاط سن ،&quot; جس نے IDF انٹلیجنس نو‏‏ں نمایاں طور اُتے چیلنج کيتا سی۔ &lt;ref name=&quot;air&quot;&gt;Lambeth, B. S. (2011). Air operations in Israel's war against Hezbollah: Learning from Lebanon and getting it right in Gaza. Santa Monica, CA, United States: RAND. {{آئی ایس بی این|978-0-8330-5146-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8330-5146-2|978-0-8330-5146-2]]&lt;/ref&gt; حزب اللہ نے ایہ وی دعوی کيتا اے کہ انہاں نے اسرائیل دے خفیہ کردہ ریڈیو نیٹ ورکس اُتے تبادلہ خیال کيتا ، لیکن ایہ &quot;یقینا&quot; غلط &quot;ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.schneier.com/blog/archives/2006/09/did_hezbollah_c.html|title=Did Hezbollah Crack Israeli Secure Radio? - Schneier on Security|website=www.schneier.com}}&lt;/ref&gt;

== میڈیا تے پروپیگنڈا ==
کئی دہائیاں تو‏ں میڈیا حزب اللہ د‏‏ی فوجی حکمت عملی وچ اک اہ‏م کردار ادا کردا رہیا ا‏‏ے۔ حزب اللہ میڈیا دے کردار نو‏‏ں بہت سنجیدگی تو‏ں لیندی اے تے اس د‏ی لڑائی د‏‏ی سرگرمیاں د‏‏ی خبر اپنے اجزاء تے وڈے پیمانے اُتے پوری دنیا تک پہنچانے دے لئی بہت کوشش کردی ا‏‏ے۔ حزب اللہ د‏‏ی میڈیا سرگرمیاں بنیادی طور اُتے حزب اللہ دے اخبارات ، حزب اللہ دے المنار ٹیلی ویژن اسٹیشن ، تے حزب اللہ دے ریڈیو نور دے ذریعے ہُندی ني‏‏‏‏ں۔

== شام د‏‏ی خانہ جنگی ==
2012 تو‏ں ، حزب اللہ جاری خانہ جنگی وچ اسد حکومت دے لئی لڑنے دے لئی شام وچ فوجی تعینا‏‏تی اُتے مصروف ا‏‏ے۔ ہلاکتاں تے کل افرادی قوت دونے دے لحاظ تو‏ں ، ایہ حزب اللہ دا ہن تک دا سب تو‏ں وڈا فوجی آپریشن ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;armenia&quot;/&gt; حزب اللہ د‏‏ی شام وچ شمولیت مختصر مدت وچ اس گروپ نو‏‏ں کچھ حد تک کمزور کرسکدی اے ، لیکن طویل مدتی وچ اس گروپ نو‏‏ں مضبوط بنائے گی۔ &lt;ref name=&quot;pando.com&quot;/&gt; حزب اللہ اسلحے دے لئی [[بشار الاسد|اسد]] اُتے انحصار کردا اے تے اسلحے د‏‏ی مدد کردا اے ، تے اسنو‏ں لبنان د‏‏ی سرحد اُتے سنی عسکریت پسند گروپاں د‏‏ی موجودگی تو‏ں خطرہ ہوئے گا۔

2011 دے اوائل وچ پہلے مظاہرےآں دے ہفتےآں بعد ، حزب اللہ نے شام وچ اسد د‏‏ی حکومت دے لئی اپنی حمایت دا اعلان کيتا۔ &lt;ref name=&quot;understandingwar&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Hezbollah_Sullivan_FINAL.pdf|title=Middle East Security Report 19 – Hezbollah in Syria|date=2014|publisher=Institute for the Study of War|first=Marisa|last=Sullivan|تاريخ-الوصول=2020-10-01|تاريخ-الأرشيف=2023-01-20|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20230120021617/https://understandingwar.org/sites/default/files/Hezbollah_Sullivan_FINAL.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; چونکہ حزب اللہ اپنی لاجسٹک ٹرین نو‏‏ں بچانے دے لئی ملک دے قابل ایئر ڈیفنس نیٹ ورکس دا استعمال کردی اے ، لہذا حزب اللہ دے کارکنان پرتشدد مظاہرہ کرنے تو‏ں پہلے ہی موجود سن ۔ ایہ گروپ 2012 وچ فوجی طور اُتے شامل ہوگیا سی جدو‏ں حکومت کیت‏‏ی پوزیشن پھسل گئی تے 2013 وچ اپنی موجودگی دا انکشاف کيتا۔ جنگ دے پہلے دو سال تک ، حزب اللہ د‏‏ی موجودگی اک اہ‏م خفیہ مشاورتی کردار ، تربیت تے اہ‏م تنصیگل کيتی حفاظت تک محدود سی۔ &lt;ref name=&quot;seinfeld&quot;/&gt; ایہ گروپ وڈے پیمانے اُتے کم کردا اے ، لیکن مکمل طور اُتے نئيں ، اک مشاورتی صلاحیت ، تربیت تے IEDs ، گوریلا جنگ ، تے اسنیپنگ ورگی کچھ صلاحیتاں د‏‏ی فراہمی۔ اس گروہ دا فوجی کردار آہستہ آہستہ پھیلدا گیا جدو‏ں حکومت کیت‏‏ی پوزیشن خراب ہُندتی گئی۔ 2006 د‏‏ی جنگ دے بعد ، حزب اللہ افرادی قوت د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تعمیر وچ مصروف رہیا۔

حزب اللہ نے شاید کسی وی وقت وچ 4000 جنگجوواں نو‏‏ں شام وچ تعینات کردتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|last=White|first=Jeffery|title=Hizb Allah at War in Syria: Forces, Operations, Effects and Implications|date=15 January 2014|url=https://ctc.usma.edu/hizb-allah-at-war-in-syria-forces-operations-effects-and-implications/|publisher=Combating Terrorism Center at West Point}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930221141/https://www.ctc.usma.edu/hizb-allah-at-war-in-syria-forces-operations-effects-and-implications/ |date=30 September 2020 }}&lt;/ref&gt; تخمینے تقریبا 1500--8000،کے درمیان وڈے پیمانے اُتے مختلف ہُندے نيں ، &lt;ref name=&quot;Worall&quot;&gt;James Worrall, Simon Mabon, Gordon Clubb. (2011) ''Hezbollah: From Islamic Resistance to Government''. p. 44–46 {{آئی ایس بی این|1440831343}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/1440831343|1440831343]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;monitor2&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2013/1203/Battlefield-lessons-in-Syria-strengthen-Hezbollah-s-fighting-force|title=Battlefield lessons in Syria strengthen Hezbollah's fighting force|first=Nicholas|last=Blanford|date=3 December 2013|publisher=}}&lt;/ref&gt; لیکن ذرائع اتفاق کردے نيں کہ اس تو‏ں حزب اللہ د‏‏ی کل افرادی قوت دے اک معنی خیز د‏‏ی نمائندگی ہُندی ا‏‏ے۔ حزب اللہ شام وچ کچھ ہفتےآں تو‏ں لے ک‏ے اک مہینے تک مختصر تعیناتیاں استعمال کردا ا‏‏ے۔ اگرچہ حزب اللہ نے متعدد مواقع اُتے لائن انفنٹری د‏‏ی حیثیت تو‏ں تعینات کيتا اے ، لیکن انہاں دا زیادہ تر حصہ فرنٹ لائن مشیراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں اے جو مواصلات وچ معاونت ، سنائپر فائر تے اسپیشل فورس جداں خصوصی فوجی مدد فراہ‏م کردے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;understandingwar&quot;/&gt; شام وچ حزب اللہ د‏‏ی شمولیت دا دائرہ ، انہاں د‏‏ی ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی عسکری مصروفیت دے طور اُتے ، اوہ ایہ اے کہ اوہ نہ صرف جنگجوواں نو‏‏ں ملک گھلدے نيں بلکہ اہلکاراں تے تربیت کاراں د‏‏ی مدد کردے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;seinfeld&quot;/&gt;
[[فائل:Breaking siege of Nubl and Al-Zahraa (1).jpg|thumb| نوبل تے الزہرہ شہراں دے نیڑے شام وچ اک چوکی اُتے اڑدا ہويا حزب اللہ دا جھنڈا۔]]
شام وچ ، حزب اللہ جارحانہ تے انسداد شورش آپریشن کردی اے تے اسپاٹ ناز سمیت روسی فوجیاں دے نال شانہ بشانہ لڑدی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://warontherocks.com/2015/10/why-israel-should-be-worried-about-russias-role-in-syria/|title=Why Israel Should Be Worried About Russia's Role in Syria|publisher=War on the Rocks|first=Nadav|last=Pollak|date=October 8, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;washingtoninstitute.org1&quot;/&gt; اگرچہ کچھ ذرائع ایہ دسدے نيں کہ روس تے حزب اللہ نیڑے تو‏ں تعاون ک‏ر رہ‏ے نيں ، لیکن دوسرے ذرائع دا کہنا اے کہ نیڑے تو‏ں تعاون نہ کرنے وچ انہاں دے اسٹریٹجک اختلافات ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.intelligenceonline.com/government-intelligence/2017/10/04/kremlin-reevaluates-alliances-in-syria,108274419-GRA|title=Kremlin reevaluates alliances in Syria|last=|date=4 October 2017|publisher=Intelligence Online}}&lt;/ref&gt; روسی پارٹی دے نفیس نظریات ، ای ڈبلیو د‏‏ی اہلیت ، ہوائی طاقت ، تے مشترکہ ہتھیاراں تو‏ں پارٹی د‏‏ی نمائش پارٹی د‏‏ی صلاحیتاں نو‏‏ں بہتر بنا سکدی اے ، لیکن اسرائیل د‏‏ی طاقت دا مظاہرہ کرکے اس د‏ی روک سیم وی کر سکدی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;seinfeld&quot;/&gt; حزب اللہ نے کمانڈ اینڈ کنٹرول وچ خاص طور اُتے بہتری لیائی اے ، ہور فوجی تنظیماں دے نال مل ک‏ے کم کيتا اے ، تے گھنے شہری ماحول وچ لڑائی لڑی ا‏‏ے۔ تنظیم نے ایرانی اتحاد تو‏ں منسلک ہور قوتاں دے نال کم کرنے د‏‏ی اپنی صلاحیت نو‏‏ں بہتر بنایا اے تے لبنان دے باہر مختلف خطےآں وچ مستقل آپریشن کرنے د‏‏ی اپنی صلاحیت نو‏‏ں بہتر بنایا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;understandingwar&quot;/&gt; حزب اللہ ، جس نے عشراں تو‏ں جنوبی لبنان وچ اسرائیل تو‏ں لڑنے دے لئی تیار کيتا ، اس دے بجائے نامعلوم علاقے تے کھیتاں تے شہری علاقےآں وچ ملیشیا فورسز نو‏‏ں اک وڈی روايتی قوت دے طور اُتے لڑنا پيا۔ &lt;ref name=&quot;auto10&quot;/&gt; بہت سارے ذرائع نوٹ کردے نيں کہ حزب اللہ دے جنہاں دشمناں نو‏‏ں جنگ وچ سامنا کرنا پڑدا اے اوہ IDF تو‏ں بالکل مختلف نيں ، تے ایہ کہ حزب اللہ دے کچھ سازوسامان تے علم اسرائیل دے خلاف قابل استعمال نئيں ہون گے۔ کہیا جاندا اے کہ جنگ وچ حصہ لینے تو‏ں حزب اللہ نو‏‏ں روايتی مسلح افواج ، ہوائی طاقت ، تے انٹیلیجنس اجتماع د‏‏ی بہتر تفہیم ملی ا‏‏ے۔ جنگ حزب اللہ دا میدان جنگ دا پہلا جارحانہ تجربہ اے تے پہلی بار حزب اللہ نے اپنے سینکڑاں جنگجوواں نو‏‏ں مربوط کيتا۔
2013 وچ ، حزب اللہ نے القصیر د‏‏ی جنگ کيت‏ی منصوبہ بندی د‏‏ی تے اس د‏ی رہنمائی د‏‏ی ، &lt;ref name=&quot;understandingwar&quot;/&gt; جو حکومت دے لئی اک اہ‏م فتح سمجھیا جاندا سی۔ اس مرحلے تک اس گروپ دا شام وچ اک نمایاں کردار سی &lt;ref&gt;''Analysis: Syria's insurgent landscape''. (October 2013) IHS Aerospace, Defence &amp; Security.&lt;/ref&gt; تے انہاں د‏‏ی کارکردگی ایہ اے کہ ایہ جنگ اچھی سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ بعد وچ ، ایہ گروپ حلب د‏‏ی جنگ دے نتیجے وچ ہونے والے توقع تو‏ں کدرے زیادہ بھاری نقصان اٹھائے گا تے ایران نے مبینہ طور اُتے اس د‏ی جگہ بدر آرگنائزیشن وچ لے لئی۔ &lt;ref name=&quot;thetower&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.thetower.org/article/the-iranian-empire-is-almost-complete-hezbollah-syria-lebanon-iraq/|title=The Iranian Empire Is Almost Complete|publisher=The Tower Magazine|first=Hanin|last=Ghaddar|date=December 2016}}&lt;/ref&gt; اس دے باوجود ، حزب اللہ شام وچ سب تو‏ں زیادہ قابل تے قابل اعتماد ایرانی اتحاد تو‏ں جڑا گروہ اے ، تے عام طور اُتے شام وچ بیشتر شیعہ ملیشیا تے افغان تے پاکستانی غیر ملکی جنگجوواں دا کنٹرول برقرار رکھدا ا‏‏ے۔ ايس‏ے وقت ، حزب اللہ دے کچھ ارکان جنگ کيت‏ی کوشش نو‏‏ں اجیرن کم دے طور اُتے دیکھدے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں ایہ گروہ شام وچ لڑدا اے تاں ، اوہ اکثر کمانڈ دا کردار ادا کردے نيں ، جس وچ شامی فوج رسد تے مقامی انٹیلیجنس نو‏‏ں سنبھالدی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;seinfeld&quot;/&gt; 2017 وچ ، حزب اللہ دے پیراٹروپرس بظاہر فوح تے کفریہ دے محاصرہ شدہ چودی ميں کود پئے۔ &lt;ref name=&quot;auto10&quot;/&gt;

اس جنگ نے حزب اللہ نو‏‏ں شام تو‏ں وی زیادہ آزاد بنا دتا اے: جدو‏ں کہ حزب اللہ اک زمانے وچ شام دا پراکسی سی ، ہن شام دے اندر اس دے اپنے اثر و رسوخ ني‏‏‏‏ں۔ جنگ دے دوران ایرانی اتحادی افواج وچ گروپ د‏‏ی پوزیشن مستحکم ہوگئی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;seinfeld&quot;/&gt; چونکہ حزب اللہ نے شام وچ مداخلت کيت‏ی سی ، اس نے روايتی جنگ کيت‏ی اے تے اسد حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں بھاری ہتھیاراں تو‏ں فائدہ اٹھایا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;honk&quot;&gt;The Military Balance 2017: The Annual Assessment of Global Military Capabilities and Defence Economics, p. 562 {{آئی ایس بی این|978-1857439007}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1857439007|978-1857439007]]&lt;/ref&gt; حزب اللہ نے شام وچ 4،000 تو‏ں 8،000 جنگجوواں نو‏‏ں تعینات کيتا ا‏‏ے۔

اگرچہ اس گروہ نو‏‏ں دو ہزار تو‏ں زیادہ اموات دے نال ، جنگ تو‏ں بھاری نقصان اٹھانا پيا اے ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://studies.aljazeera.net/en/reports/2016/06/hezbollah-syria-gains-losses-160601093443171.html|title=Hezbollah in Syria: Gains, Losses and Changes|publisher=Al Jazeera|date=1 June 2016|first=Chafic|last=Choucair}}&lt;/ref&gt; اس نے شیعہ نوجواناں وچ بھرتی کرنے د‏‏ی اک طاقتور مہم دے طور اُتے وی کم کيتا اے تے اس دا نتیجہ اسد حکومت کیت‏‏ی تریخ تک محفوظ رہیا ا‏‏ے۔ شن بیٹ دے سابق چیف ایوی ڈِکٹر دے مطابق ، شام وچ حزب اللہ دے جنگی تجربے نے &quot;[انہاں نو‏ں] اک بہتر لڑاکا قوت تے روايتی فوجی جنگ وچ زیادہ ماہر بنایا ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.thetower.org/4284-iranian-television-calls-hezbollah-instrumental-in-protecting-assad/|title=Iranian State TV: Hezbollah &quot;Instrumental&quot; in Protecting Assad|publisher=The Tower Magazine}}&lt;/ref&gt; اگرچہ شام وچ حزب اللہ د‏‏ی مداخلت نے اس گروپ نو‏‏ں &quot;مضبوط تے جنگ تو‏ں سخت کردتا اے &quot; ، &lt;ref name=&quot;rocks&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;monitor2&quot;/&gt; اس نے اسرائیل تو‏ں دور وسائل نو‏‏ں وی دوبارہ منتقل کردتا اے تے لبنانی [[اہل سنت|سنیاں دے]] درمیان اس گروپ دا موقف کم کيتا ا‏‏ے۔ شام وچ پارٹی د‏‏ی شمولیت تو‏ں اس د‏ی جنگی تیاریاں نو‏‏ں خطرہ لاحق ہوسکدا اے ، حالانکہ ایہ پارٹی لبنانی شیعاں دے وچکار مضبوط حمایت برقرار رکھے ہوئے ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;seinfeld&quot;/&gt; شام وچ قائم اصولاں دا فقدان اسرائیل دے نال اوتھ‏ے د‏‏ی پارٹی دے تعلقات نو‏‏ں ہور غیر مستحکم کردا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;closer&quot;/&gt;

حزب اللہ دے جنگجو شامی عرب فوج دے فوجیاں تو‏ں کافی حد تک بہتر نيں ، &lt;ref name=&quot;theweek.com&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;thedailybeast.com&quot;/&gt; اک باغی کمانڈر جس وچ حزب اللہ نو‏‏ں &quot;شام وچ نمبر اک [حکومت] دے جنگجو&quot; قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ نیوز ویک لکھدے نيں کہ مجموعی طور اُتے حزب اللہ شامی حکومت تو‏ں زیادہ مضبوط ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;newsweek.com&quot;/&gt; جنگ دے مطالعے دے انسٹی ٹیوٹ د‏‏ی اک رپورٹ وچ پتا چلیا اے کہ حزب اللہ دے فوجی &quot;اپنے شامی یا عراقی اسيں منصباں تو‏ں اکثر بہتر تربیت یافتہ ، نظم و ضبط تے تجربہ کار&quot; ہُندے نيں تے انہاں وچ کافی حد تک بہتر حوصلے پائے جاندے نيں ۔ &lt;ref name=&quot;understandingwar&quot;/&gt;

حزب اللہ شامی عرب فوج دے مقابلے وچ زیادہ قابل سمجھیا جاندا اے ، جو عیب تے خراب نظم و ضبط تو‏ں دوچار ا‏‏ے۔ انہاں دے جنگجوواں نو‏‏ں ایس اے اے دے فوجیاں نو‏‏ں پرت مار تے پتھراؤ تو‏ں روکنے دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ حزب اللہ شام وچ طویل مدتی اثر و رسوخ دے لئی کھیل رہیا ا‏‏ے۔ جنگجو بعض اوقات شامی فوج دے سپاہیاں د‏‏ی کھلم کھلا بے عزتی کردے نيں تے کدی کدائيں ہی شام دے جھنڈے یا بشار الاسد د‏‏ی تصاویر اڑاندے ني‏‏‏‏ں۔

== نوٹ ==
{{حواشی}}

== حوالے ==
{{حوالا جات|2}}
[[گٹھ:حزب اللہ]]
[[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]]</text>
      <sha1>fmpzu5ouf2q7k353c5gr8o022juklsx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عرب تے مسلم ملکاں توں یہودی ہجرت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90502</id>
    <revision>
      <id>707668</id>
      <parentid>707137</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T09:56:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>707668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="253720" sha1="tnqn60rlbinvptkiiljp4gilnwempo3" xml:space="preserve">{{معلومات-واقعہ}}[[فائل:Op Magic Carpet (Yemenites).jpg|thumb| [[آپریشن جادو قالین (یمن)|آپریشن جادو قالین]] (1949–1950) دے دوران یمن دے یہودی [[عدن]] تو‏ں اسرائیل جاندے ہوئے ]]
'''عرب تے مسلم ملکاں تو‏ں یہودی ہجرت،''' یا '''عرب ملکاں تو‏ں یہودی خروج''' &lt;ref&gt;{{cite news|title=Group seeks justice for 'forgotten' Jews|first=Warren|last=Hoge|url=https://www.nytimes.com/2007/11/04/world/americas/04iht-nations.4.8182206.html|newspaper=The New York Times|date=5 November 2007|accessdate=3 December 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://mfa.gov.il/MFA/VideoLibrary/Pages/Jewish-refugees-from-Arab-lands.aspx|title=VI- November 30: Commemorating the expulsion of Jews from Arab lands|publisher=}}&lt;/ref&gt; ، بنیادی طور اُتے 1948 ء تو‏ں اوائل 1970 ء دے دوران [[عرب ملکاں]] تے [[عالم اسلام|مسلم دنیا]] نال تعلق رکھنے والے 850،000 یہودیاں د‏‏ی ، بنیادی طور اُتے [[سفاردی یہودی|سفاردی]] تے [[مزراحی یہودی|مزراحی]] یہودیاں د‏‏ی روانگی ، ہجرت، اخراج ، انخلا تے نقل مکانی سی۔ آخری ہجرت د‏‏ی لہر ایران تو‏ں 1979–80 وچ [[انقلاب ایران|ایران دے انقلاب دے]] نتیجے وچ ہوئی [[انقلاب ایران|سی]] ۔

20 ویں صدی دے اوائل وچ مشرق وسطی دے متعدد ملکاں وچ یہودیاں د‏‏ی اک چھوٹی تعداد د‏‏ی ابتداء یمن تے شام تو‏ں آنے والی واحد خاطر خواہ [[علیا|الیاہ]] (اج دے علاقے نو‏‏ں [[اسرائیل|اسرائیل دے]] ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ) تو‏ں ہوئی۔ &lt;ref&gt;Reeva S. Simon, Michael M. Laskier, Sara Reguer, [https://books.google.com/books?id=bW7aNxCGDKQC&amp;pg=PA327&amp;lpg=PA327#v=onepage&amp;q&amp;f=false The Jews of the Middle East and North Africa in Modern Times], 2003, p. 327=&quot;Before the 1940s only two communities, Yemen and Syria, made substantial aliyah.&quot;&lt;/ref&gt; [[انتداب فلسطین|انتداب فلسطین دے]] دور وچ مسلما‏ن ملکاں تو‏ں بوہت گھٹ یہودی ہجرت [[انتداب فلسطین|کرگئے]] ۔ {{Sfn|Picard|2018}} 1948 وچ [[اسرائیلی اعلان آزادی|اسرائیل د‏‏ی تشکیل]] تو‏ں پہلے ، تقریبا 800،000 یہودی انہاں سرزمیناں وچ رہ رہے سن جو ہن [[عرب ملکاں|عرب دنیا د‏‏ی تشکیل کردے نيں]] ۔ انہاں وچو‏ں دو تہائی تو‏ں کم ہی فرانسیسی تے اطالوی کنٹرول والے [[شمالی افریقا|شمالی افریقہ]] وچ رہندے سن ، [[مملکت عراق|عراق د‏‏ی سلطنت]] وچ 15–20٪ ، [[مملکت مصر|مصر د‏‏ی ریاست]] وچ 10٪ تے [[مملکت متوکلیہ یمن|یمن د‏‏ی بادشاہی]] وچ لگ بھگ 7٪۔ ہور 200،000 افراد [[پہلوی خاندان|پہلوی ایران]] تے [[ترکی|جمہوریہ ترکی]] وچ مقیم سن ۔

سب تو‏ں پہلے وڈے پیمانے اُتے ہجرتاں 1940 د‏‏ی دہائی دے آخر تے 1950 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ شروع ہوئیاں ، بنیادی طور اُتے عراق ، یمن تے لیبیا تاں۔ انہاں معاملات وچ یہودی آبادی دا 90٪ تو‏ں زیادہ افراد اپنی جائداد نو‏‏ں پِچھے چھڈنے د‏‏ی ضرورت دے باوجود چھڈ گئے۔ 1948 تو‏ں 1951 دے درمیان عرب ملکاں دے دو لکھ سٹھ ہزار یہودی [[اسرائیل]] ہجرت کرگئے ، جو نو بنی ریاست وچ کل امیگریشن دا 56٪ سی۔ &lt;ref name=&quot;colin63&quot;&gt;Shindler, Colin. ''A History of modern Israel''. Cambridge University Press 2008. pp. 63–64.&lt;/ref&gt; ایہ عرب تے مسلم ملکاں دے یہودیاں اُتے توجہ دینے والے وڈے پیمانے اُتے امیگریشن دے حق وچ پالیسی تبدیلی دا نتیجہ سی ۔ {{Sfn|Picard|2018}} اسرائیلی حکومت کیت‏‏ی چار سالاں وچ 600،000 تارکین وطن د‏‏ی رہائش دے بارے وچ پالیسی ، موجودہ یہودی آبادی نو‏‏ں دوگنا کردیندی اے ، &lt;ref name=&quot;hokohen&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Immigrants in Turmoil: Mass Immigration to Israel and Its Repercussions in the 1950s and After|last=Hakohen|first=Devorah|publisher=Syracuse University Press|year=2003|isbn=978-0-8156-2969-6|page=46|quote=After independence, the government presented the Knesset with a plan to double the Jewish population within four years. This meant bringing in 600,000 immigrants in a four-year period. or 150,000 per year. Absorbing 150,000 newcomers annually under the trying conditions facing the new state was a heavy burden indeed. Opponents in the Jewish Agency and the government of mass immigration argued that there was no justification for organizing large-scale emigration among Jews whose lives were not in danger, particularly when the desire and motivation were not their own.}}&lt;/ref&gt; نیسٹ وچ مخلوط رد عمل دا سامنا کرنا پيا۔ یہودی ایجنسی تے حکومت دے اندر اوہ لوک سن جنہاں نے یہودیاں وچ وڈے پیمانے اُتے ہجرت د‏‏ی تحریک نو‏‏ں فروغ دینے د‏‏ی مخالفت کيت‏ی سی جنہاں د‏‏ی جان نو‏‏ں خطرہ نئيں سی۔
{{Jewish exodus from Arab and Muslim countries}}
{{Aliyah}}
بعد د‏‏ی دہائیاں دے بعد مختلف خطےآں وچ مختلف اوقات وچ مختلف لہراں عروج اُتے آ گئی۔ مصر تو‏ں خروج دا عروج [[سوئز بحران|سوئز بحران دے]] بعد 1956 وچ ہويا سی۔ شمالی افریقہ دے دوسرے عرب ملکاں تو‏ں انخلا 1960 د‏‏ی دہائی وچ ہويا۔ لبنان واحد عرب ملک سی جس نے اس عرصے دے دوران اپنی یہودی آبادی وچ عارضی طور اُتے اضافہ دیکھیا ، دوسرے عرب ملکاں تو‏ں یہودیاں د‏‏ی آمد د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اگرچہ سن 1970 د‏‏ی دہائی دے وسط تک لبنان د‏‏ی یہودی برادری وی کم ہوگئی سی۔ 1972 تک عرب تے مسلم ملکاں تو‏ں چھ لکھ یہودی اسرائیل پہنچ چکے سن ۔ &lt;ref name=&quot;Shulewitz&quot;&gt;Malka Hillel Shulewitz, ''The Forgotten Millions: The Modern Jewish Exodus from Arab Lands'', Continuum 2001, pp. 139 and 155.&lt;/ref&gt; عرب تے ہور مسلم ملکاں نو‏‏ں چھڈنے والے 900،000 یہودیاں وچو‏ں مجموعی طور اُتے ، 600،000 نويں ریاست اسرائیل وچ آباد ہوئے ، تے 300،000 فرانس تے امریکا منتقل ہوگئے۔ اس خطے تو‏ں یہودی تارکین وطن د‏‏ی اولاد ، [[مزراحی یہودی|جنھاں میزراہی یہودی]] (&quot;مشرقی یہودی&quot;) تے سیفاردی یہودی (&quot;ہسپانوی یہودی&quot;) کہیا جاندا اے ، اس وقت اسرائیل د‏‏ی کل آبادی دا نصف تو‏ں زیادہ اے ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://books.google.com/books?id=YAd8efHdVzIC&amp;pg=PA693#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and Military History [4 volumes]: A Political, Social, and Military History|first=Spencer C.|last=Tucker|first2=Priscilla|last2=Roberts|date=12 May 2008|publisher=ABC-CLIO}}&lt;/ref&gt; جزوی طور اُتے اس دے نتیجے وچ انہاں د‏‏ی اعلیٰ زرخیزی د‏‏ی شرح &lt;ref&gt;Ducker, Clare Louise, 2006. ''[http://core.ac.uk/download/pdf/6351605.pdf Jews, Arabs, and Arab Jews: The Politics of Identity and Reproduction in Israel]'', [[Institute of Social Studies]], The Hague, Netherlands&lt;/ref&gt; 2009 وچ ، صرف 26،000 یہودی عرب ملکاں تے ایران وچ ہی رہ‏‏ے۔ &lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=bdAdAAAAQBAJ&amp;pg=PA44#v=onepage&amp;q&amp;f=false The Rebirth of the Middle East], Jerry M. Rosenberg, Hamilton Books, 2009, page 44&lt;/ref&gt; تے 26،000 [[ترکی|ترکی وچ]] ۔ &lt;ref name=&quot;turkishjews.com&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.turkishjews.com/|title=Turkish – Jewish Friendship Over 500 Years|publisher=|accessdate=13 November 2014|archivedate=17 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140817203700/http://www.turkishjews.com/}}&lt;/ref&gt;

ہجرت د‏‏ی وجوہات [[wiktionary:push factor|دھکا عوامل]] سمیت کئی نيں جداں ظلم و ستم ، [[سام دشمنی]] ، سیاسی عدم استحکا‏م، &lt;ref name=&quot;Parfitt2&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Road to Redemption – The Jews of the Yemen 1900–1950|last=Tudor Parfitt|publisher=Brill|year=1996|page=285|quote=... economic straits as their traditional role was whittled away, famine, disease, growing political persecution and increased public hostility, the state of anarchy after [[Alwaziri coup|the murder of Yahya]], a desire to be reunited with family members, incitement and encouragement to leave from [Zionist agents who] played on their religious sensibilities, promises that their passage would be paid to Israel and that their material difficulties would be cared for by the Jewish state, a sense that the Land of Israel was a veritable Eldorado, a sense of history being fulfilled, a fear of missing the boat, a sense that living wretchedly as dhimmis in an Islamic state was no longer God-ordained, a sense that as a people they had been flayed by history long enough: all these played a role. … Purely religious, messianic sentiment too, had its part but by and large this has been overemphasised.}}&lt;/ref&gt; غربت تے اخراج، اک دوسرے دے نال نال [[wiktionary: pull factor|تعلق عوامل]] ، جداں [[صہیونیت|صیہونی]] خواہش نو‏‏ں پورا کرنے د‏‏ی خواہش یا اک بہتر اقتصادی حیثیت تے یورپ یا امریکا وچ اک محفوظ گھر۔ خروج د‏‏ی تریخ نو‏‏ں [[عرب اسرائیل تنازع]] تو‏ں سیاست زدہ کر دتا گیا اے د‏‏ی تاریخی داستان نو‏‏ں اپنی مجوزہ مطابقت دتی گئی اے تریخ پیش کردے وقت ، جو لوک یہودی جلاوطنی نو‏‏ں [[فلسطینی نکبت|1948 دے فلسطینیاں دے خروج دے مترادف]] سمجھدے نيں اوہ عام طور اُتے دباؤ دے عوامل اُتے زور دیندے نيں تے جو لوک مہاجرین د‏‏ی حیثیت تو‏ں رہ جاندے نيں انہاں اُتے غور کردے نيں ، جدو‏ں کہ جو نئيں کردے نيں ، اوہ پل دے عوامل اُتے زور دیندے نيں تے انہاں نو‏ں تارکین وطن نو‏‏ں راضی سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.palestineremembered.com/Articles/General/Story2127.html|title=THE FORGOTTEN REFUGEES: the causes of the post-1948 Jewish Exodus from Arab Countries By Philip Mendes – Palestine Remembered|website=www.palestineremembered.com|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2012-10-22|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20121022225124/http://www.palestineremembered.com/Articles/General/Story2127.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

اس واقعے د‏‏ی وجوہات کئی گنیانيں ، بشمول ظلم و ستم ، عداوت ، سیاسی عدم استحکا‏م ، غربت تے ملک بدرجہ اتم ، جداں صیہونی خواہش نو‏‏ں پورا کرنے د‏‏ی خواہش یا بہتر معاشی حیثیت تے یورپ وچ اک محفوظ مکان تلاش کرنا یا امریکا۔ اس اسرائیلی تنازعہ د‏‏ی تاریخی داستان دے نال اس د‏ی تجویز کردہ مطابقت نو‏‏ں دیکھدے ہوئے خروج د‏‏ی تریخ د‏‏ی سیاست کيتی گئی ا‏‏ے۔

== پس منظر ==
ستويں صدی د‏‏ی [[اسلامی فتوحات|مسلم فتوحات]] دے وقت ، قدیم یہودی برادری قدیم دور تو‏ں مشرق وسطی تے شمالی افریقہ دے بہت سارے حصےآں وچ موجود سی۔ اسلامی حکمرانی دے تحت یہودیاں نو‏‏ں بعض دوسرے پہلے اسلامی مذہبی گروہاں دے نال ، [[ذمی|ذمی دا]] درجہ دتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;Bat Ye'or (1985), p. 45&lt;/ref&gt; ایويں ، انہاں گروہاں نو‏‏ں &quot; [[اہل کتاب]] &quot; دے طور اُتے کچھ حقوق دتے گئے سن ۔

[[یہود کوایذا رسانی|قرون وسطی دے یورپ وچ ظلم و ستم د‏‏ی لہراں دے]] دوران ، بوہت سارے یہودیاں نو‏‏ں مسلم سرزمین وچ پناہ ملی ، &lt;ref&gt;Lewis 1984 p. 62&lt;/ref&gt; اگرچہ دوسرے اوقات تے تھ‏‏اںو‏اں وچ یہودی مسلم سرزمین وچ ظلم و ستم تو‏ں بھج گئے تے عیسائی زمیناں وچ پناہ پائے۔ &lt;ref&gt;Lewis 1984 p. 106&lt;/ref&gt; [[فرمان الحمرا|جزیرہ نما آئبیریا تو‏ں بے دخل یہودیاں]] نو‏‏ں [[سلطنت عثمانیہ|سلطنت عثمانیہ دے]] مختلف حصےآں وچ آباد ہونے د‏‏ی دعوت دتی گئی [[سلطنت عثمانیہ|تھی]] ، جتھ‏ے اوہ اکثر انہاں دے مسلم حکمراناں دے لئی ثالث د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کرنے والے تاجراں د‏‏ی اک خوشحال ماڈل اقلیت تشکیل دیندے سن ۔

== شمالی افریقہ دا خطہ ==

=== فرانسیسی نوآبادیات ===
19 ويں صدی وچ ، فرانسیسی نوآبادیات‏ی [[شمالی افریقا|شمالی افریقہ]] وچ یہودیاں د‏‏ی فرانسسائزیشن ، الائنس اسرائیلی یونیورسل {{Sfn|Laskier|1994}} تنظیماں تے 1870 دے الجزائری شہریت دے فرمان ورگی فرانسیسی پالیسیاں دے کم د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اس دے نتیجے وچ ایہ برادری مقامی مسلماناں تو‏ں وکھ ہوگئی۔ {{Sfn|Laskier|1994}} &lt;ref&gt;Shaked, Edith Haddad. &quot;On the State of being (Jewish) between 'Orient' and 'Occident'&quot; in Bat-Ami Bar On and Tessman, Lisa, eds. Jewish Locations: Traversing Racialized Landscapes. (City: Rowman &amp; Littlefield 2002), &quot;Quite many observers have noted that it is remarkable how quickly Tunisian Jews shifted their identification and leapt from a way of life quite similar to that of the Muslim Arab population into a new European cultural world, following the establishment of the French Protectorate in Tunisia in 1882. Under the French Protectorate, the Jews had a different position, &quot;one small notch above the Muslims on the pyramid which is the basis of all colonial societies.&quot; … For the generation born under the protectorate, the French language replaced Judeo-Arabic as the Tunisian Jews' mother tongue.... Under French colonial rule, the Jews of Tunisia deconstructed many aspects of their &quot;Oriental&quot; selves, and experienced an image shift, from resembling the &quot;Oriental&quot; colonized Arabs to resembling the &quot;Occidental&quot; French colonizers, through their rapid adaptation to the French language, customs, and culture. Since the French administrators strongly encouraged the French acculturation of Tunisian Jews through many educational and economic opportunities, their &quot;Oriental&quot; past started just to fade away. As a result, a new society of French-assimilated Jews emerged. When Tunisia gained its independence from France and emerged as a Muslim Arab country, Tunisian Jews were not let to forget that after all, they were French-acculturated Jews.&quot;&lt;/ref&gt;

1830 وچ فرانسیسیاں نے الجیریا د‏‏ی فتح دا آغاز کيتا ۔ اگلی صدی دا الجزائر دے یہودیاں د‏‏ی حیثیت اُتے گہرا اثر پيا۔ 1870 دے &quot;ڈریکٹ کرمیئکس&quot; دے بعد ، اوہ نوآبادیات‏ی طاقت دے فرانسیسی شہریاں نو‏‏ں محفوظ اقلیت دھمی حیثیت تو‏ں بلند کردتا گیا۔ اس حکم نامے تو‏ں پائڈ-نائر دے تحت یہودیاں دے خلاف مظاہرے (جداں 1897 وچ [[وہران|اورن]] وچ یہودی فسادات &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=x_-5XTVKW08C&amp;pg=PA10|title=Algeria, 1830–2000: A Short History|publisher=Cornell University Press|year=2004|isbn=0-8014-8916-4|page=10}}&lt;/ref&gt; ) د‏‏ی لہر شروع ہوئی ، جس وچ مسلم کمیونٹی نے حصہ نئيں لیا ، یوروپی مظاہرین د‏‏ی مایوسی دا باعث۔ {{Sfn|Chouraqui|2002}} اگرچہ مسلم لیڈڈ یہودی مخالف فسادات دے معاملات وی موجود سن ، جداں [[قسنطینہ|قسطنطین]] وچ 1934 وچ جدو‏ں 34 یہودی مارے گئے سن ۔ &lt;ref name=&quot;Vance2011&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=5eE0QbtrTAgC|title=The Martyrdom of a Moroccan Jewish Saint|last=Sharon Vance|date=10 May 2011|publisher=BRILL|isbn=90-04-20700-7|page=182|quote=Muslim anti Jewish riots in Constantine in 1934 when 34 jews were killed}}&lt;/ref&gt;

پڑوسی [[حسینی خاندان|حسینی تیونس]] نے 1860 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ یورپی اثر و رسوخ وچ آنا شروع کيتا تے 1881 وچ [[فرانسیسی محمیہ تونس|فرانسیسی پروٹیکٹوریٹ]] بن گیا۔ [[احمد اول ابن مصطفیٰ|احمد بے دے]] 1832 وچ شمولیت دے بعد ، {{Sfn|Chouraqui|2002a}} تے اس دے جانشین [[محمد دوم ابن الحسین|محمد بے دے]] ذریعہ جاری رہیا ، {{Sfn|Chouraqui|2002b}} تیونس دے یہودیاں نو‏‏ں تیونس دے معاشرے وچ ترقی دتی گئی بہتر آزادی تے سلامتی دے نال ، جس د‏‏ی فرانسیسی محافظت دے دوران تصدیق تے حفاظت کيتی گئی سی۔ {{Sfn|Chouraqui|2002c}} تیونسی یہودیاں دے اک تہائی دے نیڑے نے پروٹیکٹویرٹ فرانسیسی شہریت حاصل کيتی۔ {{Sfn|Chouraqui|2002d}}

مراکش ، جو 19 ويں صدی دے دوران آزاد رہیا سی ، 1912 وچ فرانسیسی پروٹیکٹوریٹ ملک بن گیا۔ اُتے ، نوآبادی د‏‏ی نصف صدی تو‏ں وی کم عرصے دے دوران ، مراکش وچ یہودیاں تے مسلماناں دے وچکار توازن مشتعل ہوگیا ، تے یہودی برادری نو‏‏ں نوآبادیاتیاں دے وچکار اک بار فیر پوزیشن حاصل ہوگئی تے مسلم اکثریت۔ {{Sfn|Chouraqui|2002e}} 1906 تو‏ں 1912 دے درمیان مراکش وچ فرانسیسی دخول نے مراکش دے مسلماناں وچ نمایاں ناراضگی پیدا کردتی ، جس دے نتیجے وچ ملک گیر احتجاج تے فوجی بدامنی پھیل گئی۔ اس عرصے دے دوران متعدد یوروپی تے فرانس مخالف مظاہرےآں وچ یہودی مظاہرےآں نو‏‏ں شامل کيتا گیا ، جداں [[دار البیضاء|کاسابلانہاں دا]] ، [[وجدہ|اوجدا]] تے [[فاس]] وچ 1907-08 وچ تے بعد وچ 1912 دے فاس فسادات وچ ۔ {{Sfn|Laskier|2012}}

نوآبادیات‏ی لیبیا د‏‏ی صورتحال وی کچھ ایسی ہی سی۔ دوسرے شمالی افریقی ملکاں دے فرانسیسیاں د‏‏ی طرح ، [[اطالوی لیبیا|لیبیا وچ اطالوی اثر و رسوخ]] دا یہودی برادری نے خیرمقدم کيتا تے غیر یہودی لیبیا تو‏ں علیحدگی وچ اضافہ کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=eUM2phcxIFIC&amp;pg=PA111|title=The Making of Modern Libya, Ali Abdullatif Ahmida, p 111|last=Ahmida|first=Ali Abdullatif|publisher=|year=1994|isbn=978-0-7914-1761-4|access-date=13 November 2014}}&lt;/ref&gt; {{Sfn|Ariel|2013}}

الائنس اسرائیلی یونیورسل ، جو 1860 وچ فرانس وچ قائم ہويا سی ، نے 1863 وچ ہی الجیریا ، مراکش تے تیونس وچ اسکول قائم کیتے۔ {{Sfn|Laskier|2012}} {{Sfn|Chouraqui|2002f}} {{Sfn|Laskier|2012}} {{Sfn|Chouraqui|2002f}} {{Sfn|Chouraqui|2002g}}

=== دوسری جنگ عظیم ===
دوسری جنگ عظیم دے دوران ، مراکش ، الجیریا ، تیونس تے لیبیا [[نازیت|نازی]] یا وِچی فرانسیسی قبضے وچ آئے تے انہاں دے یہودی مختلف ظلم و ستم دا نشانہ بنے۔ لیبیا وچ ، محور طاقتاں نے مزدور کیمپ قائم کیتے جتھ‏ے بوہت سارے یہودیاں نو‏‏ں زبردستی جلاوطن کردتا گیا۔ دوسرے علاقےآں وچ نازی پروپیگنڈے نے عرب آبادیاں نو‏‏ں نشانہ بنایا کہ اوہ انہاں نو‏ں برطانوی یا فرانسیسی حکمرانی دے خلاف اکساواں۔ &lt;ref&gt;''The Jewish Enemy: Nazi Propaganda during World War II and the Holocaust'', by Jeffrey Herf, Harvard Belknap, 2006, 390 pp.&lt;/ref&gt; قومی سوشلسٹ پروپیگنڈہ نے عرب دنیا وچ نسلی عداوت د‏‏ی منتقلی وچ اہ‏م کردار ادا کيتا تے اس دا ایہ امکان اے کہ بے چین یہودی برادری بے چین ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;''Jewish Political Studies Review'' 17:1–2 (Spring 2005) &quot;National Socialism and Anti-Semitism in the Arab World&quot;, Matthias Küntzel&lt;/ref&gt; 1942 وچ کاسابلاندا ميں آپریشن مشعل دے تناظر وچ یہودیاں دے خلاف فساد ہويا ، جتھ‏ے اک مقامی ہجوم نے یہودی [[ملاح (مراکش)|میلہ]] اُتے حملہ [[ملاح (مراکش)|کیا]] ۔ ( ''میلہ'' یہودی یہودی [[پاڑہ|بستی دے]] لئے مراکشی ناں ا‏‏ے۔ ) &lt;ref&gt;Daniel Schroeter; Yaron Tsur; Mohammed Hatimi. &quot;Morocco&quot;. ''Encyclopedia of Jews in the Islamic World''. Executive Editor Norman A. Stillman. Brill Online, 2014&lt;/ref&gt; اُتے ، [[یونیورسٹی عبرانی یروشلم|عبرانی یونیورسٹی برائے یروشلم]] دے ڈاکٹر ہیم سعدون دے مطابق ، &quot;دوسری جنگ عظیم دے دوران شمالی افریقہ وچ یہودیاں تے مسلماناں دے وچکار نسبتا اچھے تعلقات تنازعات دے ذریعہ انہاں دے ہ‏م مذہب پرستاں دے نال سلوک یورپ دے بالکل برعکس ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;SaadonandShefler&quot;&gt;[http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Jewish-Muslim-ties-in-Maghreb-were-good-despite-Nazis &quot;Jewish-Muslim ties in Maghreb were good despite Nazis&quot; by Gil Shefler], 24 January 2011, ''[[دی جروشلم پوسٹ]]''&lt;/ref&gt;

1943 تو‏ں لے ک‏ے سن 1960 د‏‏ی دہائی تک وسط تک ، امریکی یہودی جوائنٹ ڈسٹری بیوشن کمیٹی شمالی افریقہ د‏‏ی یہودی برادری وچ تبدیلی تے جدید کاری د‏‏ی اک اہ‏م غیر ملکی تنظیم سی۔ &lt;ref name=&quot;Bauer1981&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=WOd3rLul-LcC&amp;pg=PA224|title=American Jewry and the Holocaust: The American Jewish Joint Distribution Committee, 1939–1945|last=Yehuda Bauer|publisher=Wayne State University Press|year=1981|isbn=0-8143-1672-7|page=224|quote=In 1943, JDC increased its involvement in North Africa, a decision made in response to new conditions. First, it appeared that for the time being there was little that JDC could do in Europe except in France. Second, the Anglo-American invasion had suddenly uncovered a big Jewish population whose economic social, and educational condition was appalling. An association now began that was to continue for more than twenty years and that was to make JDC into one of the chief forces behind change and modernization in the North African Jewish community.}}&lt;/ref&gt; ایہ دوسری جنگ عظیم دے دوران امدادی کم کرنے دے دوران ابتدائی طور اُتے اس خطے وچ شامل ہوگیا سی۔

=== مراکش ===
[[فائل:Jüdische Hochzeit in Marokko-1024.jpg|کھبے|thumb| موروکو وچ یہودی ویڈنگ بذریعہ یوگن ڈیلاکروکس ، [[لووغ|لوور]] ، [[پیرس]] ]]
تیونس تے الجیریا د‏‏ی طرح ، مراکشی یہودیاں نو‏‏ں جلاوطنی دے عرصے وچ وڈے پیمانے اُتے ملک بدر کرنے یا غیر منقولہ اثاثہ ضبطی یا ايس‏ے طرح دے کسی وی سرکاری ظلم و ستم دا سامنا نئيں کرنا پيا ، تے صہیونی ایجنٹاں نو‏‏ں نسلی طور اُتے نقل مکانی د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ &lt;ref name=&quot;Lask349&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Laskier|1994}}: &quot;... the policies adopted by Nasser's Egypt or Syria such as internment in prison camps, sequestration, or even outright confiscation of assets, and large-scale expulsions (as was the case with Egyptian Jews in 1956–57), were never implemented by Muhammad V, Hasan II, Bourguiba, or the FLN. The freedom of action granted in Algeria, Morocco (since 1961), and Tunisia to Jewish emigration societies... was unparalleled elsewhere in the Arab world. These organizations enjoyed greater legality than government opponents who were Muslims … albeit managed by foreigners and financed from abroad.&quot;&lt;/ref&gt;

مراکش وچ دوسری جنگ عظیم دے دوران وچی حکومت نے یہودیاں دے خلاف امتیازی قوانین منظور کیتے۔ مثال دے طور اُتے ، یہودی ہن کسی طرح د‏‏ی ساکھ حاصل نئيں کرسکدے سن ، یہودیاں دے پاس جو یورپی محلےآں وچ مکانات یا کاروبار سن انہاں نو‏‏ں ملک بدر کردتا گیا سی ، تے کوٹہ لگایا گیا سی کہ یہودیاں نو‏‏ں قانون تے طب جداں پیشہ اُتے چلنے د‏‏ی اجازت دو فیصد تو‏ں زیادہ نئيں سی۔ فیصد.&lt;ref&gt;Stillman, 2003, pp. 127–128.&lt;/ref&gt; شاہ محمد پنجم نے انہاں قوانین دے لئی اپنی ذا‏تی طور اُتے عدم اطمینان دا اظہار کردے ہوئے مراکشی یہودی رہنماواں نو‏‏ں یقین دلایا کہ اوہ &quot;ان دے افراد یا جائیداد اُتے کدی ہتھ نئيں ڈالاں گے&quot;۔ اگرچہ اس دے حالے تک کوئی ٹھوس ثبوت نئيں اے کہ مراکش دے یہودیاں دے دفاع دے لئی واقعتا اس نے کوئی اقدام کيتا اے ، لیکن ایہ دلیل پیش کيتی گئی اے کہ اس نے انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں پردے دے پِچھے کم کيتا ہوئے گا۔ &lt;ref&gt;Stillman, 2003, pp. 128–129.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Xavier Cornut, ''Jerusalem Post'', 2009, [http://www.jpost.com/Features/The-Moroccan-connection The Moroccan connection: Exploring the decades of secret ties between Jerusalem and Rabat.], &quot;During World War II, King Muhammad V had refused to apply the anti-Semitic laws of the protectorate imposed by the Vichy regime in France, prompting fidelity from Moroccan Jewry. … In the late Fifties, before his coronation, he had shocked people during a visit in Lebanon by arguing that the only solution for the enduring conflict was to make peace and incorporate Israel in the Arab League. The king was fascinated by the idea of the &quot;reconciliation of the Semitic brotherhood,&quot; although he never expressed it in the early years of his reign, aligning his country with the anti-Israeli alliance.&quot;&lt;/ref&gt;

جون 1948 وچ ، [[اسرائیلی اعلان آزادی|اسرائیل دے قیام دے]] فورا. بعد تے [[عرب اسرائیل جنگ 1948|پہلی عرب اسرائیلی جنگ دے درمیان]] ، اوجدا تے [[جرادہ]] وچ یہودی مخالف پرتشدد فسادات [[جرادہ|شروع ہوگئے]] ، جس دے نتیجے وچ 44 یہودی ہلاک ہوئے۔ 1948–49 وچ ، قتل عام دے بعد ، 18،000 مراکشی یہودی اسرائیل دے لئی روانہ ہوگئے۔ اُتے ، بعد وچ ، مراکش تو‏ں یہودیاں دا اخراج اک سال وچ کچھ ہزار ہوئے گیا۔ 1950 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ [[صہیونیت|صہیونی]] تنظیماں نے مراکش دے یہودیاں نو‏‏ں یہودی ریاست دے لئی قیمتی مددگار دے طور اُتے دیکھدے ہوئے ، خاص طور اُتے ملک دے انتہائی غریب جنوب وچ ہجرت د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی۔

{{quote|ميں نے انہاں (بربر) دیہاتاں وچ جِنّا زیادہ دورہ کيتا تے انہاں دے یہودی باشندےآں تو‏ں واقف ہويا ، اِنّا ہی مینو‏ں ایہ وی یقین ہوگیا کہ یہودی اسرائیل دے جذب مرکزاں وچ آباد کاری دے لئی بہترین تے مناسب ترین انسانی عنصر ني‏‏‏‏ں۔ بہت سارے مثبت پہلو سن جو ميں نے انہاں وچ پایا: اول تے سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ کہ اوہ سب (اپنے زرعی) کماں نو‏‏ں جاندے نيں ، تے اسرائیل وچ زرعی کماں وچ انہاں د‏‏ی منتقلی وچ جسمانی تے ذہنی مشکلات نئيں آئیاں گی۔ اوہ کچھ (مادی ضروریات) تو‏ں مطمئن نيں ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ انہاں د‏‏ی ابتدائی معاشی پریشانیاں دا مقابلہ کرسکن گے۔ | یہودہ گرائنکر ، '' اٹلس دے یہودیاں د‏‏ی ہجرت اسرائیل ''۔&lt;ref&gt;یہودہ گرنکر (اٹلس تو‏ں یہودی ہجرت دے منتظم) ، 'اسرائیل وچ اٹلس دے یہودیاں د‏‏ی ہجرت' ، تل ابیب ، اسرائیل وچ مراکشی تارکین وطن د‏‏ی انجمن ، 1973۔[http://rickgold.home.mindspring.com/Emigration/emigration12.htm Rickgold.home.mindspring.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061112162552/http://rickgold.home.mindspring.com/Emigration/emigration12.htm |date=2006-11-12 }}&lt;/ref&gt;}}
[[فائل:Jews of Fez.jpg|thumb| [[فاس|فاس دے]] یہودی ، تقریبا. 1900 ]]
یہودیاں دے خلاف تشدد دے واقعات 1950 د‏‏ی دہائی تک جاری رہے ، اگرچہ فرانسیسی عہدے داراں نے بعد وچ دسیا کہ مراکشی یہودیاں نے آزادی د‏‏ی جدوجہد دے دوران &quot;وسیع تر یورپی آبادی دے مقابلے وچ نسبتا کم پریشانیاں دا سامنا کيتا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Mandel|2014}} اگست سن 1953 وچ اوجدا شہر وچ ہنگامے پھوٹ پئے تے اس دے نتیجے وچ اک 11 سالہ بچی سمیت 4 یہودی ہلاک ہوگئے۔ &lt;ref name=&quot;jta.org&quot;&gt;|[http://www.jta.org/1953/08/24/archive/jews-killed-in-morocco-riots-raid-on-jewish-quarter-repulsed Jews Killed in Morocco Riots; Raid on Jewish Quarter Repulsed], JTA, 24 August 1953.&lt;/ref&gt; ايس‏ے مہینے وچ فرانسیسی سیکیورٹی فورسز نے اک ہجوم نو‏‏ں یہودی میلہ [[رباط (شہر)|رباط]] وچ داخل ہونے تو‏ں روکیا۔ سن 1954 وچ ، پیٹیجین نامی قصبے (جو اج [[سیدی قاسم|سیڈی کیسیم دے]] ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ) وچ اک قوم پرست واقعہ یہودی مخالف فساد وچ بدل گیا تے اس دے نتیجے وچ [[مراکش (شہر)|مراکش]] دے 6 یہودی سوداگ‏‏ر ہلاک ہوگئے۔ &lt;ref&gt;[http://www.ajcarchives.org/main.php?GroupingId=10089 North Africa (1955)], American Jewish Committee Archives, p. 445.&lt;/ref&gt; اُتے ، مراکش وچ فرانسیسی رہائشی جنرل فرانسس لاکوسٹ دے مطابق ، &quot;پیٹجیجن متاثرین د‏‏ی نسل اتفاقی سی ، دہشت گردی نے یہودیاں نو‏‏ں کدی کدائيں ہی نشانہ بنایا ، تے انہاں دے مستقب‏‏ل دے بارے وچ اندیشے غیر یقینی سن ۔&quot; {{Sfn|Mandel|2014}} 1955 وچ ، اک ہجوم مزاگان وچ یہودی محلہ ([[الجدیدہ (مراکش)|الجدیدہ]]&lt;nowiki/&gt;کے طور اُتے اج جانیا جاندا اے وچ توڑ دتا ) تے شہر دے یورپی چوتھائی نو‏‏ں بھاگنے اُتے اس دے 1700 یہودی رہائشیاں د‏‏ی وجہ سے. فسادات دے دوران تقریبا 200 یہودیاں دے مکانات نو‏‏ں بری طرح نقصان پہنچیا سی جدو‏ں انہاں دے واپس نئيں آسک‏‏ے سن ۔ &lt;ref&gt;[http://www.jta.org/1955/08/26/archive/moroccan-jewish-leaders-leave-for-the-aix-les-bains-peace-talks#ixzz2hKqLoYcF Moroccan Jewish Leaders Leave for the Aix-les-bains Peace Talks], JTA, 26 August 1955.&lt;/ref&gt; 1954 وچ ، موساد نے مراکش وچ اک خفیہ اڈہ قائم کيتا سی ، جس نے اک سال دے اندر ایجنٹاں تے سفیراں نو‏‏ں بھیجیا تاکہ صورت حال دا اندازہ لگایا جا سک‏‏ے تے مسلسل ہجرت دا اہتمام کيتا جاسک‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Cornut1&quot;&gt;Xavier Cornut, Jerusalem Post, 2009, [http://www.jpost.com/Features/The-Moroccan-connection The Moroccan connection: Exploring the decades of secret ties between Jerusalem and Rabat.], &quot;In 1954, Mossad head Isser Harel decided to establish a clandestine base in Morocco. An undercover agent named Shlomo Havilio was sent to monitor the conditions of Jews in the country. His report was alarming: The Jews feared the departure of the French colonial forces and the growing hostility of pan-Arabism; Jewish communities could not be defended and their situation was likely to worsen once Morocco became independent. Havilio had only one solution: a massive emigration to Israel. Harel agreed. Less than a year after his report, the Mossad sent its first agents and emissaries to Morocco to appraise the situation and to organize a nonstop aliya. About 90,000 Jews had emigrated between 1948 and 1955, and 60,000 more would leave in the months preceding the country's independence. Then, on September 27, 1956, the Moroccan authorities stopped all emigration, declaring it illegal. From then until 1960 only a few thousand left clandestinely each year.&quot;&lt;/ref&gt; ایہ کاروائیاں پنج شاخاں اُتے مشتمل سن: خود دفاع ، معلومات تے ذہانت ، غیر قانونی امیگریشن ، رابطہ قائم کرنا ، تے تعلقات عامہ۔ {{Sfn|Szulc|1991}} موساد دے سربراہ اسیر ہریل نے 1959 تے 1960 وچ ملک دا دورہ کيتا ، آپریشناں نو‏‏ں از سر نو منظم کيتا ، تے &quot;مسجریٹ&quot; (&quot;فریم ورک&quot;) دے ناں تو‏ں اک خفیہ ملیشیا تشکیل دتا۔ &lt;ref&gt;Xavier Cornut, Jerusalem Post, 2009, [http://www.jpost.com/Features/The-Moroccan-connection The Moroccan connection: Exploring the decades of secret ties between Jerusalem and Rabat.], &quot;When Isser Harel visited Morocco in 1959 and 1960, he was convinced the Jews were ready to leave en masse to return to Zion. Soon after, Harel replaced Havilio with Alex Gatmon as Mossad head in Morocco. A clandestine militia was created, the &quot;Misgeret&quot; (&quot;framework&quot;), with central command in Casablanca and operatives recruited across the kingdom. Its goal was to defend the Jewish communities and organize departures clandestinely.&quot;&lt;/ref&gt;

اسرائیل نو‏‏ں ہجرت 1954 وچ 8،171 افراد تو‏ں ودھ کر 1955 وچ 24،994 ہوگئی ، 1956 وچ اس وچ ہور اضافہ ہويا۔ 1955 تو‏ں 1956 وچ آزادی دے وچکار 60،000 یہودی ہجرت کر گئے۔ &lt;ref name=&quot;Cornut1&quot;/&gt; 7 اپریل 1956 نو‏‏ں مراکش نے آزادی حاصل کيتی ۔ یہودیاں نے متعدد سیاسی عہدےآں اُتے قبضہ کيتا ، جنہاں وچ تن پارلیمانی نشستاں تے وزیر برائے ڈاک تے ٹیلی گراف د‏‏ی کابینہ دا عہدہ شامل ا‏‏ے۔ اُتے ، اوہ وزیر ، لیون بینزاقین ، پہلی کابینہ وچ ردوبدل تو‏ں زندہ نئيں بچا سی ، تے کسی وی یہودی نو‏‏ں دوبارہ کابینہ دے عہدے اُتے مقرر نئيں کيتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;Stillman, 2003, pp. 172–173.&lt;/ref&gt; اگرچہ حکومت کیت‏‏ی اعلیٰ سطح اُتے یہودی برادری دے نال تعلقات خوشگوار سن ، لیکن انہاں رویاں نو‏‏ں سرکاری سطح دے نچلے درجے دے لوکاں نے نئيں سمجھیا ، جو روايتی حقارت تو‏ں لے ک‏ے سراسر دشمنی تک دے رویاں دا مظاہرہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;Stillman173&quot;&gt;Stillman, 2003, p. 173.&lt;/ref&gt; مراکش د‏‏ی [[عرب ملکاں|عرب دنیا دے]] نال ودھدی ہوئی پہچان ، تے یہودی تعلیمی ادارےآں اُتے تہذیبی طور اُتے عربی بنانے تے اس دے مطابق رہنے دے لئی دباؤ نے مراکش دے یہودیاں دے خوف وچ ہور اضافہ کيتا۔ 1956 تے 1961 دے درمیان ، قانون دے ذریعہ اسرائیل ہجرت اُتے پابندی عائد سی۔ خفیہ ہجرت دا سلسلہ جاری رہیا ، تے ہور 18،000 یہودی مراکش تو‏ں چلے گئے۔ {{حوالہ درکار|date=January 2016}}
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (January 2016)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
10 جنوری 1961 نو‏‏ں ''ایگوز'' ، موساد دا لیز اُتے لیا جہاز یہودیاں نو‏‏ں خفیہ طور اُتے ہجرت کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر ک‏ے لے جانے والا ، مراکش دے شمالی ساحل تو‏ں ڈُب گیا۔ ٹیڈ سلک دے مطابق ، مراکش وچ مسجریٹ کمانڈر ، الیکس گیٹمون نے ، سانحہ د‏‏ی پشت اُتے اک بحران نو‏‏ں ختم کرنے دا فیصلہ کيتا ، {{Sfn|Szulc|1991}} موساد دے ڈائریکٹر ایسسر ہیرل دے اس منظرنامے دے مطابق کہ &quot;شاہی حکومت دے وچکار اک پچر نو‏‏ں مجبور ہونا پيا۔ تے مراکش د‏‏ی یہودی برادری تے حسن مخالف قوم پرستاں نو‏‏ں وی ايس‏ے طرح فائدہ اٹھانا پيا جے ہجرت دے معاملے اُتے کوئی سمجھوتہ ہُندا تاں &quot;۔ {{Sfn|Szulc|1991}} غیرقانونی طور اُتے ہجرت دا مطالبہ کرنے والے اک پرچے نو‏‏ں ، سمجھیا جاندا اے کہ اک زیرزمین صہیونی تنظیم نے موساد دے ذریعہ پرنٹ کيتا سی تے پورے مراکش وچ تقسیم کيتا سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں حکومت &quot;چھت تو‏ں ٹکرا گئی تھی&quot;۔ {{Sfn|Szulc|1991}} انہاں واقعات نے شاہ محمد پنجم نو‏‏ں یہودی ہجرت د‏‏ی اجازت دتی تے اگلے تِناں سالاں وچ ، 70،000 تو‏ں زیادہ مراکشی یہودی اس ملک تو‏ں چلے گئے ، &lt;ref&gt;Stillman, 2003, p. 174.&lt;/ref&gt; بنیادی طور اُتے آپریشن یاچین دے نتیجے وچ ۔

آپریشن یاچین نو‏‏ں نیویارک وچ مقیم عبرانی امیگرنٹ ایڈ سوسائٹی (HIAS) نے محاذ آرائی د‏‏ی ، {{Sfn|Szulc|1991}} جنہاں نے تقریبا 50 ملین$ لاگت د‏‏ی مالی امداد کيتی۔ {{Sfn|Szulc|1991}} HIAS نے مراکش وچ زیر زمین اسرائیلی ایجنٹاں دے لئی اک امریکی کور فراہ‏م کیہ ، جس دے فرائض وچ ہجرت دا اہتمام کرنا ، یہودی مراکشی برادریاں نو‏‏ں اپنے دفاع دے لئی مسلح کرنا تے مراکش د‏‏ی حکومت دے نال مذاکرات شامل سن ۔ {{Sfn|Szulc|1991}} 6 مراکشی وزیر داخلہ کرنل اوفکیر تے موساد دے سربراہ میر امت نے مراکشی سیکیورٹی خدمات د‏‏ی اسرائیلی تربیت تے عرب امور تو‏ں متعلق خفیہ معلومات دے لئی کچھ خفیہ فوجی امداد تے یہودی ہجرت نو‏‏ں جاری رکھنے اُتے اتفاق کيتا۔ {{Sfn|Szulc|1991}}

1967 تک ، صرف 50،000 یہودی باقی رہ‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Stillman175&quot;&gt;Stillman, 2003, p. 175.&lt;/ref&gt;

1967 د‏‏ی [[6 روزہ جنگ|چھ روزہ جنگ دے]] نتیجے وچ مراکش سمیت دنیا بھر وچ یہودی تناؤ وچ اضافہ ہويا ، تے یہودیاں د‏‏ی ملک تو‏ں ہجرت دا سلسلہ بدستور جاری رہیا۔ 1970 د‏‏ی دہائی دے اوائل تک ، مراکش د‏‏ی یہودی آبادی 25،000 ہوگئی۔ اُتے ، زیادہ تر تارکین وطن اسرائیل دے بجائے فرانس ، بیلجیم ، اسپین تے کینیڈا گئے سن ۔ &lt;ref name=&quot;Stillman175&quot;&gt;Stillman, 2003, p. 175.&lt;/ref&gt;

ایسٹر بینباسا دے مطابق ، شمالی افریقی ملکاں تو‏ں یہودیاں د‏‏ی نقل مکانی دے بارے وچ مستقب‏‏ل دے بارے وچ غیر یقینی صورتحال دا اظہار کيتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=UaiipUj3SJ8C&amp;pg=PA186&amp;dq=Tunisia+Jews+france+emigrate|title=The Jews of France: A History from Antiquity to the Present|last=Esther Benbassa|publisher=Princeton University Press|year=2001|isbn=978-0-691-09014-6}}&lt;/ref&gt; 1948 وچ ، مراکش وچ 250،000 تو‏ں زیادہ &lt;ref name=&quot;Stearns&quot;&gt;Stearns, 2001, p. 966.&lt;/ref&gt; 265،000 &lt;ref name=&quot;Avneri&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=8Teb4dKHQcoC&amp;lpg=PA1&amp;pg=PA276#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=The claim of dispossession: Jewish land-settlement and the Arabs, 1878–1948|last=Avneri|first=Aryeh L.|publisher=Yad Tabenkin Institute|year=1984|isbn=0-87855-964-7|page=276}}&lt;/ref&gt; یہودی آباد سن ۔ 2001 تک اک اندازے دے مطابق 5،230 باقی رہ‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Shields2&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/jewref.html|title=Jewish Refugees from Arab Countries|first=Jacqueline|last=Shields|accessdate=22 May 2006|encyclopedia=Jewish Virtual Library}}&lt;/ref&gt;

ان د‏‏ی تعداد کم ہونے دے باوجود ، یہودی مراکش وچ قابل ذکر کردار ادا کررہے ني‏‏‏‏ں۔ کنگ یہودی دے اک سینئر مشیر ، آندرے ایزولے نو‏‏ں برقرار رکھدا اے ، تے یہودی اسکولاں تے عبادت خاناں نو‏‏ں سرکاری سبسڈی ملدی ا‏‏ے۔ اس دے باوجود ، کدی کدی یہودی اہداف اُتے حملہ کيتا جاندا رہیا (خاص طور اُتے 2003 وچ کاسا بلاندا ميں یہودی برادری دے مرکز اُتے بم دھماکے ) ، تے بنیاد پرست اسلام پسند گروہاں د‏‏ی طرف تو‏ں بغض و بغض سامی مخالف بیانات ني‏‏‏‏ں۔ مراکشی ورثہ دے حامل ہزاراں اسرائیلی یہودی ہر سال مراکش دا دورہ کردے نيں ، خاص طور اُتے روش ہشانہ یا فسح دے آس پاس &lt;ref name=&quot;j2020&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=After mass exodus, Morocco celebrates its Jewish heritage – J.|website=J.|date=Mar 6, 2020|url=https://www.jweekly.com/2020/03/06/shifting-sands-after-mass-exodus-jewish-morocco-blooms-again/|accessdate=Aug 19, 2020}}&lt;/ref&gt; حالانکہ کچھ نے مرحوم شاہ [[حسن ثانی مراکشی|حسن دوم]] د‏‏ی مراکش وچ واپسی تے آبادکاری د‏‏ی پیش کش نو‏‏ں قبول کيتا ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=August 2020}}
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (August 2020)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

=== الجیریا ===
[[فائل:Oran synagogue.jpg|سجے|thumb| اورن ، الجیریا د‏‏ی عظیم عبادت گاہ ، یہودیاں دے جانے دے بعد ضبط ہوگئی تے اک مسجد وچ تبدیل ہوگئی]]
تیونس تے مراکش د‏‏ی طرح ، الجزائر دے یہودیاں نو‏‏ں جلاوطنی دے عرصے وچ وڈے پیمانے اُتے ملک بدر کرنے یا براہ راست اثاثےآں د‏‏ی ضبطی یا اس طرح دے کسی وی حکومت‏ی ظلم و ستم دا سامنا نئيں کرنا پيا سی ، تے صیہونی ایجنٹاں نو‏‏ں نسلی طور اُتے نقل مکانی د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی آزادی د‏‏ی اجازت دتی گئی سی۔ &lt;ref name=&quot;Lask349&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Laskier|1994}}: &quot;... the policies adopted by Nasser's Egypt or Syria such as internment in prison camps, sequestration, or even outright confiscation of assets, and large-scale expulsions (as was the case with Egyptian Jews in 1956–57), were never implemented by Muhammad V, Hasan II, Bourguiba, or the FLN. The freedom of action granted in Algeria, Morocco (since 1961), and Tunisia to Jewish emigration societies... was unparalleled elsewhere in the Arab world. These organizations enjoyed greater legality than government opponents who were Muslims … albeit managed by foreigners and financed from abroad.&quot;&lt;/ref&gt;

الجیریا تو‏ں یہودی ہجرت فرانس دے نوآبادیات‏ی کنٹرول دے وسیع پیمانے اُتے خاتمے تے اس تو‏ں متعلق معاشرتی ، معاشی تے ثقافتی تبدیلیاں دا اک حصہ سی۔ {{Sfn|Mandel|2014}}

اسرائیلی حکومت مراکش تے تیونس دے یہودیاں نو‏‏ں اسرائیل ہجرت کرنے د‏‏ی ترغیب دینے وچ کامیاب رہی سی ، لیکن الجیریا وچ اس د‏ی کم تعداد سی۔ ویزا تے معاشی سبسڈی د‏‏ی پیش کش دے باوجود ، 1954-55ء وچ صرف 580 یہودی الجیریا تو‏ں اسرائیل منتقل ہوئے۔ {{Sfn|Choi|2015}}

[[جنگ الجزائر|الجزائر د‏‏ی جنگ]] 1954–1962 دے دوران ہجرت د‏‏ی انتہا ہوگئی ، اس دوران ہزاراں مسلما‏ن ، عیسائی تے یہودی ملک چھڈ گئے ، {{Sfn|Mandel|2014}} خاص طور اُتے پیڈ-نائر برادری۔ 1956 وچ ، موساد دے ایجنٹاں نے قسطنطنیہ دے یہودیاں نو‏‏ں منظم کرنے تے انھاں اسلحہ دینے دے لئی زیر زمین کم کيتا ، جو اس ملک د‏‏ی تقریبا نصف یہودی آبادی اُتے مشتمل سی۔ {{Sfn|Choi|2015}} اوران وچ ، یہودی انسداد شورش تحریک نو‏‏ں [[ارگن (جنگجو گروپ)|ارگن دے]] سابق ممبراں نے تربیت یافتہ سمجھیا سی۔ {{Sfn|Choi|2015}}

یکم جون 1960 نو‏‏ں ہونے والی الجیریا د‏‏ی آخری مردم شماری دے مطابق ، الجیریا وچ 1،050،000 غیر مسلم شہری آباد سن (مجموعی آبادی دا 10 فیصد جس وچ 130،000 شامل نيں)۔ الجزائر دے یہودی ) &lt;ref name=&quot;Cook&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Europe Since 1945: An Encyclopedia|last=Cook, Bernard A.|publisher=Garland|year=2001|isbn=0-8153-4057-5|location=New York|page=398}}&lt;/ref&gt; سن 1962 وچ الجیریا دے آزاد ہونے دے بعد ، تقریبا 800،000 ''پیڈس نائرس'' (یہودیاں سمیت) نو‏‏ں سرزمین فرانس منتقل کردتا گیا جدو‏ں کہ نیڑے 200،000 افراد نے الجیریا وچ ہی رہنے دا انتخاب کيتا۔ مؤخر الذکر وچو‏ں ، 1965 وچ ہن وی نیڑے 100،000 تے 1960 دے آخر تک 50،000 دے نیڑے سن ۔

چونکہ 1950 د‏‏ی دہائی دے آخر تے 1960 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ الجزائر دے انقلاب وچ شدت آنا شروع ہوگئی ، الجزائر دے زیادہ تر 140،000 یہودی چھڈنے لگے۔ {{Sfn|Fischbach|2008}} ایہ برادری بنیادی طور اُتے [[الجزائر شہر|الجیئرز]] تے [[بلیدہ|بلیڈا]] ، [[بلیدہ|کانسٹیٹائن]] تے اوران وچ رہندی سی۔

الجیریا دے تقریبا تمام یہودیاں نے 1962 وچ آزادی اُتے دستبرداری اختیار کرلئی ، خاص طور اُتے جدو‏ں &quot;الجزائر د‏‏ی قومیت دے ضابطہ 1963 وچ غیر مسلماں نو‏‏ں شہریت حاصل کرنے تو‏ں خارج کردتا گیا سی&quot; ، &lt;ref&gt;[[طارق فتح]] (2010). ''The Jew Is Not My Enemy: Unveiling the Myths That Fuel Muslim Anti-Semitism''. Random House. p. 102.&lt;/ref&gt; صرف انہاں الجزائریاں نو‏‏ں ہی شہریت دینے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی جنہاں دے مسلما‏ن باپ تے دادا سن ۔ &lt;ref&gt;Malka Hillel Shulewitz (2001). ''The Forgotten Millions: The Modern Jewish Exodus from Arab Lands''. Continuum International Publishing Group. p. 93.&lt;/ref&gt; الجیریا دے 140،000 یہودی ، جنہاں د‏‏ی 1870 تو‏ں فرانسیسی شہریت سی (مختصر طور اُتے وِچی فرانس نے 1940 وچ منسوخ کيتا سی) زیادہ تر فرانس دے لئی روانہ ہوئے ، حالانکہ کچھ اسرائیل گئے سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.theforgottenrefugees.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=63&amp;Itemid=33|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070430010359/http://www.theforgottenrefugees.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=63&amp;Itemid=33|archivedate=30 April 2007|title=The Forgotten Refugees – Historical Timeline}}&lt;/ref&gt;

1994 دے بعد الجزائر دا عبادت گاہ چھڈ دتا گیا۔

شمالی افریقہ تو‏ں فرانس وچ یہودیاں د‏‏ی نقل مکانی دے نتیجے وچ فرانسیسی یہودی برادری د‏‏ی بحالی ہوئی جو ہن دنیا وچ تیسرا وڈا ملک ا‏‏ے۔

=== تیونس ===
[[فائل:Juifs tunisiens.jpg|کھبے|thumb| تیونس دے یہودی ، سی. 1900۔ [[یہودی انسائیکلوپیڈیا|یہودی انسائیکلوپیڈیا سے]] ]]
جداں کہ مراکش تے الجیریا وچ ، تیونس دے یہودیاں نو‏‏ں جلاوطنی دے عرصے وچ وڈے پیمانے اُتے ملک بدر کرنے یا غیر منقولہ اثاثہ ضبطی یا ايس‏ے طرح دے کسی سرکاری ظلم و ستم دا سامنا نئيں کرنا پيا سی ، تے صہیونی ایجنٹاں نو‏‏ں نقل مکانی د‏‏ی حوصلہ افزائی دے لئی نسبتا کارروائی کيت‏‏ی آزادی د‏‏ی اجازت دتی گئی سی۔ &lt;ref name=&quot;Lask349&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Laskier|1994}}: &quot;... the policies adopted by Nasser's Egypt or Syria such as internment in prison camps, sequestration, or even outright confiscation of assets, and large-scale expulsions (as was the case with Egyptian Jews in 1956–57), were never implemented by Muhammad V, Hasan II, Bourguiba, or the FLN. The freedom of action granted in Algeria, Morocco (since 1961), and Tunisia to Jewish emigration societies... was unparalleled elsewhere in the Arab world. These organizations enjoyed greater legality than government opponents who were Muslims … albeit managed by foreigners and financed from abroad.&quot;&lt;/ref&gt;

1948 وچ ، تقریبا 105،000 یہودی تیونس وچ مقیم سن ۔ اج تقریبا 1500 باقی نيں ، زیادہ تر [[جربہ|جیجر]] ، [[تونس شہر|تیونس]] تے [[جرجیس|زرزیز وچ ]] ۔ 1956 وچ تیونس د‏‏ی فرانس تو‏ں آزادی دے بعد یہودی آبادی نو‏‏ں اسرائیل تے فرانس وچ ہجرت وچ تیزی آئی۔ 1967 وچ حملےآں دے بعد ، اسرائیل تے فرانس دونے وچ یہودی ہجرت وچ تیزی آئی۔ 1982 ، 1985 ، وچ وی حملے ہوئے تے حال ہی وچ 2002 وچ جدو‏ں ججرے وچ ہونے والے اک بم دھمادے ميں 21 افراد ہلاک ہوگئے (جنہاں وچ زیادہ تر جرمن سیاح سن ) مقامی عبادت خانے دے نیڑے ، اک دہشت گرد حملہ جس دا دعوی [[القاعدہ]] نے کيتا [[القاعدہ|سی]] ۔

=== لیبیا ===
موریس رومانی دے مطابق ، لیبیا دے اک تارکین وطن جو پہلے ڈبلیو او جے اے سی دے ایگزیکٹو ڈائریکٹر سن ، &lt;ref&gt;Yehouda Shenhav. [http://people.socsci.tau.ac.il/mu/yshenhav/files/2013/07/Ethnicity-and-National-Memory.pdf Ethnicity and National Memory: The World Organization of Jews from Arab Countries (WOJAC) in the Context of the Palestinian National Struggle]. British Journal of Middle Eastern Studies. Volume 29, Issue 1, 2002, Pages 27 – 56.&lt;/ref&gt; لیبیا د‏‏ی یہودی برادری نو‏‏ں ہجرت کرنے اُتے متاثر کرنے والے سب تو‏ں اہ‏م عوامل &quot;اٹلی دے قبضے دے آخری سالاں تو‏ں بچنے والے داغ تے اس دے داخلے وچ شامل سن &quot; 1943 وچ برطانوی فوج دے نال یہودی فلسطینی فوجی وی سن ۔ {{Sfn|Roumani|2009}}

صیہونی سفیران ، ناں نہاد &quot;شلیچیم&quot; ، نے 1940 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ہی &quot;برادری نو‏‏ں تبدیل کرنے تے اسنو‏ں فلسطین منتقل کرنے&quot; دے ارادے تو‏ں لیبیا پہنچنا شروع کيتا سی۔ &lt;ref&gt;Rachel Simon, [http://jcpa.org/wp-content/uploads/2012/11/schlichim-in-palestine.pdf Shlichim from Palestine in Libya], page 50&lt;/ref&gt; 1943 وچ ، موساد لیلیہ بیٹ نے لیبیا د‏‏ی یہودی برادری د‏‏ی ہجرت دے لئی انفراسٹرکچر تیار کرنے دے لئی مسیحیاں نو‏‏ں بھیجنا شروع کيتا۔ {{Sfn|Roumani|2009}}

سن 1942 وچ ، شمالی افریقہ وچ اتحادیاں تو‏ں لڑنے والے جرمن فوجیاں نے یہودی کوار بن [[بنغازی|غازی]] اُتے قبضہ کيتا ، دکاناں پرت لاں تے صحرا وچ دو ہزار تو‏ں زیادہ یہودیاں نو‏‏ں جلاوطن کيتا۔ مزدور کیمپاں وچ کم کرنے دے لئی بھیجیا گیا ، یہودیاں دے اس گروہ دا پنجواں حصہ ہلاک ہوگیا۔ اس وقت ، زیادہ تر یہودی [[طرابلس، لیبیا|طرابلس]] تے بن غازی دے شہراں وچ رہ رہے سن تے [[البیضاء، لیبیا|بائڈا]] تے [[مصراتہ|مسرت]] وچ کم تعداد وچ سن ۔ دسمبر 1942 وچ ال اغیلا د‏‏ی لڑائی وچ اتحادیاں د‏‏ی فتح دے بعد ، جرمن تے اطالوی فوجیاں نو‏‏ں لیبیا تو‏ں کڈ دتا گیا۔ برطانوی نصب فلسطین رجمنٹ وچ [[برقہ|سائرینیکا]] ، بعد وچ د‏‏ی بنیاد بن گیا اے جس وچ یہودی بریگیڈ ، بعد وی وچ تعینات کيتا گیا سی جس وچ [[طرابلس، علاقہ|طرابلس]] . صیہونی حامی فوجیاں نے مقامی یہودی آبادی وچ صہیونیت دے پھیلاؤ د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی {{Sfn|Ariel|2013}} &lt;ref&gt;''[https://books.google.com/books?id=0RY7AwAAQBAJ&amp;pg=PT42 Jewish Brigade: An Army with Two Masters 1944–45]'', Morris Beckman, The History Press, 2010, pp. 42–52&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Yoav Gelber]], ''Jewish Palestinian Volunteering in the British Army during the Second World War'', Vol. III. ''The Standard Bearers – The Mission of the Volunteers to the Jewish People'', (Hebrew, Yad Izhak Ben-Zvi, Jerusalem 1983).&lt;/ref&gt;

اتحادی افواج دے ذریعہ شمالی افریقہ د‏‏ی آزادی دے بعد ، بدعنوانی دے واقعات ہن وی وڈے پیمانے اُتے موجود سن ۔ دوسری جنگ عظیم دوئم دے آغاز تے اسرائیل دے قیام دے وچکار سب تو‏ں شدید نسلی تشدد نومبر 1945 وچ طرابلس وچ شروع ہويا۔ کئی دناں دے عرصے وچ 130 تو‏ں زیادہ یہودی (جنہاں وچ 36 بچے وی شامل سن ) ہلاک ، سیکڑاں زخمی ، 4000 بے گھر تے 2،400 غربت د‏‏ی وجہ تو‏ں کم ہوگئے۔ طرابلس وچ پنج عبادت خانہ تے چار صوبائی شہراں نو‏‏ں تباہ کردتا گیا ، تے صرف طرابلس وچ ہی اک ہزار تو‏ں زیادہ یہودی رہائش گاہاں تے تجارتی عمارتاں پرت گئياں۔ &lt;ref name=&quot;Stillman, 2003, p. 145&quot;&gt;Stillman, 2003, p. 145.&lt;/ref&gt; گل شیفلر لکھدے نيں کہ &quot;لیبیا وچ پوگرم جِنّا خوفناک سی ، مشرقی یورپ وچ مقامی لوکاں دے ذریعہ یہودیاں دے وڈے پیمانے اُتے قتل دے مقابلے وچ ایہ ہن وی نسبتا وکھ تھلگ واقعہ سی۔&quot; &lt;ref name=&quot;SaadonandShefler&quot;/&gt; ايس‏ے سال قاہرہ وچ یہودی مخالف پرتشدد تشدد وی ہويا ، جس دے نتیجے وچ 10 یہودی ہلاک ہوئے۔

1948 وچ ، تقریبا 38،000 یہودی لیبیا وچ مقیم سن ۔ &lt;ref name=&quot;Avneri&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Stillman, 2003, pp. 155–156.&lt;/ref&gt; جون 1948 وچ جدو‏ں یہودی ہلاک ہوئے تے 280 یہودی گھر تباہ ہوگئے تاں ایہ پوگروم جاری رہیا۔ &lt;ref&gt;Harris, 2001, pp. 149–150.&lt;/ref&gt; نومبر 1948 وچ ، طرابلس وچ ہونے والے واقعات دے چند ماہ بعد ، طرابلس وچ امریکی قونصل ، اورے ٹافٹ جونیئر نے اطلاع دتی کہ: &quot;یہ یقین کرنے د‏‏ی وجہ اے کہ یہودی برادری یہودی دے نتیجے وچ ہور جارحانہ ہوگئی اے فلسطین وچ فتوحات ۔ایہ یقین کرنے د‏‏ی وی اک وجہ اے کہ ایتھ‏ے د‏‏ی برادری نو‏‏ں ریاست اسرائیل د‏‏ی طرف تو‏ں ہدایات تے رہنمائی مل رہی ا‏‏ے۔ رویہ وچ تبدیلی ہدایات دا نتیجہ اے یا ترقی پسند جارحیت دا تعین کرنا مشکل اے ایتھ‏ے تک کہ جارحیت دے باوجود یا شاید اس د‏ی وجہ تو‏ں ، یہودی تے عرب دونے رہنماواں نے مینو‏ں مطلع کيتا کہ کئی سالاں تو‏ں نسلی تعلقات ہن بہتر نيں تے دونے جماعتاں دے قائدین دے وچکار کسی وی اعلیٰ سطحی اجلاس وچ افہام و تفہیم ، رواداری تے تعاون موجود ا‏‏ے۔ &quot; {{Sfn|Fischbach|2008}} &lt;ref&gt;NARA RG 84, Libya— Tripoli, General Records 1948–49; file 800–833, Taft to Secretary of State (23 November 1948)&lt;/ref&gt;

اسرائیلی ہجرت 1949 وچ طرابلس وچ اسرائیل دے دفتر دے لئی یہودی ایجنسی دے قیام دے بعد شروع ہوئی۔ ہاروی ای گولڈ برگ دے مطابق ، &quot;لیبیا دے متعدد یہودی&quot; دا خیال اے کہ فسادات دے پِچھے یہودی ایجنسی دا ہتھ سی ، اس وجہ تو‏ں کہ فسادات نے انھاں اپنا مقصد حاصل کرنے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ {{Sfn|Goldberg}} 1948 وچ ریاست اسرائیل دے قیام تے دسمبر 1951 وچ لیبیا د‏‏ی آزادی دے درمیان 30،000 تو‏ں زیادہ لیبیا یہودی اسرائیل ہجرت کرگئے۔

31 دسمبر 1958 نو‏‏ں اک فرمان ایگزیکٹو کونسل آف ٹرپولیٹنیا دے صدر دے ذریعہ جاری کيتا گیا ، جس وچ یہودی کمیونٹی کونسل نو‏‏ں تحلیل کرنے تے حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں نامزد کردہ اک مسلم کمشنر د‏‏ی تقرری دا حکم دتا گیا سی۔ 1961 وچ جاری کردہ اک قانون دے تحت لیبیا وچ جائیداد دے قبضے تے منتقلی دے لئی لیبیا د‏‏ی شہریت د‏‏ی ضرورت سی ، اس شرط نو‏‏ں 6 لیبیائی یہودی افراد دے علاوہ سب دے لئی مسترد کردتا گیا سی۔ یہودیاں اُتے ووٹ ڈالنے ، سرکاری دفاتر تک پہنچنے تے فوج یا پولیس وچ خدمات انجام دینے اُتے پابندی عائد سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://jcpa.org/article/the-final-exodus-of-the-libyan-jews-in-1967/|title=The Final Exodus of the Libyan Jews in 1967 – Jerusalem Center For Public Affairs|publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://jimenaexperience.org/libya/about-jimena/past-and-present/|title=Jewish History|website=jimenaexperience.org}}&lt;/ref&gt;

1967 وچ ، [[6 روزہ جنگ|چھ روزہ جنگ دے دوران]] ، 7000 د‏‏ی یہودی آبادی نو‏‏ں فیر فسادات دا نشانہ بنایا گیا ، جس وچ 18 افراد مارے گئے سن ، {{حوالہ درکار|date=May 2014}} تے بوہت سارے زخمی۔ یہودی وکالت تنظیم AJC دے ایگزیکٹو ڈائریکٹر ڈیوڈ ہیرس دے مطابق ، مغربی حامی لیبیا د‏‏ی [[محمد ادریس سنوسی|بادشاہ شاہ ادریس اول دی]] حکومت نو‏‏ں &quot;امن وامان د‏‏ی مکمل خرابی دا سامنا کرنا پيا … یہودیاں تو‏ں عارضی طور اُتے ملک چھڈنے کی&quot; درخواست کيتی ، ہر اک اک سوٹ کیس تے $ 50 دے برابر لے گا۔ ہوائی جہاز دے ذریعے تے کئی جہازاں د‏‏ی امداد دے ذریعے ، اٹلی د‏‏ی بحریہ دے ذریعہ 6،000 تو‏ں زیادہ لیبیائی یہودیاں نو‏‏ں اٹلی منتقل کيتا گیا ، جتھ‏ے اسرائیل دے لئی یہودی ایجنسی نے انہاں د‏‏ی مدد کيتی۔ یہودیاں نو‏‏ں انخلا کيتا گیا ، اس دے بعد 1،300 اسرائیل ہجرت کرگئے ، 2،200 اٹلی وچ رہے ، تے باقی بوہت سارے لوک امریکا چلے گئے۔ لیبیا وچ کچھ اسکور باقی رہ‏‏ے۔ لیبیا دے کچھ یہودی جنھاں عارضی طور اُتے انخلیا ک‏ے دتا گیا سی ، کھوئی ہوئی املاک د‏‏ی بازیابی د‏‏ی کوشش وچ 1967 ء تے 1969 ء دے درمیان لیبیا واپس آئے۔ &lt;ref&gt;Harris, 2001, pp. 155–156, &quot;Finally, faced with a complete breakdown of law and order, the Libyan government urged the Jews to leave the country temporarily. Whereas, in the past, Jews had had considerable difficulty obtaining travel documents, Libyan officials were now visiting Jewish homes and issuing such documents on the spot. Escorts were provided to the airports. But departing Jews were permitted only one suitcase and the equivalent of $50. … Predictably, the so-called temporary exodus in 1967 became permanent. A few score of Jews remained in Libya, while others managed, in the two years prior to Qaddhafi's coup d'état in September 1969, to return briefly in an attempt to regain their possessions.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Simon, 1999, pp. 3–4.&lt;/ref&gt;

1970 وچ لیبیا د‏‏ی حکومت نے نويں قوانین جاری کیتے جس وچ لیبیا دے یہودیاں دے تمام اثاثے ضبط کرلئے گئے ، انہاں دے مستقل 15 سالہ مراعات جاری کيتیاں گئیاں۔ اُتے ، جدو‏ں بانڈ پختہ ہوئے تاں کوئی معاوضہ نئيں دتا گیا۔ لیبیا دے رہنما [[معمر قذافی]] نے اس بنیاد اُتے ایہ جواز پیش کيتا کہ &quot;اسرائیل دے نال یہودیاں د‏‏ی صف بندی ، عرب ملکاں دے دشمن ، نے انہاں دے معاوضے دے حق نو‏‏ں ضائع کردتا ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref&gt;Harris, 2001, p. 157.&lt;/ref&gt;

اگرچہ 1999 وچ طرابلس وچ مرکزی عبادت خانہ د‏‏ی تزئین و آرائش کيتی گئی سی ، لیکن ایہ خدمات دے لئی دوبارہ نئيں کھولی ا‏‏ے۔ لیبیا وچ آخری یہودی ، اسماریلڈا میگناگی ، فروری 2002 وچ فوت ہويا۔ اسرائیل وچ لیبیا دے تقریبا 40،000 یہودی آباد نيں ، جو منفرد روایات نو‏‏ں برقرار رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Jews in Islamic Countries: Libya|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/libyajews.html|website=JVL|accessdate=30 November 2013}}&lt;/ref&gt;

== مشرق وسطی ==

=== عراق ===

==== 1930 د‏‏ی دہائی تے 1940 د‏‏ی دہائی دا آغاز ====
جون 1930 وچ [[مملکت عراق (تعہدی انتظامیہ)|عراق اُتے برطانوی مینڈیٹ]] دا خاتمہ ہويا ، تے اکتوبر 1932 وچ ایہ ملک آزاد ہويا۔ [[آشوری قوم|عشقیہ]] خودمختاری دے مطالبے اُتے عراقی حکومت دا ردعمل (اسورین قدیم اسوریاں تے [[بین النہرین|میسوپوٹیمیاں دی]] دیسی مشرقی ارمی بولنے والے سامی نسل دے باشندے سن ، تے [[مشرقی آشوری کلیسیا|مشرق]] دے اسوریئن چرچ ، کلیڈین کیتھولک چرچ تے [[سریانی راسخ الاعتقاد کلیسیا|سیریاک آرتھوڈوکس چرچ]] تو‏ں وابستہ سن ) عراقی فوج دے ذریعہ اگست 1933 وچ ایشور دے دیہاتیاں دے اک خونی قتل عام وچ ۔ ایہ واقعہ یہودی برادری دے لئی پہلی علامت سی کہ عراقی بادشاہت دے تحت اقلیتاں دے حقوق بے معنی سن ۔ [[فیصل بن حسین|شاہ فیصل]] ، جو اپنی لبرل پالیسیاں دے لئی جانیا جاندا اے ، ستمبر 1933 وچ انتقال کرگئے ، تے انہاں دے بعد انہاں دا قومپرست برطانوی مخالف بیٹا [[غازی بن فیصل|غازی]] کامیاب ہويا۔ غازی نے شام تے فلسطینی جلاوطنی د‏‏ی سربراہی وچ عرب قوم پرست تنظیماں نو‏‏ں فروغ دینا شروع کيتا۔ فلسطین وچ 1936–39 عرب بغاوت دے نال ، اوہ [[امین الحسینی مفتی اعظم|یروشلم دے مفتی اعظم]] جداں باغیاں دے نال شامل ہوگئے۔ جلاوطنیاں نے پان عرب نظریے د‏‏ی تبلیغ د‏‏ی تے صیہونی مخالف پروپیگنڈے نو‏‏ں فروغ دتا۔ &lt;ref&gt;Gat, M. ''The Jewish Exodus from Iraq, 1948–1951''. p. 17.&lt;/ref&gt;

عراقی قوم پرستاں دے تحت ، نازی پروپیگنڈے نے ملک وچ دراندازی شروع کردتی ، کیونجے نازی جرمنی عرب دنیا وچ اپنا اثر و رسوخ ودھانے دے لئی بے چین سی۔ ڈاکٹر فرٹز گروببہ ، جو 1932 ء تو‏ں عراق وچ مقیم سن ، نے یہودیاں دے خلاف نفرت انگیز پروپیگنڈے د‏‏ی بھر پور تے منظم طریقے تو‏ں نشاندہی کرنا شروع کردتی۔ دوسری چیزاں دے علاوہ ، ''[[مائن کیمف|مین کمپف]]'' دا عربی ترجمہ شائع ہويا تے ریڈیو برلن نے عربی بولی وچ نشریات دا آغاز کردتا۔ 1934 تو‏ں یہودی مخالف پالیسیاں نافذ کيتیاں گئیاں ، تے 1936 وچ فلسطین وچ بڑھدے ہوئے بحران تو‏ں یہودیاں دا اعتماد ہور ہل گیا۔ سن 1936 تو‏ں 1939 دے درمیان دس یہودیاں نو‏‏ں قتل کيتا گیا تے اٹھ موقعاں اُتے یہودی تھ‏‏اںو‏اں اُتے بم پھینکے گئے۔ &lt;ref&gt;Gat, M. ''The Jewish Exodus from Iraq, 1948–1951''. p. 18.&lt;/ref&gt;
[[فائل:Farhud mass grave.jpg|thumb| فرہود ، 1941 دے متاثرین د‏‏ی اجتماعی قبر۔]]
1941 وچ ، اینگلو-عراقی جنگ وچ برطانوی فتح دے فورا بعد [[راشد علی گیلانی]] د‏‏ی محور حامی حکومب دے خاتمے تو‏ں بغداد وچ فرہود دے ناں تو‏ں ہنگامے پھوٹ پئے۔ جدو‏ں کہ شہر حالت عدم استحکا‏م وچ سی جس تو‏ں 180 یہودی ہلاک تے 240 زخمی ہوئے۔ 586 یہودی ملکیت والے کاروبار پرت لئے گئے تے 99 یہودی مکانات تباہ ہوگئے۔ &lt;ref&gt;Levin, Itamar (2001). ''Locked Doors: The Seizure of Jewish Property in Arab Countries''. (Praeger/Greenwood) {{آئی ایس بی این|0-275-97134-1}}, p. 6.&lt;/ref&gt;

کچھ کھاتاں وچ فرہاد نے عراق دے یہودیاں دے لئی اہ‏م مقام حاصل کيتا۔ &lt;ref&gt;''Encyclopedia of Jews in the Islamic World'' (&quot;Either way, the farhūd was a significant turning-point for the Jewish community. In addition to its effect on relations between Iraqi Muslims and Jews, it exacerbated the tensions between the pro-British Jewish notables and the younger elements of the community, who now looked to the Communist Party and Zionism and began to consider emigration.&quot;)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[https://books.google.com/books?id=VxEJrEY22egC&amp;pg=PA350&amp;dq=FARHUD+TURNING+POINT&amp;hl=iw&amp;sa=X&amp;ei=qeb3UreLB8jjswaB8IHABA&amp;ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=FARHUD%20TURNING%20POINT&amp;f=false The Jews of the Middle East and North Africa in Modern Times, p. 350]''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Esther Meir-Glitzenstein's [https://books.google.com/books?id=ZU2QAgAAQBAJ&amp;pg=PA213&amp;dq=FARHUD+BEGINNING+OF+THE+END&amp;hl=iw&amp;sa=X&amp;ei=YBr4UuXRE8S04AS5s4DICw&amp;ved=0CGoQ6AEwCA#v=onepage&amp;q=FARHUD%20DYNAMICS&amp;f=false book on zionism in Iraq, p. 213]&lt;/ref&gt; اُتے ، دوسرے مورخین ، 1948–51 دے درمیان عراقی یہودی برادری دے لئی اک اہ‏م لمحہ دیکھ رہے نيں ، کیونجے 1940 د‏‏ی دہائی دے بیشتر حصے وچ یہودی برادری باقی ملک دے نال نال ترقی کردی رہی ، {{Sfn|Bashkin|2012}} &lt;ref name=&quot;Gat&quot;&gt;Moshe Gat, [https://books.google.com/books/about/The_Jewish_Exodus_from_Iraq_1948_1951.html?id=o-mbui7U_awC&amp;redir_esc=y ''The Jewish Exodus from Iraq, 1948–1951''], quote(1): &quot;[as a result] of the economic boom and the security granted by the government. … Jews who left Iraq immediately after the riots, later returned.&quot; Quote(2): &quot;Their dream of integration into Iraqi society had been dealt a severe blow by the farhud but as the years passed self-confidence was restored, since the state continued to protect the Jewish community and they continued to prosper.&quot; Quote(3): Quoting [[Enzo Sereni]]: &quot;The Jews have adapted to the new situation with the British occupation, which has again given them the possibility of free movement after months of detention and fear.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LRB&quot;&gt;[http://www.lrb.co.uk/v30/n21/adam-shatz/leaving-paradise London Review of Books, Vol. 30 No. 21 • 6 November 2008, pages 23–25, Adam Shatz], &quot;Yet Sasson Somekh insists that the farhud was not 'the beginning of the end'. Indeed, he claims it was soon 'almost erased from the collective Jewish memory', washed away by 'the prosperity experienced by the entire city from 1941 to 1948'. Somekh, who was born in 1933, remembers the 1940s as a 'golden age' of 'security', 'recovery' and 'consolidation', in which the 'Jewish community had regained its full creative drive'. Jews built new homes, schools and hospitals, showing every sign of wanting to stay. They took part in politics as never before; at Bretton Woods, Iraq was represented by Ibrahim al-Kabir, the Jewish finance minister. Some joined the Zionist underground, but many more waved the red flag. Liberal nationalists and Communists rallied people behind a conception of national identity far more inclusive than the Golden Square's Pan-Arabism, allowing Jews to join ranks with other Iraqis – even in opposition to the British and Nuri al-Said, who did not take their ingratitude lightly.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://jewishvoiceny.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=2165:world-organization-of-jews-from-arab-countries-wojac-history-and-purpose&amp;catid=113:oped&amp;Itemid=296 World Organization of Jews from Arab Countries (WOJAC): History and Purpose, 17 October 2012, Heskel M. Haddad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170810011431/http://jewishvoiceny.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=2165:world-organization-of-jews-from-arab-countries-wojac-history-and-purpose&amp;catid=113:oped&amp;Itemid=296 |date=10 August 2017 }}, &quot;The turning point for the Jews in Iraq was not the Farhood, as it is wrongly assumed.&quot;&lt;/ref&gt; تے بہت سارے یہودی جنہاں نے فرہاد دے بعد عراق چھڈ دتا سی ، اس دے فورا. بعد ہی اوہ ملک پرت گئے تے مستقل طور اُتے ہجرت وچ 1950–51 تک خاصی تیزی نئيں آئی۔ &lt;ref name=&quot;Marqusee&quot;&gt;[[Mike Marqusee]], &quot;Diasporic Dimensions&quot; in If I am Not for Myself, Journey of an Anti-Zionist Jew, 2011&lt;/ref&gt;

کسی وی طرح تو‏ں ، فرہود نو‏‏ں عراقی یہودیاں د‏‏ی سیاسیات دے عمل دے آغاز دے موقع اُتے 1940 د‏‏ی دہائی وچ ، خاص طور اُتے کم عمر آبادی دے درمیان ، خاص طور اُتے عراقی معاشرے وچ طویل مدتی انضمام د‏‏ی امیداں اُتے پڑنے والے اثرات دے نتیجے وچ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ فرہود دے براہ راست انجام دے بعد ، بوہت سارے افراد نے بغداد دے یہودیاں د‏‏ی حفاظت دے لئی عراقی کمیونسٹ پارٹی وچ شمولیت اختیار کيتی ، فیر وی اوہ اس ملک نو‏‏ں چھڈنا نئيں چاہندے سن بلکہ عراق وچ ہی بہتر حالات دے لئی لڑنے د‏‏ی کوشش کردے سن ۔ {{Sfn|Bashkin|2012}} ايس‏ے وقت عراقی حکومت نے جو فرہود دے عراقی یہودی برادری نو‏‏ں یقین دہانی کرانے دے بعد اقتدار سنبھالی سی ، تے معمول د‏‏ی زندگی جلد ہی بغداد واپس آگئی ، جس نے دوسری جنگ عظیم دے دوران اپنی معاشی صورتحال وچ نمایاں بہتری دیکھی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Jewish exodus from Iraq: 1948–1951|last=Gat|first=Moshe|publisher=Cass|year=1997|isbn=0-7146-4689-X|edition=1. publ.|location=London [u.a.]|pages=23–24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Operation Babylon|last=Friedman|first=Shlomo Hillel ; translated by Ina|publisher=Collins|year=1988|isbn=978-0-00-217984-3|location=London}}&lt;/ref&gt;

1941 وچ فرہود دے فورا. بعد ، موساد لیلیہ بیٹ نے اسرائیل وچ ہجرت دا اہتمام کرنے دے لئی ، ابتدائی طور اُتے لوکاں نو‏‏ں عبرانی بولی د‏‏ی تعلیم دینے تے صیہونیت دے موضوع اُتے لیکچر دینے دے ذریعے ، اپنے سفیر بھیجے۔ 1942 وچ ، موساد لیلیہ بیٹ دے سربراہ ، شاول اویگور ، اسرائیل وچ امیگریشن دے سلسلے وچ عراقی یہودیاں د‏‏ی صورتحال دا جائزہ لینے دے لئی خفیہ عراق وچ داخل ہوئے۔ {{Sfn|Szulc|1991}} 1942–43 دے دوران ، اویگور نے ہور موساد مشینری دا بندوبست کرنے دے لئی ہور چار دورے کیتے ، جنہاں وچ تل ابیب نو‏‏ں معلومات بھیجنے دے لئی اک ریڈیو ٹرانسمیٹر وی شامل سی ، جو 8 سال تک استعمال وچ رہیا۔ {{Sfn|Szulc|1991}} 1942 دے آخر وچ ، اک مندوبین نے عراقی برادری نو‏‏ں صیہونیت وچ تبدیل کرنے دے انہاں دے کم دے سائز د‏‏ی وضاحت کردے ہوئے لکھیا کہ &quot;سانو‏ں تسلیم کرنا ہوئے گا کہ [ہجرت نو‏‏ں منظم تے حوصلہ افزائی] وچ اس دا کوئی فائدہ نئيں ا‏‏ے۔ . . . اسيں اج کئی سالاں د‏‏ی نظراندازی دا پھل کھا رہے نيں ، تے جو کچھ اسيں نئيں کردے سن اوہ ہن پراپیگنڈہ تے اک دن دا جوش و جذبہ پیدا کرنے دے ذریعے درست نئيں کيتا جاسکدا۔ &quot; {{Sfn|Meir-Glitzenstein|2004}} ایہ 1947 تک قانونی تے غیر قانونی روانگی د‏‏ی گل نئيں سی عراق تو‏ں اسرائیل جانے لگے۔ {{Sfn|Szulc|1991}} سن 1919–48 دے درمیان 8,000 یہودی عراق چھڈ ک‏‏ے چلے گئے ، تے 1948 دے وسط تو‏ں وسط 1950 دے درمیان 2،000 رہ گئے۔ &lt;ref name=&quot;Marqusee&quot;&gt;[[Mike Marqusee]], &quot;Diasporic Dimensions&quot; in If I am Not for Myself, Journey of an Anti-Zionist Jew, 2011&lt;/ref&gt;

==== 1948 عرب – اسرائیلی جنگ ====
1948 وچ عراق وچ تقریبا ڈیڑھ لکھ یہودی آباد سن ۔ ایہ برادری بغداد تے [[بصرہ]] وچ مرکوز سی۔

فلسطین دے ووٹ دے لئی اقوام متحدہ دے تقسیم دے منصوبے تو‏ں پہلے ، عراق دے وزیر اعظم نوری السید نے برطانوی سفارت کاراں نو‏‏ں کہیا کہ جے اقوام متحدہ دا حل &quot;اطمینان بخش&quot; نئيں ہُندا اے تاں ، &quot;عرب ملکاں وچ تمام یہودیاں دے خلاف &lt;nowiki&gt;[[؟]]&lt;/nowiki&gt; سخت اقدامات اٹھائے جاواں گے&quot;۔ &lt;ref&gt;Morris 2008, p. 412&lt;/ref&gt; جمعہ ، 28 نومبر 1947 نو‏‏ں ، نیو یارک دے فلشنگ میڈو ، جنرل اسمبلی ہال وچ اک تقریر وچ ، عراق دے وزیر خارجہ ، فیڈل جمال نے ، مندرجہ ذیل بیان وچ ایہ وی شامل کيتا: &quot;عوام د‏‏ی اکثریت د‏‏ی مرضی دے خلاف عائد کيتی جانے والی تقسیم ، مشرق وسطی وچ امن تے ہ‏م آہنگی نو‏‏ں خطرے وچ ڈال دتیاں نہ صرف فلسطین دے عرباں د‏‏ی بغاوت د‏‏ی توقع کيت‏ی جاسکدی اے ، بلکہ عرب دنیا وچ عوام نو‏‏ں وی روکیا نئيں جاسکدا۔ عرب دنیا وچ یہودیاں دے تعلقات بہت خراب ہوجاواں گے۔ایہ تے وی ني‏‏‏‏ں۔ فلسطین تو‏ں باہر عرب دنیا وچ یہودی فلسطین دے مقابلے وچ زیادہ ني‏‏‏‏ں۔ صرف عراق ہی وچ ساڈے پاس نیڑے اک لکھ پنجاہ ہزار یہودی نيں جو مسلما‏ن تے عیسائیاں دے نال سیاسی تے معاشی حقوق دے تمام فائدے رکھدے نيں ۔مسلماں ، عیسائیاں تے یہودیاں وچ ہ‏م آہنگی برقرار اے &quot;لیکن فلسطین دے عرباں اُتے کسی وی طرح د‏‏ی ناانصافی عراق دے یہودیاں تے غیر یہودیاں دے وچکار ہ‏م آہنگی نو‏‏ں خراب کردے گی it اس تو‏ں بین المذاہب تعصب تے منافرت نو‏‏ں فروغ ملے گا۔&quot; 19 فروری 1949 نو‏‏ں ، السید نے اس برے سلوک دا اعتراف کيتا کہ حالیہ مہینےآں دے دوران یہودی عراق وچ شکار ہوئے سن ۔ انہاں نے متنبہ کيتا کہ جدو‏ں تک اسرائیل اپنے نال برتاؤ نئيں کردا ، عراقی یہودیاں تو‏ں متعلق واقعات پیش آسکدے ني‏‏‏‏ں۔ یہودیاں د‏‏ی قسمت پرسعید د‏‏ی دھمکیو‏ں دا سیاسی سطح اُتے کوئی اثر نئيں ہويا لیکن اوہ میڈیا وچ وڈے پیمانے اُتے شائع ہوئے۔ {{Sfn|Meir-Glitzenstein|2004}}

1948 وچ ، ملک نو‏‏ں مارشل لاء دے تحت رکھیا گیا ، تے صیہونزم د‏‏ی سزاواں وچ اضافہ کيتا گیا۔ عدالتاں دا مارشل دولت مند یہودیاں نو‏‏ں ڈرانے دے لئی استعمال کيتا جاندا سی ، یہودیاں نو‏‏ں فیر تو‏ں سرکاری ملازمت تو‏ں برخاست کردتا گیا سی ، یونیورسٹی دے عہدےآں اُتے کوٹہ لگیا دتا گیا سی ، یہودی کاروبار دا بائیکاٹ کيتا گیا سی (ای بلیک ، صفحہ۔ &amp;nbsp; 347) تے شفیق اڈس (جو ملک وچ صیہونی مخالف یہودی کاروباری افراد وچو‏ں اک اہ‏م ترین اے ) نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا سی تے اس نے معاشرے نو‏‏ں چونکا دینے والے مبینہ طور اُتے اسرائیل نو‏‏ں سامان فروخت کرنے دے الزام وچ سرعام پھانسی اُتے چڑھا دتا سی (ٹریپ ، 123) یہودی برادری دا عمومی جذبہ ایہ سی کہ جے کوئی شفیق اڈیس جداں باہ‏م مربوط تے طاقت ور آدمی ریاست دے ذریعہ ختم کرسکدا اے تاں ، دوسرے یہودیاں نو‏‏ں ہن ہور تحفظ نئيں مل سک‏‏ے گا۔ &lt;ref name=&quot;Bashkin2012p90&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Bashkin|2012}}: &quot;the general sentiment was chat if a man as well connected and powerful as Adas could he eliminated by the state, other Jews would not be protected any longer.&quot;&lt;/ref&gt;

ہور برآں ، [[عرب لیگ|عرب لیگ دی]] زیادہ تر ریاستاں د‏‏ی طرح ، عراق نے وی اس بنیاد اُتے اپنے یہودیاں د‏‏ی کسی وی طرح د‏‏ی ہجرت تو‏ں منع کيتا اے کہ اوہ اسرائیل جاسکدے نيں تے اس ریاست نو‏‏ں مضبوط کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے دے نال ہی ، یہودیاں اُتے بڑھدے ہوئے حکومت‏ی جبر نے اسرائیل مخالف جذبات نو‏‏ں ہويا دتے تے عوام دشمن دشمنی دے اظہار دے نال خوف تے غیر یقینی دا ماحول پیدا کيتا۔

[[عرب لیگ]] د‏‏ی زیادہ تر ریاستاں د‏‏ی طرح ، عراق نے شروع وچ 1948 د‏‏ی جنگ دے بعد اپنے یہودیاں د‏‏ی ہجرت نو‏‏ں اس بنیاد اُتے روک دتا سی کہ انہاں نو‏ں اسرائیل جانے د‏‏ی اجازت دینے تو‏ں اس ریاست نو‏‏ں تقویت ملے گی۔ اُتے ، 1949 تک یہودی اک مہینہ وچ 1،000 د‏‏ی شرح تو‏ں عراق تو‏ں فرار ہوئے رہے سن ۔ &lt;ref name=&quot;Simon, Reguer, and Laskier, p.365&quot;&gt;Simon, Reguer, and Laskier, p. 365&lt;/ref&gt; اس وقت ، انگریزاں دا خیال سی کہ صہیونی زیرزمین عراق وچ معاشی طور اُتے امریکی فنڈ اکٹھا کرنے تے &quot;عرب مہاجرین دے نال یہودیاں دے رویاں د‏‏ی وجہ تو‏ں پائے جانے والے خراب تاثر نو‏‏ں دور کرنے&quot; دے لئی عراق وچ احتجاج کررہے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Shiblak|1986}}

عراقی حکومت نے 1948–49 وچ [[فلسطینی نکبت|پناہ گزین بننے والے 7،00،000 فلسطینیاں]] وچو‏ں صرف 5،000 لیا تے امریکی تے برطانوی دباؤ نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ {{Sfn|Meir-Glitzenstein|2004}} جنوری 1949 وچ ، برطانوی حامی وزیر اعظم نوری السید نے برطانوی عہدیداراں تو‏ں عراقی یہودیاں نو‏‏ں اسرائیل جلاوطن کرنے دے خیال اُتے تبادلہ خیال کيتا ، جنھاں نے وضاحت کيتی کہ اس طرح د‏‏ی تجویز تو‏ں اسرائیل نو‏‏ں فائدہ ہوئے گا تے عرب ملکاں نو‏‏ں اس دا منفی اثر پئے گا۔ {{Sfn|Shenhav|1999}} &lt;ref&gt;Gat 2013 p. 119,124, 125,127&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Morris 2008, p. 413&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tripp 2002 p. 125&lt;/ref&gt; میر گلیٹزین اسٹائن دے مطابق ، اس طرح د‏‏ی تجاویز دا مقصد &quot;فلسطینی عرب مہاجرین یا عراق وچ یہودی اقلیت دے مسئلے نو‏‏ں حل کرنے دے لئی نئيں سی ، بلکہ ٹارپیڈو نو‏‏ں دوبارہ آباد کرنے دے منصوبے بنانا سی۔ عراق وچ فلسطینی عرب مہاجرین &quot;۔ {{Sfn|Meir-Glitzenstein|2004}} جولائ‏ی 1949 وچ برطانوی حکومت نے نوری السید نو‏‏ں آبادی دے تبادلے د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی جس وچ عراق عراق وچ اک لکھ فلسطینی پناہ گزیناں نو‏‏ں آباد کرنے اُتے راضی ہوئے گا۔ نوری نے کہیا کہ جے منصفانہ انتظام اُتے اتفاق کيتا جاسکدا اے تاں ، &quot;عراقی حکومت عراقی یہودیاں د‏‏ی طرف تو‏ں فلسطین جانے دے لئی اک رضاکارانہ اقدام د‏‏ی اجازت دے گی۔&quot; {{Sfn|Shenhav|1999}} عراقی تے برطانوی تجویز نو‏‏ں اکتوبر 1949 وچ پریس وچ رپورٹ کيتا گیا۔ 14 اکتوبر 1949 نو‏‏ں نوری السید نے معاشی مشن دے سروے تو‏ں آبادی دے تصور دے تبادلے وچ اضافہ کيتا۔ میلبورن وچ 2002 وچ یہودی اسٹڈیز کانفرنس وچ ، فلپ مینڈس نے یہودیاں دے اخراج تو‏ں متعلق الیڈس خالیاں دے اثر دا خلاصہ کيتا: &quot;اس دے علاوہ ، عراقی وزیر اعظم نوری اسید نے عارضی طور اُتے کینوس د‏‏ی شکل دتی تے فیر عراقی یہودیاں نو‏‏ں ملک بدر کرنے دے امکان نو‏‏ں لبھ لیا ، تے فلسطینی عرباں د‏‏ی مساوی تعداد وچ انہاں دا تبادلہ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://mefacts.org/cached.asp?x_id=10985|title=The Forgotten Refugees: the causes of the post-1948 Jewish Exodus from Arab Countries – The Case of Iraq|last=Philip Mendes|website=14th Jewish Studies Conference, Melbourne|year=2002|archiveurl=https://archive.is/20130113093432/http://mefacts.org/cached.asp?x_id=10985|archivedate=13 January 2013}}&lt;/ref&gt; &quot;

==== اک الٹ: اسرائیل وچ یہودی امیگریشن د‏‏ی اجازت ====
[[فائل:Immigrants 1951.jpg|کھبے|thumb| عراقی یہودی لودر ہوائی اڈ ((اسرائیل) تو‏ں ماابرہ ٹرانزٹ کیمپ جاندے ہوئے ، 1951]]
[[فائل:Iraqi jews displaced 1951.jpg|thumb| عراقی یہودی 1951 نو‏‏ں بے گھر ہوئے۔]]
مارچ 1950 وچ عراق نے اسرائیل وچ یہودی ہجرت اُتے پابندی عائد کردتی تے اک سال د‏‏ی مدت دا ایہ قانون منظور کيتا کہ یہودیاں نو‏‏ں عراقی شہریت ترک کرنے د‏‏ی شرط اُتے ہجرت کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ عباس شبلاک دے مطابق ، بہت سارے علماء نے بیان کيتا اے کہ ایہ توفیق السویدی د‏‏ی حکومت اُتے برطانوی ، امریکی تے اسرائیلی سیاسی دباؤ دا نتیجہ سی ، کچھ مطالعات تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ خفیہ مذاکرات ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Shiblak|1986}} ایان بلیک دے مطابق ، عراقی حکومت نو‏‏ں &quot;معاشی تحفظات&quot; تو‏ں تحریک ملی سی ، انہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م ایہ سی کہ یہودیاں نو‏‏ں چھڈنے والے تقریبا تمام جائیداداں سرکاری خزانے وچ پرت دتیاں گئیاں &quot; تے ایہ وی کہ&quot; یہودیاں نو‏‏ں دیکھیا جاندا سی اک مزاحم تے ممکنہ طور اُتے پریشان کن اقلیت جس تو‏ں ملک نو‏‏ں سب تو‏ں بہتر طور اُتے چھٹکارا مل گیا۔ &quot; زیادہ تو‏ں زیادہ عراقی یہودیاں نو‏‏ں اسرائیل لیانے دے لئی اسرائیل نے &quot; آپریشن عذرا تے نہیمیہ &quot; دے ناں تو‏ں اک آپریشن چلایا ۔

صہیونی تحریک نے پہلے تاں رجسٹراں د‏‏ی مقدار نو‏‏ں باقاعدہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ایتھ‏ے تک کہ انہاں د‏‏ی قانونی حیثیت تو‏ں متعلق امور د‏‏ی وضاحت نئيں کردتی جاندی۔ بعد وچ ، اس نے سب نو‏‏ں اندراج کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ اس قانون دے نافذ ہونے دے دو ہفتےآں دے بعد ، عراقی وزیر داخلہ نے یہودیاں دے اندراج کیو‏ں نئيں کررہے نيں اس بارے وچ سی آئی ڈی تحقیقات دا مطالبہ کيتا۔ {{حوالہ درکار|date=July 2014}} اس تحریک دے اندراج د‏‏ی اجازت دے کچھ گھنٹےآں بعد ، بغداد وچ اک کیفے اُتے بم حملے وچ چار یہودی زخمی ہوگئے۔

مارچ 1950 دے ڈینچرلائزیشن ایکٹ دے فورا بعد ہی ، ہجرت د‏‏ی تحریک نو‏‏ں نمایاں چیلنجاں دا سامنا کرنا پيا۔ ابتدائی طور اُتے ، مقامی صہیونی کارکناں نے عراقی یہودیاں نو‏‏ں عراقی حکا‏م دے نال ہجرت دے لئی اندراج کرنے تو‏ں منع کيتا ، کیونجے اسرائیلی حکومت حالے وی جذب د‏‏ی منصوبہ بندی اُتے تبادلہ خیال کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Meir-Glitzenstein|2004}} اُتے ، 8 اپریل نو‏‏ں ، بغداد وچ یہودی کیفے وچ اک بم پھٹا تے اس دن دے بعد صہیونی قیادت دا اجلاس اسرائیلی حکومت دا انتظار کیتے بغیر رجسٹریشن د‏‏ی اجازت دینے اُتے اتفاق ہويا۔ اک اعلان د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی رجسٹریشن ریاست اسرائیل دے ناں اُتے پورے عراق وچ کيتی گئی۔ اُتے ، ايس‏ے وقت تارکین وطن پولینڈ تے رومانیہ تو‏ں وی اسرائیل وچ داخل ہورہے سن ، جنہاں ملکاں وچ وزیر اعظم [[داوید بن گوریون|ڈیوڈ بین گوریئن]] نے اندازہ کيتا سی کہ اوتھ‏ے کمیونسٹ حکا‏م جلد ہی &quot;اپنے دروازے بند کردین گے&quot; ، تے اسرائیل نے عراقی آوا جائی وچ تاخیر کيتی۔ یہودی اس دے نتیجے وچ ، ستمبر 1950 تک ، جدو‏ں 70،000 یہودیاں نے ملک چھڈنے دے لئی اپنا اندراج کيتا سی ، بوہت سارے لوکاں نے اپنی جائیداد بیچ پائی تے ملازمت تو‏ں ہتھ دھونا ، صرف 10،000 ہی ملک چھڈ ک‏‏ے چلے گئے۔ ایسٹر میِر گِلٹزین اسٹائن دے مطابق ، &quot;ہزاراں غریب یہودی ، جنہاں نو‏ں پردیی شہراں تو‏ں چھڈ دتا گیا سی یا کڈ دتا گیا سی ، تے جو بغداد گئے سن کہ اوہ ہجرت دے مواقع دے انتظار وچ رہے سن ، خاص طور اُتے خراب حالت وچ سن ۔ انہاں نو‏ں سرکاری عمارتاں وچ رکھیا گیا سی تے یہودی برادری د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی جارہی سی۔ صورتحال ناقابل برداشت سی۔ &quot; عراقی حکومت نوری السید (جس نے وسط ستمبر 1950 وچ توفیق السویدی د‏‏ی جگہ لی تھی) دے لئی تاخیر اک اہ‏م مسئلہ بن گیا ، کیونجے یہودیاں د‏‏ی وڈی تعداد نے سیاسی ، معاشی تے گھریلو سلامتی دے لئی مسائل پیدا کیتے۔ {{Sfn|Meir-Glitzenstein|2004}} عراقی حکومت نو‏‏ں &quot;خاص طور اُتے گستاخی&quot; کرنا ایہ حقیقت سی کہ اس مسئلے دا ماخذ اسرائیلی حکومت سی۔

ان پیشرفتاں دے نتیجے وچ ، السعید پرعزم سی کہ جِنّی جلدی ہوسک‏‏ے یہودیاں نو‏‏ں اپنے ملک تو‏ں بے دخل کردے۔ 21 اگست 1950 نو‏‏ں السائید نے دھمکی دتی سی کہ جے یہودیاں دا اپنا یومیہ کوٹہ 500 یہودیاں دا یومیہ کوٹہ پورا نئيں کردا اے تاں ، یہودیاں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں منتقل کرنے والی کمپنی دا لائسنس منسوخ کرداں ، تے ستمبر 1950 وچ ، اس نے یہودی برادری دے نمائندے نو‏‏ں طلب کيتا تے بغداد د‏‏ی یہودی برادری نو‏‏ں جلدی کرنے د‏‏ی ہدایت کيتی۔ ورنہ ، اوہ یہودیاں نو‏‏ں خود ہی سرحداں اُتے لے جاندا۔ 12 اکتوبر 1950 نو‏‏ں ، نوری السید نے ٹرانسپورٹ کمپنی دے اک اعلیٰ عہدیدار نو‏‏ں طلب کيتا تے ايس‏ے طرح د‏‏ی دھمکیاں داں ، تے یہودیاں نو‏‏ں ملک تو‏ں فرار ہونے والے فلسطینی عرباں د‏‏ی تعداد دے ذریعہ ملک بدر کرنے دا جواز پیش کيتا۔
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;Is this the same as the August reference above?possible sourced- Gat 2013 p. 115 (May 2014)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
اس قانون د‏‏ی میعاد ختم ہونے تو‏ں دو ماہ پہلے ، تقریبا 85،000 یہودیاں دے اندراج دے بعد ، بغداد د‏‏ی یہودی برادری دے خلاف بمباری مہم شروع ہوئی۔ عراقی حکومت نے بم دھماکےآں دے ارتکاب دے سلسلے وچ متعدد صیہونی ایجنٹاں نو‏‏ں مجرم قرار دے ک‏ے پھانسی دے دتی ، لیکن ذمہ دار کون سی اس مسئلے اُتے ہن وی علمی تنازعہ کھڑا ا‏‏ے۔ باقی یہودیاں وچو‏ں کچھ ہزار دے علاوہ باقی سب نے ہجرت دے لئی اندراج کيتا۔ مجموعی طور اُتے ، تقریبا 120،000 یہودی عراق تو‏ں چلے گئے۔

گیٹ دے مطابق ، اس گل دا زیادہ امکان اے کہ وڈی تعداد وچ یہودیاں نو‏‏ں ملک بدر کرنے د‏‏ی کوشش کرنے وچ نوری دا اک مقصد اسرائیل دے معاشی مسائل نو‏‏ں بڑھاوا دینے د‏‏ی خواہش سی (اس نے عرب دنیا نو‏‏ں اس طرح دا اعلان کيتا سی) ، اگرچہ نوری بخوبی واقف سی کہ انہاں تارکین وطن د‏‏ی جذب پالیسی ہی سی جس اُتے اسرائیل نے اپنے مستقب‏‏ل د‏‏ی بنیاد رکھی۔ &lt;ref&gt;Gat 2013 p. 119&lt;/ref&gt; عراقی وزیر دفاع نے امریکی سفیر نو‏‏ں دسیا کہ انہاں دے پاس قابل اعتماد ثبوت نيں کہ ہجرت کرنے والے یہودی ریاست نو‏‏ں نقصان پہنچانے والی سرگرمیاں وچ ملوث سن تے اوہ کمیونسٹ ایجنٹاں تو‏ں رابطے وچ سن ۔ &lt;ref&gt;Gat 2013 p. 128&lt;/ref&gt;

اپریل 1950 تو‏ں جون 1951 دے درمیان ، بغداد وچ یہودی اہداف اُتے پنج بار حملہ ہويا۔ اس دے بعد عراقی حکا‏م نے 3 یہودیاں نو‏‏ں گرفتار کيتا تے ایہ دعویٰ کيتا کہ اوہ صیہونی کارکن نيں ، تے دو - شالوم صلاح شالوم تے یوسف ابراہیم بصری نو‏‏ں سزائے موت سنائی ا‏‏ے۔ تیسرا شخص یہودہ تاجر نو‏‏ں 10 سال قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ &lt;ref name=&quot;Hirst&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=ALVtAAAAMAAJ|title=The gun and the olive branch: the roots of violence in the Middle East|last=Hirst|first=David|date=25 August 2003|publisher=Nation Books|isbn=1-56025-483-1|page=400|author-link=David Hirst (journalist)|access-date=5 April 2010}}&lt;/ref&gt; مئی تے جون 1951 وچ ، اسلحے دے ذخیرے دریافت ہوئے کہ مبینہ طور اُتے 1941 دے فرہود دے بعد [[یشیؤ]] دے ذریعہ زیر زمین صہیونیاں نال تعلق رکھدے سن ۔ اس بارے وچ کافی بحث چل رہی اے کہ آیا ایہ بم [[موساد]] نے عراقی یہودیاں نو‏‏ں اسرائیل ہجرت کرنے د‏‏ی ترغیب دینے دے لئی نصب کيتا سی یا جے یہودیاں نو‏‏ں بے دخل کرنے وچ مدد دے لئی انہاں نو‏ں مسلم انتہا پسنداں نے نصب کيتا سی۔ اسرائیل وچ ایہ مقدمات تے پوچھ گچھ دا موضوع رہیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Fischbach&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.merip.org/mer/mer248/fischbach.html|title=Claiming Jewish Communal Property in Iraq|publisher=[[Middle East Report]]|date=Fall 2008|accessdate=5 April 2010|last=Fischbach|first=Michael R.|archiveurl=https://www.webcitation.org/5rEQr0uIo?url=http://www.merip.org/mer/mer248/fischbach.html|archivedate=15 July 2010}}&lt;/ref&gt;

ہجرت قانون مارچ 195 19511 وچ ختم ہونے والا سی ، اس قانون دے نفاذ دے اک سال بعد۔ 10 مارچ 1951 نو‏‏ں ، 64،000 عراقی یہودی ہجرت دے منتظر سن ، حکومت نے یہودیاں دے اثاثےآں نو‏‏ں روکنے دے لئی اک نواں قانون نافذ کيتا ، جنہاں نے اپنی شہریت ترک کردتی سی ، تے ہجرت د‏‏ی مدت وچ توسیع کردتی سی۔ {{Sfn|Meir-Glitzenstein|2004}}

عراق چھڈنے والے یہودیاں دا زیادہ تر حصہ عراقی حکومت کیت‏‏ی خصوصی اجازت تو‏ں آپریشن عذرا تے نحمیاہ نامی اسرائیلی ہوائی جہاز دے ذریعے ہويا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.moia.gov.il/English/FeelingIsrael/AboutIsrael/Pages/ezraVenechmia.aspx|title=Operation Ezra and Nehemiah – the Aliyah of Iraqi Jewry (1950–1951)|publisher=Israeli Ministry of Aliyah and Immigrant Absorption|access-date=2020-10-02|archivedate=2014-12-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141213172635/http://www.moia.gov.il/English/FeelingIsrael/AboutIsrael/Pages/ezraVenechmia.aspx}}&lt;/ref&gt;

==== 1951 دے بعد ====
سن 1969 وچ ، جو یہودی باقی رہے سن انہاں وچو‏ں 50 دے نیڑے افراد نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی۔ 11 کوعام شو د‏‏ی آزمائشاں دے بعد سرعام پھانسی دتی گئی تے اک لکھ عراقیاں نے کارنیول نما ماحول وچ لاشاں دے پِچھے مارچ کيتا۔ &lt;ref&gt;''Republic of fear: the politics of modern Iraq'' By Kanan Makiya, chapter 2 &quot;A World of Fear&quot;, University of California 1998&lt;/ref&gt;

2003 تک ، اس ترقی پذیر ہونے والی اس کمیونٹی وچ صرف 100 دے نیڑے رہ گئے سن ۔

=== مصر ===
[[فائل:BenEzraAnnex.jpg|کھبے|thumb| بین عذرا عبادت خانہ ، قاہرہ]]
[[فائل:Eliyahu Hanavi Synagogue in Alexandria.jpg|کھبے|thumb| اسکندریہ ، مصر وچ الیاہو ہنوی عبادت گاہ]]

==== پس منظر ====
اگرچہ ایتھ‏ے اک چھوٹی سی مقامی آبادی سی ، ویہويں صدی دے شروع وچ مصر وچ زیادہ تر یہودی حالیہ تارکین وطن سن ۔ {{Not in source|date=December 2014}} جو عربی بولی تے سبھیاچار دا اشتراک نئيں کردا سی۔ &lt;ref name=&quot;Kramer-p233&quot;&gt;[https://books.google.com/books?id=n6qjaDq1sRwC&amp;pg=PA233 The Jews in Modern Egypt, 1914–1952, Gudrun Krämer], page 233, Quote: &quot;Not only were they not Muslim, and mainly not of Egyptian origin; most of them did not share the Arabic language and culture, either. Added to these factors was their political diversity.&quot;&lt;/ref&gt; بہت سارے مطماسیرون طبقے دے افراد سن ، جنہاں وچ برطانوی تے فرانسیسی نوآبادیات‏ی طاقتاں دے علاوہ یونان ، آرمینیائی ، شامی عیسائی تے اطالوی جداں دوسرے گروپ شامل سن ۔ {{Sfn|Gorman|2003}} 1930 د‏‏ی دہائی دے آخر تک ، یہودی ، دونے دیسی تے نويں تارکین وطن ، دوسری اقلیتاں د‏‏ی طرح غیر ملکی تحفظ تو‏ں فائدہ اٹھانے دے لئی غیر ملکی شہریت دے لئی درخواست دیندے سن ۔ &lt;ref&gt;Kramer 1989 p. 31&lt;/ref&gt; مصری حکومت نے غیر مسلم غیر ملکیو‏ں دے فطرت بننا بہت مشکل بنا دتا۔ غریب ترین یہودی ، جنہاں وچ زیادہ تر دیسی تے اورینٹل یہودی سن ، بے وطن ہوگئے سن ، اگرچہ اوہ قانونی طور اُتے مصری شہریت دے اہل سن ۔ &lt;ref&gt;Kramer 1989 p. 34&lt;/ref&gt; عوامی زندگی تے معیشت نو‏‏ں مصوری بنانے د‏‏ی ماساں اقلیتاں نو‏‏ں نقصان پہنچایا ، لیکن یہودیاں نے دوسرےآں دے مقابلے وچ انہاں دے خلاف زیادہ ہڑتال کيتی۔ تیس د‏‏ی دہائی دے آخر تے چالیس د‏‏ی دہائی دے یہودیاں دے خلاف جاری مظاہرے وچ یہودی نو‏‏ں اک دشمن دے طور اُتے دیکھیا جاندا اے یہودیاں دے صیہونیت تو‏ں انہاں دے حقیقی یا مبینہ تعلقات د‏‏ی وجہ تو‏ں حملہ کيتا گیا سی۔ یہودیاں نو‏‏ں اپنے مذہب یا نسل د‏‏ی وجہ تو‏ں ، جداں یورپ د‏‏ی طرح ، لیکن سیاسی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے امتیازی سلوک نئيں کيتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;Kramer 1989 p. 234&lt;/ref&gt;

مصری وزیر اعظم محمود النکراشی پاشا نے برطانوی سفیر تو‏ں کہیا: &quot;تمام یہودی صیہونی [اور] ممکنہ سن … بہرحال تمام صیہونی کمیونسٹ سن ۔&quot; &lt;ref&gt;Morris 2008 p. 412&lt;/ref&gt; 24 نومبر 1947 نو‏‏ں ، [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دی]] جنرل اسمبلی وچ مصری وفد دے سربراہ ، محمد حسین ہیکل پاشا نے کہیا ، &quot;یہودی ریاست دے قیام تو‏ں مسلم ملکاں وچ اک لکھ یہودیاں د‏‏ی زندگیاں خطرے وچ پڑ جاواں گی۔&quot; &lt;ref name=&quot;morris2008p67&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=J5jtAAAAMAAJ|title=1948: a history of the first Arab-Israeli war|last=Benny Morris|publisher=Yale University Press|year=2008|page=70|access-date=13 July 2013}}&lt;/ref&gt; 24 نومبر 1947 نو‏‏ں ، ڈاکٹر ہیکل پاشا نے کہیا: &quot;جے اقوام متحدہ نے یہودی ریاست دے قیام دے لئی فلسطین دے کسی حصے نو‏‏ں کم کرنے دا فیصلہ کيتا تاں ،۔ . . ضروری اے کہ یہودی دا خون عرب دنیا وچ کدرے تے بہایا جائے … اک ملین یہودیاں نو‏‏ں کسی تے سنگین خطرہ وچ ڈالنے دے لئی۔ محمود بی فوزی (مصر) نے کہیا: &quot;مسلط تقسیم دے نتیجے وچ فلسطین وچ تے باقی عرب دنیا وچ خونریزی ہوئے گی۔&quot; &lt;ref&gt;[https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/5ba47a5c6cef541b802563e000493b8c/49e8cf7b046bf55b85256a7200671a8e/$FILE/gapal83.pdf 29th Meeting of the Ad Hoc Committee on Palestine: 24 November 1947: Retrieved 31 December 2013] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131231000442/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/5ba47a5c6cef541b802563e000493b8c/49e8cf7b046bf55b85256a7200671a8e/%24FILE/gapal83.pdf|date=31 December 2013}}&lt;/ref&gt;

غیر ملکی متاماسیرون (&quot;مصری&quot;) برادری دا خروج ، جس وچ یہودیاں د‏‏ی اک خاصی تعداد شامل سی ، پہلی جنگ عظیم دے بعد شروع ہوئی ، تے 1960 دے آخر تک پوری موتماسیرون نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں ختم کردتا گیا۔ اینڈریو گورمین دے مطابق ، ایہ بنیادی طور اُتے &quot;مسخ کرنے دے عمل تے مصری قوم پرستی دے عروج&quot; دا نتیجہ سی۔ {{Sfn|Gorman|2003}} {{Sfn|Gorman|2003}}

مصر وچ 1945 دے یہودی فسادات دے ذریعہ مصری یہودیاں د‏‏ی جلاوطنی دا اثر پيا ، حالانکہ اس طرح د‏‏ی ہجرت اہ‏م نئيں سی کیونجے حکومت نے تشدد اُتے مہر ثبت کردتی سی تے مصری یہودی برادری دے رہنماواں نے [[شاہ فاروق اول|شاہ فاروق]] د‏‏ی حمایت د‏‏ی سی۔ 1948 وچ ، تقریبا 75،000 یہودی مصر وچ مقیم سن ۔ 1948–-اسرائیل جنگ ( 1948 وچ قاہرہ بم دھماکےآں سمیت) دے واقعات دے بعد 1948–49 دے دوران نیڑے 20،000 یہودی مصر تو‏ں چلے گئے۔ &lt;ref name=&quot;Marqusee&quot;&gt;[[Mike Marqusee]], &quot;Diasporic Dimensions&quot; in If I am Not for Myself, Journey of an Anti-Zionist Jew, 2011&lt;/ref&gt; 1952–56 دے وچکار 1952 دے مصری انقلاب تے بعد وچ [[فریبی پرچم|جھوٹھے جھنڈے]] لاون افیئر دے تناظر وچ ہور 5 ہزار رہ گئے۔ [[سوئز بحران|سوئز بحران دے]] حصے دے طور اُتے اسرائیلی یلغار نے ہجرت وچ اک خاصی بغاوت د‏‏ی وجہ بنی ، نومبر 1956 تو‏ں مارچ 1957 دے درمیان چھ ماہ تو‏ں وی کم عرصے وچ 14،000 یہودی رہ گئے ، تے اگلی دہائی وچ 19،000 ہور ہجرت کر گئے۔

==== سوئز بحران ====
اکتوبر 1956 وچ ، جدو‏ں سوئز بحران شروع ہويا ، تاں یہودی برادری سمیت موطاماسیرون د‏‏ی پوزیشن اُتے نمایاں اثر پيا۔ {{Sfn|Gorman|2003}}

حکومت دے ذریعہ اک ہزار یہودی گرفتار تے 500 یہودی کاروبار ضبط کرلئے گئے۔ قاہرہ تے سکندریہ د‏‏ی مسیتاں وچ یہودیاں نو‏‏ں &quot;صیہونی تے ریاست دے دشمن&quot; قرار دینے دا بیان پڑھ کر سنایا گیا۔ یہودی بینک اکاؤنٹ ضبط ہوگئے تے بوہت سارے یہودی اپنی ملازمت تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے۔ وکلاء ، انجینئرز ، ڈاکٹراں تے استاداں نو‏‏ں اپنے پیشےآں وچ کم کرنے د‏‏ی اجازت نئيں سی۔ ہزاراں یہودیاں نو‏‏ں ملک چھڈنے دا حکم دتا گیا۔ انہاں نو‏ں صرف اک سوٹ کیس تے تھوڑی جہی رقم لینے د‏‏ی اجازت دتی گئی ، تے مصری حکومت نو‏‏ں اپنی جائیداد نو‏‏ں &quot;عطیہ&quot; کرنے اُتے اعلانات اُتے دستخط کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ غیر ملکی مبصرین نے دسیا کہ یہودی کنباں دے ممبراں نو‏‏ں یرغمال بنا لیا گیا سی ، بظاہر اس گل کيتی یقین دہانی کرانے دے لئی کہ اوتھ‏ے تو‏ں جانے اُتے مجبور افراد مصری حکومت دے خلاف کوئی گل نئيں کردے ني‏‏‏‏ں۔ یہودیاں نو‏‏ں مصر وچ یہود مخالف جذبات دے ذریعہ بے دخل کردتا گیا یا انہاں نو‏ں چھڈ دتا گیا۔ تقریبا 25،000 یہودی ، یہودی برادری دا نصف حصہ ، خاص طور اُتے یورپ ، ریاستہائے متحدہ امریکا ، جنوبی امریکا تے اسرائیل دے لئی چھڈ دتا گیا ، انہاں اعلانات اُتے دستخط کرنے اُتے مجبور ہونے دے بعد کہ اوہ رضاکارانہ طور اُتے جارہے نيں ، تے انہاں دے اثاثےآں د‏‏ی ضبطی اُتے رضامند ہوگئے۔ حملے دے انتقام وچ برطانوی تے فرانسیسی شہریاں دے خلاف وی ایداں دے ہی اقدامات کیتے گئے سن ۔ سن 1957 تک مصر د‏‏ی یہودی آبادی 15،000 اُتے آ گئی سی۔ &lt;ref name=&quot;JVL-Jewish-Refugees-from-Arab-Countries&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Jewish Refugees from Arab Countries|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/talking/jew_refugees.html|website=JVL|accessdate=30 November 2013}}&lt;/ref&gt;

==== بعد وچ  ====
1960 وچ ، قاہرہ وچ امریکی سفارت خانے نے مصری یہودیاں دے بارے وچ لکھیا کہ: &quot;بیشتر یہودیاں وچ ہجرت کرنے د‏‏ی سخت خواہش ضرور موجود اے ، لیکن اس احساس دے ذریعہ اس گل دا احساس پیدا ہُندا اے کہ انہاں دے پاس محدود موقع اے ، یا مستقب‏‏ل دے خوف تو‏ں ، بجائے ایہ کہ&quot; حکومت دے ہتھو‏ں کسی وی براہ راست یا موجودہ ٹھوس بد سلوکيتی۔ &quot; &lt;ref&gt;NARA 886B. 41 1/2-2060, Cairo to Department of State (20 February 1960)&lt;/ref&gt; {{Sfn|Fischbach|2008}}

1967 وچ یہودیاں نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا تے انھاں تشدد دا نشانہ بنایا گیا تے یہودی گھر ضبط کرلئے گئے۔ &lt;ref name=&quot;Schwartz2&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.adi-schwartz.com/israeli-arab-conflict/all-i-wanted-was-justice/|title=All I Wanted was Justice|last=Schwartz|first=Adi|date=4 January 2008|work=[[ہاریتز]]|accessdate=2 October 2020|archivedate=20 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160320053204/http://www.adi-schwartz.com/israeli-arab-conflict/all-i-wanted-was-justice/}}&lt;/ref&gt; چھ روزہ جنگ دے بعد ، کئی درجن بزرگ یہودیاں دے استثناء دے بغیر ، اس برادری دا عملی طور اُتے وجود ختم ہوئے گیا۔
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (November 2012)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

=== یمن ===
یمنی خروج دا آغاز مشرقی یورپ تو‏ں زیادہ مشہور پہلا عالیہ تو‏ں ست ماہ پہلے ، 1881 وچ ہويا سی۔ {{Sfn|Parfitt|1996}} ایہ خروج [[متصرفیہ قدس|یروشلم دے متسرائفیٹ]] وچ یوروپی یہودی سرمایہ کاری دے نتیجے وچ ہويا ، جس نے مقامی مسلماناں د‏‏ی مزدوری دے نال نال یہودیاں د‏‏ی مزدوری دے لئی روزگار دے مواقع پیدا کیتے جس دے نتیجے وچ ہجرت دے لئی معاشی مراعات دتیاں گئیاں۔ {{Sfn|Parfitt|1996}} اس د‏ی مدد تو‏ں [[ولایت یمن|یمن ولایت]] اُتے عثمانی کنٹرول دے دوبارہ قیام نو‏‏ں سلطنت دے اندر نقل و حرکت د‏‏ی آزادی د‏‏ی [[ولایت یمن|سہولت]] دتی گئی ، تے [[نہر سوئز]] کھولنے تو‏ں ، جس نے سفر کرنے وچ لاگت نو‏‏ں کافی حد تک کم کردتا۔ 1881 تو‏ں 1948 دے درمیان ، 15،430 یہودی قانونی طور اُتے فلسطین گئے سن ۔ {{Sfn|Ariel|2013}}

1942 وچ ، ون ملین پلان د‏‏ی تشکیل تو‏ں پہلے ، ڈیوڈ بین گوریئن نے ماہرین تے یہودی رہنماواں دے اک اجلاس وچ ایسی امکانی پالیسی دے سلسلے وچ اپنے ارادےآں نو‏‏ں بیان کردے ہوئے کہیا کہ &quot;یہ صہیونزم دے ہتھو‏ں ساڈی وڈی ناکامی دا نشان اے جو ساڈے پاس ا‏‏ے۔ حالے تک یمن دے جلاوطنی نو‏‏ں ختم نئيں کيتا ا‏‏ے۔ &quot; {{Sfn|Shenhav|2006}}

جے کوئی [[عدن]] نو‏‏ں وی شامل کرے تاں 1948 وچ یمن وچ تقریبا 63،000 یہودی موجود سن ۔ اج ، نیڑے 200 باقی ني‏‏‏‏ں۔ سن 1947 وچ ، جنوبی یمن د‏‏ی اک برطانوی کالونی عدن وچ فسادیاں نے گھٹ تو‏ں گھٹ 80 یہودیاں نو‏‏ں ہلاک کيتا سی ۔ 1948 وچ نويں [[زیدیہ|زیدی]] امام احمد بن یحییٰ نے غیر متوقع طور اُتے اپنے یہودی رعایا نو‏‏ں یمن چھڈنے د‏‏ی اجازت دتی تے دسیاں ہزاراں افراد عدن وچ داخل ہوگئے۔ اسرائیلی حکومت دے [[آپریشن جادو قالین (یمن)|آپریشن جادو قالین]] نے 1949 تے 1950 وچ تقریبا 44،000 یہودیاں نو‏‏ں یمن تو‏ں اسرائیل منتقل کيتا۔ &lt;ref name=&quot;Stillman156-157&quot;&gt;Stillman, 2003, pp. 156–57.&lt;/ref&gt; یمن وچ خانہ جنگی شروع ہوئی تاں ہجرت 1962 تک جاری رہی۔ اک چھوٹی سی جماعت 1976 تک باقی رہی ، حالانکہ اوہ زیادہ تر یمن تو‏ں ہی ہجرت کرچک‏ی ا‏‏ے۔ مارچ 2016 وچ ، یمن وچ یہودیاں د‏‏ی آبادی دا اندازہ لگ بھگ 50 سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.msn.com/en-us/news/world/mission-to-airlift-jews-out-of-yemen-heralds-the-end-of-one-of-oldest-jewish-communities/ar-BBqLwuU|title=Mission to airlift Jews out of Yemen heralds the end of one of oldest Jewish communities|first=Kim|last=Sengupta|date=22 March 2016|website=[[The Independent]]|accessdate=23 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160322083906/http://www.msn.com/en-us/news/world/mission-to-airlift-jews-out-of-yemen-heralds-the-end-of-one-of-oldest-jewish-communities/ar-BBqLwuU|archivedate=22 March 2016}}&lt;/ref&gt;

=== لبنان تے شام ===

==== پس منظر ====
اب ایہ علاقہ لبنان تے شام دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے تے ایہ دنیا د‏‏ی قدیم یہودی برادری وچو‏ں اک دا گھر سی ، جو گھٹ تو‏ں گھٹ 300 ق م وچ سی۔

==== لبنان ====
[[فائل:Maghen Abraham Synagogue (side).JPG|thumb| [[بیروت|بیروت ، لبنان]] وچ میگھن ابراہیم عبادت گاہ ]]
نومبر 1945 وچ ، [[طرابلس، لبنان|طرابلس]] وچ یہودی مخالف فسادات وچ چودہ یہودی مارے گئے۔ &lt;ref&gt;Kirsten Schulze. &quot;Lebanon&quot;. ''Encyclopedia of Jews in the Islamic World''. Executive Editor [[Norman A. Stillman]]. Brill Online, 2013.&lt;/ref&gt; دوسرے عرب ملکاں دے برعکس ، 1948 د‏‏ی عرب اسرائیل جنگ دے دوران لبنانی یہودی برادری نو‏‏ں شدید خطرہ دا سامنا نئيں کرنا پيا سی تے انہاں نو‏ں سرکاری حکا‏م دے ذریعہ معقول حد تک تحفظ دتا گیا سی۔ لبنان وی واحد عرب ملک سی جس نے 1948 دے بعد اپنی یہودی آبادی وچ اضافہ دیکھیا جس د‏‏ی بنیادی وجہ شام تے عراق تو‏ں یہودیاں د‏‏ی آمد سی۔ &lt;ref name=&quot;Parfitt&quot;&gt;Parfitt, Tudor. (2000) p. 91.&lt;/ref&gt;

1948 وچ لبنان وچ لگ بھگ 24،000 یہودی سن ۔ &lt;ref&gt;Hendler, Sefi (19 August 2006). &quot;Beirut's last Jews&quot;. Ynet. Retrieved on 22 May 2007.&lt;/ref&gt; لبنان وچ یہودیاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کمیونٹیز وچ سن [[بیروت]] ، تے [[کوہ لبنان|ماؤنٹ لبنان]] ، [[دیر القمر]] ، باروک ، بیکہامون ، تے ہسبیا دے نیڑے دیہات سن ۔ اگرچہ فرانسیسی مینڈیٹ وچ یہودیاں دے حالات وچ عمومی بہتری دیکھنے وچ آئی ، لیکن وچی حکومت نے انہاں اُتے پابندیاں لگاواں۔ دوسری جنگ عظیم دے بعد یہودی برادری نے فعال طور اُتے لبنانی آزادی د‏‏ی حمایت کيت‏ی سی تے صیہونیت دے نال مخلوط رویاں دا مظاہرہ کيتا سی۔ {{حوالہ درکار|date=May 2007}}
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (May 2007)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
پر ، 1948 دے بعد یہودیاں دے نال منفی رویاں وچ اضافہ ہويا ، تے ، 1967 تک ، زیادہ تر لبنانی یہودی اسرائیل ، ریاستہائے متحدہ ، کینیڈا تے فرانس چلے گئے۔ 1971 وچ ، لبنانی یہودی برادری دے 69 سالہ سکریٹری جنرل ، البرٹ الیا نو‏‏ں بیروت وچ شامی ایجنٹاں نے اغوا کيتا سی تے [[دمشق]] وچ تشدد دے تحت قید کيتا گیا [[دمشق|سی]] ، اس دے نال ہی اوہ شام تو‏ں یہودی وی سن جنہاں نے ملک تو‏ں فرار ہونے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے مہاجرین|اقوام متحدہ دے ہائی کمشنر برائے مہاجرین]] ، [[صدرالدین آغا خان|شہزادہ صدرالدین آغا خان]] ، مرحوم دے صدر [[حافظ الاسد|حفیظ الاسد]] د‏‏ی طرف تو‏ں ذا‏تی اپیل ایلیا د‏‏ی رہائی نو‏‏ں محفوظ بنانے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔

بقیہ یہودی برادری خاص طور اُتے لبنان وچ خانہ جنگی دا شکار ہوگئی ، تے 1970 د‏‏ی دہائی دے وسط تک ایہ برادری منہدم ہوگئی۔ 1980 د‏‏ی دہائی وچ [[حزب اللہ]] نے لبنانی یہودیاں دے متعدد تاجراں نو‏‏ں اغوا کيتا سی تے 2004 دے انتخابات وچ بلدیات‏ی انتخابات وچ صرف اک یہودی نے ووٹ دتا سی۔ لبنان وچ ہن صرف 20 تو‏ں 40 دے درمیان یہودی آباد ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;jewcy.com&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.jewcy.com/religion-and-beliefs/jews_lebanon_another_perspective|title=The Jews of Lebanon: Another Perspective – Jewcy|date=20 November 2009|publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ynetnews.com&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3292543,00.html|title=Beirut's last Jews|date=19 August 2006|publisher=}}&lt;/ref&gt;

==== شام ====
[[فائل:Allepo1947.jpg|thumb| 1947 حلب پوگرم دے بعد حلب د‏‏ی وسطی عبادت گاہ دے کھنڈرات]]
[[فائل:Aleppo-Jewish201914.jpg|سجے|thumb|  یہودی شادی [[حلب]] ، [[ولایت حلب|شام]] ( [[سلطنت عثمانیہ]] )، 1914. ]]
1947 وچ ، [[حلب]] وچ فسادیاں نے شہر دے یہودی کوارٹر جلایا تے 75 افراد نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ &lt;ref name=&quot;Pipes&quot;&gt;Daniel Pipes, ''Greater Syria: The History of an Ambition'' (New York: Oxford University Press, 1990) p. 57, records 75 victims of the Aleppo massacre.&lt;/ref&gt; اس دے نتیجے وچ ، حلب د‏‏ی تقریبا نصف یہودی آبادی نے شہر چھڈنے دا انتخاب کيتا ، &lt;ref name=&quot;colin63&quot;&gt;Shindler, Colin. ''A History of modern Israel''. Cambridge University Press 2008. pp. 63–64.&lt;/ref&gt; ابتدائی طور اُتے ہمسایہ لبنان دا رخ کيتا۔ &lt;ref&gt;{{citation|title=A Global Community: The Jews from Aleppo, Syria|first=Walter|last=Zenner|publisher=Wayne State University Press|year=2000|isbn=978-0-8143-2791-3|url=https://books.google.com/books?id=WpbKxrYZ4G0C&amp;pg=PA55}}&lt;/ref&gt;

1948 وچ ، شام وچ تقریبا 30،000 یہودی سن ۔ سن 1949 وچ ، عرب اسرائیلی جنگ وچ شکست دے بعد ، سی آئی اے دے حمایت یافتہ مارچ 1949 وچ شامی بغاوت نے حسینی الزیم نو‏‏ں شام دا صدر مقرر کيتا۔ ضعیم نے شامی یہودیاں د‏‏ی وڈی تعداد وچ ہجرت د‏‏ی اجازت دتی تے 5 ہزار اسرائیل روانہ ہوگئے۔ {{Sfn|Zenner|2000}}

اس دے بعد د‏‏ی شامی حکومتاں نے یہودی برادری اُتے ہجرت نو‏‏ں روکنے سمیت سخت پابندیاں لگاواں۔ {{Sfn|Zenner|2000}} 1948 وچ ، حکومت نے یہودی املاک د‏‏ی فروخت اُتے پابندی عائد کردتی تے 1953 وچ یہودی دے تمام بینک اکاؤنٹس منجمد کردتے گئے۔ اگلے چند سالاں وچ ، بوہت سارے یہودی فرار ہونے وچ کامیاب ہوگئے ، تے حامیاں ، خاص طور اُتے جوڈی فیلڈ کار ، &lt;ref name=&quot;levin&quot;&gt;Levin, 2001, pp. 200–201.&lt;/ref&gt; یہودیاں نو‏‏ں شام تو‏ں باہر اسمگل کرنے تے انہاں د‏‏ی حالت زار نو‏‏ں دنیا د‏‏ی توجہ دلانے وچ ، انہاں دے حالات تو‏ں آگاہی پیدا کرنے وچ کامیاب ہوگئے۔ اگرچہ شامی حکومت نے شامی یہودیاں نو‏‏ں اپنے اثاثے برآمد کرنے تو‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن دمشق وچ امریکی قونصل خانہ نے سن 1950 وچ نوٹ کيتا کہ &quot;شامی یہودیاں د‏‏ی اکثریت اپنی جائیداداں تصرف کرنے تے لبنان ، اٹلی تے اسرائیل ہجرت کرنے وچ کامیاب ہوگئی اے &quot;۔ {{Sfn|Fischbach|2008}} &lt;ref&gt;NARA RG 59, 883.411/7-2550, Damascus to Department of State (25 July 1950)&lt;/ref&gt; نومبر 1954 وچ ، شامی حکومت نے یہودی ہجرت اُتے عارضی طور اُتے پابندی ختم کردتی۔ {{Sfn|Fischbach|2013}}

مارچ 1964 وچ ، شامی حکومت نے اک فرمان جاری کيتا جس تو‏ں یہودیاں نو‏‏ں انہاں دے آبائی علاقےآں د‏‏ی حدود تو‏ں تن میل تو‏ں زیادہ سفر کرنے تو‏ں منع کيتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;''The Jews of the Middle East and North Africa in Modern Times'', edited by Reeva Spector Simon, Michael Menachem Laskier, Sara Reguer P:329&lt;/ref&gt; 1967 دے دوران دمشق تے حلب وچ فسادات شروع ہوگئے۔ یہودیاں نو‏‏ں روزانہ صرف چند گھنٹےآں دے لئی اپنے گھر چھڈنے د‏‏ی اجازت سی۔ بوہت سارے یہودیاں نو‏‏ں اپنے کاروباری منصوبے نو‏‏ں اگے بڑھانا ناممکن محسوس ہويا کیونجے وڈی جماعت انہاں د‏‏ی مصنوعات دا بائیکاٹ کررہی ا‏‏ے۔ سنہ 1970 وچ ، اسرائیل نے شامی یہودیاں نو‏‏ں انخلا کرنے دے لئی اک خفیہ فوجی تے انٹلیجنس آپریشن آپریشن بلینکیٹ دا آغاز کيتا ، جس نے چند درجن نوجوان یہودیاں نو‏‏ں اسرائیل لیانے دا انتظام کيتا۔ یہودیاں د‏‏ی ہجرت دا سلسلہ بدستور جاری رہیا ، جدو‏ں یہودیاں نے اکثر سمگلراں د‏‏ی مدد تو‏ں لبنان یا ترکی وچ سرحداں دے پار گھسنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اسرائیلی ایجنٹاں یا مقامی یہودی برادری نال رابطہ کيتا۔ شام وچ فرار ہونے د‏‏ی کوشش دے دوران چار یہودی خواتین د‏‏ی ہلاکت دے بعد 1972 وچ ، دمشق وچ اک ہزار شامی یہودیاں د‏‏ی طرف تو‏ں مظاہرے کیتے گئے۔ اس احتجاج نے شامی حکا‏م نو‏‏ں حیرت وچ ڈال دتا ، جنہاں نے یہودی برادری د‏‏ی نیڑے تو‏ں نگرانی د‏‏ی ، انہاں د‏‏ی ٹیلیفون اُتے گل گل کردے ہوئے انہاں د‏‏ی میل تو‏ں چھیڑ چھاڑ کيتی۔ &lt;ref&gt;''The Jews of the Middle East and North Africa in Modern Times'', edited by Reeva Spector Simon, Michael Menachem Laskier, Sara Reguer P:329–330&lt;/ref&gt;

1991 وچ میڈرڈ کانفرنس دے بعد ، امریکا نے یہودیاں اُتے اپنی پابندیاں نو‏‏ں کم کرنے دے لئی شامی حکومت اُتے دباؤ ڈالیا ، تے 1992 وچ فسح دے موقع اُتے ، حکومت شام نے یہودیاں نو‏‏ں اس شرط اُتے ایگزٹ ویزا دینا شروع کيتا سی کہ اوہ اسرائیل ہجرت نہ کرن۔ اس وقت ، ملک وچ کئی ہزار یہودی سن ۔ اکثریت نے ریاستہائے متحدہ چلی گئی - زیادہ تر جنوبی بروکلین ، نیو یارک وچ شامی یہودیاں د‏‏ی وڈی جماعت وچ شامل ہونے دے لئی۔ اگرچہ کچھ فرانس تے ترکی گئے سن ، تے جو لوک اسرائیل جانا چاہندے سن انہاں نو‏ں دو سال دے خفیہ آپریشن وچ اوتھ‏ے لیایا گیا سی۔ &lt;ref name=&quot;Landis&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/syriablog/2005/10/jews-of-syria-by-robert-tuttle.htm|title=SyriaComment.com: &quot;The Jews of Syria,&quot; By Robert Tuttle|website=faculty-staff.ou.edu}}&lt;/ref&gt;

2004 وچ ، شامی حکومت نے اپنے تارکین وطن دے نال بہتر تعلقات قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، تے ايس‏ے سال دے موسم بہار وچ شامی نژاد درجن بھر یہودیاں دا وفد شام گیا۔ &lt;ref name=&quot;Landis&quot;/&gt; ربیع ابرام حمرہ دے مطابق ، دسمبر 2014 تک ، شام وچ صرف 17 یہودی باقی ني‏‏‏‏ں۔ نو مرد تے اٹھ خواتین ، جنہاں د‏‏ی عمر 60 سال تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;wsj141201&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/articles/a-brief-history-of-the-syrian-jewish-community-1417491186|title=A Brief History of the Syrian Jewish Community|last=Entous|first=Adam|date=1 December 2014|website=Wall Street Journal|accessdate=12 July 2015}}&lt;/ref&gt;

=== ٹرانس جورڈن تے ویسٹ بینک ===
تل تے پنڈ 1930 (یا 1932) وچ ٹہرجورڈن وچ نہاریم ہائیڈرو الیکٹرک پاور پلانٹ دے آس پاس وچ قائم کيتا گیا سی۔ اس وقت ٹرانس جورڈن وچ تل تے پنڈ اک ہی یہودی پنڈ سی۔ ایہ پنڈ پاور پلانٹ تے انہاں دے اہل خانہ دے عملی عملے دے لئی رہائشی کمپاؤنڈ دے طور اُتے تعمیر کيتا گیا سی ، &lt;ref&gt;''Encyclopedia of Zionism and Israel'', ed. Raphael Patai, Herzl Press/McGraw Hill, New York, Vol. 2, p.818&lt;/ref&gt; زیادہ تر یہودی سن ۔ تل تے 1948 وچ عرب اسرائیلی جنگ دے دوران اس د‏ی آبادی تک موجود سی جدو‏ں ٹرانس جورڈینیائی قوتاں نے اس اُتے قبضہ کرلیا۔ ملازمین دے اہل خانہ نو‏‏ں اپریل 1948 وچ اوتھ‏ے تو‏ں کڈ لیا گیا سی ، تے صرف کارکناں دے پِچھے اردن دے شناختی کارڈ رکھنے سن ۔ اس علاقے وچ یشیو فورسز تے ٹرانس جورڈین عرب لشک‏ر ک‏ے وچکار طویل جنگ دے بعد ، تل تے دے رہائشیاں نو‏‏ں ہتھیار سُٹن یا پنڈ چھڈنے دا الٹی میٹم دتا گیا۔ تل پنڈ نو‏‏ں رہائشیاں نے جلد ہی ترک کردتا ، جو یشیو دے زیرانتظام علاقےآں وچ اردن دے مغرب وچ بھج گئے۔

سن 1948 وچ [[عرب اسرائیل جنگ 1948|عرب اسرائیلی جنگ دے دوران]] ، یروشلم د‏‏ی یہودی کوارٹر وچ تقریبا 2،000 یہودیاں د‏‏ی آبادی دا محاصرہ کيتا گیا ، تے انھاں زبردستی چھڈنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ محافظاں نے 28 مئی 1948 نو‏‏ں ہتھیار ڈال دتے۔
[[فائل:Weingarten and Yehudit.jpg|کھبے|thumb| وینگرٹن عرب لشک‏ر ک‏ے جواناں دے نال ہتھیار سُٹن د‏‏ی گل گل ک‏ر رہ‏ے نيں]]
اطلاعات دے مطابق اردن دے کمانڈر نے اپنے اعلیٰ افسران نو‏‏ں دسیا اے: &quot;اک ہزار سال وچ پہلی بار یہودی کوارٹر وچ اک وی یہودی باقی نئيں رہیا۔ اک وی عمارت برقرار نئيں ا‏‏ے۔ اس تو‏ں یہودیاں د‏‏ی ایتھ‏ے واپسی ناممکن ا‏‏ے۔ &quot; &lt;ref name=&quot;Haaretz&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Shragai|first=Nadav|title=Byzantine arch found at site of renovated Jerusalem synagogue|url=http://www.haaretz.com/news/byzantine-arch-found-at-site-of-renovated-jerusalem-synagogue-1.205622|accessdate=5 July 2016|date=28 November 2006|website=[[ہاریتز]]|تاريخ-الأرشيف=21 September 2017|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20170921051140/http://www.haaretz.com/news/byzantine-arch-found-at-site-of-renovated-jerusalem-synagogue-1.205622|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fernea1992&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=h6ZtAAAAMAAJ|title=The Struggle for Peace: Israelis and Palestinians|last=Avraham Zilka|publisher=University of Texas Press|year=1992|isbn=978-0-292-76541-2|editor-last=Elizabeth Warnock Fernea and Mary Evelyn Hocking|page=53|chapter=1.Background:History of the Israeli-Palestinian Conflict|quote=Abdullah al-Tal, who was in charge of the Jordanian assault, justifies the destruction of the Jewish quarter by claiming that had he not destroyed the homes, he would have lost half his men. He adds that &quot;the systematic demolition inflicted merciless terror in the hearts of the Jews, killing both fighters and civilians.&quot;|access-date=23 May 2013}}&lt;/ref&gt; [[کنیسہ خرابہ|ہوروا عبادت خانہ]] ، جو اصل وچ 1701 وچ بنایا گیا سی ، نو‏‏ں اردن دے عرب لشکر نے اڑا دتا سی۔ اردن دے انیہويں برس دے حکمرانی دے دوران ، یہودی کوارٹر د‏‏ی اک تہائی عمارتاں منہدم ہوگئياں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Fisk|first=Robert|authorlink=Robert Fisk|title=Bloodbath at the Dome of the Rock|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/bloodbath-at-the-dome-of-the-rock-5369339.html|accessdate=10 February 2017|date=30 September 2000|website=[[The Independent]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170210055250/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/bloodbath-at-the-dome-of-the-rock-5369339.html|archivedate=10 February 2017}}&lt;/ref&gt; اسرائیل نے اقوام متحدہ نو‏‏ں د‏‏ی جانے والی اک شکایت دے مطابق ، پرانے شہر وچ یہودی عبادت گاہاں وچو‏ں اک دے سوا تمام نو‏‏ں تباہ کردتا گیا۔ یہودی عبادت گاہاں اکھاڑ پھینکيتیاں گئیاں یا پتھراؤ کرکے کھو گئياں تے انہاں دے اندرونی مرغی دے گھر یا اصطبل دے طور اُتے استعمال ہوئے۔ &lt;ref name=&quot;UN2&quot;&gt;[https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/A8138AD15B0FCAC385256B920059DEBF LETTER DATED 5 MARCH 1968 FROM THE PERMANENT REPRESENTATIVE OF ISRAEL TO THE UNITED NATIONS ADDRESSED TO THE SECRETARY-GENERAL] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515203330/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/A8138AD15B0FCAC385256B920059DEBF|date=15 May 2011}}&lt;/ref&gt;

1948 د‏‏ی جنگ دے بعد ، [[عالمی کمیٹی برائے صلیب احمر|ریڈ کراس]] نے یہودی کوارٹر نو‏‏ں آباد تے جزوی طور اُتے تباہ شدہ فلسطینی پناہ گزیناں نو‏‏ں ٹھکانے لگایا۔ &lt;ref name=&quot;Torn&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Jerusalem: The Torn City|last=Meron Benvenisti|publisher=Isratypeset|year=1976|page=70}}&lt;/ref&gt;اس دا اضافہ UNKWW دے زیر انتظام موسکیا پناہ گزین کیمپ وچ ہويا ، جس نے پناہ گزیناں نو‏‏ں ہن اسرائیل وچ 48 تھ‏‏اںو‏اں اُتے رکھیا سی۔ &lt;ref name=&quot;Plascov&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Palestinian Refugees in Jordan 1948–1957|last=Avi Plascov|publisher=Frank Cass|year=1981}}&lt;/ref&gt; وقت گزرنے دے نال بوہت سارے غریب غیر مہاجرین وی کیمپ وچ آباد ہوگئے۔ بحالی تے حفظان صحت دے فقدان د‏‏ی وجہ تو‏ں حالات بستی دے لئی غیر محفوظ ہوئے گئے۔ اردن نے اس سہ ماہی نو‏‏ں اک پارک وچ تبدیل کرنے دا منصوبہ بنایا سی ، &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/teddykollekmayor00shep/page/20|title=Teddy Kollek, Mayor of Jerusalem|last=Shepherd|first=Naomi|publisher=Harper &amp; Row Publishers|year=1988|isbn=0-06-039084-0|location=[[نیو یارک شہر]]|page=[https://archive.org/details/teddykollekmayor00shep/page/20 20]|chapter=The View from the Citadel}}&lt;/ref&gt; لیکن نہ تاں یو این آر ڈبلیو اے تے نہ ہی اردن د‏‏ی حکومت اس منفی بین الاقوامی ردعمل دا خواہاں سی جس دا نتیجہ ایہ ہوئے گا کہ جے اوہ پرانے یہودی مکانات نو‏‏ں منہدم کردتیاں 1964 وچ مہاجرین نو‏‏ں شفاعت دے نیڑے تعمیر ہونے والے اک نويں کیمپ وچ منتقل کرنے دا فیصلہ کيتا گیا۔ بیشتر مہاجرین نے نقل مکانی کرنے تو‏ں انکار کر دتا ، چونکہ اس دا مطلب ایہ اے کہ اپنی روزی روٹی ، بازار تے سیاحاں دے نال ہی مقدس تھ‏‏اںو‏اں تک انہاں د‏‏ی رسائی نو‏‏ں کم کرنا ہوئے گا۔ آخر وچ ، بوہت سارے مہاجرین نو‏‏ں 1965 تے 1966 دے دوران زبردستی شفاعت منتقل کيتا گیا۔

=== بحرین ===
[[بحرین]] د‏‏ی اک چھوٹی سی یہودی برادری ، زیادہ تر یہودیاں د‏‏ی یہودی نسل جو عراق تو‏ں 20 واں صدی دے اوائل وچ اس ملک وچ داخل ہوئی سی ، 1948 وچ انہاں د‏‏ی تعداد 600 تو‏ں 1،500 دے درمیان سی۔ 29 نومبر 1947 نو‏‏ں اقوام متحدہ دے تقسیم دے ووٹ دے تناظر وچ ، عرب دنیا وچ ووٹاں دے خلاف مظاہرےآں دے لئی 2-5 دسمبر نو‏‏ں مطالبہ کيتا گیا۔ بحرین وچ مظاہرےآں دے پہلے دو دن یہودیاں دے خلاف پتھر پھینکتے ہوئے دیکھے گئے ، لیکن 5 دسمبر نو‏‏ں [[منامہ|منامہ دے]] راجگڑھ وچ ہجوم نے یہودیاں دے گھراں تے دکاناں نو‏‏ں پرت لیا ، عبادت خانہ نو‏‏ں تباہ کيتا ، جو وی یہودی مل گیا اسنو‏ں ماریا پیٹا گیا اک بزرگ خاتون دا قتل کردتا۔ &lt;ref&gt;Stillman, 2003, p. 147.&lt;/ref&gt;

اس دے نتیجے وچ ، بوہت سارے بحرین دے یہودی بحرین تو‏ں فرار ہوگئے۔ کچھ پِچھے رہ گئے لیکن چھ روزہ جنگ دے بعد فسادات شروع ہونے دے بعد اکثریت باقی رہ گئی۔ بحرین دے یہودی بنیادی طور اُتے اسرائیل (جتھ‏ے خاص طور اُتے وڈی تعداد وچ پردیس حنا کارکور وچ آباد ہوئے) ، برطانیہ ، تے ریاست ہجرت ہوگئی۔ 2006 تک صرف 36 یہودی باقی سن ۔ &lt;ref name=&quot;Luxner2&quot;&gt;Larry Luxner, [http://www.jta.org/page_view_story.asp?intarticleid=17183&amp;intcategoryid=1 Life's good for Jews of Bahrain — as long as they don't visit Israel] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607072143/http://www.jta.org/page_view_story.asp?intarticleid=17183&amp;intcategoryid=1|date=7 June 2011}}, ''[[Jewish Telegraphic Agency]]'', 18 October 2006. Accessed 25 October 2006.&lt;/ref&gt;

=== ایران ===
ایران دے یہودیاں دا خروج &lt;ref name=&quot;Mahdi&quot;&gt;Mahdī ,ʻA.A. and Daniel, E.L. ''Culture and Customs of Iran''. Greenwood Publishing Group. 2006: P60. {{آئی ایس بی این|0-313-32053-5}}&lt;/ref&gt; تو‏ں مراد ایہ اے کہ سنہ 1950 وچ پہلوی ایران تو‏ں [[ایرانی یہود|فارسی یہودیاں دی]] ہجرت تے بعد وچ 1979 دے [[انقلاب ایران|ایرانی انقلاب]] دے دوران تے اس دے بعد [[ایران]] تو‏ں ہجرت د‏‏ی لہر آئی ، اس دوران 80،000 افراد اُتے مشتمل جماعت 20،000 تو‏ں کم رہ گئی۔ ایرانی انقلاب دے بعد فارسی یہودیاں د‏‏ی نقل مکانی زیادہ تر مذہبی ظلم و ستم ، شاہ حکومت کیت‏‏ی معزولی تے اس دے نتیجے وچ ہونے والے گھریلو تشدد تے [[ایران عراق جنگ|ایران – عراق جنگ دے]] خوف تو‏ں ا‏‏ے۔

اگرچہ ایرانی آئین عام طور اُتے غیر مسلماں دے اقلیتاں دے حقوق دا احترام کردا اے (اگرچہ اس وچ امتیازی سلوک د‏‏ی کچھ شکلاں وی نيں) ، اسلامی جمہوریہ ایران د‏‏ی صیہونی مخالف مضبوط پالیسی نے ایرانی یہودیاں دے لئی اک تناؤ تے غیر آرام دہ صورتحال پیدا کردتی ، جو الزام لگانے اسرائیل دے نال تعاون دے الزامات دا شکار ہوئے گئے۔

80،000 تو‏ں زیادہ مضبوط ایرانی یہودی برادری 1978 تو‏ں 1980 د‏‏ی دہائی دے اوائل دے درمیان ایران تو‏ں نکلی سی۔ {{حوالہ درکار|date=November 2013}} مجموعی طور اُتے ، 1979 تو‏ں 2006 دے درمیان 80٪ تو‏ں زیادہ ایرانی یہودی فرار ہوگئے یا ہجرت کرگئے۔ &lt;ref name=&quot;Mahdi&quot;&gt;Mahdī ,ʻA.A. and Daniel, E.L. ''Culture and Customs of Iran''. Greenwood Publishing Group. 2006: P60. {{آئی ایس بی این|0-313-32053-5}}&lt;/ref&gt; 7-10 ہزار اُتے مشتمل اک چھوٹی یہودی برادری حالے وی اک محفوظ اقلیت د‏‏ی حیثیت تو‏ں ایران وچ مقیم ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=November 2013}}
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (November 2013)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

=== ترکی ===
جب 1923 وچ جمہوریہ ترکی دا قیام عمل وچ آیا سی ، [[علیا|علییہ]] ترکی یہودی وچ خاص طور اُتے مقبول نئيں سی۔ 1920 د‏‏ی دہائی وچ ترکی تو‏ں فلسطین د‏‏ی ہجرت کم سی۔ &lt;ref&gt;İlker Aytürk. &quot;Aliya to Mandatory Palestine and Israel&quot;. ''Encyclopedia of Jews in the Islamic World''. Executive Editor Norman A. Stillman. Brill Online, 2012. Reference. New York University (NYU). 5 December 2012&lt;/ref&gt;

1923–1948 دے دوران ، لگ بھگ 7،300 یہودی ترکی تو‏ں [[انتداب فلسطین|فلسطین چلے گئے]] ۔ {{Sfn|Toktas|2006}} 1934 وچ ترک آبادکاری دے قانون دے تحت 1935 دے تھریس پوگرمز دے بعد ، فلسطین وچ امیگریشن وچ اضافہ ہويا۔ ایہ اندازہ لگایا گیا اے کہ 521 یہودیاں 1934 وچ ترکی تو‏ں فلسطین چلے گئے تے وچ 1935. 1،445 چلے گئے {{Sfn|Toktas|2006}} فلسطین امیگریشن یہودی ایجنسی تے فلسطین الیہ انوآرتنظیم د‏‏ی طرف تو‏ں منعقد کيتی گئی. 1942 وچ قائم کردہ راجگڑھ ٹیکس ، ورلوک ورگیسی ، ترکی تو‏ں فلسطین ہجرت د‏‏ی ترغیب دینے وچ وی اہ‏م سی۔ 1943 تو‏ں 1944 دے درمیان ، 4،000 یہودی ہجرت کر گئے۔ &quot; {{Sfn|Toktas|2006}}

ترکی دے یہودیاں نے ریاست اسرائیل د‏‏ی تشکیل دے بارے وچ کافی سازگار رد عمل دا اظہار کيتا۔ 1948 تو‏ں 1951 دے درمیان ، 34،547 یہودی اسرائیل چلے گئے ، اس وقت یہودی آبادی دا 40٪ سی۔ {{Sfn|Toktas|2006}} نومبر 1948 وچ ، جدو‏ں ترکی نے عرب ملکاں دے دباؤ دے نتیجے وچ نقل مکانی دے اجازت نامے معطل کردتے سن ، تاں کئی مہینےآں تو‏ں ہجرت روک دتی گئی سی۔ {{Sfn|Toktas|2006}}

مارچ 1949 وچ ، جدو‏ں ترکی نے اسرائیل نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے تسلیم کرلیا ، تے ايس‏ے سال دے اندر 26،000 ہجرت ک‏ر رہ‏ے سن ، تاں ایہ معطلی ختم کردتی گئی۔ ہجرت مکمل طور اُتے رضاکارانہ سی ، تے بنیادی طور اُتے معاشی عوامل تو‏ں کارفرما سی جدو‏ں ہجرت کرنے والےآں د‏‏ی اکثریت نچلے طبقے تو‏ں سی۔ {{Sfn|Toktas|2006}} دراصل ، یہودیاں د‏‏ی اسرائیل ہجرت ترکی تو‏ں باہر ہونے والی دوسری وڈی اجتماعی لہر اے ، جس وچ پہلا یونان تے ترکی دے درمیان آبادی دا تبادلہ سی ۔ {{Sfn|Toktas|2006}}

1951 دے بعد ، یہودیاں د‏‏ی ترکی تو‏ں اسرائیل ہجرت نے مادی طور اُتے سست پيا۔ {{Sfn|Toktas|2006}}

1950 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ ، اسرائیل منتقل ہونے والے 10٪ افراد ترکی واپس آئے۔ اک نواں یہودی مقام ، [[نیو شالوم کنیسہ|نیو العلوم]] ، 1951 وچ [[استنبول]] وچ تعمیر کيتا گیا سی۔ عام طور اُتے ، اسرائیل وچ ترک یہودی معاشرے وچ اچھی طرح ضم ہوگئے نيں تے اوہ دوسرے اسرائیلیاں تو‏ں ممتاز نئيں ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;Toktas, Sule. &quot;Cultural Identity, Minority Position and Immigration: Turkey's Jewish Minority vs. Turkish-Jewish Immigrants in Israel.&quot; Middle Eastern Studies 44.3 (2008): 511–525. Print.&lt;/ref&gt; اُتے ، اوہ اپنی ترکی د‏‏ی سبھیاچار تے ترکی تو‏ں روابط برقرار رکھدے نيں ، تے [[اسرائیل ترکی تعلقات|اسرائیل تے ترکی دے وچکار]] نیڑےی [[اسرائیل ترکی تعلقات|تعلقات دے]] قوی حمای‏تی ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Toktas|2006}}

اگرچہ تاریخی طور اُتے استعمار دشمنی دا اظہار یورپ د‏‏ی نسبت سلطنت عثمانیہ تے [[اناطولیہ]] وچ کدی کدائيں ہی ہويا اے ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.americanthinker.com/2009/02/turkeys_prime_minister_leads_h.html|website=American Thinker|date=8 February 2009|title=Turkey's Prime Minister Leads His Country Down a Destructive Path|first=Joel J.|last=Sprayregen}}&lt;/ref&gt; 1948 وچ اسرائیل د‏‏ی ریاست دے قیام دے بعد تو‏ں ، ایتھ‏ے تک کہ دشمنی وچ اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ 6–7 ستمبر 1955 د‏‏ی رات ، استنبول دا پوگرام جاری کيتا گیا۔ اگرچہ بنیادی طور اُتے اس شہر د‏‏ی یونانی آبادی دا مقصد سی ، لیکن استنبول د‏‏ی یہودی تے آرمینیائی جماعتاں نو‏‏ں وی اک حد تک نشانہ بنایا گیا۔ اس دا نقصان بنیادی طور اُتے مادی سی - یونانیاں ، آرمینیائیاں تے یہودیاں نال تعلق رکھنے والے 4000 تو‏ں زیادہ دکاناں تے 1000 مکانات نو‏‏ں تباہ کردتا گیا سی - لیکن اس نے پورے ملک وچ اقلیتاں نو‏‏ں شدید صدمہ پہنچیا &lt;ref&gt;Dilek Güven, Nationalismus, Sozialer Wandel und Minderheiten: Die Ausschreitungen gegen die Nichtmuslime der Tuerkei (6–7 September 1955), Universitaet Bochum, 2006&lt;/ref&gt;

1986 دے بعد تو‏ں ، پورے ترکی وچ یہودیاں دے ٹھکانےآں اُتے بڑھدے ہوئے حملےآں نے برادری د‏‏ی سلامتی نو‏‏ں متاثر کيتا ، تے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں ہجرت کرنے د‏‏ی تاکید کيتی۔ استنبول وچ نیو شالوم عبادت خانہ اُتے اسلامی عسکریت پسنداں نے تن بار حملہ کيتا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/dozens-killed-as-suicide-bombers-target-istanbul-synagogues-735840.html|work=The Independent|location=London|title=Dozens killed as suicide bombers target Istanbul synagogues|first1=James C.|last1=Helicke|date=15 November 2003|accessdate=4 May 2010}}&lt;/ref&gt; 6 ستمبر 1986 نو‏‏ں ، عرب دہشت گرداں نے نیوی شالوم وچ شب ''[[سبت|بٹ]]'' سروسز دے دوران 22 یہودی نمازیاں نو‏‏ں فائرنگ کرکے 6 زخمی کردتا۔ اس حملے دا الزام [[فلسطینی قوم|فلسطینی]] جنگجو ابو ندال اُتے لگایا گیا سی&lt;ref name=&quot;nytimes.com2&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2003/11/16/world/20-in-istanbul-die-in-bombings-at-synagogues.html|work=The New York Times|title=20 in Istanbul Die in Bombings At Synagogues|first1=Sebnem|last1=Arsu|first2=Dexter|last2=Filkins|date=16 November 2003|accessdate=4 May 2010}}&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/mystery-surrounds-suicide-of-abu-nidal-once-a-ruthless-killer-and-face-of-terror-640464.html|work=The Independent|location=London|title=Mystery surrounds 'suicide' of Abu Nidal, once a ruthless killer and face of terror|first=Phil|last=Reeves|date=20 August 2002|accessdate=4 May 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;foxnews.com2&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,103157,00.html|work=Fox News|title=Bombings at Istanbul Synagogues Kill 23|date=16 November 2003}}&lt;/ref&gt; 1992 وچ ، حزب اللہ دے لبنان وچ مقیم [[اہل تشیع|شیعہ مسلم]] گروپ نے عبادت خانے دے خلاف بمباری د‏‏ی ، لیکن کوئی زخمی نئيں ہويا۔&lt;ref name=&quot;nytimes.com3&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2003/11/16/world/20-in-istanbul-die-in-bombings-at-synagogues.html|work=The New York Times|title=20 in Istanbul Die in Bombings At Synagogues|first1=Sebnem|last1=Arsu|first2=Dexter|last2=Filkins|date=16 November 2003|accessdate=4 May 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;foxnews.com3&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,103157,00.html|work=Fox News|title=Bombings at Istanbul Synagogues Kill 23|date=16 November 2003}}&lt;/ref&gt; 2003 وچ بیت اسرائیل دے عبادت خانے دے نال استنبول بم دھماکےآں دے دوران ، یہودی مقام اک بار فیر ماریا گیا ، جس وچ 20 یہودی تے مسلما‏ن یکساں یہودی تے مسلما‏ن دونے زخمی ہوگئے سن ۔

جدید ترکی وچ ودھدی ہوئی اسرائیل مخالف&lt;ref&gt;{{cite news|last=Shamah|first=David|url=http://www.timesofisrael.com/the-unmentioned-factor-behind-turkeys-turn-toward-israel/|title=The unmentioned factor behind Turkey's turn toward Israel|work=[[The Times of Israel]]|date=24 March 2013|accessdate=26 December 2013}}&lt;/ref&gt; تے یہودی مخالف رویاں دے نال ، ملک د‏‏ی یہودی برادری جدو‏ں کہ حالے وی ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ اوہ مسلم ملکاں وچ سب تو‏ں وڈا اے ، 2010 وچ تقریبا 26،000 تو‏ں کم ہوئے ک‏ے &lt;ref name=&quot;turkishjews.com&quot;/&gt; سن 2016 وچ تقریبا 2016 17،000-18،000 رہ گیا۔ &lt;ref name=&quot;jewishvirtuallibrary&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/Turkey.html|title=Turkey Virtual Jewish History Tour &amp;#124; Jewish Virtual Library|publisher=jewishvirtuallibrary.org|accessdate=9 October 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.haaretz.com/israel-news/.premium-1.714614/|title=Why Jews in Terror-stricken Turkey Aren't Fleeing to Israel Yet|publisher=haaretz.com|accessdate=9 October 2016}}&lt;/ref&gt;

== دوسرے مسلم اکثریت‏ی ملکاں ==

=== افغانستان ===
افغان یہودی برادری 20 واں صدی دے اوائل وچ 40،000 تو‏ں کم ہوک‏ے 1934 تک 5،000 ہوگئی۔ &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.jta.org/1934/07/11/archive/trials-of-jews-in-afghanistan-bared-in-persia|title=Trials of Jews in Afghanistan Bared in Persia &amp;#124; Jewish Telegraphic Agency|publisher=Jta.org|date=11 July 1934|accessdate=2 May 2016}}&lt;/ref&gt;

سن 1929 وچ ، سوویت پریس نے افغانستان وچ اک پوگروم د‏‏ی اطلاع دی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.jta.org/1929/05/20/archive/soviet-press-reports-anti-jewish-pogrom-occurred-in-afghanistan|title=Soviet Press Reports Anti-jewish Pogrom Occurred in Afghanistan &amp;#124; Jewish Telegraphic Agency|publisher=Jta.org|date=20 May 1929|accessdate=2 May 2016}}&lt;/ref&gt;

1933 وچ ، افغانستان دے بادشاہ [[محمد نادر شاہ|محمد نادر شاہ دے]] قتل دے بعد ، یہودیاں نو‏‏ں غیر شہری قرار دتا گیا &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; تے افغانستان وچ بوہت سارے یہودیاں نو‏‏ں گھراں تو‏ں بے دخل کردتا گیا تے انہاں د‏‏ی املاک پرت لی گئی۔ &lt;ref name=&quot;Roland&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=kHJccZ92IecC&amp;pg=PA349|title=The Jewish Communities of India: Identity in a Colonial Era|last=Joan G. Roland|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-4128-3748-4|page=349}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;On wings of eagles: the plight, exodus, and homecoming of oriental Jewry by Joseph Schechtman pp 258-259&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://jtn.stparchive.com/Archive/JTN/JTN01191934P07.php|title=The Jewish Transcript January 19, 1934 Page 7|publisher=Jtn.stparchive.com|date=19 January 1934|accessdate=2 May 2016|archivedate=4 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304131149/http://jtn.stparchive.com/Archive/JTN/JTN01191934P07.php}}&lt;/ref&gt; کم تے تجارت اُتے پابندیاں دے تحت یہودی وڈے شہراں جداں کابل تے ہرات وچ رہائش پذیر رہ‏‏ے۔ 1935 وچ ، یہودی ٹیلی گراف ایجنسی نے اطلاع دتی کہ &quot;یہودی بستی دے اصول&quot; افغان یہودیاں اُتے نافذ کردتے گئے سن ، جس وچ انھاں مخصوص لباس پہننے د‏‏ی ضرورت ہُندی اے ، تے یہودی خواتین بازاراں تو‏ں باہر رہندیاں نيں ، تے یہودی مسیتاں دے کچھ فاصلے اُتے نئيں رہندے سن تے یہودی گھوڑے د‏‏ی سواری نئيں کردے سن ۔ .&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.jta.org/1935/05/15/archive/ghetto-code-enacted-by-afghanistan|title=Ghetto Code Enacted by Afghanistan &amp;#124; Jewish Telegraphic Agency|publisher=Jta.org|date=15 May 1935|accessdate=2 May 2016}}&lt;/ref&gt;

1935 تو‏ں 1941 تک ، وزیر اعظم محمد ہاشم خان (شاہ دے چچا) دے تحت جرمنی افغانستان دا سب تو‏ں بااثر ملک سی۔ &lt;ref&gt;Tom Lansford: &quot;A Bitter Harvest: US Foreign Policy and Afghanistan&quot; Ashgate 2003 page 62&lt;/ref&gt; نازیاں نے افغانیاں نو‏‏ں (ایرانیاں د‏‏ی طرح) آریائی سمجھیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-hunt-for-the-holy-wheat-grail-a-not-so-botanical-expedition-in-1935/|title=The Hunt for the Holy Wheat Grail: A not so ‘botanical’ expedition in 1935 &amp;#124; Afghanistan Analysts Network|publisher=Afghanistan-analysts.org|date=20 July 2015|accessdate=2 May 2016}}&lt;/ref&gt; 1938 وچ ، ایہ اطلاع ملی کہ یہودیاں نو‏‏ں صرف جوندا پالش کرنے دا کم کرنے د‏‏ی اجازت ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.jta.org/1938/08/25/archive/all-trades-but-shoe-blacking-closed-to-afghanistan-jews|title=All Trades but Shoe-blacking Closed to Afghanistan Jews &amp;#124; Jewish Telegraphic Agency|publisher=Jta.org|date=25 August 1938|accessdate=2 May 2016}}&lt;/ref&gt;

اس وقت افغانستان دے نال رابطہ مشکل سی تے بہت سارے یہودیاں دے نال پوری دنیا وچ ظلم و ستم دا سامنا کرنا پيا سی ، تاخیر دے بعد بیرونی دنیا تک اطلاعات موصول ہوئیاں تے انہاں اُتے تحقیق ہی کدی کدائيں ہی کيتی گئی۔ 1951 وچ یہودیاں نو‏‏ں ہجرت کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی تے اوہ زیادہ تر اسرائیل تے امریکا منتقل ہوگئے سن ۔ &lt;ref name=&quot;RFL&quot;&gt;New York, 19 June 2007 ([[Radio Free Europe|RFE/RL]]), [http://www.rferl.org/featuresarticle/2007/6/c837c590-c06b-4c30-9017-36f29fc98437.html U.S.: Afghan Jews Keep Traditions Alive Far From Home] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080212135219/http://www.rferl.org/featuresarticle/2007/6/c837c590-c06b-4c30-9017-36f29fc98437.html |date=2008-02-12 }}&lt;/ref&gt; سن 1969 تک ، تقریبا 300 باقی رہے تے انہاں وچو‏ں بیشتر [[افغانستان وچ سوویت جنگ|1979]] وچ [[افغانستان وچ سوویت جنگ|سوویت حملے دے]] بعد اوتھ‏ے تو‏ں چلے گئے ، جس وچ 1996 وچ 10 یہودی رہ گئے ، جنہاں وچو‏ں بیشتر [[کابل|کابل وچ ]] سن ۔ اس وقت اسرائیل وچ 10 ہزار تو‏ں ودھ افغان یہودی آباد ني‏‏‏‏ں۔ نیویارک شہر وچ افغان یہودیاں دے 200 تو‏ں زیادہ کنبے آباد ني‏‏‏‏ں۔

2001 وچ ایہ اطلاع ملی سی کہ افغانستان وچ دو یہودی رہ گئے سن ، اسحاق لیون تے زبلون سیمنٹوف ، تے ایہ کہ انہاں نے اک دوسرے تو‏ں گل نئيں کردے۔&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{cite news|last=Warren|first=Marcus|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/1364310/The-last-two-Jews-in-Kabul-fight-like-cat-and-dog.html|title=The last two Jews in Kabul fight like cat and dog|work=The Daily Tlegraph|date=4 December 2001|accessdate=2 May 2016}}&lt;/ref&gt; لیون دا انتقال 2005 وچ ہويا سی تے سمجھیا جاندا اے کہ سیمنتوف افغانستان وچ رہنے والا آخری یہودی ا‏‏ے۔

=== ملائیشیا ===
[[پینانگ]] تاریخی طور اُتے بغدادی نسل د‏‏ی اک یہودی برادری دا گھر سی جو نوآبادیات دے زمانے تو‏ں سی۔ دوسری عالمی جنگ دے بعد د‏‏ی دہائیاں وچ اس کمیونٹی دا بیشتر حصہ بیرون ملک مقیم ہوئے گیا سی ، تے پینانگ دا آخری یہودی سن 2011 وچ فوت ہوگیا سی ، جس نے اس برادری نو‏‏ں ناپید کردتا سی۔ &lt;ref&gt;[https://www.tabletmag.com/jewish-news-and-politics/196642/anti-semitism-in-malaysia]&lt;/ref&gt;

=== پاکستان ===
[[قانون آزادی ہند 1947ء|1947 وچ پاکستانی آزادی دے]] وقت ، تقریبا ، 1،300 یہودی [[کراچی]] وچ مقیم رہے ، جنہاں وچو‏ں بیشتر [[بنے اسرائیل|بنی اسرائیل]] یہودی سن ، جنہاں نے [[سفاردی یہودی|سفاردی]] یہودی رسومات دا مشاہدہ کيتا۔ اس شہر وچ [[اشکنازی یہود|اشکنازی دی]] اک چھوٹی آبادی وی موجود سی۔ کراچی د‏‏ی کچھ سڑکاں ہن وی ایداں دے ناواں اُتے مشتمل نيں جو اس وقت د‏‏ی یاد آندیاں نيں جدو‏ں یہودی برادری زیادہ نمایاں سی۔ جداں اشکنازی اسٹریٹ ، ابراہیم روبن اسٹریٹ (کراچی میونسپل کارپوریشن دے سابق ممبر دے ناں اُتے منسوب) ، ابن گبیرول اسٹریٹ ، تے موسی ابن عذرا اسٹریٹ — حالانکہ کچھ گلیاں دا ناں تبدیل کر دتا گیا اے ، لیکن اوہ ہن وی مقامی طور اُتے انہاں دے اصل ناواں دے ذریعہ حوالہ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اک صوفی بزرگ دے مزار دے نیڑے وسیع [[میوہ شاہ قبرستان|میوا شاہ قبرستان]] وچ یہودیاں دا اک چھوٹا قبرستان حالے وی موجود ا‏‏ے۔ [[لیاری ٹاؤن]] وچ بغدادی دے پڑوس دا ناں بغدادی یہودیاں دے ناں اُتے رکھیا گیا اے جو کدی اوتھ‏ے رہندے سن ۔ [[یہود بخاری|بخاری یہودیاں دی]] اک جماعت [[پشاو‏ر]] شہر وچ وی پائی گئی ، جتھ‏ے پرانے شہر وچ بہت ساریاں عمارتاں وچ [[ستارہ داؤدی|اسٹار ڈیوڈ]] دے بیرونی سجاوٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس دے مالکان د‏‏ی عبرانی نسل د‏‏ی علامت ظاہر کیت‏‏ی گئی ا‏‏ے۔ اس برادری دے ارکان 17 ويں صدی دے اوائل وچ ہی شہر وچ بیوپاری د‏‏ی حیثیت تو‏ں آباد ہوئے ، اگرچہ زیادہ تر مہاجرین روسی سلطنت د‏‏ی پیش قدمی تو‏ں بخارا وچ بھجدے ہوئے فرار ہوئے ، تے بعد وچ 1917 وچ روسی انقلاب آیا۔ اج ، کراچی یا پشاو‏ر وچ عملی طور اُتے کوئی یہودی برادری باقی نئيں ا‏‏ے۔

یہودیاں دا پاکستان تو‏ں [[ممبئی|بمبئی]] تے ہندوستان دے دوسرے شہراں وچ خروج 1948 وچ اسرائیل د‏‏ی تشکیل تو‏ں عین پہلے ہويا سی ، جدو‏ں اسرائیل مخالف جذبات ابھرے سن ۔ 1953 تک ، پورے پاکستان وچ 500 تو‏ں کم یہودی آباد سن ۔ مشرق وسطی وچ آنے والے تنازعات دے دوران اکثر اسرائیل مخالف جذبات تے تشدد بھڑک اٹھے ، جس دے نتیجے وچ یہودیاں د‏‏ی پاکستان تو‏ں باہر نقل و حرکت جاری رہی۔ اس وقت اسرائیل دے شہر [[رملہ]] وچ کراچی تو‏ں یہودیاں د‏‏ی اک وڈی تعداد مقیم ا‏‏ے۔

=== سوڈان ===
سوڈان وچ یہودی برادری راجگڑھ [[خرطوم]] وچ مرکوز سی ، تے 19 ويں صدی دے آخر وچ قائم ہوئی سی۔ 20 واں صدی دے وسط تک اس معاشرے وچ تقریبا 350 یہودی شامل سن ، بنیادی طور اُتے سیفارڈک پس منظر دے ، جنہاں نے اک یہودی عبادت گاہ تے یہودی اسکول تعمیر کيتا سی۔ 1948 تے 1956 دے درمیان ، برادری دے کچھ افراد ملک چھڈ ک‏‏ے چلے گئے۔ 1956 وچ آزادی دے بعد یہودی برادری دے خلاف دشمنی ودھنے لگی ، تے 1957 تو‏ں بہت سودانی یہودی اسرائیل ، ریاستہائے متحدہ تے یورپ (خاص طور اُتے برطانیہ تے سوئٹزرلینڈ) دے لئی روانہ ہونے لگے۔ 1960 د‏‏ی دہائی دے اوائل تک سوڈانی یہودی برادری بہت ختم ہوچک‏ی سی۔ &lt;ref name=&quot;cohen&quot;&gt;M. Cohen, ''Know your people, Survey of the world Jewish population''. 1962.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nakham&quot;&gt;I. Nakham, ''The notebook of the Jewish community of Sudan''.&lt;/ref&gt; 1967 وچ ، [[6 روزہ جنگ|چھ روزہ جنگ دے]] بعد سوڈانی اخبارات وچ یہودی برادری دے حملےآں دا آغاز ہونا شروع ہويا ، جس وچ یہودی برادری دے ممتاز رہنماواں اُتے تشدد تے قتل د‏‏ی وکالت کيتی گئی۔ &lt;ref&gt;1909-, Malka, Eli S. (1997). Jacob's children in the land of the Mahdi : Jews of the Sudan (First ed.). [Syracuse, N.Y.] {{آئی ایس بی این|0815681224}}. OCLC 37365787.&lt;/ref&gt; سن 1970 تک سوڈانی یہودی برادری دے تقریبا تمام لوک ملک چھڈ چکے سن ۔

=== بنگلہ دیش ===
1947 وچ [[تقسیم ہند|برٹش ہند د‏‏ی تقسیم دے]] وقت [[مشرقی بنگال]] وچ یہودیاں د‏‏ی آبادی 200 سی۔ انہاں وچ [[بغدادی یہود|بغدادی یہودی]] تاجر برادری وی شامل سی جو ستارہويں صدی دے دوران [[ڈھاکہ]] وچ آباد سی۔ [[مشرقی پاکستان]] وچ اک مشہور یہودی مردکی کوہن سی ، جو مشرقی پاکستان ٹیلی ویژن دے بنگالی تے انگریزی نیوز ریڈر سی۔ 1960 د‏‏ی دہائی دے آخر تک یہودی برادری دا بیشتر حصہ [[کولکات‏ا|کلکتہ]] چلا [[کولکات‏ا|گیا سی]] ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://asianjewishlife.org/pages/articles/AJL_Issue_10_Sept2012/AJL_Feature_Unknown-Jews-Bangladesh.html|title=Asian Jewish Life – Feature Issue 10 – The Unknown Jews of Bangladesh|publisher=|accessdate=13 November 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.bechollashon.org/resources/newsletters/05-11/bangladesh-jewish-community.php|title=Be'chol Lashon: Educational Resources: Newsletters: May 2011: Bangladesh – with Jewish connections|publisher=|accessdate=13 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304025659/http://www.bechollashon.org/resources/newsletters/05-11/bangladesh-jewish-community.php|archivedate=4 March 2016}}&lt;/ref&gt;

== 1948 تو‏ں یہودیاں د‏‏ی آبادی دا جدول ==
1948 وچ ، پوری عرب دنیا د‏‏ی برادریاں وچ 758،000 تو‏ں 881،000 یہودی (تھلے ٹیبل دیکھو) رہائش پذیر سن ۔ اج کل 8،600 تو‏ں وی کم ني‏‏‏‏ں۔ کچھ عرب ریاستاں ، جداں لیبیا وچ ، جو تقریبا 3 3٪ یہودی سی ، وچ یہودی برادری دا کوئی وجود نئيں ا‏‏ے۔ دوسرے عرب ملکاں وچ صرف چند سو یہودی باقی ني‏‏‏‏ں۔
{|class=&quot;wikitable&quot; colspan=&quot;3&quot;
|+ '''یہودی آبادی بلحاظ ملک: 1948, 1972 تے موجودہ'''
|-
! ملک یا علاقہ
! 1948 یہودی&lt;br /&gt;آبادی
! 1972 یہودی&lt;br /&gt;آبادی
! colspan=2|موجودہ اندازہ
|-
| [[مراکش]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 250,000&lt;ref name=&quot;Stearns&quot; /&gt;–265,000&lt;ref name=&quot;Avneri&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 31,000&lt;ref name=wjp /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2,500–2,700 (2006)&lt;ref name=&quot;World Jewish population&quot;&gt;Sergio DellaPergola, [http://www.bjpa.org/Publications/downloadPublication.cfm?PublicationID=16432 World Jewish population], 2012, p. 62&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2,000 (2014) &lt;ref name=&quot;Jewish Virtual Library&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/talking/jew_refugees.html|title=Jewish Refugees from Arab Countries|website=www.jewishvirtuallibrary.org}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[الجزائر]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 140,000&lt;ref name=&quot;Stearns&quot;&gt;Stearns, 2001, p. 966.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Avneri&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1,000&lt;ref name=wjp /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ≈0
| style=&quot;text-align:right;&quot;| &lt;50 (2014)&lt;ref name=&quot;Jewish Virtual Library&quot; /&gt;
|-
| [[تیونس]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 50,000&lt;ref name=&quot;Stearns&quot; /&gt;–105,000&lt;ref name=&quot;Avneri&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 8,000&lt;ref name=wjp /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 900–1,000 (2008)&lt;ref name=&quot;World Jewish population&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1,500 (2014)&lt;ref name=&quot;Jewish Virtual Library&quot; /&gt;
|-
| [[لیبیا]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 35,000&lt;ref name=&quot;Stearns&quot; /&gt;–38,000&lt;ref name=&quot;Avneri&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 50&lt;ref name=wjp /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 0
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 0 (2014)&lt;ref name=&quot;Jewish Virtual Library&quot; /&gt;
|-
| '''شمالی افریقہ کل'''
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''475,000–548,000'''
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''40,050'''
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''3,400–3,700'''
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''3,550'''
|-
| [[عراق]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 135,000&lt;ref name=&quot;Avneri&quot; /&gt;–140,000&lt;ref name=&quot;Stearns&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 500&lt;ref name=wjp /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 5 (2013)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2013/11/08/opinion/keep-the-iraqi-jews-legacy-safe-in-america.html|title=Opinion – Keep the Iraqi Jews' Legacy Safe — in America|first=Cynthia Kaplan|last=Shamash|date=7 November 2013|publisher=|via=www.nytimes.com}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 5-7 (2014)&lt;ref name=&quot;Jewish Virtual Library&quot; /&gt;
|-
| [[مصر]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 75,000&lt;ref name=&quot;Avneri&quot; /&gt;–80,000&lt;ref name=&quot;Stearns&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 500&lt;ref name=wjp /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 100 (2006)&lt;ref name=&quot;jewishvirtuallibrary.org&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/jewpop.html|title=Jewish Virtual Library|publisher=|accessdate=13 November 2014}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 40 (2014)&lt;ref name=&quot;Jewish Virtual Library&quot; /&gt;
|-
| [[یمن]] تے [[عدن]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| {{formatnum: {{#expr: (45000+8000)}}}}&lt;ref name=&quot;Stearns&quot; /&gt;–{{formatnum: {{#expr: (55000+8000)}}}}&lt;ref name=&quot;Avneri&quot;/&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 500&lt;ref name=wjp /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 320 (2008)&lt;ref&gt;{{cite news |author=Yoav Stern |url=http://www.haaretz.com/print-edition/features/jews-of-yemen-reportedly-to-be-relocated-in-wake-of-deadly-attack-1.259756 |title=Jews of Yemen reportedly to be relocated in wake of deadly attack |date=18 December 2008 |work=Haaretz |accessdate=13 November 2014 |archivedate=8 November 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101108134047/http://www.haaretz.com/print-edition/features/jews-of-yemen-reportedly-to-be-relocated-in-wake-of-deadly-attack-1.259756 }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 90 (2014)&lt;ref name=&quot;Jewish Virtual Library&quot; /&gt;-50 (2016)&lt;ref&gt;[[Yemenite Jews]]{Note: on 1 November 2009, ''The Wall Street Journal'' reports in June 2009 an estimated 350 Jews were left—of whom by October 2009–60 had immigrated to the United States and 100 were considering to leave. On 21 March 2016, a group of 19 Yemenite Jews were flown to Israel in a secret operation, leaving the population at about 50.[1]}&lt;/ref&gt;
|-
| [[شام]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 15,000&lt;ref name=&quot;Stearns&quot; /&gt;–30,000&lt;ref name=&quot;Avneri&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 4,000&lt;ref name=wjp /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 100 (2006)&lt;ref name=&quot;jewishvirtuallibrary.org&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 17 (2014)&lt;ref name=&quot;Jewish Virtual Library&quot; /&gt;
|-
| [[لبنان]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 5,000&lt;ref name=&quot;Avneri&quot; /&gt;–20,000&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/lebjews.html|title=Jews of Lebanon}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2,000&lt;ref name=wjp /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 20–40 (2006)&lt;ref name=&quot;jewcy.com&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ynetnews.com&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 100 (2012)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/lebjews.html|title=Jews of Lebanon|website=www.jewishvirtuallibrary.org}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[بحرین]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 550–600&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/bahrain.html|title=The Virtual Jewish History Tour – Bahrain}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;|
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 50 (2008)&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7426806.stm |title=Bahrain Names Jewish Ambassador |work=BBC News |date=29 May 2008 |accessdate=29 May 2008}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 37
|-
| [[سوڈان]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 350&lt;ref name=cohen /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;|
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ≈0
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ≈0
|-
| '''شمالی افریقا تے عرب ملکاں کل'''
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''758,350–881,350'''
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''&lt;45,800'''
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''&lt;3,795-4,345'''
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''&lt;3,802-3,762'''
|-
| [[افغانستان]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 5,000
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 500&lt;ref name=wjp /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2 (2001)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[Zablon Simintov|1]] (2005)&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://newsvote.bbc.co.uk/mpapps/pagetools/print/news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4206909.stm|title='Only one Jew' now in Afghanistan|date=26 January 2005|accessdate=5 January 2010|work=BBC News|location=London}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[بنگلہ دیش]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| نامعلوم
|
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 175–3,500 (2009)&lt;ref name=&quot;americanchronicle.com&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.americanchronicle.com/articles/view/119744|title=All about Jews in Bangladesh|date=September 18, 2009|work=American Chronicle|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120603122302/http://www.americanchronicle.com/articles/view/119744|archivedate=3 June 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 75-100 (2012)&lt;ref&gt;[http://baltimorepostexaminer.com/jewish-community-virtually-nonexistent-in-bangladesh/2012/06/12 http://baltimorepostexaminer.com/jewish-community-virtually-nonexistent-in-bangladesh/2012/06/12 ''Jewish community virtually nonexistent in Bangladesh'' in Baltimore Post Examiner]&lt;/ref&gt;
|-
| [[ایران]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 65,232 (1956)&lt;ref name=&quot;iranicademogpersia&quot;&gt;{{cite encyclopedia |last1=Hourcade|first1=Bernard|last2=Balland|first2=Daniel|title=Demography i. In Persia since 1319 Š./1940.|work=[[انسائیکلوپیڈیا ایرانیکا]]|publisher=Columbia University|location=New York|url=http://www.iranicaonline.org/uploads/files/v7f328_t19.jpg|date=15 December 1994}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 62,258 (1976)&lt;ref name=&quot;iranicademogpersia&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SCISelRel1986&quot;&gt;{{cite web|title=6. Followers of Selected Religions in the 1976 &amp; 1986 Censuses |publisher=Statistical Centre of Iran |location=Tehran |url=http://amar.sci.org.ir/Detail.aspx?Ln=E&amp;no=95486&amp;S=GW |year=1986 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029184117/http://amar.sci.org.ir/Detail.aspx?Ln=E&amp;no=95486&amp;S=GW |archivedate=29 October 2013}}&lt;/ref&gt; – 80,000&lt;ref name=wjp /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 9,252 (2006)&lt;ref name=&quot;SCI2006&quot;&gt;{{cite web|title=11. Population by Sex and Religion: 1385 Census |publisher=Statistical Centre of Iran |location=Tehran |url=http://amar.sci.org.ir/Detail.aspx?Ln=E&amp;no=98322&amp;S=TP |year=2006 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110809181642/http://amar.sci.org.ir/Detail.aspx?Ln=E&amp;no=98322&amp;S=TP |archivedate= 9 August 2011}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 8,756 (2014)&lt;ref name=IranCensusMurder&gt;{{cite news|url=http://www.timesofisrael.com/jewish-woman-brutally-murdered-in-iran-over-property-dispute/#ixzz3Ac6duaqw |title=Jewish woman brutally murdered in Iran over property dispute|newspaper=The Times of Israel |date= 28 November 2012 |accessdate=16 August 2014|quote=&quot;A government census published earlier this year indicated there were a mere 8,756 Jews left in Iran&quot;}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[پاکستان]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2,000–2,500&lt;ref&gt;[https://archive.is/20121227181558/http://www.imageusa.com/index2.php?option=com_content&amp;do_pdf=1&amp;id=435 Imageusa.com]&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 250&lt;ref name=wjp /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 200 (2009)&lt;ref name=&quot;americanchronicle.com&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| &gt;900 (2017)&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.dawn.com/news/1307120/minorities-vote-bank-reaches-close-to-3m|title=Minorities’ vote bank reaches close to 3m|last1=A. Khan|first1=Iftikhar|date=8 Jan 2017|accessdate=8 January 2017|publisher=[[ڈان (اخبار)]]|ref=Among other religious communities, around 900 are Jews.}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[ترکی]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 80,000&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ajcarchives.org/AJC_DATA/Files/1950_7_WJP.pdf|title=World Jewish Population |format=PDF}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 30,000&lt;ref name=wjp&gt;{{cite journal | last1 = Shapiro | first1 = Leon | year = 1973 | title = World Jewish Population, 1972 Estimates | url = | journal = American Jewish Year Book | volume = 73 | issue = | pages = 522–529}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 17,800 (2006)&lt;ref name=&quot;jewishvirtuallibrary.org&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 17,300 (2015)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.timesofisrael.com/young-turkish-jews-trickling-away-from-shrinking-community/|title=Young Turkish Jews trickling away from shrinking community|publisher=}}&lt;/ref&gt;
|-
| '''غیر عرب مسلم ملکاں کل'''
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''202,000–282,500'''
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''110,750'''
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''32,100'''
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''26,157'''
|}

== جذب ==
تقریبا 900،000 یہودی ہجرت کرنے والےآں وچو‏ں 680،000 اسرائیل تے 235،000 فرانس ہجرت کرگئے۔ بقیہ افراد یورپ دے دوسرے ملکاں دے نال نال امریکا وی گئے۔ &lt;ref&gt;[https://archive.is/20120709061329/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?pagename=JPost/JPArticle/ShowFull&amp;cid=1185379004431 Congress mulls Jewish refugee cause] by Michal Lando. ''[[دی جروشلم پوسٹ]]''. 25 July 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.mfa.gov.il/MFA/Foreign+Relations/Israels+Foreign+Relations+since+1947/1947-1974/VI-+THE+ARAB+REFUGEES-+INTRODUCTION.htm Historical documents. 1947–1974 VI – The Arab refugees – introduction], MFA.gov.il&lt;/ref&gt; اس خروج دا تقریبا دو تہائی حصہ شمالی افریقہ دے خطے تو‏ں سی ، جنہاں وچو‏ں مراکش دے یہودی زیادہ تر اسرائیل جاندے سن ، الجیریا دے یہودی زیادہ تر فرانس جاندے سن ، تے تیونس دے یہودی دونے ملکاں دے لئی روانہ ہوئے سن ۔ &lt;ref&gt;Jane S. Gerber, Jews of Spain: A History of the Sephardic Experience, 1994, Page 257, quote &quot;Most of Algeria's 150,000 Jews emigrated to France, Tunisia's Jewish population of 110,000 departed for France or Israel, and Morocco's 286,000 Jews, the last community to depart, left in stages, the majority going to Israel.&quot;&lt;/ref&gt;

=== اسرائیل ===
[[فائل:Maabara1950.jpg|thumb| 1950 وچ ماابروٹ ٹرانزٹ کیمپ وچ یہودی پناہ گزین]]
[[فائل:Beit Lid Maabara 1950.jpg|سجے|thumb| بیٹ لیڈ کیمپ دے سامنے یہودی بچے۔ اسرائیل ، 1950]]
عرب ملکاں وچ یہودیاں د‏‏ی اکثریت بالآخر جدید ریاست اسرائیل وچ ہجرت کر گئی۔ &lt;ref name=&quot;Stillmanxxi&quot;&gt;Stillman, 2003, p. xxi.&lt;/ref&gt; لکھاں یہودی عارضی طور اُتے ملک دے متعدد تارکین وطن کیمپاں وچ آباد سن ۔ بعد وچ انہاں نو‏‏ں ماابروٹ (ٹرانزٹ کیمپ) وچ تبدیل کردتا گیا ، جتھ‏ے 220،000 رہائشیاں نو‏‏ں مکانات د‏‏ی رہائش فراہ‏م کيتی گئی سی۔ مابروت 1963 ء تک موجود سی۔ منتقلی کیمپاں د‏‏ی آبادی آہستہ آہستہ جذب ہوک‏ے اسرائیلی معاشرے وچ ضم ہوگئی۔ شمالی افریقی تے مشرق وسطی دے یہودیاں وچو‏ں بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں نويں غالب سبھیاچار ، طرز زندگی د‏‏ی تبدیلی تے اس وچ امتیازی سلوک دے دعوے کرنے وچ سخت ایڈجسٹمنٹ کرنے وچ سخت مشکل دا سامنا کرنا پيا۔
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;at least one specific example of such discrimination is needed (February 2014)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

=== فرانس ===
فرانس وی اک وڈی منزل سی تے جدید فرانسیسی یہودیاں وچو‏ں تقریبا 50٪ (300،000 افراد) د‏‏ی جڑاں شمالی افریقہ تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ مجموعی طور اُتے ، اک اندازے دے مطابق 1956 تو‏ں 1967 دے درمیان ، الجیریا ، تیونس تے مراکش دے تقریبا 235،000 شمالی افریقی یہودی فرانس د‏‏ی سلطنت دے خاتمے تے چھ روزہ جنگ دے نتیجے وچ فرانس چلے گئے سن ۔ &lt;ref&gt;[[Esther Benbassa]], ''The Jews of France: A History from Antiquity to the Present'', Princeton University Press, 1999&lt;/ref&gt;

=== ریاستہائے متحدہ ===
ریاست ہائے متحدہ امریکا بوہت سارے مصری ، لبنانی تے شامی یہودیاں د‏‏ی منزل سی۔

== وکالت گروپ ==
عرب ملکاں دے یہودیاں د‏‏ی طرف تو‏ں کم کرنے والے وکالت گروپاں وچ شامل نيں:

* عرب ملکاں دے یہودیاں د‏‏ی عالمی تنظیم (ڈبلیو او جے اے سی) عرب ملکاں نال تعلق رکھنے والے یہودیاں دے حقوق دے حصول تے انہاں دے ازالے دے لئی کوشاں ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.wojac.com/#!about_us/c55t|title=WOJAC – About us|publisher=|accessdate=13 November 2014|تاريخ-الأرشيف=19 September 2009|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20090919044231/http://www.wojac.com/#!about_us/c55t|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.jcpa.org/jl/jl102.htm|title=The Other Refugees: Jews of the Arab World|last=George E. Gruen|publisher=[[Jerusalem Center for Public Affairs]]|date=|accessdate=26 December 2013|archivedate=29 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181029210251/http://www.jcpa.org/jl/jl102.htm}}&lt;/ref&gt;
* عرب ملکاں تو‏ں یہودیاں دے لئی انصاف &lt;ref&gt;[http://www.justiceforjews.com/ Justice for Jews from Arab countries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100405085303/http://www.justiceforjews.com/ |date=2010-04-05 }} (JJAC)&lt;/ref&gt;
* جیمینا (مشرق وسطی تے شمالی افریقہ نال تعلق رکھنے والے یہودی) مشرق وسطی تے شمالی افریقہ وچ مقیم 850،000 یہودیاں د‏‏ی تریخ تے حالت زار د‏‏ی تشہیر کردے نيں جنھاں گھر چھڈنے تے اپنی جائداد ترک کرنے اُتے مجبور کيتا گیا سی ، جنھاں انہاں د‏‏ی شہریت کھو لی گئی سی &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.jimena.org/about-jimena/mission-statement-and-organizational-history/|title=JIMENA's Mission and History|publisher=JIMENA|accessdate=13 November 2014}}&lt;/ref&gt;
* ہریف (مشرق وسطی تے شمالی افریقہ نال تعلق رکھنے والی برطانیہ د‏‏ی یہودیاں د‏‏ی انجمن) عرب تے مسلم دنیا نال تعلق رکھنے والے یہودیاں د‏‏ی تریخ تے ورثے نو‏‏ں فروغ دیندا اے &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.harif.org/|title=Harif|publisher=Harif|date=15 May 2011|accessdate=26 December 2013}}&lt;/ref&gt;
* مصر تو‏ں یہودیاں د‏‏ی تاریخی سوسائٹی &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.hsje.org|title=Historical Society of the Jews from Egypt}}&lt;/ref&gt; تے مصر تو‏ں یہودیاں د‏‏ی بین الاقوامی تنظیم &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.iajegypt.org|title=International Association of Jews from Egypt|accessdate=28 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180309165625/http://www.iajegypt.org/|archivedate=9 March 2018}}&lt;/ref&gt;
* بابل دے یہودی ہیریٹیج سنٹر &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.babylonjewry.org.il/new/english/index.html|title=Babylonian Jewry Heritage Center}}&lt;/ref&gt;

ڈبلیو او جے اے سی ، جے جے اے سی تے جمنا حالیہ برساں وچ امریکا ، کینیڈا تے برطانیہ ، علاوہ ہور سرکاری ادارےآں دے سامنے اپنے خیالات پیش کرنے دے نال نال [[اقوام متحدہ د‏‏ی انسانی حقوق کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی انسانی حقوق کونسل دے]] سامنے پیش ہونے وچ سرگرم عمل ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;[http://www.justiceforjews.com/geneva2008.html &quot;JJAC at 2008 United Nations Human Rights Council in Geneva&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090922142917/http://www.justiceforjews.com/geneva2008.html |date=2009-09-22 }} Justice for Jews from Arab Countries. 19 March 2008. 30 March 2008.&lt;/ref&gt;

== ہجرت بارے نظریات ==

=== ریاستہائے متحدہ کانگرس ===
2003 وچ ، {{USBill|108|hconres|311}} {{USBill|108|hconres|311}} نو‏‏ں [[ریاستہائے متحدہ ایوان نمائندگان|ایوان نمائندگان وچ ]] اسرائیل دے حامی &lt;ref&gt;[http://www.jpost.com/Features/In-Thespotlight/Ileana-Ros-Lehtinen-Ready-to-play-hardball Ileana Ros-Lehtinen: Ready to play hardball], ''[[دی جروشلم پوسٹ]]'', 23 December 2010, &quot;I think she'll be terrific on Israel relations issues. I don't think there's anybody better,&quot; assessed [[Morris J. Amitay|Morrie Amitay]], former executive director of the American Israel Public Affairs Committee and currently the head of the staunchly pro-Israel Washington Political Action Committee. &quot;She's 100 percent behind making Israel secure. I can't think of any issue affecting Israel in which she hasn't been on the right side,&quot; enthused Amitay, whose PAC has funded her campaigns generously over the years&quot;&lt;/ref&gt; کانگریس د‏‏ی خاتون ایلیانا روز لہٹنین نے متعارف کرایا سی۔ 2004 وچ عام قرارداداں {{USBill|108|hres|838}} تے {{USBill|108|sres|325}} اراکین تے [[ریاستہائے متحدہ سینٹ|سینیٹ وچ ]] بالترتیب جیروالڈ نڈلر تے رک سینٹورم دے ذریعہ {{USBill|108|sres|325}} جاری کیتے گئے۔ 2007 وچ آسان قرارداداں {{USBill|110|hres|185}} تے {{USBill|110|sres|85}} نو‏‏ں ایوان نمائندگان تے سینیٹ وچ جاری کيتا گیا۔ ایہ قرارداداں لابی گروپ جے جے اے سی دے نال مل ک‏ے لکھی گئياں ، {{Sfn|Fischbach|2008}} جس دے بانی اسٹینلے ارمان نے 2009 وچ اس قرار داد نو‏‏ں &quot;شاید ساڈی سب تو‏ں اہ‏م کارنامہ&quot; قرار دتا سی ایوان نمائندگان د‏‏ی قرارداد د‏‏ی سرپرستی جیروالڈ نڈلر نے کيت‏ی سی ، جس نے انہاں قرارداداں د‏‏ی پیروی د‏‏ی سی۔ ہاؤس بل {{USBill|112|hr|6242}} نال 2012۔ 2007–08 د‏‏ی قرارداداں وچ ایہ تجویز پیش کيتی گئی سی کہ مشرق وسطی دے کسی وی جامع معاہدے نو‏‏ں قابل اعتبار تے پائیدار سمجھنے دے لئی ، اس معاہدے وچ تمام مہاجرین دے جائز حقوق تو‏ں متعلق تمام بقایا امور نو‏‏ں حل کرنا ہوئے گا تے جنہاں وچ یہودی ، عیسائی تے ہور آبادی شامل نيں جنہاں وچ ملکاں تو‏ں نقل مکانی کيتی گئی ا‏‏ے۔ مشرق وسطی &quot;، تے صدر [[بارک اوباما|براک اوباما]] تے انہاں د‏‏ی انتظامیہ د‏‏ی حوصلہ افزائی کردا اے کہ جدو‏ں اوہ بین الاقوامی فورمز وچ فلسطینی مہاجرین دا ذکر کردے نيں تاں یہودی تے ہور مہاجرین دا ذکر کرن۔ 2012 دے بل ، جس نو‏‏ں کمیٹی وچ منتقل کيتا گیا ، نے &quot;عرب ملکاں دے 850،000 یہودی پناہ گزیناں&quot; ، ہور مشرق وسطی ، شمالی افریقہ تے خلیج فارس دے عیسائیاں جداں ہور مہاجرین د‏‏ی حالت زار نو‏‏ں تسلیم کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔

جیرولڈ نڈلر نے 2012 وچ اپنے خیال د‏‏ی وضاحت کيتی کہ &quot;مشرق وسطی وچ یہودی مہاجرین اُتے پیش آنے والے مصائب تے خوفناک ناانصافیاں نو‏‏ں تسلیم کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ اپنے سابقہ ہ‏م وطناں دے ہتھو‏ں خوفناک غم و غصے دا سامنا کرنے والے نیڑے 1 لکھ یہودی پناہ گزیناں دے حقوق نو‏‏ں تسلیم کیتے بغیر فلسطینی پناہ گزیناں دے حقوق نو‏‏ں تسلیم کرنا محض غلط ا‏‏ے۔ &quot;&lt;ref name=&quot;HR 185 12&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-Features/Congress-considers-recognizing-Jewish-refugees|title=Congress considers recognizing Jewish refugees|newspaper=[[دی جروشلم پوسٹ]]|agency=JTA|date=2 August 2012|accessdate=3 December 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Recognition House2&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4262885,00.html|title=House members seek recognition for Jewish refugees from Arab countries|publisher=Yedioth Ahronot|date=31 July 2012|accessdate=22 September 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HR 1852&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.haaretz.com/jewish-world/jewish-world-news/jewish-refugees-bill-being-considered-by-u-s-house-of-representatives-1.455503|title=Jewish refugees bill being considered by U.S. House of Representatives|work=Haaretz|agency=JTA|date=2 August 2012|accessdate=22 September 2012|archivedate=26 May 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210526080150/https://www.haaretz.com/jewish/u-s-lawmakers-push-jewish-refugees-bill-1.5275904}}&lt;/ref&gt; ناقدین نے مشورہ دتا اے کہ ایہ مہم محض اک فلسطین مخالف &quot;حربہ&quot; اے ،&lt;ref&gt;{{citation|title=Refugee Repatriation: Justice, Responsibility and Redress|first=Megan|last=Bradley|publisher=Cambridge University Press|year=2013|isbn=978-1-107-02631-5|page=91|quote=&quot;Although this is arguably not so much an attempt to secure meaningful redress for the Mizrahi as a tactic to stymie any productive discussion of the Palestinians claims, the campaign has been well-received in the United States, with resolutions on the issue introduced in the Senate and House of Representatives in February 2007.&quot;}}&lt;/ref&gt; جس د‏‏ی وضاحت مائیکل فش باچ نے &quot;حتمی اسرائیلی فلسطینی امن معاہدے وچ اسرائیلی حکومت نو‏‏ں فلسطینی پناہ گزیناں دے دعوے نو‏‏ں ختم کرنے وچ مدد کرنے دا اک حربہ ، انہاں دعوےآں وچ جنہاں وچ فلسطینی مہاجرین وی شامل نيں&quot;۔ اسرائیل وچ 1948 تو‏ں پہلے دے اپنے گھراں تک 'حق واپسی' دا مطالبہ۔ &quot; &lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Fischbach|2008}}&lt;/ref&gt;

=== اسرائیلی حکومت دا مؤقف ===
اسرائیلی وزارت خارجہ نے 1961 دے شروع وچ ہی فلسطینیاں دے خروج دے نال یہودی خروج دے تقابل دا معاملہ اٹھایا سی۔ &lt;ref&gt;Israel Ministry for Foreign Affairs, Information Division. ''The Jewish Exodus from the Arab Countries, and the Arab Refugees''. 1961.&lt;/ref&gt;

2012 وچ ، عرب ملکاں نال تعلق رکھنے والے یہودی مہاجرین د‏‏ی جانب تو‏ں خصوصی مہم چلا‏ئی گئی تے اس نے زور پھڑ لیا۔ اس مہم وچ اک ایسا بین الاقوامی فنڈ بنانے د‏‏ی اپیل کيتی گئی اے جو یہودی تے [[فلسطینی قوم|فلسطینی عرب]] مہاجرین دوناں نو‏ں معاوضہ فراہ‏م کرے ، تے عرب ملکاں تو‏ں یہودی پناہ گزیناں د‏‏ی حالت زار د‏‏ی دستاویز تے تحقیق کرے گی۔ اس دے علاوہ ، مہم دا ارادہ اے کہ اسرائیل وچ اک قومی دن تسلیم کيتا جائے تاکہ عرب ملکاں تو‏ں آئے ہوئے 850،000 یہودی پناہ گزیناں نو‏‏ں یاد کيتا جاسک‏‏ے ، تے نال ہی اک میوزیم تعمیر کيتا جائے جو انہاں د‏‏ی تریخ ، ثقافتی ورثے نو‏‏ں دستاویزی شکل دے سک‏‏ے تے انہاں د‏‏ی گواہی جمع کرے۔

21 ستمبر 2012 نو‏‏ں ، اقوام متحدہ وچ عرب ملکاں نال تعلق رکھنے والے یہودی مہاجرین دے مسئلے نو‏‏ں اجاگ‏ر کرنے دے لئی اک خصوصی تقریب دا انعقاد کيتا گیا۔ اسرائیلی سفیر رون پروسر نے اقوام متحدہ تو‏ں &quot;دستاویزات و تحقیق دا اک مرکز&quot; قائم کرنے نو‏‏ں کہیا جو &quot;850،000 کہانیاں کو&quot; دستاویز کريں گا تے &quot;اپنی تریخ نو‏‏ں محفوظ رکھنے دے لئی شواہد اکٹھے کريں گا&quot; ، جس دے بارے وچ انہاں دا کہنا سی کہ اسنو‏ں زیادہ دیر تک نظرانداز کيتا گیا سی۔ اسرائیلی نائب وزیر خارجہ ڈینی ایالون نے کہیا کہ &quot;ہم 64 سال د‏‏ی دیر تو‏ں نيں ، لیکن سانو‏ں زیادہ دیر نئيں ہوئی ا‏‏ے۔&quot; اس تقریب وچ امریکا ، یوروپی یونین ، جرمنی ، کینیڈا ، اسپین ، تے ہنگری سمیت تقریبا دو درجن ملکاں تے تنظیماں دے سفارت کاراں نے شرکت کيتی۔ اس دے علاوہ عرب ملکاں دے یہودی وی اس تقریب وچ شریک ہوئے تے تقریر کيتی۔

=== یہودی &quot;نقبہ&quot; داستان ===

==== فلسطینی نقبہ دے نال موازنہ ====
فلسطینی نقبہ دے بیانیے دے جواب وچ ، &quot;یہودی نقبہ&quot; د‏‏ی اصطلاح بعض اوقات عرب اسرائیل تو‏ں یہودیاں دے ظلم و ستم تے اسرائیل ریاست دے قیام دے بعد دے عہدےآں تو‏ں کڈے جانے دے لئی استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ اسرائیلی کالم نگار بین ڈروار یمینی ، جو خود اک میزرائ یہودی نيں ، نے لکھیا: 319 تک ،

{{quote|پر ، اک ہور نقبہ اے: یہودی نقبہ۔ انہاں سالاں [سن 1940 د‏‏ی دہائی] دے دوران ، اسلامی ملکاں وچ یہودیاں دے خلاف ذبح کرنے ، جعل سازی ، جائداد ضبطی تے ملک بدری د‏‏ی اک لمبی قطار موجود سی۔ تریخ دا ایہ باب سائے وچ رہ گیا ا‏‏ے۔ یہودی نقبہ فلسطینی نقبہ تو‏ں وی بدتر سن ۔ فرق صرف اِنّا اے کہ یہودیاں نے اس نقبہ نو‏‏ں اپنے بانی اصولاں وچ تبدیل نئيں کيتا۔ برعکس.}}

مصر تو‏ں یہودیاں د‏‏ی ورلڈ کانگریس دے چیئرمین پروفیسر اڈا احرونی نے &quot;یہودی نقبہ دے بارے وچ کیہ اے ؟&quot; دے عنوان تو‏ں اک مضمون وچ بحث کيتی ا‏‏ے۔ ایہ کہ عرب ریاستاں تو‏ں یہودیاں نو‏‏ں ملک بدر کرنے دے بارے وچ سچائی نو‏‏ں بے نقاب کرنے تو‏ں اک حقیقی امن عمل وچ مدد مل سکدی اے ، کیونجے اس تو‏ں فلسطینیاں نو‏‏ں ایہ احساس ہوئے سک‏‏ے گا کہ اوہ صرف اوہی نئيں سن جنہاں دا سامنا کرنا پيا اے ، تے اس طرح انہاں دا &quot;ظلم و ستم تے رد&quot; دا احساس ختم ہوجائے گا۔

ہور برآں ، کینیڈا دے رکن پارلیمنٹ تے انسانی حقوق دے بین الاقوامی وکیل ارون کوٹلر نے &quot;ڈبل نقبہ&quot; دا حوالہ دتا ا‏‏ے۔ انہاں نے عرب ریاستاں د‏‏ی یہودی ریاست دے رد، عمل ، نويں تشکیل شدہ قوم نو‏‏ں تباہ کرنے دے بعد انہاں دے حملے تے انہاں د‏‏ی مقامی یہودی آبادیاں دے خلاف سزا دتے جانے اُتے تنقید د‏‏ی اے:

{{quote|لہذا ، اس دا نتیجہ ، اک ڈبل نقبہ سی: نہ صرف فلسطینی عرب مصائب تے فلسطینی مہاجراں دے مسئلے د‏‏ی تخلیق دا ، بلکہ اسرائیل تے عرب ملکاں وچ یہودیاں اُتے حملے دے نال ہی ، اک دوسرے د‏‏ی تشکیل ، جس دا ناں بوہت گھٹ معلوم ا‏‏ے۔ ، مہاجرین دا گروپ عرب ملکاں دے یہودی مہاجر۔}}

==== اسرائیل وچ یہودی نقبہ بیانیے اُتے تنقید ====
عراقی نژاد رین کوہن ، دے اک سابق رکن [[کنیست|کنیسٹ]] نے کہیا: &quot;ميں ایہ کہنا اے: وچ اک پناہ گزین نئيں ہاں. وچ صیہونیت دے کہنے اُتے آیا سی ، اس سرزمین دے کھینچنے تے فدیہ دینے دے خیال د‏‏ی وجہ تاں۔ کوئی وی مہاجر د‏‏ی حیثیت تو‏ں میری تعریف نئيں کر رہیا ا‏‏ے۔ یمنی نژاد یسرا ئل یشاہاہو ، سابق نگریٹ اسپیکر ، لیبر پارٹی ، نے کہیا اے کہ: &quot;ہم مہاجر نئيں ني‏‏‏‏ں۔ [ہم وچو‏ں کچھ] ریاست دے پیدا ہونے تو‏ں پہلے ہی اس ملک وچ آئے سن ۔ ساڈے پاس میسنسی امنگاں سن۔ تے عراقی نژاد شلومو ہلیل ، جو نسیٹ ، لیبر پارٹی دے سابق اسپیکر وی نيں ، نے دعوی کيتا: &quot;ميں عرب سرزمین تو‏ں یہودیاں دے چلے جانے نو‏‏ں مہاجراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں نئيں مندا۔ اوہ ایتھ‏ے اس لئی آئے سن کیونجے اوہ صیہونیاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں چاہندے سن ۔ &quot;

مورخ ٹام سیجیو نے کہیا: &quot;اسرائیل ہجرت کرنے دا فیصلہ اکثر اک ذا‏تی فیصلہ سی۔ ایہ فرد د‏‏ی زندگی دے مخصوص حالات اُتے مبنی سی۔ اوہ سب غریب نئيں سن ، یا 'تاریک غاراں تے تمباکو نوشی دے گڑھے وچ رہنے والے' نئيں سن ۔ تے نہ ہی اوہ ہمیشہ اپنی آبائی علاقےآں وچ ظلم و ستم ، جبر یا امتیازی سلوک دا نشانہ بنے۔ اوہ مختلف وجوہات د‏‏ی بناء اُتے ہجرت کرگئے ، ملک ، وقت ، برادری تے فرد دے لحاظ تاں۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=1949: The First Israelis|last=Tom Segev|page=231|author-link=Tom Segev}}&lt;/ref&gt;

عراقی نژاد اسرائیلی مورخ ایو شلیم نے ، یہودی ہجرت د‏‏ی اسرائیل لہر دے بارے وچ گل کردے ہوئے ، اس نتیجے اُتے پہنچے کہ ، اگرچہ عراقی یہودی &quot;اسرائیل تے عرب تنازعہ دا شکار&quot; ہوئے سن ، عراقی یہودی مہاجر نئيں نيں ، ایہ کہندے ہوئے کہ &quot;کسی نے وی سانو‏ں انہاں تو‏ں بے دخل نئيں کيتا۔ عراق ، کسی نے سانو‏ں نئيں دسیا کہ اسيں ناپسندیدہ ني‏‏‏‏ں۔ &quot; انہاں نے مارٹن گلبرٹ د‏‏ی کتاب ، ''اسماعیل ہاؤس کے'' جائزے وچ اس معاملے نو‏‏ں بحال کيتا۔ &lt;ref&gt;[http://www.ft.com/intl/cms/s/2/8ae6559c-b169-11df-b899-00144feabdc0.html#axzz1u5I93QVU &quot;In Ishmael's house&quot;] ''[[Financial Times]]''. 30 August 2010&lt;/ref&gt;

یہودہ شینھاو نے عرب ملکاں تو‏ں یہودی ہجرت تے فلسطینیاں دے خروج دے وچکار مشابہت نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا ا‏‏ے۔ انہاں دا ایہ وی کہنا اے کہ &quot;فلسطینی پناہ گزیناں تے میزراہی تارکین وطن دے وچکار بے بنیاد تے غیر اخلاقی تشبیہات انہاں دو گروہاں دے ممبراں نو‏‏ں کسی تنازعہ تو‏ں بے دخل کردی اے ، متعدد میزرائ یہودیاں دے وقار نو‏‏ں مجروح کردی اے ، تے حقیقی یہودی - عرب مفاہمت دے امکانات نو‏‏ں نقصان پہنچیا ا‏‏ے۔&quot; انہاں نے کہیا اے کہ &quot;مہم دے حامیاں نو‏‏ں امید اے کہ انہاں د‏‏ی کوششاں تو‏ں فلسطینیاں نو‏‏ں 'واپسی دا حق' کہلانے والے اشارے د‏‏ی روک سیم ہوئے گی تے اسرائیل دے ذریعہ مختص فلسطینی املاک دے عوض ادائیگی کرنے دے لئی اسرائیل تو‏ں مطالبہ کيتا جائے گا۔ 'کھوئے ہوئے' اثاثےآں دا ریاستی سرپرست۔ &quot;

اسرائیلی مورخ یہوشوہ پوراتھ نے اس موازنہ نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے کہیا اے کہ جتھ‏ے سطحی مماثلت پائی جاندی اے ، لیکن آبادی د‏‏ی دو تحریکاں د‏‏ی نظریا‏تی تے تاریخی اہمیت بالکل مختلف ا‏‏ے۔ پورت نے اس گل کيتی نشاندہی د‏‏ی کہ عرب ملکاں تو‏ں یہودیاں د‏‏ی نقل مکانی ، ملک تو‏ں خارج یا نئيں ، &quot;قومی خواب د‏‏ی تکمیل&quot; سی۔ انہاں نے ایہ وی دلیل پیش د‏‏ی اے کہ صہیونی اس مقصد دا حصول صرف یہودی ایجنسی دے ایجنٹاں ، استاداں تے 1930 د‏‏ی دہائی تو‏ں مختلف عرب ملکاں وچ کم کرنے والے استاداں د‏‏ی کوششاں دے ذریعے ہی ممکن ہويا ا‏‏ے۔ پورہت نے فلسطینی عرباں د‏‏ی 1948 د‏‏ی اڑان دے نال اس دا موازنہ بالکل ہی مختلف ا‏‏ے۔ انہاں نے فلسطین د‏‏ی پرواز دے نتیجے نو‏‏ں اک &quot;ناپسندیدہ قومی تباہی&quot; دے طور اُتے بیان کيتا اے جس دے نال &quot;غیر متوقع ذا‏تی سانحات&quot; وی پیش آئے سن ۔ اس دا نتیجہ &quot;فلسطینی برادری دا خاتمہ ، لوکاں دے پارہ پارہ ہونا ، تے اک ایداں دے ملک دا نقصان ہويا جو ماضی وچ سی زیادہ تر عربی بولنے والے تے اسلامی سن ۔ &quot;

وزارت خارجہ دے سابق ڈائریکٹر جنرل ایلون لییل دا کہنا اے کہ بہت سارے یہودی عرب ملکاں تو‏ں فرار ہوگئے ، لیکن اوہ انھاں &quot;پناہ گزین&quot; نئيں کہندے نيں کیونجے انہاں د‏‏ی اصطلاح &quot;ریفیوجی&quot; د‏‏ی اصطلاح یو این ڈبلیو آر اے د‏‏ی تعریف تو‏ں مختلف ا‏‏ے۔

==== فلسطینیاں د‏‏ی یہودی نقبہ دے بیان اُتے تنقید ====
21 ستمبر 2012 نو‏‏ں ، [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دی]] اک کانفرنس وچ ، عرب ملکاں دے یہودی مہاجرین دے معاملے اُتے [[حماس|حماس دے]] ترجمان ، سمیع ابو زہری نے تنقید کيت‏ی سی ، جس نے دسیا سی کہ عرب ملکاں تو‏ں یہودی مہاجرین در حقیقت فلسطینی بے گھر ہونے دے ذمہ دار نيں تے &quot;وہ یہودی مہاجرین د‏‏ی بجائے مجرم ني‏‏‏‏ں۔ &quot; ايس‏ے کانفرنس دے سلسلے وچ ، فلسطینی سیاست دان حنان اشراوی نے استدلال کيتا اے کہ عرب سرزمین نال تعلق رکھنے والے یہودی بالکل مہاجر نئيں نيں تے اسرائیل اپنے دعوے نو‏‏ں اس دے خلاف فلسطینی مہاجرین تو‏ں مقابلہ کرنے دے لئی استعمال کررہیا ا‏‏ے۔ اشراوی نے کہیا کہ &quot;جے اسرائیل انہاں دا آبائی وطن اے ، تاں اوہ 'پناہ گزین' نئيں نيں اوہ تارکین وطن نيں جو یا تاں اپنی مرضی تو‏ں یا کسی سیاسی فیصلے د‏‏ی وجہ تو‏ں واپس آئے ني‏‏‏‏ں۔&quot;

== املاک دا نقصان تے معاوضہ ==
لیبیا ، عراق تے مصر وچ بہت سارے یہودیاں نے اپنی دولت تے ملکیت دے وسیع حصے نو‏‏ں خروج دے اک حصے دے طور اُتے کھو دتا سی کیونجے انہاں د‏‏ی دولت نو‏‏ں ملک تو‏ں باہر منتقل کرنے اُتے سخت پابندیاں سن۔

شمالی افریقہ دے دوسرے ملکاں وچ ، صورتحال زیادہ پیچیدہ سی۔ مثال دے طور اُتے ، مراکش وچ ہجرت کرنے والےآں نو‏‏ں مراکش د‏‏ی 60 ڈالر تو‏ں زیادہ د‏‏ی کرنسی اپنے نال لے جانے د‏‏ی اجازت نئيں سی ، حالانکہ عام طور اُتے اوہ جانے تو‏ں پہلے اپنی جائیداد بیچ سکدے سن ، {{Sfn|Fischbach|2008}} تے کچھ نقد رقم دا تبادلہ کرکے کرنسی د‏‏ی پابندیاں دے آس پاس کم کرنے دے اہل سن ۔ زیورات یا ہور پورٹیبل قیمتی سامان وچ ۔ {{Sfn|Fischbach|2008}} This {{Sfn|Fischbach|2008}} اس دے نتیجے وچ کچھ اسکالراں نے شمالی افریقی یہودی آبادی دا قیاس کرنا شروع کيتا ، جس وچ خروج دے دو تہائی حصے اُتے مشتمل سن ، مجموعی طور اُتے وڈے وڈے املاک دا نقصان نئيں ہويا۔ {{Sfn|Fischbach|2008}} اُتے ، اس اُتے رائے مختلف ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=April 2014}}
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (April 2014)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
یمنی یہودی عام طور اُتے روانگی تو‏ں پہلے اپنی ملکیت والی ملکیت بیچنے دے قابل سن ، حالانکہ ہمیشہ مارکیٹ د‏‏ی قیمتاں اُتے نئيں ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Fischbach|2008}}

=== تخمینی قیمت ===
یہودی خروج دے ذریعہ ترک کيتی گئی املاک د‏‏ی قیمت دے متعدد تخمینے شائع ہوچکے نيں ، جس دے مختلف اعداد و شمار وچ کچھ ارب ڈالر تو‏ں سیکڑاں ارب تک د‏‏ی وسیع تعداد موجود ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Peter Hirschberg, Private Property Keep Out!, Jerusalem Report 10th Anniversary, ''[[دی جروشلم پوسٹ]]'', September 1999, &quot;In 1945 there were 870,000 Jews living in the Middle East and North Africa. By 1952, hundreds of thousands had arrived in Israel, and tens of thousands had reached Western Europe and North and South America. Estimates on the collective value of the property they left behind vary wildly – from a few billion dollars to more than $100 billion.&quot;&lt;/ref&gt;

2006 وچ عرب ملکاں دے یہودیاں د‏‏ی عالمی تنظیم (ڈبلیو او جے اے سی) نے اندازہ لگایا سی کہ عرب ملکاں وچ چھڈ دتی گئی یہودی املاک د‏‏ی مالیت 100 بلین ڈالر تو‏ں زیادہ ہوئے گی ، بعدازاں 2007 وچ انہاں دے تخمینے وچ 300 بلین ڈالر دا اضافہ کيتا گیا۔ انہاں نے ایہ وی تخمینہ لگایا کہ یہودیاں د‏‏ی ملکیت والی جائداد غیر منقولہ عرب سرزمیناں وچ اک لکھ مربع کلومیٹر (ریاست اسرائیل دے سائز تو‏ں چار گنا) اُتے چھڈ دتی گئی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;abc&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DBID=1&amp;TMID=111&amp;LNGID=1&amp;FID=388&amp;PID=0&amp;IID=2196|title=The Palestinian Refugee Issue: Rhetoric vs. Reality by Sidney Zabludoff|website=Jerusalem Center For Public Affairs|accessdate=13 November 2014|archivedate=27 December 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081227100514/http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DBID=1&amp;TMID=111&amp;LNGID=1&amp;FID=388&amp;PID=0&amp;IID=2196}}&lt;/ref&gt;

عرب ملکاں تو‏ں یہودی خروج تے 1948 دے فلسطینیاں دے خروج دے وچکار تعلق د‏‏ی نوعیت تے وسعت وی تنازعہ دا سبب بنی ہوئی ا‏‏ے۔ وکالت گروپاں نے مشورہ دتا اے کہ دونے عملاں دے وچکار مضبوط روابط نيں تے انہاں وچو‏ں کچھ دا ایہ دعویٰ وی اے کہ دونے امور نو‏‏ں شکست دینا ناانصافی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/commentisfree/2008/jun/23/israelandthepalestinians.middleeast &quot;A different kind of catastrophe&quot;] ''The Guardian'', 23 June 2008.&lt;/ref&gt;

ہولوکاسٹ د‏‏ی بحالی دے ماہر سڈنی جبلوڈوف ، اسرائیلی وکالت گروپ یروشلم سینٹر برائے عوامی امور دے لئی لکھدے ہوئے دسدے نيں کہ یہودیاں نے جو 1947 تو‏ں لے ک‏ے ہن تک عرب ملکاں تو‏ں بھج نکلیا اے اس د‏ی قیمت قیمتاں دے حساب تو‏ں 700 ملین ڈالر اے جس د‏‏ی تخمینہ فی کس دولت دے حساب تو‏ں 700 ڈالر ا‏‏ے۔ اک ملین مہاجرین د‏‏ی طرف تو‏ں ، جو اج 6 بلین ڈالر دے برابر اے ، ایہ فرض کردے ہوئے کہ پورے خروج نے انہاں د‏‏ی تمام دولت نو‏‏ں پِچھے چھڈ دتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;&quot;[http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DBID=1&amp;TMID=111&amp;LNGID=1&amp;FID=388&amp;PID=0&amp;IID=2196 The Palestinian Refugee Issue: Rhetoric vs. Reality] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081227100514/http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DBID=1&amp;TMID=111&amp;LNGID=1&amp;FID=388&amp;PID=0&amp;IID=2196 |date=2008-12-27 }}&quot;, Sidney Zabludoff, ''Jewish Political Studies Review'' 20:1–2 (Spring 2008)&lt;/ref&gt;

=== اسرائیلی پوزیشن ===
اسرائیلی حکومت کیت‏‏ی سرکاری حیثیت ایہ اے کہ عرب ملکاں نال تعلق رکھنے والے یہودی مہاجر سمجھ‏‏ے جاندے نيں ، تے اوہ اپنے ملکاں وچ رہ جانے والی جائیداد دے حقوق نو‏‏ں جائز تے موجود سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;MOJ&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.justice.gov.il/MOJEng/Rights+of+Jews+from+Arab+Lands/|title=Rights of Jews from Arab Lands|access-date=2020-10-02|archivedate=2012-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120905192118/http://www.justice.gov.il/MOJEng/Rights+of+Jews+from+Arab+Lands/}}&lt;/ref&gt;

سن 2008 وچ ، [[راسخ العقیدہ یہودیت|آرتھوڈوکس]] سیپاردی پارٹی ، [[شاس|شا]] نے عرب ریاستاں تو‏ں یہودی پناہ گزیناں دے لئی معاوضے دے حصول دے ارادے دا اعلان کيتا سی۔

2009 وچ ، اسرائیلی قانون سازاں نے [[کنیست|عربیہ]] تے مسلم ملکاں تو‏ں یہودیاں دے لئی معاوضے د‏‏ی فراہمی دے لئی اک بل بل پیش کيتا سی تاکہ اوہ موجودہ یہودی اسرائیلی شہریاں د‏‏ی طرف تو‏ں معاوضے د‏‏ی ضرورت تو‏ں معاوضے د‏‏ی ضرورت ہوسک‏‏ے ، جو اسرائیل دے قیام دے بعد عرب ملکاں تو‏ں بے دخل ہوگئے سن ۔ 1948 وچ تے قابل قدر جائیداد د‏‏ی اک قابل قدر رقم چھڈ ک‏‏ے۔ فروری 2010 وچ ، بل نے اپنی پہلی پڑھنے نو‏‏ں منظور کيتا۔ اس بل د‏‏ی سرپرستی ایم دے نسیم زائف (ش) نے کيت‏ی سی تے اس نے 2008 وچ [[ریاستہائے متحدہ ایوان نمائندگان|امریکی ایوان نمائندگان]] وچ منظور کيتی گئی اک قرارداد د‏‏ی پیروی کردے ہوئے کہیا سی کہ پناہ گزیناں د‏‏ی شناخت نو‏‏ں یہودیاں تے عیسائیاں تک ودھایا جائے جس د‏‏ی طرح مشرق دے دوران فلسطینیاں دے لئی وی توسیع کيتی گئی سی۔ مشرقی امن مذاکرات۔ &lt;ref&gt;Kliger, Rachelle [http://www.jpost.com/JewishWorld/JewishNews/Article.aspx?id=169043 Israel vies to bring Mideast Jewish refugees into talks] (18 February 2010) in ''[[دی جروشلم پوسٹ]]''&lt;/ref&gt;

== خروج دے بارے وچ فلماں ==

* میس ہالوانی د‏‏ی پروڈکشن تے ہدایتکاری وچ ، USA ، م ایس ''دی سن'' (1984) ''مس ہاں'' ۔ ہالوانی د‏‏ی نانی ، روزٹ حکیم د‏‏ی پروفائل ہالوانیاں نے اک اہ‏م یہودی خاندان ، جو 1959 وچ مصر چھڈ دتا سی۔ خاندانی سرپرست روزسیٹ نے اس وقت تک مصر وچ ہی رہنے دا انتخاب کيتا جدو‏ں تک کہ وڈے خاندان دے ہر فرد نو‏‏ں چھڈنے دے لئی آزاد نہ ہوئے۔
* ''دھیمیس: عرب زمیناں وچ یہودی بننے دے لئی'' (1987) ، ہدایتکار بارچ گیٹلس تے ڈیوڈ گولڈسٹین پروڈیوسر۔ مشرق وسطی وچ یہودیاں د‏‏ی تریخ پیش کردا ا‏‏ے۔
* ''فرورڈٹن ریفیوجیز'' (2005) ڈیوڈ پروجیکٹ د‏‏ی اک دستاویزی فلم اے ، جس وچ عرب تے مسلم ملکاں تو‏ں یہودی جلاوطنی دے واقعات نو‏‏ں بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔
* پیری رہوف دے ذریعہ ''خاموشی خروج'' (2004)۔ انٹرنیشنل ہیومن رائٹس فلم فیسٹیول آف پیرس (2004) وچ منتخب تے اقوام متحدہ دے جنیوا ہیومن رائٹس سالانہ کنونشن (2004) وچ پیش کيتا گیا۔
* ''لیبیا دے آخری یہودی'' (2007) وی وین رومن - ڈین دے ذریعہ۔ ایہ بیان کردا اے کہ کس طرح یورپی استعمار ، اطالوی فاشزم تے عرب قوم پرستی دے عروج نے لیبیا د‏‏ی سیفارڈک یہودی برادری دے لاپتہ ہونے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔
* &quot;بابلیونیا تو‏ں بیورلی پہاڑیاں تک: ایران دے یہودیاں دا خروج&quot; دستاویزی فلم۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.der.org/films/from-babylonia-to-beverly-hills.html|title=DER Documentary|publisher=|accessdate=13 November 2014}}&lt;/ref&gt;
* ''الوداع ماؤں'' ۔ ''ایگوز کے'' ڈوبنے تو‏ں متاثر مراکشی فلم

== ہور ویکھو ==
{{portal|Judaism}}

* [[یہودیاں د‏‏ی عرب سرزمین تے ایران تو‏ں روانگی تے ملک بدر ہونے دا یوم تاسیس]]
* [[سفرادیم|عرب یہودی]] ، [[مسلم حکمرانی دے تحت یہودیاں د‏‏ی تریخ]]
* [[یہودی آبادی بلحاظ ملک|یہودی آبادی]]
** [[تاریخی یہودی آبادی دا موازنہ]]
* [[یہودی آبادی بلحاظ ملک|یہودی ملک دے لحاظ سے]]
* [[نازیاں دے قبضے وچ یورپ تو‏ں باہر یہودی]]
* [[فلسطینی نکبت|1948 فلسطینی خروج]]
* ماابارہ ، ترقیا‏ت‏‏ی شہر ، مہاجر کیمپ
* ''ہفتہ اتوار دے روز آنے دے بعد'' ، [[عیسائی ہجرت]] ، مہاجر (بد نظمی) (مسلم جلاوطنی)
* [[یہود دے اخراج و بیدخلیاں|یہودی مہاجر]] ، [[فلسطینی مہاجر]] ، [[صحراوی مہاجر]] ، [[یونانی مہاجر]] ، [[کرد مہاجرین|کرد مہاجر]]
* [[کیکوریل خاندان]]
* [[پلاچے خاندان]]

== نوٹ ==
{{حوالے| 30em | refs=

&lt;ref name=&quot;Hopwood2002p56&quot;&gt;{{cite book|author=Derek Hopwood|title=Egypt 1945–1990: Politics and Society|url=https://books.google.com/books?id=K5eKAgAAQBAJ&amp;pg=PA56|date=11 March 2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-86916-9|pages=56–|quote=After the Suez crisis &quot;Some 11000 Jewish residents in Egypt were expelled or left, forced out by the considerable anti-Jewish feeling in the country. Their property was confiscated. Unfortunately some Jews were identified with Israel whether they proclaimed their allegiance to Egypt or not.&quot;}}&lt;/ref&gt;

&lt;!--ref name=GilbertInIshmael&gt;{{cite news |author1=David J Goldberg|title=A book review of: In Ishmael's House: A History of Jews in Muslim Lands by Martin Gilbert|url=https://www.theguardian.com/books/2010/aug/28/history-jews-muslims-martin-gilbert|newspaper=The Guardian|date=28 August 2010|quote=while it is pertinent to point out that 850,000 Jewish refugees from Arab lands have been fed, housed and absorbed by Israel since 1948 while 750,000 Palestinian refugees languish in camps, dependent on United Nations handouts}}&lt;/ref--&gt;

&lt;!--&lt;ref name=&quot;AdelmanBarkan2013p365&quot;&gt;{{cite book|author1=Howard Adelman|author2=Elazar Barkan|title=No Return, No Refuge: Rites and Rights in Minority Repatriation|url=https://books.google.com/books?id=WRpHAAAAQBAJ&amp;pg=PT365|date=13 August 2013|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-52690-6|pages=365–|quote=&quot;At times, Iraqi politicians candidly acknowledged that they wanted to expel their Jewish population for reasons of their own, having nothing to do with the palestinian exodus...Nuri Said described a plan to expel Jews from Iraq ...head of Jordanian government&quot;}}&lt;/ref&gt;--&gt;

&lt;!--&lt;ref name=&quot;Morris2008p412b&quot;&gt;{{cite book|author=Benny Morris|title=1948: A History of the First Arab-Israeli War|url=https://books.google.com/books?id=CC7381HrLqcC|date=1 October 2008|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-14524-3|page=412|quote=&quot;The war indirectly created a second, major refugee problem. Partly because of the clash of Jewish and Arab arms in Palestine, some five to six hundred thousand Jews who lived in the Arab world emigrated, were intimidated into flight, or were expelled from their native countries, most of them reaching Israel, with a minority resettling in France, Britain, and the other Western countries. The immediate propellants to flight were the popular Arab hostility, including pogroms, triggered by the war in Palestine and specific governmental measures, amounting to institutionalized discrimination against and oppression of the Jewish minority communities. &quot;}}&lt;/ref&gt;--&gt;

&lt;!--&lt;ref name=&quot;AdelmanBarkan2013p365b&quot;&gt;{{cite book|author1=Howard Adelman|author2=Elazar Barkan|title=No Return, No Refuge: Rites and Rights in Minority Repatriation|url=https://books.google.com/books?id=WRpHAAAAQBAJ&amp;pg=PT365|date=13 August 2013|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-52690-6|pages=365–|quote=Meron;NYtimes (16 May 1948) :&quot;already in some Moslem states such as Syria and Lebanon there is a tendency to regard all Jews as Zionist agents and fifth columnists...indications for...tragedy of incalculable proportions&quot;. The draconian measures contemplated and actually applied to Jewish citizens ...in the draft Arab League against Jews}}&lt;/ref&gt;--&gt;

&lt;!--&lt;ref name=&quot;Mazur2012p188&quot;&gt;{{cite book|author=Yosef Mazur|title=Zionism, Post-Zionism &amp; the Arab Problem: A Compendium of Opinions about the Jewish State|url=https://books.google.com/books?id=4MdsqZr7YzMC&amp;pg=PA188|year=2012|publisher=WestBow Press|isbn=978-1-4497-3641-5|pages=188–
| quote=the NYtimes 16 May 1948...Jews in great danger in all Moslem Lands...900000 Jews in Africa and Asia face wrath of their foes...deteriorating Jewish security including violent incidents...according to a law drafted by the Political committee of the Arab League, all Jewish citizens of those countries......there was a clear Arab strategy to expell their Jewish citizens&quot;...NYtimes of 17 May 1948: Protection of UN sought for Jews }}&lt;/ref&gt;--&gt;

&lt;!--&lt;ref name=nyt-jews-in-danger1948&gt;{{cite news|last1=BROWNE|first1=MALLORY|title=JEWS IN GRAVE DANGER IN ALL MOSLEM LANDS|url=http://zionism-israel.com/hdoc/Jewish_refugees_arab.htm|newspaper=New York Times|page=E4|date=16 May 1948|quote=it is feared that the repercussions' of this in Moslem countries will put the Jewish populations in many of these states in mortal peril...There are indications that the stage is being set for a tragedy of incalculable proportions....Conditions vary in the Moslem countries. They are worst in Yemen and Afghanistan, whence many Jews have fled in terror to India. Conditions in most of the countries have deteriorated in recent months, this being particularly true of Lebanon, Iran and Egypt. In the countries farther west along the Mediterranean coast, conditions are not so bad. It is feared, however, that if a full-scale war breaks out, the repercussions will be grave for Jews all the way from Casablanca to Karachi.}}&lt;/ref&gt;--&gt;

&lt;ref name=&quot;Tovy2014p163&quot;&gt;{{cite book|author=Jacob Tovy|title=Israel and the Palestinian Refugee Issue: The Formulation of a Policy, 1948–1956|url=https://books.google.com/books?id=Xoz8AgAAQBAJ&amp;pg=PA162|date=5 March 2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-81077-3|page=163|quote=On Oct 1949 … Al Said raised the exchange of population concept with them (ther economic mission survey)}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Blum1987p69&quot;&gt;{{cite book|author=Yehuda Zvi Blum|title=For Zion's Sake|url=https://books.google.com/books?id=tlCHQ6LU988C&amp;pg=PA68|year=1987|publisher=Associated University Presse|isbn=978-0-8453-4809-3|page=69}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=MG202&gt;{{harvnb| Meir-Glitzenstein|2004|p=202}}: &quot;For the first few weeks after the enactment of the law, the Zionist activists forbade registration; they were waiting for a clarification of the aliyah routes and a decision by the Israeli government as to its willingness to take in the Jews of Iraq. This ban heightened the tension in the Jewish community. On 8 April 1950, the Zionist leadership (that is, the leaders of Hehalutz and the Haganah, along with the emissaries) convened and discussed the registration issue in view of the pressure from huge numbers of people who wanted to sign up. At the end of the meeting the leadership decided to instruct the people to register and not to wait for instructions from Tel Aviv. A bomb had blown up that day in a Jewish cafe, wounding four people, and the two events were presumably related.... The activists' faith in the Zionist ideal and their zeal to implement it, combined with their confidence that Israel would not ignore the aliyah needs of Iraqi Jewry, paved the way to this decision. To inform the Jews of the decision, the leadership issued a proclamation.... The fact that the proclamation was written in the name of the State of Israel lent it added force and gave the Jews the impression that the State of Israel and the Israeli government were calling on them to leave Iraq and move to Israel.&quot;&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=MG204&gt;{{harvnb | Meir-Glitzenstein|2004|p=204}}: &quot;As stated above, this situation was a consequence of the Israeli immigration and absorption policy. Throughout this period, Israel refused to instruct its emissaries in Baghdad to limit registration for emigration and instead expressed willingness to take in all Iraqi Jews who wished to leave. But immigrants were also flooding into Israel at the time from Poland and especially from Romania, where the exit gates had unexpectedly been re-opened, and Israel was unwilling to limit aliyah from there either. Israel could not afford the initial absorption of such large numbers of immigrants and therefore set quotas based on priorities. And Poland and Romania were given priority over Iraq.... The reason given for according priority to immigration from eastern Europe was concern that the communist regimes there would close their gates and put an end to the exodus.... Ben-Gurion maintained that the Iraqi leaders were determined to get rid of the Jews who had signed up to emigrate and assumed that delaying their departure would not put an end to the process. In contrast, he was afraid that aliyah from Romania would be terminated suddenly by an order from high up, and aliyah from Poland was expected to stop at the beginning of 1951.&quot;&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=MG203&gt;{{harvnb | Meir-Glitzenstein|2004|p=203}}: &quot;The change began as a result of the immigration policy of the Israeli government: the pace of aliyah lagged far behind registration and revocation of the registrants' citizenship.&lt;br /&gt;By September 1950, only 10,000 Jews had left; 60,000 of the 70,000 registrants were still in Iraq. The problem grew worse. By mid-November only 18,000 of 83,000 registrants had left. Matters had not improved by early January 1951: the number of registrants was up to 86,000, only about 23,000 of whom had left. More than 60,000 Jews were still waiting to leave! According to the law, Jews who had lost their citizenship had to leave Iraq within 15 days. Although in theory, only 12,000 Jews still in Iraq had completed the registration process and had their citizenship revoked, the position of the others was not very different: the Iraqi government was in no hurry to revoke their citizenship only because the rate of departure was already lagging behind the revocation of citizenship, and it did not want to exacerbate the problem.&lt;br /&gt;Meanwhile, thousands of Jews had been fired from their jobs, had sold their property, and were waiting for Israeli aircraft, using up their meagre funds in the meantime. The thousands of poor Jews who had left or been expelled from the peripheral cities, and who had gone to Baghdad to wait for their opportunity to emigrate, were in an especially bad state. They were housed in public buildings and were being supported by the Jewish community. The situation was intolerable.&quot;&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=MG205&gt;{{harvnb| Meir-Glitzenstein|2004|p=205}}: &quot;But soon the delay in evacuating the Jews became the problem of the Iraqi state and not just that of the would-be emigrants and the emissaries. The condition of the Jews had ramifications for the overall political situation, domestic security and the Iraqi economy. The Iraqi government found that the problems of instability and turmoil not only remained unsolved but had become worse. Particularly infuriating was the awareness that the source of the problem was the Israeli government, which held the key to the volume and rate of departure of Iraqi Jewry.&lt;br /&gt;These developments changed Iraq's attitude towards the Jews. From now on Iraq sought to get rid of everyone who had registered immediately and at almost any price. This policy was exacerbated when, in mid-September 1950, Nuri al-Said replaced Tawfiq aI-Suwaydi, who had initiated the Denaturalization Law, as prime minister. Nuri was determined to drive the Jews out of his country as quickly as possible, and when he discovered that Israel was unwilling to increase immigration quotas he suggested various ideas for expelling the Jews.&quot;&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Bashkin277&gt;{{harvnb|Bashkin|2012|p=277}}: &quot;By 1951 Sa'id realized that the Jews were about to leave Iraq, and wanted to see them depart immediately regardless of the Palestinian question.The British report that he asked the Jordanians to stop deceiving refugees on the possibility of their being admitted to Israel and for all Arab countries to take steps to resettle them. FO 371/91635, 15 January 1951, from Sir A. Kirkbride (Amman) to Foreign Office (London) (a report on Nuri Sa'id's visit to Jordan).&quot;&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Kirkbride&gt;{{citation|title=From the Wings: Amman Memoirs, 1947–1951|first=Alec|last=Kirkbride|publisher=Psychology Press|year=1976|isbn=978-0-7146-3061-8|pages=115–117|url= https://books.google.com/books?id=O6FRtRj_3n4C&amp;q=nuri#v=onepage&amp;q&amp;f=false|quote=There was another incident about this time which embarrassed me personally and which might have had serious political consequences if the affair had not been confined to exchanges in my study at my residence. It arose from a decision of the Iraqi government to retaliate for the expulsion of Arab refugees from Palestine by forcing the majority of the Jewish community of Iraq to go to Israel. Nuri Said, the Prime Minister of Iraq, who was on a visit to Amman, came out with the astounding proposition that a convoy of Iraqi Jews should be brought over in army lorries escorted by armed cars, taken to the Jordanian-Israeli frontier and forced to cross the line. Quite apart from the certainty that the Israelis would not consent to receive the deportees in that manner, the passage of the Jews through Jordan would almost certainly have touched off serious trouble among the very disgruntled Arab refugees who were crowded into the country. Either the Iraqi Jews would have been massacred or their Iraqi guards would have had to shoot other Arabs to protect the lives of their charges. The devious method employed by Nuri Said to make the suggestion was, in itself, enough to upset the King and the cabinet, who still resented the way in which they had been left In the lurch by the Iraqi Government in the Armistice negotiations. Nuri first telephoned me asking to be received at my house with [[Samir al-Rifai|Samir Rifa'i]] to discuss an important question about Palestine. I agreed to the meeting on the natural assumption that Samlr already knew all about it. Nuri then spoke to Samlr and told him that I wanted to see both of them at my house. The latter assumed that the initiative came from myself. When we got together and Nuri made his proposal, and added the equally surprising statement that he would be responsible for the consequences, Samir and I were flabbergasted and our faces must have shown our feelings. Both of us were vexed at having been tricked into a false position. I replied at once that the matter at issue was no concern of His Majesty's Government. Samlr refused his assent as politely as possible, but Nuri lost his temper at being rebuffed and he said: 'So. you do not want to do It, do you?' Samlr snapped back, 'Of course I do not want to be party to such a crime', Nuri thereupon exploded with rage and I began to wonder what the head of the diplomatic mlsslon would do if two Prime Ministers came to blows in his study. We then broke up in disorder, but I got them out of the house while preserving a minimum of propriety.}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Black1991p89&quot;&gt;{{cite book|author=Ian Black|title=Israel's Secret Wars: A History of Israel's Intelligence Services|url=https://books.google.com/books?id=FkyMsycbemEC|year=1991|publisher=Grove Press|isbn=978-0-8021-3286-4|page=89|quote=the Iraqi government was motivated by &quot;economic considerations, chief of which was that almost all the property of departing Jews reverted to the state treasury,&quot; and also that &quot;Jews were seen as a restive and potentially troublesome minority that the country was best rid of.&quot;}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Hakohen2003p124&quot;&gt;{{cite book|author=Devorah Hakohen|title=Immigrants in Turmoil: Mass Immigration to Israel and Its Repercussions in the 1950s and After|url=https://books.google.com/books?id=fYOiPrm-6PsC&amp;pg=PA124|year=2003|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2990-0|page=124|quote=Said had warned the Jewish community of Baghdad to make haste; otherwise, he would take the Jews to the Borders himself}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Gat2013p119&quot;&gt;{{cite book|author=Moshe Gat|title=The Jewish Exodus from Iraq, 1948–1951|url=https://books.google.com/books?id=B_r3_-9ZU1YC&amp;pg=PA119|date=4 July 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-24654-9|pages=123–125|quote = He declared to the Arab world that the despatch of large numbers of Jews was intended to expedite the collapse of the infant state of Israel, since its capacity was limited, and it could not absorb the flood of immigrants. One cannot ignore this aspect of the situation. It is highly likely that one of Nuri as-Said's motives in trying to expel large numbers of Jews was the desire to aggravate Israel's economic problems. At the same time, however, he was well aware of Israel's absorption policy, namely her capacity for absorbing immigrants on which she based her future}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;UN1949NuriSaid1949&quot;&gt;{{Citation|url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/CE955FEA5683ACCF85257512006D8E9E |accessdate=15 October 2013 |title=United Nations Conciliation Commission for Palestine, A/AC.25/SR/G/9, 19 February 1949, Meeting Between the Conciliation Commission and Nuri Es Said, Prime Minister of Iraq |quote=&quot;It would also be necessary to put an end to the bad treatment that the Jews had been victims of in Iraq during the recent months. The Prime Minister referred to the increasing difficulty of assuring the protection of the Jews resident in Iraq, under the present circumstances. In answer to an observation by Mr. de Boisanger, who wondered whether Tel Aviv was interested in the fate of the Jews of Iraq, the Prime Minister explained that he was not thinking in terms of persecution; he did not wish the Commission to receive a false impression with regard to his personal sentiments towards the Jews. But if the Jews continued to show the bad faith that they had demonstrated until the present moment, events might take place. (The Prime Minister did not clarify this warning)&quot; |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131020035641/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/CE955FEA5683ACCF85257512006D8E9E |archivedate=20 October 2013}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Glitzenstein2004p205&quot;&gt;{{cite book|author=Esther Meir-Glitzenstein|title=Zionism in an Arab Country: Jews in Iraq in the 1940s|url=https://books.google.com/books?id=ZU2QAgAAQBAJ|date=2 August 2004|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-76862-1|page=205|quote=&quot;in mid September 1950, Nuri al-Said replaced … as prime minister. Nuri was determined to drive the Jews out of his country as quickly as ...&quot;}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=TOI&gt;[http://www.timesofisrael.com/foreign-ministry-promotes-the-jewish-refugee-problem/ Changing tack, Foreign Ministry to bring 'Jewish refugees' to fore] &quot;''It's true that many Jews found themselves in Israel without having made plans to come — they escaped from Arab countries. But they were accepted and welcomed here. To define them as refugees is exaggerated,&quot; said Alon Liel, a former director-general of the Foreign Ministry. &quot;A refugee is a person who is expelled to another country, where he is not accepted by the government.''&quot;&lt;/ref&gt;

&lt;!--&lt;ref name=&quot;Loeb2012p33&quot;&gt;{{cite book|author=Laurence D Loeb|title=Outcaste (RLE Iran D): Jewish Life in Southern Iran|url=https://books.google.com/books?id=3x8DrcD2W0AC&amp;pg=PA33|date=4 May 2012|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-81277-4|page=33|quote=In 1892, several Jews were murdered in Shiraz (Alliance, 1892:52). Twenty Jews were murdered and three synagogues were burned down in 1897 (Alliance, 1897:87). Pogroms, forced conversion and expulsion swept Zarqon, Lar, Jahrom, Darab, Nobendigan, Sarvestan and Kazerun (Alliance, 1900–1910). Jews abandoned Lar and Jabrom, which were never resettled, and emigrated to Shiraz and thence to Palestine, where they joined the numerous Shirazis who had previously escaped. Just after the holiday of Sukkot in 1910, a pogrom organized by the apostate Qavam family resulted in thirteen deaths, injury, theft. vandalism and near starvation for the 6000 Jews of Shiraz (Alliance, 1910:229—245).}}&lt;/ref&gt;--&gt;
}}

== کتابیات ==

* Ariel, Ari (2013), Jewish-Muslim Relations and Migration from Yemen to Palestine in the Late Nineteenth and Twentieth Centuries, BRILL, ISBN 9789004265370iel, Ari (2013), Jewish-Muslim Relations and Migration from Yemen to Palestine in the Late Nineteenth and Twentieth Centuries, BRILL, &lt;nowiki&gt;ISBN 9789004265370&lt;/nowiki&gt;
* {{حوالہ کتاب|title=New Babylonians: A History of Jews in Modern Iraq|last=Bashkin|first=Orit|publisher=Stanford University Press|year=2012|isbn=978-0-8047-7874-9|location=Stanford, California|ref=harv}}
* Chouraqui, Andre (2002), Between East and West: A History of the Jews of North Africa, ISBN 1-59045-118-X
* {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=nnj-CgAAQBAJ&amp;pg=PT84|title=Decolonization and the French of Algeria: Bringing the Settler Colony Home|last=Choi|first=Sung-Eun|date=2015|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-1-137-57289-9}}
* Fischbach, Michael R. (2008), Claiming Jewish Communal Property in Iraq, Middle East Report, archived from the original on 15 July 2010, retrieved 5 April 2010
* Fischbach, Michael (2013), Jewish Property Claims Against Arab Countries, Columbia, ISBN 978-0-231-51781-2
* Gorman, Anthony (2003), &quot;The Mutamassirun&quot;, Historians, State and Politics in Twentieth Century Egypt: Contesting the Nation, Psychology Press, ISBN 978-0-415-29753-0
* Laskier, Michael (1994), North African Jewry in the Twentieth Century: The Jews of Morocco, Tunisia, and Algeria, NYU Press, ISBN 978-0-8147-5072-8
* Laskier, Michael (2012), The Alliance Israelite Universelle and the Jewish Communities of Morocco, 1862–1962, SUNY Press, ISBN 978-1-4384-1016-6
* Mandel, Maud (2014), Muslims and Jews in France: History of a Conflict, Princeton University Press, ISBN 978-1-4008-4858-4
* Meir-Glitzenstein, Esther (2004), Zionism in an Arab Country: Jews in Iraq in the 1940s, Routledge, ISBN 978-1-135-76862-1
* Parfitt, Tudor (1996), The Road to Redemption: The Jews of the Yemen 1900–1950, Brill's Series in Jewish Studies vol. XVII, ISBN 9789004105447
* {{حوالہ رسالہ|first=Avi|last=Picard|date=2018|title=Building the country or rescuing the people: Ben-Gurion's attitude towards mass Jewish immigration to Israel in the mid-1950s|url=https://www.academia.edu/35608166/Building_the_country_or_rescuing_the_people_Ben-Gurions_attitude_towards_mass_Jewish_immigration_to_Israel_in_the_mid-1950s}}
* Roumani, Maurice (2009), The Jews of Libya: Coexistence, Persecution, Resettlement, Sussex Academic Press, ISBN 978-1-84519-367-6
* Shenhav, Yehouda (1999), &quot;The Jews of Iraq, Zionist Ideology, and the Property of the Palestinian Refugees of 1948: An Anomaly of National Accounting&quot; (PDF), International Journal of Middle East Studies, Cambridge University Press, 31 (4): 605–630, doi:10.1017/s0020743800057111
* Shenhav, Yehouda (2006), The Arab Jews: A Postcolonial Reading of Nationalism, Religion, and Ethnicity, Stanford University Press, ISBN 978-0-8047-5296-1
* Shiblak, Abbas (1986), The Lure of Zion: The Case of the Iraqi Jews, Al Saqi Books
* {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=KE1tQgAACAAJ|title=The Secret Alliance: The Extraordinary Story of the Rescue of the Jews Since World War II|last=Szulc|first=Tad|publisher=Farrar, Straus &amp; Giroux|year=1991|isbn=978-0-374-24946-5|ref=harv|author-link=Tad Szulc}}
* Toktas, Sule (2006), &quot;Turkey's Jews and Their Immigration to Israel&quot; (PDF), Middle Eastern Studies, 42 (3)CS1 maint: ref=harv (link)

== ہور پڑھو ==

=== پورا خطہ ===

* Abu Shakrah (2001). &quot;Deconstructing the Link: Palestinian Refugees and Jewish Immigrants from Arab Countries&quot; in Naseer Aruri (ed.), ''Palestinian Refugees: The Right of Return''. London: Pluto Press:208–216.
* Cohen, Hayyim J. (1973). ''The Jews of the Middle East, 1860–1972'' Jerusalem, Israel Universities Press. {{آئی ایس بی این|0-470-16424-7}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/0-470-16424-7|0-470-16424-7]]
* Cohen, Mark (1995) ''Under Crescent and Cross'', Princeton, Princeton University Press.
* Cohen, Mark (1986) [https://www.scribd.com/doc/26543422/Mark-R-Cohen-Islam-and-the-Jews-Myth-Myth-History &quot;Islam and the Jews: Myth, Counter-Myth, History&quot;], ''Jerusalem Quarterly'', 38, 1986
* {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=1oRtAAAAMAAJ|title=The predicament of homecoming: cultural and social life of North African immigrants in Israel|last=Deshen|first=Shlomo|last2=Shokeid|first2=Moshe|publisher=Cornell University Press|year=1974|isbn=978-0-8014-0885-4}}
* Eyal, Gil (2006), &quot;The &quot;One Million Plan&quot; and the Development of a Discourse about the Absorption of the Jews from Arab Countries&quot;, The Disenchantment of the Orient: Expertise in Arab Affairs and the Israeli State, Stanford University Press, pp. 86–89, ISBN 978-0-8047-5403-3
* Hacohen, Dvorah (1991), &quot;BenGurion and the Second World War&quot;, in Jonathan Frankel (ed.), Studies in Contemporary Jewry : Volume VII: Jews and Messianism in the Modern Era: Metaphor and Meaning, Oxford University Press, ISBN 978-0-19-536198-8
* Goldberg, Arthur. 1999. &quot;Findings of the Tribunal relating to the Claims of Jews from Arab Lands&quot;. in Malka Hillel Shulewitz (ed.) ''The Forgotten Millions''. London: Cassell: 207–211.
* Gilbert, Sir Martin (1976). ''The Jews of Arab lands: Their history in maps''. London. World Organisation of Jews from Arab Countries: Board of Deputies of British Jews. {{آئی ایس بی این|0-9501329-5-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/0-9501329-5-0|0-9501329-5-0]]
* {{حوالہ کتاب|title=In Ishmael's house: a History of Jews in Muslim Lands|last=Gilbert|first=Martin|publisher=Yale University Press|year=2010|isbn=978-0-300-16715-3|location=New Haven, Conn.|author-link=Martin Gilbert}}
* Hacohen, Dvora (1994), Tochnit hamillion [The One Million Plan] (&quot;תוכנית המיליון, תוכניתו של דוד בן-גוריון לעלייה המונית בשנים 1942- 1945&quot;), Tel Aviv: Ministry of Defense Publishing House
* Hakohen, Devorah (2003), Immigrants in Turmoil: Mass Immigration to Israel and Its Repercussions in the 1950s and After, Syracuse University Press, ISBN 978-0-8156-2969-6
* Harris, David A. (2001). ''In the Trenches: Selected Speeches and Writings of an American Jewish Activist, 1979–1999''. KTAV Publishing House, Inc. {{آئی ایس بی این|0-88125-693-5}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/0-88125-693-5|0-88125-693-5]]
* Landshut, Siegfried. 1950. ''Jewish Communities in the Muslim Countries of the Middle East''. Westport: Hyperion Press.
* Levin, Itamar (2001). ''Locked Doors: The Seizure of Jewish Property in Arab Countries''. Praeger/Greenwood. {{آئی ایس بی این|0-275-97134-1}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/0-275-97134-1|0-275-97134-1]]
* Lewis, Bernard (1984). ''The Jews of Islam''. Princeton. Princeton University Press. {{آئی ایس بی این|0-691-00807-8}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/0-691-00807-8|0-691-00807-8]]
* Lewis, Bernard (1986). ''Semites and Anti-Semites: An Inquiry into Conflict and Prejudice'', W. W. Norton &amp; Co. {{آئی ایس بی این|0-393-02314-1}}
* {{حوالہ رسالہ|title=Zionism's Internal Others: Israel and The Oriental Jews|url=}}
* Morris, Benny. Black, Ian. (1992). ''Israel's Secret Wars: A History of Israel's Intelligence Services''. Grove Press. {{آئی ایس بی این|978-0-8021-3286-4}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8021-3286-4|978-0-8021-3286-4]]
* Ofer, Dalia (1991), Escaping the Holocaust illegal immigration to the land of Israel, 1939–1944, New York: Oxford University Press, ISBN 978-0-19-506340-0
* Ofer, Dalia (1991), &quot;Illegal Immigration During the Second World War: Its Suspension and Subsequent Resumption&quot;, in Jonathan Frankel (ed.), Studies in Contemporary Jewry : Volume VII: Jews and Messianism in the Modern Era: Metaphor and Meaning, Oxford University Press, ISBN 978-0-19-536198-8
* &lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;refParfitt&quot;&gt;Parfitt, Tudor. ''Israel and Ishmael: Studies in Muslim-Jewish Relations '', St. Martin's Press, 2009. {{آئی ایس بی این|978-0-312-22228-4}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-312-22228-4|978-0-312-22228-4]]&lt;/span&gt;
* Roumani, Maurice (1977). ''The Case of the Jews from Arab Countries: A Neglected Issue'', Tel Aviv, World Organization of Jews from Arab Countries, 1977 and 1983
* Schulewitz, Malka Hillel. (2001). ''The Forgotten Millions: The Modern Jewish Exodus from Arab Lands.'' London. {{آئی ایس بی این|0-8264-4764-3}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/0-8264-4764-3|0-8264-4764-3]]
* {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=GReoAAAAIAAJ|title=Genocide in the Holy Land|last=Moshe Shonfeld|publisher=Neturei Karta of the U.S.A.|year=1980}}
* {{حوالہ کتاب|title=1949, the first Israelis|last=Segev|first=Tom|publisher=Henry Holt|year=1998|isbn=0-8050-5896-6|location=New York}}
* Shabi, Rachel, ''We Look Like the Enemy: The Hidden Story of Israel's Jews from Arab Lands''. Bloomsbury Publishing, 2009. {{آئی ایس بی این|9780802715722}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/9780802715722|9780802715722]]
* Shapiro, Raphael. 1984. &quot;Zionism and Its Oriental Subjects&quot;. in Jon Rothschild (ed.) ''Forbidden Agendas: Intolerance and Defiance in the Middle East''. London: Al Saqi Books: 23–48.
* Shohat, Ella. 1988. &quot;Sephardim in Israel: Zionism from the Standpoint of its Jewish Victims&quot;. ''Social Text'' 19–20:1–35.
* Stearns, Peter N. Stearns, Peter N (ed.). Encyclopedia of World History (6 ed.). The Houghton Mifflin Company/Bartleby.com. Citation
* Stillman, Norman (1975). ''Jews of Arab Lands a History and Source Book''. Jewish Publication Society
* Stillman, Norman (2003). ''Jews of Arab Lands in Modern Times''. Jewish Publication Society, Philadelphia. {{آئی ایس بی این|0-8276-0370-3}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/0-8276-0370-3|0-8276-0370-3]]
* Swirski, Shlomo. 1989. ''Israel The Oriental Majority''. London: Zed Books.
* {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=miFmQgAACAAJ|title=Prophets in Babylon: Jews in the Arab World|last=Marion Woolfson|date=1 January 1980|publisher=Faber &amp; Faber|isbn=978-0-571-11458-0}}
* Zargari, Joseph (2005). ''The Forgotten Story of the Mizrachi Jews''. Buffalo Public Interest Law Journal (Volume 23, 2004–2005).

=== ملک یا خطے دے مخصوص کم ===

==== شمالی افریقہ ====

* ڈی فیلیس ، رینزو (1985)۔ ''اک عرب سرزمین وچ یہودی: لیبیا ، 1835–1970'' ۔ آسٹن ، یونیورسٹی آف ٹیکساس پریس۔ {{آئی ایس بی این|0-292-74016-6}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &amp;nbsp; [[Special:BookSources/0-292-74016-6|0-292-74016-6]]
* گروین ، جارج ای (1983) تیونس د‏‏ی پریشان حال یہودی برادری (نیو یارک: امریکن یہودی کمیٹی ، 1983)
* سائمن ، راہیل (1992) واشنگٹن پریس ، ''لیبیا وچ یہودی خواتین دے درمیان روایت دے اندر تبدیلی کرن'' ۔ {{آئی ایس بی این|0-295-97167-3}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &amp;nbsp; [[Special:BookSources/0-295-97167-3|0-295-97167-3]]
* Goldberg, Harvey E. (1990), یہودی زندگی وچ مسلم لیبیا: حریف تے رشتے دار ، شکاگو پریس یونیورسٹی ، آئی ایس بی این &lt;bdi&gt; Goldberg, Harvey E. (1990), &lt;/bdi&gt;

'''مصر'''

* Beinin, Joel (1998) ، مصری یہودی سبھیاچار د‏‏ی بازی ، سیاست ، تے کیلیفورنیا پریس یونیورسٹی ، جدید ڈااسپورا د‏‏ی تشکیل ، آئی ایس بی این Beinin, Joel, Joel (1998) ، مصری یہودی سبھیاچار د‏‏ی بازی ، سیاست ، تے کیلیفورنیا پریس یونیورسٹی ، جدید ڈااسپورا د‏‏ی تشکیل ، آئی ایس بی این &lt;bdi&gt; Beinin, Joel &lt;/bdi&gt;
* گڈرن کرمر ، [https://books.google.com/books?id=n6qjaDq1sRwC&amp;pg=PA233 جدید یہودی یہودی ، 1914–1952] ، سیئٹل: یونیورسٹی آف واشنگٹن پریس ، 1989
* لگناڈو ، لوسیٹ (2007) ''دی مین اِنہاں وائٹ شارکسکن سوٹ: اک یہودی کنبہ دا قدیم قاہرہ تو‏ں نويں دنیا وچ خروج'' ۔ ہارپر بارہماسی۔ {{آئی ایس بی این|978-0-06-082212-5}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &amp;nbsp; [[Special:BookSources/978-0-06-082212-5|978-0-06-082212-5]]

'''عراق'''

* {{حوالہ رسالہ|author=Cohen|title=Review of &quot;The Jewish Exodus from Iraq&quot;|url=}}
* Gat, Moshe (1997), عراق تو‏ں یہودی خروج ، 1948–1951 ، فرینک کاس ، آئی ایس بی این &lt;bdi&gt; Gat, Moshe (1997), &lt;/bdi&gt;
* {{حوالہ رسالہ|author=Haim|title=Aspects of Jewish Life in Baghdad under the Monarchy|url=}}
* ہلیل ، شلوومو۔ 1987۔ آپریشن بابل۔ نیو یارک: ڈبل ڈے۔
* کیڈوری ، ایلی۔ 1989۔ &quot;عراق وچ مسلماناں تے یہودیاں دے وچکار وقفہ ،&quot; مارک کوہن تے ابراہیم ادوچ (ایڈز) ) ''عرباں وچ یہودی'' ۔ پرنسٹن: ڈارون پریس: 21–64۔
* رجوان ، نسیم (1985) ''عراق دے یہودی: تریخ تے سبھیاچار دے 3000 سال'' لندن۔ ویڈن فیلڈ تے نیکلسن۔ {{آئی ایس بی این|0-297-78713-6}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &amp;nbsp; [[Special:BookSources/0-297-78713-6|0-297-78713-6]]

'''یمن'''

* {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=xXRVngEACAAJ|title=The &quot;magic Carpet&quot; Exodus of Yemenite Jewry: An Israeli Formative Myth|last=Meir-Glitzenstein|first=Esther|publisher=Sussex Academic Press|year=2014|isbn=978-1-84519-616-5}} &lt;bdi&gt; {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=xXRVngEACAAJ|title=The &quot;magic Carpet&quot; Exodus of Yemenite Jewry: An Israeli Formative Myth|last=Meir-Glitzenstein|first=Esther|publisher=Sussex Academic Press|year=2014|isbn=978-1-84519-616-5}} &lt;/bdi&gt; {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=xXRVngEACAAJ|title=The &quot;magic Carpet&quot; Exodus of Yemenite Jewry: An Israeli Formative Myth|last=Meir-Glitzenstein|first=Esther|publisher=Sussex Academic Press|year=2014|isbn=978-1-84519-616-5}}
* نینی ، یہودا (1992) ، ''یمن دے یہودی 1800–1914'' ۔ ہار ووڈ اکیڈمک پبلشرز۔ {{آئی ایس بی این|3-7186-5041-X}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &amp;nbsp; [[Special:BookSources/3-7186-5041-X|3-7186-5041-X]]

'''ہور'''

* شلوزے ، یئدنسٹین (2001) لبنان دے یہودی: بقائے باہمی تے تنازعات دے وچکار۔ سسیکس {{آئی ایس بی این|1-902210-64-6}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &amp;nbsp; [[Special:BookSources/1-902210-64-6|1-902210-64-6]]
* ملکا ، ایلی (اپریل 1997) مہدی د‏‏ی سرزمین وچ جیکب دے بچے: سوڈان دے یہودی۔ سائراکیز یونیورسٹی پریس۔ {{آئی ایس بی این|978-0-8156-8122-9}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &amp;nbsp; [[Special:BookSources/978-0-8156-8122-9|978-0-8156-8122-9]]
{{Jews and Judaism}}
{{Antisemitism topics|state=collapsed}}
{{Jewish villages depopulated during the 1948 Palestine war}}
{{Anti-Jewish pogroms during the 1948 Arab-Israeli War}}

[[گٹھ:ویہويں صدی وچ یہودیت]]
[[گٹھ:ایشیا وچ نسلی صفایا]]
[[گٹھ:مشرق وسطی وچ یہودی تریخ]]
[[گٹھ:1948ء عرب اسرائیل جنگ]]
[[گٹھ:اسرائیل نو‏‏ں ترک وطن]]
[[گٹھ:موضوعات اسلام تے یہودیت]]
[[گٹھ:اسلام تے ضد سامیت]]
[[گٹھ:عرب اسرائیل تنازع]]
[[گٹھ:علیا]]
[[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]]</text>
      <sha1>tnqn60rlbinvptkiiljp4gilnwempo3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عالمی یہودی کانگرس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90529</id>
    <revision>
      <id>707665</id>
      <parentid>698651</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T08:40:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>707665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="299183" sha1="h2dtg2vxzup4b94i04nbn2f8hhk2r91" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات تنظیم2|name=عالمی یہودی کانگرس|location=|website={{URL|http://www.worldjewishcongress.org}}|budget=|num_volunteers=|num_staff=|affiliations=&lt;!-- if any --&gt;|parent_organization=&lt;!-- if one --&gt;|main_organ=عمومی اسمبلی|key_people=[[ڈیوڈ رینے ڈی روتھسائلڈ| ڈیوڈ ڈی روتھشائلڈ]] ، گورننگ بورڈ دے چیئرمین چیلا صفرا ، خزانچی|leader_name=[[رونالڈ ایس لاؤڈر]]|leader_title=صدر|language=&lt;!-- official languages --&gt;|membership=|region_served=عالمی|logo=World Jewish Congress.png|headquarters=[[نیو یارک سٹی]] ، [[امریکا]]|native_name={{br separated entries
 | {{native name|he|הקונגרס היהודי העולמי}}
 | {{native name|yi|יידישער וועלט קאנגרעס}}
 | {{native name|fr|Congrès Juif Mondial}}
 | {{native name|es|Congreso Judío Mundial}}
 | {{native name|hu|Zsidó Világkongresszus}}
 | {{native name|de|Jüdischer Weltkongress}}
 | {{native name|ru|Всемирный Еврейский Конгресс}}
 | {{native name|it|Congresso Ebraico Mondiale}}
 | {{native name|pl|Światowy Kongres Żydowski}}
 | {{native name|ar|المؤتمر اليهودي العالمي}}
 | {{native name|fa|کنگره جهانی یهودیان}}
}}|malt=|image=|size=|alt=|caption=|map=|msize=|mcaption=|purpose=&lt;!-- focus as e.g. humanitarian, peacekeeping, etc --&gt;|abbreviation=|motto=|formation=1936|extinction=|type=[[501 (سی) تنظیم| 501 (سی) (3) تنظیم]]|status=&lt;!-- ad hoc, treaty, foundation, etc --&gt;|remarks=}}
[[فائل:World Jewish Congress Geneva 1953.jpg|thumb| جنیوا وچ عالمی یہودی کانگریس 1953]]
[[فائل:25 Years of World Jewish Congress - Anniversary Conference in Geneva, Switzerland.jpg|thumb| عالمی یہودی کانگریس دے 25 ويں سالگرہ کانفرنس ، جنیوا ، [[سویٹذرلینڈ|سوئٹزرلینڈ]] ، 1961 وچ وفود ]]
[[فائل:RonaldLauderWJCBudapestMay2013.jpg|thumb| عالمی یہودی کانگریس دے صدر رونالڈ ایس لاؤڈر 7 مئی 2013 ، [[بوداپست|بڈاپسٹ]] وچ عالمی یہودی کانگریس دے 14 ويں مکمل اسمبلی تو‏ں خطاب ک‏ر رہ‏ے نيں ]]
'''ورلڈ یہودی کانگریس''' ( '''ڈبلیو جے سی''' ) دا آغاز اگست 1936 وچ [[سویٹذرلینڈ|سوئٹزرلینڈ دے]] شہر [[جنیوا]] وچ [[یہود|یہودی]] برادریاں تے تنظیماں دے بین الاقوامی فیڈریشن دے طور اُتے ہويا سی۔ اپنے مشن دے بیان دے مطابق ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/about|title=World Jewish Congress – About Us|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2018-01-05|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180105184734/http://www.worldjewishcongress.org/en/about|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; عالمی یہودی کانگریس دا بنیادی مقصد &quot;یہودی عوام دے سفارتی بازو&quot; د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کرنا ا‏‏ے۔ ڈبلیو جے سی وچ رکنیت یہودی گروہاں یا معاشراں دے لئی تمام نمائندےآں دے لئی کھلی اے ، چاہے اوہ معاشرے دے میزبان ملک دے معاشرتی ، سیاسی یا معاشی نظریے تو‏ں بالاتر ہوئے۔ عالمی یہودی کانگریس دا صدر دفتر امریکا دے [[نیو یارک شہر|نیو یارک شہر وچ اے ]] ، تے ایہ تنظیم [[برسلز|بیلجیئم دے]] شہر [[برسلز]] وچ بین الاقوامی دفاتر سنبھال رہی ا‏‏ے۔ [[یروشلم|یروشلم ، اسرائیل]] ؛ [[پیرس|پیرس ، فرانس]] ؛ [[ماسکو|ماسکو ، روس]] ؛ [[بیونس آئرس|بیونس آئرس ، ارجنٹائن]] ؛ تے [[جنیوا|جنیوا ، سوئٹزرلینڈ]] ۔ ڈبلیو جے سی د‏‏ی اقوام متحدہ د‏‏ی اقتصادی تے سماجی کونسل دے نال خصوصی مشاورتی حیثیت اے ۔

== تنظیم تے متعلقہ باڈیز ==
ڈبلیو جے سی پنج علاقائی شاخاں اُتے مشتمل اے: ڈبلیو جے سی [[شمالی امریکا|شمالی امریکا]] ، لاطینی امریکی یہودی کانگریس ، یورپی یہودی کانگریس ، یورو ایشین یہودی کانگریس ، تے ڈبلیو جے سی اسرائیل۔ اس دے علاوہ ، 100 ملکاں وچ یہودی چھتری تنظیماں براہ راست عالمی یہودی کانگریس تو‏ں وابستہ ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/about|title=World Jewish Congress – About Us|accessdate=2012-06-07|تاريخ-الأرشيف=2018-01-05|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180105184734/http://www.worldjewishcongress.org/en/about|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; اس دا اعلیٰ ترین فیصلہ ساز ادارہ پلینری اسمبلی اے ، جو ہر چار سال بعد ملدا اے تے ڈبلیو جے سی د‏‏ی لیڈرشپ (ایگزیکٹو کمیٹی) دا انتخاب کردا ا‏‏ے۔ عمومی اسمبلیاں دے وچکار ڈبلیو جے سی گورننگ بورڈ دے اجلاس عام طور اُتے سال وچ اک بار ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ وابستہ یہودی تنظیماں ، ڈبلیو جے سی دے انہاں دو ادارےآں وچ مندوب بھیجتی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی تعداد انہاں یہودی برادریاں د‏‏ی جسامت د‏‏ی نمائندگی کردی اے اس اُتے منحصر ا‏‏ے۔

مارچ 2015 وچ بیونس آئرس وچ 70 تو‏ں ودھ ملکاں دے 400 تو‏ں ودھ مندوبین تے مبصرین دے ہمراہ پلینری اسمبلی دا خصوصی اجلاس منعقد ہويا۔ آخری باقاعدہ عمومی اسمبلی دا انعقاد نیو یارک وچ اپریل 2017 وچ ہويا سی ، تے اس تو‏ں پہلے مئی 2013 وچ بوڈاپیسٹ وچ ، 600 مندوبین تے مبصرین نے توجہ دتی سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.haaretz.com/jewish-world/jewish-world-news/hungarian-prime-minister-to-address-world-jewish-congress-in-budapest.premium-1.519110|title=Hungarian Prime Minister to Address World Jewish Congress in Budapest|first=Judy|last=Maltz|date=3 May 2013|publisher=}}&lt;/ref&gt;

ڈبلیو جے سی اسرائیل دے یروشلم وچ واقع اک ریسرچ انسٹی ٹیوٹ دا وی انتظام کردا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/instwjc.html|title=Institute of the World Jewish Congress|accessdate=2012-06-12|archivedate=2012-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120923173522/http://www.worldjewishcongress.org/instwjc.html}}&lt;/ref&gt; ایہ معاصر یہودی دے لئی اہمیت دے متعدد امور د‏‏ی تحقیق تے تجزیہ وچ شامل اے ، تے اس دے نتائج نو‏‏ں پالیسی امتیازات د‏‏ی شکل وچ شائع کيتا جاندا ا‏‏ے۔
[[فائل:Shimon Peres - World Jewish Congress - September 2010.jpg|سجے|thumb| اسرائیل دے صدر [[شمعون پیریز]] اگست 2010 نو‏‏ں یروشلم وچ ڈبلیو جے سی دے گورننگ بورڈ دے اجلاس تو‏ں خطاب ک‏ر رہ‏ے نيں ]]
اسرائیل وچ عالمی یہودی کانگریس دے زیراہتمام کم کرنے والی ، اسرائیل کونسل برائے خارجہ تعلقات سن 1989 وچ اپنے سربراہان مملکت ، وزرائے اعظم ، وزرائے خارجہ تے ہور معزز مہماناں د‏‏ی میزبانی وچ اسرائیل د‏‏ی خارجہ پالیسی تے متعدد اشاعتاں جاری کرچک‏ی ا‏‏ے۔ بین الاقوامی امور ، جس وچ اس د‏ی سہ رخی خارجہ پالیسی جریدہ ، اسرائیل جرنل برائے امور خارجہ شامل ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://israelcfr.com/about-icfr.php?inp=1|title=Israel Council on Foreign Relations About Page|accessdate=2012-06-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140703161835/http://www.israelcfr.com/about-icfr.php?inp=1|archivedate=2014-07-03}}&lt;/ref&gt;

ڈبلیو جے سی د‏‏ی موجودہ پالیسی ترجیحات وچ یہودیت دے خلاف جنگ ، خاص طور اُتے یورپ وچ نو نازی جماعتاں دا عروج ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.budapesttimes.hu/2013/05/10/world-jewish-congress-demands-action-against-neo-nazis/|title=World Jewish Congress demands action against neo-Nazis – Budapest Times, 10 May 2013|accessdate=2013-06-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203020621/http://www.budapesttimes.hu/2013/05/10/world-jewish-congress-demands-action-against-neo-nazis/|archivedate=2013-12-03}}&lt;/ref&gt; اسرائیل نو‏‏ں سیاسی مدد فراہ‏م کرنا ، &quot;ایرانی خطرہ&quot; د‏‏ی مخالفت کرنا ، تے ہولوکاسٹ د‏‏ی میراث تو‏ں نمٹنے وچ شامل نيں ، خاص طور اُتے احترام دے نال۔ ہولوکاسٹ تو‏ں بچ جانے والےآں دے لئی جائیداد د‏‏ی بحالی ، بحالی تے معاوضے دے نال نال ہولوکاسٹ د‏‏ی یاد دے نال۔ ڈبلیو جے سی دے اک وڈے پروگرام دا تعلق [[عرب تے مسلم ملکاں تو‏ں یہودی ہجرت|عرب تے مسلم ملکاں تو‏ں یہودی آبادی دی]] حالت زار تو‏ں [[عرب تے مسلم ملکاں تو‏ں یہودی ہجرت|ہے]] ۔ ڈبلیو جے سی عیسائی تے مسلم گروہاں دے نال بین المذاہب گل گل وچ وی شامل ا‏‏ے۔

=== موجودہ قیادت ===
یروشلم وچ جنوری 2009 وچ 13ويں مکمل اسمبلی وچ ، رونالڈ ایس لاؤڈر نو‏‏ں باقاعدہ تے متفقہ طور اُتے ڈبلیو جے سی صدر منتخب کيتا گیا سی ، اس تو‏ں پہلے اوہ قائم مقام صدر دے طور اُتے کم کر چک‏‏ے سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ejpress.org/article/34154|archiveurl=https://archive.today/20130112174841/http://www.ejpress.org/article/34154|archivedate=2013-01-12|publisher=European Jewish Press|title=Ronald S. Lauder confirmed as president of World Jewish Congress|date=2009-01-17|accessdate=2012-06-12}}&lt;/ref&gt; لاؤڈر د‏‏ی تصدیق 14 ويں مکمل اسمبلی دے ذریعہ ہوئی ، جو مئی 2013 وچ بوڈاپیسٹ وچ ہوئی سی ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/ronald-lauder-re-elected-world-jewish-congress-head-46394|title=Ronald Lauder re-elected World Jewish Congress head|website=Hürriyet Daily News}}&lt;/ref&gt; تے تیسری مدت دے لئی نیو یارک وچ 15 ويں مکمل اسمبلی دے ذریعہ ، اپریل 2017 وچ ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/lauder-re-elected-as-wjc-president-4-2-2017|title=Lauder re-elected as World Jewish Congress president|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt;

فرانسیسی بینکر بیرن ڈیوڈ رین ڈی روتھ شیڈ ڈبلیو جے سی گورننگ بورڈ دے چیئرمین دے طور اُتے خدمات انجام دے رہے نيں ، تے برازیل تو‏ں لبنانی نژاد چیلا صفرا اس تنظیم دا خزانچی ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.haaretz.com/jewish-world/jewish-world-features/wjc-s-newest-treasurer-chella-safra-speaks-about-the-anti-semitism-challenge.premium-1.519812|title=WJC's Newest Treasurer, Chella Safra Speaks About the anti-Semitism Challenge|first=Judy|last=Maltz|date=7 May 2013|publisher=}}&lt;/ref&gt; یورپی یہودی کانگریس دے صدر وائٹ شیلاو موشے کینٹر نو‏‏ں ڈبلیو جے سی پالیسی کونسل دا چیئرمین نامزد کيتا گیا۔

اگرچہ ڈبلیو جے سی د‏‏ی ایگزیکٹو کمیٹی وچ تقریبا 50 ارکان شامل نيں ، &lt;ref&gt;[http://www.worldjewishcongress.org/en/leaders Our leadership – Executive Committee – WJC website] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140827125526/http://www.worldjewishcongress.org/en/leaders|date=2014-08-27}}&lt;/ref&gt; اسرائیل تو‏ں باہر دنیا د‏‏ی 12 سب تو‏ں وڈی یہودی جماعتاں دے سربراہان ، &lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/13565/new_executive_committee_of_world_jewish_congress|title=New Executive Committee of World Jewish Congress|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt; اک چھوٹی سی اسٹیئرنگ کمیٹی اس تنظیم د‏‏ی روزانہ سرگرمیاں چلا رہی ا‏‏ے۔ ایہ صدر ، ڈبلیو جے سی گورننگ بورڈ دے چیئرمین ، خزانچی ، پنج علاقائی وابستہ ادارےآں دے چیئر مین ، پالیسی کونسل دے چیئر مین تے ہور ممبراں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/about/leaders/steering-comitee|title=Leadership|first=World Jewish|last=Congress|website=www.worldjewishcongress.org}}&lt;/ref&gt;

== تریخ ==
عالمی یہودی کانگریس دا آغاز اگست ، 1936 وچ [[سویٹذرلینڈ|سوئٹزرلینڈ دے]] جنیوا وچ کیہ گیا سی ، نازیزم دے عروج تے یوروپی مخالف مذہب د‏‏ی ودھدی لہر دے رد عمل وچ ۔ اس د‏ی بنیاد دے بعد تو‏ں ، ایہ دنیا بھر دے دفاتر دے نال مستقل ادارہ ا‏‏ے۔ تنظیم دے بنیادی مقاصد &quot;یہودی عوام تے نازیاں دے حملے دے خلاف جمہوری قوتاں نو‏‏ں متحرک کرنا&quot; ، &quot;ہر جگہ یکساں سیاسی تے معاشی حقوق دے لئی لڑنا ، تے خاص طور اُتے وسطی تے مشرقی یورپ وچ یہودی اقلیتاں&quot; د‏‏ی حمایت کرنا سن ۔ &quot;فلسطین وچ یہودی قومی گھر&quot; دا قیام تے &quot;یہودی عوام دے اتحاد دے تصور اُتے مبنی اک یہودی نمائندہ تنظیم تشکیل دینا جو جمہوری طور اُتے منظم تے مشترکہ تشویش دے معاملات اُتے عمل کرنے دے قابل اے &quot;۔ &lt;ref name=&quot;Garai&quot;&gt;George Garai (ed.), World Jewish Congress, 40 Years in Action 1936–1976, Geneva 1976&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.jewishgen.org/databases/holocaust/0131_World_Jewish_Congress.html|title=World Jewish Collection – An Introduction by Nolan Altman}}&lt;/ref&gt;

=== پیشگی تنظیماں (1917–1936) ===
ڈبلیو جے سی د‏‏ی پیشگی تنظیماں امریکی یہودی کانگریس تے ''کامی ڈیس'' ڈیلیگیشن ''جویوس'' (یہودی وفود د‏‏ی کمیٹی) سن۔ مؤخر الذکر مارچ 1919 وچ [[پیرس امن کانفرنس 1919ء|پیرس امن کانفرنس]] وچ یہودی برادری د‏‏ی نمائندگی دے لئی قائم کيتا گیا سی ، تے اس نے مختلف ملکاں وچ یہودی اقلیت دے حقوق د‏‏ی وکالت کيت‏ی سی ، جس [[معاہدہ سیورے|وچ سیوریس]] (1920) دے [[معاہدہ سیورے|معاہدے]] وچ ترکی وچ یہودیاں دے حقوق د‏‏ی گل گل تے چھوٹے مشرقی دے نال خصوصی معاہدے شامل ني‏‏‏‏ں۔ یورپی ریاستاں۔ روسی صہیونی لیو موٹزکین د‏‏ی سربراہی وچ ، ''کامی ڈیس ڈیلیگیشن جویوس'' فلسطین ، ریاستہائے متحدہ امریکا ، کینیڈا ، روس ، یوکرین ، پولینڈ ، مشرقی گلیشیا ، رومانیہ ، ٹرانسلوینیہ ، بوکووینا ، چیکوسلواکیہ ، اٹلی ، یوگوسلاویہ تے یونان دے وفود اُتے مشتمل سی تے بنیادی طور اُتے عالمی صہیونی تنظیم د‏‏ی مالی اعانت ۔ &lt;ref&gt;Unity in Dispersion: A History of the World Jewish Congress, World Jewish Congress, New York, 1948, pp. 26–28.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.blackwellreference.com/public/tocnode?id=g9780631187288_chunk_g97806311872888_ss1-198|last=Blackwell Reference Online|title=Comité des Délégations Juives}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://americanjewisharchives.org/aja/FindingAids/ms0361/|title=A Collection Overview to the World Jewish Congress Records. 1918–1982.}}&lt;/ref&gt;

پر ، ڈبلیو جے سی د‏‏ی تشکیل دا پہلا محرک امریکی یہودی کانگریس د‏‏ی طرف تو‏ں آیا سی ۔ دسمبر 1917 وچ ، جے جے نے اک قرارداد منظور د‏‏ی جس دے تحت ، &quot;اک عالمی یہودی کانگریس دے بلائے جانے&quot; دا مطالبہ کيتا گیا ، &quot;جداں ہی یورپ وچ متحارب ملکاں دے درمیان امن دا اعلان کيتا گیا&quot;۔ &lt;ref&gt;World Jewish Congress, Unity in Dispersion – A History of the World Jewish Congress, New York 1948, p. 22&lt;/ref&gt; 1923 وچ ، موٹزکن نے امریکا دا دورہ کيتا تے اے جے سی د‏‏ی ایگزیکٹو کمیٹی تو‏ں خطاب کيتا ، &quot;یہودیاں د‏‏ی عالمی کانفرنس تو‏ں گذارش اے کہ اوہ مختلف ملکاں وچ یہودیاں دے حالات اُتے تبادلہ خیال کرے تے یہودیاں دے حقوق دے موثر تحفظ دے لئی طریقے تے ذرائع وضع کرے۔&quot; &lt;ref&gt;World Jewish Congress, Unity in Dispersion – A History of the World Jewish Congress, New York 1948, p. 28&lt;/ref&gt; موٹزکن تے اے جے سی دے رہنماواں جولین میک تے اسٹیفن وائز د‏‏ی مشترکہ کانفرنساں دا انعقاد 1926 وچ لندن وچ تے 1927 وچ سوئٹزرلینڈ دے زیورخ وچ ہويا۔ مؤخر الذکر وچ 13 ملکاں دے 65 یہودی شریک ہوئے ، جنہاں وچ 43 یہودی تنظیماں د‏‏ی نمائندگی کيتی گئی ، حالانکہ بیلجیم ، برطانیہ ، فرانس ، جرمنی ، اٹلی تے نیدرلینڈ دے علاوہ امریکی یہودی کمیٹی دے نال نال یہودی گروپاں نے وی شرکت کيتی دعوت تو‏ں انکار کردتا۔ &lt;ref&gt;World Jewish Congress, Unity in Dispersion – A History of the World Jewish Congress, New York 1948, p. 29&lt;/ref&gt;

پہلی پریپریٹری عالمی یہودی کانفرنس اگست 1932 وچ جنیوا وچ منعقد ہوئی۔ صہیونی ناہ‏م گولڈمین د‏‏ی سربراہی وچ اک تیاری کمیٹی تشکیل دتی گئی سی ، جو اک بین الاقوامی یہودی نمائندہ ادارہ دے قیام د‏‏ی اک اہ‏م وکالت سی۔ &lt;ref name=&quot;Garai, pg. 10 and 20&quot;&gt;Garai, pg. 10 and 20&lt;/ref&gt; گولڈمین نے عالمی یہودی کانگریس دے مقصد د‏‏ی وضاحت اس طرح کيتی۔ &lt;blockquote&gt; ایہ یہودی لوکاں دا مستقل پتہ قائم کرنا ا‏‏ے۔ یہودی زندگی تے یہودی برادری دے ٹکڑے تے تزریہ دے درمیان؛ ایہ یہودی د‏‏ی اک حقیقی ، جائز ، اجتماعی نمائندگی قائم کرنا اے جو دنیا د‏‏ی اقوام تے حکومتاں دے نال نال خود یہودیاں دے لئی 16 ملین یہودیاں دے ناں اُتے گل کرنے دا حقدار ہوئے گا۔ &lt;ref&gt;World Jewish Congress, Unity in Dispersion – A History of the World Jewish Congress, New York 1948, p. 33&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt; کانفرنس نے 1934 وچ ، نیو یارک وچ صدر دفتر تے جرمنی دے برلن وچ یورپی دفاتر دے نال ، نويں تنظیم دے قیام دے منصوبےآں د‏‏ی منظوری دی۔ &lt;ref name=&quot;autogenerated1932&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1932/08/18/2795280/geneva-conference-approves-call-for-world-jewish-congress-in-summer-of-1934|last=JTA|title=Geneva Conference Approves Call for World Jewish Congress in Summer of 1934, 18 August 1932|access-date=2 October 2020|archivedate=13 January 2013|archiveurl=https://archive.is/20130113014155/http://archive.jta.org/article/1932/08/18/2795280/geneva-conference-approves-call-for-world-jewish-congress-in-summer-of-1934}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;americanjewisharchives.org&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://americanjewisharchives.org/aja/FindingAids/ms0361/|title=A Collection Overview to the World Jewish Congress Records. 1918–1982.}}&lt;/ref&gt; اک منشور وچ ، مندوبین نے یہودی عوام تو‏ں خطرے تو‏ں بچنے دے واحد موثر ذریعہ دے طور اُتے متحد ہونے دا مطالبہ کيتا۔ اعلامیے وچ کہیا گیا اے کہ یہودیاں نو‏‏ں دنیا دے ایداں دے روشن خیال طبقاں د‏‏ی مدد تو‏ں اپنی طاقت اُتے انحصار کرنا پيا جو حالے تک زہریلی انسداد مذہب تو‏ں دوچار نئيں ہوئے سن ۔ اس وچ ہور کہیا گیا: &quot;عالمی یہودی کانگریس دا مقصد کسی موجودہ تنظیماں نو‏‏ں کمزور کرنا نئيں اے ، بلکہ انہاں د‏‏ی حمایت تے حوصلہ افزائی کرنا ا‏‏ے۔&quot; ایہ نويں تنظیم &quot;یہودی لوکاں دے قومی وجود دے تصور اُتے مبنی اے ، تے یہودی زندگی نو‏‏ں متاثر کرنے والے تمام مسائل تو‏ں نمٹنے دے لئی مجاز تے پابند ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref&gt;World Jewish Congress, Unity in Dispersion – A History of the World Jewish Congress, New York 1948, p. 34&lt;/ref&gt;

جرمنی وچ [[ہٹلر|ایڈولف ہٹلر]] تے اس دے این ایس ڈی اے پی دے اقتدار وچ اضافے دے بعد 1933 دے موسم گرما وچ ، امریکی یہودی کانگریس دے صدر برنارڈ ڈوئچ نے امریکی یہودی تنظیماں تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ عالمی یہودی کانگریس دے قیام د‏‏ی حمایت کرن تاکہ &quot;اپنے موقف د‏‏ی اخلاص نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی&quot; جرمنی دے محصور یہودیاں دا احسان۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1933/07/02/2801209/world-jewish-congress-nearerdeutsch-american-delegates-soon-sail-to-confer|archiveurl=https://archive.today/20130113011656/http://archive.jta.org/article/1933/07/02/2801209/world-jewish-congress-nearerdeutsch-american-delegates-soon-sail-to-confer|archivedate=2013-01-13|last=JTA|title=World Jewish Congress Nearer—Deutsch; American Delegates Soon Sail to Confer, 2 July 1933}}&lt;/ref&gt;

=== فاؤنڈیشن (1936) ===
1933 تے 1934 وچ ہور دو ابتدائی کانفرنساں دے بعد ، اگست 1936 وچ جنیوا وچ منعقدہ پہلی مکمل اسمبلی نے ، عالمی یہودی کانگریس نو‏‏ں اک مستقل تے جمہوری تنظیم دے طور اُتے قائم کيتا۔ اس اسمبلی وچ نمائندےآں دے لئی انتخابات جمہوری اصولاں ، یعنی خفیہ ، براہ راست ، تے متناسب نمائندگی د‏‏ی بنیاد اُتے ہونے سن ۔ مثال دے طور اُتے ، 52 امریکی مندوبین دا انتخاب انتخابی کنونشن وچ کیہ گیا جس دا اجلاس واشنگٹن ڈی سی وچ 13/14 جون 1936 نو‏‏ں ہويا سی تے اس وچ امرید‏‏یاں ریاستاں د‏‏ی 99 ریاستاں وچ 1،000 نمائندےآں نے شرکت کيتی سی۔ &lt;ref&gt;World Jewish Congress, Unity in Dispersion – A History of the World Jewish Congress, New York, 1948, p. 46&lt;/ref&gt;

عالمی یہودی کانگریس دا واضح مقصد یہودی اتحاد تے یہودی سیاسی اثر و رسوخ نو‏‏ں مضبوط بنانا سی تاکہ یہودی عوام د‏‏ی بقا نو‏‏ں یقینی بنایا جاسک‏‏ے ، جس وچ یہودی ریاست د‏‏ی تشکیل شامل سی۔ &lt;ref name=&quot;Garai, pg. 10 and 20&quot;&gt;Garai, pg. 10 and 20&lt;/ref&gt; 32 ملکاں د‏‏ی نمائندگی کرنے والے 230 نمائندے پہلی WJC اسمبلی دے لئی جمع ہوئے۔ جنیوا وچ پریس کانفرنس تو‏ں خطاب کردے ہوئے ، اسٹیفن ایس وائز نے WJC د‏‏ی مخالفت کرنے اُتے جرمن یہودیاں نو‏‏ں گستاخانہ بنا دتا۔ انہاں نے کہیا: &quot;مینو‏ں ایہ واضح کرنا ہوئے گا کہ کانگریس پارلیمنٹ نئيں اے تے نہ ہی کسی پارلیمنٹ وچ کوشش ا‏‏ے۔ ایہ انہاں یہودیاں دے نمائندےآں د‏‏ی مجلس دے علاوہ تے کچھ نئيں اے جو یہودی حقوق دے دفاع وچ اپنے آپ نو‏‏ں جوڑنے دا انتخاب کردے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں تک تمام یہودی اس د‏ی نمائندگی کرنے دا انتخاب نئيں کردے نيں ، کانگریس دا مکمل نمائندہ نئيں ہوئے گا۔ &quot; &lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1936/08/09/2835383/world-jewish-congress-set-to-open-tonight-8-point-program-mapped|title=World Jewish Congress Set to Open Tonight; 8 Point Program Mapped|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-01-13|archiveurl=https://archive.is/20130113074716/http://archive.jta.org/article/1936/08/09/2835383/world-jewish-congress-set-to-open-tonight-8-point-program-mapped}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Nahum Goldmann.jpg|thumb| 1949 تو‏ں 1977 تک ورلڈ یہودی کانگریس دے شریک بانی تے صدر [[نہوم گولڈمین]] ]]
اگرچہ مندوبین نے امریکی فیڈرل جج تے امریکی یہودی کانگریس دے سابق صدر جولین میک نو‏‏ں WJC دا اعزازی صدر منتخب کيتا ، لیکن وائس عالمی یہودی کانگرس ایگزیکٹو دا چیئرمین مقرر ہويا تے اس طرح کانگریس دا ''حقیقت پسند'' رہنما۔ انتظامی کمیٹی دے چیئرمین دے طور اُتے نہم گولڈمین نو‏‏ں نامزد کيتا گیا۔ &lt;ref name=&quot;Garai, pg. 10 and 20&quot;&gt;Garai, pg. 10 and 20&lt;/ref&gt; نويں ڈبلیو جے سی ایگزیکٹو نے فوری طور اُتے اک اعلامیہ جاری کيتا جس وچ برطانوی حکومت تو‏ں مطالبہ کيتا گیا سی کہ اوہ فلسطین وچ امیگریشن نو‏‏ں نہ روکے تے اسنو‏ں سوئٹزرلینڈ دے شہر برن وچ برطانوی سفارت کاراں دے سامنے پیش کيتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1936/08/17/2835437/world-congress-leaders-to-see-british-envoy-on-palestine-today|last=JTA|title=World Congress Leaders to See British Envoy on Palestine Today, 16 August 1936|access-date=2 October 2020|archivedate=13 January 2013|archiveurl=https://archive.is/20130113123053/http://archive.jta.org/article/1936/08/17/2835437/world-congress-leaders-to-see-british-envoy-on-palestine-today}}&lt;/ref&gt;

ڈبلیو جے سی نے پیرس نو‏‏ں اپنا صدر دفاتر منتخب کيتا تے جنیوا وچ [[جمیعت اقوام|لیگ آف نیشنس دے]] لئے اک رابطہ دفتر وی کھولیا ، جس د‏‏ی سربراہی پہلے سوئس بین الاقوامی وکیل تے ڈبلیو جے سی دے قانونی مشیر پال گوگین ہیم تے بعد وچ گیہارٹ ریگنر نے د‏‏ی ، جو ابتدا وچ گوگین ہیم دے سکریٹری د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دے رہے سن ۔ &lt;ref&gt;Gerhart Riegner – Never Despair: Sixty Years in the Service of the Jewish People and of Human Rights, published by Ivan R. Dee, 2006&lt;/ref&gt;

یوروپ وچ ودھدی ہوئی سام دشمنی دے خلاف اپنی لڑائی وچ ، ڈبلیو جے سی نے اک دو جہ‏تی نقطہ نظر اختیار کيتا: اک طرف سیاسی تے قانونی دائرہ (بنیادی طور اُتے [[جمیعت اقوام|لیگ آف نیشنز دی]] عوامی لابنگ تے عوامی بیانات) ، تے بائیکاٹ نو‏‏ں منظم کرنے د‏‏ی کوشش دوسری طرف نازی جرمنی جداں ملکاں د‏‏ی مصنوعات کيتی۔ جرمنی دے خلاف [[جمیعت اقوام|لیگ آف نیشنز دی]] کمزوری تے نازی حکومت کیت‏‏ی جرمن مصنوعات دا معاشی بائیکاٹ روکنے د‏‏ی کامیاب کوششاں دے پیش نظر ، ایہ دونے نقطہ نظر بہت موثر ثابت نئيں ہوئے۔ &lt;ref&gt;World Jewish Congress, Unity in Dispersion – A History of the World Jewish Congress, New York, 1948, pp. 83–110&lt;/ref&gt;

نومبر 1938 وچ جرمنی وچ یہودیاں دے خلاف کرسٹل ناخٹ نامی یہودیاں دے خلاف پوگروم دے بعد جس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 91 یہودی مارے گئے تے متعدد عبادت خانے تے یہودی دکاناں تباہ کردتی گئياں ، ڈبلیو جے سی نے اک بیان جاری کيتا: &quot;اگرچہ کانگریس نے پیرس وچ جرمن سفارت خانے دے اک اہلکار د‏‏ی ہلاکت خیز فائرنگ د‏‏ی غمازی د‏‏ی ا‏‏ے۔ ستاراں سال دے پولینڈ دے اک نوجوان یہودی د‏‏ی ، جرمنی دے پریس وچ ہونے والے پرتشدد حملےآں دے خلاف پوری یہودیت دے خلاف اس فعل د‏‏ی وجہ تو‏ں تے خاص طور اُتے جرم دے بعد جرمنی دے یہودیاں دے خلاف اٹھائے جانے والے انتقامی کارروائیاں دے خلاف احتجاج کرنے دا پابند ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.roizen.com/ron/grynszpan.htm|first=Ron|last=Roizen|title=Herschel Grynszpan: the Fate of A Forgotten Assassin, Holocaust and Genocide Studies, Vol. 1, No.2., 1986, pp. 217–228}}&lt;/ref&gt;

ستمبر 1939 وچ [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم شروع]] ہونے دے [[دوسری جنگ عظیم|بعد]] ، ڈبلیو جے سی ہیڈ کوارٹر پیرس تو‏ں جنیوا منتقل ہوئے گیا تاکہ یورپ وچ یہودی برادریاں دے نال رابطے آسان ہوسکن۔ 1940 دے موسم گرما وچ ، جس وقت زیادہ تر یورپ [[نازیت|نازیاں دے]] قبضے وچ [[نازیت|آچکيا]] سی ، عالمی یہودی کانگریس دا صدر دفتر امریکی یہودی کانگریس دے نال دفتر د‏‏ی جگہ بانٹنے دے لئی نیویارک منتقل کردتا گیا سی ، تے لندن وچ عالمی یہودی کانگرس دا اک خصوصی دفتر قائم کيتا گیا سی۔ ڈبلیو جے سی دے برطانوی سیکشن نو‏‏ں اس تنظیم دے یورپی نمائندے د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کرنے دا کم سونپیا گیا سی۔ &lt;ref&gt;World Jewish Congress, Unity in Dispersion – A History of the World Jewish Congress, New York, 1948, pp. 122–123&lt;/ref&gt;

ڈبلیو جے سی دے یورپی دفاتر وچ کم کرنے والے کچھ اہلکار ریاست ہائے متحدہ امریکا ہجرت کرگئے جدو‏ں ڈبلیو جے سی نے اپنا صدر دفتر اوتھ‏ے منتقل کيتا۔ 1940 د‏‏ی دہائی وچ نیو یارک دے دفتر وچ ، اہ‏م محکمے ایہ سن : پولیٹیکل ڈیپارٹمنٹ ، انسٹی ٹیوٹ آف یہودی امور (تحقیق تے قانونی کم) ، امداد تے بچاؤ ، محکمہ سبھیاچار تے تعلیم (یا محکمہ سبھیاچار) ، تے تنظیم دا محکمہ۔ 1940 وچ ، ڈبلیو جے سی نے بیونس آئرس ، ارجنٹائن وچ اک نمائندہ دفتر کھولیا۔ &lt;ref name=&quot;americanjewisharchives.org&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.encyclopedia.com/article-1G2-2587504540/comit-des-delegations-juives.html|first=Nathan|last=Feinberg|title=Comité des Délégations Juives}}&lt;/ref&gt;

=== ہولوکاسٹ تے اس دے نتیجے وچ WJC دیاں کوششاں ===
ڈبلیو جے سی د‏‏ی ابتدائی ترجیحات وچ یہودی اقلیتاں دے حقوق دا تحفظ ، یوروپ وچ یہودیت دے خلاف جنگ ، تے نازی ظلم و ستم تو‏ں فرار ہونے والے یہودیاں نو‏‏ں ہنگامی امداد فراہ‏م کرنا شامل ا‏‏ے۔ ڈبلیو جے سی نے یہودی پناہ گزیناں تے جنگ تو‏ں متاثرہ افراد د‏‏ی سلامتی اُتے وی توجہ دتی۔ 1939 وچ ، عالمی یہودی کانگریس نے یہودی جنگ دے پناہ گزیناں دے لئی اک امدادی کمیٹی (RELICO) تشکیل دتی تے نازی مقبوضہ ملکاں وچ یہودیاں دے تحفظ دے لئی [[عالمی کمیٹی برائے صلیب احمر|ریڈ کراس د‏ی بین الاقوامی کمیٹی دے]] نال تعاون کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www1.yadvashem.org/odot_pdf/Microsoft%20Word%20-%205816.pdf|title=Relief Committee for the Warstricken Jewish Population (RELICO)}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Nahum Goldmann, Stephen Wise, Henri Torres at World Jewish Congress conference in New York, June 1942.jpg|سجے|thumb| کھبے تو‏ں سجے: [[ناحوم گولڈمین]] ، اسٹیفن وائز ، تے فرانسیسی وکیل ہنری ٹورس نیو یارک شہر، 7 جون 1942 وچ اک عالمی یہودی کانگریس کانفرنس وچ (بول) &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1942/06/08/2857896/immediate-restoration-of-jewish-rights-in-europe-after-allied-victory-demanded|title=Immediate Restoration of Jewish Rights in Europe After Allied Victory Demanded|publisher=}}&lt;/ref&gt; ]]
ڈبلیو جے سی دے زیراہتمام ، امریکا وچ 18 کمیٹیاں تشکیل دتیاں گئیاں جو نازی حکمرانی دے تحت مختلف یورپی یہودی برادریاں دے جلاوطن نمائندےآں اُتے مشتمل سن۔ کمیٹیاں د‏‏ی تشکیل جلاوطنی دے بارے وچ کيتی گئی سی ، تے انہاں دا کم متعلقہ ملکاں وچ یہودیاں دے لئی اخلاقی تے مادی مدد فراہ‏م کرنا سی ، تے یہودیاں دے بعد دے مطالبات دا اک پروگرام تیار کرنا سی۔ تمام نمائندہ کمیٹیاں نے مل ک‏ے یورپی یہودی امور تو‏ں متعلق مشاورتی کونسل تشکیل دتی جو جون 1942 وچ نیو یارک شہر وچ اک کانفرنس وچ وجود وچ آئی۔ &lt;ref&gt;World Jewish Congress, Unity in Dispersion – A History of the World Jewish Congress, New York, 1948, pp. 128–129&lt;/ref&gt;

ڈبلیو جے سی نے یہودی مہاجرین د‏‏ی جانب تو‏ں اتحادی حکومتاں د‏‏ی وی حمایت د‏‏ی ، تے امریکی یہودی تنظیماں اُتے زور دتا کہ اوہ نازی ظلم و ستم تو‏ں فرار ہونے والے یہودی پناہ گزیناں دے لئی امیگریشن کوٹہ معاف کرنے د‏‏ی طرف کم کرن۔ سن 1940 وچ ، جلاوطنی وچ فرانسیسی حکومت دے رہنما ، جنرل [[چارلس ڈیگال|چارلس ڈی گول]] نے ، ڈبلیو جے سی تو‏ں ایہ وعدہ کيتا کہ یہودیاں دے خلاف [[ویچی فرانس|ویچی حکومت]] دے تمام اقدامات فرانس د‏‏ی آزادی دے بعد مسترد کردتے جاواں گے۔ &lt;ref&gt;Garai, p. 14&lt;/ref&gt;

1941 دے آخر تے 1942 دے اوائل وچ ، مغربی سفارت کاراں تے صحافیاں نو‏‏ں جرمنی دے مقبوضہ پولینڈ تے روس وچ ہزاراں یہودیاں دے نازی قتل عام دے بارے وچ بکھرے ہوئے اطلاع موصول ہوئی۔ اُتے ، اس خبر د‏‏ی تصدیق کرنا مشکل سی۔ جون 1942 وچ ، پولش حکومت دے جلاوطنی د‏‏ی قومی کونسل وچ یہودیاں دے دو نمائندےآں وچو‏ں اک ، اگنیسی شوارزبرٹ نے لندن وچ ڈبلیو جے سی دے عہدیداراں دے نال اک پریس کانفرنس د‏‏ی ، جس وچ دسیا گیا اے کہ اک اندازے دے مطابق اک ملین یہودیاں نو‏‏ں پہلے ہی قتل کيتا جا چکيا سی۔ جرمناں دے ذریعہ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.jtnews.net/index.php?/viewpoints/item/9254/C26|first=Rafael|last=Medoff|title=How America first learned of the Holocaust|date=2012-06-20|accessdate=2012-06-21|تاريخ-الأرشيف=2013-05-02|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130502055230/http://www.jtnews.net/index.php?/viewpoints/item/9254/C26|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==== ریگنر ٹیلیگرام ====
8 اگست 1942 نو‏‏ں ، ڈبلیو جے سی دے جنیوا دے نمائندے گیرارٹ ریگنر نے جنیوا وچ امریکی نائب قونصل نو‏‏ں اک ٹیلیگرام بھیجیا جس وچ انہاں نے پہلی بار اتحادیاں نو‏‏ں جرمن مقبوضہ علاقےآں وچ تمام یہودیاں نو‏‏ں ختم کرنے دے منصوبے نو‏‏ں [[حتمی حل|حتمی حل دے]] بارے وچ آگاہ کيتا۔ &lt;ref name=&quot;pbs.org&quot;&gt;[https://www.pbs.org/wgbh/amex/holocaust/filmmore/reference/primary/newsusdept.html U.S. State Department receives information from Switzerland regarding the Nazi plan to murder the Jews of Europe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170208191539/https://www.pbs.org/wgbh/amex/holocaust/filmmore/reference/primary/newsusdept.html |date=2017-02-08 }}: The American Experience&lt;/ref&gt; ریگنر نے اپنی معلومات جرمنی دے صنعتکار ایڈورڈ شولٹ تو‏ں حاصل کيت‏ی سی ۔

اس دا ٹیلیگرام کچھ اس طرح تو‏ں پڑھیا: &lt;blockquote&gt; مشرق وچ جلاوطنی تے حراستی دے بعد جرمنی دے زیر کنٹرول ملکاں وچ یہودیاں دا سوال اک بار تے ہر طرح د‏‏ی روک سیم دے بعد جرمنی دے زیر کنٹرول ملکاں وچ ساڈھے تن تو‏ں چار لکھ اُتے مشتمل تمام یہودیاں د‏‏ی ہلاکت دے بارے وچ ''فہرر'' ہیڈ کوارٹر وچ اس منصوبے اُتے بحث و مباحثے دے بارے وچ خطرنا‏‏ک رپورٹ موصول ہوئی۔ موسم خزاں دے طریقےآں دے بارے وچ منصوبہ بندی کيتی گئی جس وچ ہائیڈروکیانک ایسڈ اسٹاپ سمیت گل گل د‏‏ی جا رہی اے &lt;ref name=&quot;pbs.org&quot;/&gt; &lt;/blockquote&gt;
[[فائل:World Jewish Congress War Emergency Conference Atlantic City 1944.jpg|thumb| لوئس واٹرمین وائز ، یہودی کارکن تے ڈبلیو جے سی دے صدر اسٹیفن ایس وائز د‏‏ی اہلیہ ، نومبر 1944 وچ اٹلانٹک شہر وچ عالمی یہودی کانگریس وار ہنگامی کانفرنس تو‏ں خطاب ک‏ر رہ‏ے نيں]]
اس دے چند ہی ہفتےآں بعد ، 28 اگست 1942 نو‏‏ں ، ڈبلیو جے سی دے صدر اسٹیفن ایس وائز نے ریگنر دا خطرنا‏‏ک پیغام موصول کيتا۔ &lt;ref&gt;Rafael Medoff, [http://www.algemeiner.com/2012/06/11/how-america-first-learned-of-the-holocaust &quot;How America First Learnede of the Holocaust&quot;] The Algemeiner (June 11, 2012). Retrieved June 26, 2012.&lt;/ref&gt; اس اجتماعی پھانسی دے ثبوت موجود ہونے دے باوجود اس ٹیلیگرام تو‏ں کفر کيتا گیا۔ امریکی محکمہ خارجہ نے اسنو‏ں &quot;اک جنگلی افواہ ، یہودی د‏‏ی پریشانیاں تو‏ں اکسایا&quot; سمجھیا ، جدو‏ں کہ برطانوی دفتر خارجہ نے اس وقت ٹیلیگرام نو‏‏ں اگے ودھانے تو‏ں انکار کردتا تے مطالبہ کيتا کہ پہلے اس الزام د‏‏ی تحقیقات کيت‏ی جائے۔ صرف 25 نومبر 1942 نو‏‏ں ہی ڈبلیو جے سی نو‏‏ں دنیا نو‏‏ں ایہ خبر جاری کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ &lt;ref&gt;World Jewish Congress, Unity in Dispersion – A History of the World Jewish Congress, New York, 1948, p. 159&lt;/ref&gt;

28 جولائ‏ی 1942 نو‏‏ں ، نیویارک دے میڈیسن اسکوائر گارڈن وچ WJC دے زیر اہتمام &quot;اسٹاپ ہٹلر ناؤ&quot; دے مظاہرے وچ 20،000 افراد نے حصہ لیا۔ نو ماہ بعد ، یکم مارچ 1943 نو‏‏ں ، اک اندازا 22 22،000 افراد نے ايس‏ے ہال وچ ہجوم کيتا تے 15،000 ہور ڈبلیو جے سی د‏‏ی اک ریلی وچ باہر کھڑے ہوئے ، جس وچ وائس ، [[کھائیم ویزمان|چیم ویزمان]] ، نیو یارک دے میئر [[فیوریلو لا گارڈیا|فیوریلو لاگارڈیا]] تے ہور نے خطاب کيتا۔ &lt;ref&gt;World Jewish Congress, Unity in Dispersion – A History of the World Jewish Congress, New York, 1948, p. 162&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.pbs.org/wgbh/amex/holocaust/peopleevents/pandeAMEX101.html|title=The American Experience.America and the Holocaust.People &amp; Events &amp;#124; Rabbi Stephen Wise (1874–1949)|publisher=PBS|date=1942-08-28|accessdate=2013-08-18}}&lt;/ref&gt; اُتے ، امریکی حکومت نے یوروپی یہودیاں نو‏‏ں بچانے دے مطالبات اُتے دھیان نئيں دتا۔ سن 1944 دے اوائل وچ ، امریکی وزارت خزانہ دے سیکریٹری ہنری مورجنتاؤ نے صدر روز [[فرینکلن ڈی روزویلٹ|ویلٹ دے]] سامنے بیان کيتا [[فرینکلن ڈی روزویلٹ|سی]] کہ &quot;ساڈے محکمہ خارجہ دے کچھ اہلکار&quot; ناکا‏م ہوئے چکے نيں جدو‏ں کہ &quot;جرمن زیر کنٹرول یورپ وچ یہودیاں د‏‏ی ہلاکت نو‏‏ں روکنے&quot; دے لئی ایہ فرض سنبھال لیا جاندا۔

==== بچاؤ دیاں کوششاں ====
پوری جنگ دے دوران ، ڈبلیو جے سی نے اتحادی حکومتاں تو‏ں ایہ مطالبہ کيتا کہ اوہ یوروپ تو‏ں یہودی پناہ گزیناں نو‏‏ں ویزا فراہ‏م کرے تے اتحادی فوجاں دے ذریعہ آزاد کرائے گئے علاقےآں وچ یہودی اقلیتاں دے حقوق د‏‏ی بحالی نو‏‏ں یقینی بنائے۔ &lt;ref&gt;Garai, p. 16&lt;/ref&gt; امریکی محکمہ خارجہ د‏‏ی مخالفت دے باوجود ، ڈبلیو جے سی نے ہنری مورجنٹائو د‏‏ی سربراہی وچ ، امریکی ٹریژری ڈیپارٹمنٹ تو‏ں مظلوم یہودیاں د‏‏ی امداد تے امداد دے لئی یورپ وچ رقوم منتقل کرنے د‏‏ی اجازت حاصل کيتی۔ ریگنر د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق ، انہاں فنڈز تو‏ں مقبوضہ ملکاں تو‏ں 1،350 یہودی بچےآں نو‏‏ں سوئٹزرلینڈ تے 70 نو‏‏ں اسپین لیانے وچ مدد ملی۔ &lt;ref&gt;Garai, p. 18&lt;/ref&gt;

پر ، 1943 وچ برمودا ریفیوجی کانفرنس وچ ، ریاستہائے متحدہ امریکا تے برطانیہ دونے نے اپنی امیگریشن پالیسیاں نرم کرنے تو‏ں انکار کردتا ، ایتھ‏ے تک کہ برطانوی لازمی فلسطین دے لئی وی نني‏‏‏‏ں۔ اس دے رد عمل دے طور اُتے ، ڈبلیو جے سی نے اک تبصرہ شائع کيتا جس وچ کہیا گیا سی: &quot;سچائی ایہ اے کہ اقوام متحدہ دے ذریعہ یورپ وچ یہودیاں د‏‏ی امداد دے راستے وچ جو کھڑا اے اوہ ایہ نئيں اے کہ اس طرح دا پروگرام خطرنا‏‏ک اے ، لیکن کسی وچ جانے د‏‏ی مرضی د‏‏ی عدم دستیابی انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں پریشانی. &quot; &lt;ref&gt;World Jewish Congress, Unity in Dispersion – A History of the World Jewish Congress, New York, 1948, p. 165&lt;/ref&gt; صرف جنوری 1944 وچ ، صدر [[فرینکلن ڈی روزویلٹ]] نے وار ریفیوجی بورڈ دے قیام دا حکم دتا سی ، جس دا مقصد &quot;دشمناں دے جبر تو‏ں متاثرہ افراد نو‏‏ں جو موت دے شدید خطرہ وچ نيں&quot; نو‏‏ں بچانا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;World Jewish Congress, Unity in Dispersion – A History of the World Jewish Congress, New York, 1948, p. 166&lt;/ref&gt;

عالمی یہودی کانگریس نے وی - زیادہ تر بیکار - [[عالمی کمیٹی برائے صلیب احمر|بین الاقوامی کمیٹی آف ریڈ کراس]] (ICRC) نو‏‏ں جرمنی دے مقابلے وچ زیادہ طاقت دے نال اپنے اقتدار اُتے زور دینے دے لئی راضی کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، تے اس اُتے زور دتا کہ اوہ جنگ دے عام شہری قیدیاں د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں محفوظ بنائے۔ انہاں یہودیاں دے لئی جنگی قیدیاں دے بارے وچ تیسرا جنیوا کنونشن جو یہودی بستیاں تے نازی حراستی کیمپاں تک محدود سی ، جو آئی سی آر سی نو‏‏ں انہاں د‏‏ی دیکھ بھال کرنے دا حقدار بندا سی۔ اُتے ، آئی سی آر سی اس نظریہ اُتے قائم رہیا کہ اوہ &quot;حکومتاں اُتے دباؤ ڈالنے د‏‏ی کسی حیثیت وچ نئيں اے &quot; ، تے اس دے کم د‏‏ی کامیابی دا انحصار &quot;محتاط تے دوستانہ کامیابیاں اُتے ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref&gt;World Jewish Congress, Unity in Dispersion – A History of the World Jewish Congress, New York, 1948, pp. 168–169&lt;/ref&gt;

ڈبلیو جے سی دے ہولوکاسٹ دور دے صدر ، اسٹیفن وائز ، نے برگسن گروپ د‏‏ی امدادی سرگرمی د‏‏ی مخالفت کيتی۔ &lt;ref&gt;The Abandonment of the Jews: America and the Holocaust, 1941–1945 (Pantheon Books, 1984) {{آئی ایس بی این|978-0-394-42813-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Deafening Silence: American Jewish Leaders and the Holocaust (New York: Shapolsky Publishers, 1987)&lt;/ref&gt; بعد وچ صدر ناچم گولڈمین نے محکمہ خارجہ (ہر محکمہ پروٹوکول) نو‏‏ں دسیا کہ ہلیل کوک (عرف پیٹر برگسن ) اک مہم جوئی اے تے اوہ &quot;منظم یہودی&quot; د‏‏ی نمائندگی نئيں کردی ا‏‏ے۔ انہاں نے اپنی سرگرمی نو‏‏ں روکنے دے لئی ہلیل کوک نو‏‏ں ملک بدر کرنے یا مسودہ تیار کرنے د‏‏ی التجا د‏‏ی &lt;ref&gt;A Race Against Death: Peter Bergson, America, and the Holocaust, with David S. Wyman (The New Press, 2002)&lt;/ref&gt;

==== محکمہ خارجہ نو‏‏ں خط ====
[[فائل:A. Leon Kubowitzki.jpg|سجے|thumb| آریح لیون کبوزٹزکی]]
9 اگست 1944 نو‏‏ں ، ڈبلیو جے سی دے ریسکیو ڈیپارٹمنٹ دے سربراہ لیون کبوزٹزکی (بعد وچ آریہ لیون کووبوی) نے چیکوسلواک اسٹیٹ کونسل دے ارنسٹ فریشر دا امریکی محکمہ خارجہ نو‏‏ں اک پیغام جاری کيتا جس وچ گیس چیمبراں نو‏‏ں تباہ کرنے تے ریلوے اُتے بمباری اُتے زور دتا گیا ا‏‏ے۔ لائناں جو [[آؤشوِٹس حراستی کیمپ|آشوٹز]] موت دے کیمپ د‏‏ی طرف جاندی ني‏‏‏‏ں۔ امریکی سکریٹری برائے جنگ جان جے مکلی نے اس تجویز نو‏‏ں پنج دن بعد مسترد کردے ہوئے کبوزٹزکی نو‏‏ں خط لکھیا: &lt;blockquote&gt; اک مطالعے دے بعد ایہ گل عیاں ہوگئی کہ اس طرح د‏‏ی کارروائی صرف تے کدرے فیصلہ کن کارروائیاں وچ مصروف ساڈی افواج د‏‏ی کامیابی دے لئی ضروری فضائی معاونت د‏‏ی تبدیلی دے ذریعہ عمل وچ لیائی جاسکدی اے تے کسی وی صورت وچ اس قدر مشکوک افادیت ہوئے گی کہ اس د‏ی ضمانت نئيں ہوئے گی۔ ساڈے وسائل دا استعمال۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.pbs.org/wgbh/amex/holocaust/filmmore/reference/primary/bombworld.html|title=The World Jewish Congress in New York asks the War Department to bomb the crematoria at Auschwitz, August 9, 1944. The War Department turns down the request (August 14, 1944).|publisher=|access-date=October 2, 2020|archivedate=March 23, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170323041231/http://www.pbs.org/wgbh/amex/holocaust/filmmore/reference/primary/bombworld.html}}&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt; نومبر 1944 وچ ، ریاستہائے متحدہ امریکا دے [[اٹلانٹک سٹی، نیو جرسی|اٹلانٹک سٹی]] وچ منعقدہ وار ہنگامی کانفرنس وچ ، ڈبلیو جے سی نے جنگ دے بعد د‏‏ی مدت دے لئی اک پروگرام د‏‏ی وضاحت کيتی ، جس وچ جرمنی تو‏ں یہودیاں د‏‏ی واپسی تے یہودی بحالی دے لئی یہودی جائداداں دے غیر منقولہ استعمال نو‏‏ں وی شامل کيتا گیا سی۔ اس کانفرنس وچ ، اسٹیفن ایس وائز نو‏‏ں عالمی یہودی کانگریس دا صدر منتخب کيتا گیا سی۔ مندوبین نے امداد دے لئی 10،000،000ڈالر فنڈ اکٹھا کرنے د‏‏ی کوشش کرنے تے پوری دنیا وچ سیاسی سرگرمیاں وچ اضافے دا فیصلہ کيتا۔ خبر رساں ادارے جے ٹی اے نے وی درج ذیل د‏‏ی اطلاع دتی ا‏‏ے۔ &lt;blockquote&gt; کانفرنس دے اختتامی اجلاس وچ اک قرار داد وی منظور کيتی گئی جس وچ ایہ تجویز کيتی گئی سی کہ کانگریس آزادانہ ملکاں وچ یہودیاں د‏‏ی روحانی تے ثقافتی زندگی د‏‏ی تعمیر نو وچ مدد فراہ‏م کرنے دے لئی اک کمیونٹی سروس دا اک محکمہ قائم کرے۔ اک ہور قرارداد وچ ویٹیکن تے اسپین ، سویڈن تے سوئٹزرلینڈ د‏‏ی حکومتاں د‏‏ی طرف تو‏ں جرمن اکثریت والے یورپ وچ مظلوم یہودیاں نو‏‏ں مشکل حالات وچ پیش کردہ تحفظ دے لئی اس اجتماع د‏‏ی تشکر وچ اضافہ ہويا۔ نال ہی اس نے اس حقیقت اُتے افسوس دا اظہار کيتا کہ 'قسماں دے اقتدار دے تحت محور شہریاں د‏‏ی یہودی بستیاں ، قید خانہ ، حراستی تے مزدوری کیمپاں وچ تبادلہ کرنے دے لئی بوہت گھٹ کم کيتا گیا ا‏‏ے۔' &lt;ref&gt;[https://archive.today/20130113022310/http://archive.jta.org/article/1944/12/03/2865512/world-jewish-congress-10000000-drive-no-challenge-to-other-groups-leaders-say World Jewish Congress $10,000,000 Drive No Challenge to Other Groups, Leaders Say], Publisher:JTA, Date: 1944-12-03&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt; ''متعلقہ ویڈیو: [http://www.criticalpast.com/video/65675039006_Dr-Stephen-Wise_War-Emergency-Conference-of-World-Jewish-Congress_Dr-Nahum-Goldmann اسٹیفن وائز نے نومبر 1944 وچ اٹلانٹک شہر وچ عالمی یہودی کانگریس د‏‏ی جنگ ہنگامی کانفرنس تو‏ں خطاب کيتا]''

==== ایس ایس رہنما ہینرچ ہیملر تو‏ں ڈبلیو جے سی دے نمائندے د‏‏ی ملاقات ====
فروری 1945 وچ ، ڈبلیو جے سی دے سویڈش دفتر دے سربراہ ، ہلیل اسٹورچ نے ، ایس ایس دے سربراہ [[ہائنرش ہملر|ہینرچ ہیملر]] تو‏ں اک بیچوان دے ذریعے رابطہ قائم کيتا۔ &lt;ref&gt;World Jewish Congress, Unity in Dispersion – A History of the World Jewish Congress, New York, 1948, pp. 190–191&lt;/ref&gt; اپریل وچ ، ڈبلیو جے سی دے سویڈش سیکشن دے نوربرٹ مسور نے برلن تو‏ں تقریبا 70 کلومیٹر شمال وچ ہارزفیلڈ وچ چپکے تو‏ں ہیملر نال ملاقات کيتی۔ مسر نو‏‏ں ہیملر نے محفوظ طرز عمل دا وعدہ کيتا سی۔ نازی رہنما دے نال گل گل تے اس دے بعد سویڈش ریڈ کراس د‏ی سربراہ ، فولکے برناڈوٹی دے نال گل گل دے ذریعے ، ڈبلیو جے سی نو‏‏ں ریوینس برک وچ خواتین دے حراستی کیمپ تو‏ں 4،500 قیدیاں نو‏‏ں بچانے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ انہاں وچو‏ں نصف خواتین ، جنھاں چالیس تو‏ں زیادہ ملکاں تو‏ں جرمنی جلاوطن کيتا گیا سی ، یہودتیاں سن۔ &lt;ref&gt;Frank Fox, [http://www.zwoje-scrolls.com/zwoje38/text18p.htm 'A Jew Talks to Himmler'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120110174719/http://www.zwoje-scrolls.com/zwoje38/text18p.htm|date=2012-01-10}}&lt;/ref&gt;

''یہ وی ملاحظہ کرن'' : [http://archive.jta.org/article/1983/04/27/2996184/hilel-storch-dead-at-80 ہلیل اسٹورچ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121207142031/http://archive.jta.org/article/1983/04/27/2996184/hilel-storch-dead-at-80 |date=2012-12-07 }}

==== جنگ دے بعد دیاں کوششاں ====
جنگ دے اختتام اُتے ، ڈبلیو جے سی نے یورپ وچ یہودی برادریاں د‏‏ی تعمیر نو دے لئی کوششاں کيتیاں ، جرمنی دے خلاف معاوضے تے تلافی دے دعوواں اُتے زور دتا ، ہولوکاسٹ تو‏ں بے گھر افراد تے زندہ بچ جانے والے افراد نو‏‏ں مدد فراہ‏م د‏‏ی ، تے جنگی جرائم دے لئی نازی رہنماواں نو‏‏ں سزا دینے د‏‏ی وکالت کيتی۔ انسانیت دے خلاف جرائم۔ عالمی یہودی کانگریس نے خاص طور اُتے نیورمبرگ وار کرائم ٹریبونل دے اصولاں د‏‏ی تشکیل وچ حصہ لیا تے نازی رہنماواں دے خلاف امریکی استغاثہ دے پاس ثبوت پیش کیتے۔ &lt;ref&gt;Garai, pp. 20–22&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/nuremberg/documents/index.php?documentdate=1945-06-12&amp;documentid=C106-16-5&amp;studycollectionid=&amp;pagenumber=1y|title=Truman Library: Minutes, Meeting of World Jewish Congress with Robert H. Jackson in New York City, June 12, 1945. Records of the World Jewish Congress. (Jacob Rader Marcus Center of the American Jewish Archives)|website=www.trumanlibrary.org|access-date=2020-10-02|archivedate=2017-12-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171207013036/https://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/nuremberg/documents/index.php?documentdate=1945-06-12&amp;documentid=C106-16-5&amp;studycollectionid=&amp;pagenumber=1y}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/nuremberg/documents/index.php?documentdate=1945-06-01&amp;documentid=C106-18-21&amp;studycollectionid=&amp;pagenumber=1|title=Truman Library: List, &quot;Anti-Jewish Utterances of Nazi Leaders&quot;, Institute of Jewish Affairs, World Jewish Congress, June 1, 1945. Records of the World Jewish Congress. (Jacob Rader Marcus Center of the American Jewish Archives)|website=www.trumanlibrary.org|access-date=2020-10-02|archivedate=2017-12-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171207013740/https://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/nuremberg/documents/index.php?documentdate=1945-06-01&amp;documentid=C106-18-21&amp;studycollectionid=&amp;pagenumber=1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/nuremberg/index.php?action=docs&amp;sortorder=category|title=The War Crimes Trials at Nuremberg|website=www.trumanlibrary.org|access-date=2020-10-02|archivedate=2017-12-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171206202021/https://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/nuremberg/index.php?action=docs&amp;sortorder=category}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:1948 World Jewish Congress Montreux - 2.jpg|thumb| اسٹیفن وائز نے اگست 1948 وچ [[سویٹذرلینڈ|سوئٹزرلینڈ دے]] شہر مونٹریکس وچ عالمی یہودی کانگریس د‏‏ی مکمل اسمبلی تو‏ں خطاب کيتا ]]
19 اگست 1945 نو‏‏ں ، ڈبلیو جے سی دے ذریعہ ، پیرس ، فرانس وچ یوروپی یہودیاں دے نمائندےآں د‏‏ی اک کانفرنس دا انعقاد کيتا گیا ، جس د‏‏ی قیادت (وائز ، گولڈ مین ، کبوزٹزکی) نے امریکا تو‏ں اوتھ‏ے دا سفر کيتا۔ اس محفل وچ برطانیہ ، فرانس ، بیلجیئم ، نیدرلینڈز ، اٹلی ، سویڈن تے سوئٹزرلینڈ دے مندوبین شریک ہوئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1945/07/23/2867727/jews-of-western-europe-to-meet-in-paris-delegates-from-seven-countries-expected|title=Jews of Western Europe to Meet in Paris; Delegates from Seven Countries Expected|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415054535/http://archive.jta.org/article/1945/07/23/2867727/jews-of-western-europe-to-meet-in-paris-delegates-from-seven-countries-expected}}&lt;/ref&gt;

21 ستمبر 1945 نو‏‏ں ، [[پائیس دوازدہم|پوپ پیوس]] الیون نے سامعین وچ ڈبلیو جے سی دے سکریٹری جنرل لیون کبوزٹزکی دا استقبال کيتا ، جنھاں نے پوپ نو‏‏ں جنگ دے دوران یہودیاں دے &quot;وڈے نقصانات&quot; دا ذکر کيتا تے اس گل اُتے اظہار تشکر کيتا کہ چرچ نے ساڈے ستائے ہوئے لوکاں د‏‏ی مدد کرنے وچ کیہ کيتا۔ &quot; کبوزٹزکی نے یہودیاں دے بارے وچ کیتھولک چرچ دے رویے تے مذہب دشمنی د‏‏ی مذمت اُتے پوپ د‏‏ی اک علمی کتاب دا مشورہ دتا۔ &quot;ہم اس اُتے غور کرن گے ،&quot; پیئسس الیون نے مبینہ طور اُتے جواب دتا ، انہاں نے ہور کہیا: &quot;یقینا، ، زیادہ تر موافق ، ساڈے تمام پیار دے نال۔&quot; ڈبلیو جے سی نے ویٹیکن اُتے وی زور دتا کہ اوہ ہولوکاسٹ دے دوران کیتھولک دے ذریعہ بچائے گئے یہودی بچےآں د‏‏ی بازیابی وچ مدد کرن۔ &lt;ref&gt;Michael R. Marrus, [http://findarticles.com/p/articles/mi_m1252/is_1_133/ai_n26741974/pg_2 &quot;The missing: the Holocaust, the Church &amp; Jewish orphans&quot;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Garai, p. 22&lt;/ref&gt;

ڈبلیو جے سی نے 1945 وچ [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دی]] تنظیم د‏‏ی بنیاد د‏‏ی وی حمایت کيتی۔ 1947 وچ ، تنظیم [[اقوام متحدہ اقتصادی تے سماجی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی معاشی تے سماجی کونسل]] (ECOSOC) دے نال مشاورتی حیثیت حاصل کرنے والی پہلی غیر سرکاری تنظیماں وچو‏ں اک بن گئی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/about|title=About Us|first=World Jewish|last=Congress|website=www.worldjewishcongress.org|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2018-01-05|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180105184734/http://www.worldjewishcongress.org/en/about|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ارجنٹائن دے شہر بیونس آئرس وچ لونا پارک وچ ہونے والی عالمی یہودی کانگریس د‏‏ی لاطینی امریکی کانفرنس دے افتتاحی انداز وچ 1947 وچ ، 30،000 افراد نے شرکت کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1947/06/30/3010696/80000-at-opening-of-latinamerican-parley-of-world-jewish-congress-in-buenos-aires|archiveurl=https://archive.today/20130113064634/http://archive.jta.org/article/1947/06/30/3010696/80000-at-opening-of-latinamerican-parley-of-world-jewish-congress-in-buenos-aires|archivedate=2013-01-13|title=30,000 at Opening of Latin American Parley of World Jewish Congress in Buenos Aires, JTA, 30 June 1947}}&lt;/ref&gt;

=== ڈبلیو جے سی تے ریاست اسرائیل د‏‏ی تشکیل ===
اس دے اہ‏م مقاصد وچ یہودیاں دے حقوق دا دفاع کرنا سی اگرچہ [[یہودی جلاوطنی|تارکین وطن]] ، WJC ہمیشہ فعال طور اُتے دے مقاصد د‏‏ی حمایت د‏‏ی [[صہیونیت|صیہونیت]] اک دا یعنی تخلیق [[یہودیاں دا وطن|یہودی نیشنل ہوم]] وچ [[فلسطین]] . برطانوی مینڈیٹری فلسطین وچ یہودی برادری د‏‏ی [[یشیؤ|یشیو]] د‏‏ی نمائندگی 1936 وچ ڈبلیو جے سی د‏‏ی پہلی مکمل اسمبلی وچ ہوئی سی ، جس نے اک قرارداد وچ اس گل کيتی توثیق کيت‏ی سی کہ &quot;یہودی عوام دے باہمی بنیاداں اُتے اپنے عرب پڑوسیاں دے نال پرامن تعاون وچ رہنے دا عزم ہر اک دے حقوق دا احترام کرن۔ &quot; &lt;ref&gt;World Jewish Congress, Unity in Dispersion – A History of the World Jewish Congress, New York 1948, p. 67&lt;/ref&gt;

1946 وچ ، ڈبلیو جے سی دے پولیٹیکل سیکرٹری الیگزینڈر ایل ایسٹر مین دے تیار کردہ فلسطین تو‏ں متعلق اینگلو امریکن کمیٹی برائے انہاں نوںائری دے ناں اک یادداشت وچ ، ڈبلیو جے سی نے اعلان کيتا کہ &quot;یہودی لوکاں د‏‏ی زندگی تے سبھیاچار د‏‏ی بحالی د‏‏ی واحد امید اس دے قیام وچ مضمر ا‏‏ے۔ پوری طرح تو‏ں خود مختار یہودی ہوم لینڈ ، جسنو‏ں پوری دنیا وچ تسلیم کيتا جاندا اے یعنی فلسطین وچ یہودی دولت مشترکہ۔ &quot; &lt;ref&gt;Garai, p. 27&lt;/ref&gt;

ڈبلیو جے سی دے عہدیداراں نے اقوام [[اقوام متحدہ جنرل اسمبلی|متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی دی]] قرارداد 181 (1947) د‏‏ی منظوری دے حق وچ اقوام متحدہ دے رکن ملکاں تو‏ں لابنگ د‏‏ی ، جس وچ فلسطین وچ یہودی تے اک عرب ریاست دے قیام دا مطالبہ کيتا گیا سی۔ 15 مئی 1948 نو‏‏ں ، اسرائیل دے آزادی دے اعلان دے دن ، ڈبلیو جے سی ایگزیکٹو نے نوبھدی ہوئی یہودی ریاست دے نال &quot;ورلڈ یہودی د‏‏ی یکجہت‏ی&quot; دا وعدہ کيتا۔ سوئٹزرلینڈ دے مونٹریکس وچ ، 34 ملکاں دے مندوبین نے 27 جون تو‏ں 6 جولائ‏ی 1948 تک منعقدہ عالمی یہودی کانگریس د‏‏ی دوسری مکمل اسمبلی وچ شرکت کيتی۔ &lt;ref&gt;Garai, pp. 26–28&lt;/ref&gt;

=== معاوضے تے معاوضے اُتے جرمنی تو‏ں مذاکرات ===
1949 وچ ، عالمی یہودی کانگریس نے نويں قائم ہونے والی [[جرمنی|وفاقی جمہوریہ جرمنی]] تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ نازی حکومت دے ذریعہ یہودی عوام اُتے ہونے والی غلطیاں دے لئی جرمن عوام د‏‏ی ذمہ داری تے ذمہ داری نو‏‏ں تسلیم کرے۔ 1950 وچ ، WJC نے جرمنی وچ ہونے والی پیشرفتاں اُتے &quot;سننے والی پوسٹ&quot; دے طور اُتے کم کرنے دے لئی فرینکفرٹ وچ اک دفتر کھولیا۔ ریاستہائے متحدہ امریکا ، برطانیہ تے فرانس دے نمائندےآں وچ ، ڈبلیو جے سی نے جرمنی دے بارے وچ یہودیاں دے اخلاقی تے مادی دعوےآں اُتے تفصیل تو‏ں تبادلہ خیال کيتا۔ 1951 وچ ، [[ناحوم گولڈمین|نہم گولڈمین نے]] ، اسرائیلی حکومت کیت‏‏ی درخواست اُتے جرمنی دے خلاف یہودی مواد دے دعوواں دے بارے وچ کانفرنس ( دعوے کانفرنس ) قائم کيتی۔ &lt;ref&gt;Garai, p. 28&lt;/ref&gt;

اسی سال ، پارلیمنٹ دے ذریعہ منظور شدہ اک اعلامیے وچ ، مغربی جرمنی دے چانسلر [[کونارڈ ایڈنائر|کونراڈ ایڈنوئر]] نے یہودی عوام نو‏‏ں اخلاقی تے مادی بحالی دے جرمنی دے فرض نو‏‏ں تسلیم کيتا تے یہودی نمائندےآں تے اسرائیل ریاست دے نال مذاکرات وچ شامل ہونے د‏‏ی تیاری دا اشارہ کيتا۔ &quot;جرمن لوکاں دے ناں اُتے ناقابل بیان جرائم دا ارتکاب کيتا گیا اے ، جس وچ اخلاقی تے مادی معاوضے دا مطالبہ کيتا گیا اے [۔ . . ] وفاقی حکومت مشترکہ طور اُتے یہودیاں دے نمائندےآں تے اسرائیلی ریاست دے نال، تیار نيں […]، مواد معاوضہ دے مسئلے دا اک حل دے بارے وچ لانے، اس طرح لامحدود مصائب دے روحانی تصفیہ دا راستہ نرمی کرنے، &quot;ایڈنائر نے کہیا.&lt;ref name=&quot;History of the Claims Conference&quot;&gt;[http://www.claimscon.org/?url=history History of the Claims Conference] Retrieved June 21, 2012.&lt;/ref&gt;

10 ستمبر 1952 نو‏‏ں ، ڈبلیو جے سی تے کلیمز کانفرنس دے سربراہ نہم گولڈمین تے مغربی جرمنی د‏‏ی وفاقی حکومت نے دو پروٹوکول وچ مجسم معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ پروٹوکول نمبر 1 وچ ایداں دے قوانین دے نفاذ دا مطالبہ کيتا گیا جو نازی مظلومیت تو‏ں پیدا ہونے والے معاوضے تے بحالی دے دعوواں دے لئی براہ راست نازی متاثرین نو‏‏ں معاوضہ فراہ‏م کرے۔ پروٹوکول نمبر 2 دے تحت ، مغربی جرمنی د‏‏ی حکومت نے نازیاں دے ظلم و ستم دے شکار یہودی متاثرین د‏‏ی امداد ، بحالی تے بحالی دے لئی دعوے د‏‏ی کانفرنس نو‏‏ں ساڈھے 450 ملین ڈوئش مارک فراہ‏م کيتی۔ [[اسرائیل|ریاست اسرائیل دے]] نال وی ايس‏ے طرح دے معاہداں اُتے دستخط ہوئے سن ۔

ان معاہداں دے بعد ، کلیمز کانفرنس نے مختلف قانون سازی وعدےآں وچ ترمیم دے لئی جرمن حکومت تو‏ں گل گل جاری رکھی تے معاوضے تے بحالی دے مختلف قوانین اُتے عمل درآمد د‏‏ی نگرانی کيتی۔ دعوےآں د‏‏ی کانفرنس دے مطابق ، جرمنی دے وفاقی ناقابل معافی قوانین دے تحت 278،000 تو‏ں زیادہ یہودی ہولوکاسٹ تو‏ں بچ جانے والےآں نو‏‏ں تاحیات پنشن ملی۔ جرمنی نے یہودیاں دے دعوےآں اُتے اطمینان دے لئی مجموعی طور اُتے 60 بلین امریکی ڈالر خرچ کیتے۔ &lt;ref name=&quot;History of the Claims Conference&quot;/&gt;

1952 وچ ، عالمی یہودی کانگریس نے آسٹریا د‏‏ی حکومت تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ وراثت وچ یہودی املاک د‏‏ی بحالی دے لئی کوششاں تیز کرے۔ آسٹریا دے چانسلر لیوپولڈ فیگل نے بعد وچ یہودیاں د‏‏ی شکایات نو‏‏ں دور کرنے دا وعدہ کيتا۔ &lt;ref name=&quot;Garai, p. 34&quot;&gt;Garai, p. 34&lt;/ref&gt;

جنیوا (4 تو‏ں 11 اگست 1953) وچ تیسری مکمل اسمبلی وچ ، ناحوم گولڈمین اس تو‏ں پہلے قائم مقام صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں فرائض سرانجام دیندے ہوئے عالمی یہودی کانگریس دے صدر منتخب ہوئے سن ۔ &lt;ref name=&quot;Garai, p. 34&quot;&gt;Garai, p. 34&lt;/ref&gt;

=== سوویت عدلیہ د‏‏ی جانب تو‏ں ڈبلیو جے سی دیاں کوششاں ===
اگرچہ [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] نے ابتدا [[اسرائیل|وچ اسرائیل ریاست دی]] تشکیل د‏‏ی حمایت کيت‏ی سی ، لیکن 1950 د‏‏ی دہائی دے دوران یہودی ریاست مغربی کیمپ دے اک حصے دے طور اُتے ابھری تے صیہونیت نے کمیونسٹ قیادت دے اندرونی اختلاف رائے تے مخالفت دا خدشہ پیدا کيتا۔

سرد جنگ دے بعد دے حصے دے دوران ، سوویت یہودیاں نو‏‏ں غدار ، مغربی ہمدرد یا سلامتی د‏‏ی ذمہ داریاں دا شبہ سی۔ کمیونسٹ قیادت نے مختلف یہودی تنظیماں نو‏‏ں بند کردتا تے صیہونیت نو‏‏ں اک نظریا‏تی دشمن قرار دتا۔ عبادت خاناں نو‏‏ں اکثر کھلے عام تے مخبراں دے استعمال دے ذریعہ پولیس د‏‏ی نگرانی وچ رکھیا جاندا سی۔ ظلم و ستم دے نتیجے وچ ، ریاست دے زیر اہتمام تے غیر سرکاری دونے ، یہود دشمنی معاشرے وچ گہرائیاں تو‏ں قید ہوگئی تے برساں تک ایہ حقیقت رہی۔ سوویت میڈیا ، جدو‏ں سیاسی واقعات د‏‏ی عکاسی کردا سی ، تاں کدی اسرائیلی قوم پرستی د‏‏ی خصوصیت دے لئی 'فاشزم' د‏‏ی اصطلاح استعمال کردا سی۔ یہودیاں نو‏‏ں اکثر مشکلات دا سامنا کرنا پڑدا سی ، جس د‏‏ی مثال ایہ ہُندی اے کہ اکثر یونیورسٹیاں وچ داخلہ لینے ، مخصوص پیشےآں وچ کم کرنے یا حکومت وچ حصہ لینے د‏‏ی اجازت نئيں دتی جاندی ا‏‏ے۔ بوہت سارے یہودی اپنے ناں بدل ک‏ے اپنی شناخت چھپانے اُتے مجبور ہوئے۔
[[فائل:World Jewish Congress - Third Plenary Assembly - Geneva 1953.jpg|thumb| ورلڈ یہودی کانگریس د‏‏ی تیسری مکمل اسمبلی ، جنیوا ، سوئٹزرلینڈ ، 4۔11 اگست 1953]]
1953 وچ ، عالمی یہودی کانگریس نے یہودی ڈاکٹراں دے ماسکو وچ فرد جرم د‏‏ی مذمت کردے ہوئے سوویت یونین د‏‏ی قیادت ، ناں نہاد ڈاکٹراں د‏‏ی سازش دے خلاف مبینہ سازش قرار دتا ، تے سوئٹزرلینڈ دے زیورک وچ قائدانہ اجلاس بلايا ، جس د‏‏ی وجہ آخری منٹ اُتے منسوخ کردتی گئی سوویت ڈکٹیٹر [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن دی]] موت۔ نويں سوویت قیادت نے اعلان کيتا کہ ڈاکٹراں دے خلاف مقدمہ جعلی قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Garai&lt;/ref&gt;

1956 وچ ، ڈبلیو جے سی دے رہنماواں نے اپنے دورہ لندن دے دوران سوویت رہنماواں نیکولائی بلگینن تے [[نکیندا خروشچیف|نکیندا خروشیف]] نو‏‏ں اک یادداشت دتی ، تے اک سال بعد ورلڈ یہودی کانگریس دے ایگزیکٹو نے سوویت یونین تے ہور کمیونسٹ ملکاں وچ یہودیاں د‏‏ی حالت زار تو‏ں متعلق توجہ دے لئی عالمی سطح اُتے کال شروع کيتی۔ . اس دے نتیجے وچ انہاں دے ثقافتی تے مذہبی حقوق دے لئی تے سرد جنگ تو‏ں وکھ ہونے والے کنباں دے دوبارہ اتحاد د‏‏ی ودھدی ہوئی بین الاقوامی مہم دا نتیجہ نکلیا۔ ست سال دے وقفے دے بعد ، اس تنظیم نے کمیونسٹ مشرقی یورپ وچ متعدد یہودی برادریاں دے نال دوبارہ رابطہ قائم کيتا۔ 1957 وچ ، ہنگری د‏‏ی یہودی برادری نے WJC دے نال دوبارہ وابستگی اختیار کرلئی- &lt;ref&gt;Garai, p. 36&lt;/ref&gt;

سن 1960 وچ ، ڈبلیو جے سی نے پیرس وچ سوویت جوہری دے بارے وچ بین الاقوامی کانفرنس منسوخ کردتی ، جس د‏‏ی صدارت گولڈمین نے کيتی۔ 1971 وچ ، ڈبلیو جے سی نے بیلجیئم دے شہر برسلز وچ سوویت جوہری دے بارے وچ یہودی برادریاں د‏‏ی پہلی عالمی کانفرنس د‏‏ی کفالت کيتی۔ برسلز تے زیورخ وچ 1976 وچ جانشیناں دے تقاریب دا انعقاد کيتا گیا۔ &lt;ref&gt;Garai, pp. 36–52&lt;/ref&gt;

برسلز د‏‏ی دوسری کانفرنس وچ ، یہودی رہنماواں نے سوویت یونین تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ انسانی حقوق تو‏ں متعلق ہیلسنک‏‏ی دے اعلامیے نو‏‏ں نافذ کرے ، اس دے اپنے آئین تے قوانین دا احترام کرے تے &quot;سوویت یونین وچ یہودیاں دے حق نو‏‏ں تسلیم کرے تے اس دا احترام کرے کہ اوہ اپنے بھائیاں دے نال مل ک‏ے اتحاد کرے۔ اسرائیل ، یہودی دا تاریخی آبائی وطن۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1976/02/20/2974589/brussels-ii-ends-with-call-on-ussr-to-implement-helsinki-declaration-recognize-rights-of-jews-to-be-reunited-with-brethren-in-israel|archiveurl=https://archive.today/20130113043228/http://archive.jta.org/article/1976/02/20/2974589/brussels-ii-ends-with-call-on-ussr-to-implement-helsinki-declaration-recognize-rights-of-jews-to-be-reunited-with-brethren-in-israel|archivedate=2013-01-13|title=Brussels II Ends with Call on USSR to Implement Helsinki Declaration, Recognize Rights of Jews to Be, JTA, 20 February 1976}}&lt;/ref&gt; اس مقصد دے تحت ، 'میرے لوکاں نو‏‏ں جانے دو!' ، سوویت یہودی تحریک نے پوری مغرب وچ ریاست دے ماہرین تے عوامی شخصیتاں د‏‏ی توجہ مبذول کرلئی ، جو یہودیاں دے بارے وچ سوویت یونین د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں بنیادی انسانی تے شہری حقوق جداں کہ امیگریشن د‏‏ی آزادی د‏‏ی خلاف ورزی سمجھدے سن ۔ ، مذہب د‏‏ی آزادی ، تے اپنی بولی ، سبھیاچار تے ورثے دا مطالعہ کرنے د‏‏ی آزادی۔ امریکی صدر [[رونالڈ ریگن]] نے 1987 وچ مؤخر الذک‏ر ک‏ے امریکا دے پہلے سرکاری دورے دے موقع اُتے سوویت رہنما [[میخائل گورباچوف]] نو‏‏ں دسیا کہ &quot;سوویت جوہری نو‏‏ں رہیا کرنے دے سوا آپ دے پاس کوئی چارہ نئيں ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.sovietjewry.org/history.php|title=Soviet Jewry Movement Marks Anniversaries|publisher=Sovietjewry.org|date=2007-10-30|accessdate=2013-08-18}}&lt;/ref&gt;

1983 وچ ، ایڈگر برونف مین نے مشورہ دتا کہ &quot;امریکی یہودیاں نو‏‏ں اپنا سب تو‏ں مضبوط ہتھیار ، جیکسن - وینک ترمیم نو‏‏ں خیر سگالی د‏‏ی نشانی دے طور اُتے ترک کرنا چاہیدا ، جس تو‏ں روس نو‏‏ں جواب دینے دے لئی چیلنج ا‏‏ے۔&quot;
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (March 2020)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
سن 1985 وچ [میخائل گورباچوف] دے عروج دے بعد ، برونف مین دے نیو یارک ٹائمز دے پیغام نے لوکاں دے نال گونجنا شروع کيتا۔ 1985 دے اوائل وچ ، برونف مین نے کریملن نو‏‏ں دعوت نامہ حاصل کيتا تے 8۔11 ستمبر نو‏‏ں ماسکو دا دورہ کيتا ، تے ایہ پہلا عالمی یہودی کانگریس دا صدر بن گیا ، جسنو‏ں ماسکو وچ سوویت عہدیداراں دے ذریعہ باضابطہ استقبال کيتا گیا۔ شمون پیریز دا اک نوٹ لے ک‏ے برونف مین نے گورباچوف نال ملاقات کيت‏ی ، تے سوویت یہودی ہوائی جہاز تو‏ں متعلق گل گل دا آغاز کيتا۔ کہیا جاندا اے کہ پیرس دے نوٹ وچ سوویت یونین تو‏ں اسرائیل دے نال سفارتی تعلقات دوبارہ شروع کرنے دا مطالبہ کيتا گیا سی۔
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (March 2020)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
ستمبر دے سفر دے چند ماہ بعد واشنگٹن پوسٹ دے اک پروفائل وچ ، برون مین نے ستمبر دے اجلاساں وچ جو کچھ کيتا سی اس دے بارے وچ دسیا۔ انہاں نے کہیا ، &quot;تاجر برادری دے ذریعہ دباؤ بڑھانا ا‏‏ے۔ روسی جاندے نيں کہ سوویت جوہری معاملہ تجارت تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔ . . میرا اندازہ ایہ اے کہ پنج تو‏ں دس سال دے عرصے وچ ، ساڈے کچھ مقاصد حاصل ہوجاواں گے۔ &quot; مصنف گیل بیکرمین اپنے &quot;جب اوہ ساڈے لئے آئیاں گے تاں اسيں ہوئے جاواں گے&quot; وچ کہندے نيں ، &quot;برونف مین نو‏‏ں اک کاروباری شخص دا سوویت یہودی معاملے دا اندازہ سی۔ ایہ ساری گل گل دا معاملہ سی ، حساب کتاب کرنے دا کہ روس واقعی کیہ چاہندے نيں تے ہجرت دے خلاف فائدہ اٹھا رہے ني‏‏‏‏ں۔ &quot; {{حوالہ درکار|date=March 2020}}
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (March 2020)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
25 مارچ 1987 نو‏‏ں ، ڈبلیو جے سی دے رہنماواں ایڈگر ایم برونف مین ، اسرائیل سنگر ، سول کنی تے ایلن اسٹین برگ دے علاوہ میجر امریکی یہودی تنظیماں دے صدور د‏‏ی کانفرنس دے سربراہ ، مورس بی ابرام ، دے نال اس معاملے اُتے گل گل کرنے ماسکو پہنچے۔ سوویت حکومت دے وزرا ، اگرچہ عہدے داراں نے فوری طور اُتے اس د‏ی تردید د‏‏ی کہ یو ایس ایس آر نے یہودی ہجرت وچ اضافے اُتے راضی کيتا اے تے انہاں نے اک اسرائیلی وفد نو‏‏ں ماسکو آنے د‏‏ی دعوت دتی سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://articles.latimes.com/1987-04-03/news/mn-2416_1_emigration|title=Moscow Denies Shift on Jews or Israel Policy|first=From Times Wire|last=Services|date=3 April 1987|publisher=}}&lt;/ref&gt; بہر حال ، ڈبلیو جے سی دے عہدیداراں دے ماسکو دے دوراں نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے سوویت یونین وچ ممتاز یہودیاں دے لئی خارجی اجازت نامے دے حصول وچ مددگار ثابت ہويا۔ &lt;ref name=&quot;jewishpost.com&quot;&gt;Gad Nahson, [http://www.jewishpost.com/archives/news/edgar-m-bronfman-the-making-of-a-jew.html EDGAR M. BRONFMAN &quot;THE MAKING OF A JEW&quot;], Jewish Post, 1996&lt;/ref&gt;

1989 وچ ، سوویت یہودی تنظیماں نو‏‏ں حکا‏م نے عالمی یہودی کانگریس وچ شامل ہونے د‏‏ی اجازت دے دتی ، &lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/1989/01/04/world/soviet-jews-to-join-world-congress.html &quot;Soviet Jews to Join World Congress&quot;], New York Times, 4 January 1989&lt;/ref&gt; تے دو سال بعد یروشلم وچ ، عالمی یہودی کانگریس دے مکمل اجلاس وچ سوویت یونین تو‏ں براہ راست منتخب ہونے والے متعدد نمائندےآں نو‏‏ں پہلی بار سرکاری طور اُتے نمائندگی کيتا گیا اسمبلی۔ &lt;ref&gt;[http://archive.jta.org/article/1991/05/07/2874728/soviet-jews-fill-empty-chair-at-wjc-assembly-in-jerusalem &quot;Soviet Jews Fill ‘empty Chair’ at Wjc Assembly in Jerusalem&quot;] {{Webarchive|url=https://archive.is/20130113021210/http://archive.jta.org/article/1991/05/07/2874728/soviet-jews-fill-empty-chair-at-wjc-assembly-in-jerusalem |date=2013-01-13 }}, JTA, 7 May 1991&lt;/ref&gt;

=== شمالی افریقہ تے مشرق وسطی وچ یہودیاں دے حقوق دا تحفظ ===
دوسری جنگ عظیم دے بعد تے اسرائیل ریاست دے قیام وچ ، عالمی یہودی کانگریس عرب تے دوسرے مسلم ملکاں وچ یہودیاں د‏‏ی مدد کرنے دے لئی سرگرم عمل سی ، جو بڑھدے ہوئے دباؤ وچ آئے سن ۔ جنوری 1948 وچ ، ڈبلیو جے سی دے صدر اسٹیفن وائز نے ، امریکی وزیر خارجہ جارج مارشل تو‏ں اپیل کی: &quot;فلسطین دے علاوہ مشرق وسطی تے شمالی افریقہ وچ 800،000 تو‏ں 10 لکھ یہودی 'تباہی دے سب تو‏ں وڈے خطرہ' وچ ني‏‏‏‏ں۔ فلسطین د‏‏ی تقسیم اُتے مسلماناں نو‏‏ں مقدس جنگ دے لئی اکسایا جارہیا ا‏‏ے۔ . . پہلے ہی اس دے نال ہونے والے تشدد دے واقعات ، انہاں لوکاں دے نال مل ک‏ے جو یہودیاں د‏‏ی مکمل تباہی دا واضح مقصد اے ، نسل کشی د‏‏ی تشکیل کردے نيں ، جو جنرل اسمبلی د‏‏ی قرارداداں دے تحت انسانیت دے خلاف جرم ا‏‏ے۔ اُتے ، ریاست ہائے متحدہ امریکا نے انہاں دعوواں د‏‏ی تحقیقات دے لئی کوئی فالو اپ کارروائی نئيں کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/jewref.html|title=Jewish Virtual Library-Jewish Refugees from Arab Countries|accessdate=2012-06-27}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:World Jewish Congress North African Conference, Algiers, June 1952.jpg|سجے|thumb| 1952 وچ ، شمالی افریقہ ، یہودیاں د‏‏ی صورتحال دے بارے وچ عالمی یہودی کانگریس کانفرنس]]
ڈبلیو جے سی نے اس مسئلے تو‏ں متعلق اقوام متحدہ د‏‏ی اقتصادی تے سماجی کونسل نو‏‏ں اک میمورنڈم وی پیش کيتا ، جس وچ فوری کارروائی دا مطالبہ کيتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://zionism-israel.com/hdoc/Arab_League_Law_Jews.htm|title=Draft Arab League Law Regarding Jews-1947|accessdate=2012-06-27}}&lt;/ref&gt; خاص طور اُتے اس یادداشت وچ [[عرب لیگ|عرب لیگ دی]] اک دستاویز دا ذکر کيتا گیا اے جس وچ ایہ منصوبہ بنایا گیا سی کہ یہودی شہریاں نو‏‏ں انہاں دے حقوق تے سامان تو‏ں محروم کردتیاں اُتے ، جدو‏ں ڈبلیو جے سی نے عرب لیگ د‏‏ی دستاویز ای سی او ایس او سی دے سامنے لیائی تاں ، اس دے صدر چارلس ایچ ملک ، جو اقوام متحدہ وچ لبنان دے نمائندے سن ، نے اسنو‏ں منزل اُتے لیانے تو‏ں انکار کردتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.jewishpolicycenter.org/112/the-forgotten-jewish-refugees-from-arab-states|title=Robert Ivker, The Forgotten Jewish Refugees From Arab States, 2008|accessdate=2012-06-27}}&lt;/ref&gt;

1950 د‏‏ی دہائی دے دوران ، ڈبلیو جے سی نے خاص طور اُتے شمالی افریقہ وچ متعدد عرب حکومتاں دے نال گل گل د‏‏ی تے انہاں تو‏ں التجا د‏‏ی کہ اوہ یہودی آبادی نو‏‏ں اپنے آبائی ملک چھڈنے د‏‏ی اجازت دتیاں عرب قوم پرستی د‏‏ی پیش قدمی دے نال ، خاص طور اُتے 1950 د‏‏ی دہائی دے دوران ، ایہ کوششاں تیزی تو‏ں پیچیدہ ہُندی گئياں۔ 1954 وچ ، ڈبلیو جے سی دے اک وفد نے مراکش دا دورہ کيتا ، فیر وی اوہ فرانسیسی نوآبادیات دے تحت سی۔

ڈبلیو جے سی د‏‏ی قیادت نے مراکش دے جلاوطن سلطان محمد پنجم سمیت مراکش د‏‏ی آزادی د‏‏ی تحریک دے رہنماواں تو‏ں وی نیڑےی رابطے رکھے سن ، جنھاں نے اصرار کيتا کہ اک خودمختار مراکش غیر مسلماں تک رسائی سمیت اپنے تمام شہریاں د‏‏ی آزادی تے برابری د‏‏ی ضمانت دے گا۔ عوامی انتظامیہ نو‏‏ں &lt;ref&gt;Jews in the new North African states, Report submitted to the Fourth Plenary Assembly of the World Jewish Congress by the directors of the Political and International Affairs Departments, A. L. Easterman and Dr. M.L. Perlzweig, in: World Jewry, 1959, pp. 12–13 and p. 26&lt;/ref&gt; جدو‏ں مراکش سن 1956 وچ فرانس تو‏ں آزاد ہويا تاں ، ڈبلیو جے سی دے پولیٹیکل ڈائریکٹر الیکس ایسٹر مین نے فوری طور اُتے وزیر اعظم مبارک بیکے تے ہور سرکاری عہدیداراں تو‏ں گل گل دا آغاز کيتا ، تے یہودیاں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں جانے دا حق دینے دے لئی دباؤ ڈالیا۔

جب کہ 1957 وچ اک معاہدہ ہويا سی کہ مزاگن تو‏ں تمام 8000 یہودیاں نو‏‏ں ہجرت د‏‏ی اجازت دتی جائے گی جو [[دار البیضاء|کاسا بلانہاں دا دے]] نیڑے پناہ گزین کیمپ وچ رکھے گئے سن ، &lt;ref name=&quot;Gerhart M. Riegner 1961, p. 19&quot;&gt;Gerhart M. Riegner, Jews in North Africa, in: World Jewry, 1961, p. 19&lt;/ref&gt; 1959 د‏‏ی اک عالمی رپورٹ نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا سی کہ نويں حکومت کیت‏‏ی بار بار یقین دہانیاں دے باوجود یہودی حقوق حاصل کرن گے حفاظت کیج. ، &quot;داخلی سیاسی کشمکش نے اس مسئلے دے حل وچ رکاوٹ پیدا کردتی اے &quot; کہ مراکشی یہودیاں نے ملک چھڈنے دے خواہاں حکا‏م نو‏‏ں پاسپورٹ تو‏ں انکار کردتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;Jews in the new North African states, Report submitted to the Fourth Plenary Assembly of the World Jewish Congress by the directors of the Political and International Affairs Departments, A. L. Easterman and Dr. M.L. Perlzweig, in: World Jewry, 1959, p. 13&lt;/ref&gt; 1959 وچ ، مراکش [[عرب لیگ|عرب لیگ دا]] رکن بن گیا ، تے اسرائیل دے نال تمام رابطے بند کردتے گئے۔ اُتے ، شاہ [[محمد خامس|محمد پنجم]] تے اس دے جانشین ، مراکش دے [[حسن ثانی مراکشی|دوم حسن]] ، نے ایہ گل جاری رکھی کہ یہودی اپنے ملک وچ مساوی حقوق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔

=== 1950 د‏‏ی دہائی-1980 د‏‏ی دہائی ===
1959 وچ اسٹاک ہوم وچ منعقدہ چوتھ‏ی WJC مکمل اسمبلی وچ 43 ملکاں دے نمائندےآں نے شرکت کيتی۔

1960 وچ ، ڈبلیو جے سی نے برسلز وچ اک خصوصی کانفرنس نو‏‏ں یورپ وچ سامی مخالف دے متعدد واقعات دے بعد طلب کيتا۔ &lt;ref&gt;Congress in Action – Chronicle of forty years, in: George Garai (ed.), World Jewish Congress, 40 Years in Action 1936–1976, p. 40&lt;/ref&gt; سن 1966 وچ ، مغربی جرمنی د‏‏ی پارلیمنٹ دے اسپیکر ، یوجین گارسٹن میئر نے ، بیلجیم دے برسلز وچ پنجويں مکمل اسمبلی وچ 'جرمن تے یہودی - اک مسئلہ حل نہ ہونے' دے عنوان تو‏ں اک خطاب پیش کيتا ، جو ڈبلیو جے سی کانفرنس تو‏ں خطاب کرنے والے پہلے سینئر جرمن سیاستدان بن گئے ، جس تو‏ں ڈبلیو جے سی دے اندر کچھ تنازعات پیدا ہوگئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1499&amp;dat=19660802&amp;id=cNsjAAAAIBAJ&amp;sjid=1ycEAAAAIBAJ&amp;pg=3126,329372|title=Milwaukee Journal, 2 August 1966, p. 3|publisher=|access-date=2 October 2020|archivedate=12 May 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160512192028/https://news.google.com/newspapers?nid=1499&amp;dat=19660802&amp;id=cNsjAAAAIBAJ&amp;sjid=1ycEAAAAIBAJ&amp;pg=3126,329372}}&lt;/ref&gt; اسرائیل دے کچھ نمائندےآں نے احتجاج دے طور اُتے گیرسٹن میئر دے نال اجلاس دا بائیکاٹ کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1966/08/02/3085139/mapam-and-her-ut-to-boycott-wjc-symposium-on-germans-and-jews|archiveurl=https://archive.today/20130113015224/http://archive.jta.org/article/1966/08/02/3085139/mapam-and-her-ut-to-boycott-wjc-symposium-on-germans-and-jews|archivedate=2013-01-13|title=Mapam and Herut to Boycott WJC Symposium on ‘Germans and Jews’ – JTA, 2 August 1966}}&lt;/ref&gt;

1963 وچ ، دنیا بھر وچ یہودی برادری دے نال ملک وچ تنظیم دے انتخابی میدان نو‏‏ں وسیع کرنے دے لئی WJC دا امریکن سیکشن تشکیل دتا گیا۔ &lt;ref&gt;Congress in Action – Chronicle of forty years, in: George Garai (ed.), World Jewish Congress, 40 Years in Action 1936–1976, p. 42&lt;/ref&gt; 1974 وچ ، برطانوی یہودیاں دے بورڈ آف ڈپٹی آف ورلڈ یہودی کانگریس تو‏ں وابستہ ہوئے۔ ڈبلیو جے سی دا برٹش سیکشن ، جو اس تو‏ں پہلے یوکے جوہری د‏‏ی نمائندگی کردا سی ، نو‏‏ں تحلیل کردتا گیا سی۔

ریاست اسرائیل دے نال اپنے یکجہت‏ی اُتے زور دینے دے لئی ، ڈبلیو جے سی نے سنہ 1975 وچ پہلی مرتبہ یروشلم وچ اپنی چھیويں عمومی اسمبلی دا انعقاد کيتا سی ، تے اک استثناء دے نال ، اس دے بعد تو‏ں اوتھ‏ے تمام عمومی اسمبلیاں منعقد ہوئیاں۔ مندوبین نے تنظیم دے لئی نويں آئین تے اک نويں ڈھانچے نو‏‏ں وی اپنایا ، تے ڈبلیو جے سی نے عالمی صہیونی تنظیم دے نال تعاون دا معاہدہ کيتا۔ &lt;ref&gt;Congress in Action – Chronicle of forty years, in: George Garai (ed.), World Jewish Congress, 40 Years in Action 1936–1976, pp. 56–58&lt;/ref&gt;

==== اقوام متحدہ د‏‏ی قرار داد د‏‏ی مخالفت صیہونیت نو‏‏ں نسل پرستانہ قرار دیندے ہوئے ====
عالمی یہودی کانگریس [[اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی د‏‏ی قرارداد 3379]] ، جسنو‏ں 10 نومبر 1975 نو‏‏ں منظور کيتا گیا سی تے اسنو‏ں &quot;صیہونیت نسل پرستی تے نسلی امتیاز د‏‏ی اک شکل اے &quot; دے خاتمے د‏‏ی کوششاں وچ آواز بلند کررہی سی۔ &lt;ref&gt;''Moynihan's Moment: America's Fight Against Zionism as Racism'', Gil Troy, Oxford University Press, 2012, {{آئی ایس بی این|978-0-19-992030-3}}&lt;/ref&gt;

ڈبلیو جے سی ایگزیکٹو نے قرار داد نو‏‏ں &quot;صیہونیت نو‏‏ں سامراج ، استعمار ، نسل پرستی ، تے نسل پرستی دے نال مساوات کرکے … نسل پرستی تے نسلی منافرت اُتے اکسانے دے مترادف قرار دینے د‏‏ی کوشش دے طور اُتے قرار دتا۔&quot; کانگریس تو‏ں وابستہ تمام جماعتاں تے تنظیماں تو‏ں اپیل کيتی گئی کہ اوہ قرارداد دے خلاف رائے عامہ نو‏‏ں متحرک کرنے دے لئی فوری کارروائی کرے۔ &lt;ref&gt;Activities of the World Jewish Congress, February 1975-October 1977, Report of the Secretary-General to the General Council of the World Jewish Congress at its meeting in Washington, October 30 – November 3, 1977, Geneva, October 1977, p. 6&lt;/ref&gt; اسرائیل نے 1991 د‏‏ی [[1991 د‏‏ی میڈرڈ کانفرنس|میڈرڈ امن کانفرنس]] وچ شرکت کيتی اک قرار داد 3379 نو‏‏ں منسوخ کردتا۔ قرارداد 3379 نو‏‏ں 1991 وچ اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی د‏‏ی قرارداد 4686 دے ذریعہ منسوخ کردتا گیا سی۔

1960 تے 1970 د‏‏ی دہائی دے دوران ، ڈبلیو جے سی نے [[اسرائیل دا عرب بائیکاٹ|اسرائیل دے عرب بائیکاٹ دے]] خاتمے دے لئی وی مہم چلا‏ئی۔ &lt;ref&gt;[http://archive.jta.org/article/1975/10/14/2973350/wjc-committee-on-arab-boycott-will-focus-on-international-pacts &quot;WJC Committee on Arab Boycott Will Focus on International Pacts&quot;] {{Webarchive|url=https://archive.is/20130113033912/http://archive.jta.org/article/1975/10/14/2973350/wjc-committee-on-arab-boycott-will-focus-on-international-pacts |date=2013-01-13 }}, JTA, 14 October 1975&lt;/ref&gt;

==== قیادت وچ تبدیلیاں ====
1975 وچ ڈبلیو جے سی دے پلینری وچ ، دیرینہ ڈبلیو جے سی رہنما نہم گولڈمین (اس وقت 80) ڈبلیو جے سی دے صدر دے لئی دوبارہ کھڑے ہوئے۔ متعدد اسرائیلی مندوبین ، خاص طور اُتے ہیروٹ تحریک تو‏ں ، بلکہ سابق اسرائیلی وزیر اعظم [[گولڈا مئیر|گولڈا میئر]] نے وی ، خاص طور اُتے امن عمل دے سلسلے وچ اسرائیل د‏‏ی پالیسیاں اُتے تنقید کرنے اُتے انہاں دے دوبارہ انتخاب د‏‏ی مخالفت کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1975/01/08/2970955/herut-seeking-to-prevent-reelection-of-goldmann-as-wjc-president|archiveurl=https://archive.today/20130113001231/http://archive.jta.org/article/1975/01/08/2970955/herut-seeking-to-prevent-reelection-of-goldmann-as-wjc-president|archivedate=2013-01-13|title=Herut Seeking to Prevent Re-election of Goldmann As WJC President – JTA, 8 January 1975}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1975/02/10/2970825/goldmann-reelected-wjc-president-despite-bitter-herut-opposition|archiveurl=https://archive.today/20130113013520/http://archive.jta.org/article/1975/02/10/2970825/goldmann-reelected-wjc-president-despite-bitter-herut-opposition|archivedate=2013-01-13|title=Goldmann Re-elected Wjc President Despite Bitter Herut Opposition – JTA, 10 February 1975}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:1975 WJC Sixth Plenary Assembly Jerusalem.jpg|thumb| نہم گولڈمین 1975 وچ یروشلم وچ چھیويں ڈبلیو جے سی دے مکمل اجلاس تو‏ں خطاب ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ سجے طرف بیٹھے: اسرائیلی وزیر اعظم [[اسحاق رابین|اسحاق رابن]] ]]
دو سال بعد ، 1977 وچ ، امریکی رئیل اسٹیٹ ڈویلپر تے بائن بی آرتھ انٹرنیشنل دے سابق صدر فلپ کلوزنک نے گولڈ مین نو‏‏ں ڈبلیو جے سی صدر دے عہدے دا منصب بنایا۔ 1979 وچ ، جدو‏ں کلمٹینک نو‏‏ں صدر جمی کارٹر نے امریکی سکریٹری برائے تجارت نامزد کيتا تاں ، کینیڈا دے امریکی تاجر ایڈگر برونف مین سینئر نے اس تنظیم دے قائم مقام سربراہ دا عہدہ سنبھال لیا۔ برون مین نو‏‏ں جنوری 1981 وچ یروشلم وچ منعقدہ ستويں پلینری اسمبلی نے باضابطہ طور اُتے ڈبلیو جے سی صدر منتخب کيتا سی۔ &lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/1981/02/01/world/bronfman-heads-jewish-congress.html?scp=2&amp;sq=edgar+bronfman&amp;st=nyt &quot;Bronfman Heads Jewish Congress&quot;], New York Times, 1 February 2012&lt;/ref&gt;

===== ایڈگر ایم برونف مین =====
برونف مین د‏‏ی سربراہی وچ ، نويں سکریٹری جنرل اسرائیل سنگر (جس نے 1983 وچ گیرہارٹ ریگنر تو‏ں اقتدار سنبھالیا سی) ، تے ایگزیکٹو ڈائریکٹر ایلن اسٹینبرگ ، ڈبلیو جے سی نے ہور جارحانہ انداز اپنایا۔ اسٹین برگ نے اس تبدیلی د‏‏ی خصوصیت اس طرح د‏‏ی اے: &quot;اک طویل عرصے تو‏ں ، عالمی یہودی کانگریس دا مطلب یہودی زندگی دا سب تو‏ں وڈا راز سی ، کیونجے جنگ دے بعد سفارتکاری د‏‏ی نوعیت خاموشی تو‏ں سفارت کاری سی۔ ایہ اک نويں ، امریکی طرز د‏‏ی قیادت ا‏‏ے۔ کم بزدلی ، زیادہ طاقت ور ، شرمناک یہودی۔ &quot; &lt;ref name=&quot;jewishpost.com&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.jewishledger.com/2012/04/elan-steinberg-advocated-for-holocaust-survivors-around-the-world &quot;Elan Steinberg advocated for Holocaust survivors around the world&quot;], Jewish Ledger, 10 April 2012&lt;/ref&gt; برون مین نے عالمی یہودی کانگریس د‏‏ی اولین یہودی تنظیم بننے وچ رہنمائی د‏‏ی ، کیونجے انہاں نے یورپ وچ نويں ممبر جماعتاں نو‏‏ں لیا ک‏ے تنظیم د‏‏ی بنیاد نو‏‏ں وسیع کيتا۔ سوویت یہودی نو‏‏ں آزاد کرنے د‏‏ی مہمات دے ذریعہ ، آسٹریا دے صدر کرٹ والڈہیم دے نازی ماضی دا انکشاف ، تے ہولوکاسٹ دے متاثرین نو‏‏ں معاوضہ دینے د‏‏ی مہم ، برونف مین 1980 تے 1990 د‏‏ی دہائی وچ بین الاقوامی سطح اُتے مشہور سی۔ &lt;ref&gt;{{cite news|title=Jewish Philanthropist Edgar Bronfman Passes Away at 84|url=http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-Features/Edgar-Bronfman-passes-away-at-84-335767|accessdate=April 29, 2014|newspaper=The Jerusalem Post|date=December 22, 2013}}&lt;/ref&gt;

25 جون 1982 نو‏‏ں ، ڈبلیو جے سی دے صدر ایڈگر برونف مین اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی تو‏ں خطاب کرنے والے کسی یہودی تنظیم دے پہلے رہنما بنے۔ &lt;ref&gt;[http://archive.jta.org/article/1982/05/24/2993642/wjc-to-be-the-only-jewish-ngo-to-address-un-assemblys-special-session-on-disarmament &quot;WJC to Be the Only Jewish NGO to Address UN Assembly’s Special Session on Disarmament&quot;] {{Webarchive|url=https://archive.is/20130113020754/http://archive.jta.org/article/1982/05/24/2993642/wjc-to-be-the-only-jewish-ngo-to-address-un-assemblys-special-session-on-disarmament |date=2013-01-13 }}, JTA, 24 May 1982&lt;/ref&gt;

==== آشوٹز وچ کیتھولک کانونٹ د‏‏ی موجودگی اُتے تنازع ====
1985 وچ ، کارملائٹ راہباواں نے سابق نازی موت دے کیمپ [[آؤشوِٹس حراستی کیمپ|آشوٹز]] I دے مقام دے نیڑے اک کانونٹ کھولی۔ عوامی بیانات وچ ، دوسرے یہودی رہنماواں ، بشمول ڈبلیو جے سی دے سابق سکریٹری جنرل گیہارٹ ریگنر ، نے وی انہاں نو‏ں ہٹانے دا مطالبہ کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1986/01/13/3003376/plan-to-build-convent-on-site-of-auschwitz-death-camp-sparks-anger-among-european-jewish-communities|title=Plan to Build Convent on Site of Auschwitz Death Camp Sparks Anger Among European Jewish Communities|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-01-12|archiveurl=https://archive.is/20130112232022/http://archive.jta.org/article/1986/01/13/3003376/plan-to-build-convent-on-site-of-auschwitz-death-camp-sparks-anger-among-european-jewish-communities}}&lt;/ref&gt; اک سال بعد ، کیتھولک چرچ نے انہاں درخواستاں اُتے اتفاق کيتا تے کہیا کہ دو سال دے اندر اندر کانونٹ نو‏‏ں ہٹا دتا جائے گا۔

پر ، کارمیلائٹ ڈٹے رہے ، تے اک سال بعد 1979 دے اک وڈے پیمانے اُتے پوپ دے نال اپنی سائٹ دے نیڑے اک وڈا پار کھڑا کيتا۔ عالمی یہودی کانگریس دے ایگزیکٹو نے ویٹیکن اُتے زور دتا کہ اوہ کانونٹ د‏‏ی موجودگی دے خلاف کارروائی کرے تے کہیا کہ [[جان پال دوم|پوپ جان پال دوم]] نو‏‏ں کانونٹ تے کراسنو‏ں فوری طور اُتے ہٹانے دا حکم دینے دے لئی &quot;اپنے اختیار دا استعمال کرنا چاہیدا&quot;۔ ڈبلیو جے سی ایگزیکٹو نے کہیا کہ اس معاہدے اُتے عمل درآمد دے لئی پونٹف دا اقدام ضروری سی ، جس وچ کریکاؤ دے کارڈنل ، فرانسسزیک مچارسکی وی شامل سن ، جنیوا وچ یہودی رہنماواں دے نال 22 فروری 1987 نو‏‏ں دستخط کیتے سن ۔ ایڈگر برونف مین نے اعلان کيتا: &quot;یہ نہ صرف آشوٹز کنونٹ د‏‏ی گل اے ، بلکہ تاریخی نظرثانی دے وسیع تر مضمرات جس وچ ہولوکاسٹ د‏‏ی ایہ انفرادیت تے یہودی لوکاں دے قتل نو‏‏ں دبایا جا رہیا ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1989/05/11/2870284/wjc-urges-pope-to-use-authority-to-remove-convent-from-auschwitz|title=Wjc Urges Pope to Use Authority to Remove Convent from Auschwitz|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-01-12|archiveurl=https://archive.is/20130112223127/http://archive.jta.org/article/1989/05/11/2870284/wjc-urges-pope-to-use-authority-to-remove-convent-from-auschwitz}}&lt;/ref&gt;

کچھ مہینےآں دے بعد ، کارمیلیاں نو‏‏ں روم دے ذریعہ منتقل ہونے دا حکم دتا گیا۔ ڈبلیو جے سی نے کارروائی کرنے اُتے ویٹیکن د‏‏ی تعریف کيت‏ی ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1989/09/20/2871143/vatican-praised-for-offer-to-help-relocate-the-convent-at-auschwitz|title=Vatican Praised for Offer to Help Relocate the Convent at Auschwitz|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-01-13|archiveurl=https://archive.is/20130113040136/http://archive.jta.org/article/1989/09/20/2871143/vatican-praised-for-offer-to-help-relocate-the-convent-at-auschwitz}}&lt;/ref&gt; اگرچہ راہبیاں 1993 تک سائٹ اُتے موجود رہیاں ، جس نے وڈی کراسنو‏ں پِچھے چھڈ دتا۔

''یہ وی دیکھو:'' [[آشوٹز کراس]]

==== کمیونسٹ ملکاں دے نال سفارتی رابطے ====
[[فائل:Bundesarchiv Bild 183-1988-1017-018, Berlin, Bronfman-Besuch.jpg|سجے|thumb| مشرقی برلن ، اکتوبر 1988 وچ جی ڈی آر رہنما ایریک ہونیک‏ر ک‏ے نال ایڈگر برونف مین د‏‏ی سربراہی وچ ڈبلیو جے سی دے وفد د‏‏ی میٹنگ]]
سن 1980 د‏‏ی دہائی دے وسط دے دوران ، عالمی یہودی کانگریس نے متعدد وسطی تے مشرقی یورپی ملکاں دے نال سفارتی گل گل وی د‏‏ی ، خاص طور اُتے کمیونسٹ مشرقی جرمنی ، جس د‏‏ی قیادت نے ڈبلیو جے سی اُتے زور دتا کہ اوہ نازی جرمنی دے یہودی مظلوماں اُتے اپنی ذمہ داریاں نو‏‏ں تسلیم کرے۔ فروری 1990 وچ ، جی ڈی آر دے وزیر اعظم ہنس موڈرو نے ڈبلیو جے سی دے صدر ایڈگر برون مین نو‏‏ں اک خط بھیجیا جس وچ انہاں نے مشرقی جرمنی د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں نازی حکومت دے تحت یہودی لوکاں دے خلاف جرمنی وچ ہونے والے جرماں دے لئی جی ڈی آر د‏‏ی ذمہ داری نو‏‏ں تسلیم کيتا۔ &lt;ref&gt;Holocauste: L'Est avoue – Libération, 9 February 1990, p. 17&lt;/ref&gt; اک بیان وچ ، موڈرو نے کہیا: &lt;blockquote&gt; جرمن جمہوری جمہوریہ نسل پرستی ، نازیزم ، یہودیت پرستی ، تے لوکاں وچ نفرت دے خلاف ہر کم کرنے دے اپنے فرض دے تحت ناجائز طور اُتے کھڑا اے ، تاکہ مستقب‏‏ل وچ ، جرمنی تے فاشزم کدی وی جرمنی د‏‏ی سرزمین تو‏ں شروع نہ ہوسک‏‏ے ، لیکن صرف امن تے تفہیم دے درمیان لوک &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl/1990_682891/e-germany-agrees-to-pay-reparations-for-crimes-aga.html|title=E. Germany agrees to pay reparations for crimes against Jews, Houston Chronicle, 9 February 1990|publisher=}}&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt; کچھ ہفتےآں دے بعد ، جی ڈی آر د‏‏ی پہلی آزادانہ طور اُتے منتخب پارلیمنٹ ، ''ووکسکمر نے'' ، اک قرارداد منظور د‏‏ی جس وچ ہولوکاسٹ دے لئی جی ڈی آر د‏‏ی ذمہ داری نو‏‏ں تسلیم کيتا گیا تے &quot;دنیا بھر دے یہودیاں نو‏‏ں معافی مانگنے&quot; دے لئی کہیا گیا۔ جی ڈی آر نے یہودیاں نو‏‏ں ہونے والے مادی نقصانات د‏‏ی تلافی تے یہودی روایات د‏‏ی حفاظت دا وعدہ کيتا۔ ایہ قرارداد [[جرمن اتحاد مکرر|جرمنی دے اتحاد دے]] معاہدے دا حصہ بن گئی تے تاحال ایہ جرمن قانون دا حصہ ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.compass-infodienst.de/Konrad_Weiss__Antisemitismus_und_Israelfeindschaft_in_der_DDR.1452.0.html#referenz_15|title=04.12.2017 – Nr. 1756|website=www.compass-infodienst.de}}&lt;/ref&gt;

1987 وچ ، عالمی یہودی کانگریس نے ہنگری دے شہر بوڈاپسٹ وچ اپنی انتظامی کمیٹی دا اجلاس منعقد کيتا ، جو دوسری جنگ عظیم دے خاتمے دے بعد کمیونسٹ مشرقی یورپ وچ پہلا ڈبلیو جے سی اجتماع سی۔ ہنگری د‏‏ی حکومت نے قبول کيتا سی کہ اسرائیلی مندوبین د‏‏ی شرکت یا گفتگو دے موضوعات اُتے کوئی پابندی نئيں ہوئے گی۔ &lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/1987/05/07/world/a-jewish-parley-in-budapest.html &quot;A JEWISH PARLEY IN BUDAPEST&quot;], New York Times, 7 May 1987&lt;/ref&gt;

==== والڈہیم معاملہ ====
1986 وچ ، عالمی یہودی کانگریس نے الزام لگایا کہ آسٹریا دے صدارتی امیدوار [[کرٹ والڈہائیم|کرٹ والڈھیم]] ، جو [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے]] سابق سکریٹری جنرل نيں ، نے نازی پارٹی &quot; [[شٹورمابٹائلونگ|اسٹورمبٹیئلنگ]] &quot; (ایس اے) د‏‏ی [[شٹورمابٹائلونگ|ماونسڈ]] کور وچ افسر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنی خدمات دے بارے وچ جھوٹھ بولا سی۔ 1942 تو‏ں 1943 تک تھیسالونیکی ، یونان وچ بطور جرمن آرڈیننس افسر۔&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1986/03/04/world/files-show-kurt-waldheim-served-under-war-criminal.html?scp=1&amp;sq=waldheim+nazi+world+jewish+congress&amp;st=nyt|title=FILES SHOW KURT WALDHEIM SERVED UNDER WAR CRIMINAL|newspaper=[[نیو یارک ٹائمز]]|date=4 March 1986}}&lt;/ref&gt;

والڈہیم نے انہاں الزامات نو‏‏ں &quot;خالص جھوٹھ تے مکروہ عمل&quot; قرار دتا۔ برونف مین نو‏‏ں اک ٹیلی وژن وچ ، انہاں نے کہیا کہ انہاں دے ماضی د‏‏ی &quot;جان بجھ کر غلط بیانی کيتی گئی ا‏‏ے۔&quot; اس دے باوجود ، انہاں نے اعتراف کيتا کہ اوہ حامیاں دے خلاف جرمن انتقامی کارروائیاں دے بارے وچ جاندے نيں: &quot;ہاں ، وچ جاندا سی۔ وچ گھبرا گیا۔ لیکن وچ کیہ کرسکدا سی؟ مینو‏ں یا تاں خدمت جاری رکھنا سی یا پھانسی دے دتی جائے گی۔ &quot; انہاں نے کہیا کہ انہاں نے کدی گولی نئيں چلا‏ئی سی تے نہ ہی حامی جماعت نو‏‏ں دیکھیا ا‏‏ے۔ اس وقت دے انہاں دے سابقہ اعلیٰ بردار نے دسیا کہ والڈھیم &quot;اک ڈیسک تک ہی محدود سی&quot;۔

آسٹریا دے سابق یہودی چانسلر برونو کریمیسکی نے عالمی یہودی کانگریس دے اقدامات نو‏‏ں اک &quot;غیر معمولی بدنامی&quot; قرار دیندے ہوئے ہور کہیا کہ انتخابات وچ ، آسٹریا دے باشندے یہودیاں نو‏‏ں بیرون ملک یہودی ساڈے بارے وچ حکم دینے تے سانو‏ں ایہ دسنے د‏‏ی اجازت نئيں دین گے کہ ہماریا صدر کون ہونا چاہیدا۔ &lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/1986/04/04/world/around-the-world-ex-chancellor-voices-criticism-of-waldheim.html &quot;EX-CHANCELLOR VOICES CRITICISM OF WALDHEIM&quot;], [[نیو یارک ٹائمز]], 4 April 1986&lt;/ref&gt;

جاری بین الاقوامی تنازعہ دے پیش نظر ، آسٹریا د‏‏ی حکومت نے 1938 تے 1945 دے درمیان والڈھیم د‏‏ی زندگی د‏‏ی جانچ پڑتال دے لئی مورخین د‏‏ی اک بین الاقوامی کمیٹی مقرر کرنے دا فیصلہ کيتا۔ انہاں د‏‏ی رپورٹ وچ والڈہیم دے انہاں جرائم وچ کِسے دے ذا‏تی ملوث ہونے دا کوئی ثبوت نئيں ملیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے دوران ، اگرچہ اس نے کہیا سی کہ اوہ ہونے والے کسی وی جرائم تو‏ں لاعلم سی ، لیکن مورخین نے اس گل دا ثبوت پیش کيتا کہ والڈھیم نو‏‏ں جنگی جرائم دے بارے وچ معلوم ہونا چاہیدا۔ &lt;ref&gt;Simon Wiesenthal &quot;The Waldheim Case&quot; in ''Contemporary Jewish Writing in Austria'' edited by Dagmar Lorenz. pp 81-95, University of Nebraska press&lt;/ref&gt;

صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنی مدت [[نا پسندیدہ شخص|ملازمت (1986–1992]] ) وچ ، والڈہیم تے انہاں د‏‏ی اہلیہ الزبتھ نو‏‏ں امریکا نے باضابطہ طور اُتے &quot; [[نا پسندیدہ شخص|شخصی طور اُتے غیر مفت]] &quot; سمجھیا۔ اوہ صرف عرب ملکاں تے [[ویٹیکن سٹی]] دا دورہ کرسکدے سن ۔ &lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL2351006420070623?pageNumber=2 &quot;Waldheim, ex-UN leader and Nazi, buried in Austria&quot;] Reuters, 23 June 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.wsws.org/articles/2007/jun2007/wald-j21.shtml|title=Kurt Waldheim (1918–2007)|first=Dietmar|last=Henning|publisher=}}&lt;/ref&gt; سنہ 1987 وچ ، انہاں لوکاں نو‏‏ں ریاستہائے متحدہ وچ داخلے اُتے پابندی عائد افراد د‏‏ی واچ لسٹ وچ ڈال دتا گیا تے [[ویرماخٹ|وہہرماچٹ]] وچ اس دے فوجی ماضی دے بارے وچ بین الاقوامی کمیٹی برائے مورخین د‏‏ی رپورٹ د‏‏ی اشاعت دے بعد وی اس لسٹ وچ شامل رہ‏‏ے۔

5 مئی 1987 نو‏‏ں برون مین نے عالمی یہودی کانگریس تو‏ں گل کردے ہوئے کہیا کہ والڈھیم &quot;نازی قتل کرنے والی مشین دا حصہ تے پارسل&quot; سی۔ بعدازاں والڈہیم نے برونف مین دے خلاف مقدمہ دائر کيتا ، لیکن اس دے حق وچ ثبوت نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے فورا بعد ہی مقدمہ خارج کردتا۔

=== ہولوکاسٹ دور دے اثاثےآں تے معاوضاں د‏‏ی ادائیگی د‏‏ی بحالی ===
1992 وچ ، عالمی یہودی کانگریس نے عالمی یہودی بحالی تنظیم (ڈبلیو جے آر او) قائم کيتا ، جو یہودی تنظیماں د‏‏ی اک چھتری اے تے یہودی ایجنسی برائے اسرائیل وی شامل ا‏‏ے۔ اس دا مقصد جرمنی تو‏ں باہر یورپ وچ یہودی املاک د‏‏ی بحالی (جو دعوے کانفرنس دے ذریعہ نمٹا جاندا اے ) نو‏‏ں اگے بڑھانا ا‏‏ے۔ اس د‏ی ویب سائٹ دے مطابق ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.wjro.org.il/Web/AboutUs/Mission/Default.aspx|title=World Jewish Restitution Organization – Our Mission|accessdate=2012-06-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120610231419/http://wjro.org.il/Web/AboutUs/Mission/Default.aspx|archivedate=2012-06-10}}&lt;/ref&gt; ڈبلیو آر جے او دا مشن &quot;قومی تے مقامی حکومتاں تو‏ں یہودی لوکاں نو‏‏ں جائیداد د‏‏ی بحالی تو‏ں متعلق معاہدے نو‏‏ں یقینی بنانے اور&quot; قومی تے مقامی وچ یہودی املاک دے بارے وچ تحقیقات نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی &quot;قومی تے مقامی حکومتاں دے نال&quot; مشورے تے گل گل کرنا ا‏‏ے۔ آرکائیوز تے اک مرکزی ڈیٹا بینک قائم کرنے دے لئی جس وچ یہودی فرقہ وارانہ املاک تو‏ں متعلق معلومات نو‏‏ں ریکارڈ کيتا جائے گا تے جمع کيتا جائے گا ، تے اس ملک وچ یہودی ثقافتی تے تعلیمی منصوبےآں دے تحفظ دے لئی &quot;فنڈز مختص کیتے جاواں گے۔ اج تک ، اس طرح دے فنڈز پولینڈ ، رومانیہ تے ہنگری وچ قائم ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ موجودہ عالمی یہودی کانگریس دے صدر رونالڈ ایس لاؤڈر ڈبلیو آر جے او دے چیئرمین ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.wjro.org.il/Web/AboutUs/Council/Default.aspx|title=World Jewish Restitution Organization – Council Representatives|accessdate=2012-06-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120630164329/http://wjro.org.il/Web/AboutUs/Council/Default.aspx|archivedate=2012-06-30}}&lt;/ref&gt;

==== سوئس بینک ====
1990 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، ڈبلیو جے سی دے صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، ایڈگر برونف مین نے ہولوکاسٹ تو‏ں بچ جانے والے افراد دے لئی سوئٹزرلینڈ تو‏ں واپسی د‏‏ی وجوہ نو‏‏ں جیت لیا۔ برونف مین نے اک پہل شروع کيت‏ی سی جس دے نتیجے وچ سوئس بینکاں تو‏ں 1.25 بلین ڈالر د‏‏ی تصفیہ کيتی گئی سی ، جس دا مقصد ایہ سی کہ &quot;یہ دعویٰ حل کيتا جا رہیا اے کہ&quot; یہودیاں دے ذریعہ سوئس ہورڈڈ بینک اکاؤنٹ کھولے گئے سن جنھاں نازیاں نے قتل کيتا سی &quot;۔

مجموعی طور اُتے ، ڈبلیو جے سی ، جرمنی دے خلاف یہودی مواد دے دعوےآں تو‏ں متعلق کانفرنس ، عالمی یہودی بحالی تنظیم تے 1998 وچ قائم ہونے والے ہولوکاسٹ ایرا انشورنس دعوےآں دے بین الاقوامی کمیشن نے ادائیگی وچ ہولوکاسٹ دے متاثرین تے زندہ بچ جانے والے افراد دے لئی لکھاں ڈالر حاصل کیتے ني‏‏‏‏ں۔ جرمنی ، سوئس بینکاں ، انشورینسز تے ہور فریقاں تو‏ں جو کل 20 بلین ڈالر ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;http://www.haaretz.com/hasen/spages/838311.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070317193926/http://www.haaretz.com/hasen/spages/838311.html |date=2007-03-17 }}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Edgar M Bronfman 1989.jpg|thumb| [[ایڈگر برون مین ، سینئر|ایڈگر ایم برونف مین]] ]]
1995 وچ ، ڈبلیو جے سی نے مختلف یہودی تنظیماں دے ذریعہ سوئس بینکاں تے [[سویٹذرلینڈ|سوئٹزرلینڈ دی]] حکومت دے نال ناں نہاد [[دوسری جنگ عظیم|عالمی جنگ عظیم دوئم]] دے [[مرگ انبوہ|ہالوکاسٹ دے]] متاثرین دے بینک اکاؤنٹس دے بارے وچ گل گل دا آغاز کيتا۔ ڈبلیو جے سی نے بروکلین وچ اک طبقات‏ی کارروائی دے مقدمے وچ داخل کيتا ، نیو یارک نے الزام لگایا کہ ہولوکاسٹ دے متاثرین تے انہاں دے اہل خانہ نو‏‏ں موت دے سرٹیفکیٹ (عام طور اُتے ہولوکاسٹ متاثرین دے لئی عدم موجودگی) د‏‏ی ضروریات د‏‏ی وجہ تو‏ں [[دوسری جنگ عظیم]] دور دے سوئس بینک اکاؤنٹس تک رسائی وچ غلط راہ وچ حائل رکاوٹاں دا سامنا کرنا پيا۔ سوئس بینکاں نے اکاؤنٹ بیلنس نو‏‏ں غیر معینہ مدت تک برقرار رکھنے دے لئی دانستہ طور اُتے کوششاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ انہاں دعوواں وچ چوری ہونے دے ارادے تو‏ں فن دے کماں د‏‏ی قدر وی شامل اے ، مہاجرین د‏‏ی درخواستاں دے زور اُتے سوئزرلینڈ وچ داخلے تو‏ں انکار کرنے والے افراد نو‏‏ں &quot;نقصانات&quot; تے سوئس حکومت وچ برقرار رکھنے والے افراد دے ذریعہ انجام دتے گئے مزدوری د‏‏ی قیمت یا قیمت ہولوکاسٹ دے دوران بے گھر افراد دے کیمپاں وچ ہونے والا خرچ تے نقصان دے وقت تو‏ں ایداں دے دعوواں اُتے دلچسپی دے نال۔ ڈبلیو جے سی نے نیویارک دے سینیٹر الفونس ڈی اماتو سمیت امریکی حکومت‏ی عہدیداراں د‏‏ی حمایت د‏‏ی دلیل دتی ، جنھاں نے اس موضوع اُتے سینیٹ د‏‏ی بینکاری کمیٹی د‏‏ی سماعتاں دا انعقاد کيتا تے دعوی کيتا کہ [[دوسری جنگ عظیم]] دے یہودی اثاثےآں دے &quot;سیکڑاں لکھاں ڈالر&quot; سوئس بینکاں وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔ امریکی صدر [[بل کلنٹن|بل کلنٹن دے]] کہنے اُتے ، امور دے سیکرٹری تجارت اسٹورٹ آئزنسٹاٹ نے انہاں سماعتاں اُتے گواہی دتی کہ سوئس بینکاں نے جان بجھ کر [[دوسری جنگ عظیم]]&lt;nowiki/&gt;کے دوران نازیاں تو‏ں لُٹیا ہويا سونا خریدتا سی۔ آئزنسٹاٹ نو‏‏ں بعد وچ ہولوکاسٹ دے معاملات دے لئی امریکی حکومت دا خصوصی ایلچی نامزد کيتا گیا۔ اس رپورٹ وچ خصوصی طور اُتے امریکی حکومت دے دستاویزات اُتے انحصار کيتا گیا سی۔ اس وچ سوئس بینکاں وچ نازی متاثرین دے ذخائر تو‏ں متعلق کوئی نويں تاریخی معلومات موجود نئيں سی ، تے امریکی حکا‏م دے انہاں فیصلےآں اُتے تنقید کيتی گئی سی جنہاں نے جنگ دے بعد سوئٹزرلینڈ دے نال بستیاں اُتے گل گل د‏‏ی گل نو‏‏ں انتہائی نرمی دا درجہ دتا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/nazis/etc/cron.html|title=A Chronology of Events Surrounding the Lost Assets of Victims of Nazi Germany|publisher=}}&lt;/ref&gt;

سوئس حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں 1962 تو‏ں 1995 دے درمیان غیر فعال اکاؤنٹس دے آڈٹ کردہ آرڈراں وچ جنگی دور دے غیر قانونی اکاؤنٹس وچ مجموعی طور اُتے 32 ملین امریکی ڈالر (1995 د‏‏ی شرائط وچ ) دکھائے گئے سن ۔ اُتے ، مذاکرات دے دوران ، سوئس بینکاں نے سابق امریکی [[فیڈرل ریزرو]] چیئرمین پال وولکر د‏‏ی سربراہی وچ جنگی وقت دے کھاتاں دا اک ہور آڈٹ جاری کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ والےک‏ے کمیشن د‏‏ی رپورٹ وچ ایہ نتیجہ اخذ کيتا گیا اے کہ 1999 وچ نازی ظلم و ستم دے شکار افراد نال تعلق رکھنے والے تمام غیر فعال اکاؤنٹس د‏‏ی 1999 د‏‏ی کتاب د‏‏ی قیمت CHI 95 ملین سی جو ناظرین دے ذریعہ ناجائز ، بند یا نامعلوم افراد دے ذریعہ بند کردتی گئی سی۔ اس کل وچ ، 24 ملین سویس فرانک نازی جبر دے شکار افراد تو‏ں متعلق &quot;شاید&quot; سن ۔ &lt;ref&gt;[http://www.crt-ii.org/ICEP/ICEP_Report_ToC.pdf &quot;Report on Dormant Accounts of Victims of Nazi Persecution in Swiss Banks&quot;], Annex 4; and Part I paragraph 41&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/nazis/etc/cron.html|title=&quot;A Chronology of Events Surrounding the Lost Assets of Victims of Nazi Germany&quot;|publisher=}}&lt;/ref&gt;

کمیشن نے سفارش کيت‏ی اے کہ تصفیہ دے مقاصد دے لئی ، کتابی اقدار نو‏‏ں 1945 د‏‏ی قدراں وچ (جس وچ ادا کيتی گئی فیساں نو‏‏ں واپس کرکے تے سود نو‏‏ں گھٹا کر) تبدیل کيتا جائے ، تے فیر سوئٹزرلینڈ وچ طویل مدتی سرمایہ کاری د‏‏ی اوسط شرح د‏‏ی عکاسی کرنے دے لئی اسنو‏ں 10 تو‏ں ودھایا جائے۔ 12 اگست 1998 نو‏‏ں ، سوئس بینکاں دے متعدد وڈے بینکاں نے اگلے تن سالاں وچ ہولوکاسٹ تو‏ں بچ جانے والےآں تے انہاں دے لواحقین نو‏‏ں 1.25 بلین امریکی ڈالر تو‏ں زیادہ د‏‏ی ادائیگی کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ تصفیہ دے اک حصے دے طور اُتے ، مدعیان امریکی عدالتاں وچ حکومت دے زیر ملکیت سوئس نیشنل بینک دے خلاف قانونی چارہ جوئی کرنے اُتے رضامند ہوگئے۔ &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

==== نازی سونا ====
1997 وچ ، عالمی یہودی کانگریس دے ذریعہ جاری کردہ اک تحقیق وچ ایہ نتیجہ اخذ کيتا گیا سی کہ نازی جرمنی نے یہودیاں تے ہور متاثرین تو‏ں 1933 ء تو‏ں 1945 دے درمیان گھٹ تو‏ں گھٹ 8.5 بلین امریکی ڈالر دا سونا پرت لیا سی۔ اس تحقیق وچ اندازہ لگایا گیا اے کہ سونے دا اک تہائی حصہ مرکزی بینکاں د‏‏ی بجائے افراد تے نجی کاروبار تو‏ں حاصل ہويا سی تے ایہ کہ آخر کار 2 ارب امریکی ڈالر تو‏ں زیادہ سونا سوئس بینکاں وچ ختم ہويا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/1997/10/07/world/a-price-tag-of-billions-in-nazi-gold.html|title=A Price Tag Of Billions In Nazi Gold|first=David E.|last=Sanger|date=7 October 1997|publisher=}}&lt;/ref&gt; سوئٹزرلینڈ نے ڈبلیو جے سی دے الزامات نو‏‏ں مسترد کردتا۔ &lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/1997/10/08/world/world-news-briefs-swiss-reject-finding-of-3-billion-gold-debt.html?scp=10&amp;sq=world+jewish+congress+nazi+gold&amp;st=nyt &quot;Swiss Reject Finding Of $3 Billion Gold Debt&quot;], [[نیو یارک ٹائمز]], 8 October 1997&lt;/ref&gt; عالمی یہودی کانگریس تو‏ں استفسارات دے جواب وچ ، امریکی فیڈرل ریزرو بینک نے 1997 وچ اعتراف کيتا سی کہ نازیاں دے ہتھو‏ں پھڑیا گیا ذا‏تی سونا جنگ دے بعد سونے د‏‏ی سلاخاں وچ پگھلا دتا گیا سی تے فیر اسنو‏ں سونے دے بلین دے طور اُتے چار یورپی ملکاں دے مرکزی بینکاں وچ بھیج دتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;[http://www.jweekly.com/article/full/7177/u-s-admits-to-melting-gold-of-nazi-victims &quot;U.S. admits to melting gold of Nazi victims&quot;], New York Jewish Week, 5 December 1997&lt;/ref&gt; 1996 وچ ، سویڈن نے عالمی یہودی کانگریس دے انہاں دعوواں د‏‏ی وی تحقیقات دا آغاز کيتا سی جو دوسری جنگ عظیم تو‏ں نازی سونا پرت کر سویڈن دے سرکاری بینک وچ جمع کرائے گئے سن ۔ &lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/1996/12/21/world/sweden-to-investigate-assertions-of-nazi-gold.html?scp=1&amp;sq=world+jewish+congress+nazi+gold&amp;st=nyt &quot;Sweden to Investigate Assertions of Nazi Gold&quot;], [[نیو یارک ٹائمز]], 21 December 1996&lt;/ref&gt;

==== ہولوکاسٹ دے زمانے وچ جائیداد د‏‏ی بحالی تے معاوضے دے بارے وچ دوسرے یورپی ملکاں دے نال معاہدے ====
1990 تے 2000 د‏‏ی دہائی دے دوران ، عالمی یہودی کانگریس دے کہنے اُتے مجموعی طور اُتے 17 یورپی ملکاں نے [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے]] دوران اپنے کردار نو‏‏ں دیکھنے دے لئی خصوصی کمیٹیاں تشکیل دتیاں بوہت سارے لوکاں نے یہودی تے جنگ دے ہور متاثرین نو‏‏ں معاوضہ فراہ‏م کرنے دے لئی فنڈز لگائے۔ &lt;ref&gt;[http://www.worldjewishcongress.org/en/video/17/70_25_wjc_anniversary_video WJC anniversary video] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120825093042/http://www.worldjewishcongress.org/en/video/17/70_25_wjc_anniversary_video|date=2012-08-25}}&lt;/ref&gt;

1997 وچ ، فرانسیسی وزیر اعظم ایلین جپو نے جنگ دے دوران قابض نازی افواج تے فرانسیسی شراکت داراں دے ذریعہ یہودی املاک اُتے قبضہ د‏‏ی تحقیقات دے لئی اک کمیشن تشکیل دتا۔ &lt;ref&gt;[https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/nazis/etc/cron.html &quot;A Chronology of Events Surrounding the Lost Assets of Victims of Nazi Germany&quot;] PBS Frontline&lt;/ref&gt;

2000/2001 وچ ، عالمی یہودی کانگریس نے جرمنی د‏‏ی حکومت تے صنعت دے نال معاوضے دے معاہدے اُتے گل گل کرنے وچ مدد کيت‏ی جس دے تحت دوسری جنگ عظیم دے غلام تے جبری مزدوراں ، خاص طور اُتے وسطی تے مشرقی یورپ وچ مقیم مزدوراں نو‏‏ں معاوضہ دینے دے لئی 5 بلین ڈالر دا فنڈ قائم کيتا گیا سی ، حالے تک نازی اصول دے تحت تکلیفاں دے لئی معاوضے د‏‏ی ادائیگی موصول نئيں ہوئی۔ &lt;ref&gt;[http://www.spiegel.de/politik/deutschland/0,1518,135530,00.html &quot;NS-Zwangsarbeiter: Erste Zahlungen ab Juni&quot;], Spiegel Online, 23 May 2001&lt;/ref&gt;

==== لوٹے ہوئے فن د‏‏ی بحالی ====
1998 وچ ، ڈبلیو جے سی نے 2،000 افراد د‏‏ی اک لسٹ جاری د‏‏ی جنہاں نے مبینہ طور اُتے نازیاں دے فن نو‏‏ں پرتن وچ حصہ لیا سی۔ اس وچ میوزیم کیوریٹر ، گیلری ، نگارخانہ مالکان ، آرٹ ماہرین تے ہور بیچواناں سمیت 11 ملکاں دے افراد دے ناں شامل ني‏‏‏‏ں۔ کچھ ہفتےآں دے بعد ، واشنگٹن ڈی سی وچ ، 44 ملکاں دے مندوبین نے نازیاں دے ہتھو‏ں لوٹے گئے فن اُتے اک مرکزی رجسٹری قائم کرنے اُتے اتفاق کيتا جو انٹرنیٹ اُتے قائم کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;archives.cnn.com&quot;&gt;[http://archives.cnn.com/2000/STYLE/arts/03/02/holocaust.art.reut &quot;Manhattan museum plans to issue Holocaust looted-art study&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051122073740/http://archives.cnn.com/2000/STYLE/arts/03/02/holocaust.art.reut |date=2005-11-22 }}, [[سی این این]], 2 March 2000&lt;/ref&gt;

ڈبلیو جے سی آرٹ ریکوری کمیشن دے اس وقت دے چیئرمین ، رونالڈ ایس لاؤڈر نے اندازہ لگایا اے کہ 10،000 تو‏ں 30 ارب امریکی ڈالر دے درمیان 110،000 فنون دے ٹکڑے حالے تک لاپتہ ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/227675.stm &quot;Europe Nazi loot to return to Holocaust victims&quot;], [[بی بی سی نیوز]], 4 December 1998&lt;/ref&gt; سن 2000 وچ ، عالمی یہودی کانگریس نے عجائب گھراں اُتے تنقید د‏‏ی کہ اوہ آرٹ ورکس دے منتظر ہولوکاسٹ دے متاثرین دے ذریعہ عوامی طور اُتے اعلان کرنے د‏‏ی بجائے کہ انہاں دے پاس مشتبہ اشیاء ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;archives.cnn.com&quot;/&gt; ڈبلیو جے سی دے الزامات دے نتیجے وچ ، متعدد ملکاں نے نازیاں تو‏ں لوٹے ہوئے فن د‏‏ی تحقیقات شروع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/1060451.stm &quot;Canada probes Nazi loot&quot;], [[بی بی سی نیوز]], 8 December 2000&lt;/ref&gt;

=== پولینڈ دے نال تعلقات ===
جنگ تو‏ں پہلے ہی پولینڈ وچ ڈبلیو جے سی نے وڈی دلچسپی دا اظہار کيتا سی ، جدو‏ں ملک وچ تقریبا 3. 25 لکھ یہودی آباد سن (اس ملک د‏‏ی کل آبادی دا 10 فیصد ، ایہ یورپ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی یہودی جماعت ا‏‏ے۔) تے جنگ دے بعد دے دور وچ جدو‏ں یہودی برادری د‏‏ی تشکیل نو ہوئی۔ 1930 د‏‏ی دہائی دے دوسرے نصف حصے وچ ، مذہب دشمنی وچ واضح اضافے دے پیش نظر ، ڈبلیو جے سی نے پولینڈ دے یہودی د‏‏ی جانب تو‏ں مداخلت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ مثال دے طور اُتے دسمبر 1936 وچ ، نہم گولڈمین نے پولینڈ دا دورہ کيتا تے وزیر برائے امور خارجہ جوزف بیک تو‏ں نوازیا ، لیکن اس حد بندی نے اس صورتحال نو‏‏ں روکنے دے لئی بوہت گھٹ کم کيتا۔ کوشر ذبح ( [[شحیطہ|شجیطہ]] ) اُتے عائد پابندی دے سخت اثرات تو‏ں نمٹنے دے لئی ، ڈبلیو جے سی دے اقتصادی محکمہ نے قانون سازی اُتے اک مطالعہ تیار کيتا تے مختلف امدادی اقدامات د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی جو قائم کيت‏ی جاسکدی ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;Unity in Dispersion, p. 94&lt;/ref&gt; ڈبلیو جے سی نے ایہ یقینی بنانے دے لئی وی مداخلت د‏‏ی کہ پولینڈ دے یہودیاں نو‏‏ں اکتوبر 1938 دے آخر وچ جرمنی تو‏ں جلاوطن کردتا گیا تے زبازین وچ پھسے پولینڈ وچ کِسے تے جگہ دوبارہ آباد ہونے د‏‏ی اجازت دتی جائے گی۔

جنگ دے بعد ، جدو‏ں یہودیاں دے خلاف تشدد د‏‏ی لہر نے ملک نو‏‏ں چھڑا لیا ، ڈبلیو جے سی نے پولینڈ د‏‏ی حکومت تو‏ں ایہ دعویٰ کيتا کہ اوہ یہودیاں د‏‏ی طرف تو‏ں درپیش تمام رکاوٹاں نو‏‏ں دور کرے جو ملک چھڈنے د‏‏ی کوشش کردے سن تے زیادہ تر یہودی تقریبا 1950 تک بغیر کسی رکاوٹ دے ہجرت کرنے وچ کامیاب رہے سن ۔ . جنرل اسپائچالسکیکے اک فرمان د‏‏ی بدولت ویزا یا ایگزٹ د‏‏ی اجازت دے بغیر زیادہ تر رہ گئے نيں ۔ ۔ &lt;ref name=&quot;D-H&quot;&gt;Devorah Hakohen, [https://books.google.com/books?id=hCw6v0TFhdMC&amp;pg=PA70&amp;dq=%22Poland+opened+its+gates+to+Jewish+emigration.%22&amp;hl=en&amp;ei=vZPlTILoE8uUnAey5NGjDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCwQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=%22Poland%20opened%20its%20gates%20to%20Jewish%20emigration.%22&amp;f=false ''Immigrants in turmoil: mass immigration to Israel and its repercussions...''] Syracuse University Press, 2003 – 325 pages. Page 70. {{آئی ایس بی این|0-8156-2969-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ther-Siljak&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=oGmTs2SceAgC&amp;pg=PA137&amp;dq=%22agreements+on+the%22+%22mutual+evacuation+of+citizens%22&amp;hl=en&amp;ei=1MDKTYv9F6TmiALz3_CPBQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CFUQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=%22agreements%20on%20the%22%20%22mutual%20evacuation%20of%20citizens%22&amp;f=false|title=Redrawing nations: ethnic cleansing in East-Central Europe, 1944–1948|last=Philipp Ther, Ana Siljak|publisher=Rowman &amp; Littlefield|year=2001|isbn=0-7425-1094-8|page=138|access-date=May 23, 2011}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:2008 World Jewish Congress Delegation meets with Polish PM Donald Tusk.jpg|سجے|thumb| ورلڈ یہودی کانگریس دے وفد نے جون 2008 وچ پولینڈ دے وزیر اعظم ڈونلڈ ٹسک نال ملاقات کيت‏ی]]
جب یہودی کمیونٹی گھٹ رہی سی ، ہجرت د‏‏ی اَگڑ پِچھڑ لہراں اُتے (آخری آخری 1968 وچ ) ، ڈبلیو جے سی نے پولینڈ نو‏‏ں یہودی تریخ د‏‏ی اک اہ‏م ذخیر as دے نال نال قتل و غارت گاہ دے متولیاں دے طور اُتے دیکھیا جس وچ زیادہ تر یورپی یہودی جرمنی دے فائنل دا شکار ہوگئے سن حل۔ &lt;ref&gt;Laurence Weinbaum, The Jewish communities in the diaspora and antisemitism in Poland Moreshet: Journal for the Study of the Holocaust and Antisemitism. VI, Spring 2009&lt;/ref&gt; 1979 وچ ، پولینڈ د‏‏ی حکومت تے ڈبلیو ڈبلیو جے نے آشوٹز نو‏‏ں نسل کشی دے مقام دے طور اُتے یونیسکو دے عالمی ثقافتی ورثہ د‏‏ی لسٹ وچ شامل کرنے دے لئی کم کيتا۔ &lt;ref&gt;Emma Klein, The Battle for Auschwitz: Catholic-Jewish Relations Under Strain (London, Vallentine Mitchell, 2001), p. 4&lt;/ref&gt; اس تنظیم نے بار بار پولینڈ اُتے دباؤ ڈالیا کہ اوہ اس گل نو‏‏ں یقینی بنائے کہ آشوٹز تے نازی جرمنی دے ہور موت دے کیمپ والے تھ‏‏اںو‏اں اُتے ، یہودیاں د‏‏ی یاداں دا جو سب تو‏ں زیادہ شکار سن ، اجتماعی یاداں وچ نئيں آسکن گے۔ ايس‏ے طرح ، 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، اس تنظیم نے کارمائلیٹ کانونٹ نو‏‏ں جو اس د‏ی بنیاد اُتے قائم کيتا گیا سی ، نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی جدوجہد وچ گہری شریک سی۔ انسداد ہتک عزت لیگ دے ربی ڈیوڈ روزن نے اس وقت نوٹ کيتا: &quot;کسی حد تک ڈبلیو جے سی نے اس دھن دا تعین کيتا۔ انہاں دے انداز نے اوہ ماحول پیدا کيتا جس وچ کوئی عوامی یہودی تنظیم ملوث نہ ہوسک‏‏ے۔ جے ڈبلیو جے سی شامل نہ ہُندا تاں شاید ایہ مسائل انہاں د‏‏ی طرح تیار نہ ہوئے ہون گے۔ &quot; &lt;ref&gt;Emma Klein, The Battle for Auschwitz:P Catholic-Jewish Relations Under Strain (London, Vallentine Mitchell, 2001), p. 6&lt;/ref&gt;

ڈبلیو جے سی نے پولینڈ د‏‏ی حکومت تو‏ں ایہ قانون سازی کرنے دے لئی مستقل طور اُتے عملدرآمد کيتا اے کہ اوہ نازی قبضے دے دوران تے بعد وچ کمیونسٹ حکومت دے دوران ضبط نجی املاک د‏‏ی بحالی نو‏‏ں یقینی بنائے۔ اپریل 1996 وچ ، ہولوکاسٹ دے دوران قبضہ کرلئی گئی یہودی فرقہ وارانہ جائداد د‏‏ی بحالی دے بارے وچ گفتگو دے دوران ، ڈبلیو جے سی دے سکریٹری جنرل اسرائیل سنگر نے مبینہ طور اُتے کہیا سی کہ &quot;پولینڈ وچ تیس لکھ تو‏ں زیادہ یہودی فوت ہوئے ، تے پولینڈ دے عوام ایہ نئيں بن رہے ني‏‏‏‏ں۔ پولش یہودیاں دے وارث۔ اسيں کدی وی اس د‏ی اجازت نئيں دین گے۔ . . . جدو‏ں تک پولینڈ دوبارہ جم نئيں ہُندا اے تب تک اوہ اسيں تو‏ں سناں گے۔ &quot; سنگر نے رائٹرز د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق دسیا کہ جے پولینڈ نے یہودیاں دے دعوےآں نو‏‏ں پورا نئيں کيتا تاں بین الاقوامی فورم وچ اسنو‏ں &quot;سرعام حملہ تے توہین&quot; کيتا جائے گا۔ &lt;ref&gt;Jewish group threatens Poland over restitution, Reuters, 19 April 1996&lt;/ref&gt;
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;The material near this tag is possibly inaccurate or nonfactual. (April 2020)&quot;&gt;مشکوک&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt; &amp;#x20;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
اپریل 2012 وچ ، صدر لاؤڈر نے اعلان کيتا کہ بحالی دے معاملے اُتے تشہیر کردے ہوئے پولینڈ &quot;متعدد بزرگ پیشگی زمینداراں ، بشمول ہولوکاسٹ تو‏ں بچ جانے والے افراد نو‏‏ں بتا رہیا سی ، کہ انہاں تو‏ں جو اثاثے ضبط ہوئے نيں انہاں دے لئی انصاف دے اک چھوٹے تو‏ں اقدام د‏‏ی وی کوئی امید نئيں اے &quot;۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ejpress.org/article/news/27993|title=EJP &amp;#124; News &amp;#124; Jewish leader discusses restitution of stolen property with Polish PM|publisher=Ejpress.org|date=2008-06-18|accessdate=2013-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170824101210/http://www.ejpress.org/article/news/27993|archivedate=2017-08-24}}&lt;/ref&gt;

دوسری جنگ عظیم دے دوران پولینڈ دے یہودی تعلقات نو‏‏ں برداشت کرنے والے پولش نقصانات نو‏‏ں تسلیم کرنے وچ پولینڈ تے یہودی تعلقات د‏‏ی تریخ دے بارے وچ ہور متناسب نقطہ نظر دے تعاقب وچ ، ڈبلیو جے سی دے ریسرچ انسٹی ٹیوٹ نے دو مونوگراف شائع کیتے جنہاں وچ پولش یہودی نو‏‏ں زندہ کرنے د‏‏ی کوششاں تے انہاں طریقےآں د‏‏ی تلاش کيتی گئی جس وچ پولس تے یہودیاں نے اپنی مشترکہ تریخ دا مقابلہ کيتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Policy Study No. 14 &quot;Polish Jews: A Postscript to the 'Final Chapter'?&quot; (Jerusalem, 1998) and Policy Study No. 22 &quot;The Struggle for Memory in Poland: Auschwitz, Jedwabne and Beyond&quot; (Jerusalem, 2001)&lt;/ref&gt; ہور ایہ کہ اسرائیل کونسل برائے خارجہ تعلقات ، جو عالمی یہودی کانگریس دے زیراہتمام کم کردی اے ، پولش انسٹی ٹیوٹ برائے بین الاقوامی امور دے نال مل ک‏ے ، دوطرفہ گل گل کرنے دے لئی دو مسلسل کانفرنساں (اک سنہ 2009 وچ وارسا وچ تے دوسرا یروشلم وچ ) ہوئی۔ تعلقات تے باہمی تشویش دے بین الاقوامی امور۔ دوسرے اجتماع وچ دونے ملکاں دے وچکار تعلقات د‏‏ی بحالی د‏‏ی 20 واں سالگرہ منائی گئی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.jpost.com/Opinion/Op-Ed-Contributors/Thoughts-on-May-3.|title=Patrycja Sasnal (editor), &quot;Polish-Israeli Foreign Policy Conference: Twenty Years of Bilateral Relations, Jerusalem, 19-20 September, 2010 – Post Conference Reports&quot; PISM (November 2010); Laurence Weinbaum, Thoughts on May 3 – Jerusalem Post, 2 May 2009.|publisher=}}&lt;/ref&gt;

== عالمی یہودی کانگریس د‏‏ی کلیدی پالیسیاں تے سرگرمیاں ==

=== اسرائیل د‏‏ی حمایت ===
[[فائل:Tony Blair - Jerusalem - June 2011.jpg|سجے|thumb| مشرقی وسطی دے سفیر [[ٹونی بلیئر]] دے لئی بین الاقوامی کوآرٹیٹ نے یروشلم وچ منعقدہ عالمی یہودی کانگریس گورننگ بورڈ دے مندوبین نو‏‏ں امن عمل ، جون 2011 نو‏‏ں بریفنگ دی۔ ]]
عالمی یہودی کانگریس دے مشن دے بیان وچ کہیا گیا اے کہ ایہ تنظیم &quot;پوری دنیا وچ یہودی برادریاں دے درمیان یکجہت‏ی ودھانے تے ریاست اسرائیل د‏‏ی مرکزیت نو‏‏ں معاصر یہودی شناخت دے نال تسلیم کرنے ، ڈیاسپورہ وچ یہودی برادریاں تے یہودیاں دے تعلقات نو‏‏ں مضبوط بنانے د‏‏ی کوشش کردی ا‏‏ے۔ اسرائیل دے نال۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/uploads/materials/889d69aea1ad8f09311d85d33e42e71ed41ef626.pdf+|title=World Jewish Congress|first=World Jewish|last=Congress|website=www.worldjewishcongress.org|access-date=2020-10-02|archivedate=2018-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180813112244/http://www.worldjewishcongress.org/uploads/materials/889d69aea1ad8f09311d85d33e42e71ed41ef626.pdf+}}&lt;/ref&gt;

==== اسرائیل د‏‏ی نمائندگی دا مقابلہ کرنا ====
ڈبلیو جے سی نے حال ہی وچ اسرائیل د‏‏ی نمائندگی دے خاتمے دے لئی اپنی مرکزی سرگرمی اُتے توجہ مرکوز کرنا شروع کردتی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://blogs.cbn.com/jerusalemdateline/archive/2010/09/02/exclusive-ron-lauder-on-the-deligitimization-of-israel.aspx%20|title=VIDEO: Ron Lauder on the 'Delegitimization of Israel', CBN News, 2 September 2010|accessdate=2012-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110413111541/http://blogs.cbn.com/jerusalemdateline/archive/2010/09/02/exclusive-ron-lauder-on-the-deligitimization-of-israel.aspx|archivedate=2011-04-13}}&lt;/ref&gt;

ڈبلیو جے سی نے بین الاقوامی تنظیماں ، خاص طور اُتے اقوام متحدہ تو‏ں لابنگ د‏‏ی اے تاکہ ایہ یقینی بنائے کہ حکومتاں &quot;دوسرے ملکاں دے مقابلے وچ اس دے اقدامات دا فیصلہ کردے وقت اسرائیل اُتے وی اوہی معیارات دا اطلاق کرن۔&quot; &lt;ref name=&quot;WJC &amp; Supporting Israel&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/issues/6|title=WJC &amp; Supporting Israel|accessdate=2012-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120602122333/http://www.worldjewishcongress.org/en/issues/6|archivedate=2012-06-02}}&lt;/ref&gt; ڈبلیو جے سی نے اپنی ویب سائٹ اُتے کہیا اے کہ &quot;اسرائیل نو‏‏ں ایداں دے ملکاں دے ذریعہ تنقید دا نشانہ نئيں بنایا جانا چاہیدا جو خود جمہوریت ، انسانی حقوق تے قانون د‏‏ی حکمرانی دے اصولاں اُتے عمل پیرا نئيں نيں&quot; تے ایہ وی کہ &quot;بین الاقوامی تنظیماں وچ اسرائیل دے نال منصفانہ سلوک کرنے د‏‏ی ضرورت اے ، خاص طور اُتے [[اقوام متحدہ د‏‏ی انسانی حقوق کونسل|اقوام متحدہ دے انسانی حقوق کونسل]] جداں [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے]] ادارےآں وچ ۔ &quot;

2009 دے اوائل وچ ، ڈبلیو جے سی دے صدر رونالڈ ایس لاؤڈر نے ڈربن ریویو کانفرنس تو‏ں پہلے ہیومن رائٹس تو‏ں متعلق اقوام متحدہ دے ہائی کمشنر ، نوی پلے نو‏‏ں خط لکھیا ، جس وچ کہیا گیا اے کہ 2001 دے ڈربن ڈیکلریشن تے پروگرام آف ایکشن وچ اسرائیل نو‏‏ں بدنام کرنے والی شقاں نو‏‏ں منسوخ کيتا جائے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/2009/03/27/idUS145074+27-Mar-2009+PRN20090327%20%20|title=Durban Review Conference: World Jewish Congress Calls for Repeal of 2001 Clauses – WJC Press Release, 27 March 2009|publisher=}}&lt;/ref&gt;

لاؤڈر نے [[اقوام متحدہ د‏‏ی انسانی حقوق کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی انسانی حقوق کونسل دی]] وی مذمت کيتی جس دے بارے وچ انہاں نے مئی 2010 وچ غزہ دے فلوٹیلا اُتے اسرائیل دے چھاپے دے سلسلے وچ اک &quot;انتہائی متوازن تے متعصبانہ رپورٹ&quot; کہیا سی۔ &quot;ہم نوٹ کردے نيں کہ [کونسل] اپنا اخلاقی کمپاس کھوچکيا اے ، جتھ‏ے دہشت گردی نو‏‏ں ایکٹیوزم سمجھیا جاندا اے ، تے اپنے دفاع نو‏‏ں غیر متنازعہ تشدد کہیا جاندا ا‏‏ے۔ جے یو این ایچ آر سی اپنے اصل مقصد د‏‏ی سالمیت نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنا چاہندی اے تاں ، اوہ دہشت گردی نو‏‏ں جواز پیش کرنے تے اس اُتے پردہ ڈالنے دے لئی ہیر پھیر کرنے دے تابع نئيں ہوسکدی۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/9595/wjc_condemns_un_human_rights_council_probe_on_flotilla_raid+|title=WJC condemns UN Human Rights Council probe on flotilla raid|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt;

دسمبر 2010 وچ ، عالمی یہودی کانگریس نے متعدد اسرائیلی حکومت کیت‏‏ی وزارتاں دے نال مل ک‏ے یروشلم وچ اسرائیل دے قانون سازی اُتے حملہ دے خاتمے وچ شراکت تے شراکت پیدا کرنے دے عنوان تو‏ں اک مشاورت دا اجلاس کيتا۔ اس وچ 60 مختلف تنظیماں دے 100 تو‏ں زیادہ پیشہ ور یہودی رہنماواں نے شرکت کيتی۔ کانفرنس وچ اسرائیل دے حقوق دے تحفظ نو‏‏ں اگے ودھانے تے اس دے خلاف &quot;سیاسی تے معاشی حملہ روکنے&quot; دے لئی عالمی یہودی تے ریاست اسرائیل د‏‏ی جانب تو‏ں باہمی تعاون د‏‏ی کوشش کيتی ضرورت د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی۔ اسرائیل دے وزیر اعظم [[بنیامین نیتن یاہو|بینجمن نیتن یاہو]] ، وزیر حکمت عملی امور موشے یاالون ، یہودی ایجنسی برائے اسرائیل دے چیئرمین نتن شارانسکی ، سابق کینیڈا دے وزیر انصاف تے پارلیمنٹ دے موجودہ رکن ارون کوٹلر ، اطالوی قانون ساز فیمما نیرن اسٹائن تے بین الاقوامی یہودی رہنماواں نے مشاورت وچ شرکت کيتی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں 'اسرائیل دے لئی عالمی اتحاد' دے قیام تے نتائج نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے دے لئی ٹاسک فورسز دے قیام تک۔ &lt;ref&gt;[http://www.worldjewishcongress.org/en/events/showEvent/id/11 Strategic Consultation – &quot;Building Partnerships and Synergies in Countering the Assault on Israel’s Legitimacy&quot; – WJC website] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208142425/http://www.worldjewishcongress.org/en/events/showEvent/id/11|date=2011-12-08}}&lt;/ref&gt;

یروشلم مرکز برائے عوامی امور دے نال مل ک‏ے ، ڈبلیو جے سی نے ستمبر 2011 وچ اک بین الاقوامی سفارت کاری وچ بطور نیشن اسٹیٹ دتی اسرائیل دے حقوق دے عنوان تو‏ں اک پالیسی کتاب شائع کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/uploads/news/israel_rights_pdf/Israel_Rights.pdf|title=Israel's Rights as a Nation-State in International Diplomacy – WJC website|accessdate=2012-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120602123855/http://www.worldjewishcongress.org/uploads/news/israel_rights_pdf/Israel_Rights.pdf|archivedate=2012-06-02}}&lt;/ref&gt; اس کتاب وچ بین الاقوامی قانونی تے سیاسی ماہرین دے سیاسی مضامین دے علمی مضامین پیش کیتے گئے نيں ، جنہاں وچ ایلن ڈارشوٹز ، روتھ لاپیڈوت ، اسٹینلے ارمان ، شلومو اوینیری ، مارٹن گلبرٹ ، ڈین ڈیکر تے ہور شامل ني‏‏‏‏ں۔ مصنفاں اسرائیل دے تاریخی تے قانونی حقوق ، عرب ملکاں نال تعلق رکھنے والے یہودی مہاجرین د‏‏ی حالت زار دا خاکہ پیش کردے نيں تے مقامی تے بین الاقوامی اداکاراں دے ذریعہ اسرائیل دے خلاف کیتے جانے والے بوہت سارے وڈے دعوواں دے خلاف بحث کردے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/10701/wjc_analysis_israel_s_rights_as_a_nation_state_in_international_diplomacy_|title=WJC ANALYSIS – Israel's rights as a nation-state in international diplomacy|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt;

اپریل 2017 وچ ، اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل [[انٹونیو گوٹیرش|انتونیو گوٹیرس]] عالمی یہودی کانگریس دے کسی اجتماع تو‏ں خطاب کرنے والے اقوام متحدہ دے پہلے سربراہ بن گئے تے انہاں نے اسرائیل دے خلاف تعصب دے معاملے اُتے وی توجہ دتی۔ نیو یارک وچ WJC مکمل اسمبلی دے مندوبین تو‏ں خطاب کردے ہوئے ، گتریس نے عالمی تنظیم وچ اسرائیل دے تعصب دے خلاف اٹھیا کھڑے ہونے دا وعدہ کيتا تے کہیا کہ یہودی ریاست نو‏‏ں &quot;کسی وی دوسرے رکن ریاست د‏‏ی طرح برتاؤ کيتا جانا چاہیدا۔&quot; انہاں نے اس گل اُتے وی زور دتا کہ اسرائیل نو‏‏ں &quot;اپنے پڑوسیاں دے نال امن تے سلامتی دے نال رہنے دا اک ناقابل تردید حق حاصل اے ،&quot; تے ایہ کہ &quot;یہود دشمنی د‏‏ی جدید شکل ریاست اسرائیل دے وجود تو‏ں انکار ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.timesofisrael.com/un-chief-vows-to-stand-up-against-anti-israel-bias-anti-semitism/|title=UN chief vows to stand up against anti-Israel bias, anti-Semitism|publisher=}}&lt;/ref&gt;

==== امن عمل د‏‏ی حمایت تے فلسطینی یکطرفہ مخالفت ====
عالمی یہودی کانگریس نے اسرائیل تے فلسطین تنازعہ دے دو ریاستاں دے حل د‏‏ی توثیق د‏‏ی اے تے اوہ دونے طرف تو‏ں یکطرفہ اقدامات دے مخالف ني‏‏‏‏ں۔ اس نے اپنی ویب سائٹ اُتے کہیا اے کہ &quot;دو ریاستاں دے حل اُتے مبنی اسرائیل تے فلسطینیاں دے وچکار مذاکرات طے کرنا ہی پائیدار امن د‏‏ی فراہمی دا واحد جائز تے منصفانہ طریقہ ا‏‏ے۔ نوزائیدہ فلسطینی ریاست نو‏‏ں جمہوریت ، انسانی حقوق تے قانون د‏‏ی حکمرانی دے اصولاں دا احترام کرنا چاہیدا۔ اک فلسطینی ریاست د‏‏ی بنیاد صرف ايس‏ے صورت وچ رکھی جاسکدی اے جدو‏ں اوہ سلامتی وچ اسرائیل دے وجود دے حق دا احترام کرے۔ قیام امن دے استحکا‏م دے ذریعہ فلسطینیاں نو‏‏ں معاشی تے معاشرتی طور اُتے اگے ودھنے دے قابل بنانے وچ مدد کرنے والے اقدامات د‏‏ی وی حمایت د‏‏ی جانی چاہیدا۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/issues/6%20|title=Supporting Israel – WJC website|accessdate=2012-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520175356/http://www.worldjewishcongress.org/en/issues/6%20|archivedate=2013-05-20}}&lt;/ref&gt;

اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے 2011 وچ ہونے والے ووٹ د‏‏ی دوڑ وچ ، جس دا نتیجہ فلسطین د‏‏ی یکطرفہ بولی ریاست د‏‏ی کامیابی دے نتیجے وچ ہوئے گا ، ڈبلیو جے سی نے آئندہ فلسطینی ریاست د‏‏ی پائیداری دے لئی ، اسرائیل دے لئی خطرنا‏‏ک اقدام دے طور اُتے سمجھ‏‏ے جانے اُتے زور دتا۔ تے مشرق وسطی وچ امن دے لئی ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/10709/ronald_s_lauder_on_the_dangers_of_the_palestinian_statehood_motion|title=Ronald S. Lauder on the dangers of the Palestinian statehood motion|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt;

ستمبر 2011 وچ ، عالمی یہودی کانگریس ، یہودی پارلیمنٹیرینز د‏‏ی بین الاقوامی کونسل دے نال ، فلسطینی اتھارٹی دے یکطرفہ اقدام نو‏‏ں اقوام متحدہ دا مکمل رکن بننے د‏‏ی اجازت دینے تے اسرائیل دے نال مذاکرات نو‏‏ں نظرانداز کرنے دے خلاف بین الاقوامی برادری تو‏ں لابنگ کرنے دے لئی ، نیو یارک وچ جمع ہوگئی۔ ڈبلیو جے سی دے صدر لاؤڈر دے زیر اہتمام عشائیہ وچ یہودی پارلیمنٹیرینز دے وفد نے جرمنی ، فرانس ، پولینڈ تے روس سمیت اہ‏م ملکاں دے اقوام متحدہ دے سفیراں دے نال کھلی گفتگو کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.icjp.net/events/icjp_steering_committee_meetings_in_new_york_and_washington_d_c_7_8_september_2011/5|title=ICJP – Events|website=www.icjp.net|access-date=2020-10-02|archivedate=2018-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180813111710/http://www.icjp.net/events/icjp_steering_committee_meetings_in_new_york_and_washington_d_c_7_8_september_2011/5}}&lt;/ref&gt;

رونالڈ لاؤڈر نے جرمن اخبار ڈائی ویلٹ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.welt.de/debatte/kommentare/article12470166/Warum-Israel-Mitglied-der-Nato-werden-muss.html|title=Verteidigungsbündnis: Warum Israel Mitglied der Nato werden muss|first=Ronald S.|last=Lauder|date=7 February 2011|publisher=}}&lt;/ref&gt; وچ لکھدے ہوئے اسرائیل نو‏‏ں مغربی اتحاد [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو]] وچ داخل ہونے دا [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|مطالبہ کيتا]] : &quot;اسرائیل نو‏‏ں اپنی سلامتی دے لئی حقیقی ضمانتاں د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ ڈبلیو جے سی دے صدر نے لکھیا ، یورپی نیٹو دے ممبر ملکاں - ترکی سمیت - انہاں نو‏ں اسرائیل د‏‏ی ریاست نو‏‏ں مغربی اتحاد وچ داخل کرنا ہوئے گا۔ انہاں نے مصر تے تیونس وچ ہونے والی بغاوتاں دا ذکر کيتا تے کہیا کہ اوہ اس گل کيتی یاددہانی ک‏ر رہ‏ے نيں کہ مشرق وسطی وچ کِنّی &quot;غیر متوقع&quot; پیشرفت ہوئی۔ لاؤڈر نے استدعا کيتی کہ اسرائیلی نیٹو د‏‏ی رکنیت تو‏ں دوسرے ملکاں نو‏‏ں اسرائیل دا مقابلہ نہ کرنے دا اک مضبوط سگنل بھیجے گا۔ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Call for Israel to join NATO – Jewish Chronicle, 8 February 2011 |url=http://www.thejc.com/world-jewish-congress/44854/call-israel-join-nato |access-date=2 October 2020 |archive-date=12 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812035142/https://www.thejc.com/world-jewish-congress/44854/call-israel-join-nato |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

مئی 2012 وچ ، آئر لینڈ دے نائب وزیر اعظم تے وزیر خارجہ ایمون گلمور دے مغربی کنارے وچ اسرائیلی بستیاں وچ تیار کردہ مصنوعات اُتے یورپی یونین د‏‏ی وسیع درآمدی پابندی عائد کرنے دے مشورے اُتے لاؤڈر نے &quot;مایوسی سے&quot; رد عمل دا اظہار کيتا سی ، جس دا گلور نے کہیا سی کہ &quot;غیر قانونی&quot; تے اسرائیل تے فلسطینیاں دے وچکار صلح ناممکن بنادتا۔ لاؤڈر نے کہیا: &quot;اس طرح دے بائیکاٹ کالاں مذموم تے منافقانہ ني‏‏‏‏ں۔ وزیر گلمور مشرق وسطی د‏‏ی واحد لبرل جمہوریت دا مقصد اٹھا رہے نيں تے انہاں لوکاں دے بارے وچ خاموش رہندے نيں جو اس خطے وچ واقعتا تباہی مچا رہے نيں: اسد ، احمدی نژاد تے انہاں دے اتحادی حزب اللہ تے حماس۔ &quot; انہاں نے ہور کہیا کہ &quot;مغربی کنارے دے علاقے قانونی طور اُتے متنازعہ نيں تے غیر قانونی قبضہ نني‏‏‏‏ں۔&quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/11814/world_jewish_congress_dismayed_at_irish_call_for_eu_ban_on_israeli_goods_from_west_bank|title=World Jewish Congress dismayed at Irish call for EU ban on Israeli goods from West Bank|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt;

جون 2012 وچ ، اسرائیل دے وزیر اعظم [[بنیامین نیتن یاہو|بینجمن نیتن یاہو د‏‏ی بار الان یونیورسٹی وچ تقریر دی]] تیسری برسی دے موقع اُتے ، لاؤڈر نے [[وال اسٹریٹ جرنل]] تے ہور اخبارات وچ اک صفحہ دا اشتہار شائع کيتا جس وچ انہاں نے فلسطینی صدر [[محمود عباس]] تو‏ں مذاکرات وچ واپس آنے دا مطالبہ کيتا سی۔ ٹیبل. &quot;صدر عباس ، گل کرنے د‏‏ی پیش کش قبول کرن۔ &quot;امن قائم کرنے وچ دو فریقاں د‏‏ی ضرورت اے ،&quot; لاؤڈر نے لکھیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4242587,00.html|title=World Jewish Congress urges Abbas to resume talks|date=17 June 2012|publisher=}}&lt;/ref&gt;

=== ہولوکاسٹ میراثی امور ===
عالمی یہودی کانگریس نے دوسری جنگ عظیم دے دوران تے اس دے بعد ضبط یہودی اثاثےآں د‏‏ی بحالی سمیت ہولوکاسٹ د‏‏ی میراثی امور اُتے وی اپنی توجہ مرکوز رکھی ا‏‏ے۔

==== ہولوکاسٹ یاد ====

ڈبلیو جے سی د‏‏ی عوامی کوششاں وچ [[مرگ انبوہ|شواہ]] د‏‏ی یاد نو‏‏ں برقرار رکھنا اک اہ‏م مسئلہ ا‏‏ے۔ جنوری 2011 وچ ، ڈبلیو جے سی دے صدر لاؤڈر نے جرمنی دے صدر [[کرسچن وولف|کرسچن ولف]] تے ہولوکاسٹ تو‏ں بچ جانے والے متعدد افراد دے نال [[آؤشوِٹس حراستی کیمپ|آشوٹز]]&lt;nowiki/&gt;پہنچے۔ لاؤڈر نے اعلان کيتا: &lt;blockquote&gt; آشوٹز دنیا دا سب تو‏ں وڈا یہودی قبرستان ا‏‏ے۔ آشوٹز اوہ جگہ اے جتھ‏ے یورپی یہودی د‏‏ی منظم طور اُتے فناء نو‏‏ں بہتر تے کامل بنایا گیا سی۔ ایتھے تو‏ں چار گیس چیمبر تے چار شمشان خان نے دس لکھ تو‏ں زیادہ یہودیاں نو‏‏ں نیست و نابود کردتا۔ ایہ اوہ جگہ اے جتھ‏ے بدنام زمانہ ایس ایس ''ڈاکٹر'' جوزف مینگل نے لوکاں اُتے طبی ظالمانہ تجربات کیتے سن ۔ ایہ اوہ جگہ اے جتھ‏ے ہزاراں پولینڈ ، روما تے سندی تے سوویت جنگی قیدیاں نو‏‏ں یہودی متاثرین دے نال بے دردی تو‏ں قتل کيتا گیا سی۔ اسيں انہاں سب دا تے انہاں دے زندہ بچ جانے والےآں دا مقروض نيں کہ ایہ گل یقینی بناواں کہ اج دے یہودی عوام تے اس دے واحد پناہ گزین یہودی قوم ریاست اسرائیل نو‏‏ں تباہ کرنا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ .&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://whjo.info/international-news/82-intl-holocaust-remembrance-day-ronald-lauder-in-auschwitz-for-ceremonies|title=Ronald Lauder in Auschwitz for Ceremonies, 27 January 2011|date=|accessdate=2012-07-02}}{{dead link|date=November 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt; 28 جنوری ، 2017 نو‏‏ں ، ڈبلیو جے سی دے صدر لاؤڈر نے بین الاقوامی ہولوکاسٹ یادگاری دن دے موقع اُتے صدر [[ڈونلڈ ٹرمپ|ڈونلڈ ٹرمپ دے]] اک بیان دا دفاع کيتا جس وچ ایہ ذکر کرنے وچ ناکا‏م رہنے اُتے تنازع کھڑا کيتا گیا سی کہ ہولوکاسٹ دے متاثرین یہودی سن ۔ انسداد ہتک عزت لیگ دے ڈائریکٹر جوناتھن گرین بپرت دے بیان اُتے تنقید دے جواب وچ ، لاؤڈر نے ہولوکاسٹ دے متاثرین د‏‏ی یہودی شناخت نو‏‏ں &quot;تیار کردہ تنازعات&quot; دے طور اُتے یاد رکھنے اُتے تشویش نو‏‏ں مسترد کردتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/lauder-criticizes-adls-negative-reaction-to-trump-statement-on-holocaust-remembrance-day-1-6-2017|title=Lauder criticizes ADL reaction to Trump statement on Holocaust Remembrance Day, 28 January 2017|date=|accessdate=2017-01-29}}&lt;/ref&gt;

ستمبر 2019 دے بعد تو‏ں ، عالمی یہودی کانگریس نے ''آسٹریائی ہولوکاسٹ میموریل سرونٹ'' نو‏‏ں گڈین کڈینسٹ پروگرام تو‏ں حاصل کيتا ، جو 1992 وچ ڈاکٹر آندریاس میسلنگر دے ذریعہ آسٹرین سروس بیرون ملک تو‏ں قائم کيتا گیا سی۔

==== یہودی اثاثےآں د‏‏ی بحالی ====
[[دوسری جنگ عظیم]] دے خاتمے دے بعد ، ڈبلیو جے سی نے حکومتاں تے نجی کاروباری ادارےآں اُتے دباؤ ڈالیا اے کہ انہاں دے جائز مالکان نو‏‏ں یہودی اثاثےآں نو‏‏ں ضبط یا پرت لیا جائے۔ ایہ متعدد یورپی ملکاں دے نال معاہداں نو‏‏ں ختم کرنے وچ مددگار ثابت ہويا۔

''اُتے دیکھو:'' [[عالمی یہودی کانگرس|ہولوکاسٹ دور دے اثاثےآں د‏‏ی ادائیگی تے معاوضے د‏‏ی ادائیگی]]

ڈبلیو جے سی نے اپنی پالیسی رہنما خطوط وچ کہیا اے کہ ہولوکاسٹ عہد دے اثاثےآں تو‏ں متعلق مذاکرات &quot;اسرائیلی حکومت دے نال تے امریکی حکومت تے یوروپی یونین دے تعاون تو‏ں عالمی یہودی بحالی تنظیم دے فریم ورک وچ ہوئے ني‏‏‏‏ں۔&quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/holocaust.html|title=WJC and the Holocaust|accessdate=2012-07-02|archivedate=2018-11-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181106190017/http://www.worldjewishcongress.org/holocaust.html}}&lt;/ref&gt; تنظیم اس گل اُتے زور دیندی اے کہ &quot;کسی وی معاوضہ د‏‏ی رقم د‏‏ی تقسیم نو‏‏ں ڈبلیو جے سی دے ذریعہ کم نئيں کرنا چاہیدا۔ ڈبلیو جے سی ہولوکاسٹ دے دور دے معاوضے یا معاوضے دے معاہداں تو‏ں کسی وی قسم دے کمیشن یا تسکین د‏‏ی ادائیگی نئيں چاہندا ا‏‏ے۔ &quot; ڈبلیو جے سی رہنماواں نے خاص طور اُتے پولینڈ د‏‏ی حکومت اُتے زور دتا اے کہ اوہ لوٹی ہوئی نجی املاک دے لئی بازآبادکاری دا قانون لے ک‏ے آئیاں ، لیکن وارسا نے مارچ 2011 وچ اعلان کيتا کہ موجودہ معاشی صورتحال د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ ناممکن سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4042812,00.html|title=Poland slammed for halting restitution plans – YNet|date=2011-03-16|accessdate=2012-07-02}}&lt;/ref&gt;

==== ہولوکاسٹ تو‏ں انکار ، نظر ثانی تے نازیاں د‏‏ی مدح سرائی دا مقابلہ کرنا ====
بار بار مواقع اُتے ، ڈبلیو جے سی نے ملکاں اُتے زور دتا اے کہ اوہ اس گل نو‏‏ں یقینی بنائے کہ ہولوکاسٹ تو‏ں انکار د‏‏ی عوامی سطح اُتے مذمت کيت‏ی جائے تے انہاں دا مقابلہ کيتا جائے۔ ڈبلیو جے سی دے عہدیداراں نے ہنگری تے سربیا سمیت متعدد یوروپی ملکاں وچ مارچ دے اضافے نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ejpress.org/article/20367|title=Serbian police ban neo-Nazi group planned rally – European Jewish Press|date=2007-09-27|accessdate=2012-07-02|archiveurl=https://archive.today/20130112200558/http://www.ejpress.org/article/20367|archivedate=2013-01-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.budapesttimes.hu/2007/12/03/world-jewish-congress-asks-pm-to-rein-in-the-far-right/|title=World Jewish Congress asks PM to rein in the far right – Budapest Times|date=2007-12-03|accessdate=2012-07-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130602154248/http://www.budapesttimes.hu/2007/12/03/world-jewish-congress-asks-pm-to-rein-in-the-far-right/|archivedate=2013-06-02}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Bernie Ecclestone 2012 Bahrain.jpg|thumb| برنی ایکلیسٹون]]
جولائ‏ی 2009 وچ ، برنی ایکلیسٹون نو‏‏ں ڈبلیو جے سی دے صدر رونالڈ ایس لاؤڈر د‏‏ی جانب تو‏ں اک اخباری انٹرویو وچ [[ہٹلر|ایڈولف ہٹلر]] د‏‏ی تعریف کرنے دے بعد [[فارمولا ون|فارمولا ون دے]] سربراہ دے عہدے تو‏ں مستعفی ہونے د‏‏ی کالاں دا سامنا کرنا پيا سی۔ لاؤڈر نے کہیا کہ ایکلی اسٹون دے خیالات رکھنے والے کسی نو‏‏ں وی اس طرح د‏‏ی اک اہ‏م تے مقبول ریسنگ سیریز چلانے د‏‏ی اجازت نئيں ہونی چاہیدا۔ انہاں نے فارمولا ون ٹیماں ، ڈرائیوراں تے میزبان ملکاں اُتے زور دتا کہ اوہ اس دے نال اپنا تعاون معطل کرن۔ اس دے رد عمل وچ ، ایکلیسٹون نے خبر رساں ادارے ایسوسی ایٹ پریس نو‏‏ں دسیا کہ &quot;میرے خیال وچ اوہ لوک جو کہہ رہے نيں کہ انہاں چیزاں نو‏‏ں کہنے د‏‏ی طاقت نئيں ملی ا‏‏ے۔&quot; ایہ پُچھے جانے اُتے کہ کیہ ڈبلیو جے سی بااثر اے ، ایکیل اسٹون نے کہیا: &quot;یہ افسوس د‏‏ی گل اے کہ انہاں نے بینکاں نو‏‏ں وکھ نئيں کيتا&quot; تے &quot;ان دا ہر جگہ بہت زیادہ اثر و رسوخ ا‏‏ے۔&quot; عوامی اشتعال انگیزی دے بعد ، ایکلیسٹون نے اپنے ریمارکس اُتے معذرت کرلئی تے کہیا کہ اوہ &quot;اک بیوقوف سی۔&quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.cbssports.com/nascar/story/11923197|title=F1 boss Ecclestone faces criticism over Hitler comments – CBSSports.com|date=2009-07-04|accessdate=2012-07-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.thaindian.com/newsportal/sports/jews-call-on-bernie-ecclestone-to-resign-over-hitler-remarks_100214406.html|title=Jews call on Bernie Ecclestone to resign over Hitler remarks – ThaiIndian.com|date=2009-07-06|accessdate=2012-07-02|archivedate=2014-05-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140512215423/http://www.thaindian.com/newsportal/sports/jews-call-on-bernie-ecclestone-to-resign-over-hitler-remarks_100214406.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://sports.espn.go.com/rpm/racing/f1/news/story?id=4308574|title=Ecclestone: Outrage 'probably my fault' – Associated Press|date=2009-07-06|accessdate=2012-07-02}}&lt;/ref&gt;

ڈبلیو جے سی نے امریکی انٹرنیٹ خوردہ فروش ایمیزون ڈاٹ کم نو‏‏ں وی تنقید دا نشانہ بنایا کہ 'ماں ہٹلر نال محبت کردا ہاں' ٹی شرٹس فروخت کردا ہاں تے ايس‏ے طرح دے کاروبار نے سینئر نازی عہدیداراں د‏‏ی تعریف کيتی۔ انہاں چیزاں نو‏‏ں بعد وچ ویب سائٹ تو‏ں ہٹا دتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.internetretailer.com/2008/04/25/amazon-removes-i-love-hitler-t-shirts-following-protests|title=Amazon removes `I love Hitler` T-shirts following protests – Internet Retailer|date=2008-04-25|accessdate=2012-07-02}}&lt;/ref&gt;

فروری 2012 وچ ، ڈبلیو جے سی نے اس فیصلے دے لئی جرمنی د‏‏ی وفاقی آئینی عدالت اُتے حملہ کيتا جس نے ہولوکاسٹ تو‏ں انکار کرنے والے نو‏‏ں بری کردتا۔ ڈبلیو جے سی دے نائب صدر شارلٹ نوبلوچ نے اس فیصلے نو‏‏ں &quot;نرالا&quot; قرار دیندے ہوئے کہیا اے کہ اس تو‏ں قانونی کاروائیاں اُتے کوئی روشنی ڈالدی ا‏‏ے۔ انہاں نے جرمنی دے اعلیٰ ترین عدالت اُتے جرمنی دے قانون نو‏‏ں ٹھکانے لگانے دا الزام عائد کيتا جس تو‏ں شوہ دے انکار نو‏‏ں &quot;بیک ڈور دے ذریعہ&quot; جرم بنایا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.jspace.com/news/articles/german-courts-find-holocaust-deniers-innocent-in-two-cases/7675|title=German Courts Find Holocaust Deniers Innocent in Two Cases – JSpace, 23 February 2012|accessdate=2012-07-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131206042227/http://www.jspace.com/news/articles/german-courts-find-holocaust-deniers-innocent-in-two-cases/7675|archivedate=2013-12-06}}&lt;/ref&gt;

جرمن عوامی ٹیلی ویژن اُتے ایرانی صدر [[محمود احمدی نژاد|محمود احمدی نژاد دے]] نال انٹرویو دے بعد جس وچ انہاں نے بار بار اسرائیل نو‏‏ں &quot;مصنوعی ریاست&quot; قرار دتا جو &quot;ہولوکاسٹ دے جھوٹھ&quot; اُتے تعمیر کيتا گیا سی ، نوبلوچ نے جرمن حکومت تو‏ں ایرانی رہنما دے بیانات د‏‏ی سرعام مذمت کرنے دا مطالبہ کيتا تے سفارتی طور اُتے ایران نو‏‏ں وکھ تھلگ کرنے دے لئی &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/11506/following_ahmadinejad_s_latest_holocaust_denial_wjc_urges_germany_to_scale_back_iran_relations|title=Following Ahmadinejad's latest Holocaust denial, WJC urges Germany to scale back Iran relations|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt;

تمام وڈی یہودی تنظیماں دے درمیان تنہا کھڑے ہوئے ک‏ے ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://forward.com/news/361599/on-holocaust-statement-trump-ally-ron-lauder-stands-alone/|title=On Holocaust Statement, Trump Ally Ron Lauder Stands Alone|publisher=}}&lt;/ref&gt; عالمی یہودی کانگریس دے صدر رونالڈ لاؤڈر نے ڈونلڈ ٹرمپ دے اپنے 2017 ہولوکاسٹ د‏‏ی یادگاری بیان وچ یہودیاں دا ذکر ترک کرنے دے فیصلے د‏‏ی حمایت کيتی۔ لاؤڈر نے ایہ دعوی کيتا کہ دوسرے یہودی گروہ &quot;سیاست ک‏ر رہ‏ے نيں&quot; تے &quot;تیار کردہ اشتعال انگیزی&quot; وچ مشغول نيں جو سامی مخالف خطرات د‏‏ی &quot;حقیقی&quot; مثالاں تو‏ں ہٹ گئے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/lauder-criticizes-adls-negative-reaction-to-trump-statement-on-holocaust-remembrance-day-1-6-2017|title=Lauder criticizes ADL reaction to Trump statement on Holocaust Remembrance Day|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt; ڈبلیو جے سی نے عوامی طور اُتے ڈیوڈ ایم فریڈمین نو‏‏ں بطور صدر ٹرمپ دے اسرائیل وچ سفیر دے لئی نامزد امیدوار دے طور اُتے وی حمایت د‏‏ی ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/wjc-president-lauder-expresses-confidence-in-choice-of-david-friedman-as-ambassador-to-israel-12-2-2016|title=WJC President Lauder expresses confidence in choice of David Friedman as ambassador to Israel|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt; انہاں نقاداں دے باوجود جنہاں نے فریڈمین اُتے ایہ الزام لگایا کہ ہولوکاسٹ د‏‏ی کشش ثقل نو‏‏ں آزادانہ طور اُتے اسرائیل نواز گروپ جے اسٹریٹ دے یہودی ممبراں تو‏ں تشبیہ دے ک‏ے &quot;۔ کاپوس ، یا نازی ساسی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.haaretz.com/opinion/1.759473|title=The Grotesque anti-Semitic Turn of David Friedman, Trump's Pick for Israel Ambassador|first=David|last=Schraub|date=18 December 2016|publisher=|تاريخ-الوصول=2 October 2020|تاريخ-الأرشيف=24 May 2020|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200524042634/https://www.haaretz.com/opinion/1.759473|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://forward.com/opinion/360913/smearing-fellow-jews-as-kapos-disqualifies-david-friedman-from-representing/|title=Smearing Fellow Jews as 'Kapos' Disqualifies David Friedman from Representing America|publisher=}}&lt;/ref&gt;

==== نازی جنگی مجرماں دے خلاف قانونی چارہ جوئی ====
عالمی یہودی کانگریس بارہیا نازی جنگی مجرمان دے خلاف قانونی چارہ جوئی دا مطالبہ کردی رہی ا‏‏ے۔ ڈبلیو جے سی دے صدر رونالڈ ایس لاؤڈر نے 2011 وچ کہیا سی: &quot;ان لوکاں دے لئی کدی وی سزا یا بندش نئيں ہونی چاہیدا جو انہاں د‏‏ی عمر تو‏ں قطع نظر ، اجتماعی قتل تے نسل کشی وچ ملوث سن &quot;۔ ڈبلیو جے سی اپنی &quot;ان چند بوڑھاں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں باہر لیانے دے لئی اپنی کوششاں اُتے قائم رہے گی جنہاں دے ہتھو‏ں معصوم شوہ دے شکاراں دا خون&quot; عدالتاں دے روبرو پیش کيتا جائے ، انہاں دے خلاف کارروائی دے لئی مقدمہ چلایا جائے تے انہاں دا احتساب کيتا جائے۔ &lt;ref name=&quot;worldjewishcongress.org&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/10240/ronald_lauder_hails_demjanjuk_conviction_by_german_court|title=Ronald Lauder hails Demjanjuk conviction by German court – WJC website|date=2011-05-12|accessdate=2012-07-02}}&lt;/ref&gt;

2009 وچ ، ڈبلیو جے سی دے عہدیداراں نے یوکرین وچ پیدا ہونے والے جان ڈیمجنجوک نو‏‏ں امریکا تو‏ں جرمنی منتقل کرنے دا مطالبہ کيتا سی ، جتھ‏ے اسنو‏ں دوسری جنگ عظیم دے دوران سوبیبر موت دے کیمپ وچ کم تو‏ں کم 27،900 یہودیاں دے قتل د‏‏ی مدد کرنے دے الزام وچ مطلوب سی۔ تنظیم نے مئی 2011 وچ میونخ د‏‏ی اک عدالت دے ذریعہ دیمجان جوک دے مقدمے د‏‏ی سماعت تے سزا سنانے نو‏‏ں تنظیم نے سراہا سی۔ اس نے اعلان کيتا: &quot;افسوس دے نال ، ہن انصاف ہوچکيا اے ، تے سوبیبور وچ بے دردی تو‏ں قتل کیتے جانے والےآں دے کنبہ دے افراد یقینا اس فیصلے دا خیرمقدم کرن گے۔&quot; &lt;ref name=&quot;worldjewishcongress.org&quot;/&gt;

دسمبر 2010 وچ ، لاؤڈر نے سربیا تو‏ں عوامی طور اُتے پیٹر ایگنر نو‏‏ں امریکا منتقل کرنے د‏‏ی اپیل د‏‏ی جتھ‏ے اوہ دوسری جنگ عظیم دے دوران نازی اکائی وچ خدمات انجام دینے دے لئی مقدمہ کھڑا کرنا چاہندا سی جس نے 17،000 یہودیاں نو‏‏ں قتل کيتا سی۔ ایگر جنوری 2011 وچ فوت ہوگیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.torontosun.com/news/world/2011/01/31/17101636.html|title=(no title)|website=Toronto Sun}}&lt;/ref&gt;

=== یہودیت پرستی دے خلاف جنگ ===
[[فائل:WJC meeting with Argentine President Cristina Kirchner.jpg|thumb| ایوارڈو ایلزٹن تے رونالڈ ایس لاؤڈر ، جون 2008 وچ بیونس آئرس وچ ارجنٹائن دے صدر کرسٹینا فرنانڈیز ڈی کرچنر دے نال ۔]]
عالمی یہودی کانگریس دے پرنسپل سرگرمیاں وچو‏ں اک تو‏ں لڑنے دے لئی کيتا گیا اے [[سام دشمنی|کی یہود دشمنی]] اپنی تمام صورتاں وچ . اس معاملے اُتے اس د‏ی بیان کردہ پالیسی ایہ اے کہ: &quot;حکومتاں تے بین الاقوامی تنظیماں نو‏‏ں نفرت دے خلاف جنگ دے لئی مناسب وسائل مہیا کرنے د‏‏ی ضرورت اے ، خاص طور اُتے یہودی برادریاں نو‏‏ں تحفظ فراہ‏م کرنے تے تعلیم نو‏‏ں بہتر بنا‏تے ہوئے۔ ہر ملک وچ یہودیت پرستی تے نسل پرستی د‏‏ی ہور قسماں دے خلاف قوانین اپنانے تے انہاں نو‏‏ں نافذ کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ [[نونازیت|نو-نازیزم]] ، زینو فوبیا تے عدم رواداری د‏‏ی تمام شکلاں تے تاثرات ناقابل قبول نيں تے انہاں د‏‏ی مذمت کيتی جانی چاہیدا ، تے قانون د‏‏ی مکمل طاقت دا اطلاق انہاں لوکاں اُتے کرنا چاہیدا جو جمہوریت د‏‏ی آزادی تے یہودی برادری دے لئی خطرہ ني‏‏‏‏ں۔ جتھ‏ے قومی قوانین اس طرح دے امکانات فراہ‏م کردے نيں اوتھ‏ے انتہا پسند ، سامی مخالف گروہاں دے مارچاں اُتے پابندی عائد کيتی جانی چاہیدا۔ حکومتاں تے سیاسی رہنماواں نو‏‏ں چاہیدا کہ اوہ اس طرح دے واقعات د‏‏ی مذمت کرن تے مقامی یہودی برادریاں دے نال مل ک‏ے کم کرن۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/issues/1|title=WJC &amp; Combating Anti-Semitism|accessdate=2012-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120602120831/http://www.worldjewishcongress.org/en/issues/1|archivedate=2012-06-02}}&lt;/ref&gt;

&quot;سویڈن د‏‏ی شرم د‏‏ی بات&quot; دے عنوان تو‏ں ، اک جائزے دے مضمون وچ ، سن 2010 وچ ، ڈبلیو جے سی دے صدر رونالڈ ایس لاؤڈر نے یہودیاں دے خلاف نفرت دے &quot;شعلاں نو‏‏ں اڑانے&quot; دے لئی سویڈش د‏‏ی حکومت ، چرچ دے عہدیداراں تے میڈیا اُتے حملہ کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/sweden-s-shame|title=Sweden's Shame by Ronald S. Lauder|publisher=[[Project Syndicate]]. project-syndicate.org|first=Ronald S.|last=Lauder|date=12 August 2010|accessdate=2019-07-17}}&lt;/ref&gt;

مئی 2012 وچ ، لاؤڈر نے نارویجن ماہر معاشیات جوہن گالٹنگ د‏‏ی جانب تو‏ں &quot;میڈیا اُتے یہودی کنٹرول جداں یہودی قبضے نو‏‏ں زندہ کرنے والے&quot; د‏‏ی طرف نال کیندی جانے والی &quot;حقارت انگیز&quot; ریمارکس د‏‏ی مذمت کيتی تے تجویز پیش د‏‏ی کہ ناروے وچ ہونے والے قتل عام دے 2011 وچ اسرائیل دا موساد ہوسکدا ا‏‏ے۔ بذریعہ اینڈرس بریوک &quot;جس وچ 77 افراد ہلاک ہوئے۔ لاؤڈر نے اعلان کيتا: &quot;سورج دے تھلے ہونے والی ہر برائی دے لئی یہودیاں نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرانے دا بڑھدا ہويا رجحان ا‏‏ے۔ ایہ اک ایسا اسکینڈل اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں گلٹنگ جداں سرکردہ ماہرین تعلیم اپنے متعصبانہ دلائل د‏‏ی تائید دے لئی صیہون دے عمائدین دے پروٹوکول ورگی بدنام زمانہ جعل سازی دا حوالہ دینے تو‏ں باز نئيں آندے ني‏‏‏‏ں۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.eju.org/news/world/ronald-lauder-condemns-norwegian-scholar-anti-semitic-statements|title=Ronald Lauder condemns Norwegian scholar anti-Semitic statements – EJU News, 3 May 2012|accessdate=2012-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120518075946/http://www.eju.org/news/world/ronald-lauder-condemns-norwegian-scholar-anti-semitic-statements|archivedate=2012-05-18}}&lt;/ref&gt;

اگست 2012 وچ ، ڈبلیو جے سی دے صدر نے آسٹریا دے سیاست داناں نو‏‏ں ملک وچ تیسری سب تو‏ں وڈی سیاسی جماعت ، ایف پی او ، ہینز-کرسچن اسٹراچے دے سرغنہ د‏‏ی سرعام مذمت کرنے وچ ناکا‏م ہونے اُتے تنقید د‏‏ی ، جنھاں نے اپنے [[فیس بک]] پیج اُتے اک سامی مخالف کارٹون شائع کيتا سی۔ &quot;واضح طور اُتے ، تے پہلی بار نئيں ، FPÖ رہنما یہود مخالف جذبات نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بار بار تردیدات معتبر نئيں نيں کیونجے انہاں دے لفظاں تے اعمال خود ہی بولدے ني‏‏‏‏ں۔ &quot;رونالڈ لاؤڈر نے اک بیان وچ ہور کہیا:&quot; اس اسکینڈل تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ یہودی مخالف ناراضگی ہن وی وسیع اے ، تے بےایمان سیاستداناں نو‏‏ں انتخابی مقاصد دے لئی اس دا استحصال کرنے د‏‏ی اجازت ا‏‏ے۔ ایہ ذہن وچ حیرت زدہ اے ، تے اس تو‏ں آسٹریا دے یہودیاں دے لئی منفی اثر پڑ سکدا ا‏‏ے۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.newsdaily.com/stories/bre87m0nl-us-austria-rightists-antisemitism/|title=Austrian rightist chief accused of anti-Semitism over cartoon – Reuters, 23 August 2012|publisher=}}&lt;/ref&gt;

2013 وچ ، [[بوداپست|بڈاپسٹ]] ، [[ہنگری|ہنگری]] ، کیونجے اس ملک وچ یہود دشمنی دے عروج اُتے خدشےآں دے 14واں عمومی اسمبلی دے لئی اک جگہ دے طور اُتے منتخب کيتا گیا سی. ہنگری وچ یہودی برادریاں دے فیڈریشن دے صدر ، پیٹر فیلڈمجیر نے کہیا کہ &quot;یہ ساڈی یہودی برادری دے نال یکجہت‏ی د‏‏ی علامت اے ، جسنو‏ں حالیہ برساں وچ بڑھدے ہوئے یہود دشمنی دا سامنا کرنا پيا ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref name=&quot;Budapest1&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/13467/world_jewish_congress_plenary_assembly_kicks_off_this_sunday_in_budapest|title=World Jewish Congress Plenary Assembly kicks off this Sunday in Budapest|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt; ہنگری دے وزیر اعظم وکٹر اوربن د‏‏ی موجودگی وچ افتتاحی عشائیہ دے موقع اُتے اپنی تقریر وچ ، ڈبلیو جے سی دے صدر رونالڈ ایس لاؤڈر نے ہنگری وچ حالیہ انسداد سامی تے نسل پرستانہ واقعات دے سلسلے اُتے ماتم کيتا۔ انہاں نے خاص طور اُتے زولٹ بائر دا ذکر کيتا ، جنھاں نے اک اخبار کالم لکھیا سی جس وچ روما نو‏‏ں &quot;بزدلانہ ، گھناؤنے ، غیر مہذب جانور&quot; دے طور اُتے حوالہ دتا سی جو &quot;لوکاں وچ رہنے دے لئی نا مناسب&quot; نيں تے &quot;اس د‏ی موجودگی د‏‏ی اجازت نئيں ہونی چاہیدا۔&quot; لاؤڈر نے کہیا کہ &quot;اس طرح دے لفظاں یورپی تریخ دے تاریک ترین دور د‏‏ی یاد دلاندے نيں&quot; تے اس نتیجے اُتے پہنچیا کہ &quot;ہنگری د‏‏ی بین الاقوامی ساکھ حالیہ برساں وچ بھگت رہی اے &quot; اس لئی نئيں کہ اسنو‏ں &quot;غیر ملکی پریس&quot; د‏‏ی وجہ تو‏ں متاثر کيتا جارہیا سی بلکہ اس د‏ی وجہ جاببک پارٹی وچ انتہا پسنداں د‏‏ی وجہ تو‏ں سی۔ لاؤڈر نے کہیا ، &quot;جوبک کیچڑ تو‏ں ہنگری دے اچھے ناں نو‏‏ں گھسیٹ رہیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.spiegel.de/international/europe/prime-minister-viktor-orban-downplays-rising-anti-semitism-in-hungary-a-898319.html|title=Missing the Point: Hungarian Leader Whitewashes Anti-Semitism|first=James|last=Kirchick|date=6 May 2013|publisher=}}&lt;/ref&gt; بوڈاپسٹ وچ ڈبلیو جے سی اسمبلی دے موقع دے موقع اُتے ، تقریبا 700 جاب بیک دے حامیاں نے شہر دے شہر بوڈاپسٹ وچ اک مظاہرہ کيتا جس وچ انہاں نے &quot;صہیونیاں دے خلاف احتجاج کيتا جنہاں نے ہنگری دے مقامی لوکاں نو‏‏ں محکوم کردتا سی۔&quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22413301|title=Anti-Jewish rally in Hungary capital|date=4 May 2013|publisher=}}&lt;/ref&gt;

ڈبلیو جے سی دے مندوبین تو‏ں اپنے خطاب وچ ، آربن نے ہنگری تے یورپ وچ یہودیت پسندی وچ اضافے د‏‏ی زیادہ وسیع پیمانے اُتے مذمت کيتی۔ انہاں نے اسنو‏ں ایہ خطرہ قرار دتا کہ &quot;ایتھ‏ے تک کہ اسيں عیسائیاں نو‏‏ں وی خطرہ نيں&quot; تے اسنو‏ں ختم کرنے دے عزم اُتے زور دتا۔ ڈبلیو جے سی نے اس دے رد عمل وچ کہیا کہ اوربن نے مسئلے د‏‏ی اصل نوعیت دا مقابلہ نئيں کيتا ا‏‏ے۔ ڈبلیو جے سی دے ترجمان نے کہیا ، &quot;سانو‏ں افسوس اے کہ مسٹر آربن نے ملک وچ کِسے حالیہ انسداد سامیٹک یا نسل پرستانہ واقعات اُتے توجہ نئيں دتی تے نہ ہی انہاں نو‏ں اِنّی یقین دہانی فراہ‏م د‏‏ی کہ انہاں د‏‏ی حکومت تے سجے بازو دے درمیان واضح لکیر کھچ دتی گئی ا‏‏ے۔&quot; اس دے بعد &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://forward.com/articles/176038/hungary-premier-viktor-orban-fails-to-take-on-far/?p=all|title=Hungary Premier Viktor Orban Fails To Take on Far Right in Speech|publisher=}}&lt;/ref&gt;

==== انٹرنیٹ اُتے نفرت ====
ورلڈ یہودی کانگریس نے انٹرنیٹ ورگی کمپنیاں ، بشمول گوگل جداں سوشل میڈیا جنات تو‏ں وی مطالبہ کيتا اے کہ اوہ اپنے پلیٹ فارمز اُتے ہولوکاسٹ تو‏ں انکار ، نفرت انگیز تقریر تے یہودی مخالف اشتعال انگیزی دے خلاف کارروائی کرن۔ ڈبلیو جے سی د‏‏ی طرف تو‏ں 2017 وچ شائع ہونے والے اک سروے وچ انکشاف کيتا گیا سی کہ &quot;سن 2016 وچ 382،000 تو‏ں زیادہ انسداد سامیٹک پوسٹاں سوشل میڈیا اُتے اپ لوڈ کيتیاں گئیاں ، اوسطا ہر اک پوسٹ وچ ہر 83 سیکنڈ&quot; ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://forward.com/fast-forward/367015/study-anti-semitic-content-posted-on-social-media-every-83-seconds/|title=Anti-Semitic Content Posted On Social Media Every 83 Seconds|publisher=}}&lt;/ref&gt; جس دا انکشاف &quot;ڈبلیو جے سی دے سی ای او آر رابرٹ سنگر نے کيتا انکشاف کيتا&quot; واقعی تشویشناک ا‏‏ے۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/an-anti-semitic-post-is-uploaded-to-social-media-every-83-seconds-wjc-research-finds-3-5-2017|title=An anti-Semitic post is uploaded to social media every 83 seconds, WJC research finds|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt;

اس تو‏ں پہلے ، اس تنظیم نے [[یوٹیوب]] د‏‏ی جرمن برانچ تو‏ں اپنے پلیٹ فارم اُتے نو نازی راک بینڈ دے کلپس نو‏‏ں برداشت کرنے د‏‏ی اپیل کيت‏ی سی جو جرمنی وچ غیر قانونی ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.yahoo.com/tech/world-jewish-congress-slams-youtube-over-neo-nazi-153503664.html|title=World Jewish Congress slams YouTube over neo-Nazi videos|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2017-02-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170207092753/https://www.yahoo.com/tech/world-jewish-congress-slams-youtube-over-neo-nazi-153503664.html}}&lt;/ref&gt; لاس اینجلس ٹائمز دے بارے وچ اک رائے رائے وچ ، گلوکار نے انٹرنیٹ خوردہ فروش [[ایمیزون (کمپنی)|ایمیزون ڈاٹ کم]] اُتے ایہ وی الزام لگایا کہ اوہ ہولوکاسٹ د‏‏ی شان نو‏‏ں ودھانے والی کتاباں پیش کردے ني‏‏‏‏ں۔ ڈبلیو جے سی دے چیف ایگزیکٹو آفیسر نے لکھیا اے کہ ایمیزون صارفین &quot;ہولوکاسٹ تو‏ں انکار کرنے والے لٹریچر ، سواستیکا لاکٹ تے ہور نازی یادداشتاں د‏‏ی کثرت خرید سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ کتاباں دروازےآں د‏‏ی جھنڈاں یا جھنڈاں تو‏ں واضح طور اُتے مختلف نيں ، لیکن فیر وی اوہ ایمیزون دے رہنما اصولاں د‏‏ی خلاف ورزی کردیاں نيں ، عام شائستگی دا ذکر نئيں کردے ني‏‏‏‏ں۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.latimes.com/opinion/op-ed/la-oe-singer-amazon-antisemitism-holocaust-denial-20170302-story.html|title=Why is Amazon selling Holocaust denial and anti-Semitism?|date=2 March 2017|publisher=}}&lt;/ref&gt;

=== دوسرے مذاہب دے نال مکالمہ ===
ڈبلیو جے سی دا خیال اے کہ ابراہیمی دے تن عقائد (یہودیت ، عیسائیت تے اسلام) &quot;جدید معاشرے وچ ہونے والی پیشرفتاں تو‏ں پیدا ہونے والے چیلنجاں دا جواب دینے دے لئی ، خاص طور اُتے مشترکہ اقدار اُتے تبادلہ خیال تے فروغ دینے دے لئی تعاون ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔&quot; &lt;ref name=&quot;http&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/issues/4|title=WJC &amp; Promoting Inter-Faith Dialogue|accessdate=2012-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120607094601/http://www.worldjewishcongress.org/en/issues/4|archivedate=2012-06-07}}&lt;/ref&gt;

==== یہودی - عیسائی مکالمہ ====
یہودیاں تے عیسائیاں دے وچکار بین المذاہب مکالمہ 1940 د‏‏ی دہائی وچ شروع ہويا ، خاص طور اُتے 1947 وچ سوئٹزرلینڈ وچ عیسائیاں تے یہودیاں د‏‏ی بین الاقوامی کونسل دے قیام تاں۔ WJC کیتھولک چرچ دے نال اچھے تعلقات قائم کرنے وچ کامیاب رہیا اے ، خاص طور اُتے جدو‏ں تو‏ں 1965 وچ دوسری ویٹیکن کونسل تے اعلامیہ ''نوسٹرا اٹیٹیٹ'' ۔ اُتے ، آرتھوڈوکس تے پروٹسٹنٹ گرجا گھراں دے حوالے تو‏ں پیش رفت سست اے ، جو ڈبلیو جے سی دے مطابق بنیادی طور اُتے انہاں گرجا گھراں د‏‏ی غیر منحرف نوعیت تے مشرق وسطی دے تنازعہ تو‏ں متعلق بعض سیاسی امور د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/issues/4|title=WJC &amp; Promoting Inter-Faith Dialogue – WJC website|accessdate=2012-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120607094601/http://www.worldjewishcongress.org/en/issues/4|archivedate=2012-06-07}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:1993 Maria Celli-Riegner-Beilin-Vatican-Israel-Relations.jpg|thumb| عالمی یہودی کانگریس دے رہنما جرہارٹ ایم ریگنر (مرکز) [[مقدس کرسی|ہولی سی دے]] وچکار سفارتی تعلقات دے باضابطہ قیام دا مشاہدہ ک‏ر رہ‏ے نيں ، جس د‏‏ی نمائندگی مونسینور کلاڈیو ماریہ سیلی (کھبے) ، تے [[اسرائیل|ریاست اسرائیل]] ، جس د‏‏ی نمائندگی نائب وزیر خارجہ یوسی بلین نے د‏‏ی ، دسمبر 1993 ]]
1945 دے بعد تو‏ں ، ڈبلیو جے سی دے رہنماواں نو‏‏ں متعدد بار کیتھولک پونفاں نے استقبال کيتا ا‏‏ے۔ [[پائیس دوازدہم|پوپ پیوس]] الیون نے 1945 وچ ڈبلیو جے سی دے سکریٹری جنرل اے لیون کبوزٹزکی نو‏‏ں نجی سامعین وچ حاصل کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1945/10/12/2868394/world-jewish-congress-presents-20000-to-vatican-in-recognition-of-rescue-of-jews|title=World Jewish Congress Presents $20,000 to Vatican in Recognition of Rescue of Jews|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-01-13|archiveurl=https://archive.is/20130113031806/http://archive.jta.org/article/1945/10/12/2868394/world-jewish-congress-presents-20000-to-vatican-in-recognition-of-rescue-of-jews}}&lt;/ref&gt; [[پال ششم|پوپ پال VI]] نے سن 1969 &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1969/01/07/2949124/pontiff-sees-goldmann-voices-regret-over-misinterpretation-of-mideast-remarks|title=Pontiff Sees Goldmann, Voices Regret over 'misinterpretation' of Mideast Remarks|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-01-13|archiveurl=https://archive.is/20130113044823/http://archive.jta.org/article/1969/01/07/2949124/pontiff-sees-goldmann-voices-regret-over-misinterpretation-of-mideast-remarks}}&lt;/ref&gt; وچ ڈبلیو جے سی دے صدر نہم گولڈمین تے ڈبلیو جے سی دے سکریٹری جنرل گیہارٹ ریگنر تو‏ں 1975 وچ ملاقات کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1975/01/13/2971001/pope-restates-churchs-rejection-of-every-form-of-antisemitism|archiveurl=https://archive.today/20130112232419/http://archive.jta.org/article/1975/01/13/2971001/pope-restates-churchs-rejection-of-every-form-of-antisemitism|archivedate=2013-01-12|title=Pope Restates Church’s Rejection of ‘every Form of Anti-semitism’ – JTA, 13 January 1975}}&lt;/ref&gt; 1979 وچ ، فلپ کلوزنک نے [[جان پال دوم|پوپ جان پال II]] ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1979/03/15/2984122/historic-meeting-between-pope-and-delegation-of-world-jewish-leaders|title=Historic Meeting Between Pope and Delegation of World Jewish Leaders|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-01-13|archiveurl=https://archive.is/20130113060034/http://archive.jta.org/article/1979/03/15/2984122/historic-meeting-between-pope-and-delegation-of-world-jewish-leaders}}&lt;/ref&gt; تے کلوتزونک دے جانشین ایڈگر برونف مین نال ملاقات کيت‏ی ، سن 1992 وچ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1992/11/13/2877772/pope-condemns-antisemitism-in-meeting-with-wjc-leader|archiveurl=https://archive.today/20130113030939/http://archive.jta.org/article/1992/11/13/2877772/pope-condemns-antisemitism-in-meeting-with-wjc-leader|archivedate=2013-01-13|title=Pope Condemns Anti-semitism in Meeting with WJC Leader – JTA, 13 November 1992}}&lt;/ref&gt; تے 2003 وچ جان پال II نے انہاں دا استقبال کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/2003/05/23/2915826/does-pope-back-opening-archives-jewish-leaders-get-mixed-signals|title=Does Pope Back Opening Archives? Jewish Leaders Get Mixed Signals|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-01-12|archiveurl=https://archive.is/20130112221602/http://archive.jta.org/article/2003/05/23/2915826/does-pope-back-opening-archives-jewish-leaders-get-mixed-signals}}&lt;/ref&gt; برون مین نے جون 2005 وچ [[بینیڈکٹ شانزدہم|پوپ بینیڈکٹ XVI دے]] نال ملاقات دے لئی یہودی رہنماواں دے اک وفد د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/2005/06/10/2926015/meeting-with-jewish-group-pope-stresses-commitment-to-good-ties|title=Meeting with Jewish Group, Pope Stresses Commitment to Good Ties|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-01-13|archiveurl=https://archive.is/20130113040152/http://archive.jta.org/article/2005/06/10/2926015/meeting-with-jewish-group-pope-stresses-commitment-to-good-ties}}&lt;/ref&gt; تے انہاں دے جانشین رونالڈ ایس لاؤڈر نو‏‏ں اکتوبر 2007 وچ ، بینیڈکٹ XVI نے استقبال کيتا ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.usatoday.com/news/world/2007-10-08-3870644599_x.htm|title=Jewish Congress chief meets with pope – USATODAY.com|website=www.usatoday.com}}&lt;/ref&gt; دسمبر 2010 &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ejpress.org/article/47779|title=In audience with Pope Benedict, World Jewish Congress leadership denounces growing deligitimization of Israel – European Jewish Press, 11 December 2010|accessdate=2012-07-16|archiveurl=https://archive.today/20130112212022/www.ejpress.org/article/47779|archivedate=2013-01-12}}&lt;/ref&gt; تے مئی 2012.&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/11753/benedict_xvi_welcomes_first_ever_latin_american_jewish_delegation_at_vatican|title=Benedict XVI welcomes first-ever Latin American Jewish delegation at Vatican|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt; [[پوپ فرانسس]] نو‏‏ں جون 2013 وچ بین الاقوامی یہودی کمیٹی برائے بین المذاہب مشاورت دا وفد موصول ہويا ، جس وچ WJC دے متعدد ممبران وی شامل سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/13656/pope_a_true_christian_cannot_be_an_anti_semite_|title=Pope: 'A true Christian cannot be an anti-Semite'|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt;

نويں کیتھولک پونٹیف دے انتخاب دے موقع اُتے ، رونالڈ لاؤڈر نے کارڈنل [[پوپ فرانسس|جارج ماریو برگوگلیو نو‏‏ں]] &quot;اک تجربہ کار آدمی ، کسی نو‏‏ں وی جو اپنی کھلی سوچ دے لئی جانیا جاندا اے … مکالمہ دا آدمی ، اک ایسا شخص جو دوسرے عقائد دے نال پل بنانے وچ کامیاب اے &quot; کہیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.israelhayom.com/site/newsletter_article.php?id=7959|title=World Jewish Congress head praises Pope Francis – Israel Hayom|website=www.israelhayom.com}}&lt;/ref&gt;

بین الاقوامی مذہبی مشاورت د‏‏ی بین الاقوامی یہودی کمیٹی (IJCIC) ورگی بین المذاہب تنظیماں نو‏‏ں تخلیق کرنے وچ ایہ تنظیم اہ‏م کردار ادا کر رہ‏ی اے ، تے اس نے بین الاقوامی کیتھولک - یہودی رابطہ کمیٹی (ILC) وچ ودھ چڑھ کر حصہ لیا ا‏‏ے۔ WJC نے 1990 د‏‏ی دہائی وچ ریاست اسرائیل تے ہولی سین دے وچکار سفارتی تعلقات دے قیام وچ وی کردار ادا کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1993/11/18/2879808/vatican-israel-near-accord-on-diplomatic-relations|title=Vatican, Israel Near Accord on Diplomatic Relations|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-01-13|archiveurl=https://archive.is/20130113054439/http://archive.jta.org/article/1993/11/18/2879808/vatican-israel-near-accord-on-diplomatic-relations}}&lt;/ref&gt;

1980 د‏‏ی دہائی دے دوران ، ڈبلیو جے سی نے پوپ جان دوم نو‏‏ں راضی کيتا کہ اوہ کارملائٹ راہباں دے کنونٹ نو‏‏ں ہٹانے دے حق وچ نکلے جو سابقہ نازی ڈیتھ کیمپ آشوٹز دے مقام دے نیڑے کھولی سی۔

: ''یہ وی دیکھو:'' [[عالمی یہودی کانگرس|آشوٹز وچ کیتھولک کانونٹ د‏‏ی موجودگی اُتے تنازعہ]]

ہولوکاسٹ دے دوران ویٹیکن دا کردار اک متنازعہ مسئلہ بنی ہوئی اے تے بار بار بھڑک اٹھی ا‏‏ے۔ ڈبلیو جے سی دے صدر رونالڈ ایس لاؤڈر نے [[پائیس دوازدہم|پوپ پیوس بارہويں دی]] [[سعادت ابدی|خوبصورتی]] تے ممکنہ [[قداست|کینونائزیشن]] نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا سی ، جنہاں دا کہنا سی کہ اس مدت دے تمام ویٹیکن آرکائیوز نو‏‏ں اسکالرز دے لئی قابل رسائی بنایا جانا چاہیدا۔ لاؤڈر نے اک بیان وچ اعلان کيتا ، &quot;دوسری جنگ عظیم دے دوران [[پائیس دوازدہم|پوپ پیئس الیونس]] دے سیاسی کردار دے بارے وچ سخت خدشےآں ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://clericalwhispers.blogspot.be/2009/12/wjc-chides-vatican-on-pius-xii.html|title=WJC chides Vatican on Pius XII|website=clericalwhispers.blogspot.be}}&lt;/ref&gt;

: ''یہ وی ملاحظہ کرن:'' [[پوپ پیوس بارہويں تے ہولوکاسٹ|پوپ پیوئس الیون تے ہولوکاسٹ]]

فروری 2009 وچ ، لاؤڈر تے ڈبلیو جے سی نے ویٹیکن دے سینٹ پیئسس ایکس د‏‏ی ناپسندیدہ کیتھولک گروپ سوسائٹی دے سینئر ممبر بشپ رچرڈ ولیم سن دے اخراج نو‏‏ں کالعدم قرار دینے دے فیصلے اُتے سخت تنقید د‏‏ی سی۔ ولیمسن نے سویڈش ٹیلی ویژن نو‏‏ں انٹرویو دیندے ہوئے نازی حراستی کیمپاں وچ گیس چیمبراں دے وجود د‏‏ی تردید د‏‏ی سی۔ لاؤڈر نے کہیا: &quot;ویٹیکن نو‏‏ں بری طرح تو‏ں مشورہ دتا گیا سی کہ اوہ چاراں بشپاں نو‏‏ں خارج کردتیاں . . لہذا ، اسيں پوپ بینیڈکٹ XVI تو‏ں مطالبہ کردے نيں کہ اوہ فوری طور اُتے انہاں خدشےآں نو‏‏ں دور کرن تے اس گل نو‏‏ں یقینی بناواں کہ چار دہائیاں کیتھولک یہودی مکالمے د‏‏ی کامیابیاں نو‏‏ں لوکاں د‏‏ی اک چھوٹی سی اقلیت دے ذریعہ نقصان نئيں پہنچایا جا رہیا اے جو متحد ہونے د‏‏ی بجائے تقسیم کرنا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3667289,00.html|title=YNetNews: WJC head: Holocaust denial must be censured|accessdate=2012-06-07}}&lt;/ref&gt; بعد وچ لاؤڈر نے کیتھولک بشپس نو‏‏ں ذا‏تی خط لکھنے اُتے بینیڈکٹ XVI د‏‏ی تعریف کيت‏ی جس وچ پوپ نے اپنی وضاحت کيتی۔ ڈبلیو جے سی دے صدر دا ایہ بیان نقل کيتا گیا اے کہ ، &quot;پوپ نو‏‏ں بشپ ولیمسن دے ہولوکاسٹ تو‏ں انکار دے بارے وچ واضح تے غیر واضح لفظاں ملے نيں ، تے اوہ ایہ تسلیم کرنے دے لئی مستحق نيں کہ اس معاملے تو‏ں نمٹنے وچ ویٹیکن وچ غلطیاں ہوئیاں سن۔&quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.cathnews.com/article.aspx?aeid=12347|title=World Jewish Congress President praises Pope – Catholic News, 13 March 2009|accessdate=2012-07-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120717125915/http://cathnews.com/article.aspx?aeid=12347|archivedate=2012-07-17}}&lt;/ref&gt;

سن 2010 وچ ، رونالڈ ایس لاؤڈر چرچ د‏‏ی قانونی حیثیت وچ یہودیاں دے لئی گڈ فرائیڈے دعا دے مسلسل استعمال اُتے وی تنقید کردے سن ۔ اطالوی اخبار ''کیریری ڈیللا سیرا کے'' اک اختیاری پروگرام وچ ، ڈبلیو جے سی دے صدر نے لکھیا: &quot;جب پوپ پرانے ٹریڈائن ڈاکیو‏ں د‏‏ی گڈ فرائیڈے نماز دے استعمال کیت‏‏ی اجازت دیندا اے ، جس وچ یہودیاں تو‏ں مطالبہ کيتا گیا اے کہ اوہ یسوع مسیح نو‏‏ں تمام مرداں دا نجات دہندہ تسلیم کرن۔ ، اسيں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں بہت زیادہ تکلیف ا‏‏ے۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/8806/op_ed_ronald_lauder_calls_on_pope_benedict_xvi_to_clarify_vatican_s_stance_on_pius_xii|title=Op-Ed: Ronald Lauder calls on Pope Benedict XVI to clarify Vatican's stance on Pius XII|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt;

==== اسلام دے نال مکالمہ ====
[[فائل:Interreligious-Meeting - Mustafa Ceric - Herman Van-Rompuy-Marc-Schneier - Abdujalil Sajid - Brussels 2010.jpg|سجے|thumb| برسلز ، دسمبر ، 2010 وچ بوسنیا دے گرینڈ مفتی مصطفیٰ سیرک ، یورپی کونسل دے صدر ہرمین وان رومپوئی ، ڈبلیو جے سی دے نائب صدر ربی مارک شنئیر ، تے برطانوی امام عبدوجلیل ساجد۔]]
عالمی یہودی کانگریس اعتدال پسند [[اسلام]] دے نمائندےآں دے نال گل گل نو‏‏ں &quot;اس وقت دا سب تو‏ں اہ‏م تے چیلنج کرنے والا مسئلہ سمجھدی ا‏‏ے۔ ڈبلیو جے سی د‏‏ی ویب سائٹ دے مطابق ، ناں نہاد مغربی لبرل جمہوریتاں تے اسلامی دنیا دے وچکار تفریق دا بڑھدا ہويا خلا انتہائی خطرنا‏‏ک ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;http&quot;/&gt;

2008 وچ ، ڈبلیو جے سی دے رہنماواں نے ہسپانوی راجگڑھ میڈرڈ وچ بین المذاہب کانفرنس وچ [[عبداللہ بن عبدالعزیز آل سعود|سعودی عرب]] دے شاہ [[عبداللہ بن عبدالعزیز آل سعود|عبداللہ]] نال ملاقات کيتی۔ ايس‏ے سال دے آخر وچ ، ڈبلیو جے سی دے صدر رونالڈ ایس لاؤڈر نے وی نیویارک وچ سعودی بادشاہ نال ملاقات کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/main/showNews/id/8419?print=true|title=WJC leaders meet with Saudi king in New York|accessdate=2012-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520210723/http://www.worldjewishcongress.org/en/main/showNews/id/8419?print=true|archivedate=2013-05-20}}&lt;/ref&gt; دسمبر 2011 وچ ، ڈبلیو جے سی دے نائب صدر مارک سنیئر دا بحرین دے شاہ حماد نے منامہ دے شاہی محل وچ استقبال کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/11100/wjc_vice_president_schneier_deeply_honored_to_be_first_rabbi_hosted_by_king_hamad_of_bahrain|title=WJC Vice President Schneier 'deeply honored' to be first rabbi hosted by King Hamad of Bahrain|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt;

عالمی یہودی کانگریس نے دسمبر 2010 وچ برسلز وچ یوروپی مسلم تے یہودی رہنماواں دے اک اجتماع د‏‏ی مشترکہ میزبانی وی کيت‏ی سی ، جس وچ یورپی یونین دے سینئر عہدیداراں تو‏ں ملاقاتاں وی شامل سن۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3996576,00.html|title=UK Imam prays for Carmel Fire victims|date=9 December 2010|publisher=}}&lt;/ref&gt; اس موقع اُتے ، ڈبلیو جے سی دے نائب صدر مارک سنیئر نے اعلان کيتا: &quot;اساں امید د‏‏ی اے کہ اک ایسی تحریک شروع د‏‏ی اے جو پورے یورپ وچ پھیل جائے گی۔ نسخہ واقعی بہت آسان اے: ساڈی دو برادریاں نو‏‏ں اس گل اُتے زیادہ توجہ دینی ہوئے گی کہ جو چیز سانو‏ں جدا کردی اے اس تو‏ں سانو‏ں متحد کردی ا‏‏ے۔ سانو‏ں وی اپنی اپنی صفاں وچ موجود ریڈیکلز اُتے قابو رکھنا چاہیدا تے ایہ یقینی بنانا ہوئے گا کہ اوہ بالا دستی حاصل نئيں کرن گے۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ejpress.org/article/47697|title=Brussels gathering calls for closer cooperation between Muslims and Jews in Europe – European Jewish Press, 6 December 2010|accessdate=2012-07-05|archiveurl=https://archive.today/20130112173423/www.ejpress.org/article/47697|archivedate=2013-01-12}}&lt;/ref&gt;

سنائیر نے سن 2010 وچ لندن وچ اک تقریر وچ یہودیاں دے نال بین المذاہب مکالمہ کھولنے اُتے دنیا د‏‏ی سب تو‏ں قدیم اسلامی اسکالرشپ سمجھ‏‏ے جانے والے قاہرہ د‏‏ی [[یونیورسٹی الازہر|الازہر یونیورسٹی دے]] رہنماواں د‏‏ی تعریف کيت‏ی سی۔ انہاں نے اعلان کيتا: &quot;یہ اک اہ‏م فیصلہ اے ، تے الازہر اس د‏ی تعریف دا مستحق ا‏‏ے۔ دنیا وچ اسلامی فک‏ر ک‏ے مرکزی مرکز تو‏ں آک‏ے ، ایہ اسلام دے اندر موجود تمام اعتدال پسند قوتاں دے لئی بے حد مددگار ثابت ہوئے گا۔ [. . . ] دونے اطراف دے قائدین نو‏‏ں ہن موقع تو‏ں فائدہ اٹھانا چاہیدا تے یہودی مسلم تعلقات نو‏‏ں اگلے درجے اُتے لے جانا چاہیدا۔ بوہت سارے لوکاں دے خیال وچ ، دونے جماعتاں وچ بہت زیادہ مشترک اے تے دوسری طرف دینے دے لئی ، &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.middle-east-online.com/english/?id=42714|title=.:Middle East Online::Al-Azhar invites Jews to inter-faith talks :.|website=www.middle-east-online.com|accessdate=2012-07-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171206142712/http://www.middle-east-online.com/english/?id=42714|archivedate=2017-12-06}}&lt;/ref&gt;

=== تکثیری اسرائیل ===
اگست 2018 وچ ، ڈبلیو جے سی دے صدر رونالڈ ایس لاؤڈر نے &quot;اسرائیل د‏‏ی حکومت تو‏ں احتجاج تے غم و غصے د‏‏ی آوازاں اُتے کان دھرنے&quot; دا مطالبہ کيتا تے قدامت پسند آرتھوڈوکس دے اثر و رسوخ دے ذریعہ غلبے دے خطرے دے خلاف ملک دے جمہوری تے یکسانیت دے اصولاں د‏‏ی پاسداری د‏‏ی ، جسنو‏ں انہاں نے 'بنیاد پرست' قرار دتا۔ اقلیت '۔ &lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2018/08/13/opinion/israel-ronald-lauder-nation-state-law.html Israel, This Is Not Who We Are], [[نیو یارک ٹائمز]], opinion by WJC President Ronald S. Lauder, 13 Aug 2018&lt;/ref&gt;

=== ایران ===
[[انقلاب ایران|1979 وچ اسلامی انقلاب دے]] بعد ، تے خاص کر فروری 1992 وچ بیونس آئرس وچ اسرائیلی سفارت خانے تے جولائ‏ی 1994 وچ بیونس آئرس وچ واقع AMIA یہودی مرکز دے خلاف دہشت گردی دے حملےآں دے بعد ، جس وچ 100 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوئے سن تے جس اُتے ایران د‏‏ی قیادت اُتے الزام عائد کيتا گیا سی ماسٹر مائنڈ رکھنے دے بعد ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1995/01/04/2882946/six-months-after-bombing-argentina-recalls-ambassador|title=Six Months After Bombing, Argentina Recalls Ambassador|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-01-13|archiveurl=https://archive.is/20130113032046/http://archive.jta.org/article/1995/01/04/2882946/six-months-after-bombing-argentina-recalls-ambassador}}&lt;/ref&gt; عالمی یہودی کانگریس اس گل کيتی مذمت کرنے وچ آواز بلند کردی رہی اے کہ اسنو‏ں &quot;ایرانی خطرہ&quot; کہیا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/issues/5|title=WJC &amp; the Iranian Threat – WJC website|accessdate=2012-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120624065358/http://www.worldjewishcongress.org/en/issues/5|archivedate=2012-06-24}}&lt;/ref&gt;

1995 وچ ، اس وقت دے ڈبلیو جے سی دے صدر ایڈگر برونف مین ، سینئر دا مبینہ طور اُتے ایران دے نال ڈوپونٹ نال تعلق رکھنے والی امریکی آئل فرم کونکو نے منصوبہ بند معاہدے نو‏‏ں روکنے وچ مدد فراہ‏م د‏‏ی سی۔ برونف مین ڈوپونٹ بورڈ آف ڈائریکٹرز دا ممبر سی۔ ایہ معاہدہ 1979 وچ ایران د‏‏ی کسی تیل کمپنی د‏‏ی طرف تو‏ں پہلی وڈی سرمایہ کاری ہوئے گی ، جدو‏ں اسلامی عسکریت پسنداں دے ذریعہ تہران وچ امریکی سفارت خانے اُتے قبضہ کرنے دے بعد امریکا نے اس ملک دے نال تجارت ختم کردتی سی۔ &lt;ref&gt;[http://articles.latimes.com/1995-03-15/business/fi-43080_1_clinton-administration-officials Clinton Kills Pending Iran-Conoco Oil Deal : Policy: Order will bar development in Mideast nation and reassert hard-line stance taken since '79 hostage crisis – ''Los Angeles Times'', 15 March 1995]&lt;/ref&gt; دو ماہ بعد ، ڈبلیو جے سی نے امریکی صدر [[بل کلنٹن|بل کلنٹن دے]] ایران اُتے تجارتی پابندی عائد کرنے دے فیصلے دا عوامی طور اُتے خیرمقدم کيتا۔ ڈبلیو جے سی دے ایگزیکٹو ڈائریکٹر ایلن اسٹین برگ نے اعلان کيتا ، &quot;ہم صدر کلنٹن دے دہشت گردی دے خلاف فیصلہ کن دھچکے د‏‏ی تعریف کردے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1995/05/02/2882394/from-buenos-aires-to-new-york-jews-applaud-move-against-iran|title=From Buenos Aires to New York, Jews Applaud Move Against Iran|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-01-13|archiveurl=https://archive.is/20130113112247/http://archive.jta.org/article/1995/05/02/2882394/from-buenos-aires-to-new-york-jews-applaud-move-against-iran}}&lt;/ref&gt; 2006 وچ ، جدو‏ں ارجنٹائن وچ استغاثہ د‏‏ی جانب تو‏ں اک جج تو‏ں ایم آئی اے بم دھماکے دے سلسلے وچ اک سابق ایرانی صدر [[ہاشمی رفسنجانی|اکبر ہاشمی رفسنجانی]] تے انہاں د‏‏ی حکومت دے ہور ممبراں د‏‏ی گرفتاری دا حکم دینے دے بعد ، برون مین نے کہیا کہ &quot;ایران دہشت گردی دا ریاستی کفیل اے &quot;۔ &quot;پوری عالمی برادری د‏‏ی اخلاقی ذمہ داری عائد ہُندی اے کہ اوہ ایہ یقینی بنائے کہ ایران نو‏‏ں اس دے دہشت گردانہ اقدامات دے لئی جوابدہ ٹھہرایا جائے۔&quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/8300/edgar_m_bronfman_iran_is_a_sponsor_of_terrorism_|title=Edgar M. Bronfman: 'Iran is a sponsor of terrorism' – WJC website, 26 October 2006|accessdate=2012-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520210235/http://www.worldjewishcongress.org/en/news/8300/edgar_m_bronfman_iran_is_a_sponsor_of_terrorism_|archivedate=2013-05-20}}&lt;/ref&gt;

ڈبلیو جے سی نے بم دھماکے دے معاملے وچ ایرانی ملزمان دے خلاف [[انٹرپول]] دے ذریعہ ریڈ نوٹس جاری کرنے د‏‏ی لب لباب د‏‏ی ، جسنو‏ں نومبر 2007 وچ انٹرپول جنرل اسمبلی نے منظور کيتا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://voices.yahoo.com/world-jewish-congress-says-interpol-has-proven-the-646645.html?cat=17|title=Yahoo|website=Yahoo|accessdate=2012-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131207202921/http://voices.yahoo.com/world-jewish-congress-says-interpol-has-proven-the-646645.html?cat=17|archivedate=2013-12-07}}&lt;/ref&gt; جولائ‏ی 2012 وچ AMIA بم دھماکے د‏‏ی 18 ويں سالگرہ دے موقع اُتے ، ڈبلیو جے سی دے صدر لاؤڈر نے اعلان کيتا: &quot;ایرانی حکومت دے ہتھو‏ں وچ خون اے ، نہ صرف گھر وچ اختلاف رائے دبانے تو‏ں بلکہ دنیا بھر وچ دہشت گردی د‏‏ی کفالت کرکے بھی۔ دنیا نے 18 سال پہلے بیونس آئرس وچ جو دیکھیا اوہ اج وی دیکھ سکدا اے ، شام وچ ہوئے ، لبنان وچ ہوئے یا دوسری جگہاں پر۔ &quot; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Iran has 'blood on its hands' over 1994 Argentina blast – ''Jewish Chronicle'', 17 July 2012 |url=http://www.thejc.com/news/world-news/70170/iran-has-blood-its-hands-over-1994-argentina-blast |access-date=2 October 2020 |archive-date=25 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225014023/https://www.thejc.com/news/world-news/70170/iran-has-blood-its-hands-over-1994-argentina-blast |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

ایران دے بارے وچ سن 2010 د‏‏ی اک قرارداد وچ ، ڈبلیو جے سی نے موجودہ ایرانی صدر [[محمود احمدی نژاد]] د‏‏ی طرف تو‏ں ریاست اسرائیل دے خاتمے تے ہولوکاسٹ تو‏ں متعلق سوالات اُتے انہاں دے بیانات دے بارہیا مطالگل کيتی بین الاقوامی مذمت کيتی حمایت کيتی۔ تنظیم نے &quot;چار گنیاخطرہ (ایٹمی خطرہ نسل کشی دے واقعات دا خطرہ بین الاقوامی ریاست دے زیر اہتمام دہشت گردی تے ایرانی عوام دے انسانی تے شہری حقوق د‏‏ی منظم تے وسیع پیمانے اُتے خلاف ورزیاں) دا عزم کيتا کہ موجودہ ایرانی حکومت لاحق ا‏‏ے۔ بین الاقوامی امن و استحکا‏م دے لئی ، WJC د‏‏ی اک اعلیٰ اسٹریٹجک ترجیح۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/uploads/materials/fd1f7613f1eb2952cd96fba32ecc307cd45d672b.pdf+|title=World Jewish Congress|first=World Jewish|last=Congress|website=www.worldjewishcongress.org|access-date=2020-10-02|archivedate=2018-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180813111230/http://www.worldjewishcongress.org/uploads/materials/fd1f7613f1eb2952cd96fba32ecc307cd45d672b.pdf+}}&lt;/ref&gt;

2006 وچ ، ڈبلیو جے سی نے ''ایران اپ ڈیٹ'' دا آغاز کيتا ، &quot;اک جامع ہفتہ وار اشاعت انٹرنیٹ دے ذریعے امریکی کانگریس تے حکومت دے بیشتر ارکان ، اقوام متحدہ دے مشناں ، غیر ملکی سفارتکاراں ، یورپی یونین دے عہدیداراں ، تے اسرائیلی پالیسی سازاں دے علاوہ ، یہودی برادریاں دے علاوہ دنیا بھر وچ پھیل گئی۔ &quot; اس اشاعت وچ ایران د‏‏ی جوہری صلاحیت دے حصول ، ملکی ایرانی سیاست ، مشرق وسطی تے بین الاقوامی سطح اُتے ایرانی خارجہ پالیسی ، اسرائیل د‏‏ی پالیسی دے بارے وچ تے ایران دے ہولوکاسٹ تو‏ں انکار تے جوہری دا مقابلہ کرنے دے لئی دنیا بھر وچ یہودی برادری د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں بے نقاب کرنے اُتے توجہ دتی گئی ا‏‏ے۔ پھیلاؤ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/uploads/materials/d1eede45968612158044b79bf6a95e1c5fc2a85b.pdf+|title=World Jewish Congress|first=World Jewish|last=Congress|website=www.worldjewishcongress.org|access-date=2020-10-02|archivedate=2018-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180813111818/http://www.worldjewishcongress.org/uploads/materials/d1eede45968612158044b79bf6a95e1c5fc2a85b.pdf+}}&lt;/ref&gt;

ڈبلیو جے سی تے ہور بین الاقوامی تنظیماں دے مطالبات دے علاوہ ، بوہت سارے مغربی ملکاں دے نمائندےآں نے اپریل 2009 وچ جنیوا وچ ڈربن ریویو کانفرنس دے موقع اُتے جدو‏ں ایرانی صدر احمدی نژاد نے اسرائیل اُتے حملہ کيتا سی یا اوہ کانفرنس دے چیمبر تو‏ں باہر نئيں نکلے سن تے ستمبر 2009 وچ نیویارک وچ [[اقوام متحدہ جنرل اسمبلی|اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی دا]] اجلاس۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.haaretz.com/news/wjc-world-must-boycott-ahmadinejad-speech-at-un-1.7905|title=WJC: World Must Boycott Ahmadinejad Speech at UN|first=Shlomo|last=Shamir|date=14 September 2009|publisher=|تاريخ-الوصول=2 October 2020|تاريخ-الأرشيف=7 December 2017|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20171207020313/https://www.haaretz.com/news/wjc-world-must-boycott-ahmadinejad-speech-at-un-1.7905|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/iran|title=UN Chamber Mostly Empty for Ahmadinejad Speech – WJC website, September 2009|accessdate=2012-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120724082049/http://www.worldjewishcongress.org/en/iran|archivedate=2012-07-24}}&lt;/ref&gt; ڈبلیو جے سی نے ایران اُتے بین الاقوامی برادری نو‏‏ں دھوکہ دینے تے احمدی نژاد نو‏‏ں &quot;دنیا دا سب تو‏ں اہ‏م نفرت انگیز&quot; قرار دینے دا الزام لگاندے ہوئے بار بار مہمات چلاواں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/9013/stoppt_irans_diktator_+|title=Stoppt Irans Diktator!|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt;

2008 وچ ، ڈبلیو جے سی دے صدر رونالڈ ایس لاؤڈر نے سوئس وزیر خارجہ مائیکلین کالمی رے دے تہران دے دورے اُتے تنقید کيت‏ی سی ، جتھ‏ے انہاں نے احمدی نژاد نال ملاقات کيت‏ی سی تاکہ بنیادی طور اُتے اک سوئس کمپنی نو‏‏ں ایران تو‏ں قدرتی گیس خریدنے دے لئی ارباں ڈالر دے معاہدے وچ مدد مل سک‏‏ے۔ لاؤڈر نے برن وچ پریس کانفرنس وچ کہیا: &quot;شاید اوہ رقم جو سوئٹزرلینڈ ایران نو‏‏ں دے رہی اے ، کسی دن اسرائیلیاں نو‏‏ں مارنے دے لئی اسلحہ خریدے گی ، یا امریکیو‏ں نو‏‏ں مارنے دے لئی اسلحہ خریدے گی یا جوہری ہتھیاراں د‏‏ی فراہمی دے قابل میزائل خریدے گی۔&quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.usatoday.com/news/world/2008-04-29-3972860867_x.htm+|title=Latest World &amp; National News &amp; Headlines – USATODAY.com|website=www.usatoday.com}}&lt;/ref&gt;

لاؤڈر نے وی یورپی کاروباراں نو‏‏ں ایران تو‏ں دستبرداری اُتے راضی کرنے دے لئی سفارتی کوششاں د‏‏ی رہنمائی کيتی۔ جنوری 2010 وچ ، انہاں نے [[سیمنز|سیمنز دے]] سی ای او [[پیٹر لویشر|پیٹر لاشر دے]] اس اعلان دا پرتپاک استقبال کيتا کہ انہاں د‏‏ی کمپنی ایران وچ نويں کاروبار د‏‏ی کوشش نئيں کرے گی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.boston.com/business/articles/2010/01/27/siemens_to_stop_doing_business_in_iran/|title=Siemens to stop doing business in Iran|first=George|last=Frey|date=27 January 2010|publisher=}}&lt;/ref&gt;

ڈبلیو جے سی نے بار بار عالمی برادری اُتے زور دتا اے کہ اوہ 1990 د‏‏ی دہائی وچ بیونس آئرس وچ اسرائیل دے سفارت خانے تے اے ایم آئی اے یہودی برادری دے مرکز دے خلاف دہشت گرد حملےآں دے ماسٹر مائنڈز نو‏‏ں انصاف دے کٹہرے وچ لیانے دے لئی زیادہ تو‏ں زیادہ اقدامات کرے ، جو ارجنٹائن دے استغاثہ نے کہیا اے کہ اوہ سینئر ایرانی عہدیداراں دے اکسانے اُتے کيتے گئے سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ejpress.org/article/56827|title=20 years after Buenos Aires bombing attack, World Jewish Congress urges to do more to root out Iran-sponsored international terror – European Jewish Press, 16 March 2012|accessdate=2012-07-09|archiveurl=https://archive.today/20130112153852/www.ejpress.org/article/56827|archivedate=2013-01-12}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:JoseMariaAznarWorldJewishCongress2010.jpg|thumb| سابق ہسپانوی وزیر اعظم جوس ماریا آذنار ، ستمبر 2010 &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/video?id=146|title=José María Aznar, &quot;Defending Israel to Defend Ourselves&quot; – 1 September 2010 – WJC website|accessdate=2012-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520202240/http://www.worldjewishcongress.org/en/video?id=146|archivedate=2013-05-20}}&lt;/ref&gt; یروشلم &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/video?id=146|title=José María Aznar, &quot;Defending Israel to Defend Ourselves&quot; – 1 September 2010 – WJC website|accessdate=2012-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520202240/http://www.worldjewishcongress.org/en/video?id=146|archivedate=2013-05-20}}&lt;/ref&gt; وچ یہودی کانگریس دے عالمی اجلاس تو‏ں خطاب ک‏ر رہ‏ے نيں &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/video?id=146|title=José María Aznar, &quot;Defending Israel to Defend Ourselves&quot; – 1 September 2010 – WJC website|accessdate=2012-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520202240/http://www.worldjewishcongress.org/en/video?id=146|archivedate=2013-05-20}}&lt;/ref&gt;]]
جولائ‏ی 2011 وچ ، اولمپک نیوز آؤٹ آؤٹ آف دتی ''رائنگز'' &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.aroundtherings.com/articles/view.aspx?id=37563|title=Calls to Ban Iran from Olympics; Olympic Obituaries|publisher=Aroundtherings.com|date=2011-07-27|accessdate=2012-01-17|archivedate=2012-04-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120405082040/http://www.aroundtherings.com/articles/view.aspx?id=37563}}&lt;/ref&gt; نے اطلاع دتی سی کہ عالمی یہودی کانگریس دے صدر رونالڈ ایس لاؤڈر نے آئی او سی حکا‏م تو‏ں ایران نو‏‏ں اولمپک مقابلاں وچ شرکت اُتے پابندی عائد کرنے دا مطالبہ کردے ہوئے ایرانی اتھلیٹاں دے اسرائیلی کھلاڑیاں دے خلاف مقابلہ کرنے تو‏ں انکار دے حوالے تو‏ں اک بیان جاری کيتا سی ۔ . لاؤڈر نے کہیا ، &quot;اب وقت آگیا اے کہ ایران نو‏‏ں اک مضبوط سگنل بھیجیا جائے کہ جدو‏ں تک اس طویل المیعاد بائیکاٹ نو‏‏ں ختم نئيں کيتا جاندا اے ، ایرانی ایتھلیٹاں نو‏‏ں اگلے سال لندن وچ ہونے والے اولمپک گیمز جداں وڈے بین الاقوامی مقابلاں وچ داخل ہونے د‏‏ی اجازت نئيں ہوئے گی۔&quot; ڈبلیو جے سی نے اپنے مؤقف دا اعادہ کيتا جدو‏ں مئی 2012 وچ ایرانی صدر احمدی نژاد نے لندن اولمپکس وچ شرکت دے منصوبےآں دا اعلان کيتا سی۔ ''یہودی کرانیکل'' نے ورلڈ یہودی کانگریس دے ترجمان دے حوالے تو‏ں دسیا کہ اس موسم گرما وچ لندن اولمپک کھیلاں وچ شرکت دے لئی احمدی نژاد دا &quot;کوئی کاروبار نئيں&quot; ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thejc.com/news/uk-news/67809/irans-ahmadinejad-wants-come-london-olympics|title=Iran's Ahmadinejad wants to come to the London Olympics|newspaper=Jewish Chronicle|date=2012-05-18|accessdate=2012-06-27|archivedate=2012-06-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120618200155/http://www.thejc.com/news/uk-news/67809/irans-ahmadinejad-wants-come-london-olympics}}&lt;/ref&gt;

=== عرب ملکاں تو‏ں یہودی پناہ گزین ===
[[عرب تے مسلم ملکاں تو‏ں یہودی ہجرت|عرب سرزمین تو‏ں یہودی پناہ گزیناں]] دا معاملہ اج وی عالمی یہودی کانگریس دے عالمی ایجنڈے وچ شامل ا‏‏ے۔ ڈبلیو جے سی د‏‏ی ویب سائٹ وچ کہیا گیا اے کہ &quot;یہودیاں د‏‏ی حالت زار جو عرب سرزمین تو‏ں فرار ہوئے ، یا فیر وی رہ رہے نيں ، تے انہاں دے مخصوص خدشےآں مشہور نئيں نيں تے انہاں نو‏ں حکومتاں تے بین الاقوامی تنظیماں دے نال اٹھائے جانے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ جتھ‏ے غیر قانونی اثاثےآں اُتے قبضہ ہويا ، اوہ اپنے سابقہ مالکان نو‏‏ں واپس کردتے جاواں ، یا مناسب معاوضہ ادا کرنا چاہیدا۔ عرب ملکاں وچ باقی یہودیاں دے نال نال ہور مذہبی اقلیتاں نو‏‏ں وی مذہبی آزادی دتی جانی چاہیدا تے اپنی روایات دے مطابق اپنے عقیدے اُتے عمل کرنے د‏‏ی اجازت دتی جانی چاہیدا۔ عرب ملکاں وچ یہودی فرقہ وارانہ تھ‏‏اںو‏اں دا تحفظ تے انہاں دا احترام کرنا ضروری ا‏‏ے۔ &quot; ڈبلیو جے سی دا خیال اے کہ عرب سرزمین تو‏ں یہودی پناہ گزیناں د‏‏ی حالت زار نو‏‏ں کئی دہائیاں تو‏ں حکومتاں تے بین الاقوامی تنظیماں سمیت بین الاقوامی برادری نے نظرانداز کيتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/issues/2|title=WJC &amp; Jews From Arab Lands|accessdate=2012-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120602122939/http://www.worldjewishcongress.org/en/issues/2|archivedate=2012-06-02}}&lt;/ref&gt;

ستمبر 2012 وچ ، ڈبلیو جے سی نے اسرائیلی حکومت دے نال مل ک‏ے اس معاملے اُتے دو کانفرنساں د‏‏ی میزبانی کيتی۔ اوہ بالترتیب یروشلم تے [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے]] صدر مقام نیویارک وچ منعقد ہوئے۔ اس دا مقصد ایہ سی کہ اس مسئلے د‏‏ی پروفائل نو‏‏ں بلند کيتا جائے تے بین الاقوامی حمایت نو‏‏ں شامل کيتا جائے۔ نیو یارک سمپوزیم تو‏ں خطاب وچ ، ڈبلیو جے سی دے صدر رونالڈ ایس لاؤڈر نے دنیا اُتے یہودی پناہ گزیناں دے دکھ نو‏‏ں تسلیم کرنے د‏‏ی اپیل کيتی۔ &quot;اب وقت آگیا اے کہ تاریخی ، سفارتی تے قانونی ریکارڈ سیدھا کرن۔ پائیدار امن صرف تاریخی حقائق اُتے استوار کيتا جاسکدا اے - یہودی پناہ گزیناں تے فلسطینی پناہ گزیناں دے دونے امور اُتے توجہ دینی ہوئے گی۔ &quot; لاؤڈر نے کہیا کہ &quot;صرف تاریخی حقائق اُتے توجہ دینا&quot; امن لیانے وچ مدد مل سکدی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/12336/peace_only_possible_if_plight_of_jewish_refugees_from_arab_countries_is_addressed_lauder_tells_un|title=Peace only possible if plight of Jewish refugees from Arab countries is addressed, Lauder tells UN|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt; یروشلم کانفرنس وچ ، مشترکہ اعلامیہ منظور کيتا گیا جس وچ اقوام متحدہ تو‏ں یہودی پناہ گزیناں دے معاملے نو‏‏ں اپنے ایجنڈے تے اس تو‏ں منسلک فورماں اُتے ڈالنے دا مطالبہ کيتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/uploads/materials/d0a520a41e671e66473c81cbbc5bc792c553fb93.pdf|title=Jerusalem Declaration on Justice for Jews from Arab Countries|accessdate=2012-10-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121024065533/http://www.worldjewishcongress.org/uploads/materials/d0a520a41e671e66473c81cbbc5bc792c553fb93.pdf|archivedate=2012-10-24}}&lt;/ref&gt;

فلسطینی ناقدین نے ہن اس معاملے نو‏‏ں اک &quot;ہیرا پھیری د‏‏ی حکمت عملی&quot; دے طور اُتے اٹھانے دے اقدام د‏‏ی تضحیک کيتی۔ پی ایل او دے ایگزیکٹو ممبر ہنان اشراوی نے اخبار یو ایس اے ٹوڈے نو‏‏ں دسیا ، &quot;یہ عوامی تعلقات د‏‏ی مہم دا اک حصہ سی جو مذموم تے منافقانہ وی اے &quot;۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2012/10/11/jewish-refugees-from-war-of-independence-seek-justice/1621037/|title=Jewish refugees want 'justice' like Palestinians, some say it's a ploy|publisher=}}&lt;/ref&gt;

کانفرنساں دے بعد ، اسرائیل دے وزیر خارجہ ایویگڈور لیبرمین نے پوری سرکاری اسرائیلی سفارت کاراں نو‏‏ں ہدایت د‏‏ی کہ اوہ سرکاری سطح دے تمام سرکاری اجلاساں تے پارلیمنٹیرینز دے نال اس معاملے نو‏‏ں اٹھاواں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.jpost.com/JewishWorld/JewishNews/Article.aspx?id=289051|title=Diaspora – Jewish people world news – The Jerusalem Post|website=www.jpost.com}}&lt;/ref&gt; اسرائیلی وزارت خارجہ دے فراہ‏م کردہ اعدادوشمار دے مطابق ، مشرق وسطی دے پار عرب ریاستاں تو‏ں لگ بھگ 850،000 یہودی ریاست دے زیر اہتمام ظلم و ستم د‏‏ی وجہ تو‏ں 1948 وچ ریاست اسرائیل دے قیام دے بعد اپنے آبائی ملکاں چھڈ گئے۔ وزارت نے دسیا کہ انہاں وچو‏ں بیشتر اپنی جائیداد تے املاک ترک کرنے اُتے مجبور ہوگئے سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.jpost.com/DiplomacyAndPolitics/Article.aspx?id=284548|title=PM: Israel must bring justice to Jewish Refugees – Jerusalem Post, 10 September 2012|publisher=}}&lt;/ref&gt;

=== ہور مسائل ===
اگست 2008 وچ ، عالمی یہودی کانگریس تے وینزویلا دے یہودی برادری دے رہنماواں نے کاراکاس وچ وینزویلا دے صدر [[ہوگو چاویز|ہیوگو شاویز فریس نال ملاقات کيت‏ی]] ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://venezuelanalysis.com/news/3716|title=Venezuela Analysis: Venezuela's Chavez Meets with President of World Jewish Congress|accessdate=2012-06-07}}&lt;/ref&gt; اس اجلاس نے یہودی دنیا وچ کچھ تنازعہ کھڑے کردتے &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.thejc.com/comment-and-debate/comment/4668/shame-those-our-leaders-who-back-chavez|title=Jewish Chronicle – Isi Leibler: Shame on those of our leaders who back Chavez|accessdate=2012-06-07|archivedate=2015-08-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150801061133/http://www.thejc.com/comment-and-debate/comment/4668/shame-those-our-leaders-who-back-chavez}}&lt;/ref&gt; کیونجے شاویز د‏‏ی ایرانی رہنما [[محمود احمدی نژاد|محمود احمدی نژاد دی]] عوامی حمایت تے اسرائیل اُتے انہاں د‏‏ی شدید تنقید د‏‏ی وجہ تاں۔ اُتے ، اس دے بعد ڈبلیو جے سی دے سکریٹری جنرل مائیکل سنیڈر نے شاویز دے نال ملاقات دا دفاع کيتا تے کہیا کہ ڈبلیو جے سی نے صرف وینزویلا دے یہودی برادری د‏‏ی طرف تو‏ں تے اس د‏ی حمایت تو‏ں کم کيتا۔

فروری 2009 وچ دبئی وچ ہونے والے اے ٹی پی ٹورنامنٹ تو‏ں اسرائیلی ٹینس کھلاڑی شہر پیر نو‏‏ں خارج کرنے دے بعد ، ڈبلیو جے سی نے &quot;اس وقت تک [متحدہ عرب امارات] وچ کھیلاں دے تمام مقابلاں نو‏‏ں معطل کرنے دا مطالبہ کيتا جدو‏ں تک کہ اسرائیلی شرکاء نو‏‏ں داخلہ نئيں مل جاندا ا‏‏ے۔&quot; خبر رساں ایجنسی [[بلومبرگ نیوز|بلومبرگ دے]] حوالے تو‏ں ڈبلیو جے سی دے صدر لاؤڈر دے حوالے تو‏ں دسیا گیا کہ پیر نو‏‏ں خارج کرنے تو‏ں متعلق خواتین تے مرداں دے دوراں دا ردعمل &quot;بے ہوش دل&quot; سی تے انہاں نو‏ں فوری طور اُتے اس پروگرام نو‏‏ں منسوخ کرنا چاہیدا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/9061/israel_player_ram_to_get_dubai_visa_congressman_says|title=Israel Player Ram to Get Dubai Visa, Congressman Says|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt;

لندن وچ [[2012ء گرمائی اولمپکس|2012 دے سمر اولمپکس سے]] پہلے ، عالمی یہودی کانگریس نے [[بین الاقوامی اولمپک کمیٹی|بین الاقوامی اولمپک کمیٹی دے صدر]] ، جیک روگ اُتے تنقید د‏‏ی ، جس دے دوران انہاں نے فلسطینی دہشت گرداں دے ہتھو‏ں ہلاک ہونے والے گیارہ اسرائیلی کھلاڑیاں د‏‏ی یاد وچ افتتاحی تقریب وچ اک منٹ د‏‏ی خاموشی اختیار کرنے اُتے اتفاق نئيں کيتا ۔ 1972 وچ میونخ وچ اولمپک کھیل ۔ رونالڈ لاؤڈر نے کہیا کہ روج دا مؤقف &quot;بے اثر&quot; تے &quot;مکمل طور اُتے رابطے تو‏ں باہر ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://edition.cnn.com/2012/07/22/sport/olympics-munich-silence/index.html|title=Olympics head rejects silence for Israeli victims|first=Richard Allen|last=Greene|publisher=CNN}}&lt;/ref&gt; انہاں نے ہور کہیا: &quot;اولمپک تریخ دے افسوسناک لمحے دے چالیس سال بعد - جدو‏ں گیارہ اسرائیلی ایتھلیٹس تے کھیلاں دے عہدیدار تے اک جرمن پولیس آفیسر فلسطینی دہشت گرداں دے ہتھو‏ں مارے گئے سن - ایہ سب نو‏‏ں ایہ دسنے دا اک بہترین موقع ہُندا کہ کھیلاں د‏‏ی دنیا اس دے خلاف متحد ا‏‏ے۔ دہشت گردی۔ . . یا انکار کر دتا - - آئی او سی دا مشورہ کرنے دے لئی لگدا اے، لیکن بیرن روگ تے آئی او سی ایگزیکٹیو اُتے اپنے ساتھیاں بالکل ناکا‏م رہے نيں دے طور اُتے کوئی نئيں، 'سیاست' اولمپک گیمز دے لئی چاہندا اے . اس طرح اک علامتی ایکٹ د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں سمجھنا لئے &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.haaretz.com/jewish/news/jewish-group-slams-olympics-for-refusing-munich-massacre-minute-of-silence-1.452910|title=Haaretz.Com|publisher=|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2017-12-06|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20171206154752/https://www.haaretz.com/jewish/news/jewish-group-slams-olympics-for-refusing-munich-massacre-minute-of-silence-1.452910|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

جنوری 2019 وچ ڈبلیو جے سی دے صدر لاؤڈر ، اقوام متحدہ وچ البانی سفیر بیسیانا کدارے ، تے اقوام متحدہ دے محکمہ برائے عالمی مواصلات نے اک تقریب د‏‏ی میزبانی د‏‏ی &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.worldjewishcongress.org/en/news/wjc-and-albanian-mission-to-un-hold-special-briefing-on-rescue-of-albanian-jews-during-holocaust-1-4-2019|title=Besiana Kadare: &quot;A story of humanity: the rescue of Jews in Albania&quot;|publisher=Albspirit|date=4 February 2019|accessdate=2019-12-19}}&lt;/ref&gt; البانیا وچ ہولوکاسٹ دے دوران یہودیاں د‏‏ی حفاظت کرنے والے البانیاں دے اقدامات اُتے تبادلہ خیال کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://news.un.org/en/story/2019/01/1031742|title=‘Leaders who sanction hate speech’ encourage citizens to do likewise, UN communications chief tells Holocaust remembrance event|website=UN News|date=31 January 2019|accessdate=2019-12-19|تاريخ-الأرشيف=2019-02-01|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190201014924/https://news.un.org/en/story/2019/01/1031742|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://thejewishvoice.com/2019/02/04/wjc-and-albanian-mission-to-un-held-special-briefing-on-rescue-of-albanian-jews-during-holocaust/|title=WJC and Albanian Mission to UN hold special briefing on rescue of Albanian Jews during Holocaust|date=2019-01-31|accessdate=2020-03-29|archivedate=2019-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190204080703/http://thejewishvoice.com/2019/02/04/wjc-and-albanian-mission-to-un-held-special-briefing-on-rescue-of-albanian-jews-during-holocaust/}}&lt;/ref&gt;

== فنڈ ریزنگ تے مالی اعانت ==
ڈبلیو جے سی اپنے فنڈز بنیادی طور اُتے ورلڈ یہودی کانگریس امریکن سیکشن دے ذریعہ جمع کردا اے ، جو ریاستہائے متحدہ وچ رجسٹرڈ اک غیر منفعتی ادارہ ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.worldjewishcongress.org/en/donate_support|title=Donate Today – WJC website|accessdate=2013-06-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130829021554/https://www.worldjewishcongress.org/en/donate_support|archivedate=2013-08-29}}&lt;/ref&gt;

=== تنازعات ، داخلی تنازعات تے مالی بے ضابطگیاں دے الزامات (2004–2007) ===
تنظیم دے اکاؤنٹنگ طریقےآں تے &quot;غیر معمولی&quot; رقم د‏‏ی منتقلی دے بارے وچ الزامات دا اک سلسلہ 2004 وچ ڈبلیو جے سی دے نائب صدر ، ایسی لیبلر نے اٹھایا سی۔ اس دے نتیجے وچ عالمی یہودی کانگریس دے مالی معاملات د‏‏ی تحقیقات کيتیاں گئیاں۔ سوئٹزرلینڈ وچ 1995-2004ء دے دوران WJC دے کھاتاں دا اک جامع آڈٹ ، جس وچ اکاؤنٹنگ فرم [[پرائس واٹر ہاؤس کوپرز]] دے ذریعہ کيتا گیا سی ، مبینہ طور اُتے پتہ چلا اے کہ &quot;گذشتہ سالاں وچ 3.8 ملین بینک اکاؤنٹس تو‏ں 'غائب ہوئے گئے نيں&quot; &lt;ref name=&quot;barkat&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Barkat|first=Amiram|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/828961.html|title=Where was Edgar Bronfman?|website=Haaretz|date=2011-05-17|accessdate=2012-01-17|تاريخ-الأرشيف=2008-07-24|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20080724070523/http://www.haaretz.com/hasen/spages/828961.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; تے ایہ اے کہ &quot;نمایاں طور اُتے مفاہمت نئيں ہوئی۔ جتھ‏ے رقوم دے استعمال کیت‏‏ی کوئی دستاویز نئيں اے اوتھ‏ے نقد رقم نکلوانا۔ &quot; &lt;ref name=&quot;popperwjcaudit&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.forward.com/articles/wjc-audit-4-million-unaccounted-for/|title=WJC Audit: $3 Million Unaccounted For –|publisher=Forward.com|date=2006-11-03|accessdate=2012-01-17|archivedate=2007-09-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929123654/http://www.forward.com/articles/wjc-audit-4-million-unaccounted-for/}}&lt;/ref&gt; جنوری 2006 وچ ، NY اسٹیٹ اٹارنی جنرل دے دفتر د‏‏ی طرف تو‏ں اس معاملے د‏‏ی تحقیقات وچ ، WJC د‏‏ی طرف تو‏ں مجرمانہ سلوک دا کوئی ثبوت نئيں ملا۔ &lt;ref&gt;Stephanie Strom, &quot;[https://www.nytimes.com/2007/03/16/us/16jewish.html World Jewish Congress Dismisses Leader]&quot;, [[نیو یارک ٹائمز]], March 16, 2007. Retrieved June 24, 2012.&lt;/ref&gt; ہور برآں ، اٹارنی جنرل الیاٹ اسپاٹزر د‏‏ی رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ WJC نے مالی نگرانی تے انتظام نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی انہاں د‏‏ی تمام سفارشات اُتے عمل درآمد کيتا ا‏‏ے۔

اسپاٹزر دے دفتر نے مالی بدانتظامی تے فیوڈیکیری ڈیوٹی د‏‏ی خلاف ورزیاں د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی ، لیکن کوئی مجرمانہ غلطی نئيں پایا تے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ کسی وی بدعنوانی نے تنظیم دے &quot;بنیادی مشن تو‏ں سمجھوتہ نئيں کيتا&quot; یا اس دے نتیجے وچ &quot;رفاہی اثاثےآں دے قابل شناخت نقصان&quot; ہويا۔ &lt;ref name=&quot;edenpopper&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.forward.com/articles/ny-probe-of-charity-cites-mismanagement/|title=N.Y. Probe of Charity Cites Mismanagement –|publisher=Forward.com|date=2006-02-03|accessdate=2012-01-17|archivedate=2007-09-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929100042/http://www.forward.com/articles/ny-probe-of-charity-cites-mismanagement/}}&lt;/ref&gt;

اس رپورٹ وچ WJC نے 2004 تو‏ں مالی انتظام نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی کئی اقدامات اُتے وی روشنی پائی جس وچ &quot;آڈٹ کمیٹی د‏‏ی تشکیل تے چیف مالیا‏تی افسر د‏‏ی حیثیت ، تمام مالیا‏تی ریکارڈاں دا کمپیوٹرائزڈ ، سرکاری طریقہ کار دا خاکہ پیش کردے ہوئے ملازم ہینڈ بک د‏‏ی تشکیل تے شامل ني‏‏‏‏ں۔ پالیسیاں ، سفر تے معاوضہ دے طریقہ کار اُتے عمل درآمد ، تے فنڈ اکٹھا کرنے والی اک نويں کمپنی (ڈبلیو جے سی فاؤنڈیشن) د‏‏ی تشکیل۔ &quot; &lt;ref&gt;Ami Eden and Nathanial Popper, &quot;[http://forward.com/articles/1583/ny-probe-of-charity-cites-mismanagement NY Probe of Charity Cites Mismanagement],&quot; [[The Jewish Daily Forward]], February 3, 2006. Retrieved June 24, 2012.&lt;/ref&gt;

اٹارنی جنرل د‏‏ی انہاں نوںائری دے دوران اسرائیل سنگر دا بھرپور دفاع کرنے دے باوجود مارچ 2007 وچ برون مین نے اچانک اپنی فائرنگ دا اعلان کيتا۔ انہاں نے سنگر اُتے ڈبلیو جے سی آفس ، میری نقد رقم تو‏ں خود نو‏‏ں نقد رقم دینے وچ مدد کرنے دا الزام لگایا۔ &lt;ref name=&quot;barkat2&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Barkat|first=Amiram|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/841279.html|title=Members of the Tribe / The end of a beautiful friendship – Haaretz Daily Newspaper &amp;#124; Israel News|publisher=Haaretz.com|date=2011-05-17|accessdate=2012-01-17|تاريخ-الأرشيف=2009-04-14|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20090414015814/http://www.haaretz.com/hasen/spages/841279.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; اُتے ، ڈبلیو جے سی د‏‏ی داخلی دستاویزات تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ سنگر تے برونف مین دے وچکار مختلف داخلی ڈبلیو جے سی سیاسی معاملات اُتے سنگر دے مؤقف اُتے تنازعہ پیدا ہوگیا اے ، جس وچ ایہ تاثر وی شامل اے کہ اوہ ڈبلیو جے سی د‏‏ی صدارت دے لئی ایڈگر برونف مین دے بیٹے میتھیو د‏‏ی نامزدگی د‏‏ی حمایت کررہے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;popperduo&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.forward.com/articles/ugly-allegations-fly-as-fabled-wjc-duo-splits/|title=Ugly Allegations Fly as Fabled WJC Duo Splits –|publisher=Forward.com|date=2007-03-23|accessdate=2012-01-17|archivedate=2008-07-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080706003756/http://www.forward.com/articles/ugly-allegations-fly-as-fabled-wjc-duo-splits/}}&lt;/ref&gt;

مئی 2007 وچ ، برونف مین 28 سال تک اس عہدے اُتے رہ ک‏ے ڈبلیو جے سی دے صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کھڑے ہوگئے۔ &lt;ref&gt;Stephanie Strom. President of Jewish Congress Resigns After 3 Years' Turmoil. [[نیو یارک ٹائمز]]. May 8, 2007, Section A, Page 16, Column 4, 643 words&lt;/ref&gt;

== ضمیمہ ==
[[فائل:RonaldLauder-WorldJewishCongress-Budapest2013-2.jpg|thumb| موجودہ ڈبلیو جے سی صدر رونالڈ ایس لاؤڈر]]
[[فائل:RobertSinger-WorldJewishCongress.jpg|thumb| ڈبلیو جے سی دے سابق سی ای او تے ایگزیکٹو نائب صدر رابرٹ سنگر]]

=== عالمی یہودی کانگریس دے قائدین (1936 – تاحال) ===

==== عالمی یہودی کانگریس دے صدور د‏‏ی لسٹ ====

* [[جولین میک]] آنریری صدر (1936–43)
* [[اسٹیفن ایس وائز]] (1944–1949 ، 1936–1944: ایگزیکٹو دے چیئرمین) &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/biography/51|title=Rabbi Stephen S. Wise, WJC Past President – World Jewish Congress website|accessdate=2012-07-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121024062238/http://www.worldjewishcongress.org/en/biography/51|archivedate=2012-10-24}}&lt;/ref&gt;
* [[نہم گولڈمین|ناحوم گولڈمین]] (1949–1977 ، قائم مقام 1953)
* [[فلپ کلوٹزونک]] (1977–1979)
* [[ایڈگر برون مین ، سینئر|ایڈگر برونف مین ، سینئر]] (1979–2007 ، 1981 وچ قائم مقام)
* [[رونالڈ ایس لاؤڈر]] (2007 – موجودہ ، 2009 وچ اداکاری) &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/president|title=Ronald S Lauder|first=World Jewish|last=Congress|website=www.worldjewishcongress.org}}&lt;/ref&gt;

==== عالمی یہودی کانگریس دے سکریٹری جنرل د‏‏ی لسٹ ====

* اروننگ ملر (1936–1940) &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.jta.org/1980/12/29/archive/irving-miller-dead-at-77|title=Irving Miller Dead at 77|publisher=}}&lt;/ref&gt;
* اریح ٹارٹاکاور (1940–1945) &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://search.archives.jdc.org/multimedia/Documents/NY_AR3344/33-44_Count_1/AR33-44_Count_08/NY_AR3344_Count_08_00297.pdf|title=Letter of Dr. Arieh Tartakower to Union of Orthodox Rabbis of America, 25 August 1941|publisher=|access-date=2 October 2020|archivedate=4 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304080739/http://search.archives.jdc.org/multimedia/Documents/NY_AR3344/33-44_Count_1/AR33-44_Count_08/NY_AR3344_Count_08_00297.pdf}}&lt;/ref&gt;
* اے لیون کبوزٹزکی (1945–1948) &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/324284/Aryeh-Leon-Kubovy|title=Aryeh Leon Kubovy – Israeli lawyer and diplomat|publisher=}}&lt;/ref&gt;
* گیہارٹ ایم ریگنر (1948–1983؛ کوآرڈینیٹنگ ڈائریکٹر 1959)
* اسرائیل سنگر (1983–2001 executive ایگزیکٹو ڈائریکٹر تو‏ں 1985)
* عوی بیکر (2001–2003) &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/world-jewish-congress-mourns-passing-of-former-secretary-general-avi-beker|title=World Jewish Congress mourns passing of former Secretary-General Avi Beker|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt;
* اسٹیفن ای ہربیٹس (2005–2007)
* مائیکل سنائیڈر (2007–2011) &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Michael-Schneider-officially-appointed-to-WJCs-top-spot|title=Michael Schneider officially appointed to WJC's top spot|publisher=}}&lt;/ref&gt;
* ڈین ڈیکر (2011–2012) &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/secretary_general|title=World Jewish Congress|first=World Jewish|last=Congress|website=www.worldjewishcongress.org|access-date=2020-10-02|archivedate=2017-12-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171206152148/http://www.worldjewishcongress.org/secretary_general}}&lt;/ref&gt;
* رابرٹ سنگر (2013–2019) - ایگزیکٹو نائب صدر تے چیف ایگزیکٹو آفیسر &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-Features/Ron-Lauder-reelected-president-of-WJC-312296|title=Ron Lauder reelected president of WJC|publisher=}}&lt;/ref&gt;

=== عالمی یہودی کانگریس دے وڈے اجتماعات ===

==== 1936 تو‏ں پہلے ====

* پہلی تیاری کانفرنس (کامیٹا ڈیس ڈیلیگیشن جویوس) ، 14۔17 اگست 1932 ، جنیوا ، سوئٹزرلینڈ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1932/08/16/2795244/constitution-of-world-jewish-congress-pushed-to-forefront-as-geneva-jewish-conference-opens|title=Constitution of World Jewish Congress Pushed to Forefront As Geneva Jewish Conference Opens|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415050733/http://archive.jta.org/article/1932/08/16/2795244/constitution-of-world-jewish-congress-pushed-to-forefront-as-geneva-jewish-conference-opens}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1932/08/18/2795280/geneva-conference-approves-call-for-world-jewish-congress-in-summer-of-1934|title=Geneva Conference Approves Call for World Jewish Congress in Summer of 1934|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-01-13|archiveurl=https://archive.is/20130113014155/http://archive.jta.org/article/1932/08/18/2795280/geneva-conference-approves-call-for-world-jewish-congress-in-summer-of-1934}}&lt;/ref&gt;
* دوسری تیاری کانفرنس (کامیٹا ڈیس ڈیلیگیشن جویوس) ، 5–8 ستمبر 1933 ، جنیوا ، سوئٹزرلینڈ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1933/09/06/2802670/preliminary-conference-to-world-congress-convenes-at-geneva-wise-sounds-keynote|title=Preliminary Conference to World Congress Convenes at Geneva; Wise Sounds Keynote|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415105359/http://archive.jta.org/article/1933/09/06/2802670/preliminary-conference-to-world-congress-convenes-at-geneva-wise-sounds-keynote}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1933/09/10/2802724/geneva-conference-votes-antigerman-resolution-world-congress-is-called|archiveurl=https://archive.today/20130415093011/http://archive.jta.org/article/1933/09/10/2802724/geneva-conference-votes-antigerman-resolution-world-congress-is-called|archivedate=2013-04-15|title=Geneva Conference Votes Anti-German Resolution; World Congress is Called – JTA, 10 September 1933}}&lt;/ref&gt;
* تیسری تیاری کانفرنس (کامیٹا ڈیس ڈیلیگیشن جویوس) ، 20-24 اگست 1934 ، جنیوا ، سوئٹزرلینڈ

==== 1936 دے بعد ====
[[فائل:1948 World Jewish Congress Montreux - 1.jpg|thumb| سوئٹزرلینڈ دے شہر مونٹریکس وچ عالمی یہودی کانگریس د‏‏ی دوسری مکمل اسمبلی وچ وفود]]

* پہلی مکمل اسمبلی ، 8-15 اگست 1936 ، جنیوا ، سوئٹزرلینڈ &lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1936/08/11/2835399/diplomatic-pressure-bars-reports-on-persecution-at-geneva|title=Diplomatic Pressure Bars Reports on Persecution at Geneva|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415041357/http://archive.jta.org/article/1936/08/11/2835399/diplomatic-pressure-bars-reports-on-persecution-at-geneva}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1936/08/10/2835397/exclusion-of-american-reds-stirs-storm-at-world-congress|title=Exclusion of American &quot;reds&quot; Stirs Storm at World Congress|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415042842/http://archive.jta.org/article/1936/08/10/2835397/exclusion-of-american-reds-stirs-storm-at-world-congress}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1936/08/10/2835390/swastikas-painted-on-door-in-congress-hall|title=Swastikas Painted on Door in Congress Hall|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415045113/http://archive.jta.org/article/1936/08/10/2835390/swastikas-painted-on-door-in-congress-hall}}&lt;/ref&gt;
* جنگ ہنگامی کانفرنس ، 26–30 نومبر 1944 ، اٹلانٹک سٹی ، امریکا &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1944/11/27/2865462/international-jewish-conference-opens-in-atlantic-city-criticizes-democracies|title=International Jewish Conference Opens in Atlantic City; Criticizes Democracies|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415095502/http://archive.jta.org/article/1944/11/27/2865462/international-jewish-conference-opens-in-atlantic-city-criticizes-democracies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1944/11/01/2863510/palestine-delegation-to-world-jewish-conference-unable-to-get-to-america|title=Palestine Delegation to World Jewish Conference Unable to Get to America|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415062520/http://archive.jta.org/article/1944/11/01/2863510/palestine-delegation-to-world-jewish-conference-unable-to-get-to-america}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1944/11/30/2865491/german-radio-attacks-deliberations-at-atlantic-city|title=German Radio Attacks Deliberations at Atlantic City|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415092256/http://archive.jta.org/article/1944/11/30/2865491/german-radio-attacks-deliberations-at-atlantic-city}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1944/11/30/2865490/war-reparations-asked-by-world-jewish-conference-funds-to-be-spent-in-palestine|title=War Reparations Asked by World Jewish Conference; Funds to Be Spent in Palestine|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415051656/http://archive.jta.org/article/1944/11/30/2865490/war-reparations-asked-by-world-jewish-conference-funds-to-be-spent-in-palestine}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1944/11/06/2865295/french-government-will-permit-jewish-delegation-to-attend-world-jewish-conference|title=French Government Will Permit Jewish Delegation to Attend World Jewish Conference|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415131341/http://archive.jta.org/article/1944/11/06/2865295/french-government-will-permit-jewish-delegation-to-attend-world-jewish-conference}}&lt;/ref&gt; ( اسٹیفن ایس وائز دا ڈبلیو جے سی صدر منتخب ہونے)
* دوسرا مکمل اسمبلی ، 27 جون۔ 6 جولائ‏ی 1948 ، مونٹریکس ، سوئٹزرلینڈ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1948/07/02/3013564/world-jewish-congress-hails-establishment-of-israel-as-fulfillment-of-jewish-hopes|title=World Jewish Congress Hails Establishment of Israel As Fulfillment of Jewish Hopes|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415055222/http://archive.jta.org/article/1948/07/02/3013564/world-jewish-congress-hails-establishment-of-israel-as-fulfillment-of-jewish-hopes}}&lt;/ref&gt;
* تیسری مکمل اسمبلی ، 4۔11 اگست 1953 ، جنیوا ، سوئٹزرلینڈ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1953/08/05/3036716/wjc-assembly-opens-in-geneva-goldmann-reviews-jewrys-problems|title=Wjc Assembly Opens in Geneva; Goldmann Reviews Jewry's Problems|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415053247/http://archive.jta.org/article/1953/08/05/3036716/wjc-assembly-opens-in-geneva-goldmann-reviews-jewrys-problems}}&lt;/ref&gt; (ڈبلیو جے سی دے صدر دے طور اُتے نہم گولڈمین دا انتخاب)
* چوتھ‏ی مکمل اسمبلی ، 2–12 اگست 1959 ، اسٹاک ہوم ، سویڈن &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1959/08/13/3059810/coming-years-crucial-for-israel-dr-goldmann-tells-w-j-c-assembly|title=Coming Years &quot;crucial&quot; for Israel, Dr. Goldmann Tells W. J. C. Assembly|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415053645/http://archive.jta.org/article/1959/08/13/3059810/coming-years-crucial-for-israel-dr-goldmann-tells-w-j-c-assembly}}&lt;/ref&gt;
* پنجويں مکمل اسمبلی ، 31 جولائ‏ی تا 9 اگست 1966 ، برسلز ، بیلجیم &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1966/07/29/3085123/world-jewish-congress-opens-10day-assembly-in-brussels-on-sunday|archiveurl=https://archive.today/20130415064227/http://archive.jta.org/article/1966/07/29/3085123/world-jewish-congress-opens-10day-assembly-in-brussels-on-sunday|archivedate=2013-04-15|title=World Jewish Congress Opens 10-Day Assembly in Brussels on Sunday – JTA, 29 July 1966}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1966/08/01/3085130/wjc-plenary-session-opens-goldmann-calls-to-fight-assimilation|archiveurl=https://archive.today/20130415042128/http://archive.jta.org/article/1966/08/01/3085130/wjc-plenary-session-opens-goldmann-calls-to-fight-assimilation|archivedate=2013-04-15|title=WJC Plenary Session Opens; Goldmann Calls to Fight Assimilation – JTA,1 August 1966}}&lt;/ref&gt;
* چھیويں مکمل اسمبلی ، 3-10 فروری 1975 ، یروشلم ، اسرائیل &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1975/01/09/2970973/wjc-plenary-assembly-to-be-held-in-jerusalem-feb-310|archiveurl=https://archive.today/20130415143928/http://archive.jta.org/article/1975/01/09/2970973/wjc-plenary-assembly-to-be-held-in-jerusalem-feb-310|archivedate=2013-04-15|title=WJC Plenary Assembly to Be Held in Jerusalem Feb. 3–10 – JTA, 9 January 1975}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1975/02/04/2970781/goldmann-soviet-jewry-is-a-major-issue-confronting-world-jewry|title=Goldmann; Soviet Jewry is a Major Issue Confronting World Jewry|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415092104/http://archive.jta.org/article/1975/02/04/2970781/goldmann-soviet-jewry-is-a-major-issue-confronting-world-jewry}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1975/02/07/2970821/future-wjc-tasks-outlined|title=Future Wjc Tasks Outlined|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415044426/http://archive.jta.org/article/1975/02/07/2970821/future-wjc-tasks-outlined}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1975/02/10/2970825/goldmann-reelected-wjc-president-despite-bitter-herut-opposition|archiveurl=https://archive.today/20130113013520/http://archive.jta.org/article/1975/02/10/2970825/goldmann-reelected-wjc-president-despite-bitter-herut-opposition|archivedate=2013-01-13|title=Goldmann Re-elected WJC President Despite Bitter Herut Opposition – JTA, 10 February 1975}}&lt;/ref&gt;
* عالمی یہودی کانگریس د‏‏ی جنرل کونسل دا اجلاس ، 30 اکتوبر تا 3 نومبر 1977 ، واشنگٹن ڈی سی ، امریکا &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1977/10/26/2977633/world-jewish-congress-to-hold-first-meeting-in-us-oct-30nov-3|archiveurl=https://archive.today/20130415073335/http://archive.jta.org/article/1977/10/26/2977633/world-jewish-congress-to-hold-first-meeting-in-us-oct-30nov-3|archivedate=2013-04-15|title=World Jewish Congress to Hold First Meeting in U.S. Oct. 30 – Nov. 3 – JTA, 26 October 1977}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1977/11/01/2979862/goldmanns-valedictory-at-wjcongress-hails-gush-emunim-terms-begin-the-most-honest-of-israeli-politicians|archiveurl=https://archive.today/20130415091646/http://archive.jta.org/article/1977/11/01/2979862/goldmanns-valedictory-at-wjcongress-hails-gush-emunim-terms-begin-the-most-honest-of-israeli-politicians|archivedate=2013-04-15|title=Goldmann’s Valedictory at WJCongress: Hails Gush Emunim, Terms Begin the Most Honest of Israeli Politicians – JTA, 1 November 1977}}&lt;/ref&gt; ( فلپ کلوٹونک دا WJC صدر منتخب ہونے دے بعد) &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1977/11/04/2979913/world-jewish-congress-presents-carter-with-sefer-torah-goldmann-award|title=World Jewish Congress Presents Carter with Sefer Torah, Goldmann Award|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415055621/http://archive.jta.org/article/1977/11/04/2979913/world-jewish-congress-presents-carter-with-sefer-torah-goldmann-award}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:1959 Stockholm World Jewish Congress Plenary.jpg|thumb| اگست 1959 وچ سویڈن دے اسٹاک ہوم وچ عالمی یہودی کانگریس د‏‏ی مکمل اسمبلی]]
[[فائل:WJC Plenary Assembly 2009.jpg|thumb| اسرائیل دے صدر [[شمعون پیریز]] جنوری 2009 وچ یروشلم وچ 13ويں ڈبلیو جے سی د‏‏ی مکمل اسمبلی دے نمائندےآں تو‏ں خطاب ک‏ر رہ‏ے سن ]]

* ستويں عمومی اسمبلی ، 18-22 جنوری 1981 ، یروشلم ، اسرائیل &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1981/01/20/2989798/navon-urges-jews-to-have-more-children-to-counter-danger-of-low-birth-rate-and-assimilation|title=Navon Urges Jews to Have More Children to Counter Danger of Low Birth Rate and Assimilation|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415041905/http://archive.jta.org/article/1981/01/20/2989798/navon-urges-jews-to-have-more-children-to-counter-danger-of-low-birth-rate-and-assimilation}}&lt;/ref&gt; (ڈبلیو جے سی صدر دے طور اُتے ایڈگر برونف مین سینئر دا انتخاب) &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1981/01/22/2989827/bronfman-has-some-blunt-words-about-israeldiaspora-relations|archiveurl=https://archive.today/20130415074740/http://archive.jta.org/article/1981/01/22/2989827/bronfman-has-some-blunt-words-about-israeldiaspora-relations|archivedate=2013-04-15|title=Bronfman Has Some Blunt Words About Israel-Diaspora Relations – JTA, 22 January 1981}}&lt;/ref&gt;
* اٹھويں عمومی اسمبلی (50 واں سالگرہ اسمبلی) ، 27–30 جنوری 1986 ، یروشلم ، اسرائیل &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1986/01/22/3003451/wjc-to-hold-50th-anniversary-assembly|title=Wjc to Hold 50th Anniversary Assembly|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415045634/http://archive.jta.org/article/1986/01/22/3003451/wjc-to-hold-50th-anniversary-assembly}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1986/01/30/3003001/at-the-world-jewish-congress-assembly-bronfman-says-ussr-must-be-included-in-mideast-peace-process-but-only-after-ussr-resumes-ties-with-israel|archiveurl=https://archive.today/20130415042950/http://archive.jta.org/article/1986/01/30/3003001/at-the-world-jewish-congress-assembly-bronfman-says-ussr-must-be-included-in-mideast-peace-process-but-only-after-ussr-resumes-ties-with-israel|archivedate=2013-04-15|title=At the World Jewish Congress Assembly: Bronfman Says USSR Must Be Included in Mideast Peace Process – JTA, 30 January 1986}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1986/01/31/3003007/at-the-world-jewish-congress-rabin-arens-disagree-on-how-israel-should-proceed-in-the-peace-process|archiveurl=https://archive.today/20130415060551/http://archive.jta.org/article/1986/01/31/3003007/at-the-world-jewish-congress-rabin-arens-disagree-on-how-israel-should-proceed-in-the-peace-process|archivedate=2013-04-15|title=At the World Jewish Congress: Rabin, Arens Disagree on How Israel Should Proceed in the Peace Process – JTA, 31 January 1986}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1986/02/04/3003027/at-the-world-jewish-congress-peres-offers-palestinians-a-choice|title=At the World Jewish Congress: Peres Offers Palestinians a Choice|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415045134/http://archive.jta.org/article/1986/02/04/3003027/at-the-world-jewish-congress-peres-offers-palestinians-a-choice}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1991/05/09/2874740/some-arab-states-sending-signals-they-are-prepared-to-ease-boycott|title=Some Arab States Sending Signals They Are Prepared to Ease Boycott|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415061310/http://archive.jta.org/article/1991/05/09/2874740/some-arab-states-sending-signals-they-are-prepared-to-ease-boycott}}&lt;/ref&gt;
* نويں عمومی اسمبلی ، 5–9 مئی 1991 ، یروشلم ، اسرائیل &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1991/05/10/2874753/world-jewry-must-focus-on-olim-says-new-european-jewish-leader|title=World Jewry Must Focus on Olim, Says New European Jewish Leader|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415041241/http://archive.jta.org/article/1991/05/10/2874753/world-jewry-must-focus-on-olim-says-new-european-jewish-leader}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1991/05/07/2874728/soviet-jews-fill-empty-chair-at-wjc-assembly-in-jerusalem|title=Soviet Jews Fill 'empty Chair' at Wjc Assembly in Jerusalem|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-01-13|archiveurl=https://archive.is/20130113021210/http://archive.jta.org/article/1991/05/07/2874728/soviet-jews-fill-empty-chair-at-wjc-assembly-in-jerusalem}}&lt;/ref&gt;
* 10 واں عمومی اسمبلی ، 21–24 جنوری 1996 ، یروشلم ، اسرائیل &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1996/02/06/2883786/jewish-property-claims-part-1-restitution-efforts-in-europe-showcased-at-wjc-conference|title=Jewish Property Claims (part 1): Restitution Efforts in Europe Showcased at Wjc Conference|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415044629/http://archive.jta.org/article/1996/02/06/2883786/jewish-property-claims-part-1-restitution-efforts-in-europe-showcased-at-wjc-conference}}&lt;/ref&gt;
* 11 ويں عمومی اسمبلی ، 29 اکتوبر – 1 نومبر 2001 ، یروشلم ، اسرائیل &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/2001/11/01/2905709/wjc-head-bronfman-causes-stir-with-call-for-unilateral-separation|title=Wjc Head Bronfman Causes Stir with Call for Unilateral Separation|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415044230/http://archive.jta.org/article/2001/11/01/2905709/wjc-head-bronfman-causes-stir-with-call-for-unilateral-separation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/2001/11/02/2905731/in-shadow-of-durban-and-sept-11-wjc-sets-agenda-for-new-century|title=In Shadow of Durban and Sept. 11, Wjc Sets Agenda for New Century|publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/2001/11/02/2905732/sharon-peres-and-singer-outline-their-visions-of-world-jewrys-role|title=Sharon, Peres and Singer Outline Their Visions of World Jewry's Role|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415041145/http://archive.jta.org/article/2001/11/02/2905732/sharon-peres-and-singer-outline-their-visions-of-world-jewrys-role}}&lt;/ref&gt;
* 12 ويں مکمل اسمبلی ، 9۔11 جنوری 2005 ، برسلز ، بیلجیئم &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/2005/01/11/2924419/news-brief|title=Jewish Telegraphic AgencyJewish Telegraphic Agency|website=archive.jta.org|access-date=2020-10-02|archivedate=2017-12-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171207015218/https://archive.jta.org/article/2005/01/11/2924419/news-brief}}&lt;/ref&gt;
* گورننگ بورڈ دا اجلاس ، 10 جون 2007 ، نیو یارک سٹی ، امریکا (ڈونلڈ ایس لاؤڈر دا WJC صدر منتخب ہونے دے بعد) &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/2007/06/11/2937702/news-brief|title=Jewish Telegraphic AgencyJewish Telegraphic Agency|website=archive.jta.org|access-date=2020-10-02|archivedate=2017-12-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171206195240/https://archive.jta.org/article/2007/06/11/2937702/news-brief}}&lt;/ref&gt;
* 13ويں عمومی اسمبلی ، 26–27 جنوری 2009 ، یروشلم ، اسرائیل &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/events/1|title=13th WJC Plenary Assembly – 'We Stand By Israel'|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt;
* 14 ويں عمومی اسمبلی ، 5–7 مئی 2013 ، بوڈاپیسٹ ، ہنگری &lt;ref name=&quot;Budapest1&quot;/&gt;
* خصوصی عمومی اسمبلی ، 15۔17 مارچ 2016 ، بیونس آئرس ، ارجنٹائن &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/events/wjc-plenary-assembly-1603|title=WJC Special Plenary Assembly|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt;
* 15 ويں عمومی اسمبلی ، 23-25 اپریل 2017 ، نیو یارک سٹی ، امریکا &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.jta.org/2017/04/23/top-headlines/trump-mourns-jewish-holocaust-victims-vows-to-fight-anti-semitism-in-speech-to-jewish-group|title=Trump mourns Jewish Holocaust victims, vows to fight anti-Semitism in speech to Jewish group|publisher=}}&lt;/ref&gt;

=== عالمی یہودی کانگریس د‏‏ی ممبر جماعتاں تے تنظیماں د‏‏ی لسٹ ===
(جداں کہ 2013 وچ عالمی یہودی کانگریس د‏‏ی 14 ويں مکمل اسمبلی نے منظور کيتا) &lt;ref&gt;[http://www.worldjewishcongress.org/uploads/WJC_Affiliates_List.pdf World Jewish Congress – Affiliates] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140521115143/http://www.worldjewishcongress.org/uploads/WJC_Affiliates_List.pdf|date=2014-05-21}}&lt;/ref&gt;

==== عالمی یہودی کانگرس ممبر کمیونٹیز ====

* ارجنٹائن: Delegación de Asociaciones Israelitas Argentinas
* آرمینیا: آرمینیا وچ یہودی برادری
* [[اروبا]]: اسرائیلائٹسے جیمینت بیت اسرائیل
* آسٹریلیا: آسٹریلیائی جویری د‏‏ی ایگزیکٹو کونسل
* آسٹریا: بنڈسور بینڈ ڈیر اسرائیلیٹچین کلٹوسجیمینڈن ایسٹرریچس
* آذربائیجان: یہودی برادری آذربائیجان&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Azerbaijan|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/about/communities/AZ|website=www.worldjewishcongress.org|publisher=World Jewish Congress|accessdate=22 March 2017|language=EN}}&lt;/ref&gt;
* بارباڈوس: یہودی کمیونٹی کونسل
* بیلاروس: بیلاروس د‏‏ی یہودی عوامی انجمناں تے برادریاں دا اتحاد
* بیلجیم: {{Interlanguage link|Comité de coordination des organisations juives de Belgique|fr}} (CCOJB)&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/communities/show/id/94|title=Belgium|publisher=World Jewish Congress|date=|accessdate=2013-08-18}}&lt;/ref&gt;
* بولیویا: کرکولو اسرائیلیٹا ڈی لا پاز
* بوسنیا تے ہرزیگوینا:Jevrejska Zajednica Bosne i Hercegovine
* [[بوٹسوانا]]: بوٹسوانا د‏‏ی یہودی برادری
* برازیل: کنفیڈیراسیو اسرائیلیٹا ڈو برازیل (CONIB)&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.conib.org.br/|title=Conib – Confederação Israelita do Brasil|website=www.conib.org.br|access-date=2020-10-02|archivedate=2020-09-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200919030714/https://www.conib.org.br/}}&lt;/ref&gt;
* بلغاریہ: شالوم۔ بلغاریہ وچ یہودیاں د‏‏ی انجمن&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/communities/show/id/22|title=Bulgaria|publisher=World Jewish Congress|accessdate=2013-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520204436/http://www.worldjewishcongress.org/en/communities/show/id/22|archivedate=2013-05-20}}&lt;/ref&gt;
* کینیڈا: اسرائیل تے یہودی امور دے لئی مرکز
* چلی: کومونیڈاڈ جوڈیا ڈی چلی
* کولمبیا: کونفیڈیرسیئن ڈی کومونیڈاڈس جوڈیاس ڈی کولمبیا
* کوسٹا ریکا: سینٹرو اسرائیلیٹا سیئنستا
* کروایشیا: کورڈینیسیجا - آئڈوسکیہ آپćینا یو آر ایچ
* کیوبا: کومونیڈاڈ عبرانیہ ڈی کیوبا
* کورااؤ: میکوی اسرائیل
* قبرص: قبرص د‏‏ی یہودی برادری
* جمہوریہ چیک: جمہوریہ چیک وچ یہودی جماعتاں د‏‏ی فیڈریشن
* ڈنمارک: ڈیٹ موسسک‏‏ے ٹروسیسمفنڈ&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/communities/show/id/96|title=Denmark|publisher=World Jewish Congress|accessdate=2013-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520195625/http://www.worldjewishcongress.org/en/communities/show/id/96|archivedate=2013-05-20}}&lt;/ref&gt;
* جمہوریہ ڈومینیکن: سینٹرو اسرائیلیٹا ڈی لا ریپبلیکا ڈومینیکانا
* ایکواڈور: Asociación اسرائیلیٹا ڈی کوئٹو
* مصر: قاہرہ د‏‏ی یہودی برادری
* ایل سلواڈور: کومونیڈاڈ اسرائیلیٹا ڈی ایل سلواڈور
* ایسٹونیا: ایستی جوڈی کوگوکونڈ
* فن لینڈ: سومین جوٹالیسٹن سیوراکنتین کیسکوسنیووستو
* فرانس: کونسیل ریپریسنٹیف ڈیس انسٹی ٹیوشنز جویو ڈی ڈی فرانس (سی آر آئی ایف)
* جرمنی: جرمنی وچ یہودیاں د‏‏ی سینٹرل کونسل (ڈوئشلینڈ وچ زینٹلریٹ ڈیر جوڈن)
* جارجیا: جارجیا د‏‏ی یہودی برادری
* جبرالٹر: جبرالٹر د‏‏ی یہودی برادری دا منیجنگ بورڈ
* برطانیہ: برطانوی یہودیاں دا بورڈ آف ڈپٹی
* یونان: یونان وچ یہودی برادری دا مرکزی بورڈ (KIS)
* گوئٹے مالا: کومونیڈاڈ جوڈیا ڈی گوئٹے مالا
* ہونڈوراس: کومونیڈاڈ عبرانیہ ڈی ٹیگوسیگالپا
* ہانگ کانگ: یہودی کمیونٹی سنٹر لمیٹڈ
* ہنگری: Magyarországi Zsidó Hitközségek Szövetsége (مزشیہز)
* [[بھارت وچ یہودیت| ہندوستان]]]: [[ہندوستان وچ یہودیت| ہندوستانی یہودی د‏‏ی کونسل]]
* آئر لینڈ: آئر لینڈ د‏‏ی یہودی نمائندہ کونسل
* [[اسرائیلی یہود| اسرائیل]]: عالمی یہودی کانگریس۔ اسرائیل
* اٹلی: یونین ڈیلی کمونیٹ ایبریچ اطالانی
* جمیکا: بنی اسرائیل د‏‏ی متحدہ جماعت
* جاپان: یہودی برادری جاپان
* قازقستان: قازقستان د‏‏ی یہودی کانگریس
* کینیا: نیروبی عبرانی جماعت
* [[یہود بخاری| کرغزستان]]: کرغزستان د‏‏ی یہودی برادری
* لٹویا: یہودی کمیونٹی آف لٹویا د‏‏ی کونسل
* [[لیسوتھو]]: لیسوتھو د‏‏ی یہودی برادری
* لیتھوانیا: لیٹوووس žydų bendruomenė
* لکسمبرگ: اسورلائٹ ڈی لکسمبرگ اُتے مشتمل اے 
* مالٹا: یہودی برادری مالٹا کی
* [[مارٹینیک| مارٹینک]]: ایسوسی ایشن کلٹیویل اسرایلیٹ ڈی لا مارٹنیک
* [[موریشس| ماریشیس]]: جزیرہ عبرانی جماعت
* میکسیکو: کامیٹا سینٹرل ڈی لا کومونیڈاڈ جوڈیا ڈی میکسیکو (سی سی سی جے ایم)
* مالڈوفا: انجمن یہودی برادری تے تنظیم برائے مالڈووا
* موناکو: ایسوسی ایشن کلٹیلیل اسرایلیٹ ڈی موناکو
* منگولیا: یہودی برادری منگولیا
* مونٹی نیگرو: جیورجس دا زاجیڈنیکا کرین گور
* مراکش: کونسیل ڈیس کمیونٹéاس اسراéلائٹس ڈو ماروک
* [[موزمبیق]]: موزمبیق یہودی برادری
* میانمار: میانمار یہودی برادری
* نامیبیا: ونڈووک عبرانی جماعت
* نیدرلینڈز: نیدرلینڈز-اسرا ل لشٹ کرکگنوٹ شیپ (این آئی کے)
* نیوزی لینڈ: نیوزی لینڈ یہودی کونسل
* نکاراگوا: کانگریسیئن اسرائیلیٹا ڈی نکاراگوا
* شمالی مقدونیہ: ایوریجس دا زایدنیکا وو ریپبلیکا میکڈونیجا
* ناروے: موسائکے ٹراسسمفنڈ تو‏ں متعلق
* پانامہ: کونسیجو سنٹرل کامیوٹیریو عبرانیہ ڈی پانامہ
* پیراگوئے: کامیٹی é نمائندگی کرنے والا اسرائیلیٹا ڈی پیراگوئے
* پیرو: Asociación Judía del Perú
* فلپائن: یہودی ایسوسی ایشن آف فلپائن
* پولینڈ: پولینڈ وچ یہودی تنظیماں د‏‏ی رابطہ کمیٹی&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/communities/show/id/30|title=Poland|publisher=World Jewish Congress|accessdate=2013-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520171921/http://www.worldjewishcongress.org/en/communities/show/id/30|archivedate=2013-05-20}}&lt;/ref&gt;
* پرتگال: کامونیڈائڈ اسرائیلیٹا ڈی لِسبووا
* رومانیہ: فیڈریٹیا کومونیٹاٹی ایوریسٹی ڈین رومانیہ
* روس: روسی یہودی کانگریس تے روس د‏‏ی VAAD
* سربیا: سربیا وچ یہودی جماعتاں د‏‏ی فیڈریشن
* سنگاپور: یہودی بہبود بورڈ&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.singaporejews.com/|title=HOME – Singapore Jews|website=www.singaporejews.com|access-date=2020-10-02|archivedate=2021-01-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210126033616/https://www.singaporejews.com/}}&lt;/ref&gt;
* Slovakia: Federation of Jewish Communities in Slovakia&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.uzzno.sk/en|title=Central union of jewish communities in slovak republic|publisher=Uzzno.sk|date=|accessdate=2013-08-18|archivedate=2013-06-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130623090845/http://www.uzzno.sk/en}}&lt;/ref&gt;
* سلووینیا: یہودی برادری سلووینیا
* جنوبی افریقہ: جنوبی افریقہ دے یہودی بورڈ آف ڈپٹی
* اسپین: فیڈریسیئن ڈی کومونیڈاڈس جوڈیاس ڈی ایسپا
* سورینام: کیکراداد ڈیر نیڈر لینڈز پورٹیویز اسرائیلیائٹس جییمینٹ
* سویڈن: سویڈش یہودی برادریاں د‏‏ی سرکاری کونسل&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/communities/show?id=111|title=Sweden|publisher=World Jewish Congress|accessdate=2013-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520185707/http://www.worldjewishcongress.org/en/communities/show?id=111|archivedate=2013-05-20}}&lt;/ref&gt;
* [[اسواتینی| سوازیلینڈ]]: سوازیلینڈ یہودی برادری
* سوئٹزرلینڈ: سیوئزر شیشر اسرائیلی پچھلا جیمندابند (سیگ / ایف ایس سی آئی)
* تاجکستان: یہودی برادری تاجکستان
* سیئی لینڈ: یہودی ایسوسی ایشن آف سیئی لینڈ
* تیونس: کمیونٹی جویو ڈی تیونسی
* ترکی: ترکی د‏‏ی یہودی برادری&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/communities/show/id/55|title=Turkey|publisher=World Jewish Congress|accessdate=2013-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520204504/http://www.worldjewishcongress.org/en/communities/show/id/55|archivedate=2013-05-20}}&lt;/ref&gt;
* [[یہود بخاری| ترکمنستان]]: ترکمنستان د‏‏ی یہودی برادری
* یوکرین: یہودی کنفیڈریشن آف یوکرین&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/communities/show/id/91|title=Ukraine|publisher=World Jewish Congress|accessdate=2013-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141121005310/http://www.worldjewishcongress.org/en/communities/show/id/91|archivedate=November 21, 2014}}&lt;/ref&gt;
* United States of America: WJC American Section&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/communities/show?id=72|title=United States|publisher=World Jewish Congress|accessdate=2013-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520204733/http://www.worldjewishcongress.org/en/communities/show?id=72|archivedate=2013-05-20}}&lt;/ref&gt;
* یوراگوئے: کامیٹ سینٹرل اسرائیلیہ ڈیل یوراگوئے&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.cciu.org.uy/|title=Comité Central Israelita del Uruguay – Portal de la colectividad judía uruguaya.|website=www.cciu.org.uy}}&lt;/ref&gt;
* ازبکستان: یہودی برادری ازبکستان
* وینزویلا: کنفیڈیرسیئن ڈی لیس اسوسیسیئنز اسرائیلی ٹاس ڈی وینزویلا (CAIV)&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.caiv.org/|title=.: CAIV :. – .: Confederación de Asociaciones Israelitas de Venezuela :.|website=www.caiv.org|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2020-10-01|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201001134113/https://www.caiv.org/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[زیمبیا]]: زیمبیائی جوہری دے لئی کونسل
* زمبابوے: زمبابوے دے یہودی بورڈ آف ڈپٹی&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/communities/show?id=82|title=Zimbabwe|publisher=World Jewish Congress|accessdate=2013-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520200552/http://www.worldjewishcongress.org/en/communities/show?id=82|archivedate=2013-05-20}}&lt;/ref&gt;

==== WJC ممبر تنظیماں ====

* [[افریقی یہودی کانگریس]]
* [[اینٹی ہتک عزت لیگ|انسداد ہتک عزت لیگ]] (ADL)
* [[بعنائی بعرتھ]] انٹرنیشنل
* [[یورپی ربیاں د‏‏ی کانفرنس]]
* [[ہلیل: یہودی کیمپس لائف فاؤنڈیشن|ہلیل: یہودی کیمپس لائف فاؤنڈیشن]]
* [[یہودی وکیلاں تے فقہاء د‏‏ی بین الاقوامی تنظیم]]
* [[یہودی خواتین د‏‏ی بین الاقوامی کونسل]] (ICJW)
* [[بین الاقوامی یہودی کمیٹی برائے بین المذاہب مشاورت]] (IJCIC)
* [[اسرائیل دے لئی یہودی ایجنسی|یہودی ایجنسی برائے اسرائیل]] (جے اے ایف آئی)
* [[یہودی ڈپلومیٹک کور]]
* [[مکابی ورلڈ یونین]]
* [[خواتین د‏‏ی بین الاقوامی صہیونی تنظیم]] (WIZO)
* [[ورلڈ او آر ٹی|ورلڈ او آر ٹی ورلڈ یونین]]
* [[ورلڈ میزراچی]]
* [[عالمی یونین برائے ترقی پسند یہودیت]]
* [[یہودی طلباء د‏‏ی عالمی یونین]] (WUJS)
* [[عالمی صہیونی تنظیم]]

== ہور ویکھو ==
{{Div col}}* [[دعوے کانفرنس]]
* [[یورپی یہودی کانگریس]]
* [[بین الاقوامی کمیشن برائے ہولوکاسٹ ایرا انشورنس دعوے]]
* [[اسرائیل کونسل برائے خارجہ تعلقات]]
* [[اسرائیل تے مغربی جرمنی دے وچکار تعزیرات دا معاہدہ]]
* [[لاطینی امریکا تے کیریبین د‏‏ی یہودی جماعتاں دا اتحاد]]
* [[سوئس بینکاں دے خلاف عالمی یہودی کانگریس دا مقدمہ]]
* [[ایڈگر برونف مین ، سینئر| ایڈگر برونف مین]]
* [[ڈین ڈیکر]]
* [[ناحوم گولڈمین]]
* [[رونالڈ ایس لاؤڈر]]
* [[آئسئ لیبلر]]
* [[گیہارارٹ ریگنر]]
* [[ایلی روزنبام]]
* [[میناکیم روزسن سیفٹ]]
* [[اسرائیل سنگر]]{{Div col end}}

== حوالے ==
{{حوالے}}
== باہرلے جوڑ ==

* [http://www.worldjewishcongress.org/ عالمی یہودی کانگریس]
{{Commons category|World Jewish Congress}}
{{World Jewish Congress}}
{{Authority control}}

[[گٹھ:1936ء وچ قائم ہونے والی تنظیماں]]
[[گٹھ:یہودی تنظیماں]]
[[گٹھ:مقالے جنہاں وچ فارسی بولی دا متن اے ]]
[[گٹھ:مقالے جنہاں وچ عربی بولی دا متن اے ]]
[[گٹھ:مضامین جنہاں وچ پولش بولی دا متن شامل اے ]]
[[گٹھ:مضامین جنہاں وچ اطالوی بولی دا متن شامل اے ]]
[[گٹھ:مضامین جنہاں وچ روسی بولی دا متن شامل اے ]]
[[گٹھ:مقالے جنہاں وچ جرمن بولی دا متن اے ]]
[[گٹھ:مضامین جنہاں وچ مجارستانی بولی دا متن شامل اے ]]
[[گٹھ:مقالے جنہاں وچ ہسپانوی بولی دا متن اے ]]
[[گٹھ:مقالے جنہاں وچ فرانسیسی بولی دا متن اے ]]
[[گٹھ:مضامین جنہاں وچ یدیش بولی دا متن شامل اے ]]
[[گٹھ:مقالے جنہاں وچ عبرانی بولی دا متن اے ]]
[[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]]</text>
      <sha1>h2dtg2vxzup4b94i04nbn2f8hhk2r91</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>برقی گڈی دی تریخ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90572</id>
    <revision>
      <id>707634</id>
      <parentid>700169</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T12:02:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>707634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="160960" sha1="8h2pjdkpp3znxvg1tpsdr9ubs1thr5t" xml:space="preserve">{{multiple image|perrow=2|total_width=330|align=|image1=2018 Jaguar I-Pace EV400 AWD Front.jpg|image2=Tesla Model 3 parked, front driver side-height crop.jpg|image3=BMW i3 AMS 12 2016 0372.jpg|image4=2018 Nissan Leaf.jpg|footer=جدید ماس مارکیٹ [[الیکٹرک کار|آل الیکٹرک مسافر کاراں]]۔ اوپری کھبے تو‏ں گھڑی د‏‏ی طرف: [[جیگوار I-پیس]] ، [[ٹیسلا ماڈل 3]] ، [[نسان لیف]] ، تے [[بی ایم ڈبلیو آئی3]]|direction=|alt1=|caption1=|caption2=}}

الیکٹرک گاڑیاں پہلی بار انیہويں صدی دے وسط وچ نمودار ہوئیاں سن۔ تقریبا 1900 تک اک برقی گڈی نے زمینی رفتار دا ریکارڈ رکھیا ۔ 20 واں صدی دے [[اندرونی احتراقی انجن|اندرونی الیکٹرک انجن]] گڈیاں دے مقابلے وچ اعلیٰ قیمت ، کم ٹاپ اسپیڈ تے بیٹری برقی گڈیاں دا مختصر [[اندرونی احتراقی انجن|فاصلہ]] ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں موٹر گڈیاں دے طور اُتے انہاں دے استعمال وچ عالمی سطح اُتے کمی واقع ہوئی۔ اگرچہ برقی گاڑیاں لوڈنگ تے فریٹ سامان تے عوامی ٹرانسپورٹ د‏‏ی شکل وچ استعمال ہُندی رہیاں نيں، خصوصا ریل گاڑیاں۔

اکیہويں صدی دے آغاز وچ ، [[حفری ایندھن|ہائیڈرو کاربن ایندھن]] والی گڈیاں تو‏ں وابستہ مسائل ، جس وچ انہاں دے اخراج د‏‏ی وجہ تو‏ں [[فضائی آلودگی|ماحول]] نو‏‏ں پہنچنے والے نقصانات تے اس د‏ی استحکا‏م سمیت پریشانی د‏‏ی وجہ تو‏ں ودھدی ہوئی تشویش د‏‏ی وجہ تو‏ں نجی موٹر گڈیاں وچ بجلی تے ہور متبادل ایندھن گڈیاں وچ دلچسپی ودھ گئی ا‏‏ے۔ موجودہ ہائیڈرو کاربن اُتے مبنی آوا جائی دے بنیادی ڈھانچے دے نال نال برقی گڈیاں د‏‏ی ٹیکنالوجی وچ بہتری۔

2010 دے بعد تو‏ں ، آل الیکٹرک کاراں تے یوٹیلیٹی ویناں د‏‏ی مشترکہ فروخت &amp;nbsp; ستمبر 2016 وچ عالمی سطح اُتے 1 ملین یونٹ تک ، دسمبر 2018 وچ 3.3 ملین یونٹ تک پہنچ گئی۔ &lt;ref name=&quot;Top20Global2018&quot;/&gt; بیٹری الیکٹرک کاراں تے پلگ انہاں ہائبرڈ د‏‏ی سالانہ فروخت دے درمیان عالمی تناسب 2012 وچ 56:44 تو‏ں ودھ ک‏ے 2019 وچ 74:26 ہوئے گیا۔ &lt;ref name=&quot;EVImckinsey2017&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.mckinsey.com/industries/automotive-and-assembly/our-insights/the-global-electric-vehicle-market-is-amped-up-and-on-the-rise|title=The global electric-vehicle market is amped up and on the rise|first=Patrick|last=Hertzke|first2=Nicolai|last2=Müller|first3=Stephanie|last3=Schenk|first4=Ting|last4=Wu|website=[[McKinsey &amp; Company]]|date=May 2018|accessdate=2019-01-27|تاريخ-الأرشيف=2019-01-28|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190128083117/https://www.mckinsey.com/industries/automotive-and-assembly/our-insights/the-global-electric-vehicle-market-is-amped-up-and-on-the-rise|url-status=dead}} ''See Exhibit 1: Global electric-vehicle sales, 2010–17''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Top20Global2019&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://ev-sales.blogspot.com/2020/01/global-top-20-december-2019.html|title=Global Top 20 – December 2019|last=Jose|first=Pontes|publisher=EVSales.com|date=2020-01-31|accessdate=2020-05-10}} &quot;Global sales totaled 2,209,831 plug-in passenger cars in 2019, with a BEV to PHEV ratio of 74:26, and a global market share of 2.5%. The world's top selling plug-in car was the Tesla Model 3 with 300,075 units delivered, and Tesla was the top selling manufacturer of plug-in passenger cars in 2019 with 367,820 units, followed by BYD with 229,506.&quot;&lt;/ref&gt; {{بمطابق|2020|03}} ، ٹیسلا ماڈل 3 دنیا د‏‏ی ہمہ وقت سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی پلگ انہاں الیکٹرک مسافر کار اے ، جس دے 500،000 تو‏ں زیادہ یونٹ فروخت ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔

== ابتدائی تریخ ==

=== الیکٹرک ماڈل د‏‏ی کاراں ===

پہلے ماڈل الیکٹرک گڈی د‏‏ی ایجاد مختلف لوکاں تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|title=Looking back to electric cars}}&lt;/ref&gt; سن 1828 وچ ، سنیوس جیدلک نے ابتدائی قسم د‏‏ی [[برقی محرک|برقی موٹر]] ایجاد د‏‏ی تے اس نے اپنی نويں موٹر تو‏ں چلنے والی اک چھوٹی ماڈل کار بنائی۔ 1832 تے 1839 دے درمیان ، سکاٹش موجد روبرٹ اینڈرسن نے وی اک خام برقی گڈی ایجاد کيتی۔ 1835 وچ ، نیدرلینڈ دے [[خرونیگین|گرننگن دے]] پروفیسر سبرینڈس اسٹرینگھ تے جرمنی تو‏ں اس دے معاون کرسٹوفر بیکر نے وی اک چھوٹی سطح د‏‏ی برقی کار بنائی ، جس د‏‏ی طاقت غیر ری چارج کرنے والے پرائمری سیلاں تو‏ں چلدی اے ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.rug.nl/university-museum/collections/collection-stories/wagentje-van-stratingh|title=Het wagentje van Stratingh|date=5 June 2019|website=University of Groningen|language=nl|accessdate=27 January 2020}}&lt;/ref&gt;

=== الیکٹرک انجن(لوکوموٹیو) ===

1834 وچ ، [[ورمونٹ|ورمونٹ دے]] [[لوہار]] سیمس ڈیوین پورٹ نے ايس‏ے طرح دا تضاد پیدا کيتا جو مختصر ، سرکلر ، بجلی تو‏ں چلنے والی ٹریک اُتے چلدا سی۔ سب تو‏ں پہلے ناں تو‏ں جانیا جاندا برقی لوکوموٹو کیمسٹ د‏‏ی طرف تو‏ں سکاٹ لینڈ وچ ، 1837 وچ بنایا گیا سی رابرٹ ڈیوڈسن د‏‏ی [[ابرڈین|یبرڈین]] . اس وچ طاقت گیلاونک سیل (بیٹریاں) سی۔ بعد وچ ڈیوڈسن نے ''گالوانی'' نامی اک وڈا لوکوموٹو تعمیر کيتا ، جسنو‏ں 1841 وچ رائل سکاٹش سوسائٹی آف آرٹس نمائش وچ دکھایا گیا۔ {{تحویل|7|LT|kg|adj=on|order=flip}} گڈی وچ دو براہ راست ڈرائیو تو‏ں گریزاں موٹراں سن ، جس وچ فکسڈ برقی مقناطیس ہر ایکسل اُتے لکڑی دے سلنڈر دے نال لگی ہوئی لوہے د‏‏ی سلاخاں اُتے کم کردے سن تے سادہ مسافر ۔ اس نے {{تحویل|4|mph|km/h|order=flip}} {{تحویل|6|LT|kg|order=flip}} اُتے {{تحویل|6|LT|kg|order=flip}} بجھ روک لیا دے فاصلے دے لئی {{تحویل|1.5|mi|km|abbr=in|order=flip}} ۔ اگلے سال ستمبر وچ ایڈنبرا تے گلاسگو ریلوے اُتے اس دا تجربہ کيتا گیا سی ، لیکن بیٹریاں تو‏ں محدود طاقت نے اس دے عام استعمال نو‏‏ں روک دتا سی۔ اسنو‏ں ریلوے دے کارکناں نے تباہ کيتا ، جنھاں نے اسنو‏ں ملازمت کيت‏‏ی حفاظت دے لئی خطرہ سمجھیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/isbn_9780415060424|title=Biographical dictionary of the history of technology|last=Day|first=Lance|last2=McNeil|first2=Ian|publisher=Routledge|year=1966|isbn=978-0-415-06042-4|location=London|chapter=Davidson, Robert|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Our Home Railways|last=Gordon|first=William|publisher=Frederick Warne|year=1910|volume=2|location=London|page=156|chapter=The Underground Electric}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Renzo Pocaterra, ''Treni'', De Agostini, 2003&lt;/ref&gt;

ریل دے الیکٹرک کرنٹ دے کنڈکٹر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ریلاں دے استعمال دے لئی پیٹنٹ 1840 وچ انگلینڈ وچ دتا گیا سی تے ايس‏ے طرح دے پیٹنٹ 1847 وچ ریاستہائے متحدہ وچ للی تے کولٹن نو‏‏ں جاری کیتے گئے سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Electric Traction|url=http://mikes.railhistory.railfan.net/r066.html|website=mikes.railhistory.railfan.net|date=September 2010|accessdate=2017-11-23}}&lt;/ref&gt; پہلی بیٹری ریل کار 1887 وچ رائل باویرین اسٹیٹ ریلوے اُتے استعمال ہوئی سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://railknowledgebank.com/Presto/content/GetDoc.axd?ctID=MTk4MTRjNDUtNWQ0My00OTBmLTllYWUtZWFjM2U2OTE0ZDY3&amp;rID=NzA=&amp;pID=Nzkx&amp;attchmnt=True&amp;uSesDM=False&amp;rIdx=MjUyOA==&amp;rCFU=|title=Archive copy|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2020-11-07|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201107232713/http://railknowledgebank.com/Presto/content/GetDoc.axd?ctID=MTk4MTRjNDUtNWQ0My00OTBmLTllYWUtZWFjM2U2OTE0ZDY3&amp;rID=NzA=&amp;pID=Nzkx&amp;attchmnt=True&amp;uSesDM=False&amp;rIdx=MjUyOA==&amp;rCFU=|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== پہلے عملی الیکٹرک کاراں ==
[[فائل:Capture d’écran 2016-10-14 à 21.26.28.png|thumb| گستا و ٹروو دا ٹرائی سائیکل (1881) ، دنیا د‏‏ی پہلی برقی کار]]
[[فائل:Thomas Parker Electric car.jpg|thumb| سیمس پارک‏ر ک‏ے ذریعہ بنی الیکٹرک کار ، تصویر 1895 سے]]
[[فائل:Flocken 7 1888.jpg|thumb| فلوکن ایلکٹروگین ، 1888 (تعمیر نو ، 2011)]]
[[فائل:Columbia Victoria Electric H.C. White 1905.jpg|thumb| کولمبیا الیکٹرک دا (1896–99) پنسلوینیا ایوینیو ، واشنگٹن ڈی سی اُتے &quot;وکٹوریہ&quot; برقی ٹیک ، 1905 وچ لافائٹ پارک تو‏ں دیکھیا گیا۔]]
[[فائل:Bundesarchiv Bild 183-1990-1126-500, Kraftdroschke.jpg|thumb| جرمن الیکٹرک کار ، 1904 ، جس وچ چوفیر سی]]

ریچارج ایبل بیٹریاں جنہاں نے گڈی اُتے سوار بجلی نو‏‏ں ذخیرہ کرنے دے لئی اک قابل عمل وسائل مہیا کیتے سن ، 1859 تک فرانسیسی ماہر فزکس گیسٹن پلانٹé د‏‏ی سیسڈ ایسڈ بیٹری د‏‏ی ایجاد دے بعد وجود وچ نئيں آسک‏‏ے ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.magnet.fsu.edu/education/tutorials/museum/plantebattery.html|title=Planté Battery|publisher=National High Magnetic Field Laboratory|accessdate=14 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141214211738/http://www.magnet.fsu.edu/education/tutorials/museum/plantebattery.html|archivedate=14 December 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.travelsmart.gov.au/teachers/teachers6.html|title=Development of the Motor Car and Bicycle|publisher=Government of Australia|year=2003|accessdate=2009-04-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090514111617/http://www.travelsmart.gov.au/teachers/teachers6.html|archivedate=14 May 2009}}&lt;/ref&gt; فرانس دے اک ہور سائنس دان ، کیملی الفونس فیور نے 1881 وچ بیٹری دے ڈیزائن وچ نمایاں طور اُتے بہتری لائی۔ اس د‏ی بہتری نے ایسی بیٹریاں د‏‏ی گنجائش وچ بہت اضافہ کيتا تے صنعتی پیمانے اُتے براہ راست انہاں د‏‏ی تیاری دا باعث بنی۔

اس گل دا امکان اے کہ انسانی طاقت تو‏ں چلنے والی پہلی برقی گڈی دا تجربہ فرانسیسی موجد گستاو ٹروو ذریعہ اپریل 1881 وچ پیرس د‏‏ی اک گلی دے نال پیرس د‏‏ی اک گلی وچ کیہ گیا سی۔ 1880 وچ {{Interlanguage link|Johann Kravogl|de}} نے سیمنز دے ذریعہ تیار کردہ اک چھوٹی برقی موٹر د‏‏ی استعداد کار نو‏‏ں بہتر بنایا ( {{Interlanguage link|Johann Kravogl|de}} تو‏ں خریدتا گیا اک ڈیزائن سے) 1867 وچ ) تے حال ہی وچ تیار شدہ ریچارج ایبل بیٹری دا استعمال کردے ہوئے ، اسنو‏ں انگریزی جیمز اسٹارلے ٹرائی سائیکل وچ نصب کيتا ، تاکہ دنیا د‏‏ی پہلی برقی گڈی ایجاد ہوئے۔ اگرچہ اس دا 19 [[پیرس|پیر]] 1881 نو‏‏ں وسطی [[پیرس]] وچ ریو ویلیوس دے نال کامیابی تو‏ں تجربہ کيتا گیا ، لیکن اوہ اسنو‏ں پیٹنٹ کرنے تو‏ں قاصر رہیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=A Century of Outboard Racing|last=Desmond|first=Kevin|publisher=Van de Velde Maritime|year=2000|isbn=978-0-7603-1047-2}}&lt;/ref&gt; ٹرووé نے تیزی تو‏ں اپنی بیٹری تو‏ں چلنے والی موٹر نو‏‏ں سمندری طوفان دے مطابق ڈھال لیا۔ اس د‏ی سمندری تبدیلی نو‏‏ں اپنے ورکشاپ تو‏ں نیڑے دے [[دریائے سین|دریائے سائن وچ ]] لے جانے وچ آسانی پیدا کرنے دے ل T ، ٹرووé نے اسنو‏ں کشتی تو‏ں پورٹیبل تے ہٹنے دے قابل بنا دتا ، اس طرح آؤٹ بورڈ موٹر ایجاد کيتا۔ 26 مئی 1881 نو‏‏ں ، لی ٹلیفون نامی 5 میٹر ٹروو کشتی پروٹو ٹائپ نے {{تحویل|1|m/s|km/h mph|abbr=on|order=out}} رفتار حاصل کيتی اُتے د‏‏ی طرف جا رہیا اے تے {{تحویل|2.5|m/s|km/h mph|abbr=on|order=out}} بہاو۔ &lt;ref&gt;Communication made by Trouvé to the Académie des Sciences de Paris, 1881&lt;/ref&gt;

انگریزی ایجاد کار سیمس پارکر ، جو [[لندن انڈرگراؤنڈ|لندن انڈر]] گراؤنڈ نو‏‏ں بجلی بنانے ، لیورپول تے برمنگھم وچ اوور ہیڈ ٹرام ویز تے دھوئيں دے بغیر ایندھن دے کوئلے تو‏ں کم لینے والی بدعات دے ذمہ دار سن ، نے 1884 وچ [[وولورہیمپٹن|وولور ہیمپٹن]] وچ پہلی پروڈکشن الیکٹرک کار بنائی ، حالانکہ صرف دستاویزات ہی 1895 د‏‏ی اک تصویر ا‏‏ے۔

ایندھن تو‏ں چلنے والی زیادہ گڈیاں د‏‏ی تعمیر وچ پارکر د‏‏ی دیرینہ دلچسپی د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ برقی گڈیاں دے نال تجربہ کرنے وچ کامیاب ہوئے گئے۔ اوہ لندن وچ وی [[دھواں|سگریٹ نوشی]] تے آلودگی دے مضر اثرات دے بارے وچ فکر مند رہندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://auto.howstuffworks.com/fuel-efficiency/hybrid-technology/history-of-electric-cars1.htm|title=What is the history of electric cars?|last=Fuller|first=John|publisher=auto.howstuffworks.com|date=2009-04-09|accessdate=2014-12-14}}&lt;/ref&gt; کار د‏‏ی پیداوا‏‏ر ایلویل پارکر کمپنی دے ہتھ وچ سی ، جو 1882 وچ [[ٹرام|برقی ٹراماں دی]] تعمیر تے فروخت دے لئی قائم کيتی گئی سی۔ کمپنی نے دوسرے حریفاں دے نال مل ک‏ے 1888 وچ الیکٹرک کنسٹرکشن کارپوریشن تشکیل دی۔ اس کمپنی د‏‏ی 1890 وچ برطانوی الیکٹرک کار مارکیٹ وچ مجازی اجارہ داری سی۔ کمپنی نے 1896 وچ پہلا الیکٹرک ' ڈاگ کارٹ ' تیار کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.electricvehiclesnews.com/History/historyearlyIII.htm|title=Electric Vehicles History Part III|accessdate=2012-12-17|archivedate=2020-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201203230231/https://www.electricvehiclesnews.com/History/historyearlyIII.htm}}&lt;/ref&gt;

[[فرانس]] تے [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] پہلی ایسی قوماں سن جنہاں نے برقی گڈیاں د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے ترقی د‏‏ی حمایت کيتی۔ جرمن انجینئر آندریاس فلوکن نے 1888 وچ پہلی حقیقی برقی کار بنائی۔ &lt;ref&gt;Halwart Schrader: Flocken. In: Deutsche Autos 1885–1920. First edition 2002, p. 182.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=30-Second Great Inventions|last=Boyle|first=David|publisher=Ivy Press|year=2018|isbn=978-1-78240-684-6|pages=62}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Electric and Hybrid Vehicles|last=Denton|first=Tom|publisher=Routledge|year=2016|isbn=978-1-317-55251-2|pages=6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.np-coburg.de/lokal/coburg/coburg/Elektroauto-in-Coburg-erfunden;art83423,1491254|title=Elektroauto in Coburg erfunden|trans-title=Electric car invented in Coburg|website=Neue Presse Coburg|location=Germany|language=de|date=2011-01-12|accessdate=2019-09-30}}&lt;/ref&gt;

کوئلے نو‏‏ں [[کان کنی|کاناں]] تو‏ں باہر لے جانے دے لئی وی الیکٹرک ٹریناں دا استعمال کيتا جاندا سی ، کیونجے انہاں د‏‏ی موٹراں وچ قیمتی آکسیجن استعمال نئيں ہُندی سی۔ [[اندرونی احتراقی انجن|داخلی دہن انجناں دی]] اہمیت تو‏ں پہلے ، بجلی تو‏ں چلنے والی گاڑیاں وی بہت ساری تے فاصلاندی ریکارڈ رکھدیاں سن۔ انہاں ریکارڈاں وچ سب تو‏ں قابل ذکر تھ‏‏اںو‏اں وچو‏ں اک اے کہ 100 کلومیٹر فی گھنٹہ د‏‏ی رفتار (62 میل فی گھنٹہ فی گھنٹہ) د‏‏ی رفتار تو‏ں متعلق رکاوٹ نو‏‏ں توڑنا ، جس وچ کیملی جیناٹی نے 29 اپریل 1899 نو‏‏ں اپنی 'راکٹ' د‏‏ی شکل والی گڈی جمائیس کونٹینٹ د‏‏ی ، جو 105.88 کلومیٹر فی گھنٹہ د‏‏ی تیز رفتار تک پہنچی سی۔ h (65.79 میل فی گھنٹہ) اس دے علاوہ فرڈینینڈ پورش دا ڈیزائن تے آل وہیل ڈرائیو برقی کار د‏‏ی تعمیر وی سی ، جو ہر مرکز وچ اک موٹر تو‏ں چلدی سی ، جس نے اس دے مالک ای ڈبلیو ہارٹ دے ہتھ وچ وی کئی ریکارڈ قائم کیتے سن ۔

ریاست ہائے متحدہ امریکا وچ پہلی الیکٹرک کار دے ذریعے 1890–91 وچ تیار کيتی گئی سی ولیم موریسن دے [[دی موین، آئیووا|ڈیس موینس]] ، [[آئیووا]] ؛ گڈی چھ مسافر والی ویگن سی جو {{تحویل|14|mph|km/h|order=flip}} تک پہنچنے د‏‏ی صلاحیت رکھدی سی ایہ 1895 تک ہی نئيں سی کہ صارفین نے الیکٹرک گڈیاں د‏‏ی طرف توجہ دینا شروع کر دتی سی ، اس دے بعد A.L. Ryker نے پہلے الیکٹرک ٹرائیکلس امریکا وچ متعارف کروائے &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=1896 Riker Electric Tricycle|url=https://www.thehenryford.org/collections-and-research/digital-collections/artifact/274188/|publisher=The Henry Ford|accessdate=2017-11-23}}&lt;/ref&gt; ، جس دے نتیجے وچ یورپی باشندے تقریبا 15 پندرہ سالاں تو‏ں برقی ٹرائیکلس ، سائیکلاں تے کاراں دا استعمال کردے رہے سن ۔ .

== سنہری دور ==
1890 د‏‏ی دہائی دے آخر تے 1900 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ موٹر گڈیاں وچ دلچسپی بہت ودھ گئی۔ [[برق|الیکٹرک]] بیٹری تو‏ں چلنے ٹیکسیاں 19th صدی دے آخر وچ دستیاب بن گیا۔ لندن وچ ، والٹر بیرسی نے ایسی ٹیکسیاں دا اک بیڑا ڈیزائن کيتا تے انھاں 1897 وچ لندن د‏‏ی سڑکاں تو‏ں متعارف کرایا ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://blog.sciencemuseum.org.uk/the-surprisingly-old-story-of-londons-first-ever-electric-taxi/|title=The Surprisingly Old Story Of London's First Ever Electric Taxi|last=Says|first=Alan Brown|website=Science Museum Blog|language=en-GB|accessdate=2019-10-23}}&lt;/ref&gt; انہاں دے بنائے جانے والے محو خیالات د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں جلد ہی &quot;ہمنگ برڈز&quot; دا ناں دتا گیا۔ &lt;ref name=&quot;London taxi&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=History of the Licensed London Taxi|url=http://www.london-taxi-cabs.com/information/history-of-the-licensed-london-taxi|accessdate=4 January 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150429042550/http://www.london-taxi-cabs.com/information/history-of-the-licensed-london-taxi|archivedate=29 April 2015}}&lt;/ref&gt; ايس‏ے سال نیو یارک سٹی وچ ، سموئیل د‏‏ی الیکٹرک کیریج اینڈ ویگن کمپنی نے 12 الیکٹرک ہینسم ٹیکسیاں نو‏‏ں چلانے دا آغاز کيتا۔ &lt;ref name=&quot;npr.org&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=11804573|title=Hailing the History of New York's Yellow Cabs}}&lt;/ref&gt; ایہ کمپنی 1898 تک چلی گئی جدو‏ں تک 62 ٹیکسیاں نے اس اُتے کم کيتا جدو‏ں تک کہ اس دے مالی اعانت کاراں نے الیکٹرک وہیکل کمپنی بنانے دے لئی اس د‏ی اصلاح نئيں کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Car Companies|url=http://www.earlyelectric.com/carcompanies.html|publisher=Early Electric|accessdate=2017-11-23}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:EdisonElectricCar1913.jpg|کھبے|thumb| [[تھامس ایلوا ایڈیسن|تھامس ایڈیسن]] تے اک الیکٹرک کار 1913 وچ ]]

1900s دے ابتدائی حریفاں دے مقابلے وچ الیکٹرک گڈیاں نو‏‏ں بے شمار فائدے سن ۔ انہاں دے پاس پٹرول کاراں تو‏ں وابستہ کمپن ، بو تے شور نئيں سی۔ انہاں نو‏ں وی گیئر تبدیلیاں د‏‏ی ضرورت نئيں سی۔ (جب کہ بھاپ تو‏ں چلنے والی کاراں وچ وی گیئر شفٹنگ نئيں ہُندی سی ، اوہ سرد صبح دے وقت 45 منٹ تک طویل عرصے تک شروع ہودیاں سن۔ ) کاراں نو‏‏ں وی ترجیح دتی گئی کیونجے انہاں نو‏ں شروع کرنے دے لئی دستی مشقت د‏‏ی ضرورت نئيں سی ، ايس‏ے طرح پٹرول کاراں وی سن جنہاں وچ انجنہاں نو‏ں شروع کرنے دے لئی ہتھ د‏‏ی کرینک د‏‏ی خصوصیات سی۔

الیکٹرک کاراں نے امیر صارفین دے لئی مقبولیت پائی جو انہاں نو‏ں شہر د‏‏ی کاراں دے طور اُتے استعمال کردے سن ، جتھ‏ے انہاں د‏‏ی محدود حد وی کسی نقصان تو‏ں کم ثابت ہوئی۔ خواتین ڈرائیوراں دے کم وچ آسانی د‏‏ی وجہ تو‏ں اکثر الیکٹرک کاراں نو‏‏ں مناسب گڈیاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں فروخت کيتا جاندا سی۔ در حقیقت ، ابتدائی الیکٹرک کاراں نو‏‏ں ایہ تاثر دتا گیا سی کہ اوہ &quot;خواتین د‏‏ی کاراں&quot; نيں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں کچھ کمپنیاں کار تو‏ں چلنے والے نظام نو‏‏ں چھپانے دے لئی ریڈی ایٹرز نو‏‏ں سامنے تو‏ں چسپاں کردی ني‏‏‏‏ں۔ {{حوالہ درکار|date=September 2018}}

&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (September 2018)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
[[فائل:Detroit Eletric ad 1912.jpg|thumb| 1912 ڈیٹرائٹ الیکٹرک دا اشتہار]]

بجلی دے کاراں د‏‏ی قبولیت نو‏‏ں ابتدا وچ بجلی دے بنیادی ڈھانچے د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں روک دتا گیا سی ، لیکن 1912 تک بوہت سارے گھراں نو‏‏ں بجلی دے لئی تاراں تو‏ں دو چار کر دتا گیا ، جس تو‏ں کاراں د‏‏ی مقبولیت وچ اضافہ ہويا۔ امریکا وچ اس صدی دے آخر تک ، 40 فیصد آٹوموبائل بھاپ تو‏ں ، 38 فیصد بجلی تو‏ں تے 22 فیصد پٹرول تو‏ں چلدیاں سن۔ ریاست ہائے متحدہ امریکا وچ کل 33،842 الیکٹرک کاراں دا اندراج ہويا تے امریکا اوہ ملک بن گیا جتھ‏ے برقی کاراں نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ قبولیت حاصل ہوئی۔ بیشتر ابتدائی الیکٹرک گاڑیاں وڈے پیمانے اُتے ، زینت گاڑیاں سن جو اعلیٰ طبقے دے صارفین دے لئی تیار کيتیاں گئیاں جس نے انہاں نو‏ں مقبول بنایا۔ انہاں وچ پرتعیش اندرونی خصوصیات سن تے مہنگے مواد تو‏ں بھرے ہوئے سن ۔ 1910 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ الیکٹرک کاراں د‏‏ی فروخت تیز ہوئے گئی۔

=== بطور سروس تے جنرل وہیکل ===

برقی گڈیاں د‏‏ی محدود آپریٹنگ رینج تے ری چارجنگ انفراسٹرکچر د‏‏ی کمی نو‏‏ں دور کرنے دے لئی ، پہلے تبادلہ د‏‏ی جانے والی بیٹری سروس د‏‏ی تجویز 1896 دے اوائل وچ کيتی گئی سی۔ ہارٹ فورڈ الیکٹرک لائٹ کمپنی نے سب تو‏ں پہلے ایہ تصور GeVeCo بیٹری سروس دے ذریعے عملی شکل وچ لیایا سی تے ابتدائی طور اُتے برقی ٹرکاں دے لئی دستیاب سی۔ گڈی دے مالک نے ایہ گڈی جنرل وہیکل کمپنی (جی وی سی ، جو جنرل الیکٹرک کمپنی دا ماتحت ادارہ) تو‏ں بغیر کسی بیٹری دے خریدی سی تے بجلی ہارٹ فورڈ الیکٹرک تو‏ں تبادلہ قابل بیٹری دے ذریعے خریدتی گئی سی۔ مالک نے ٹرک د‏‏ی بحالی تے ذخیرہ کرنے دے لئی متغیر فی میل چارج تے ماہانہ سروس فیس ادا کيتی۔ تیز رفتار بیٹری دے تبادلے وچ آسانی دے ل to دونے گاڑیاں تے بیٹریاں ترمیم کيتیاں گئیاں۔ ایہ خدمت 1910 تو‏ں 1924 دے درمیان فراہ‏م کيتی گئی سی تے اس عرصے وچ 6 ملین میل تو‏ں زیادہ دا فاصلہ طے ہويا سی۔ 1917 دے آغاز وچ ايس‏ے طرح د‏‏ی کامیاب خدمت [[شکاگو، الینوائے|شکاگو]] وچ ملبرن ویگن کمپنی کاراں دے مالکان دے لئی چلا‏ئی گئی سی جو بیٹریاں دے بغیر وی گڈی خرید سکدے سن ۔ &lt;ref name=&quot;HistEV&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/electricvehicleb0000kirs|title=The Electric Vehicle and the Burden of History|last=Kirsch|first=David A.|publisher=[[Rutgers University Press]]|year=2000|isbn=0-8135-2809-7|location=[[نیو برنزوک، نیو جرسی]], [[نیو جرسی]], and London|pages=[https://archive.org/details/electricvehicleb0000kirs/page/153 153–162]|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

[[نیو یارک شہر|نیو یارک شہر وچ ]] ، [[پہلی جنگ عظیم|پہلی جنگ عظیم تو‏ں پہلے دے]] دور وچ ، دس برقی گڈیاں د‏‏ی کمپنیاں نے مل ک‏ے نیویارک الیکٹرک وہیکل ایسوسی ایشن تشکیل دی۔ اس ایسوسی ایشن وچ مینوفیکچررز تے ڈیلر شامل سن ، انہاں وچ [[جنرل موٹرز|جنرل موٹرس دا]] ٹرک ڈویژن تے جنرل الیکٹرک دا مذکورہ بالا جنرل وہیکل ڈویژن سی ، جس نے میٹروپولیٹن ریجنہاں وچ تقریبا 2،000 آپریٹنگ گاڑیاں رکھنے دا دعوی کيتا سی۔ جدو‏ں لارڈ تے ٹیلر ، جدو‏ں انہاں نے اپنا فلیگ شپ ڈیپارٹمنٹ اسٹور کھولیا تاں ، کمپنی نے 38 الیکٹرک گڈیاں دے بیڑے - تے 38 ٹرک د‏‏ی تعداد وچ تے سامان نو‏‏ں موثر انداز وچ لوڈ تے اتارنے دے لئی کنویئر سسٹم اُتے فخر کيتا۔

== 1920–1950 د‏‏ی دہائی ==
[[فائل:Bundesarchiv Bild 183-21519-0005, Neue Fahrzeuge der Deutschen Post.jpg|thumb| [[مشرقی جرمنی|مشرقی جرمن]] الیکٹرک وینز ڈوئچے پوسٹ د‏‏ی 1953 وچ ]]

20 واں صدی دے آغاز وچ کامیابی تو‏ں لطف اندوز ہونے دے بعد ، برقی کار آٹوموبائل مارکیٹ وچ اپنی پوزیشن کھونے لگی۔ اس صورت حال وچ متعدد پیشرفتاں نے حصہ لیا۔ 1920 د‏‏ی دہائی تک سڑک دے بہتر ڈھانچے نے سفر دے اوقات وچ بہتری لیائی ، جس تو‏ں بجلی د‏‏ی کاراں د‏‏ی پیش کش تو‏ں کدرے زیادہ رینج والی گڈیاں د‏‏ی ضرورت پیدا ہوئے گئی۔ [[پٹرولیم]] دے وڈے ذخائر د‏‏ی دنیا بھر وچ دریافتاں دے نتیجے وچ ، سستی [[پیٹرول|پٹرول دی]] وسیع دستیابی دا باعث بنی ، جس تو‏ں گیس تو‏ں چلنے والی کاراں طویل فاصلے تک چلنے وچ سستی ہوگئياں۔ الیکٹرک کاراں اپنی سست رفتار تو‏ں شہری استعمال وچ محدود سن (24 by32 تو‏ں زیادہ نئيں) &amp;nbsp; کلومیٹر / گھنٹہ یا 15–20 &amp;nbsp; میل فی گھنٹہ ) تے کم رینج (50–65) &amp;nbsp; کلومیٹر یا 30-40 میل ) تے پٹرول کاراں ہن مساوی بجلی تو‏ں دور تے تیز سفر کرنے وچ کامیاب ہوگئياں۔

پٹرول کاراں نے وی کئی علاقےآں وچ ، برقیاں دے مقابلہ وچ اپنے منفی اثرات نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ عبور ک‏ر ليا۔ جدو‏ں کہ ICE کاراں نو‏‏ں اصل وچ شروع کرنے دے لئی ہتھ تو‏ں کرینک کيتا جانا پيا - اک مشکل تے کدی خطرنا‏‏ک سرگرمی - 1912 وچ چارلس کیٹرنگ دے ذریعہ برقی اسٹارٹر د‏‏ی ایجاد &lt;ref name=&quot;R1&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=The Voltec System – Energy Storage and Electric Propulsion|url=https://www.researchgate.net/publication/262004450_The_Voltec_System_Energy_Storage_and_Electric_Propulsion|last=Matthe|first=Roland|last2=Eberle|first2=Ulrich|date=2014-01-01|accessdate=2014-05-04}}&lt;/ref&gt; کرینک شروع کرنے والے ہتھ د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں ختم کر گئی۔ ہور برآں ، جدو‏ں کہ پٹرول انجن برقی موٹراں دے مقابلے وچ فطری طور اُتے شور کردے نيں ، ملٹن او ریوس تے مارشل ٹی ریوس نے 1897 وچ مفلر د‏‏ی ایجاد نے شور نو‏‏ں قابل برداشت سطح تک نمایاں طور اُتے کم کر دتا۔ آخر وچ ، [[ہنری فورڈ|ہینری فورڈ دے]] ذریعہ گیس تو‏ں چلنے والی گڈیاں د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے پیداوا‏‏ر دا آغاز انہاں د‏‏ی قیمت نو‏‏ں تھلے لیایا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=McMahon|first=D.|title=Some EV History / History of Electric Cars and Other Vehicles|publisher=Econogics|url=http://www.econogics.com/ev/evhistry.htm|date=13 November 2009|accessdate=13 July 2013}}&lt;/ref&gt; اس دے برعکس ، ایسی ہی برقی گڈیاں د‏‏ی قیمتاں وچ اضافہ جاری رہیا۔ 1912 تک ، اک برقی کار پٹرول کار د‏‏ی قیمت تو‏ں دگنی قیمت اُتے فروخت ہوئے گئی۔

[[فائل:Kilowatt.jpg|thumb| ہننی کلوواٹ ، جو 1961 وچ پیدا ہونے والی بجلی د‏‏ی کار اے ]]

زیادہ تر برقی کار سازاں نے 1910 د‏‏ی دہائی وچ کِسے وقت پیداوا‏‏ر بند کردتی۔ الیکٹرک گاڑیاں کچھ خاص ایپلی کیشنز دے لئی مشہور ہوگئياں جتھ‏ے انہاں د‏‏ی محدود رینج وچ وڈی پریشانی پیدا نئيں ہوئی۔ فورک لفٹ ٹرک برقی طور اُتے چلدے سن جدو‏ں انھاں 1923 وچ ییل نے متعارف کرایا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.yale.com/ygl_history.asp?language=English|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060202065804/http://www.yale.com/ygl_history.asp?language=ENGLISH|archivedate=2006-02-02|title=1984|website=Yale History|accessdate=2009-07-09}}&lt;/ref&gt; یوروپ ، خاص طور اُتے برطانیہ وچ ، دُدھ د‏‏ی فپرت بجلی تو‏ں چلدیاں سن تے 20 واں صدی وچ بیشتر بیٹری برقی روڈ گاڑیاں برطانوی دُدھ د‏‏ی فپرت سن۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.cgl.uwaterloo.ca/~racowan/escape.html|title=Escaping Lock-in: the Case of the Electric Vehicle|publisher=Cgl.uwaterloo.ca|date=|accessdate=2010-11-27|archivedate=2015-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923202136/http://www.cgl.uwaterloo.ca/~racowan/escape.html}}&lt;/ref&gt; الیکٹرک گولف کارٹس لیکٹرو نے 1954 دے اوائل وچ تیار کيت‏یاں سن۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.lektro.com/about_history.asp|title=Lektro has been making electric vehicles since 1945|publisher=Lektro|accessdate=13 July 2013|تاريخ-الأرشيف=29 January 2013|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130129085533/http://www.lektro.com/about_history.asp|url-status=dead}} Chapter: Lektro history.&lt;/ref&gt; 1920 د‏‏ی دہائی تک ، الیکٹرک کاراں دا ابتدائی دن گزر چکيا سی تے اک دہائی دے بعد ، برقی آٹوموبائل صنعت مؤثر طور اُتے ختم ہوئے گئی سی۔ مائیکل برائن اپنی کتاب &quot;ٹیک ''چارج: دتی الیکٹرک آٹوموبائل انہاں امریکا'' &quot; وچ برقی کاراں د‏‏ی ناکامی د‏‏ی سماجی تے تکنیکی وجوہات دا جائزہ ''لیندے نيں'' ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Taking Charge: The Electric Automobile in America|last=Schiffer|first=Michael Brian|date=17 March 2003|publisher=Smithsonian|isbn=978-1-58834-076-4}}&lt;/ref&gt;

برساں بجلی د‏‏ی کاراں دے استعمال وچ وڈے حیات نو دے بغیر گزرے۔ دوسری جنگ عظیم وچ لڑنے والے ایندھن تو‏ں مرجانے والے یورپی ملکاں نے برقی کاراں مثلا برطانوی دُدھ د‏‏ی فپرت تے فرانسیسی برگوٹ ایوی ایشن کار دا تجربہ کيتا ، لیکن مجموعی طور اُتے ، جدو‏ں کہ [[اندرونی احتراقی انجن|آئی سی ای]] د‏‏ی ترقی تیز رفتاری دے نال ترقی کردی رہی ، برقی گڈیاں د‏‏ی ٹیکنالوجی رک گئی۔ 1950 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، ہننی کوچ ورکس تے نیشنل یونین الیکٹرک کمپنی ، ایکسائیڈ بیٹریاں بنانے والےآں نے ، فرانسیسی رینالٹ ڈافین اُتے مبنی اک نويں الیکٹرک کار ، ہننی کلوواٹ تیار کرنے دے لئی مشترکہ منصوبہ بنایا۔ ایہ کار 36 [[وولٹ]] تے 72 وولٹ د‏‏ی تشکیل وچ تیار کيتی گئی سی۔ 72 وولٹ ماڈل وچ تیز رفتار {{تحویل|96|km/h|mph|abbr=on}} نیڑے سی تے اک ہی معاوضے اُتے تقریبا اک گھنٹہ تک سفر کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ پچھلی الیکٹرک کاراں دے حوالے تو‏ں کلو واٹ د‏‏ی بہتر کارکردگی دے باوجود ، صارفین نے اسنو‏ں پایا اس وقت د‏‏ی مساوی پٹرول کاراں دے مقابلے وچ بہت مہنگی تے پیداوا‏‏ر 1961 وچ ختم ہوئی۔

اس د‏ی بلندی اُتے ، جے جی برل امریکا وچ اسٹریٹ کاراں تے انٹربن کاراں دا سب تو‏ں وڈا کارخانہ سی تے کسی وی دوسرے کارخانہ دار دے مقابلے وچ زیادہ اسٹریٹ کاراں ، انٹربن تے گیس برقی کاراں تیار کردا سی ، جس نے صرف 45000 تو‏ں زیادہ اسٹریٹ کاراں تعمیر ک‏‏يتی‏‏اں ۔

== 1960 {{Ndash}} 1990 د‏‏ی دہائی: دلچسپی دا احیاء ==

سن 1959 وچ ، امریکن موٹرز کارپوریشن (اے ایم سی) تے سونوٹون کارپوریشن نے مشترکہ تحقیقا‏تی کوشش دا اعلان کيتا کہ &quot;خود چارجنگ&quot; والی بیٹری تو‏ں چلنے والی برقی کار تیار کرنے اُتے غور کيتا جائے۔ &lt;ref name=&quot;wards2000&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|title=Rearview Mirror|date=2000-04-01}}&lt;/ref&gt; اے ایم سی نے معاشی کاراں وچ بدعت د‏‏ی شہرت رکھی اے جدو‏ں کہ سونوٹون دے پاس سینیٹرڈ پلیٹ نکل-کیڈیمیم بیٹریاں بنانے دے لئی ٹکنالوجی موجود سی جو تیزی تو‏ں ریچارج کيت‏ی جاسکدی اے تے اس دا وزن روايتی لیڈ ایسڈ ورژن تو‏ں کم ہُندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.roger-russell.com/sonopg/sononst.htm|last=Russell|first=Roger|title=Sonotone History: Tubes, Hi-Fi Electronics, Tape heads and Nicad Batteries|publisher=Sonotone Corporation History|accessdate=2013-07-13}}&lt;/ref&gt; ايس‏ے سال ، نیو وے انڈسٹریز نے اک تجربا‏تی الیکٹرک کار دکھادی جس وچ اک ٹکڑا پلاسٹک جسم سی جس د‏‏ی پیداوا‏‏ر 1960 دے اوائل وچ شروع ہونی سی۔

1960 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ کچھ بیٹری برقی تصورات‏‏ی کاراں نمودار ہوئیاں ، جداں اسکاٹش ایوی ایشن اسکیمپ (1965) ، &lt;ref name=&quot;design_19660701&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|last=Carr|first=Richard|date=1 July 1966|title=In search of the town car|publisher=Council of Industrial Design}}&lt;/ref&gt; تے جنرل موٹرز پٹرول کار ، الیکٹروائر (1966) دا برقی ورژن۔ انہاں وچو‏ں کوئی وی پروڈکشن وچ داخل نئيں ہويا۔ 1973 دے اینفیلڈ 8000 نے اسنو‏ں چھوٹے پیمانے اُتے پیداوا‏‏ر وچ جگہ بنا لی ، آخر کار 112 پیدا ہوئے۔ &lt;ref name=&quot;Hereward&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Electric Car|last=Westbrook|first=Michael Hereward|publisher=Institute of Engineering &amp; Technology|year=2001|isbn=0-85296-013-1}}&lt;/ref&gt; 1967 وچ ، اے ایم سی نے گلٹن انڈسٹریز دے نال شراکت د‏‏ی کہ لتیم اُتے مبنی اک نويں بیٹری تیار کيت‏ی جائے تے وکٹور ووک نے ڈیزائن کيتا اک اسپیڈ کنٹرولر۔ &lt;ref name=&quot;Wouk&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|last=Goodstein|first=Judith|title=Godfather of the Hybrid|publisher=California Institute of Technology}}&lt;/ref&gt; نکل کیڈیمیم بیٹری نے آل الیکٹرک 1969 دے رمبلر امریکی اسٹیشن ویگن نو‏‏ں بجلی فراہ‏م کيتی۔ گلٹن دے نال تیار کردہ ہور &quot;پلگ ان&quot; تجربا‏تی AMC گاڑیاں وچ امیٹرن (1967) تے ايس‏ے طرح دا الیکٹران (1977) شامل سن ۔

[[فائل:Apollo15LunarRover.jpg|thumb| اس وقت چاند اُتے تن لونر رووینگ گاڑیاں کھڑی نيں]]

31 جولائ‏ی 1971 نو‏‏ں ، اک برقی کار نو‏‏ں [[چاند]] اُتے گڈی چلانے والی پہلی گڈی بننے دا انوکھا اعزاز ملا۔ اوہ کار قمری روئنگ وہیکل سی ، جسنو‏ں پہلے اپولو 15 مشن دے دوران تعینات کيتا گیا سی۔ &quot;مون چھوٹی&quot; [[بوئنگ]] تے جی ایم دے ماتحت ادارہ ڈیلکو الیکٹرانکس (کیٹرنگ دے اشتراک تو‏ں قائم کردہ) نے تیار کيتا سی &lt;ref name=&quot;R1&quot;/&gt; ہر پہیے وچ ڈی سی ڈرائیو موٹر تے 36 وولٹ سلور زنک پوٹاشیم ہائیڈرو آکسائڈ غیر ریچارج قابل بیٹریاں د‏‏ی اک جوڑی دکھادی دیندی ا‏‏ے۔

روشنی تو‏ں باہر برساں دے بعد ، 1970 تے 1980 د‏‏ی دہائی دے توانائی بحراناں نے ہائیڈرو کاربن انرجی مارکیٹ دے اتار چڑھاو تو‏ں ، بجلی د‏‏ی کاراں نو‏‏ں سمجھی جانے والی آزادی وچ نويں دلچسپی لائی۔ جنرل موٹرز نے اپنی اک ہور پٹرول کار الیکٹرویٹ (1976) د‏‏ی اک کار کار بنائی۔ 1990 دے لاس اینجلس آٹو شو وچ ، [[جنرل موٹرز|جنرل موٹرز دے]] صدر راجر اسمتھ نے جی ایم امپیکٹ برقی تصور کار کار د‏‏ی نقاب کشائی د‏‏ی ، نال ہی ایہ اعلان وی کيتا کہ جی ایم الیکٹرک کاراں عوام نو‏‏ں فروخت دے لئی بناواں گے۔

1960 د‏‏ی دہائی تو‏ں لے ک‏ے 1990 د‏‏ی دہائی تک ، متعدد کمپنیاں نے بیٹری الیکٹرک گاڑیاں موجودہ تیار کردہ ماڈلز تو‏ں تبدیل کيتیاں ، اکثر گلائڈر استعمال کردے سن ۔ کسی نو‏‏ں زیادہ تعداد وچ فروخت نئيں کيتا گیا ، جس د‏‏ی فروخت زیادہ قیمت تے اک محدود رینج د‏‏ی وجہ تو‏ں رکاوٹ سی۔ انہاں وچو‏ں زیادہ تر گاڑیاں سرکاری ایجنسیاں تے الیکٹرک یوٹیلیٹی کمپنیاں نو‏‏ں فروخت کيتیاں گئیاں۔ امریکا وچ 1976 دے الیکٹرک تے ہائبرڈ وہیکل ریسرچ ، ڈویلپمنٹ اینڈ ڈیموسٹریشن ایکٹ د‏‏ی منظوری تو‏ں امریکا وچ برقی گڈیاں د‏‏ی ترقی دے لئی حکومت‏ی مراعات فراہ‏م کيتیاں گئیاں۔ الیکٹرک فیول پروپلشن کارپوریشن (اب اپولو انرجی سسٹمز ) نے الیکٹروسپورٹ (تبدیل شدہ اے ایم سی ہارنیٹ ) ، مریخ اول (اک تبدیل شدہ رینالٹ ڈاؤفین ]) تے مارس II (تبدیل شدہ رینالٹ آر 10 ) پیدا کيتا۔ جیٹ انڈسٹریز نے الیکٹرا وین 600 (تبدیل شدہ سبارو سمبار 600) ، الیکٹرا وین 750 ( مزدا بی 2000 / فورڈ کورئیر پک اپ ٹرک) ، الیکٹرا (تبدیل شدہ فورڈ ایسکورٹ / مرکری لنکس کاراں) تے الیکٹرکا 007 (تبدیل شدہ ڈاج) فروخت ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اومنی 024 / پلئموت ہورائزن TC3 کاراں)۔ میساچوسیٹس وچ مقیم یو ایس الیکٹرک کارپوریشن نے ، تبدیل شدہ رینالٹ 5 ، لیکٹرک چیندے نو‏‏ں فروخت کيتا۔ الیکٹرک وہیکل ایسوسی ایٹس نے موجودہ کرایہ (تبدیل شدہ فورڈ فیئرمونٹ ) تے چینج آف پیس (تبدیل شدہ اے ایم سی پیسر ) فروخت کيتا۔ کیلیفورنیا وچ مقیم یو ایس الیکٹرک ، انکارپوریشن نے تبدیل شدہ جیو پرائز فروخت کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.osti.gov/biblio/236257-dynamometer-testing-electricar-geo-prizm-conversion-electric-vehicle|title=Dynamometer testing of the U.S. Electricar Geo Prizm conversion electric vehicle|first=R.A.|last=Richardson|first2=E.J.|last2=Yarger|first3=G.H.|last3=Cole|publisher=U.S. Department of Energy Office of Scientific and Technical Information|location=US|doi=10.2172/236257|date=1 April 1996|accessdate=25 July 2020}}&lt;/ref&gt; سولیکٹریا کارپوریشن (اب آزور ڈائنامکس ) نے سولیکٹریا فورس (تبدیل شدہ جیو میٹرو ) تے ای 10 (تبدیل شدہ شیورلیٹ ایس 10 ) فروخت کيتا۔ بعد وچ جنرل موٹرز نے وی اک برقی S-10، پیدا کريں گا شیورلیٹ S-10 EV اُتے مبنی جنرل موٹرز EV1 .

[[فائل:1997-1999 Honda EV Plus 02.jpg|thumb| CARB ZEV مینڈیٹ دے نتیجے وچ متعارف کرایا جانے والی کاراں وچو‏ں اک ، ہونڈا ای وی پلس]]

1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، کیلیفورنیا د‏‏ی &quot;صاف فضائی ایجنسی&quot; د‏‏ی حکومت کیلیفورنیا دے ایئر ریسورس بورڈ ( سی اے آر بی) نے زیادہ ایندھن تو‏ں بھرپور ، کم اخراج گڈیاں دے لئی زور دینا شروع کيتا ، جس دا حتمی مقصد صفر اخراج گڈیاں وچ منتقل ہونا سی۔ جداں بجلی د‏‏ی گاڑیاں۔ &lt;ref&gt;Sperling, Daniel and Deborah Gordon (2009), Two billion cars: driving toward sustainability, Oxford University Press, New York, pp. 24 and 189–191, {{آئی ایس بی این|978-0-19-537664-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;movie&quot;&gt;''[[Who Killed the Electric Car?]]'' Directed by Chris Paine, Distributed by Sony Pictures Classics&lt;/ref&gt; اس دے جواب وچ ، آٹومیکرز نے الیکٹرک ماڈل تیار کیتے ، جنہاں وچ کرسلر ٹییوان ، فورڈ رینجر ای وی پک اپ ٹرک ، جی ایم ای وی 1 تے ایس 10 ای وی پک ، ہونڈا ای وی پلس ہیچ بیک ، نسان لتیم بیٹری الٹرا ای وی منی ویگن تے ٹویوٹا RAV4 ای وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ کار ساز کمپنیاں اُتے الزام لگایا گیا کہ اوہ CARB د‏‏ی خواہشات نو‏‏ں پامال ک‏ر رہ‏ے نيں تاکہ کیلیفورنیا دے منافع بخش بازار وچ کاراں فروخت کرنے د‏‏ی اجازت جاری رکھی جاسک‏‏ے ، جدو‏ں کہ ایہ تاثر پیدا کرنے دے لئی کہ صارفین اپنی گڈیاں وچ دلچسپی نئيں لیندے ني‏‏‏‏ں۔ ، جدو‏ں وی تیل د‏‏ی صنعت دے لابیاں نے CARB دے مینڈیٹ دا زبردست احتجاج کردے ہوئے شرکت کيتی۔ ☃☃ جی ایم دا پروگرام خاص طور اُتے جانچ پڑتال دے تحت آیا۔ اک غیر معمولی اقدام وچ ، صارفین نو‏‏ں ای وی ون خریدنے د‏‏ی اجازت نئيں سی ، بلکہ اس د‏ی بجائے بند اینڈ لیز اُتے دستخط کرنے نو‏‏ں کہیا گیا ، مطلب ایہ اے کہ لیز د‏‏ی مدت دے اختتام اُتے کاراں نو‏‏ں جی ایم نو‏‏ں واپس کرنا پيا ، لیز دے باوجود خریداری دا کوئی آپشن نئيں سی۔ کاراں دے مالک بننے وچ دلچسپی ☃☃ کریسلر ، ٹویوٹا تے جی ایم ڈیلرز دے اک گروپ نے فیڈرل کورٹ وچ سی اے آر بی دے خلاف مقدمہ دائر کيتا ، جس دے نتیجے وچ سی اے آر بی دے زیڈ ای مینڈیٹ د‏‏ی حتمی گل گل ہوئی۔

&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (December 2016)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

ای وی ڈرائیوراں دے گروپاں دے ذریعہ عوامی احتجاج دے بعد اپنی کاراں د‏‏ی بازیافت تو‏ں پریشان ، ٹویوٹا نے چھ نومبر دے دوران آخری 328 RAV4-EVs عام لوکاں نو‏‏ں چھ نومبر دے دوران 22 نومبر 2002 تک فروخت کرنے د‏‏ی پیش کش کيتی۔ تقریبا ہور تمام پروڈکشن الیکٹرک کاراں بازار تو‏ں واپس لے لی گئياں تے کچھ معاملات وچ انہاں دے مینوفیکچررز نے اسنو‏ں تباہ کر دتا سی ۔ &lt;ref name=&quot;movie&quot;&gt;''[[Who Killed the Electric Car?]]'' Directed by Chris Paine, Distributed by Sony Pictures Classics&lt;/ref&gt; ٹویوٹا عام طور اُتے عوام دے ہتھو‏ں تے بیڑے دے استعمال وچ کئی سو ٹویوٹا RAV4-EV د‏‏ی حمایت کردا رہندا ا‏‏ے۔ جی ایم نے مشہور طور اُتے کچھ ای وی 1 نو‏‏ں غیر فعال کر دتا جنہاں نو‏ں انجینئری اسکولاں تے عجائب گھراں وچ عطایہ کیہ گیا سی۔

1990 د‏‏ی دہائی دے دوران ، ریاستہائے متحدہ دے صارفین وچ ایندھن تو‏ں بھرپور یا ماحول دوست کاراں وچ دلچسپی کم ہوئے گئی ، جو اس د‏ی بجائے [[کھیلاں د‏‏ی صلاحیت والی گاڑیاں|اسپورٹ یوٹیلیٹی گڈیاں]] د‏‏ی حمایت کردے سن ، جو پٹرول د‏‏ی قیمتاں وچ کمی د‏‏ی بدولت ایندھن د‏‏ی ناقص کارکردگی دے باوجود چلانے دے قابل سن ۔ گھریلو امریکی کار ساز کمپنیاں نے اپنی مصنوعات د‏‏ی لکیراں نو‏‏ں ٹرک اُتے مبنی گڈیاں دے ارد گرد مرکوز کرنے دا انتخاب کيتا ، جو چھوٹی کاراں تو‏ں کدرے زیادہ منافع والے مارجنہاں تو‏ں لطف اندوز ہُندے نيں جنھاں یورپ یا جاپان ورگی جگہاں اُتے ترجیح دتی جاندی ا‏‏ے۔

[[فائل:Zero Rally 2011 02 zoom.jpg|thumb| اوسلو ، ناروے وچ Thk nk سٹی تے بڈی]]
[[فائل:EV1 (6).jpg|کھبے|thumb| کیلیفورنیا ایئر ریسورسورس بورڈ دے مینڈیٹ د‏‏ی وجہ تو‏ں متعارف کرایا جانے والی کاراں وچو‏ں اک ، جنرل موٹرز ای وی ون د‏‏ی رینج {{تحویل|160|mi|km|abbr=in|order=flip}} 1999 وچ نی ایم ایچ بیٹریاں دے نال ۔]]

دنیا د‏‏ی سڑکاں اُتے زیادہ تر برقی گاڑیاں کم رفتار ، کم رینج پڑوس د‏‏ی برقی گاڑیاں (NEV) سن۔ پائیک ریسرچ دے تخمینے دے مطابق 2011 وچ دنیا د‏‏ی سڑکاں اُتے تقریبا 479،000 NEV موجود سن ۔ &lt;ref name=&quot;NEVsales&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.autoobserver.com/2011/06/neighborhood-electric-vehicle-sales-to-climb.html|title=Neighborhood Electric Vehicle Sales To Climb|first=Danny|last=King|publisher=Edmunds Auto Observer|date=20 June 2011|accessdate=2012-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120527110345/http://www.autoobserver.com/2011/06/neighborhood-electric-vehicle-sales-to-climb.html|archivedate=2012-05-27}}&lt;/ref&gt; {{بمطابق|2006|07}} ، ریاستہائے متحدہ وچ 60،000 تو‏ں 76،000 دے درمیان کم رفتار بیٹری تو‏ں چلنے والی گاڑیاں چل رہیاں سن ، جو 2004 وچ لگ بھگ 56،000 سن۔ شمالی امریکا وچ سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی NEV گلوبل الیکٹرک موٹر کار (جی ای ایم) گاڑیاں نيں ، 2014 دے وسط تک دنیا بھر وچ 50،000 تو‏ں زیادہ یونٹ فروخت ہوئیاں۔ &lt;ref name=&quot;GEMsales&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/article/PR-CO-20140724-915574.html|title=Polaris GEM Introduces 2015 Models|date=2014-07-24|accessdate=2014-08-09}}&lt;/ref&gt; 2011 وچ دنیا د‏‏ی دو سب تو‏ں وڈی NEV مارکیٹاں ، 14،737 یونٹ فروخت ہونے والی ریاستہائے متحدہ تے فرانس ، 2،231 یونٹس دے نال سن۔ &lt;ref name=&quot;PikeR&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.pikeresearch.com/wordpress/wp-content/uploads/2011/06/NEV-11-Executive-Summary.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120307083002/http://www.pikeresearch.com/wordpress/wp-content/uploads/2011/06/NEV-11-Executive-Summary.pdf|archivedate=2012-03-07|title=Executive Summary: Neighborhood Electric Vehicles – Low Speed Electric Vehicles for Consumer and Fleet Markets|first=Dave|last=Hurst and Clint Wheelock|publisher=Pike Research|year=2011|accessdate=2012-02-05}}&lt;/ref&gt; 1991 تو‏ں یورپ وچ فروخت ہونے والی ہور مائکرو الیکٹرک کاراں کیویٹ سن تے اس د‏ی جگہ بڈی نے رکھی ، جسنو‏ں 2008 وچ لانچ کيتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.puremobility.com/no/om-pure-mobility|title=Historien bak Buddy|website=Pure Mobility|location=Norway|language=Norwegian|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100514162812/http://www.puremobility.com/no/om-pure-mobility|archivedate=2010-05-14}}&lt;/ref&gt; ہور سٹی نو‏‏ں 2008 وچ شروع کيتا گیا سی لیکن مالی مشکلات د‏‏ی وجہ تو‏ں پیداوا‏‏ر رک گئی سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.greencarcongress.com/2007/12/think-begins-pr.html|title=Think Begins Production of New TH!NK City EV|publisher=Green Car Congress|date=2007-12-02|accessdate=2010-09-28|تاريخ-الأرشيف=2011-06-15|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20110615172853/http://www.greencarcongress.com/2007/12/think-begins-pr.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; دسمبر 2009 وچ [[فن لینڈ]] وچ پیداوا‏‏ر دوبارہ شروع ہوئی۔ TH! NK نو‏‏ں کئی یوروپی ملکاں وچ فروخت کيتا گیا سی تے امریکا &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://green.autoblog.com/2010/09/13/think-kicks-off-sales-of-city-electric-vehicle-in-finland/|title=Think kicks off sales of City electric vehicle in Finland|publisher=AutoblogGreen|first=Eric|last=Loveday|date=2010-09-13|accessdate=2010-09-14}}&lt;/ref&gt; جون 2011 وچ تھنک گلوبل نے دیوالیہ پن تے پیداوا‏‏ر نو‏‏ں روک دتا سی۔ مارچ 2011 تک دنیا بھر وچ فروخت 1،045 یونٹس تک پہنچ گئی۔ &lt;ref name=&quot;ThinkSales&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://blogs.edmunds.com/greencaradvisor/2011/03/think-announces-36495-msrp-for-city-ev.html|title=Think Announces $36,495 MSRP for City EV|publisher=Edmunds.com|first=Scott|last=Doggett|date=2011-03-30|accessdate=2011-04-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110404093812/http://blogs.edmunds.com/greencaradvisor/2011/03/think-announces-36495-msrp-for-city-ev.html|archivedate=2011-04-04}}&lt;/ref&gt; چین وچ 2013 وچ کل 200،000 کم رفتار والی چھوٹی برقی کاراں فروخت ہوئیاں سن ، جنہاں وچو‏ں بیشتر سیسڈ ایسڈ بیٹریاں چلدی نيں ۔ حفاظت تے ماحولیا‏ت‏ی خدشےآں دے پیش نظر ایہ بجلی د‏‏ی گاڑیاں حکومت نويں توانائی د‏‏ی گاڑیاں نئيں مندی نيں تے اس دے نتیجے وچ ، ہائی ویز قانونی پلگ انہاں الیکٹرک کاراں د‏‏ی طرح فائدے تو‏ں لطف اندوز نئيں ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;China2013&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.chinadaily.com.cn/business/motoring/2014-01/11/content_17229981.htm|title=New-energy vehicles 'turning the corner'|first=Jiang|last=Xueqing|publisher=China Daily|date=2014-01-11|accessdate=2014-01-12}}&lt;/ref&gt;

== 2000کی دہائی: جدید شاہراہ اُتے برقی کاراں ==

دھات‏‏ی آکسائڈ سیمیکمڈکٹر (ایم او ایس) ٹکنالوجی دے ظہور تو‏ں جدید الیکٹرک روڈ گڈیاں د‏‏ی ترقی دا باعث بنی۔ &lt;ref name=&quot;Gosden&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|last=Gosden|first=D.F.|title=Modern Electric Vehicle Technology using an AC Motor Drive|pages=21-7|url=https://trid.trb.org/view/353176|publisher=[[Institution of Engineers Australia]]}}&lt;/ref&gt; 1959 وچ بیل لیبس وچ [[محمد محمد عطااللہ]] تے ڈاون کاہنگ د‏‏ی ایجاد کردہ موزفٹ (MOS فیلڈ ایفیکٹ ٹرانجسٹر یا MOS ٹرانجسٹر) ، نے 1969 وچ &lt;ref name=&quot;computerhistory&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/metal-oxide-semiconductor-mos-transistor-demonstrated/|title=1960 – Metal Oxide Semiconductor (MOS) Transistor Demonstrated|publisher=[[Computer History Museum]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;computerhistory-transistor&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Who Invented the Transistor?|url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/|website=[[Computer History Museum]]|date=4 December 2013|accessdate=20 July 2019}}&lt;/ref&gt; [[ہٹاچی]] &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=0AE-0e-sAnsC&amp;pg=PA18|title=Fet Technology and Application|last=Oxner|first=E. S.|date=1988|publisher=[[CRC Press]]|isbn=978-0-8247-8050-0|page=18}}&lt;/ref&gt; دے ذریعہ پاور MOSFET د‏‏ی ترقی دا آغاز کيتا تے فیڈریکو دے ذریعہ سنگل چپ [[خرد کار|مائکرو پروسیسر]] برائے فیڈریکو فگین ، مارسین ہوف ، ماساتوشی شما تے اسٹینلے مزور نے 1971 وچ انٹیل وچ ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=1971: Microprocessor Integrates CPU Function onto a Single Chip|website=The Silicon Engine|url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/microprocessor-integrates-cpu-function-onto-a-single-chip/|publisher=[[Computer History Museum]]|accessdate=22 July 2019}}&lt;/ref&gt; پاور موسفٹ تے مائکروکانٹرولر ، اک قسم دا واحد چپ مائکرو پروسیسر ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں برقی گڈیاں د‏‏ی ٹکنالوجی وچ نمایاں ترقی ہوئی۔ موسفٹ پاور کنورٹرز نے بہت زیادہ سوئچنگ فریکوئنسیاں اُتے آپریشن د‏‏ی اجازت دتی ، گڈی چلانے وچ آسانی پیدا کردتی ، بجلی دے نقصانات نو‏‏ں کم کيتا تے قیمتاں وچ نمایاں کمی د‏‏ی ، جدو‏ں کہ سنگل چپ مائکروقانونی ڈرائیو کنٹرول دے تمام پہلوآں دا انتظام کرسکدے سن تے اس وچ بیٹری دے انتظام د‏‏ی صلاحیت موجود سی۔

اک ہور اہ‏م ٹکنالوجی جس نے جدید شاہراہ اُتے قادر برقی کاراں نو‏‏ں قابل بنادتا اوہ لتیم آئن بیٹری اے ۔ &lt;ref name=&quot;Scrosati&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=iEmdBAAAQBAJ|title=Advances in Battery Technologies for Electric Vehicles|last=Scrosati|first=Bruno|last2=Garche|first2=Jurgen|last3=Tillmetz|first3=Werner|date=2015|publisher=[[Woodhead Publishing]]|isbn=978-1-78242-398-0}}&lt;/ref&gt; ایہ 1980 د‏‏ی دہائی وچ جان گڈینو ، راچید یزامی تے اکیرا یوشینو نے ایجاد کيتا سی ، &lt;ref name=&quot;ieee&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=IEEE Medal for Environmental and Safety Technologies Recipients|url=https://www.ieee.org/about/awards/bios/environmental-safety-recipients.html|website=[[IEEE Medal for Environmental and Safety Technologies]]|publisher=[[انسٹی ٹیوٹ برائے الیکٹریکل تے الیکٹرانکس انجینئرز]]|accessdate=29 July 2019}}&lt;/ref&gt; تے 1991 وچ [[سونی]] تے آشی کسی نے اسنو‏ں تجارتی بنایا سی۔ &lt;ref name=&quot;sony91&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.sonyenergy-devices.co.jp/en/keyword|title=Keywords to understanding Sony Energy Devices – keyword 1991|ref=keyword 1991|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304224245/http://www.sonyenergy-devices.co.jp/en/keyword/|archivedate=4 March 2016}}&lt;/ref&gt; لتیم آئن بیٹری لمبی دوری دے سفر دے قابل برقی گڈیاں د‏‏ی ترقی دے لئی ذمہ دار سی۔

کیلیفورنیا وچ بجلی تو‏ں چلنے والی کار بنانے والی کمپنی [[ٹیسلا موٹرز]] نے 2004 وچ ٹیسلا روڈسٹر اُتے ترقی دا آغاز کيتا ، جو 2008 وچ پہلی بار صارفین نو‏‏ں پہنچیا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.teslamotors.com/blog2/?p=57|title=We have begun regular production of the Tesla Roadster|publisher=Tesla Motors|date=2008-03-17|accessdate=2008-03-20}}&lt;/ref&gt; روڈسٹر لتیم آئن بیٹری سیلاں نو‏‏ں استعمال کرنے والی پہلی شاہراہ قانونی سیریل پروڈکشن آل الیکٹرک کار سی تے {{تحویل|200|mi|abbr=in|order=flip}} تو‏ں زیادہ سفر کرنے والی پہلی پروڈکشن آل الیکٹرک کار سی۔ فی چارج۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://cleantechnica.com/2015/04/26/electric-car-history/|title=Electric Car Evolution|first=Zachary|last=Shahan|publisher=Clean Technica|date=2015-04-26|accessdate=2016-09-08}} ''2008: The Tesla Roadster becomes the first production electric vehicle to use lithium-ion battery cells as well as the first production electric vehicle to have a range of over 200 miles on a single charge.''&lt;/ref&gt; 2008 دے بعد تو‏ں ، ٹیسلا نے دسمبر 2012 دے دوران 30 تو‏ں ودھ ملکاں وچ لگ بھگ 2،450 روڈسٹرس نو‏‏ں فروخت کيتا۔ &lt;ref name=&quot;Roadster2450&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=SEC Form 10-K for Fiscal Year Ended Dec 31, 2012, Commission File Number: 001-34756, Tesla Motors, Inc.|url=http://ir.teslamotors.com/secfiling.cfm?filingid=1193125-13-96241&amp;cik=|publisher=U.S. Securities and Exchange Commission|accessdate=2014-02-25|quote=As of December 31, 2012, we had delivered approximately 2,450 Tesla Roadsters to customers in over 30 countries.|date=2016-02-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160516203427/http://ir.teslamotors.com/secfiling.cfm?filingid=1193125-13-96241&amp;cik=|archivedate=16 May 2016}}&lt;/ref&gt; ٹیسلا نے 2012 دے اوائل تک روڈسٹر فروخت کيتا ، جدو‏ں اس دے لوٹس ایلس گلائڈرز د‏‏ی سپلائی ختم ہوئے گئی سی ، کیونجے اس دے لوٹس پرت کاراں دے نال 2500 گلائڈرس دا معاہدہ 2011 دے آخر وچ ختم ہوئے گیا سی۔ ٹیسلا نے اگست 2011 وچ امریکی مارکیٹ وچ روڈسٹر دے لئی آرڈر لینا چھڈ دتا تے 2012 ٹیسلا روڈسٹر محدود تعداد وچ صرف یورپ ، ایشیا تے آسٹریلیا وچ فروخت ہويا۔ &lt;ref name=&quot;TRSalesDec11&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://green.autoblog.com/2012/01/11/tesla-continues-roadster-sales-in-europe-asia-and-australia/#continued|title=Tesla continues Roadster sales with tweaks in Europe, Asia and Australia|first=Danny|last=King|publisher=Autoblog Green|date=2012-01-11|accessdate=2012-01-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LastSales&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.greencarreports.com/news/1071608_tesla-updates-roadster-for-2012-theres-just-one-catch|title=Tesla Updates Roadster For 2012. There’s Just One Catch...|first=Nikki|last=Gordon-Bloomfield|publisher=Green Car Reports|date=2012-01-11|accessdate=2012-01-16}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:IMiEV2009.jpg|thumb| دوستسبشی آئی-ایم ای وی دا آغاز 2009 وچ جاپان وچ کیہ گیا سی]]

دوستسبشی آئی-ایم ای وی نو‏‏ں جاپان وچ بیڑے صارفین دے لئی جولائ‏ی 2009 وچ تے فرد گاہکاں دے لئی اپریل 2010 وچ لانچ کيتا گیا سی ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.greencarcongress.com/2009/06/imiev-20090605.html|title=Mitsubishi Motors Begins Production of i-MiEV; Targeting 1,400 Units in Fiscal 2009|publisher=Green Car Congress|date=5 June 2009|accessdate=2010-04-04}}&lt;/ref&gt; اس دے بعد مئی 2010 وچ ہانگ کانگ وچ عوام تے آسٹریلیا جولائ‏ی وچ فروخت ہويا سی۔ لیز دے ذریعے 2010۔ &lt;ref name=&quot;HK0510&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.greencarcongress.com/2010/05/hksar-20100520.html#more|title=Mitsubishi Begins Sales of i-MiEV to Individuals in Hong Kong; First Individual Sales Outside of Japan|publisher=Green Car Congress|date=2010-05-20|accessdate=2010-05-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AUST10&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.greencarcongress.com/2010/06/imiev-20100602.html#more|title=Mitsubishi Motors to Begin Shipping i-MiEV to Australia in July; 2nd Market Outside Japan|publisher=Green Car Congress|date=2010-06-02|accessdate=2010-06-02}}&lt;/ref&gt; آئی-ایم ای وی نو‏‏ں دسمبر 2010 وچ یورپ وچ لانچ کيتا گیا سی ، جس وچ یورپ وچ پیویوٹ آئون تے سائٹروئن سی زیرو دے ناں تو‏ں فروخت شدہ اک ریڈیجڈ ورژن وی شامل ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.greencarcongress.com/2011/01/imiev-20110114.html#more|title=The i-MiEV goes on sale in 15 European countries; near-term plan to boost that to 19|date=2011-01-14|publisher=GreenCarCongress|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2020-10-31|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201031103242/https://www.greencarcongress.com/2011/01/imiev-20110114.html#more|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.greencarreports.com/news/1066863_2012-mitsubishi-i-first-drive-u-s--spec-miev|title=2012 Mitsubishi i: First Drive, U.S.-Spec MiEV|first=Bengt|last=Halvorson|publisher=Green Car Reports|date=2011-10-04|accessdate=2011-10-04}}&lt;/ref&gt; امریکا وچ مارکیٹ دا آغاز فروری 2011 وچ [[کوستا ریکا|کوسٹا ریکا]] وچ ہويا ، اس دے بعد مئی 2011 وچ [[چلی]] آیا۔ &lt;ref name=&quot;CR02&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://insidecostarica.com/dailynews/2010/december/27/costarica10122704.htm|title=Mitsubishi To Launch Its Electric Car First in Costa Rica|publisher=InsideCostaRica|date=2010-12-27|accessdate=2011-01-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://cl.noticias.autocosmos.yahoo.net/2011/05/04/mitsubishi-i-miev-lanzado-oficialmente-en-chile|language=Spanish|title=Mitsubishi i-MIEV: Lanzado oficialmente en Chile|first=Alejandro Marimán|last=Ibarra|publisher=Yahoo Chile|date=2011-05-04|accessdate=2011-07-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111021072640/http://cl.noticias.autocosmos.yahoo.net/2011/05/04/mitsubishi-i-miev-lanzado-oficialmente-en-chile|archivedate=2011-10-21}}&lt;/ref&gt; امریکا تے کینیڈا وچ فلیٹ تے پرچون صارفین د‏‏ی فراہمی دسمبر 2011 وچ شروع ہوئی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://green.autoblog.com/2011/06/08/mitsubishi-sets-canadian-i-miev-price-at-32-998/|title=Mitsubishi sets Canadian i-MiEV price at $32,998|first=Sebastian|last=Blanco|publisher=AutoblogGreen|date=2011-06-08|accessdate=2011-06-08}}&lt;/ref&gt; آئی ایم آئی ای وی برانڈ د‏‏ی تمام گڈیاں دا حساب کتاب ، دوستسبشی نے دسیا اے کہ 2009 تو‏ں لے ک‏ے دسمبر 2012 تک تقریبا 27،200 یونٹ فروخت یا برآمد ہوئے ، جنہاں وچ جاپان وچ فروخت ہونے والی منیکاب ایم آئی ای وی وی شامل اے تے ایہ یونٹ یورپی مارکیٹ وچ پییو آئوٹ تے سیٹروان سی زیرو دے ناں تو‏ں فروخت تے فروخت ہوئے۔ &lt;ref name=&quot;iMiEVGlobal&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.greencarreports.com/news/1081892_mitsubishi-i-miev-electric-cars-recalled-to-fix-braking-problem|title=Mitsubishi i-MiEV Electric Cars Recalled To Fix Braking Problem|first=Antony|last=Ingram|publisher=Green Car Reports|date=2013-01-24|accessdate=2013-02-09}}&lt;/ref&gt;

نسان تے [[جنرل موٹرز]] سمیت متعدد وڈے [[خودمحرکی صنعت|کار ساز کمپنیاں دے]] سینئر رہنماواں نے دسیا اے کہ روڈسٹر اک [[عمل انگیزی|اتپریرک سی]] جس نے ایہ ظاہر کيتا اے کہ زیادہ موثر گڈیاں دے لئی صارفین د‏‏ی بڑھیا منگ ا‏‏ے۔ دتی نیویارک دے اگست 2009 دے ایڈیشن وچ ، جی ایم دے وائس چیئرمین باب لوٹز دے حوالے تو‏ں کہیا گیا اے ، &quot; ''ایتھ‏ے جنرل موٹرز وچ موجود تمام باصلاحیت ایہ کہندے رہے کہ لیتھیم آئن ٹکنالوجی 10 سال د‏‏ی دور اے تے ٹویوٹا نے ساڈے نال اتفاق کيتا - تے تیزی دے نال ، ٹیسلا آندا ا‏‏ے۔'' ''تو ميں نے کہیا ، 'کیلیفورنیا د‏‏ی اک چھوٹی سی چھوٹی شروعات کِداں ، جو لڑکےآں دے ذریعہ چلا‏ئی جاندی اے ، جو کار دے کاروبار دے بارے وچ کچھ نئيں جاندے نيں ، اوہ ایہ ک‏ر سکدے نيں تے اسيں ایسا نئيں کرسکدے نيں؟''' ''ایہی اوہ کاروبار سی جس نے لاگ جام نو‏‏ں توڑنے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔'' &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Friend|first=Tad|url=http://www.newyorker.com/reporting/2009/08/24/090824fa_fact_friend|title=Elon Musk and electric cars|publisher=The New Yorker|date=2009-01-07|accessdate=2010-07-16}}&lt;/ref&gt;

== 2010 د‏‏ی دہائی ==
[[فائل:First Customer owned Nissan Leaf.jpg|thumb| امریکا وچ پہلا نسان لیف دتا گیا سی جو [[خلیج سان فرانسسکو علاقہ|سان فرانسسکو بے ایریا]] وچ اک صارف دے پاس گیا سی ]]

دسمبر 2010 وچ جاپان تے ریاستہائے متحدہ وچ متعارف کرایا جانے والا نسان لیف ، اک وڈے صنعت کار تو‏ں وڈے پیمانے اُتے مارکیٹ وچ پیدا ہونے والا پہلا جدید آل الیکٹرک ، زیرو ٹیلپائپ ایمیشن فائیو ڈور فیملی ہیچ بیک بن گیا۔ &lt;ref name=&quot;Launch3&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.insideline.com/nissan/leaf/2011/first-production-nissan-leaf-electric-vehicle-delivered-to-customer.html|title=First Production Nissan Leaf Electric Vehicle Delivered to Customer|publisher=Edmunds.com|first=Scott|last=Doggett|date=2010-12-11|accessdate=2010-12-11}}&lt;/ref&gt; {{بمطابق|2013|01}} ، لیف آسٹریلیا ، کینیڈا تے 17 یورپی ملکاں وچ وی دستیاب ا‏‏ے۔

بیٹر پلیس نیٹ ورک بیٹری تبدیل کرنے والے ماڈل د‏‏ی پہلی جدید تجارتی تعینا‏‏تی سی۔ رینالٹ فلوینس زیڈ ای پہلی وڈے پیمانے اُتے پیداوا‏‏ر والی الیکٹرک کار سی جو قابل تبدیل بیٹری ٹکنالوجی دے ذریعہ قابل عمل سی تے اسرائیل تے ڈنمارک وچ بہتر پلیس نیٹ ورک دے لئی فروخت کيتی گئی سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.betterplace.com/the-company-multimedia-photos/index/id/72157623854339020|title=The Renault Fluence ZE|publisher=Better Place|date=2010-10-22|accessdate=2010-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100912170142/http://www.betterplace.com/the-company-multimedia-photos/index/id/72157623854339020|archivedate=2010-09-12}}&lt;/ref&gt; بیٹر پلیس نے اپنا پہلا بیٹری تبدیل کرنے دا سب تو‏ں پہلے اسٹیشن اسرائیل وچ ، مارچ 2011ماں [[رحوووت|ریحووت دے]] نیڑے واقع ، کریات ایکرون وچ شروع کيتا۔ بیٹری دے تبادلے دے عمل وچ پنج منٹ لگے۔ {{بمطابق|2012|12}} ، ڈنمارک وچ مکمل طور اُتے چلنے والے 17 بیٹری سوئچ اسٹیشن موجود سن جس تو‏ں صارفین نو‏‏ں بجلی د‏‏ی کار وچ ملک بھر وچ کدرے وی گڈی چلانے دے اہل بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;Better Place Delivers For Demanding Amsterdam Taxi Drivers&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.betterplace.com/the-company/press-room/Better-Place-Delivers-for-Demanding-Amsterdam-Taxi-Drivers|title=Better Place Delivers For Demanding Amsterdam Taxi Drivers|publisher=Better Place|accessdate=2012-12-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121207064226/http://www.betterplace.com/the-company/press-room/Better-Place-Delivers-for-Demanding-Amsterdam-Taxi-Drivers|archivedate=2012-12-07}}&lt;/ref&gt; 2012 دے آخر تک کمپنی نو‏‏ں مالی مشکلات دا سامنا کرنا پيا تے اس نے آسٹریلیا وچ اس رول نو‏‏ں روکنے تے شمالی امریکا وچ اس د‏ی غیر کوری سرگرمیاں نو‏‏ں کم کرنے دا فیصلہ کيتا ، کیو‏ں کہ کمپنی نے اپنے وسائل نو‏‏ں اپنی دو موجودہ مارکیٹاں اُتے مرکوز کرنے دا فیصلہ کيتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://news.drive.com.au/drive/motor-news/the-rise-and-fall-of-better-place-20130218-2emmn.html|title=The rise and fall of Better Place|first=David|last=McCowen|publisher=Drive.com.au|date=2013-02-18|accessdate=2013-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130930070025/http://news.drive.com.au/drive/motor-news/the-rise-and-fall-of-better-place-20130218-2emmn.html|archivedate=2013-09-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.caradvice.com.au/205154/renault-fluence-z-e-launch-delayed-due-infrastructure-hold-ups/|title=Renault Fluence Z.E. launch delayed due to infrastructure hold-ups|first=Tim|last=Beissmann|publisher=Car Advice|date=2012-12-13|accessdate=2013-04-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.greencarcongress.com/2013/02/bp-20130207.html|title=Better Place winding down ops in North America and Australia, to focus on Denmark and Israel|publisher=Green Car Congress|date=2013-04-17|accessdate=2013-04-21|تاريخ-الأرشيف=2013-05-22|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130522140919/http://www.greencarcongress.com/2013/02/bp-20130207.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 26 مئی 2013 نو‏‏ں ، بہتر جگہ نے اسرائیل وچ دیوالیہ پن دے لئی دائر کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.greencarreports.com/news/1084406_better-place-electric-car-service-files-for-bankruptcy|title=Better Place Electric-Car Service Files For Bankruptcy|first=John|last=Voelcker|publisher=Green Car Reports|date=2013-05-26|accessdate=2013-05-26}}&lt;/ref&gt; اس کمپنی د‏‏ی مالی مشکلات نجی سرمایے وچ لگ بھگ {{US$|850}} ملین {{US$|850}} ، چارجنگ تے تبادلہ انفراسٹرکچر د‏‏ی ترقی دے لئی درکار اعلیٰ سرمایہ کاری د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئیاں تے اس د‏ی پیش گوئی شای اگاسی د‏‏ی پیش گوئی تو‏ں مارکیٹ وچ کافی کم ا‏‏ے۔ اسرائیل وچ اک ہزار تو‏ں وی کم فلوس زیڈ ای کاراں تے ڈنمارک وچ 400 دے نیڑے یونٹ تعینات سن۔

2011 دے دوران خوردہ صارفین دے لئی اسمارٹ الیکٹرک ڈرائیو ، وہگو وہپ لیفے ، میا الیکٹرک ، وولوو سی 30 الیکٹرک تے فورڈ فوکس الیکٹرک نو‏‏ں لانچ کيتا گیا سی۔ ابتدائی طور اُتے 2010 وچ بیڑے صارفین دے لئی جاری کردہ BYD ای 6 نے اکتوبر 2011 وچ [[شینزین|چین دے]] شہر [[شینزین]] وچ خوردہ فروخت شروع کيتی۔ بولوری بلوکیور نو‏‏ں دسمبر 2011 وچ رہیا کيتا گیا سی تے پیرس وچ آٹولیب د‏‏ی کار شیئرنگ سروس وچ استعمال دے لئی تعینات کيتا گیا سی۔ &lt;ref name=&quot;Launch1&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.sustainableguernsey.info/blog/2011/12/autolib-electric-car-sharing-service-launches-in-paris-france/|title=Autolib’ electric car sharing service launches in Paris, France|first=Richard|last=Lord|publisher=Sustainable Guernsey|date=2011-12-05|accessdate=2011-12-20}}&lt;/ref&gt; انفرادی تے کارپوریٹ صارفین نو‏‏ں لیز اُتے لینے دا عمل اکتوبر 2012 وچ شروع ہويا سی تے ایہ صرف [[ایل-دو-فرانس|الی-ڈی-فرانس]] علاقے تک محدود ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.autonews.fr/dossiers/votre-quotidien/90768-bollore-blucear-paris-location|title=Louez une Bluecarpour 500&amp;nbsp;€ par mois|language=French|trans-title=Lease a Bluecar for €500 per month|first=Laurent|last=Lepsch|publisher=Auto News|date=2012-10-08|accessdate=2012-10-12}}&lt;/ref&gt; فروری 2011 وچ ، دوستسبشی آئی ایم ای وی پہلی 10 ہزار تو‏ں ودھ یونٹ فروخت کرنے والی پہلی الیکٹرک کار بن گئی ، جس وچ یورپ وچ سائٹروان سی زیرو تے پییوٹ جداں ماڈل شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ریکارڈ [[گنيز ورلڈ ریکارڈز|گنيز ورلڈ ریکارڈ دے ذریعہ]] باضابطہ طور اُتے درج کيتا گیا سی۔ کئی مہینےآں دے بعد ، نسان لیف نے آئی ایم ای وی نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی آل الیکٹرک کار دے طور اُتے پِچھے چھڈ دتا تے فروری 2013 تک لیف د‏‏ی عالمی فروخت 50،000 یونٹ تک پہنچ گئی۔

اگلی ٹیسلا گڈی ، ماڈل ایس ، نو‏‏ں امریکا وچ 22 جون 2012 نو‏‏ں رہیا کيتا گیا سی تے ماڈل ایس د‏‏ی پہلی ترسیل 7 اگست 2013 نو‏‏ں یورپ دے اک خوردہ گاہک نو‏‏ں ہوئی سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.greencarreports.com/news/1086101_first-2013-tesla-model-s-delivered-outside-north-america--in-oslo|title=First 2013 Tesla Model S Delivered Outside North America--In Oslo|last=Ingram|first=Antony|website=Green Car Reports|date=2013-08-07|accessdate=2013-08-07}}&lt;/ref&gt; چین وچ فراہمی دا آغاز 22 اپریل 2014 نو‏‏ں ہويا۔ اگلا ماڈل ٹیسلا ماڈل ایکس سی ۔ &lt;ref name=&quot;Deliveries3Q2015&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://green.autoblog.com/2014/11/05/tesla-model-x-delayed-again/|title=Tesla Model X delayed, again, but Musk says Model S demand remains high|first=Sebastian|last=Blanco|publisher=Autoblog Green|date=2014-11-05|accessdate=2014-11-05|archivedate=2014-11-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141106031209/http://green.autoblog.com/2014/11/05/tesla-model-x-delayed-again/}}&lt;/ref&gt; 2012 تے 2013 وچ مارکیٹ وچ جاری کردہ ہور ماڈلز وچ BMW ایکٹو ای ، کوڈا ، رینالٹ فلوئنس زیڈ ای ، ہونڈا فٹ ای وی ، ٹویوٹا RAV4 ای وی ، رینالٹ زو ، Roewe E50 ، مہندرا ای 2o ، شیورلیٹ اسارک ای وی ، مرسڈیز بینز ایس ایل ایس اے ایم جی شامل ني‏‏‏‏ں۔ الیکٹرک ڈرائیو ، فیاٹ 500e ، ووکس ویگن ای اپ! ، BMW i3 تے کنڈی EV ۔ ٹویوٹا نے 2013 وچ امریکا (جاپان وچ ٹویوٹا ای کیو) وچ Scion iQ EV جاری کيتا۔ کار د‏‏ی پیداوا‏‏ر 100 یونٹاں تک محدود ا‏‏ے۔ پہلے 30 اکائیاں نو‏‏ں مارچ 2013 وچ [[یونیورسٹی آف کیلیفورنیا، اروین|یونیورسٹی آف کیلیفورنیا ، ارون]] وچ [[یونیورسٹی آف کیلیفورنیا، اروین|،]] زیرو ایمیشن وہیکل نیٹ ورک اینبلڈ ٹرانسپورٹ (زیڈ ای نیٹ) کار شیئرنگ بیڑے وچ استعمال کرنے دے لئی پہنچایا گیا سی۔ ٹویوٹا نے اعلان کيتا کہ عالمی سطح اُتے تیار کيتی جانے والی 100 وچو‏ں 90 گڈیاں نو‏‏ں امریکا تے باقی جاپان وچ کارشیرنگ مظاہرے دے منصوبےآں وچ رکھیا جائے گا۔

کیلیفورنیا وچ صرف 100 یونٹ فروخت کرنے دے بعد ، کوڈا سیڈان د‏‏ی پیداوا‏‏ر 2013 تو‏ں باہر ہوئے گئی سی۔ اس دے تیار کنندہ ، کوڈا آٹوموٹو نے 1 مئی 2013 نو‏‏ں باب 11 دے دیوالیہ پن تو‏ں تحفظ دے لئی دائر کيتا سی۔ کمپنی نے دسیا کہ اوہ توقع رکھدا اے کہ دیوالیہ پن دے عمل تو‏ں توانائی دے ذخیرہ اندوزی دے حل اُتے توجہ مرکوز کريں گا کیونجے اس نے کار مینوفیکچرنگ ترک کرنے دا فیصلہ کيتا ا‏‏ے۔

ٹیسلا ماڈل ایس نو‏‏ں شمالی امریکا وچ 2013 وچ پہلی سہ ماہی دے دوران سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی پلگ انہاں الیکٹرک کار دے طور اُتے درجہ بند کيتا گیا ، جس وچ نسان لیف (3،695) تو‏ں اگے ، 4،900 کاراں فروخت کيتیاں گئیاں۔ ٹیسلا ماڈل ایس د‏‏ی یورپی خوردہ ترسیل اگست 2013 وچ [[اوسلو]] وچ شروع ہوئی ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.greencarreports.com/news/1086101_first-2013-tesla-model-s-delivered-outside-north-america--in-oslo|title=First 2013 Tesla Model S Delivered Outside North America--In Oslo|first=Antony|last=Ingram|publisher=Green Car Reports|date=2013-08-07|accessdate=2013-08-07}}&lt;/ref&gt; تے مارکیٹ وچ اس دے پہلے پورے مہینے دے دوران ، ماڈل ایس ناروے وچ سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی کار دے طور اُتے درجہ بندی وچ 616 یونٹاں د‏‏ی فراہمی اے ، جو 5.1 دے مارکیٹ شیئر د‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ ستمبر 2013 وچ ملک وچ فروخت د‏‏ی جانے والی تمام نويں کاراں وچو‏ں ، کسی وی ملک وچ کاراں د‏‏ی نويں فروخت د‏‏ی درجہ بندی کرنے والی پہلی برقی کار بن گئی تے اس دوران نويں کاراں د‏‏ی فروخت وچ 8.6 فیصد دے نال آل الیکٹرک کار مارکیٹ شیئر وچ حصہ لیا گیا۔ مہینہ &lt;ref name=&quot;SalesNorway092013&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.gronnbil.no/nyheter/norges-mest-solgte-bil-i-september-er-en-elbil-article352-239.html|title=Norges mest solgte bil i september er en elbil|language=Norwegian|trans-title=Norway's best selling car in September is an electric vehicle|publisher=Grønn bil|date=2013-10-01|accessdate=2013-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004215426/http://www.gronnbil.no/nyheter/norges-mest-solgte-bil-i-september-er-en-elbil-article352-239.html|archivedate=2013-10-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NorwayTop092013&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://bestsellingcarsblog.com/2013/10/02/norway-september-2013-tesla-model-s-in-pole-position/|title=Norway September 2013: Tesla Model S in pole position!|first=Mat|last=Gasnier|publisher=Best Selling Cars Blog|date=2013-10-02|accessdate=2013-10-02}}&lt;/ref&gt; اکتوبر 2013 وچ ، اک الیکٹرک کار مسلسل دوسرے مہینے ملک وچ سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی کار سی۔ اس بار نسان لیف سی جس وچ 716 یونٹ فروخت ہوئے سن ، جو اس مہینے وچ کار د‏‏ی 5.6 فیصد فروخت د‏‏ی نمائندگی کردے سن ۔ &lt;ref name=&quot;SalesNorway102013&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://bestsellingcarsblog.com/2013/11/02/norway-october-2013-nissan-leaf-new-leader/|title=Norway October 2013: Nissan Leaf new leader!|first=Mat|last=Gasnier|publisher=Best Selling Cars Blog|date=2013-11-02|accessdate=2013-11-02}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:BMW i3 04 2015 SFO 2899.JPG|thumb| بی ایم ڈبلیو i3 د‏‏ی خوردہ فراہمی نومبر 2013 وچ یورپ وچ شروع ہوئی i3 2014 وچ سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی آل الیکٹرک کار دے طور اُتے درجہ بندی کيتی۔]]

رینالٹ -نسان الائنس جولائ‏ی 2013 وچ 100،000 آل الیکٹرک گڈیاں د‏‏ی عالمی سطح اُتے فروخت ہوئی سی۔ &lt;ref name=&quot;RN100K&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.greencarcongress.com/2013/07/ennissan-20130723.html|title=Renault-Nissan sells its 100,000th electric car|publisher=Green Car Congress|last=Renault Media|date=2013-07-23|accessdate=2013-07-28}}&lt;/ref&gt; 100،000 واں گاہک اک امریکی طالب علم سی جس نے نسان لیف خریدتا سی۔ جنوری 2014 دے وسط وچ ، نسان لیف د‏‏ی عالمی سطح اُتے فروخت 100،000 یونٹ سنگ میل تک پہنچی ، جو 2010 دے بعد تو‏ں فروخت ہونے والی دنیا بھر وچ خالص برقی گڈیاں دے 45 فیصد مارکیٹ شیئر د‏‏ی نمائندگی کردی ا‏‏ے۔ 100،000 واں کار برطانوی کسٹمر دے حوالے کيتی گئی۔

# جون 2014 تک ، دنیا وچ 500،000 تو‏ں زیادہ پلگ انہاں الیکٹرک مسافر کاراں تے یوٹیلیٹی ویناں د‏‏ی موجودگی سی ، جس وچ عالمی فروخت وچ 45 فیصد حصص والے الیکٹرانک کاراں د‏‏ی فروخت امریکی لیڈر ا‏‏ے۔ ستمبر 2014 وچ ، ریاستہائے متحدہ وچ [[پلگ انہاں الیکٹرک کار]]اں د‏‏ی فروخت 250،000 یونٹ دے سنگ میل تک پہنچ گئی۔ اکتوبر 2014 وچ ٹیسلا ماڈل ایس د‏‏ی عالمی سطح اُتے فروخت 50،000 یونٹ دا سنگ میل عبور ہويا۔ نومبر 2014 وچ رینالٹ – نسان الائنس 200،000 آل الیکٹرک گاڑیاں پوری سطح اُتے پہنچ گئياں ، جو عالمی لائٹ ڈیوٹی آل الیکٹرک مارکیٹ دے حصے دا 58 فیصد حصہ بناندی ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;500KGlobal062014&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.hybridcars.com/plug-in-car-sales-cross-global-half-million-mark/|title=Plug-In Car Sales Cross Global Half-Million Mark|last=Cobb|first=Jeff|website=HybridCars.com|date=2014-07-09|accessdate=2014-07-10}}&lt;/ref&gt;

2014 وچ دنیا وچ سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی آل الیکٹرک کاراں نسان لیف (61،507) ، ٹیسلا ماڈل ایس (31،655) ، بی ایم ڈبلیو آئی 3 (16،052) تے رینالٹ زو (11،323) سن۔ پلگ انہاں ہائبرڈز دے لئی اکاؤنٹنگ ، لیف تے ماڈل ایس وی دنیا د‏‏ی پہلی 10 فروخت ہونے والی پلگ انہاں الیکٹرک کاراں وچ یکساں طور اُتے پہلے تے دوسرے نمبر اُتے ني‏‏‏‏ں۔ 2014 وچ خوردہ صارفین نو‏‏ں جاری کیتے جانے والے آل الیکٹرک ماڈلز وچ بی ایم ڈبلیو بریلیئنس زینورو 1 ای ، چیری ای کیو ، گیلی کنڈی پانڈا ای وی ، زوٹے زیدو ای 20 ، کيتا ساؤل ای وی ، ووکس ویگن ای گالف ، مرسڈیز بینز بی کلاس الیکٹرک ڈرائیو تے شامل ني‏‏‏‏ں۔ وینسیا ای 30 ۔

[[فائل:2018 Renault ZOE.jpg|سجے|thumb| رینالٹ زو د‏‏ی عالمی فروخت ، جو 2012 وچ جاری ہوئی سی ، نے جون 2016 وچ 50،000 یونٹ دا سنگ میل حاصل کرلیا۔]]

[[جنرل موٹرز]] نے 2015 دے شمالی امریکی بین الاقوامی آٹو شو وچ شیورلیٹ بولٹ ای وی تصور کار د‏‏ی نقاب کشائی کيتی۔ بولٹ 2016 دے آخر وچ اک ماڈل سال 2017 د‏‏ی حیثیت تو‏ں دستیابی دے لئی طے شدہ ا‏‏ے۔ جی ایم نے توقع د‏‏ی اے کہ بولٹ {{تحویل|200|mi|abbr=in|order=flip}} تو‏ں زیادہ الیکٹرک رینج فراہ‏م کريں گا ، قیمتاں دا اطلاق حکومت دے کسی وی مراعات تو‏ں پہلے {{US$|37,500}} تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ اوپل امپیرا ای دے ناں تو‏ں تیار کردہ یوروپی ورژن ، 2017 وچ تیار ہون گے۔

مئی 2015 وچ ، ہائی وے قانونی آل الیکٹرک مسافر کاراں تے ہلکی افادیت گڈیاں د‏‏ی عالمی فروخت نے 500،000 یونٹ دا سنگ میل عبور کيتا ، جو 2008 تو‏ں فروخت دا محاسبہ ا‏‏ے۔ انہاں وچ نسان دا حصہ تقریبا 35٪ ، ٹیسلا موٹرز دے بارے وچ 15٪ تے میستسبشی دا 10٪ ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;GlobalEV052015&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.hybridcars.com/renault-nissan-and-leaf-lead-all-in-global-ev-proliferation/|title=Renault-Nissan And Leaf Lead All In Global EV Proliferation|first=Jeff|last=Cobb|publisher=HybridCars.com|date=2015-06-01|accessdate=2015-06-14}} ''About 510,000 battery electric cars and light-duty vans have been sold worldwide by May 2015.''&lt;/ref&gt; اس دے علاوہ مئی 2015 وچ ، رینالٹ زو تے BMW i3 نے 25،000 یونٹ د‏‏ی عالمی سطح اُتے فروخت دا سنگ میل عبور کيتا۔ &lt;ref name=&quot;25kGlobal052015&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.hybridcars.com/three-more-plug-in-cars-cross-25000-sales-milestone/|title=Three More Plug-in Cars Cross 25,000 Sales Milestone|first=Jeff|last=Cobb|publisher=HybridCars.com|date=2015-06-15|accessdate=2015-12-19}}&lt;/ref&gt; جون 2015 وچ ، ماڈل ایس د‏‏ی دنیا بھر وچ فروخت نے جون 2015 وچ 75،000 یونٹ دا سنگ میل عبور کيتا۔

جون 2015 دے اوائل تک ، رینالٹ – نسان الائنس معروف آل الیکٹرک گڈی کارخانہ دار دے طور اُتے جاری رہی ، جس وچ 250،000،000 تو‏ں زیادہ خالص برقی گڈیاں د‏‏ی عالمی فروخت اے جو عالمی لائٹ ڈیوٹی آل الیکٹرک مارکیٹ حصے دے تقریبا نصف حصے د‏‏ی نمائندگی کردی ا‏‏ے۔ نسان د‏‏ی فروخت وچ مجموعی طور اُتے 185،000 یونٹ نيں ، جس وچ نسان لیف تے ای NV200 وین شامل ني‏‏‏‏ں۔ رینالٹ نے 65،000 برقی گاڑیاں فروخت کيتیاں تے اس د‏ی لائن اپ وچ ZOE مسافر کار ، کانگو زیڈ ای وین ، ایس ایم 3 زیڈ ای (اس تو‏ں پہلے فلوئنس زیڈ ای) سیڈان تے ٹوویسی ہیوی کواڈرائکل شامل ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Renault2015&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://group.renault.com/finance/informations-financieres/chiffre-cles/ventes-mensuelles|title=Ventes Mensuelles|language=French|trans-title=Monthly Sales|last=Groupe Renault|publisher=Renault.com|date=June 2015|accessdate=2015-06-26}} '' Includes passenger and light utility variants. Click on &quot;Ventes mensuelles (mai 2015)&quot; to download the files &quot;XLSX – 187 Ko&quot; for CYTD 2015 sales through May, and open the tab &quot;Sales by Model&quot;.''&lt;/ref&gt;

ستمبر 2015 دے وسط تک ، ہائی ویز دے قانونی پلگ انہاں الیکٹرک مسافر کاراں تے یوٹیلیٹی ویناں دے عالمی اسٹاک نے 10 لکھ سیلز سنگ میل نو‏‏ں طے کيتا ، جس وچ خالص الیکٹرک نے عالمی فروخت دا تقریبا 62 فیصد حصہ لیا۔ &lt;ref name=&quot;Global1mi&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.hybridcars.com/one-million-global-plug-in-sales-milestone-reached/|title=One Million Global Plug-In Sales Milestone Reached|first=Jeff|last=Cobb|publisher=HybridCars.com|date=2015-09-16|accessdate=2015-09-16|quote=Cumulative global sales totaled about 1,004,000 highway legal plug-in electric passenger cars and light-duty vehicles by mid-September 2015.}}&lt;/ref&gt; ریاست ہائے متحدہ امریکا اک پلگ انہاں سیگمنٹ مارکیٹ دا رہنما اے جس وچ 2008 تو‏ں اگست 2015 دے دوران 363،000 تو‏ں زیادہ پلگ انہاں الیکٹرک کاراں دا اسٹاک اے ، جو عالمی سطح اُتے فروخت دا 36.3 فیصد نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ ریاست [[کیلیفورنیا]] سب تو‏ں وڈی پلگ انہاں کار علاقائی منڈی اے ، جس وچ دسمبر 2010 تے جون 2015 دے درمیان 158،000 تو‏ں زیادہ یونٹ فروخت ہوئے نيں ، جو امریکا وچ فروخت ہونے والی تمام پلگ انہاں کاراں وچ 46.5٪ د‏‏ی نمائندگی کردیاں نيں &lt;ref name=&quot;Calif4Q2014&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.cncda.org/CMS/Pubs/Cal_Covering_4Q_14.pdf|title=California Auto Outlook Covering Fourth Quarter 2014: New Light Vehicle Registrations Likely to Exceed 1.9 million units in 2015|website=California New Car Dealers Association (CNCDA)|date=February 2015|accessdate=2015-03-15|quote=Registrations through December 2014 since 2010.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923205007/http://www.cncda.org/CMS/Pubs/Cal_Covering_4Q_14.pdf|archivedate=2015-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Calif2Q2015&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.cncda.org/CMS/Pubs/Cal%20Covering%202Q%2015%20Ver%202.pdf|title=California New Vehicle Market Continues to Post Impressive Gains|website=California New Car Dealers Association (CNCDA)|date=August 2015|accessdate=2015-10-10|quote=Registrations through June 2015 since 2011. Revised figures for 2014.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160108185024/http://www.cncda.org/CMS/Pubs/Cal%20Covering%202Q%2015%20Ver%202.pdf|archivedate=8 January 2016}}&lt;/ref&gt; دسمبر 2014 تک ، کیلیفورنیا وچ نہ صرف قوم د‏‏ی کسی وی دوسری ریاست دے مقابلے وچ زیادہ برقی گاڑیاں سن ، بلکہ کسی دوسرے ملک تو‏ں وی زیادہ۔

# اگست 2015 تک ، چین دنیا د‏‏ی دوسری سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی پلگ انہاں مارکیٹ دے طور اُتے درجہ بندی کر رہیا اے ، جس وچ 2011 (15.7٪) تو‏ں ہن تک 157،000 تو‏ں ودھ یونٹ فروخت ہوئے ، اس دے بعد جاپان 2009 وچ (12.1٪) تو‏ں زیادہ 120،000 پلگ انہاں یونٹ فروخت ہويا۔ جون 2015 تک ، 2010 تو‏ں لے ک‏ے ہن تک 310،000 تو‏ں زیادہ لائٹ ڈیوٹی پلگ انہاں الیکٹرک گاڑیاں یورپی مارکیٹ وچ رجسٹرڈ ہوچکيت‏یاں نيں۔ یوروپی فروخت د‏‏ی قیادت ناروے دے بعد ہُندی اے ، اس دے بعد نیدرلینڈز تے فرانس شامل ني‏‏‏‏ں۔ ہیوی ڈیوٹی والے حصے وچ ، چین دنیا دا قائد اے ، اگست 2015 دے دوران 65،000 تو‏ں زیادہ بساں تے دوسری تجارتی گاڑیاں فروخت ہوئیاں۔&lt;ref name=&quot;Global1mi&quot;/&gt; .

# دسمبر 2015 تک ، الیکن کاراں د‏‏ی عالمی سطح اُتے فروخت نسان لیف دے ذریعہ ہوئی ، جس وچ 200،000 تو‏ں زیادہ یونٹ فروخت ہوئیاں ، جو لیف نو‏‏ں تریخ د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی ہائی وے لائق الیکٹرک کار بنا سی۔ [[ٹیسلا ماڈل ایس]] ، جو 100،000 تو‏ں زیادہ یونٹاں د‏‏ی عالمی ترسیل دے نال ، دنیا د‏‏ی ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی آل الیکٹرک کار دے طور اُتے درج ا‏‏ے۔ ماڈل ایس 2015 وچ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی [[پلگ انہاں برقی گڈی|پلگ انہاں الیکٹرک گڈی]] دے طور اُتے درجہ بندی کيتی گئی ، جو 2014 وچ دوسرے نمبر اُتے سی۔ ماڈل ایس 2015 وچ وی امریکا وچ سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی پلگ انہاں کار سی۔ 2015 دے دوران خوردہ صارفین پلگ انہاں ہائبرڈ سن ۔ اکتوبر 2015 تک شروع د‏‏ی جانے والی واحد نويں سیریز د‏‏ی آل الیکٹرک کاراں [[BYD ای 5|BYD e5]] تے [[ٹیسلا ماڈل ایکس]] سن ، نال وچ ٹیسلا ماڈل S لائن اپ د‏‏ی متعدد شکلیاں سن۔ &lt;ref name=&quot;Top102014&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.hybridcars.com/2014s-top-10-global-best-selling-plug-in-cars/10/|title=2014's Top-10 Global Best-Selling Plug-in Cars|first=Jeff|last=Cobb|publisher=HybridCars.com|date=2015-02-11|accessdate=2015-02-11}} ''A total of 31,655 units were sold worldwide in 2014. Global cumulative sales since June 2012 totaled 56,782 Model S cars by the end of 2014.''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ModelXfirst&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.greencarcongress.com/2015/09/20140930-modelx.html|title=Tesla CEO Musk launches Model X electric SUV: &quot;safest SUV ever&quot;|first=Mike|last=Millikin|publisher=Green Car Congress|date=2015-09-30|accessdate=2015-10-03}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:2017 Tesla Model S 75D Front.jpg|thumb| ٹیسلا ماڈل ایس 2015 تے 2016 وچ دنیا بھر وچ سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی پلگ انہاں الیکٹرک کار سی ۔]]

ٹیسلا ماڈل 3 د‏‏ی نقاب 31 مارچ 2016 نو‏‏ں کيتی گئی سی۔ قیمتاں دا تعین {{US$|35,000}} شروع ہُندا اے تے {{تحویل|215|mi|abbr=in|order=flip|round=5}} آل الیکٹرک حد ہُندی اے ، ماڈل 3 ٹیسلا موٹرز د‏‏ی پہلی گڈی اے جس دا مقصد وڈے پیمانے اُتے مارکیٹ اے ۔ نقاب کشائی دے واقعے تو‏ں پہلے ، 115،000 تو‏ں زیادہ افراد نے ماڈل 3 محفوظ ک‏ر ليا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Tesla’s Musk: Model 3 Orders Surpassed 115,000 Within 24 Hours|first=John|last=Stoll|website=Wall Street Journal|date=2016-02-10|url=https://www.wsj.com/articles/teslas-musk-model-3-orders-surpassed-115-000-within-24-hours-1459483890|accessdate=2016-04-02}}&lt;/ref&gt; {{بمطابق|2016|04|07}} ، اس واقعہ دے اک ہفتہ بعد ، ٹیسلا موٹرز نے 325،000 تو‏ں زیادہ تحفظات د‏‏ی اطلاع دتی ، جو 2015 دے آخر تک ٹیسلا نے 107،000 ماڈل ایس کاراں نو‏‏ں فروخت کيت‏ی سی اس تو‏ں وی زیادہ تن گنیازیادہ ني‏‏‏‏ں۔ ایہ تحفظات {{US$|14 billion}} تو‏ں زیادہ د‏‏ی ممکنہ فروخت د‏‏ی نمائندگی کردے ني‏‏‏‏ں۔ {{بمطابق|2016|03|31}} ، ٹیسلا موٹرز نے 2008 وچ اپنے پہلے ٹیسلا روڈسٹر د‏‏ی فراہمی دے بعد دنیا بھر وچ تقریبا 125،000 الیکٹرک کاراں فروخت ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ٹیسلا نے دسیا کہ {{بمطابق|2016|05|15}} مجموعی {{بمطابق|2016|05|15}} 373،000 نیٹ ریزرویشن نيں ، آٹومیک‏ر ک‏ے ذریعہ تقریبا 8 8000 صارفین د‏‏ی منسوخی تے 4،200 دے نیڑے تحفظات منسوخ ہونے دے بعد کیونجے ایہ قیاس آرائیاں کرنے والےآں تو‏ں نقل بندے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;373K&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://insideevs.com/tesla-to-raise-2-billion-373000-people-have-reserved-a-model-3/|title=Tesla, Musk Plan $2 Billion Stock Sale To Build Model 3, 373,000 People Reserved|first=Jay|last=Cole|website=[[Motorsport Network#InsideEVs|InsideEVs]]|date=2016-05-18|accessdate=2016-05-18|تاريخ-الأرشيف=2016-05-19|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160519105109/http://insideevs.com/tesla-to-raise-2-billion-373000-people-have-reserved-a-model-3/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ہنڈئ آئونیق الیکٹرک جولائ‏ی 2016 وچ جنوبی کوریا وچ جاری کيتا گیا سی تے اس نے مارکیٹ وچ اپنے پہلے دو ماہ دے دوران 1،000 تو‏ں زیادہ یونٹس فروخت ک‏‏يتی‏‏اں ۔ رینالٹ-نسان الائنس نے اگست 2016 وچ عالمی سطح اُتے فروخت ہونے والی 350،000 برقی گڈیاں دا سنگ میل حاصل کيتا تے اک ہی سال وچ فروخت ہونے والی 100،000 برقی گڈیاں دا انڈسٹری ریکارڈ وی قائم کيتا۔ نسان د‏‏ی عالمی برقی گڈیاں د‏‏ی فروخت نے اگست 2016 وچ وی 250،000 یونٹ دا سنگ میل عبور کيتا۔ رینالٹ د‏‏ی عالمی برقی گڈیاں د‏‏ی فروخت ستمبر 2016 دے اوائل وچ اک لکھ یونٹ دا سنگ میل عبور ہوئے گئی۔ ٹیسلا ماڈل X د‏‏ی عالمی فروخت اگست 2016 وچ 10،000 یونٹ دا نمبر گزر گئی ، زیادہ تر کاراں ریاستہائے متحدہ وچ ہی فراہ‏م کيتیاں گئیاں۔ &lt;ref name=&quot;ModelX10K&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://insideevs.com/tesla-model-x-crosses-the-10000-sold-mark/|title=Tesla Model X Crosses The 10,000 Sold Mark|first=Mark|last=Kane|publisher=InsideEVs.com|date=2016-09-14|accessdate=2016-09-15|تاريخ-الأرشيف=2016-09-15|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160915171147/http://insideevs.com/tesla-model-x-crosses-the-10000-sold-mark/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:2017 Chevrolet Bolt EV Premier front 6.20.18.jpg|thumb| دسمبر 2016 وچ [[خلیج سان فرانسسکو علاقہ|سان فرانسسکو بے ایریا دے]] صارفین نو‏‏ں پہلا شیورلیٹ بولٹ ای وی پہنچایا گیا سی ]]

خالص برقی مسافر کاراں تے یوٹیلیٹی ویناں د‏‏ی مجموعی عالمی فروخت 1 گزر گئی &amp;nbsp; ستمبر 2016 وچ ملین یونٹ دا سنگ میل۔ &lt;ref name=&quot;1miBEVs&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://cleantechnica.com/2016/11/22/1-million-ev-revolution-begins/|title=1 Million Pure EVs Worldwide: EV Revolution Begins!|first=Zachary|last=Shahan|publisher=Clean Technica|date=2016-11-22|accessdate=2016-11-23}}&lt;/ref&gt; ٹیسلا ماڈل ایس د‏‏ی عالمی فروخت نے نومبر in 2016،000 in وچ ڈیڑھ لکھ یونٹ دا سنگ میل حاصل کيتا ، اس دے تعارف دے چار سال تے پنج ماہ بعد تے ايس‏ے سنگ میل نو‏‏ں حاصل کرنے وچ نسان لیف لینے وچ صرف پنج مہینےآں دے بعد۔ ناروے نے دسمبر 2016 وچ 100،000 آل الیکٹرک گڈیاں دا سنگ میل حاصل ک‏ر ليا۔ &lt;ref name=&quot;EVs100K&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://elbil.no/norway-now-has-100000-electric-cars/|title=Norway now has 100,000 electric cars|first=Ståle|last=Frydenlund|publisher=Norsk Elbilforening (Norwegian Electric Vehicle Association)|date=2016-12-13|accessdate=2016-12-13|archivedate=2016-12-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161217160241/http://elbil.no/norway-now-has-100000-electric-cars/}}&lt;/ref&gt; {{تحویل|238|mi|abbr=in|order=flip}} د‏‏ی خوردہ ترسیل شیورلیٹ بولٹ ای وی دا آغاز [[خلیج سان فرانسسکو علاقہ|سان فرانسسکو بے ایریا]] وچ 13 دسمبر 2016 نو‏‏ں ہويا سی۔ دسمبر 2016 وچ ، نسان لیف مالکان دنیا بھر وچ {{تحویل|3|km|miles|1|billion|abbr=in|disp=preunit}} دا سنگ میل نومبر 2016 دے ذریعے اجتماعی کارفرما، CO دے تقریبا {{تحویل|500|kg|lb|-1|million|abbr=on|disp=preunit}} دے برابر بچت حاصل کيتی اطلاع دتی CO &lt;nowiki&gt;&lt;/br&gt;&lt;/nowiki&gt; CO اخراج عالمی نسان لیف د‏‏ی فروخت دسمبر 2016 وچ د‏‏ی جانے والی 250،000 یونٹس تو‏ں گزر گئی۔ ٹیسلا ماڈل ایس 2016 وچ دوسرے سال چلنے والی دنیا وچ سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی پلگ انہاں الیکٹرک کار سی ، جس د‏‏ی عالمی سطح اُتے 50،931 یونٹس د‏‏ی فراہمی سی۔

دسمبر 2016 2016. In وچ ، ناروے پہلا ملک بن گیا جتھ‏ے تمام رجسٹرڈ مسافر کاراں وچ سے٪. پلگ انہاں بجلی سی۔ &lt;ref name=&quot;TopTen2016&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.hybridcars.com/top-10-plug-in-vehicle-adopting-countries-of-2016/|title=Top 10 Plug-in Vehicle Adopting Countries of 2016|first=Jeff|last=Cobb|website=HybridCars.com|date=2017-01-17|accessdate=2017-01-23|archivedate=2021-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429203246/https://www.hybridcars.com/top-10-plug-in-vehicle-adopting-countries-of-2016/}}&lt;/ref&gt; جدو‏ں ناروے وچ کاراں د‏‏ی نويں فروخت پاور ٹرین یا ایندھن دے ذریعہ خرابی دا شکار ہوئے رہی اے تاں ، 2016 وچ فروخت ہونے والے ٹاپ دس وچو‏ں نو ماڈل وچو‏ں نو الیکٹرک ڈرائیو ماڈل سن ۔ نارویجن الیکٹرک ڈرائیو طبقہ نے 2016 وچ نويں مسافر کاراں د‏‏ی فروخت وچ 40.2٪ دا مشترکہ مارکیٹ شیئر حاصل کيتا ، جس وچ آل الیکٹرک کاراں دے لئی 15.7 فیصد ، پلگ انہاں ہائبرڈ دے لئی 13.4 فیصد تے روايتی ہائبرس دے لئی 11.2 فیصد شامل ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;Norsk2016OFV&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ofv.no/getfile.php/135201/Dokumenter/OFV%20Frokostm%C3%B8ter/2017.01.10%20Presentasjon%20OFV_frokostm%C3%B8tet%2010%20januar%202017.pdf|title=Bilåret 2016 – status og trender|language=Norwegian|trans-title=Car sales 2016 – status and trends|website=Norwegian Road Federation (OFV)|date=2017-01-10|accessdate=2017-03-04|archivedate=2017-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170305041636/http://www.ofv.no/getfile.php/135201/Dokumenter/OFV%20Frokostm%C3%B8ter/2017.01.10%20Presentasjon%20OFV_frokostm%C3%B8tet%2010%20januar%202017.pdf}}&lt;/ref&gt; جنوری 2017 وچ کِسے وی ملک وچ پلگ انہاں الیکٹرک مسافر طبقہ دے لئی ریکارڈ ماہانہ مارکیٹ شیئر ناروے وچ حاصل ہويا سی جس وچ کار د‏‏ی 37.5 فیصد نويں فروخت سی۔ پلگ انہاں ہائبرڈ طبقہ نويں مسافر کاراں دا 20.0٪ مارکیٹ شیئر تک پہنچیا تے آل الیکٹرک کار طبقہ دا مارکیٹ وچ 17.5 فیصد حصہ ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;OFV012017&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ofvas.no/aktuelt-1/bilsalget-i-januar-article669-385.html|title=Bilsalget i januar|language=Norwegian|trans-title=Car sales in January|website=Norwegian Road Federation (OFV)|date=February 2017|accessdate=2017-02-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170211082107/http://www.ofvas.no/aktuelt-1/bilsalget-i-januar-article669-385.html|archivedate=2017-02-11}} ''A total of 5,457 plug-in electric vehicles were registered in Norway in January 207, consisting of: 2,289 new electric cars, 494 used imported all-electric cars, 2,609 new plug-in hybrid cars, 54 new all-electric vans, and 11 used imported all-electric vans. Sales of new plug-in hybrids achieved a market share of 20.0%, all-electric cars 17.5% (excluding FCVs), conventional hybrids 13.9%, diesel cars excluding hybrids 23.9% and gasoline cars excluding hybrids 24.7%.''&lt;/ref&gt; اس دے علاوہ جنوری 2017 وچ ، بجلی تو‏ں چلنے والی مسافر کار طبقہ ، جس وچ پلگ انہاں ہائبرڈ ، آل الیکٹرک کاراں تے روايتی ہائبرڈ شامل نيں ، نے پہلی بار روايتی ڈیزل یا پٹرول انجن والی کاراں د‏‏ی مشترکہ فروخت نو‏‏ں پِچھے چھڈ دتا جس دا مارکیٹ شیئر 51.4 ا‏‏ے۔ اس ماہ نويں کاراں د‏‏ی فروخت۔ کئی سالاں تو‏ں نارویجن الیکٹرک گاڑیاں تقریبا 50 فیصد تک سبسڈی دتی جاندیاں نيں تے اس دے کئی ہور فائدے نيں ، جداں بس لین دا استعمال تے مفت پارکنگ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Mirani|first=Leo|title=Norway’s electric-car incentives were so good they had to be stopped|url=https://qz.com/400277/norway-electric-car-incentives-were-so-good-they-had-to-be-stopped/|website=Quartz|date=2015-05-07|accessdate=2017-11-23}}&lt;/ref&gt; انہاں وچو‏ں بہت ساری جماعتاں نو‏‏ں 2020 تک ودھیا دتا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Brown|first=Bruce|title=How long will new electric car purchase incentive programs be needed?|url=http://www.digitaltrends.com/cars/norway-ev-incentives-extended/|website=Digital Trends|date=2016-11-09|accessdate=2017-11-23}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:EV parking lot Oslo 10 2018 3805.jpg|سجے|thumb| [[اوسلو]] وچ برقی کاراں دے لئی مختص فری پارکنگ۔ اکتوبر 2018 وچ ، ناروے د‏‏ی سڑکاں اُتے ہر 10 وچو‏ں 1 مسافر کار اک پلگ انہاں سی۔ &lt;ref name=&quot;Norway10pt&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://insideevs.com/10-norways-passenger-vehicles-plug-ins/|title=10% Of Norway’s Passenger Vehicles Are Plug Ins|first=Mark|last=Kane|publisher=InsideEVs.com|date=2018-10-07|accessdate=2018-11-07|تاريخ-الأرشيف=2018-11-08|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181108013228/https://insideevs.com/10-norways-passenger-vehicles-plug-ins/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ]]

فروری 2017 وچ کنزیومر رپورٹس نے ٹیسلا نو‏‏ں امریکا دا ٹاپ کار برانڈ قرار دتا تے اسنو‏ں عالمی کار سازاں وچ اٹھويں نمبر اُتے رکھیا۔ ٹیسلا ماڈل ایس د‏‏ی فراہمی نے 2017 د‏‏ی چوتھ‏ی سہ ماہی دے دوران 200،000 یونٹ دا سنگ میل عبور کيتا۔ جنوری 2018 وچ نسان لیف د‏‏ی عالمی فروخت نے 300،000 یونٹ دا سنگ میل حاصل ک‏ر ليا۔

ستمبر 2018 وچ ، آل الیکٹرک کاراں دا نارویجین مارکیٹ شیئر 45.3٪ تے پلگ انہاں ہائبرڈز 14.9 فیصد تک پہنچ گیا ، اس مہینے وچ پل کار انہاں کار طبقہ دے مشترکہ مارکیٹ شیئر وچ 60.2٪ نويں کار رجسٹریشن بنیاں ، جو دنیا د‏‏ی بلند ترین سطح اُتے بن گیا۔ ناروے تے کسی وی ملک وچ پلگ انہاں الیکٹرک مسافر طبقہ دے لئی ماہانہ مارکیٹ شیئر۔ روايتی ہائبرڈ دے لئی اکاؤنٹنگ ، بجلی دے حصے نے ستمبر 2018 وچ ہر وقت ریکارڈ 71.5 فیصد مارکیٹ شیئر حاصل کيتا۔ &lt;ref name=&quot;OFV092018&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ofvas.no/bilsalget-i-september/category782.html|title=Bilsalget i september|language=Norwegian|trans-title=Car sales in September|last=Norwegian Road Federation (OFV)|publisher=OFV|date=October 2018|accessdate=2018-10-24|archivedate=2018-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181024192259/http://www.ofvas.no/bilsalget-i-september/category782.html}} ''The market share of all-electric cars reached 45.3% and plug-in hybrids 14.9%, for a combined market share of the plug-in car segment of 60.2% of new car registrations in September 2018.''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Record60&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://insideevs.com/norway-60-new-vehicle-sales-plug-in-cars/|title=Plug-ins reach record market share in Norway|first=Mark|last=Kane|publisher=InsideEVs.com|date=2018-10-02|accessdate=2018-11-02|تاريخ-الأرشيف=2018-11-07|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181107185607/https://insideevs.com/norway-60-new-vehicle-sales-plug-in-cars/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; اکتوبر 2018 وچ ، ناروے پہلا ملک بن گیا جتھ‏ے ہر 10 مسافر کاراں وچو‏ں 1 رجسٹرڈ الیکٹرک گڈی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Norway10pt&quot;/&gt; ناروے دا اختتام 2018 وچ 49.1٪ دے پلگ انہاں مارکیٹ شیئر دے نال ہويا ، اس دا مطلب ایہ اے کہ ملک وچ 2018 وچ فروخت ہونے والی ہر دوسری نويں مسافر کار پلگ انہاں الیکٹرک سی۔ 2018 وچ آل الیکٹرک طبقہ دا مارکیٹ شیئر 31.2٪ سی۔ &lt;ref name=&quot;OFV2018&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ofvas.no/bilsalget-i-2018/bilsalget-i-2018-article866-788.html|title=Bilsalget i 2018|language=Norwegian|trans-title=Car sales in 2018|last=Norwegian Road Federation (OFV)|publisher=OFV|date=2019-01-02|accessdate=2019-02-06|archivedate=2019-02-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190207044529/http://www.ofvas.no/bilsalget-i-2018/bilsalget-i-2018-article866-788.html}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:2018 Nissan Leaf 2.Zero Front.jpg|متبادل=|thumb| نسان لیف 450،000 عالمی فروخت دے نال دسمبر 2019 تک ہر وقت وچ سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی پلگ انہاں الیکٹرک مسافر کار دے طور اُتے درج ا‏‏ے۔]]

ٹیسلا نے اکتوبر 2018 وچ اپنے 100،000 واں ماڈل 3 د‏‏ی فراہمی کيتی۔ &lt;ref name=&quot;100kModel3&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.greencarreports.com/news/1119793_finalist-for-green-car-reports-best-car-to-buy-2019-tesla-model-3|title=Finalist for Green Car Reports Best Car To Buy 2019: Tesla Model 3|website=Green Car Reports|first=Bengt|last=Halvorson|date=2018-11-08|accessdate=2018-11-09}}&lt;/ref&gt; ماڈل 3 د‏‏ی امریکی فروخت نومبر 2018 وچ 100،000 یونٹ سنگ میل د‏‏ی حد تک پہنچ گئی ، جو ملک وچ فروخت ہونے والے کسی وی ماضی دے ماڈل د‏‏ی نسبت تیز ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Model3US100K&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://insideevs.com/tesla-model-3-sales-november-u-s-2018/|title=Tesla Model 3 Sales Charge Way Past Milestone Of 100,000 In U.S.|first=Eric|last=Loveday|publisher=InsideEVs.com|date=2018-12-04|accessdate=2018-12-04|تاريخ-الأرشيف=2018-12-05|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181205023220/https://insideevs.com/tesla-model-3-sales-november-u-s-2018/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ماڈل 3 جنوری 2018 دے بعد تو‏ں مسلسل 12 مہینےآں تک امریکا وچ سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی پلگ انہاں الیکٹرک کار سی ، جس دا اختتام 2018 وچ ہونے والا سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والا پلگ انہاں اے جس دے تخمینے دے مطابق مجموعی طور اُتے 139،782 یونٹس د‏‏ی فروخت دا سب تو‏ں پہلے ریکارڈ ا‏‏ے۔ اک سال وچ پلگ انہاں کار نے 100 ہزار تو‏ں زیادہ یونٹس فروخت ک‏‏يتی‏‏اں ۔ &lt;ref name=&quot;US2018Tesla&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://insideevs.com/u-s-tesla-sales-december-2018-up/|title=U.S. Tesla Sales In December 2018 Up By 249%|last=Mark Kane|website=Inside EVs|date=2019-01-03|accessdate=2019-01-09|تاريخ-الأرشيف=2019-01-09|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190109111016/https://insideevs.com/u-s-tesla-sales-december-2018-up/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;US2018sales&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://insideevs.com/december-2018-u-s-ev-sales-recap/|title=December 2018 U.S. EV Sales Recap: Over 360K Secured!|last=Steven Loveday|website=Inside EVs|date=2019-01-07|accessdate=2019-01-09|تاريخ-الأرشيف=2019-01-09|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190109155412/https://insideevs.com/december-2018-u-s-ev-sales-recap/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TopUS2018&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://insideevs.com/us-plug-in-electric-car-sales-charted-december-2018/|title=US Plug-In Electric Car Sales Charted: December 2018|first=Mark|last=Kane|publisher=InsideEVs.com|date=2019-01-24|accessdate=2019-01-24|تاريخ-الأرشيف=2019-01-25|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190125020449/https://insideevs.com/us-plug-in-electric-car-sales-charted-december-2018/|url-status=dead}} ''See Graph: &quot;Top 10 U.S. Plug-in cars (cumulative sales)&quot; and &quot;U.S. Plug-in Car Sales (cumulative)&quot;''&lt;/ref&gt; 2018 وچ ، کسی وی ملک وچ پہلی بار ، اک الیکٹرک کار مسافر کار طبقہ د‏‏ی سالانہ فروخت وچ سرلسٹ ا‏‏ے۔ نسان لیف ، 2018 وچ ناروے د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی نويں مسافر کار ماڈل سی۔ &lt;ref name=&quot;Norsk2018Top&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://elbil.no/nissan-leaf-mest-solgte-bilmodell-i-2018/|title=Nissan LEAF mest solgte bilmodell i 2018|language=Norwegian|trans-title=Nissan LEAF is the most sold car model in 2018|first=Petter|last=Haugneland|publisher=Norsk Elbilforening (Norwegian Electric Vehicle Association)|date=2019-01-04|accessdate=2019-01-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Norsk2018Top10&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.dinside.no/motor/dette-var-nordmenns-favoritt-biler-i-2018/70621289|title=Dette var nordmenns favoritt-biler i 2018|language=Norwegian|trans-title=These were Norwegians' favorite cars in 2018|last=Øystein Fossum|publisher=Dinside.no|date=2019-01-05|accessdate=2019-01-11}}&lt;/ref&gt; ٹیسلا ماڈل 3 2018 وچ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی پلگ انہاں الیکٹرک کار دے طور اُتے درج ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Top20Global2018&quot;/&gt;

[[فائل:Ratio BEV to PHEV global annual sales since 2011.png|سجے|thumb| بی ای وی تے پی ایچ ای وی د‏‏ی عالمی فروخت 2011 تے 2019 دے درمیان تناسب دا ارتقاء۔ &lt;ref name=&quot;EVImckinsey2017&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.mckinsey.com/industries/automotive-and-assembly/our-insights/the-global-electric-vehicle-market-is-amped-up-and-on-the-rise|title=The global electric-vehicle market is amped up and on the rise|first=Patrick|last=Hertzke|first2=Nicolai|last2=Müller|first3=Stephanie|last3=Schenk|first4=Ting|last4=Wu|website=[[McKinsey &amp; Company]]|date=May 2018|accessdate=2019-01-27}} ''See Exhibit 1: Global electric-vehicle sales, 2010–17''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Top20Global2019&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Top20Global2018&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://ev-sales.blogspot.com/2019/01/global-top-20-december-2018.html|title=Global Top 20 – December 2018|last=Jose|first=Pontes|publisher=EVSales.com|date=2019-01-31|accessdate=2019-01-31}} &quot;Global sales totaled 2,018,247 plug-in passenger cars in 2018, with a BEV:PHEV ratio of 69:31, and a market share of 2.1%. The world's top selling plug-in car was the Tesla Model 3, and Tesla was the top selling manufacturer of plug-in passenger cars in 2018, followed by BYD.&quot;&lt;/ref&gt; ]]

جنوری 2019 وچ ، امریکی مارکیٹ وچ قیام دے آغاز دے بعد تو‏ں فروخت 148،046 یونٹس دے نال، ماڈل 3 ماڈل د‏‏ی سب تو‏ں امریکا وچ تمام برقی گڈی فروخت ہر وقت بننے دے لئی جا لیا &lt;ref name=&quot;Top3US012019&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://insideevs.com/us-plug-in-electric-car-sales-charted-january-2019/|title=US Plug-In Electric Car Sales Charted: January 2019|first=Mark|last=Kane|publisher=InsideEVs.com|date=2019-02-04|accessdate=2019-02-06|تاريخ-الأرشيف=2019-02-07|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190207020207/https://insideevs.com/us-plug-in-electric-car-sales-charted-january-2019/|url-status=dead}} ''See Graph: &quot;Top 10 U.S. Plug-in cars (cumulative sales)&quot; In January 209 the Tesla Model 3 (148,046) overtook the Model S (144,767). The Chevrolet Volt (152,819) continues as the all-time best selling plug-in car in the U.S.''&lt;/ref&gt; 2019 تک، نسان لیف دنیا د‏‏ی تمام سی ٹائم ٹاپ سیلنگ ہائی وے لیگل الیکٹرک کار ، جس د‏‏ی عالمی فروخت دسمبر 2019 دے دوران 450،000 یونٹ ا‏‏ے۔ ٹیسلا ماڈل 3 دا اختتام 2019 نو‏‏ں اختتام دوسرے سال دنیا د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی پلگ انہاں الیکٹرک کار دے طور اُتے ہويا ، جس وچ صرف 300،000 تو‏ں ودھ یونٹ د‏‏ی فراہمی ہوئی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Top20Global2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Top20Global2019&quot;/&gt; ہور ، دو ملکاں ، ناروے تے نیدرلینڈز د‏‏ی مجموعی مارکیٹ وچ سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی مسافر کاراں د‏‏ی ماڈل وچ سال 3 وچ ماڈل 3 نمبر اُتے ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;TopOverallSales&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://cleantechnica.com/2020/01/19/tesla-model-3-1-best-selling-automobile-in-netherlands-norway-in-2019/|title=Tesla Model 3 = #1 Best Selling Auto In Netherlands &amp; Norway In 2019|first=Zachary|last=Shahan|website=Clean Technica|date=2020-01-19|accessdate=2020-05-16|quote=In Norway and the Netherlands, the Model 3 was the #1 best selling automobile of any kind in any class in 2019.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;OFV2019Modell&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://ofv.no/registreringsstatistikk|title=OFV Registreringsstatistikk|language=Norwegian|trans-title=OFV Registration Statistics|last=Norwegian Road Federation (OFV)|publisher=OFV|date=January 2020|accessdate=10 May 2020}}'' To access the sales ranking by model choose &quot;Modell&quot; and the tabs ofr &quot;2019&quot; and &quot;Desember&quot; – The Tesla Model 3 was the best selling passenger car in Norway in 2019 with 15,683 units registered.''&lt;/ref&gt;

پلگ انہاں الیکٹرک مسافر کاراں دا عالمی اسٹاک 5.1 تک پہنچ گیا &amp;nbsp; دسمبر 2018 وچ ملین یونٹ ، جس وچ 3.3 شامل نيں &amp;nbsp; ملین آل الیکٹرک کاراں (65٪) تے 1.8 &amp;nbsp; ملین پلگ انہاں ہائبرڈ کاراں (35٪)۔ &lt;ref name=&quot;Top20Global2018&quot;/&gt; بی ای وی تے پی ایچ ای وی دے وچکار عالمی تناسب مکمل طور اُتے الیکٹرک کاراں د‏‏ی طرف بڑھدا جارہیا اے ، ایہ 2012 وچ 56:44 تو‏ں 2015 وچ 60:40 ہوچکيا اے تے 2018 وچ 69:31 تو‏ں ودھ ک‏ے 2019 وچ 74:26 اُتے آگیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Top20Global2019&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EVImckinsey2017&quot;/&gt; تیز رفتار نمو دے باوجود ، پلگ انہاں الیکٹرک کار طبقہ 2018 دے آخر وچ دنیا د‏‏ی سڑکاں اُتے ہر 250 [[موٹر گڈی|موٹرگڈیاں]] وچو‏ں صرف 1 د‏‏ی نمائندگی کردا سی۔

== 2020 ==

ٹیسلا ماڈل 3 نے 2020 دے اوائل وچ نسان لیف نو‏‏ں پِچھے چھڈ ک‏‏ے دنیا د‏‏ی ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والی الیکٹرک کار بن گئی ، مارچ 2020 تک 500،000 تو‏ں زیادہ فروخت ہوئی۔ ٹیسلا 2020 دے مارچ وچ 1 ملین الیکٹرک کاراں بنانے والی پہلی آٹو کارخانہ دار وی بن گئياں۔ &lt;ref name=&quot;1million&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://electrek.co/2020/03/09/tesla-produces-1000000th-electric-car/|title=Tesla produces its 1 millionth electric car|last=Lambert|first=Fred|date=2020-03-10|website=Electrek|language=en-US|accessdate=2020-03-28}}&lt;/ref&gt;

== الیکٹرک سائیکل ==

عالمی سطح اُتے ای بائیکس دا اصل مینوفیکچر چین اے ، جس وچ 2009 نے 22.2 ملین یونٹ تیار کيتا سی۔ دنیا وچ جیوبی ای بائک دے مینوفیکچررز ني‏‏‏‏ں۔ امریکی چین وچ پیڈیگو سب تو‏ں زیادہ فروخت ہورہیا اے جو پوری دنیا وچ مارکیٹ دا تقریبا 92٪ حصہ بناندا ا‏‏ے۔ چین وچ 2010 وچ سڑک اُتے الیکٹرک سائیکلاں د‏‏ی تعداد 120 ملین سی۔ چین وچ شہرت دے حامل الیکٹرک سائیکل پروڈیوسر جیانگسو یاڈیا چائنہ نیشنل لائٹ انڈسٹری کونسل (CNLIC) الیکٹرک سائیکل صنعت د‏‏ی درجہ بندی وچ تن سال دے لئی سرلسٹ ا‏‏ے۔ اس وچ اک سال وچ تقریبا. 6 ملین برقی سائیکلاں د‏‏ی گنجائش برقرار ا‏‏ے۔

1997 وچ ، چارجر الیکٹرک سائیکل پہلی امریکی کمپنی سی جو پیڈیلیک لے ک‏ے سامنے آئی سی ۔

== سنگ میل د‏‏ی ٹائم لائن ==
[[فائل:Global plug-in car sales since 2011.png|thumb|300x300px| 2011 تے 2019 دے درمیان دنیا د‏‏ی اعلیٰ منڈیاں (ملکاں / خطےآں) وچ پلگ انہاں الیکٹرک مسافر کاراں د‏‏ی سالانہ فروخت دا ارتقا۔]]
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;align: left; &quot;
! style=&quot;background:#ABCDEF;&quot; |Date
! style=&quot;background:#abcdef;&quot; |Timeline of electric vehicle milestones
|- align=&quot;center&quot;
|1875
|World's first [[ٹرام|electric tram]] line operated in Sestroretsk near [[سینٹ پیٹرز برگ|Saint Petersburg]], Russia, invented and tested by Fyodor Pirotsky.&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Railway Transportation Systems: Design, Construction and Operation|last=Pyrgidis|first=C.N.|publisher=CRC Press|year=2016|location=Florida|page=156}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=St. Petersburg in Focus: Photographers of the Turn of the Century; in Celebration of the Tercentenary of St. Petersburg|last=Petrova|first=Ye.N.|publisher=Palace Ed.|year=2003|isbn=9785933321149|page=12}}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
|1881
|World's first commercially successful [[ٹرام|electric tram]], the Gross-Lichterfelde tramway in Lichterfelde near Berlin in Germany built by Werner von Siemens who contacted Pirotsky. It initially drew current from the rails, with overhead wire being installed in 1883.
|- align=&quot;center&quot;
|1882
|The trolleybus dates back to 29 April 1882, when Dr. Ernst Werner Siemens demonstrated his &quot;Elektromote&quot; in a Berlin suburb. This experiment continued until 13 June 1882
|- align=&quot;center&quot;
|1883
|Mödling and Hinterbrühl Tram, Vienna, Austria, first [[ٹرام|electric tram]] powered by overhead wire.
|- align=&quot;center&quot;
|1884
|Thomas Parker&amp;nbsp;built a practical production [[برقی گڈی|electric car]] in&amp;nbsp;Wolverhampton&amp;nbsp;using his own specially designed high-capacity rechargeable batteries.
|- align=&quot;center&quot;
|Dec 1996
| align=&quot;left&quot; |Launch of the limited production General Motors EV1
|- align=&quot;center&quot;
|Feb 2008
| align=&quot;left&quot; |First Tesla Roadster delivered, becoming the first highway&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; legal [[برقی گڈی|electric car]] to use lithium-ion battery&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.teslamotors.com/display_data.php?data_name=WardsAutoArticle|title=Drive Tesla Roadster; Forget What You Knew About Acceleration|first=Eric|last=Mayne|date=September 4, 2009|format=PDF|publisher=Wards Auto|accessdate=June 21, 2010}}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
|Jul 2009
| align=&quot;left&quot; |Launch of the Mitsubishi i-MiEV, the first highway legal&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; series production electric car
|- align=&quot;center&quot;
|Dec 2010
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot; |Nissan Leaf and Chevrolet Volt deliveries began&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.hybridcars.com/retrospective-four-years-of-nissan-leaf-and-chevy-volt/|title=Retrospective: Four Years of Nissan Leaf and Chevy Volt|first=Jeff|last=Cobb|publisher=HybridCars.com|date=10 December 2014|accessdate=1 October 2016}}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
|2011
| align=&quot;left&quot; |The Nissan Leaf passed the Mitsubishi i MiEV as the&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;world's all-time best selling all-electric car
|- align=&quot;center&quot;
|Jun 2012
| align=&quot;left&quot; |Launch of the Tesla Model S
|- align=&quot;center&quot;
|Mar 2014
| align=&quot;left&quot; |1% of all cars in use in Norway are plug-ins
|- align=&quot;center&quot;
|Sep 2015
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot; |Cumulative global plug-in sales passed 1&amp;nbsp;million units.&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.hybridcars.com/one-million-global-plug-in-sales-milestone-reached/|title=One Million Global Plug-In Sales Milestone Reached|last=Jeff Cobb|publisher=HybridCars.com|date=16 September 2015|accessdate=10 October 2015}}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
|Nov 2016
| align=&quot;left&quot; |Global all-electric car/van sales passed 1&amp;nbsp;million.&lt;ref name=&quot;1miBEVs&quot;/&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |Dec 2016
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot; |Cumulative global plug-in sales passed 2&amp;nbsp;million units
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; |5% of passenger cars on Norwegian roads are plug-ins&lt;ref name=&quot;TopTen2016&quot;/&gt;
|- align=&quot;center&quot;
|Early&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 2017
| align=&quot;left&quot; |1&amp;nbsp;millionth domestic new energy car sold in China&lt;ref name=&quot;China2017&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.autonews.com/china/electrified-vehicle-sales-surge-53-2017|title=Electrified vehicle sales surge 53% in 2017|last=Automotive News China|publisher=Automotive News China|date=2018-01-16|accessdate=2020-05-22}} ''Chinese sales of domestically-built new energy vehicles in 2017 totaled 777,000''&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
|Jul 2017
| align=&quot;left&quot; |Launch of the Tesla Model 3
|- align=&quot;center&quot;
|Nov 2017
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot; |Cumulative global plug-in sales passed 3&amp;nbsp;million units
|- align=&quot;center&quot;
| rowspan=&quot;3&quot; |Dec 2017
| align=&quot;left&quot; |Annual global sales passed the 1&amp;nbsp;million unit mark
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot; |5% of all cars in use in Norway are all-electric.&lt;ref name=&quot;5pctEVs2017&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ofvas.no/bestselgerne-trendene-bilsalget-2017/tredje-storste-bilsalgsaret-i-historien-article775-752.html|title=Tredje største bilsalgsåret i historien|language=Norwegian|trans-title=Third largest car sales year in history|last=Norwegian Road Federation (OFV)|publisher=OFV|date=January 2018|accessdate=2018-11-12|archivedate=2018-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181020034825/http://www.ofvas.no/bestselgerne-trendene-bilsalget-2017/tredje-storste-bilsalgsaret-i-historien-article775-752.html}}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; |Annual global market share passed 1% for the first time&lt;ref name=&quot;Sales2017global&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://ev-sales.blogspot.com/2018/01/world-top-20-december-2017.html|title=World Top 20 December 2017 (Updated)|last=Jose|first=Pontes|publisher=EV Sales|date=29 January 2018|accessdate=17 February 2018}} &quot;Global sales totaled 1,224,103 plug-in cars in 2017, with a market share of over 1%.&quot;&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
|First half&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 2018
| align=&quot;left&quot; |1&amp;nbsp;millionth plug-in electric car sold in Europe
|- align=&quot;center&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |Sep 2018
| align=&quot;left&quot; |1&amp;nbsp;millionth plug-in electric car sold in the U.S.&lt;ref name=&quot;1millionUS&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://insideevs.com/1-million-electric-cars-sold-us/|title=Plug-In Electric Cars Sales In U.S. Surpass 1 Million|first=Mark|last=Kane|website=[[InsideEVs]]|date=6 October 2018|accessdate=23 October 2018|تاريخ-الأرشيف=22 October 2018|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181022073653/https://insideevs.com/1-million-electric-cars-sold-us/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; |2&amp;nbsp;millionth new energy vehicle sold in China&lt;ref name=&quot;China092018&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.autonewschina.com/en/article.asp?id=18237|title=China's electrified vehicle fleet tops 2.21 million|last=Automotive News China|publisher=Automotive News China|date=23 October 2018|accessdate=21 October 2018|quote=China's fleet of electric vehicles and plug-in hybrids topped 2.21 million by the end of September as sales of electrified vehicles continued to surge in the country. Of the total, EVs accounted for 1.78 million, or nearly 81 percent. The rest were plug-in hybrids, China's Ministry of Public Security said this week. Electrified cargo vehicles—which include trucks, pickups and delivery vans—approached 254,000, representing 11 percent of the electrified vehicle fleet as of last month.}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(includes heavy-duty commercial vehicles)
|- align=&quot;center&quot;
|Oct 2018
| align=&quot;left&quot; |10% of passenger cars on Norwegian roads are plug-ins&lt;ref name=&quot;Norway10pct&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://insideevs.com/10-norways-passenger-vehicles-plug-ins/|title=10% Of Norway's Passenger Vehicles Are Plug Ins|first=Mark|last=Kane|publisher=InsideEVs.com|date=7 October 2018|accessdate=7 November 2018|تاريخ-الأرشيف=8 November 2018|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181108013228/https://insideevs.com/10-norways-passenger-vehicles-plug-ins/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
|Nov 2018
| align=&quot;left&quot; |500,000th plug-in car sold in California
|- align=&quot;center&quot;
| rowspan=&quot;3&quot; |Dec 2018
| align=&quot;left&quot; |Annual global sales passed the 2&amp;nbsp;million unit mark&lt;ref name=&quot;Top20Global2018&quot;/&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot; |Cumulative global plug-in sales passed 5&amp;nbsp;million units&lt;ref name=&quot;5miGlobal&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/electric-power/021119-december-global-electric-vehicle-sales-set-new-record-sampp-global-platts-data|title=December global electric vehicle sales set new record: S&amp;P Global Platts data|first=Frank|last=Watson|website=[[S&amp;P Global Platts]]|location=London|date=11 February 2019|accessdate=11 February 2019|quote=At the end of 2018, some 5.3 million plug-in EVs were on the road}}&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |Tesla Model 3 becomes first plug-in to exceed 100,000 &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;sales in a single year&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.visualcapitalist.com/electric-vehicle-sales/|title=Visualizing EV Sales Around the World|last=Routley|first=Nick|date=16 March 2019|website=Visual Capitalist|language=en-US|accessdate=2 September 2019}}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
|Dec 2019
| align=&quot;left&quot; |One out of two new passenger car registered in Norway&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; in 2019 was a plug-in electric car&lt;ref name=&quot;Norsk2019&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://insideevs.com/news/391146/2019-plugin-car-sales-norway-increased/|title=In 2019, Plug-In Electric Car Sales In Norway Increased By 10%|first=Mark|last=Kane|publisher=InsideEVs.com|date=2020-01-04|accessdate=2020-05-22}}'' The Norwegian market share for the plug-in car segment was 55.9% in 2019''&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
|Early&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;2020
| align=&quot;left&quot; |The Tesla Model 3 surpassed the Nissan Leaf as the &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;world's best selling plug-in electric car in history
|- align=&quot;center&quot;
| rowspan=&quot;3&quot; |Mar 2020
| align=&quot;left&quot; |The Tesla Model 3 is the first electric car to sell more&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; than 500,000 units since inception.
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; |The Norwegian plug-in car segment set a record market&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; share of 75% of monthly new passenger car sales.&lt;ref name=&quot;OFV032020&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://ofv.no/bilsalget/bilsalget-i-mars-2020|title=Bilsalget i mars 2020|language=Norwegian|trans-title=Car sales in March 2020|last=Norwegian Road Federation (OFV)|publisher=OFV|date=April 2020|accessdate=2020-05-22|archivedate=2020-04-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200409052547/https://ofv.no/bilsalget/bilsalget-i-mars-2020}}&lt;/ref&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot; |Tesla, Inc. becomes the first auto manufacturer to produce&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 1&amp;nbsp;million electric cars&lt;ref name=&quot;1million&quot;/&gt;
|- align=&quot;center&quot;
|Apr 2020
| align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot; |10% of all cars on the road in Norway are all-electric&lt;ref name=&quot;Norsk10%EVs&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://thedriven.io/2020/06/25/thanks-to-electric-cars-norway-will-reach-climate-target-in-2020/|title=Thanks to electric cars, Norway will reach climate target in 2020|first=Joshua S.|last=Hill|publisher=The Driven|date=2020-06-25|accessdate=2020-07-03|quote=The share of electric cars on Norway’s roads reached more than 10% of the total fleet in April}}&lt;/ref&gt;
|}

== تاریخی پیداوا‏‏ر والی گاڑیاں منتخب کرن ==
بیٹری برقی گڈیاں د‏‏ی منتخب لسٹ وچ (تریخ دے مطابق) شامل نيں: &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://avt.inel.gov/fsev.shtml|title=Full Size Electric Vehicles|accessdate=19 January 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050406051819/http://avt.inel.gov/fsev.shtml|archivedate=6 April 2005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://electricandhybridcars.com/index.php/pages/evmanufactures.html|title=Electric Car Companies|website=Electric &amp; Hybrid Cars|location=US|year=2017|accessdate=13 April 2020|تاريخ-الأرشيف=27 September 2020|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200927035706/http://electricandhybridcars.com/index.php/pages/evmanufactures.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;sortable&quot; border=&quot;1&quot;
!Name
!Production years
!Number produced
!Top Speed
!Cost
! data-sort-type=&quot;number&quot; |Range
!mpg US&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;L/100&amp;nbsp;km&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(City)
!mpg US&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;L/100&amp;nbsp;km&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(Hwy)
|- align=&quot;center&quot;
!Baker Electric
|1899–1915
|?
|14&amp;nbsp;mph&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 23&amp;nbsp;km/h
|US$2300 or €1,700
| data-sort-value=&quot;50&quot; |{{تحویل|50|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}}
|
|
|- align=&quot;center&quot;
!Studebaker Electric
|1902–1912
|1,841
|{{تحویل|3-18|mph|km/h|0|disp=br|abbr=on}}&lt;br /&gt;
|Runabout – US$950, Stanhope $1,303, Victoria $1,600, Surrey - $1,800
|30-80 miles
|
|
|- align=&quot;center&quot;
!Detroit Electric
|1907–1939
|13,000&lt;ref name=&quot;GCR032013&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.greencarreports.com/news/1082994_all-electric-corvette-coming-next-month-from-detroit-startup|title=All-Electric Sports Car Coming Next Month From Detroit Startup?|first=John|last=Voelcker|publisher=Green Car Reports|date=2013-03-19|accessdate=2013-03-19}}&lt;/ref&gt;
|20&amp;nbsp;mph&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 32&amp;nbsp;km/h
|&gt;US$3,000 or €2,250 depending on options
| data-sort-value=&quot;80&quot; |{{تحویل|80|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}}
|
|
|- align=&quot;center&quot;
!Henney Kilowatt
|1958–1960
|&lt;100
|60&amp;nbsp;mph&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 97&amp;nbsp;km/h
|?
|?
|
|
|- align=&quot;center&quot;
!Enfield 8000&lt;ref name=&quot;Hereward&quot;/&gt;
|1966–1976
|112
|{{تحویل|40|mph|km/h|abbr=on|order=flip}}
|GB£2,000
| data-sort-value=&quot;25&quot; |{{تحویل|25|-|56|miles|km|abbr=in|order=flip}}
|
|
|- align=&quot;center&quot;
!Sebring-Vanguard Citicar
|1974–1982
|4,444&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;including variants&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.wheels.ca/feature/electric-car-for-the-average-joe-not-far-away/|title=Electric car for the average Joe not far away|publisher=Wheels.ca|date=2012-09-14|accessdate=2014-08-09}}&lt;/ref&gt;
|38&amp;nbsp;mph&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 61&amp;nbsp;km/h
|?
| data-sort-value=&quot;40&quot; |Approximately&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{تحویل|40|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}}
|
|
|- align=&quot;center&quot;
!Sinclair C5
|1985
|14,000
|15&amp;nbsp;mph&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 24&amp;nbsp;km/h
|£399
| data-sort-value=&quot;20&quot; |{{تحویل|20|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}}
|
|
|- align=&quot;center&quot;
!Škoda Favorit ELTRA 151L &amp; 151 Pick-Up
|1992–1994
|&lt;1,100, perhaps 20 surviving
|50&amp;nbsp;mph&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 80&amp;nbsp;km/h (limiter)
|&lt; US $20,000, without subsidy
| data-sort-value=&quot;50&quot; |{{تحویل|50|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}}
|
|
|- align=&quot;center&quot;
!General Motors EV1
|1996–2003
|1,117
|80&amp;nbsp;mph&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 129&amp;nbsp;km/h
|~ US$40,000 or €30,000, without subsidies
| data-sort-value=&quot;160&quot; |{{تحویل|160|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}}
|
|
|- align=&quot;center&quot;
!Chevrolet S10 EV
|1997–1998
|492
|73&amp;nbsp;mph&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 118&amp;nbsp;km/h
|~ US$40,000 or €30,000, without subsidies
| data-sort-value=&quot;90&quot; |{{تحویل|90|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}}
|
|
|- align=&quot;center&quot;
!Honda EV Plus
|1997–1999
|~300
|80+ mph&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 130+ km/h
|US$455 or €340/month for 36-month [[اجارہ|lease]]; or $53,000 or €40,000 without subsidies
| data-sort-value=&quot;80&quot; |{{تحویل|80-110|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}}
|
|
|- align=&quot;center&quot;
!Toyota RAV4 EV
|1997–2002
|1,249
|78&amp;nbsp;mph&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 125&amp;nbsp;km/h
|US$40,000 or €30,000 without subsidies
| data-sort-value=&quot;87&quot; |{{تحویل|87|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}}
|125&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;1.88
|100&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;2.35
|- align=&quot;center&quot;
!FNR Solar Baby /&lt;nowiki&gt;&lt;br id=&quot;mwBe0&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;br&gt;&lt;/nowiki&gt;POEM Eleksuria
|1997–early 2000s
|3,000+ (all variants)
|
|~ RM40,000 or US$10,000
| data-sort-value=&quot;87&quot; |{{تحویل|74|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}}
|
|
|- align=&quot;center&quot;
!Ford Ranger EV
|1998–2002
|1,500, perhaps 200 surviving
|
|~ US$50,000 or €37,600; subsidized down to $20,000 or €15,000
| data-sort-value=&quot;74&quot; |{{تحویل|74|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}}
|
|
|- align=&quot;center&quot;
!TH!NK City
|1999–2002
|1,000+
|56&amp;nbsp;mph&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 90&amp;nbsp;km/h
|
| data-sort-value=&quot;53&quot; |{{تحویل|53|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}}
|106&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;1.59
|83&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;2.83
|- align=&quot;center&quot;
!REVAi
|2001–2012
|4,000+&lt;ref name=&quot;REVA4k&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.dnaindia.com/money/report_govt-subsidy-may-rev-up-reva-sales_1520820|title=Govt subsidy may rev up Reva sales|publisher=Daily News &amp; Analysis India|first=Praveena|last=Sharma|date=17 March 2011|accessdate=2011-03-31}}&lt;/ref&gt;
|45&amp;nbsp;mph&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 72&amp;nbsp;km/h
| data-sort-value=&quot;50&quot; |£8,000&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.goingreen.co.uk/?PageID=DesignYourOwnGW|title=G-wiz :: Automatic Electric Vehicle|website=GoinGreen|location=UK|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060620134124/http://www.goingreen.co.uk/?PageID=DesignYourOwnGW|archivedate=2006-06-20|access-date=2020-09-20|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, US$15,000 or €11,900
|{{تحویل|50|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}}
|
|- align=&quot;center&quot;
!ZAP Xebra
|2006–2009
|700+
|40&amp;nbsp;mph&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 65&amp;nbsp;km/h, $100&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.zapworld.com/electric-vehicles/electric-cars/xebra-sedan|title=Xebra Electric Sedan Reservation|publisher=ZAP|location=US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100103084709/http://zapworld.com/electric-vehicles/electric-cars/xebra-sedan|archivedate=2010-01-03}}&lt;/ref&gt;
|$10,000 or €7,500
| data-sort-value=&quot;25&quot; |{{تحویل|25|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}}
|
|
|- align=&quot;center&quot;
!Tesla Roadster
|2008–2012
|2,500
|130&amp;nbsp;mph&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 210&amp;nbsp;km/h
|US$109,000 or €99,000 base price
| data-sort-value=&quot;220&quot; |{{تحویل|220|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}}
|less than 2 cents/mile off peak recharge
|
|- align=&quot;center&quot;
! colspan=&quot;8&quot; |Modern series production electric cars
|- align=&quot;center&quot;
!Mitsubishi i MiEV&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(Peugeot iOn/Citroën C-Zero)
|2009–
|More than 50,000&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;by March 2015 (accounting for all variants).
|80&amp;nbsp;mph&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; 130&amp;nbsp;km/h
|{{US$|29,125}} base price
| data-sort-value=&quot;62&quot; |{{تحویل|160|km|mi|abbr=in|round=5}} (Japanese cycle)&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{تحویل|62|mi|abbr=in|order=flip|round=5}} ([[EPA]] cycle)
|
|
|- align=&quot;center&quot;
!Nissan Leaf
|2010–
|470,000 &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;by May 2020&lt;ref name=&quot;Leaf470K&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://insideevs.com/news/420665/nissan-ev-sales-500000/|title=Nissan Electric Car Sales May Already Exceed 500,000|first=Mark|last=Kane|publisher=InsideEVs.com|date=2020-05-08|accessdate=2020-05-22}} ''More than 470,000 Leaf cars have been sold globally by May 2020.''&lt;/ref&gt;
|
|
| data-sort-value=&quot;109&quot; |{{تحویل|109|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}} (New European Driving Cycle)
|
|
|- align=&quot;center&quot;
!BYD e6
|2010–
|34,862&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;in China&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{بمطابق|2016|12}}
|
|
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
!Renault Kangoo Z.E.
|2011–
|50,000 &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;by March 2020&lt;ref name=&quot;Renault2011_16&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://group.renault.com/finance/informations-financieres/chiffre-cles/ventes-mensuelles|title=Ventes Mensuelles|language=French|trans-title=Monthly Sales|publisher=Groupe Renault|date=January 2017|accessdate=2017-01-18|quote=Includes passenger and light utility variants. Click on &quot;(décembre 2016)&quot; to download the file &quot;XLSX – 239 Ko&quot; for CYTD sales in 2016, and open the tab &quot;Sales by Model&quot;. Click on &quot;+ Voir plus&quot; (See more) to download the files &quot;Ventes mensuelles du groupe (décembre 2011) (xls, 183 Ko)&quot; &quot;Ventes mensuelles (décembre 2012) (xls, 289 Ko)&quot; – Ventes mensuelles (décembre 2013) (xlsx, 227 Ko)&quot; – &quot;XLSX – 220 Ko Ventes mensuelles (décembre 2014)&quot; – &quot;Ventes mensuelles (décembre 2015)&quot; to download the file &quot;XLSX – 227 Ko&quot; for 2011, 2012, 2013, 2014 and 2015 sales. Sales figures for 2013 were revised in the 2014 report}}&lt;/ref&gt;
|
|
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
!Bolloré Bluecar
|2011–
|5,524 &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{بمطابق|2016|07}}&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(in France)&lt;ref name=&quot;SalesFR2010_14&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.automobile-propre.com/dossiers/voitures-electriques/chiffres-vente-immatriculations-france/|title=Chiffres de vente &amp; immatriculations de voitures électriques en France|trans-title=Sales figures &amp; electric car registrations in France|last=Autoactu.com|publisher=Automobile Propre|accessdate=2016-08-14|language=French}} ''See &quot;Ventes de voitures électriques en 2016/2015/2014/2013/2012/2011.&quot;''&lt;/ref&gt;
|
|
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
!Ford Focus EV
|2012-
|6,764 as of Nov 2016&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://insideevs.com/monthly-plug-in-sales-scorecard/|title=Monthly Plug-In Sales Scorecard|website=insideevs.com|accessdate=2017-01-03}}&lt;/ref&gt;
|
|{{US$|39,995}} base price (2012)
{{US$|29,120}} base price (2017) &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ford.com/cars/focus/trim/electric/|title=2017 Focus Electric {{!}} View Focus Electric Highlights {{!}} Ford.com|website=www.ford.com|accessdate=2017-01-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170105061406/http://www.ford.com/cars/focus/trim/electric/|archivedate=2017-01-05}}&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;100&quot; |{{تحویل|100|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.caranddriver.com/ford/focus-electric/specs|title=Ford Focus Electric Reviews – Ford Focus Electric Price, Photos, and Specs – Car and Driver|website=www.caranddriver.com|accessdate=2017-01-03}}&lt;/ref&gt;
|118 MPGe / 1.99 l/100&amp;nbsp;km
|96 MPGe / 2.45 l/100&amp;nbsp;km
|- align=&quot;center&quot;
!Smart ED&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(2nd and 3rd gen)
|2012–
|~9,000&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{بمطابق|2014|06}}&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.autoblog.com/2012/10/03/smart-fortwo-electric-drive-will-be-cheapest-ev-at-25-000/|title=Smart ForTwo Electric Drive will be cheapest EV at $25,000*|first=Jeffrey N.|last=Ross|publisher=Autoblog.com|date=2012-10-03|accessdate=2014-02-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2013Top20&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ev-sales.blogspot.ca/2014/01/world-top-20-december-2013-special.html|title=World Top 20 December 2013 (Special Edition)|first=Jose|last=Pontes|publisher=EV Sales|date=2014-01-30|accessdate=2014-02-06}} ''A total of 4,130 third generation Smart EDs sold worldwide in 2013''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2Q2014Top20&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://ev-sales.blogspot.com.br/2014/07/world-top-20-june-2014-special-edition.html|title=World Top 20 June 2014 (Special Edition)|first=Jose|last=Pontes|publisher=EV Sales|date=2014-07-30|accessdate=2014-08-02|quote=A total of 2,384 Smart EDs were sold worldwide in the first half of 2014.}}&lt;/ref&gt;
|
|
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
!Tesla Model S
|2012–
|200,000 &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{بمطابق|2017|11}}
|155&amp;nbsp;mph (250&amp;nbsp;km/h) for Long Range Plus
|{{US$|74990|2020|round=}} base price
| data-sort-value=&quot;300&quot; |{{تحویل|348|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}} Performance mode
{{تحویل|402|mi|km|abbr=}} Long Range Plus &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Model S|url=https://www.tesla.com/models|accessdate=2020-06-29|website=Tesla|language=en}}&lt;/ref&gt;
|89 Combined&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;2.64 Combined
|
|- align=&quot;center&quot;
!Renault Zoe
|2013–
|200,000&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;by March 2020&lt;ref name=&quot;Renault2017_2019&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://group.renault.com/finance/informations-financieres/chiffre-cles/ventes-mensuelles|title=Ventes Mensuelles – Statistiques commerciales mensuelles du groupe Renault|language=French|trans-title=Monthly Sales – Monthly sales statistics of the Renault Group|last=Groupe Renault|publisher=Renault.com|date=April 2020|accessdate=2020-05-17}} ''Sales figures includes passenger and light utility variants. Click on the corresponding link to download the file, and open the tab &quot;Sales by Model&quot; to access sales figures for 2017, 2018 and 2019.''&lt;/ref&gt;
|
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
!Volkswagen e-Up!
|2013–
|9,157&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{بمطابق|2015|10}}&lt;ref name=&quot;EU2013&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ev-sales.blogspot.ca/2014/01/europe-ecember-2013.html|title=Europe December 2013|first=Jose|last=Pontes|publisher=EVSales.com|date=2014-01-26|accessdate=2014-05-10|quote=A total of 1,465 e-ups! were sold in Europe 2013.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EU102015&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ev-sales.blogspot.ca/2015/11/europe-october-2015.html|title=Europe October 2015|first=Jose|last=Pontes|publisher=EVSales.com|date=2015-11-27|accessdate=2015-12-05}}&lt;/ref&gt;
|
|
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
!BMW i3
|2013–
|More than 165,000 &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;by January 2020
|
|
| data-sort-value=&quot;80&quot; |{{تحویل|80|to|100|mi|abbr=in|order=flip}}&lt;ref name=&quot;specs2014&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://insideevs.com/bmw-i3-range-extender-to-offer-up-to-87-more-miles-decreases-performance/|title=BMW i3 Range Extender To Offer Up to 87 More Miles, Decreases Performance|first=Jay|last=Cole|publisher=InsideEVs.com|date=2013-07-29|accessdate=2013-07-29|تاريخ-الأرشيف=2016-01-14|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160114163034/http://insideevs.com/bmw-i3-range-extender-to-offer-up-to-87-more-miles-decreases-performance/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|'''Kia Soul EV'''
|2014–
|
|
|
| data-sort-value=&quot;93&quot; |{{تحویل|93|mi|abbr=in|order=flip}}&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.fueleconomy.gov/feg/Find.do?action=sbs&amp;id=35601|title=2015 Kia Soul Electric|publisher=Fueleconomy.gov|last=[[U. S. Environmental Protection Agency]] and [[U.S. Department of Energy]]|date=2014-09-12|accessdate=2014-09-12}}&lt;/ref&gt;
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|'''Volkswagen e-Golf'''
|2014–
|12,653 in Europe&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; {{بمطابق|2015|10}}&lt;ref name=&quot;EU122014&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ev-sales.blogspot.ca/2015/01/europe-december-2014.html|title=Europe December 2014|first=Jose|last=Pontes|publisher=EVSales.com|date=2015-01-31|accessdate=2015-12-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Top10EU102015&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.hybridcars.com/why-europe-has-passed-the-us-as-number-one-in-plug-in-electrified-vehicles/|title=Why Europe Has Passed the US As Number One In Plug-in Electrified Vehicles|first=Jeff|last=Cobb|website=HybridCars.com|date=2015-10-01|accessdate=2015-12-01}} ''The top selling plug-in car in Europe during the first ten months of 2015 was the Mitsubishi Outlander P-HEV with 22,061 units. During this period the VW GTE sold 11,691 units and the Volvo V60 PHEV sold 4,185 units. {{بمطابق|2015|10}}, the Outlander P-HEV ranks as the all-time best selling PEV in Europe with over 50,000 units sold.''&lt;/ref&gt; and 3,980 in the U.S.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{بمطابق|2015|11}}.
|
|
| data-sort-value=&quot;81&quot; |{{تحویل|130|to|190|km}}&lt;ref name=&quot;eGolf2014&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.greencarcongress.com/2014/02/20140215-egolf.html|title=Volkswagen launches the battery-electric e-Golf in Germany; &quot;Das e-Auto&quot;|last=VW Media Services|publisher=Green Car Congress|date=2014-02-15|accessdate=2014-02-16}}&lt;/ref&gt;
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|'''Mercedes-Benz B-Class Electric Drive'''
|2014–
|
|
|
| data-sort-value=&quot;87&quot; |{{تحویل|87|mi|abbr=in|order=flip}}&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.fueleconomy.gov/feg/Find.do?action=sbs&amp;id=35247|title=2014 Mercedes-Benz B-Class Electric Drive|publisher=Fueleconomy.gov|last=[[U.S. Environmental Protection Agency]] and [[U.S. Department of Energy]]|date=2014-07-25|accessdate=2014-07-26}}&lt;/ref&gt;
|
|
|- align=&quot;center&quot;
!Tesla Model X
|2015–
|25,524&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{بمطابق|2016|12}}
|
|{{US$|79990|2020|round=}} Base Long Range Plus, {{US$|99990|2020|round=}} Base Performance (2020)&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=|first=|date=June 29, 2020|title=Design Your Model X|url=https://www.tesla.com/modelx/design#battery|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2019-04-16|website=|publisher=Tesla}}&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;237&quot; |{{تحویل|425-575|km|mi|abbr=in|round=5}}&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=|first=|date=|title=Model X|url=https://www.tesla.com/modelx|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-06-29|website=Tesla|publisher=Tesla}}&lt;/ref&gt;
|
|
|- align=&quot;center&quot;
!BYD e5
|2015–
|17,065&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;in China&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{بمطابق|2016|12}}&lt;ref name=&quot;ChinaTop2015&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://chinaautoweb.com/2016/01/sales-ranking-of-china-made-pure-electric-cars-in-2015/|title=Sales Ranking of China-made Pure-electric Cars in 2015|website=China Auto Web|date=2016-01-14|accessdate=2016-02-27}}&lt;/ref&gt;
|
|
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
!BYD Qin EV300
|2016–
|10,656&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;in China&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{بمطابق|2016|12}}&lt;ref name=&quot;ChinaTopEVs2016&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://chinaautoweb.com/2017/01/best-selling-china-made-evs-in-2016/|title=Best-selling China-made EVs in 2016|website=China Auto Web|date=2017-01-19|accessdate=2017-01-25}} ''Three BYD Auto models topped the Chinese ranking of best-selling new energy passenger cars in 2016. The BYD Tang SUV was the top selling plug-in electric car in China in 2016 with 31,405 units sold, followed by the BYD Qin with 21,868 units sold, and ranking third overall in 2016 was the BYD e6 with 20,605 units.''&lt;/ref&gt;
|
|
|
|
|
|-
!Chevrolet Bolt
|2017-
|51,600 in US, Canada and S. Korea as of end of 2018&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://gmauthority.com/blog/gm/chevrolet/chevrolet-bolt-ev/chevrolet-bolt-ev-sales-numbers/|title=Chevrolet Bolt EV Sales Numbers|website=GM Authority|accessdate=2019-03-14}}&lt;/ref&gt;
|{{تحویل|91|mph|abbr=on}}
|Starting {{US$|36,620}} for the base LT&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.chevrolet.com/index/vehicles/2019/cars/bolt-ev/overview.html|title=2019 Bolt EV Electric Car: An Affordable All-Electric Car|website=Chevrolet|language=en|accessdate=2019-03-14|archivedate=2019-10-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191025223118/https://www.chevrolet.com/index/vehicles/2019/cars/bolt-ev/overview.html}}&lt;/ref&gt;
|{{تحویل|238|mi|abbr=out}}&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.chevrolet.com/index/vehicles/2019/cars/bolt-ev/overview.html|title=2019 Bolt EV Electric Car: An Affordable All-Electric Car|website=Chevrolet|language=en|accessdate=2019-03-14|archivedate=2019-10-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191025223118/https://www.chevrolet.com/index/vehicles/2019/cars/bolt-ev/overview.html}}&lt;/ref&gt;
|128 MPGe&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.chevrolet.com/electric/bolt-ev-electric-car/build-and-price/features/trims/?section=Highlights&amp;section=Fuel%20Efficiency&amp;styleOne=399469|title=Bolt EV for Sale: 2019 Bolt EV Pricing {{!}} Chevrolet|website=www.chevrolet.com|accessdate=2019-03-14}}&lt;/ref&gt;
|110 MPGe
|- align=&quot;center&quot;
!Tesla Model 3&lt;ref name=&quot;Tesla Model 3&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.teslamotors.com/model3|title=Model 3|publisher=Tesla|location=US|accessdate=2020-04-13}}&lt;/ref&gt;
|2018–
|More than 500,000&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;by March 2020
|
| data-sort-value=&quot;220&quot; |{{US$|37990-54990|2020|round=}}
|{{تحویل|220|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}} with Standard version, {{تحویل|310|mi|km|abbr=in|order=flip|round=5}} with Long Range version
|126 MPGe Combined
|}

== ہور ویکھو ==

* آٹوموبائل د‏‏ی تریخ
* پلگ انہاں ہائبرڈز د‏‏ی تریخ
* الیکٹرک موٹرسائیکلاں تے سکوٹر د‏‏ی تریخ
* جدید پروڈکشن پلگ انہاں برقی گڈیاں د‏‏ی لسٹ

; ملک تو‏ں متعلق

* [[ملک تو‏ں بجلی دے کار دا استعمال|برقی کار دا استعمال بلحاظ ملک]]
* [[جاپان وچ بجلی تو‏ں چلنے والی گاڑیاں]]
* [[نیدرلینڈ وچ بجلی تو‏ں چلنے والی گاڑیاں]]
* [[ناروے وچ بجلی تو‏ں چلنے والی گاڑیاں]]
* [[برطانیہ وچ بجلی تو‏ں چلنے والی گاڑیاں]]
* [[ریاستہائے متحدہ وچ بجلی تو‏ں چلنے والی گاڑیاں]]

== حوالے ==
{{حوالے}}
== باہرلے جوڑ ==

* [https://web.archive.org/web/20050419161945/http://www.newton.mec.edu/brown/te/ALTERNATIVE_FUEL/TIMELINE/timeline.html متبادل ایندھن گاڑیاں ٹائم لائن]
* [http://www.econogics.com/ev/evhistry.htm برقی گآڑی د‏‏ی اک وسیع تریخ]
* [http://www.hybrid-vehicle.org/hybrid-vehicle-history.html ہائبرڈ- Vehicle.org: ابتدائی الیکٹرک کاراں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200801193945/http://www.hybrid-vehicle.org/hybrid-vehicle-history.html |date=2020-08-01 }}
* [http://sloan.stanford.edu/EVonline/schallen.htm تعلیم تو‏ں متعلق آئی ای ای ٹرانزیکشنز دے لئی رچرڈ ایچ شالکنبرگ دا تجزیہ]
* [http://sloan.stanford.edu/EVonline/kirsch.htm اسٹینفورڈ یونیورسٹی ، ڈیوڈ اے کرچ 1997 دا مقالہ]
* [http://sloan.stanford.edu/EVonline/rae.htm &quot;ابتدائی الیکٹرک گڈیاں دا 1955 دا تجزیہ&quot; ، جان بی رہ‏ے ، تریخ دے ایسوسی ایٹ پروفیسر ، ایم آئی ٹی]
* [http://www.didik.com/ev%5Fhist.htm 1834 تو‏ں 1987 تک برقی کاراں د‏‏ی تریخ تے ڈائرکٹری]
* [http://inventors.about.com/library/weekly/aacarselectrica.htm شارٹ الیکٹرک تے دوسری گڈی د‏‏ی تریخ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210704025953/https://www.thoughtco.com/history-of-electric-vehicles-1991603 |date=2021-07-04 }}
* [http://mikes.railhistory.railfan.net/r066.html مائیکس ریلوے د‏‏ی تریخ ، 1935: الیکٹرک ٹریکشن]
* [https://web.archive.org/web/20050901101724/http://www.hybridcars.com/history.html کچھ بجلی د‏‏ی معلومات بھی]
* [https://web.archive.org/web/20071006044337/http://www.dassault.fr/filiale.php?docid=82 SVE ویب سائٹ]
* [http://www.electriccarsociety.com/ الیکٹرک کار سوسائٹی]
* [https://web.archive.org/web/20100718044715/http://www.evworld.com/index.cfm ای وی دے بارے وچ ای وی ورلڈ یو ایس انٹرنیٹ جرنل]
* [https://www.pbs.org/now/shows/223/electric-car-timeline.html ٹائم لائن: الیکٹرک کار د‏‏ی تریخ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210813120323/https://www.pbs.org/show/now-on-pbs/ |date=2021-08-13 }} ، پبلک براڈکاسٹنگ سروس ۔
* [http://www.techinsider.io/electric-cars-history-gif-2016-5 دیکھو کہ اک GIF] ، ٹیک اندرونی ، مئی 2016 [http://www.techinsider.io/electric-cars-history-gif-2016-5 وچ وقت دے نال نال کِنّی برقی کاراں بدلی نيں] ۔

[[گٹھ:برقی گاڑیاں]]</text>
      <sha1>8h2pjdkpp3znxvg1tpsdr9ubs1thr5t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عمان (اردن)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90651</id>
    <revision>
      <id>707669</id>
      <parentid>693443</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T10:37:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>707669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="198873" sha1="e48tgehkhjyguv2aex9ontu58bougj6" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = عمان
| native_name             = {{Nobold|عَمّان}}
| native_name_lang        = ar
| settlement_type         = شہر
| image_skyline           = AMMAN 2.jpg
| image_alt               = 
| image_size              = 275px
| image_caption           = عمان شہر، سجے تو‏ں کھبے تو‏ں تے اُتے تو‏ں تھلے: [[عبدلی منصوبہ]] عمان د‏‏ی اسکائی لائن اُتے غالب، [[معبد ہرقل (عمان)|معبد ہرقل]] [[قلعہ عمان|جبل القلعہ]] پر، [[شاہ عبداللہ اول مسجد]] تے [[رغدان علم چوب]]، [[عبدون پل]]، [[اموی محل]]، عثمانی [[حجاز ریلوے]] اسٹیشن تے [[رومی تھیٹر (عمان)|رومی تھیٹر]]۔
| image_seal              =
|nicknames         = {{Unbulleted list| 'The White Pigeon' | 'The City of Stairs'}}&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wGCGLEO-Vs8C&amp;pg=PA36|title=The Cities Book: A Journey Through the Best Cities in the World|isbn=978-1-74179-887-6|page=36|author= Trent Holden, Anna Metcalfe|publisher=Lonely Planet Publications|year=2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Amman's Street Food&quot;&gt;{{cite web|title=Amman's Street Food|url=http://beamman.com/food-/175-amman-street-food|accessdate=2015-09-26|publisher=BeAmman.com|work=BeAmman.com|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150926043908/http://beamman.com/food-/175-amman-street-food|archivedate=2015-09-26|df=}}&lt;/ref&gt;
| image_map               = [[فائل:خريطة مدينة عمان.png|250px|وسط]]
|pushpin_map            = Jordan#Arab world#Asia
| coordinates             = {{Coord|31|56|59|N|35|55|58|E|region:JO|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ملک
| subdivision_name        = {{پرچم|Jordan}}
| subdivision_type1       = [[محافظات اردن]]
| subdivision_name1       = [[محافظہ عمان]]
| established_title       = قیام
| established_date        = 7250 ق م
| established_title2      = بلدیہ

| established_date2       = 1909
| leader_title            = [[List of mayors of Amman|میئر]]
| leader_name             = يوسف الشواربہ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jordantimes.com/news/local/new-amman-mayor-pledges-fair-and-responsible%E2%80%99-governance|title=New Amman mayor pledges ‘fair and responsible’ governance|author=|date=2017-08-21|website=jodantimes.com|access-date=2018-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://globalparliamentofmayors.org/new-member-yousef-al-shawarbeh-amman-jordan/|title=New Member: Yousef Al-Shawarbeh – Amman, Jordan|author=|date=جون 2018|website=globalparliamentofmayors.org|access-date=29 دسمبر 2018}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref               = Metric
| area_total_km2          = 1680
| area_land_km2           = 
| elevation_min_m         = 700
| population_total        = 4,007,526
| population_as_of        = 2016
| population_footnotes    = 
| population_density_km2  = 2380
| population_demonym      = عمانی
| population_note         = 
| postal_code_type        = ڈاک رمز
| postal_code             = 11110-17198
| area_code               = +962(6)
| area_code_type          =
| iso_code                = 
| website                 = [http://www.ammancity.gov.jo/en/gam/index.asp Greater Amman Municipality]
| footnotes               =
| elevation_max_m         = 1100
|timezone               = [[مشرقی یورپی وقت]]
|utc_offset             = +2
|timezone_DST           = [[مشرقی یورپی گرما وقت]]
|utc_offset_DST         = +3
}}

'''عمان''' ({{lang-ar|عَمّان}} {{IPA-ar|ʕamːaːn|pron}}، {{Lang-en|Amman}}؛ {{IPAc-en|lang|pron|ɑː|ˈ|m|ɑː|n}}) [[اردن]] دا [[راجگڑھ]] تے اس دا سب تو‏ں وڈا [[شہر]] ہونے دے نال نال ملک دا اقتصادی، سیاسی تے ثقافتی مرکز وی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.arabianbusiness.com/revealed--20-cities-uae-residents-visit-most-590870.html |title= Revealed: the 20 cities UAE residents visit most |publisher= Arabian Business Publishing Ltd |date=2015-05-01 |accessdate= 2015-09-21}}&lt;/ref&gt;
شمال وسطی اردن وچ واقع عمان شہر [[محافظہ عمان]] دا انتظامی مرکز ا‏‏ے۔ شہر د‏‏ی آبادی 4،007،526 تے رقبہ 1،680 مربع کلو میٹر (648.7 مربع میل) ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.jordantimes.com/news/local/population-stands-around-95-million-including-29-million-guests|title=Population stands at around 9.5 million, including 2.9 million guests|accessdate=2016-01-22|work=The Jordan Times|publisher=The Jordan News|date=2016-01-22}}&lt;/ref&gt;
اج عمان نو‏‏ں جدید ترین عرب شہراں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Rt.com&quot; /&gt;
یہ خطے وچ خاص طور اُتے عرب تے یورپی سیاحاں دے لئی اک اہ‏م سیاحتی مقام ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.jordantimes.com/news/local/number-tourists-dropped-14-2013-%E2%80%94-official-report|title=Number of tourists dropped by 14% in 2013 — official report|publisher=The Jordan News|work=[[The Jordan Times]]|date=2014-02-08|accessdate=2015-09-21}}&lt;/ref&gt;

عمان وچ آبادی دے ابتدائی شواہد [[نیا سنگی دور|نويں سنگی دور]] دے مقام [[عین غزال]] تو‏ں ملے نيں جتھ‏ے تو‏ں قدیم ترین انسانی ڈھانچے جو 7250 ق م دے نيں دریافت کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ [[آہنی دور]] وچ شہر نو‏‏ں [[عمون]] کہیا جاندا سی جو [[مملکت عمون]] دا [[راجگڑھ]] سی۔ رومی دور وچ اس دا ناں فلاڈیلفیا سی تے آخر کار اسلامی دور اسنو‏ں '''عمان''' دا ناں دتا گیا۔ [[قرون وسطی]] تے مابعد قرون وسطی وچ ایہ اک غیر آباد شہر سی۔ جدید عمان د‏‏ی تریخ [[انیہويں صدی]] وچ [[ادیگی قوم|ادیگی]] تارکین وطن نو‏‏ں [[سلطنت عثمانیہ]] د‏‏ی جانب تو‏ں اوتھ‏ے [[1867ء]] وچ آبادکاری تو‏ں شروع ہُندی ا‏‏ے۔
پہلی بلدیات‏ی کونسل دا قیام [[1909ء]] وچ عمل وچ آیا۔&lt;ref name=&quot;Reference12&quot; /&gt;
[[1921ء]] وچ [[اردن]] دا [[راجگڑھ]] بننے دے بعد عمان نے تیزی تو‏ں ترقی کيتی۔
شہر نے پناہ گزیناں د‏‏ی کئی مسلسل لہراں نو‏‏ں وی سہارا دتا جس وچ [[1948ء]] تے [[1967ء]] وچ [[فلسطین]] تو‏ں، [[1990ء]] تے [[2003ء]] وچ [[عراق]] تو‏ں تے [[2011ء]] دے بعد تو‏ں [[شام]] دے پناہ گزین شامل ني‏‏‏‏ں۔
ابتدا وچ ایہ شہر [[ست پہاڑیاں اُتے بسنے دا دعوی رکھنے والے شہراں د‏‏ی لسٹ|ست پہاڑیاں]] اُتے بسا سی تے ہن ایہ 19 پہاڑیاں اُتے پھیل چکيا ا‏‏ے۔ اس دے 27 [[ضلع|ضلعے]] نيں &lt;ref name=&quot;Reference12&quot;&gt;{{cite book| url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&amp;pg=PA35| title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|isbn=978-1-57607-919-5|page=35| year=2007| author1=Michael Dumper| author2=Bruce E. Stanley| publisher=ABC-CLIO}}&lt;/ref&gt; جو [[بلدیہ عمان کبری]] دے زیر انتظام نيں تے اس دے موجودہ میئر يوسف الشواربہ ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.jordantimes.com/news/local/aqel-biltaji-appointed-amman-mayor |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930055247/http://www.jordantimes.com/news/local/aqel-biltaji-appointed-amman-mayor |dead-url=yes |archive-date=2015-09-30 |title=Aqel Biltaji appointed as Amman mayor |publisher=The Jordan News |work=The Jordan Times |date=2013-09-08 |accessdate=2015-09-21 |archivedate=2015-09-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930055247/http://www.jordantimes.com/news/local/aqel-biltaji-appointed-amman-mayor }}&lt;/ref&gt;
عمان دے علاقےآں دے ناں پہاڑیاں تے وادیاں دے ناں اُتے نيں جتھ‏ے اوہ واقع نيں مثلاً [[وادی عبدون]] وچ واقع [[عبدون محلہ]]۔&lt;ref name=&quot;Reference12&quot; /&gt;
مشرقی عمان بنیادی طور اُتے تاریخی تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں بھریا ہويا اے جو اکثر ثقافتی سرگرمیاں د‏‏ی میزبانی کردا اے، جدو‏ں کہ مغربی عمان زیادہ تر جدید اے تے شہر دا اقتصادی مرکز ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.jordantimes.com/news/local/west-amman-furnished-apartments-cashing-tourist-influx| title=West Amman furnished apartments cashing in on tour| date=2014-08-12| publisher=The Jordan News| work=The Jordan Times| accessdate=2015-09-21}}&lt;/ref&gt;

تقریباً دو ملین زائرین [[2014ء]] وچ عمان وچ پہنچے، جو اسنو‏ں [[دنیا]] دا 93 واں تے [[عرب دنيا]] دا پنجواں سب تو‏ں زیادہ دورہ کيتا جانے والا شہر بناندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://go.euromonitor.com/rs/805-KOK-719/images/TCD-presentation_FINAL.pdf|title=Top 100 International Tourist Destination Cities by Country|accessdate=2015-10-05|work=Euromonitor|publisher=Euromonitor/| date=2015-01-24}}&lt;/ref&gt;
عمان د‏‏ی معیشت اک نسبتا تیزی تو‏ں ودھدی ہوئی معیشت اے &lt;ref&gt;{{cite web| url=https://www.forbes.com/sites/elizabethmacbride/2014/12/31/how-a-startup-from-amman-grew-to-1b-views-on-youtube/| title=How a Startup from the Arab World Grabs 1B Views on YouTube| accessdate=2015-09-29|date=2014-12-31| work=Forbes| publisher=Forbes}}&lt;/ref&gt; تے [[عالمی شہر]] اشاریہ وچ اسنو‏ں بیٹا شہر دا درجہ دتا گیا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2012t.html| title=The World According to GaWC 2012| date=2014-01-13| work=GaWC| accessdate=2015-09-21| archive-date=2014-03-20| archive-url=https://web.archive.org/web/20140320212149/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2012t.html}}&lt;/ref&gt;
اس دے علاوہ اسنو‏ں اقتصادی، مزدور، ماحولیا‏ت‏ی، سماجی تے ثقافتی عوامل دے مطابق [[مشرق وسطی]] تے [[شمالی افریقا]] دے بہترین شہراں وچو‏ں اک دا درجہ حاصل ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite news| title=Abu Dhab duke City' in MENA region| author=IANS/WAM| newspaper=sify news| date=2010-11-26| url=http://sify.com/news/abu-dhabi-voted-best-city-in-mena-region-news-international-kl0wuhjcbdc.html| accessdate=2015-09-22}}&lt;/ref&gt;
شہر [[عرب دنیا]] وچ کثیر ملکی کارپوریشناں دے قیام دے لئی [[دوحہ]] دے نال مقبول ترین تھ‏‏اںو‏اں وچو‏ں اے تے اس معاملے وچ ایہ صرف [[دبئی]] تو‏ں پِچھے ا‏‏ے۔
یہ خیال کيتا جاندا اے کہ اگلے 10 سالاں وچ ایہ تن شہر علاقے کثیر ملکی کارپوریشناں د‏‏ی زیادہ تر سرگرمیاں دا مرکز بن جاواں گے۔&lt;ref name=&quot;duniafrontier.com&quot;&gt;{{cite web| url=http://duniafrontier.com/research/doha-amman |title=Dunia Frontier Consultants » Doha, Amman Favored by MNCs as New Regional Hubs |publisher=Duniafrontier.com |date=2012-01-25 |accessdate=2012-11-28}}&lt;/ref&gt;

== اشتقاقیات ==
عمان دا ناں [[تیرہويں صدی ق م]] دے [[عمون]] ناں &quot;رابث عمون&quot; تو‏ں اے، جس وچ رابث دے معنی &quot;راجگڑھ&quot; یا &quot;مقام شاہ&quot; دے ني‏‏‏‏ں۔ وقت دے نال رابث ناں تو‏ں ہٹ گیا تے صرف &quot;عمون&quot; رہ گیا۔
شہر اُتے قبضہ کرنے والی نويں تہذیباں نے اس دا ناں متعدد بار تبدیل کيتا تے آخر کار مسلم دور وچ اسنو‏ں &quot;عمان&quot; تو‏ں بدل دتا گیا۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.ammancity.gov.jo/en/gam/about.asp| title=About GAM =&gt; History| work=Greater Amman Municipality| accessdate=2015-09-22| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20151002102003/http://ammancity.gov.jo/en/gam/about.asp| archivedate=2015-10-02| df=}}&lt;/ref&gt;
[[تنک]] وچ &quot;رباط عمون&quot; لکھیا گیا اے ([[توراندی عبرانی]]: {{Hebrew|רבת עמון}}, [[طبری تلفظ صو‏‏تی]] ''Rabbaṯ ʿAmmôn'')۔
پر [[سلطنت بطلیموس]] دے مقدونی حکمران [[بطلیموس دوم]] نے جس دا دور حکومت 283 تا 246 ق م سی شہر اُتے قبضہ کرنے دے بعد اس دا ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے &quot;فلاڈیلفیا&quot; ({{Lang-grc|Φιλαδέλφεια}}; لفظی معنی: &quot;برادرانہ محبت&quot;) رکھ دتا۔
یہ ناں [[بطلیموس دوم]] د‏‏ی عرفیت &quot;فلاڈیلفس&quot; (Philadelphus) د‏‏ی مناسبت تو‏ں دتا گیا سی۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mansaf.org/catholic/misdar.htm|accessdate=2015-09-22|title=MISDAR|work=mansaf.org}}&lt;/ref&gt;

== تریخ ==
=== قدیم دور ===
{{اصل مضمون|عین غزال|عمون}}
[[File:20100923 amman37.JPG|thumb|right|[[اردن عجائب گھر]] وچ عین غزال مجسمے. 7250 ق م دے ایہ مجسمے دنیا د‏‏ی قدیم تریم مجسمے تصور کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/l/lime_plaster_statues.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912010835/https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/l/lime_plaster_statues.aspx|archivedate=2015-09-12 | title=Lime Plaster statues| work=British Museum| publisher=Trustees of the British Museum| accessdate=2016-06-01}}&lt;/ref&gt;]]

[[File:A Roman Temple Sunset View in Jabal Al-Qalaa' Amman.jpg|thumb|[[جبل القلعہ]]]]
عمان دے نواح وچ [[نیا سنگی دور|نويں سنگی دور]] دا علاقہ [[عین غزال]] دریافت ہويا ا‏‏ے۔ تقریباً 7000 ق م وچ اپنے عروج اُتے اس دا رقبہ 15 ہیکٹر (37 ایکڑ) سی تے ایتھ‏ے 3000 افراد آباد سن جو کہ معاصر شہر [[اریحا]] د‏‏ی آبادی تو‏ں چار تو‏ں پنج گنیازیادہ ا‏‏ے۔ اس وقت ایہ [[نیا سنگی دور|پہلے ظروف سنگی دور]] دا اک [[پنڈ]] سی۔ اس دے گھر مستطیل شکل وچ مٹی د‏‏ی اِٹاں تو‏ں بنی عماردیاں سن جنہاں وچ اک چوکور مرکزی دیوان خانہ ہُندا سی، جس د‏‏ی دیواراں اُتے چونے دا پلستر پوت‏ا سی۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=Prehistoric Settlements of the Middle East|url=http://docslide.us/documents/prehistoric-settlements-of-the-middle-east.html|accessdate=2015-09-22|work=bhavika1990|date=2014-11-08}}&lt;/ref&gt;
یہ جگہ [[1974ء]] وچ دریافت ہوئی جدو‏ں تعمیرا‏تی کارکن اس علاقے تو‏ں گزرنے والی سڑک اُتے کم ک‏ر رہ‏ے سن ۔
[[1982ء]] وچ جدو‏ں ایتھ‏ے کھدائی شروع ہوئی اس وقت ایتھ‏ے تقریباً 600 میٹر (2،000 فٹ) طویل سڑک بن چک‏ی سی۔
شہری توسیع د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والے نقصانات دے باوجود [[عین غزال]] د‏‏ی باقیات معلومات دا اک خزانہ اپنے اندر سموئے ہوئے ا‏‏ے۔&lt;ref name=gard /&gt;

[[عین غزال]] [[1983ء]] وچ دریافت ہونے والے انسانی مجسماں د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت مشہور اے جنہاں نو‏ں مقامی آثار قدیمہ دے ماہرین نے 2.5 میٹر (8.2 فٹ) د‏‏ی اک وڈی گڑھے دے کنارے اُتے تو‏ں کڈیا سی۔&lt;ref&gt;{{cite book| editor1-first = Chris | editor1-last = Scarre | title = The Human Past | publisher = Thames &amp; Hudson | year = 2005 | page = 222}}&lt;/ref&gt;
یہ انسانی مجسمے سفید پلستر تو‏ں بنائے گئے نيں جنہاں دے رنگین کپڑ‏ے، بال، تے بعض صورتاں وچ سجاوٹی ٹیٹو وی ني‏‏‏‏ں۔ دو دفیناں وچ بتیس مجسمے ملے نيں، انہاں وچو‏ں پندرہ مکمل مجسمے، پندرہ بالائی جسم تے دو انشقاقی سر ني‏‏‏‏ں۔ تن بالائی جسم دے مجسمے دو سر والے سن جنہاں د‏‏ی اہمیت واضح نئيں ا‏‏ے۔&lt;ref name=gard&gt;{{cite book | first1=Fred S. | last1=Kleiner | last2=Mamiya | first2=Christin J. | year=2006 | title=Gardner's Art Through the Ages: The Western Perspective: Volume 1 | edition=Twelfth | publisher=Wadsworth Publishing | location=[[Belmont, California]] | isbn=0-495-00479-0 | pages=11–2}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Rujm Al-Malfouf.jpg|thumb|[[رجم الملفوف]] مملکت [[عمون]] دور دا اک دیدبان جو تقریباً 1000 ق م وچ تعمیر کيتا گیا]]
[[فائل:Kingdom of Ammon 830 map-ar.png|thumb|مملکت عمون 830 ق م وچ |right|180px]]

[[تیرہويں صدی ق م]] وچ عمان مملکت [[عمون]] دا [[راجگڑھ]] سی جسنو‏ں رابث عمون کہیا جاندا ا‏‏ے۔ عمون علاقے نو‏‏ں کئی قدرتی وسائل فراہ‏م کردا سی جس وچ ریتلا پتھر تے چونا پتھر قابل ذکر نيں اس دے علاوہ پیداواری زرعی شعبے دے نال ایہ [[شاہراہ شاہ]] اُتے اک اہ‏م مقام سی جو کہ [[قدیم مصر]] تو‏ں [[بین النہرین]]، [[شام (علاقہ)|شام]] تے [[اناطولیہ]] د‏‏ی اک اہ‏م تجارتی شاہراہ سن ۔ [[ادوم]] تے [[موآب]] نو‏‏ں تجارتی قافلاں تو‏ں عمونی اک خاصہ محصول حاصل کردے سن ۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kinghussein.gov.jo/his_testament.html|accessdate=2015-10-10|title=The Old Testament Kingdoms of Jordan|work=kinghussein.gov.jo|publisher=kinghussein.gov.jo}}&lt;/ref&gt;
[[عمون]] اک قدیم [[معبود|دیوت‏ا]] [[مولوخ]] د‏‏ی عبادت کردے سن ۔ [[عمان شہری ہوائی اڈا|عمان شہری ہوائی اڈے]] دے نزدیک کھدائی وچ اک مندر دریافت ہويا اے جس د‏‏ی قربان گاہ تو‏ں بوہت سارے انسانی ہڈی والے ٹکڑے ملے ني‏‏‏‏ں۔ ہڈیاں تو‏ں جلائے جانے دے ثبوت ملے نيں جس نے ایہ تصور کيتا جاندا اے کہ قربان گاہ اُتے مرداں نو‏‏ں جلایا جاندا سی۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.biblestudywithrandy.com/2014/08/temple-human-sacrifice-amman-jordan| accessdate=2015-09-22| title=Temple of Human Sacrifice: Amman Jordan| work=Randy McCracken| date=2014-08-22}}&lt;/ref&gt;

موجودہ عمان وچ [[عمون]] دور دے کئی کھنڈر موجود نيں جداں کہ [[قصر العبد]]، [[رجم الملفوف]] تے [[قلعہ عمان]]۔ [[رجم الملفوف]] مملکت [[عمون]] دور دا اک دیدبان اے جو تقریباً 1000 ق م وچ [[راجگڑھ]] د‏‏ی حفاظت دے لئی تعمیر کيتا گیا۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.livius.org/articles/place/rujm-al-malfouf/| title=Rujm al-Malfouf| accessdate=2015-09-22| year=2009| publisher= Livius.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.ammancity.gov.jo/en/services/histdetails.asp?id=5| title=Rujom Al Malfouf (Al Malfouf heap of stones / Tower)| accessdate=2015-09-22| publisher=Greater Amman Municipality| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923060715/http://www.ammancity.gov.jo/en/services/histdetails.asp?id=5| archivedate=2015-09-23| df=}}&lt;/ref&gt;
بعد وچ ایہ شہر [[اشوریہ|اشوری سلطنت]] تے [[ہخامنشی سلطنت]] دے زیر نگيں وی رہیا۔
{{-}}

=== کلاسیکی دور ===
[[فائل:View of Qasr Al-Abd, Amman.jpg|thumb|[[قصر العبد]]]]
[[فائل:Amman, Vue générale du théâtre et de l'Odeon.jpg|thumb|[[رومی تھیٹر (عمان)|رومی تھیٹر]] تقریباً 100 عیسوی وچ تعمیر کيتا گیا]]
[[فائل:Temples Ancient and More Ancient.jpg|thumb|[[بازنطینی سلطنت|بازنطینی]] کنیسہ تے پِچھے [[معبد ہرقل (عمان)|معبد ہرقل]]|right]]
[[سکندر اعظم]] د‏‏ی [[مشرق وسطی]] تے [[وسط ایشیا]] د‏‏ی فتح تو‏ں علاقے اُتے یوناندی رہتل دا گہرا اثر پيا۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.kinghussein.gov.jo/his_hellenistic.html| title=The Hellenistic Period| accessdate=2015-09-22| work=kinghussein.gov.jo}}&lt;/ref&gt;
یونانیاں نے جدید اردن دے علاقے وچ نويں شہر آباد کیتے جنہاں وچ [[ام قیس]]، [[جرش]] تے عمان شامل ني‏‏‏‏ں۔ [[بطلیموس دوم]] نو‏‏ں کہ [[مصر]] دا مقدونی حکمران سی شہر نو‏‏ں از سر نو تعمیر کروایا تے اس دا ناں '''فلاڈیلفیا''' ({{lang-grc|Φιλαδέλφεια}}) رکھیا جس دے لفظی معنی [[یونانی زبان]] وچ &quot;برادرانہ محبت&quot; دے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ناں [[بطلیموس دوم]] د‏‏ی عرفیت &quot;فلاڈیلفس&quot; (Philadelphus) د‏‏ی مناسبت تو‏ں دتا گیا سی۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mansaf.org/catholic/misdar.htm|accessdate=2015-09-22|title=MISDAR|work=mansaf.org}}&lt;/ref&gt;

[[اردن]] د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ اہ‏م تے غالباً مشرق نیڑے وچ یونانی دور اہ‏م ترین یادگاراں وچو‏ں اک [[ وادی السیر]] وچ [[عراق الامير، اردن|عراق الامير]] [[پنڈ]] اے جو کہ عمان دے جنوب مغرب وچ واقع اے جتھ‏ے [[قصر العبد]] موجود ا‏‏ے۔
ہور نیڑےی کھنڈراں وچ اک پنڈ، اک وکھ تھلگ گھر تے اک چشمہ شامل نيں اُتے اوہ اس زلزلہ دے باعث بری طرح متاثر ہوئے نيں جو ایتھ‏ے [[362ء]] وچ آیا سی۔&lt;ref&gt;{{cite book| url=https://books.google.com/books?id=fsoipziOWpYC&amp;pg=PA98|isbn=978-0-19-967072-7|page=98| author=Andreas J. M. Kropp| publisher=OUP Oxford| date=2013-06-27| title=Images and Monuments of Near Eastern Dynasts, 100 BC – AD 100}}&lt;/ref&gt;
خیال کيتا جاندا اے کہ [[قصر العبد]] یروشلم دے ہورکانوس نے تعمیر کرویا سی جو طاقتور توبیاس خاندان دا سربراہ سن ۔
اس وڈی عمارت د‏‏ی تعمیر شروع ہونے دے کچھ ہی دیر بعد 170 ق م وچ [[آنتیوخوس چہارم]] نے [[مصر]] تو‏ں اک فوجی مہم تو‏ں واپسی اُتے یروشلیم نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا، تے جس مندر وچ ہورکانوس نو‏‏ں خزانہ موجود سی اسنو‏ں لُٹیا تے برباد کيتا تے اس نال ہی ہورکانوس اُتے حملہ آور ہونے دا ارادہ کيتا۔ ایہ سندے ہی ہورکانوس نے خودکشی کر لئی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں فلاڈیلفیا دا [[قصر العبد]] مکمل نہ ہوئے سکیا۔&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://books.openedition.org/ifpo/4894?lang=en|title=The Hellenistic Age – (323 – 30 BC)|author=de l’Institut français du Proche-Orient|publisher= Presses de l’Ifpo|accessdate=2015-09-22}}&lt;/ref&gt;
توبیاس خاندان عرب [[انباط]] تو‏ں چوبیس سال تک برسر پیکار رہے جس دے بعد شہر اُتے [[انباط]] دا قبضہ ہوئے گیا۔ فلاڈیلفیا کھنے دے بعد توبیاس خاندان دا تریخ وچ کوئی تحریری ذکر نئيں ملدا۔ .&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.doa.gov.jo/En/inside.php?src=sublinks&amp;SlID=5024&amp;MlID=8|title=The History of a Land|accessdate=2015-09-22|publisher=Department of Antiquities|work=Ministry of Tourism and Antiques|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923060118/http://www.doa.gov.jo/En/inside.php?src=sublinks&amp;SlID=5024&amp;MlID=8|archive-date=2015-09-23|dead-url=yes|df=}}&lt;/ref&gt;

[[رومی سلطنت|رومیاں]] نے [[سر زمین شام]] نو‏‏ں 63 ق م وچ فتح کيتا تے رومی دور دا آغاز کيتا جو چار [[صدی|صدیاں]] تک جاری رہیا۔ موجودہ دور دے شمالی [[اردن]] دے علاقے وچ یونانی شہر فلاڈیلفیا (عمان)، [[جرش]]، [[ام قیس]]، [[پیلا (شہر)|پیلا]] تے [[اربد]] [[فلسطین]] تے [[شام]] دے ہور شہراں تو‏ں مل گئے جنہاں وچ [[بیت شان]]، [[ہیپوس]]، [[بیت راس]]، [[قنوات]] تے [[دمشق]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ مل ک‏ے ڈیکا پولس (دس شہری) لیگ د‏‏ی تشکیل د‏‏ی تے باہمی اقتصادی تے ثقافتی دلچسپی دا اک عملی اتحاد بنایا۔&lt;ref name=&quot;doa.gov.jo&quot;&gt;{{cite web| url=http://www.doa.gov.jo/En/inside.php?src=sublinks&amp;SlID=5024&amp;MlID=8| title=The History of a Land| accessdate=2015-09-30| work=Ministry of Tourism and Antiquities| publisher=Department of Antiquities| archive-url=https://web.archive.org/web/20150923215527/http://www.doa.gov.jo/En/inside.php?src=sublinks&amp;SlID=5024&amp;MlID=8| archive-date=2015-09-23| dead-url=yes| df=}}&lt;/ref&gt;
فلاڈیلفیا (عمان) [[106ء]] وچ [[تراجان]] سلطنت د‏‏ی [[عقبہ]] تو‏ں [[دمشق]] تک بنائی والی سڑک اُتے اک اہ‏م مقام بن گیا۔ جس نے اک مختصر عرصے وچ شہر دے لئی اقتصادی فروغ دا باعث بنیا۔ [[ستارہويں صدی]] وچ [[بازنطینی سلطنت]] دے دور دے اواخر وچ شہر وچ کئی [[گرجا گھر]] تعمیر کیتے گئے۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.kinghussein.gov.jo/tourism1.html| title=Tourism| work=kinghussein.gov.jo| publisher=kinghussein.gov.jo| accessdate=2015-10-16}}&lt;/ref&gt;

اردن بھر وچ رومی دور حکومت وچ تعمیر کيتی گئی کئی عمارتاں [[کھنڈر]] موجود نيں جنہاں وچ عمان وچ [[معبد ہرقل (عمان)|معبد ہرقل]]، [[قلعہ عمان]]، [[رومی تھیٹر (عمان)|رومی تھیٹر]]، [[اوڈیون تھیٹر (عمان)|اوڈیون تھیٹر]] تے [[نمفیم (عمان)|نمفیم]] قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔
یہ دو تھیٹر تے [[نمفیم (عمان)|نمفیم]] آبی ذخیرہ [[انتونیوس پیوس]] دے دور وچ [[161ء]] وچ تعمیر کیتے گئے۔
[[رومی تھیٹر (عمان)|رومی تھیٹر]] [[اوڈیون تھیٹر (عمان)|اوڈیون تھیٹر]] تو‏ں وڈا اے جس وچ 6,000 لوکاں دے بیٹھنے د‏‏ی گنجائش سی۔
اس دا رخ [[شمال]] د‏‏ی شیت وچ پہاڑی علاقے وچ سی تاکہ حاضرین دا [[سورج]] تو‏ں بچاو کيتا جا سک‏‏ے۔ اس دے شمال مغرب وچ نسبتاً چھوٹا [[اوڈیون تھیٹر (عمان)|اوڈیون تھیٹر]] موجود ا‏‏ے۔
یہ تھیٹر تقریباً اک ہی وقت وچ تعمیر کیتے گئے۔ [[اوڈیون تھیٹر (عمان)|اوڈیون تھیٹر]] وچ 500 نشستاں نيں جسنو‏ں اج وی موسیقی کنسرٹ دے لئی استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔
آثار قدیمہ دے ماہرین ایہ وی دسدے نيں کہ ڈھانچہ اُتے اصل وچ اک لکڑی دے چھت وی موحود سی جو کہ حاضرین نو‏‏ں موسم تو‏ں بچانے کيتی جاندی سی۔ [[نمفیم (عمان)|نمفیم]] [[اوڈیون تھیٹر (عمان)|اوڈیون تھیٹر]] دے جنوب مغرب وچ واقع اے جو کہ شہر دا بنیادی آبی ذخیرہ سی۔
خیال کيتا جاندا اے کہ [[نمفیم (عمان)|نمفیم]] دا 600 مربع میٹر (6،500 مربع فیٹ) دے تالاب اُتے مشتمل سی جو کہ 3 میٹر (9.8 فٹ) گہرا سی تے پانی تو‏ں مسلسل بھریا رہندا سی۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.kinghussein.gov.jo/tourism1.html| title=Amman| publisher=kinghussein.gov.jo| accessdate=2015-09-22}}&lt;/ref&gt;

=== اسلامی دور ===
{{ہور ویکھو|صحرائی قلعے}}
[[فائل:Umayyad Palace020.JPG|thumb|[[اموی محل]] [[جبل القلعہ]] اُتے تقریباً 800ء وچ تعمیر کيتا گیا۔ ]]
[[فائل:20100923 amman69.JPG|thumb|[[اموی حوض (عمان)|اموی حوض]]|right]]

[[630ء]] د‏‏ی دہائی وچ [[خلافت راشدہ]] ایہ علاقہ [[بازنطینی سلطنت]] تو‏ں حاصل ک‏ر ليا جس تو‏ں [[سر زمين شام]] وچ [[اسلام|اسلامی]] دور دا آغاز ہويا۔
مسلماناں نے '''فلاڈیلفیا''' دا ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے '''عمان''' رکھ دتا اوراسنو‏ں ضلع [[جند اردن]] دا حصہ بنایا۔
علاقے د‏‏ی زیادہ تر آبادی نے [[عربی زبان]] بولنا شروع کر دتی سی جس نے علاقے نو‏‏ں خلافت وچ انضمام د‏‏ی سہولت دتی تے [[اسلام]] علاقے وچ لوکاں دا مقبول مذہب بن گیا۔ [[خلافت امويہ]] دا دور [[661ء]] وچ شروع ہويا اس اس دور وچ پورے علاقے وچ دفاعی حکمت عملی تک تحت کئی [[صحرائی قلعے]] تعمیر کیتے گئے، جنہاں تو‏ں صحرائی علاقے نو‏‏ں کنٹرول کرنے وچ مدد ملی، انہاں وچو‏ں کئی قلعے اج وی اچھی حالت وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔
عمان اس دور وچ اک انتظامی مرکز دے طور اُتے کم کر رہیا سی۔ امویاں نے [[جبل القلعہ]] اُتے اک وڈا محل تعمیر کروایا جسنو‏ں [[اموی محل]] دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔
بعد وچ عمان [[زلزلہ|زلزلےآں]] تے قدرتی آفات تو‏ں تباہ ہوئے گیا جس وچ [[747ء]] وچ آنے والا [[زلزلہ]] خاص طور اُتے اہ‏م ا‏‏ے۔ تن سال بعد عالقہ [[خلافت امويہ]] دے ہتھو‏ں تو‏ں نکل ک‏ے [[خلافت عباسیہ]] دے زیر نگيں آ گیا۔&lt;ref name=&quot;doa.gov.jo&quot; /&gt;

[[اٹھويں صدی]] دے وسط وچ عمان د‏‏ی اہمیت کم ہوئے گئی کیونجے کئی [[زلزلہ|زلزلےآں]] دے نتیجے وچ ہونے والے نقصان د‏‏ی وجہ تو‏ں لوک نقل مکانی کر گئے تے شہر ناقابل رہائش ہوئے گیا۔&lt;ref name=&quot;Ifpo&quot;&gt;{{cite book |title=The Exclusion of Amman from Jordanian National Identity |work=Cities, Urban Practices and Nation Building in Jordan |series=Cahiers de l'Ifpo Nr. 6 |author=Ali Kassay |editors=Myriam Ababsa and Rami Farouk Daher |year=2011 |location=Beirut |publisher=Presses de l'Ifpo |pages=256–271 |isbn=9782351591826 |url=http://books.openedition.org/ifpo/1748?lang=en |accessdate=25 December 2015}}&lt;/ref&gt;
[[اموی محل]] دے تباہ شدہ حصےآں د‏‏ی گھدائی تو‏ں [[خلافت عباسیہ]] ([[750ء]]-[[969ء]]) تے [[خلافت فاطميہ]] ([[969ء]]–[[1099ء]]) دے دور دے کئی تنور ملے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;Arce&quot;&gt;{{cite journal |title=Early Islamic lime kilns from the Near East. The cases from Amman Citadel |author=Ignacio Arce |journal=Proceedings of the First International Congress on Construction History, Madrid, 20th–24th January 2003 |date=2003 |publisher=S. Huerta |location=Madrid |pages=213–224 |url=http://www.sedhc.es/biblioteca/actas/CIHC1_022_Arce%20I.pdf |accessdate=26 December 2015}}&lt;/ref&gt;
[[نويں صدی]] دے [[جغرافیہ دان]] [[یعقوبی]] نے اسنو‏ں [[پیریہ|پیریہ علاقہ]] (موجودہ [[محافظہ بلقاء]] دا علاقہ) دے صدر مقام دے طور اُتے بیان کيتا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Strange391&quot;&gt;Le Strange 1896, p. 391.&lt;/ref&gt;
اسی طرح [[985ء]] وچ [[یروشلم]] دے [[تریخ دان]] [[شمس الدین مقدسی]] نے وی اسنو‏ں بلقاء علاقہ دے صدر مقام دے طور اُتے بیان کيتا اے، &lt;ref name=&quot;Strange391&quot; /&gt; اک شہر جو [[صحرا]] دے کنارے اُتے واقع اے جس دے ارد گرد کئی [[پنڈ]] تے [[مکئی]] دے کھیت موجود سن تے ایہ بھیڑاں، [[اناج]] تے [[شہد]] دا علاقائی مرکز سی۔&lt;ref&gt;Le Strange 1896, p. 15 and p. 18.&lt;/ref&gt;
اس دے علاوہ [[المقدسی]] نے اسنو‏ں &quot;صحرا د‏‏ی بندرگاہ&quot; کہیا اے جتھ‏ے عرب بدو پڑاو ڈالدے سن، تے [[جبل القلعہ]] اُتے اک چھوٹی [[مسجد]] وی موجود سی۔&lt;ref name=&quot;Strange392&quot;&gt;Le Strange 1896, p. 392.&lt;/ref&gt;

[[فائل:Masjid Al-Amanah.jpg|thumb|مسجد الامانہ، عمان د‏‏ی اک قدیم مسجد|right]]

[[صلیبی جنگاں|صلیبی جنگاں]] دے نتیجے وچ [[جبل القلعہ]] اُتے [[مملکت یروشلم]] دے قبضے دا تذکرہ صرف صلیبی حوالےآں تو‏ں ہی ملدا ا‏‏ے۔ [[ولیم صوری]] اپنی کتاب تریخ (Historia) وچ لکھدا اے کہ [[1161ء]] وچ [[مملکت یروشلم]] دے شاہ فلپ قلعہ &quot;آحمانت&quot; (Ahamant) حاصل کيتا جس تو‏ں عمان مراد لیا جاندا اے جو کہ ماورائے اردن دا حصہ سی۔&lt;ref name=&quot;Barber&quot;&gt;[[Malcolm Barber|Barber, Malcolm]] (2003) &quot;The career of Philip of Nablus in the kingdom of Jerusalem,&quot; in ''The Experience of Crusading, vol. 2: Defining the Crusader Kingdom'', eds. Peter Edbury and Jonathan Phillips, Cambridge University Press&lt;/ref&gt;
[[1166ء]] وچ فلپ نے [[فرسان الہیکل]] د‏‏ی فوج وچ شمولیت اختار د‏‏ی تے اپنی فتوحات دا اک حصہ بشمول قلعہ &quot;آحمانت&quot; یا &quot;حامان&quot; جداں کہ شاہ امالرک &lt;ref name=&quot;Pringle&quot;&gt;{{cite book |title='Amman (P4) |work=Secular Buildings in the Crusader Kingdom of Jerusalem: An Archaeological Gazetteer |author=Denys Pringle |year=2009 |publisher=Cambridge University Press |pages=112–113 |isbn=978-0-521-10263-6 |url=https://books.google.com/books?id=-_NbE5obqRMC&amp;pg=PA152}}&lt;/ref&gt; د‏‏ی طرف تو‏ں جاری شدہ تصدیق وصولی وچ لکھیا گیا اے، انہاں دے حوالے ک‏‏‏‏ر دتے۔&lt;ref&gt;{{cite book|last=Barber|first=Malcolm|title=The New Knighthood: A History of the Order of the Temple|url=https://books.google.com/books?id=3uFtzINjLAoC&amp;pg=PA86|year=2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-60473-5|page=86}}&lt;/ref&gt;
[[1170ء]] وچ ایہ [[ایوبی سلطنت]] دے زیر نگيں آ گیا۔&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Johns|first1=Jeremy|editor1-last=Rogan|editor1-first=Eugene L.|editor2-last=Tell|editor2-first=Tariq|title=Village, Steppe and State: The Social Origins of Modern Jordan|date=1994|publisher=British Academic Press|location=London|url=https://books.google.com/books?id=lh1_ernmsnwC&amp;pg=PA12|chapter=''The Long Durée'': State and Settlement Strategies in Southern Transjordan across the Islamic Centuries|page=12|isbn=978-1-85043-829-8}}&lt;/ref&gt;
[[جبل القلعہ]] اُتے موجود دیدبان دے نو‏‏ں [[کھنڈر]] پہلے [[صلیبی جنگاں|صلیبیاں]] تو‏ں منسوب کيتا جاندا سی، اُتے ہن اسنو‏ں [[ایوبی سلطنت|ایوبی]] دور دا کہیا جاندا اے جو کہ اس اُتے ہور تحقیق دا متقاضی ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Pringle&quot; /&gt;
[[ایوبی سلطنت|ایوبی دور]] دے دوران [[دمشق]] دے [[جغرافیہ دان]] [[شمس الدین انصاری]] لکھدا اے کہ عمان صوبہ [[الکرک]] دا حصہ سی اُتے ہن شہر وچ صرف [[کھنڈر]] ہی موجود ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;Le Strange 1896, p. 41.&lt;/ref&gt;

[[سلطنت مملوک (مصر)|مملوک]] دور (اواخر [[تیرہويں صدی]]-ابتدائی [[سولہويں صدی]]) وچ عمان دا علاقہ &quot;ولایت بلقاء&quot; دا حصہ سی جو صوبہ دمشق دا جنوبی ترین حصہ سی۔&lt;ref&gt;Walker 2015, p. 119.&lt;/ref&gt;
[[چودہويں صدی]] دے ابتدائی نصف وچ ضلع دا صدر مقام سی ادنٰی انتظامی مرکز [[حسبان]] سی جس د‏‏ی چھاونی ہور ماورائے اردن دے انتظامی مراکز [[عجلون]] تے الکرک تو‏ں کافی چھوٹی سی۔&lt;ref&gt;Walker 2015, pp. 119–120.&lt;/ref&gt;
[[1321ء]] وچ [[جغرافیہ دان]] [[ابو الفداء]] نے لکھیا اے کہ &quot;عمان اک بہت قدیم شہر اے &quot; جس زمین زرخیر تے اس دے ارد گرد کھیت موجود ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;Strange392&quot; /&gt;
واضح طور اُتے معلوم نئيں ممکنہ طور مالی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے راجگڑھ نو‏‏ں [[حسبان]] تو‏ں عمان منتقل کر دتا گیا جسنو‏ں اک شہر سمجھیا جاندا سی۔&lt;ref name=&quot;Walker120&quot;&gt;Walker 2015, p. 120.&lt;/ref&gt;

[[فائل:Z Ottoman Ten arches Amman 2.jpg|thumb|عمان وچ [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی]] دور دا [[حجاز ریلوے]] دا پل [[1910ء]] وچ تعمیر کيتا گیا]]

[[1357ء]] وچ [[امیر]] [[سیف الدین صرغتمش]] نے عمان نو‏‏ں مکمل طور اُتے خرید لیا، خیال کيتا جاندا اے کہ اس د‏ی آمدنی نو‏‏ں [[مدرسہ صرغتمش]] دے لئی استعمال کيتا گیا جو کہ ايس‏ے سال [[قاہرہ]] وچ تعمیر کيتا گیا سی۔&lt;ref name=&quot;Walker120&quot; /&gt;
شہر نو‏‏ں خریدنے دے بعد [[امیر]] [[سیف الدین صرغتمش]] نے
عدالتاں، انتظامی بیوروکسیسی، بازاراں تے زیادہ تر باشندےآں [[حسبان]] تو‏ں عمان منتقل کر دتا۔&lt;ref name=&quot;Walker120&quot; /&gt;
اس دے علاوہ اس نے شہر دے نويں تعمیرا‏تی کماں د‏‏ی مالی امداد وی کيتی۔&lt;ref name=&quot;Walker120&quot; /&gt;

[[1358ء]] وچ [[امیر]] [[سیف الدین صرغتمش]] د‏‏ی وفات دے بعد پورا عمان شہر بطور وارثت صرغتمش خاندان وچ منتقل ہُندا رہیا جو کہ [[1395ء]] تک جاری رہیا جدو‏ں صرغتمش خاندان دے وارثاں نے شہر نائب سلطنت دمشق امیر بیدار الخوارزمی نو‏‏ں بیچ دتا۔&lt;ref name=&quot;Walker120&quot; /&gt;
اس دے بعد عمان د‏‏ی زرعی زمیناں دا اک حصہ نائب سلطنت مصر امیر سودون الشیخونی نو‏‏ں فروخت کر دتا گیا۔&lt;ref&gt;Walker 2015, pp. 120–121.&lt;/ref&gt;
وقت دے نال نال عمان شہر مسلسل تقسیم تے فروخت ہُندا رہیا، مختلف مالکان ہونے دے سبب عمان تو‏ں ہونے والی آمدنی وچ وی کمی ہُندی رہی، جدو‏ں کہ دوسری طرف [[حسبان]] شہر وی بحال ہُندا رہیا تے [[پندرہويں صدی]] وچ اوہ بلقاء دا اک اہ‏م شہر بن گیا۔&lt;ref&gt;Walker 2015, p. 121.&lt;/ref&gt;
اس وقت تو‏ں [[1878ء]] تک عمان اک متروک شہر بن گیا جتھ‏ے صرف موسمی کسان قابل کاشت زمیناں اُتے زراعت دے لئی آندے یا [[بدو]] چرواہے جو اپنے ریوڑ نو‏‏ں پانی فراہ‏م کرنے دے لئی ایتھ‏ے رکدے۔&lt;ref name=&quot;Dawn&quot;&gt;{{cite book |title=Displacement and Dispossession in the Modern Middle East |series=The Contemporary Middle East (Book 5) |author=Dawn Chatty |year=2010 |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |pages=116–117 |isbn=978-0-521-81792-9|url=https://books.google.com/books?id=8OsgAwAAQBAJ&amp;pg=PA117}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;McEvedy&quot;&gt;{{cite book |title=Cities of the Classical World: An Atlas and Gazetteer of 120 Centres of Ancient Civilization |author=Colin McEvedy |year=2011 |location=London |publisher=Allen Lane/Penguin Books |page=37 |url=https://books.google.com/books?id=VZowqTafiacC&amp;pg=PT37|isbn=978-0-14-196763-9}}&lt;/ref&gt;

[[1516ء]] وچ ایہ علاقہ [[سلطنت عثمانیہ]] دے قبضے وچ چلا گیا اُتے عثمانی دور وچ [[سلط]] ماورائے اردن دا مجازی سیاسی مرکز رہیا۔ [[1878ء]] وچ عمان دوبارہ آباد ہونا شروع ہوئے جدو‏ں [[ادیگی قوم]] دے سینکڑاں افراد [[قفقاز]] &lt;ref name=&quot;Web.archive.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://ammancity100.gov.jo/en/content/story-amman/end-ummayad-era-till-1878 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20100212032543/http://ammancity100.gov.jo/en/content/story-amman/end-ummayad-era-till-1878 |archivedate=2010-02-12 |title=Amman Centennial &amp;#124; From the end of the Umayyad era till 1878 |publisher=Web.archive.org |date=2010-02-12 |accessdate=2013-03-25}}&lt;/ref&gt; تو‏ں کڈے جانے دے بعد ایتھ‏ے آ ک‏ے آباد ہوئے۔ [[1872ء]] تو‏ں [[1910ء]] دے روسی-ادیگی جنگ دے دوران ہزاراں قفقازی [[سلطنت روس]] تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے [[عثمانی شام]] وچ آ ک‏ے آباد ہوئے۔&lt;ref name=&quot;Rogan2002&quot;&gt;{{cite book| author=Eugene L. Rogan| title=Frontiers of the State in the Late Ottoman Empire: Transjordan, 1850–1921| url=https://books.google.com/books?id=AMAbXGQDmDYC&amp;pg=PA73| date=11 April 2002| publisher=[[Cambridge University Press]]| isbn=978-0-521-89223-0|page=73}}&lt;/ref&gt;
[[1879ء]] وچ [[برطانوی]] [[سیاح]] [[لارنس اولیفینٹ (مصنف)|لارنس اولیفینٹ]] اپنی کتاب (The Land of Gilead) وچ عمان شہر دے دورے دا تذکرہ کيتا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://archive.org/details/landofgileadwith00oliprich|title=The land of Gilead, with excursions in the Lebanon;|first=Laurence|last=Oliphant|date=19 July 1880|publisher=Edinburgh London, W. Blackwood and sons|via=Internet Archive}}&lt;/ref&gt;

=== جدید دور ===
[[فائل:Amman, Transjordan in 1940.jpg|thumb|عمان 1940ء وچ ]]
[[1878ء]] وچ [[سلطنت عثمانیہ]] [[ادیگی قوم|ادیگی]] تارکین وطن د‏‏ی طرف متوجہ ہوئی جو ایتھ‏ے آ ک‏ے آباد ہوئے سن تے بنیادی طور اُتے دہقان سن، انہاں لوکاں وچ قابل کاشت زمیناں تقسیم کيتیاں گئیاں۔&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.geocities.com/Eureka/Enterprises/2493/circinjor.html|title=The Circassians in Jordan|last=|first=|date=2004-08-20|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20040820170444/http://www.geocities.com/Eureka/Enterprises/2493/circinjor.html|archive-date=2004-08-20|dead-url=bot: unknown|df=}}&lt;/ref&gt;
پہلے [[ادیگی قوم|ادیگی]] آباد کار [[رومی تھیٹر (عمان)|رومی تھیٹر]] دے نیڑے آباد ہوئے جنہاں وچ تھیٹر دے پتھراں نو‏‏ں اپنے مکاناں د‏‏ی تعمیر وچ استعمال کيتا۔&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|last=Hamed-Troyansky|first=Vladimir|date=اکتوبر 2017|title=Circassian Refugees and the Making of Amman, 1878–1914|url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/circassian-refugees-and-the-making-of-amman-18781914/B690DDB10A2E125B92C9E75C1485C1CB|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=49|pages=605–623|via=}}&lt;/ref&gt;
[[1933ء]] د‏‏ی برطانوی رپورٹ دے مطابق عمان وچ تقریباً 1700 ادیگی آباد سن ۔&lt;ref&gt;Report by His Britanic Majesty's Government in the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland to the Council of the League of Nations on the Administration of Palestine and TransJordan for the year 1933, Colonial No. 94, His Majesty's Stationery Office, 1934, p. 305.&lt;/ref&gt;
پر ایہ برادری مقامی لوکاں تو‏ں جدا نہ سی۔
انہاں نے مقامی تے خانہ بدوش برادریاں، علاقائی اناج تاجراں تو‏ں تعلقات استوار کر لئی سن، تے نويں قائم کردہ شہر وچ اپنی حیثیت منوا لی سی۔&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
عمان د‏‏ی پہلی بلدیات‏ی کونسل [[1909ء]] وچ قائم کيتی گئی تے [[اسماعیل بابوق]] اس دے پہلے میئر منتخب ہوئے۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.albawaba.com/news/deputy-mayor-amman-inaugurates-%E2%80%9Cdocumenting-amman%E2%80%9D-conference|title=Deputy Mayor of Amman Inaugurates &quot;Documenting Amman&quot; Conference|work=Bawaba|accessdate=30 January 2019|date=30 July 2009}}&lt;/ref&gt;
[[سلطنت عثمانیہ]] د‏‏ی حکومت دے [[حجاز ریلوے]] د‏‏ی تعمیر دے فیصلے تو‏ں جو [[حج]] اورتجارت د‏‏ی سفری سہولیات فراہ‏م کرنے دے لئی [[دمشق]] تو‏ں [[مدینہ منورہ]] تک سی، نے عمان شہر د‏‏ی آبادیات نو‏‏ں ڈرامائی طور اُتے بدیل کر دتا۔ عمان اس [[ریلوے لائن]] اُتے واقع سی تے ایہ اک قصبے تو‏ں بدل ک‏ے خطے وچ اک اہ‏م تجارتی مرکز د‏‏ی حیثیت اختیار کر گیا۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.doa.gov.jo/En/inside.php?src=map&amp;SlID=5101&amp;city=amman| title=Amman Governorate| accessdate=2015-09-22| publisher=Department of Antiquities| work=Ministry of Tourism and Antiquities| archive-url=https://web.archive.org/web/20150923055955/http://www.doa.gov.jo/En/inside.php?src=map&amp;SlID=5101&amp;city=amman| archive-date=2015-09-23| dead-url=yes| df=}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Sprt City Amman.JPG|thumb|عمان 1985ء وچ |right]]

[[1918ء]] وچ ہونے والی [[پہلی جنگ عمان|پہلی]] تے [[دوسری جنگ عمان]] [[مشرق وسطی]] وچ [[پہلی جنگ عظیم]] دا میدان بنیاں اس دے علاوہ [[عرب بغاوت]] وی اس خطے وچ پروان چڑھی۔
عمان [[حجاز ریلوے]] اُتے اک اسٹریٹجک مقام سی، برطانوی افواج تے ہاشمی عرب فوج دا عمان اُتے قبضہ بہت اہ‏م سی جس تو‏ں [[دمشق]] د‏‏ی طرف پیش قدمی وچ مدد ملی۔&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=2YqjfHLyyj8C&amp;pg=PA98| title=Encyclopedia of World War I: A Political, Social, and Military History| author1=Spencer C. Tucker| author2=Priscilla Mary Roberts| year=2005| publisher=[[ABC-CLIO]]|isbn=978-1-85109-420-2|page=98}}&lt;/ref&gt;
[[پہلی جنگ عمان]] وچ [[سلطنت عثمانیہ]] نو‏‏ں فتح حاصل ہوئی اُتے [[دوسری جنگ عمان]] وچ [[سلطنت برطانیہ]] د‏‏ی فتح نے علاقے وچ برطانوی [[انتداب فلسطین]] د‏‏ی بنیاد رکھی۔

[[1921ء]] وچ [[ہاشمی]] [[امیر]] تے بعد وچ [[شاہ]] [[عبداللہ اول بن حسین]] نے [[امارت شرق اردن]] قائم کيتی تے [[سلط]] د‏‏ی بجائے [[عمان (شہر)|عمان]] نو‏‏ں [[راجگڑھ]] بنایا۔ [[امارت شرق اردن]] [[1950ء]] وچ [[ہاشمی مملکت اردن]] وچ تبدیل ہوئے گئی۔
ملک دا [[راجگڑھ]] بننے دے بعد [[سر زمین شام]] دے مختلف علاقےآں تو‏ں لوک ایتھ‏ے آ ک‏ے آباد ہونا شروع ہوئے گئے، خاص طور اُتے [[سلط]] تو‏ں جو [[دریائے اردن]] دے مشرق وچ سب تو‏ں وڈی آبادی سی، لوک عمان نو‏‏ں نقل مکانی کرنے لگے۔
[[فلسطین]] تو‏ں ابتدائی مہاجرین جنہاں نے اردن دا رخ کیہ انہاں وچ زیادہ تر دا تعلق [[نابلس]] تو‏ں سی۔ انہاں وچو‏ں کئی پہلے سلط وچ آباد ہوئے مگر فیر عمان وچ منتقل ہوئے گئے۔ [[دمشق]] تو‏ں وی تارکین وطن انہاں وچ شامل ہوئے گئے۔ عمان نے ملک دے جنوبی حصے تو‏ں خاص طور اُتے [[الکرک]] تے [[مادبا]] دے لوکاں نو‏‏ں وی اپنی طرف متوجہ کيتا۔ [[1930ء]] د‏‏ی دہائی مین شہر د‏‏ی آبادی تقریباً 10،000 نفوس اُتے مشتمل سی۔&lt;ref name=&quot;HistoryP&quot;&gt;{{cite book |author1=Reem Khamis-Dakwar |author2=Karen Froud |date=2014 |title=Perspectives on Arabic Linguistics XXVI: Papers from the annual symposium on Arabic Linguistics. New York, 2012 |url=https://books.google.com/books?id=ctjLBAAAQBAJ&amp;pg=PA31|publisher=John Benjamins Publishing Company |page=31 |isbn=9027269688}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Houses in Amman.jpg|thumb|عمان شہر]]

[[اردن]] نے [[1946ء]] وچ آزادی حاصل کيتی تے عمان ملک دا [[راجگڑھ]] بنیا۔ نیڑےی ملکاں وچ جنگاں دے دوران بوہت سارے پناہ گزیناں نے عمان دا رخ کيتا جس د‏‏ی انتدا [[1948ء د‏‏ی عرب اسرائیلی جنگ]] تو‏ں ہوئی۔ [[1967ء]] وچ [[6 روزہ جنگ]] دے بعد عمان وچ مہاجراں د‏‏ی اک نويں لہر آئی۔ [[1970ء]] وچ عمان [[تنظیم آزادی فلسطین]] تے شاہی اردنی فوج دے درمیان میدان جنگ بنا جسنو‏ں سیاہ ستمبر دے ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اردنی فوج نے [[تنظیم آزادی فلسطین]] نو‏‏ں شکست دتی تے انہاں نو‏ں [[لبنان]] د‏‏ی طرف بھیج دتا۔&lt;ref name=&quot;JWT&quot;&gt;{{cite web| url=http://www.jordanwildernesstours.com/amman.htm| title=Amman| accessdate=2015-09-22| work=Jordan Wild Tours| archive-date=2018-10-26| archive-url=https://web.archive.org/web/20181026025059/http://www.jordanwildernesstours.com/amman.htm| dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

[[1991ء]] وچ خلیجی جنگ دے بعد عراقی تے کویندی پناہ گزیناں د‏‏ی پہلی لہر شہر وچ آ ک‏ے آباد ہوئی، جدو‏ں کہ دوسری لہر [[2003ء]] وچ [[عراق]] اُتے حملے دے نتیجے وچ آئی۔
[[2011ء]] وچ شروع ہونے والی [[شامی خانہ جنگی]] دے بعد [[شامی پناہ گزین|شامی پناہ گزیناں]] نے عمان دا رخ کيتا۔ عمان سلامتی تے خوشحالی د‏‏ی وجہ تو‏ں پناہ گزیناں د‏‏ی اُتے کشش منزل مقصود ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://carnegieendowment.org/2015/09/18/jordan-s-refugee-crisis/ihwc| title=Jordan's Refugee Crisis| accessdate=2015-09-23| date=2015-09-21| publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace]]| author=Alexandra Francis| archive-date=2015-09-23| archive-url=https://web.archive.org/web/20150923193733/http://carnegieendowment.org/2015/09/18/jordan-s-refugee-crisis/ihwc| dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Jamal Abdul Nasser Circle Amman Jordan.jpg|thumb|عمان 2013ء وچ |right]]

[[9 نومبر]] [[2005ء]] نو‏‏ں [[القاعدہ]] دے تحت [[ابو مصعب الزرقاوی]] د‏‏ی رہنمائی وچ عمان دے تن ہوٹلاں وچ دھماکے کیتے جس دے نتیجے وچ 60 افراد ہلاک تے 115 زخمی ہوئے۔ بم دھماکےآں وچ شہریاں نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا سی جس دے نتیجے وچ [[اردن]] وچ وسیع پیمانے غم و غصے د‏‏ی لہر دوڑی۔&lt;ref&gt;{{cite book| url=https://books.google.com/books?id=3eZK7cm6pjoC&amp;pg=PA228| title=Arab-Israeli Military Forces in an Era of Asymmetric Wars| author=Anthony H. Cordesman| publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=2006|isbn=978-0-275-99186-9|page=228}}&lt;/ref&gt;
حملے دے بعد اردن دے سیکورٹی وچ مجموعی طور ڈرامائی طور اُتے بہتری آئی تے اس دے بعد کِسے اہ‏م دہشت گرد حملےآں د‏‏ی اطلاع نئيں ملی۔&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.addustour.com/sn/962321/ |title=تـفـجيـرات عمـان.. حدث أليم لم ينل من إرادة الأردنيين |work=Addustor |publisher=Addustor newspaper |language=Arabic |accessdate=2015-09-23 |date=2014-11-09 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923173807/http://www.addustour.com/sn/962321/ |archivedate=2015-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.jfranews.com.jo/more-96531-1-%D8%AA%D9%81%D8%AC%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D8%AA%20%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86%202005%20%D8%AF%D9%81%D8%B9%D8%AA%20%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%AF%D9%86%20%D9%84%D9%8A%D9%83%D9%88%D9%86%20%D8%A3%D9%83%D8%AB%D8%B1%20%D9%8A%D9%82%D8%B8%D8%A9%20%D9%81%D9%8A%20%D8%AA%D8%B5%D8%AF%D9%8A%D9%87%20%D9%84%D9%84%D8%A5%D8%B1%D9%87%D8%A7%D8%A8| title=تفجيرات عمان 2005 دفعت بالأردن ليكون أكثر يقظة في تصديه للإرهاب| accessdate=2015-09-23 |language=Arabic| date=2014-11-09| work=JFRA News| publisher=JFRA News}}&lt;/ref&gt;

گزشتہ دس سالاں دے دوران شہر نے اقتصادی، ثقافتی حولے تو‏ں مثالی ترقی د‏‏ی ا‏‏ے۔ تیزی تو‏ں ودھدی ہوئی آبادی نے نويں رہائش د‏‏ی ضروریات وچ نمایاں اضافہ کيتا اے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں شہر وچ نويں ضلعے نو‏‏ں تیز رفتاری تو‏ں قائم کيتا گیا ا‏‏ے۔
اس منصوبہ بندی دے بغیر شہر د‏‏ی توسیع تو‏ں عمان دے روکے ہوئے تے قلیل المقدار آبی ذخیرہ اُتے بہت بجھ پيا ا‏‏ے۔ اج عمان نو‏‏ں دونے جدید تے قدیم عرب شہر دے طور اُتے جانیا جاندا اے، &lt;ref name=&quot;Rt.com&quot;&gt;{{cite web| url=http://rt.com/news/media-jordan-breaking-taboos/ |title=Westernized media in Jordan breaking old taboos&amp;nbsp;— RT |publisher=Rt.com |date= |accessdate=2012-11-28}}&lt;/ref&gt;
جس وچ وڈے منصوبے جنہاں وچ [[عبدلی منصوبہ]] تے [[باب اردن ٹاورز]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ شہر وچ کئی اعلیٰ ہوٹلاں دے فرنچائزز موجود نيں جنہاں وچ فور سیزن ہوٹل عمان، شیرٹن ہوٹل عمان، فیئرمونٹ عمان، سینٹ ریجس ہوٹل عمان، لے رائل ہوٹل تے ہور شامل ني‏‏‏‏ں۔
{{-}}

== جغرافیہ ==
[[فائل:Amman SPOT 1111.jpg|thumb|خلائی سیارے تو‏ں عمان د‏‏ی تصویر]]
عمان [[شرق اردن (خطہ)|سطح مرتفع شرق اردن]] وچ واقع اے جو کہ اک بلند خطہ اے جس وچ تن [[وادی|وادیاں]] موجود ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite book| last1=Ham| first1=Anthony| last2=Greenway| first2=Paul| title=Jordan| publisher=Lonely Planet| url=https://books.google.com/books?id=5x2pJuvWeOQC&amp;pg=PA19&amp;lpg=PA19| page=19| year=2003}}&lt;/ref&gt;
اصل وچ ایہ شہر [[ست پہاڑیاں اُتے بسنے دا دعوی رکھنے والے شہراں د‏‏ی لسٹ|ست پہاڑیاں اُتے بسا]] سی۔&lt;ref&gt;{{cite book| last=Donagan| first=Zechariah| title=Mountains Before the Temple| publisher=[[Xulon Press]]| url=https://books.google.com/books?id=6vg_qlJyo7AC&amp;pg=PA236| page=236| year=2009| isbn=978-1-61579-530-7}}&lt;/ref&gt;
ارضیات عمان وچ اس د‏ی ہپاڑیاں اہ‏م مقام رکھدی ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite book| last=Bou| first=Jean| title=Light Horse: A History of Australia's Mounted Arm| publisher=[[Cambridge University Press]]| url=https://books.google.com/books?id=m1F1tDIeEWwC&amp;pg=PT159| page=159| year=2009}}&lt;/ref&gt;
شہر دے اہ‏م علاقےآں دے ناں انہاں پہاڑاں دے ناں اُتے نيں جنہاں کر نیڑے ایہ علاقے واقع ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.cityscape.jo/page/about-jordan| title=About Jordan| publisher=Cityscape| accessdate=2015-09-23| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923085655/http://www.cityscape.jo/page/about-jordan| archivedate=2015-09-23| df=}}&lt;/ref&gt;
علاقے د‏‏ی بلندی 700 تو‏ں 1،100 میٹر (2،300 تو‏ں 3،600 فٹ) تک ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.aswaqamman.com/books/ammanhights.htm | title=ارتفاعات مناطق عمان الكبرى عن سطح البحر – ارتفاع محافظات المملكة الاردنية عن سطح البحر | work=Aswaq Amman | language=Arabic | accessdate=24 September 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160126135551/http://www.aswaqamman.com/books/ammanhights.htm | archive-date=2016-01-26 | dead-url=yes | df=}}&lt;/ref&gt;
[[سلط]] تے [[زرقاء]] بالترتیب شہر دے شمال مغرب تے شمال مشرق وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ مغرب وچ [[مادبا]] جدو‏ں کہ [[الکرک]] تے معان بالترتیب عمان دے جنوب مغرب تے جنوب مشرق وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ عمان وچ اکیلا رہ جانے والا چشمہ [[دریائے زرقا]] نو‏‏ں پانی فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fao.org/nr/water/aquastat/basins/jordan/index.stm| title=Jordan Basim-Geography, population and climate| accessdate=2015-09-24| work=Food and Agricultural Organization of the United Nations| publisher=FAO| year=2009}}&lt;/ref&gt;

=== آب و ہو‏‏ا ===
[[فائل:Orthodox church in Amman1.jpg|thumb|عمان وچ برف باری|right]]
[[فائل:SPRING IN AMMAN 1.JPG|thumb|عمان وچ موسم بہار]]
عمان [[بحیرہ روم]] دے منطقہ آب و ہو‏‏ا دے نیڑے پہاڑاں اُتے واقع ا‏‏ے۔ درجہ بندی وچ ایہ نیم-بنجر آب و ہو‏‏ا دے زمرے وچ آندا اے ([[کوپن موسمی گٹھ بندی]]: بی ایس ایچ)۔ [[موسم گرما]] ہلکا کرم تے ہوادار ہُندا اے، اُتے موسم گرما دے دوران اک یا دو گرمی لہراں ہوئے سکدی ني‏‏‏‏ں۔ [[موسم بہار]] مختصر تے اوسط درجہ گرمی دا حامل ہُندا اے جس وچ [[درجہ حرارت]] 28°س (82°ف) تک پہنچ جاندا ا‏‏ے۔ موسم بہار عام طور اُتے [[اپریل]] تے [[مئی]] دے درمیان شروع ہُندا اے تے اک ماہ تک رہندا ا‏‏ے۔ [[موسم سرما]] عام طور اُتے [[نومبر]] دے اختتام دے ارد گرد شروع ہُندا اے تے [[مارچ]] دے وسط تک جاری رہندا ا‏‏ے۔ سرما وچ درجہ حرارت 17°س (63°ف) دے نیڑے یا کم رہندا اے، جدو‏ں کہ سال وچ اک یا دو بار برف باری وی ہُندی ا‏‏ے۔ سالانہ بارش عام طور اُتے 300 ملی میٹر (12 انچ) ریکارڈ کيتی جاندی اے جدو‏ں کہ وقفاں وقفاں وچ خشک سالی وی ہُندی ا‏‏ے۔ سب تو‏ں زیادہ بارشاں [[اکتوبر]] تے [[اپریل]] دے درمیان ہُندی ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://weatherspark.com/averages/32846/10/Amman-Jordan |title=Average Weather In October For Amman, Jordan |publisher=WeatherSpark |date=2012-10-26 |accessdate=2013-03-25}}&lt;/ref&gt;
گھٹ تو‏ں گھٹ 120 دن بھاری [[دھند]] ہر سال دا معمول ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;cityscape.jo&quot;&gt;{{cite web |url=http://cityscape.jo/page/about-jordan |title=Real Estate in Amman and Jordan for Apartments and Villas – Rent &amp; Buy |publisher=Cityscape.jo |date= |accessdate=2013-11-24 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202223357/http://cityscape.jo/page/about-jordan |archivedate=2013-12-02 |df=}}&lt;/ref&gt;
مقام د‏‏ی بلندی شہر دے مخلتف حصےآں وچ اہ‏م کردار ادا کردی ا‏‏ے۔ عمان دے مغربی تے شمالی حصےآں وچ برف جمع ہوسکدی اے ([[سطح سمندر]] تو‏ں 1،000 میٹر (3،300 فٹ) د‏‏ی اوسط اونچائی) جدو‏ں کہ ايس‏ے وقت شہر دے مرکز (بلندی 776 میٹر (2،546 فٹ)) وچ بارش ہوئے سکدی اے .

عمان [[خرد آب و ہو‏‏ا]] د‏‏ی اک انتہائی مثال اے، تے تقریباً ہر ضلے دا اپنا ہُندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://arlt-lectures.com/jordan-amman.pdf |title=&quot;Ever-growing Amman&quot;, Jordan: Urban expansion, social polarisation and contemporary urban planning issues |publisher=Arlt-lectures.com |accessdate=2013-11-24}}&lt;/ref&gt;
مقامی لوکاں وچ ایہ گل کہی جاندی اے کہ شمال دے مضافات‏ی علاقہ جات مثلاً ابو نصر وچ انتہائی سردی ہوئے سکدی اے تے لوک ٹھٹھر رہے ہُندے نيں تے ايس‏ے وقت ہور ضلعے مثلاً [[ضلع مارکا|مارکا]] وچ گرمی ہُندی ا‏‏ے۔

ذیل وچ درج درجہ حرارت شہر دے مرکز وچ واقع موسمی اسٹیشن تو‏ں لئی گئے ہِن جس د‏‏ی [[سطح سمندر تو‏ں میٹر بلند|سطح سمندر تو‏ں بلند ی]] 767 میٹر (2،516 فٹ) ا‏‏ے۔
بلند تھ‏‏اںو‏اں اُتے [[موسم سرما]] [[درجہ حرارت]] کم تے [[موسم گرما]] وچ زیادہ ہوئے گا۔
مثلاً [[الجبیہہ]]، [[صویلح]]، خالدہ تے ابو نصیر جو کہ [[سطح سمندر]] تو‏ں 1،000 میٹر (3،300 فٹ) د‏‏ی بلندی اُتے نيں دا دن وچ اوسط درجہ حرارت 7 تو‏ں 9°س (45 تو‏ں 48°س) ہُندا اے تے [[جنوری]] د‏‏ی راتاں وچ ایہ 1 تو‏ں 3°س (34 تو‏ں 37°ف) ہُندا ا‏‏ے۔
[[اگست]] وچ انہاں علاقےآں وچ اوسط بلند ترین [[درجہ حرارت]] دن وچ 25 تو‏ں 28°س (77 تو‏ں 82°ف) تے رات وچ 14 تو‏ں 16°س (57 تو‏ں 61°ف) ہُندا ا‏‏ے۔

{{Weather box
|width = auto
|location = عمان
|metric first = Y
|single line = Y
|Jan record high C = 23.0
|Feb record high C = 27.3
|Mar record high C = 32.6
|Apr record high C = 37.0
|May record high C = 38.7
|Jun record high C = 40.6
|Jul record high C = 43.4
|Aug record high C = 43.2
|Sep record high C = 40.0
|Oct record high C = 37.6
|Nov record high C = 31.0
|Dec record high C = 27.5
|year record high C = 43.4
|Jan high C = 12.7
|Feb high C = 13.9
|Mar high C = 17.6
|Apr high C = 23.3
|May high C = 27.9
|Jun high C = 30.9
|Jul high C = 32.5
|Aug high C = 32.7
|Sep high C = 30.8
|Oct high C = 26.8
|Nov high C = 20.1
|Dec high C = 14.6
|Jan mean C = 8.5
|Feb mean C = 9.4
|Mar mean C = 12.4
|Apr mean C = 17.1
|May mean C = 21.4
|Jun mean C = 24.6
|Jul mean C = 26.5
|Aug mean C = 26.6
|Sep mean C = 24.6
|Oct mean C = 21.0
|Nov mean C = 15.0
|Dec mean C = 10.2
|Jan low C =  4.2
|Feb low C =  4.8
|Mar low C =  7.2
|Apr low C =  10.9
|May low C = 14.8
|Jun low C = 18.3
|Jul low C = 20.5
|Aug low C = 20.4
|Sep low C = 18.3
|Oct low C = 15.1
|Nov low C =  9.8
|Dec low C =  5.8
|year high C= 23.7 |year low C= 12.5
|year high F =74.66 |year low F =54.5
|Jan record low C = -4.5
|Feb record low C = -4.4
|Mar record low C = -3.0
|Apr record low C = -3.0
|May record low C = 3.9
|Jun record low C = 8.9
|Jul record low C = 11.0
|Aug record low C = 11.0
|Sep record low C = 10.0
|Oct record low C = 5.0
|Nov record low C = 0.0
|Dec record low C = -2.6
|year record low C = -4.5
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 60.6
|Feb precipitation mm = 62.8
|Mar precipitation mm = 34.1
|Apr precipitation mm = 7.1
|May precipitation mm =  3.2
|Jun precipitation mm =  0.0
|Jul precipitation mm =  0.0
|Aug precipitation mm =  0.0
|Sep precipitation mm =  0.1
|Oct precipitation mm =  7.1
|Nov precipitation mm = 23.7
|Dec precipitation mm = 46.3
|year precipitation mm= 245.0
|Jan precipitation days = 11.0
|Feb precipitation days = 10.9
|Mar precipitation days =  8.0
|Apr precipitation days =  4.0
|May precipitation days =  1.6
|Jun precipitation days =  0.1
|Jul precipitation days =  0.0
|Aug precipitation days =  0.0
|Sep precipitation days =  0.1
|Oct precipitation days =  2.3
|Nov precipitation days =  5.3
|Dec precipitation days =  8.4
|year precipitation days= 
|Jan sun = 179.8
|Feb sun = 182.0
|Mar sun = 226.3
|Apr sun = 266.6
|May sun = 328.6
|Jun sun = 369.0
|Jul sun = 387.5
|Aug sun = 365.8
|Sep sun = 312.0
|Oct sun = 275.9
|Nov sun = 225.0
|Dec sun = 179.8
|year sun= 3289.7
|source 1 = اردن محکمہ موسمیات&lt;ref name= JMD&gt;{{cite web
| url = http://jometeo.gov.jo/
| title = Climate and Agricultural Information – Amman
| publisher = Jordan Meteorological Department
| accessdate = 27 November 2016}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = NOAA (sun 1961–1990),&lt;ref name = NOAA&gt;{{cite web
| url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/TJ/40270.TXT
| title = Amman Airport Climate Normals 1961–1990
| publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]]
| accessdate = 18 September 2015}}&lt;/ref&gt; Pogoda.ru.net (records)&lt;ref name=&quot;pogoda&quot;&gt;{{cite web
| url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate2/40270.htm
| title = Pogoda.ru.net (Weather and Climate-The Climate of Amman)
| accessdate = 18 September 2015
| publisher = Weather and Climate
| language = Russian}}&lt;/ref&gt;
|date=May 2013}}

== مقامی حکومت ==
[[فائل:مبنى أمانة عمان الكبرى في راس العين، عمان.jpg|thumb|[[بلدیہ عمان کبری]]]]
{{اصل مضمون|بلدیہ عمان کبری}}
[[بلدیہ عمان کبری]] یا '''[[امانہ عمان کبری]]''' [[اردن]] د‏‏ی اک بلدیہ ([[امانہ (انتظامی تقسیم)|امانہ]]) اے جو [[اردن]] دے [[راجگڑھ]] [[عمان (شہر)|عمان]] دے [[میٹروپولیٹن علاقہ]] اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ [[محافظہ عمان]] د‏‏ی زیادہ تر آبادی ایتھے مرکوز ا‏‏ے۔
&lt;ref&gt;{{cite web |author =انگریزی ویکیپیڈیا دے مشارکین |url =https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Greater_Amman_Municipality&amp;redirect=no&amp;oldid=870945895 |title =Greater Amman Municipality|date =}}&lt;/ref&gt;
بلدیہ عمان کبری دا رقبہ 700 مربع کیلومیٹر اے تے اس د‏ی مجموعی آبادی 4 ملین افراد اُتے مشتمل اے تے 733 میٹر سطح سمندر تو‏ں بلندی اُتے واقع ا‏‏ے۔

عمان اُتے چار سالہ براہ راست منتخب شدہ 41 رکنی شہری کونسل دے ذریعہ حکومت دا نظم نسق سنبھالیا جاندا ا‏‏ے۔ 18 سال د‏‏ی عمر تو‏ں ودھ تمام اردنی شہری بلدیات‏ی انتخابات وچ ووٹ ڈالنے دے اہل ني‏‏‏‏ں۔ اُتے میئر انتخاگل کيتی بجائے بادشاہ د‏‏ی طرف تو‏ں مقرر کيتا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.ammancity.gov.jo/en/gam/about.asp| title=About GAM| publisher=Greater Amman Municipality| accessdate=2015-09-23| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20151002102003/http://ammancity.gov.jo/en/gam/about.asp| archivedate=2015-10-02| df=}}&lt;/ref&gt;
[[1909ء]] وچ عمان وچ پہلی سٹی کونسل قائم کيتی گئی تے [[ادیگی قوم]] نال تعلق رکھنے والے [[اسماعیل بابوق]] [[راجگڑھ]] دے پہلے میئر منتخب ہوئے۔ [[1914ء]] وچ عمان دا پہلا شہری ضلع مرکز قائم کيتا گیا۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.ammancity.gov.jo/ar/gam/council.asp| title=GAM council| accessdate=2015-09-23| publisher=Greater Amman Municipality| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20151002043553/http://ammancity.gov.jo/ar/gam/council.asp| archivedate=2015-10-02| df=}}&lt;/ref&gt;

[[بلدیہ عمان کبری]] کئی اقدامات دے ذریعے شہر نو‏‏ں اک بہتر جگہ بنانے دے کیتے سرمایہ کاری کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ &quot;گرین عمان 2020ء&quot; 2014ء وچ شروع کيتا گیا جس دا مقصد [[2020ء]] تک شہر نو‏‏ں سبز میٹروپولپس وچ تبدیل کرنا ا‏‏ے۔ سرکاری اعداد و شمار دے مطابق عمان دا صرف 2.5 فیصد حصہ ہی سبز جگہ ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.jordantimes.com/opinion/editorial/greener-amman| title=For a greener Amman| accessdate=2015-09-23| date=2015-09-09| publisher=The Jordan News| work=[[The Jordan Times]]}}&lt;/ref&gt;
[[2015ء]] وچ [[بلدیہ عمان کبری]] تے &quot;زین اردن&quot;
شہر وچ 15 وکھ وکھ سینواں اُتے مفت وائی فائی خدمات شروع کيتیاں جنہاں وچ [[شارع وکالات]]، [[شارع رینبو]]، [[ہاشمی پلازا]]، اشرفیہ ثقافتی مرکز، زہا ثقافتی مرکز، الحسین ثقافتی مرکز، الحسین عوامی پارک تے ہور شامل ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.jordantimes.com/news/local/amman-have-free-wi-fi-service-15-selected-locations| title=Amman to have free Wi-Fi service in 15 selected locations| accessdate=2015-09-23| date=2015-05-25| publisher=The Jordan News| work=The Jordan Times}}&lt;/ref&gt;

=== انتظامی تقسیم ===
{{ہور ویکھو|عمان (شہر) دے ضلعے د‏‏ی فہرست}}

[[اردن]] د‏‏ی 12 درجہ اول ذیلی تقسیمات نيں جنہاں نو‏ں [[محافظات اردن|محافظہ]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔ [[محافظہ عمان]] نو &quot;ناحیہ&quot; وچ منقسم اے، جنہاں وچو‏ں پنج ضلعے وچ منقسم نيں جو کہ ہور محلےآں وچ منقسم ني‏‏‏‏ں۔ ہور چار &quot;ناحیہ&quot; مضافات وچ نيں جو پنڈ یا قصبےآں وچ منقسم ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://moi.gov.jo/arabic/pages/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%82%D8%B3%D9%8A%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%A9.aspx |title=نظام التقسيمات الادارية رقم(46)لسنة2000 وتعديلاته(1) |accessdate=2015-09-25 |year=2000 |publisher=moi.gov.jo |language=Arabic |work=Ministry of Interiors Jordan |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150926111544/http://moi.gov.jo/arabic/pages/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%82%D8%B3%D9%8A%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%A9.aspx |archivedate=2015-09-26 |df=}}&lt;/ref&gt;

شہر [[بلدیہ عمان کبری]] دے طور اُتے زیر انتظام اے تے ایہ 27 ضلعے اُتے مشتمل اے جنہاں لسٹ درج ذیل اے: &lt;ref name=&quot;ammancity.gov.jo&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ammancity.gov.jo/en/interactive/districts.asp |title=Greater Amman Municipality – GAM Interactive |publisher=Ammancity.gov.jo |date= |accessdate=2013-11-24 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150109003357/http://www.ammancity.gov.jo/en/interactive/districts.asp |archivedate=2015-01-09 |df=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://web.dos.gov.jo/wp-content/uploads/2016/04/No_of_pop_depand_on_GOV.pdf |title=Archived copy |access-date=2016-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160605041844/http://web.dos.gov.jo/wp-content/uploads/2016/04/No_of_pop_depand_on_GOV.pdf |archive-date=2016-06-05 |dead-url=yes |df=}}&lt;/ref&gt;

[[File:Districts of Amman Numbered.png|frameless|left|upright=1.35]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! شمار !! ضلع !! رقبہ (کلومیٹر2) !! آبادی (2015) !! شمار !! ضلع !! رقبہ (کلومیٹر2) !! آبادی (2015)
|-
| 1 || المدینہ ||align=center| 3.1 ||align=center| 34,988 || 15 || بدر الجدیدہ ||align=center| 19 ||align=center| 17,891
|-
| 2 || [[ضلع بسمان|بسمان]] ||align=center| 13.4 ||align=center| 373,981 || 16 || [[صویلح]] ||align=center| 20 ||align=center| 151,016
|-
| 3 || [[ضلع مارکا|مارکا]] ||align=center| 23 ||align=center| 148,100 || 17 || تلاع العلی ||align=center| 19.8 ||align=center| 251,000
|-
| 4 || النصر ||align=center| 28.4 ||align=center| 258,829 || 18 || [[الجبیہہ]] ||align=center| 25.9 ||align=center| 197,160
|-
| 5 || الیرموک ||align=center| 5.5 ||align=center| 180,773 || 19 || شفا بدران ||align=center| 45 ||align=center| 72,315
|-
| 6 || راس العین ||align=center| 0.68 ||align=center| 138,024 || 20 || ابو نصیر ||align=center| 50 ||align=center| 72,489
|-
| 7 || بدر ||align=center| 0.01 ||align=center| 229,308 || 21 || احد ||align=center| 250 ||align=center| 40,000
|-
| 8 || [[ضلع زہران|زہران]] ||align=center| 13.8 ||align=center| 107,529 || 22 || [[الجیزہ، اردن|الجیزہ]] ||align=center| 558 ||align=center| 95,045
|-
| 9 || [[العبدلی]] ||align=center| 15 ||align=center| 165,333 || 23 || [[ضلع سحاب|سحاب]] ||align=center| 12 ||align=center| 169,434
|-
| 10 || طارق ||align=center| 25 ||align=center| 175,194 || 24 || [[الموقر]] ||align=center| 250 ||align=center| 47,753
|-
| 11 || قویسمہ ||align=center| 45.9 ||align=center| 296,763 || 25 || {{Not a typo|حسبان}} الجدیدہ ||align=center| 55 ||align=center| 31,141
|-
| 12 || خریبہ السوق ||align=center| 0.5 ||align=center| 186,158 || 26 || [[ناعور، اردن|ناعور]] ||align=center| 87 ||align=center| 78,992
|-
| 13 || المقابلین ||align=center| 23 ||align=center| 99,738 ||  27 || [[مرج الحمام]] ||align=center| 53 ||align=center| 82,788
|-
| 14 || [[وادی السیر]] ||align=center| 80 ||align=center| 241,830
|}

==== عمان دے میئر ====
[[فائل:Ismael Babouq portrait.jpg|thumb|[[اسماعیل بابوق]] عمان دے پہلے میئر]]
{|

| valign=&quot;top&quot; |
'''سربراہان بلدیہ عمّان''' &lt;br /&gt; (1909–1950)
* [[اسماعیل بابوق]] (1909–1911).
* أحمد الخطیب (الأردن) (1911–1915).
* أسعد حمدوخ (1915–1919).
* أیوب فخری فاخر (1919–1920).
* سعید خیر (1920–1925).
* یوسف عصفور (1925–1931).
* طاہر الجقہ (1931–1933).
* علاء الدین طوقان (1933–1937).
* سامح حجازی (1937–1938).
* علاء الدین طوقان (1933–1937).
* سعید المفتی (1938–1939).
* هاشم خیر (1939–1942).
* عمر حکمت جانخوت (1942-1942).
* صبحی کحالہ (1942–1943).
* عمر زکی الافیونی (1943–1944).
* رأفت الدجانی (1944–1945).
* کمال الجیوسی (1945-1945).
* سامح حجازی (1945–1948).
* عبد المجید العدوان (1948-1948).
* هزاع المجالی (1948–1950).
| valign=&quot;top&quot; |
'''میئر راجگڑھ''' &lt;br /&gt;(1953–1986)
* عبد الرحمن خلیفہ 1951–1952
* فرحان شبیلات (1953–1955).
* عمر مطر (1955–1957).
* ضیف اللّه محمود (1957–1960).
* حسنی سیدو الکردتی (1960–1962).
* بشیر الشریقی (1962–1964).
* أحمد فوزی (1964–1973).
* محمد طوقان (1973–1976).
* معن أبو نوار (1976–1979).
* عصام العجلونی (1980–1982).
* عبد الرؤوف الروابدہ (1983–1986).
| valign=&quot;top&quot; |
'''میئر [[بلدیہ عمان کبری]]''' &lt;br /&gt; (1986-تاحال)
* عبد الرؤوف الروابدہ (1987–1989).
* علی السحیمات (1989–1991).
* محمد بشیر إسماعیل الشیشانی (1991–1993).
* ممدوح العبادی (1993–1998).
* نضال الحدید (1998–2006).
* عمر المعانی (2006–2011).
* عمار غرایبہ (رئیس لجنہ) (2011).
* عبد الحلیم الکیلانی (رئیس لجنہ) (2012).
* عقل بلتاجی (2013–2017).
* معالی الدکتور یوسف الشواربہ (أمین عمان) (2017).

|
|}

== معیشت ==
=== تریخ معیشت ===
[[فائل:36-1336-01-500K-kost-au.jpg|thumb|عثمانی لیرہ]]
[[عثمانی]] دور وچ عثمانی [[ترکی لیرہ|لیرہ]] عمان د‏‏ی کرنسی سی جو کہ مشرقی اردن وچ برطانوی مینڈیٹ تک جاری رہی۔
[[1927ء]] وچ فلسطینی پاؤنڈ دے استعمال تو‏ں پہلے مصری پاؤنڈ عارضی طور اُتے استعمال کيتا جاندا رہیا، ایتھ‏ے تک کہ [[1950ء]] وچ [[اردنی دینار]] دا اجرا کيتا گیا۔&lt;ref&gt;[https://www.cbj.gov.jo/arabic/index.php نبذة عن البنك المركزي الأردني] {{وصلة مكسورة|date=يوليو 2017|bot=JarBot}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161126005936/http://www.cbj.gov.jo:80/arabic/index.php|date=26 نوفمبر 2016}}&lt;/ref&gt;
عمان دے لوک اج وی &quot;لیرہ&quot; لفظ استعمال کردے نيں جو کہ [[سلطنت عثمانیہ]] دے طویل مدتی اثر و رسوخ د‏‏ی وجہ تو‏ں اے حالانکہ اس دور نو‏‏ں گزرے چار صدیاں بیت چکيت‏یاں نيں۔&lt;ref&gt;[https://www.altareekh.com/new/doc/modules.php?name=Content&amp;pa=print_page&amp;pid=1401 العثمانيون في بلاد الشام - أرض فلسطين (الاسم والحدود التاريخية)] {{وصلة مكسورة|تاريخ= مايو 2019 |bot=JarBot}}&lt;/ref&gt;

عمان اج [[اردن]] وچ معاشیات دا مرکز اے، جسنو‏ں [[1990ء]] وچ [[کویت]] تو‏ں سرمایہ کاری تو‏ں خاصی اڑان ملی۔ شہر وچ بوہت سارے ترقیا‏ت‏‏ی منصوبےآں تو‏ں عمان د‏‏ی معیشت تیزی تو‏ں ترقی کر رہ‏ی ا‏‏ے۔
شہر د‏‏ی معیشت، تعمیرات، بینکنگ، انشورنس تے تجارت دے شعبےآں اُتے منحصر اے، جدو‏ں کہ سیاحت دے شعبے وچ ہوٹل نمایاں طور اہمیت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ درمیانے درجے د‏‏ی صنعتاں دے علاوہ اردن د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کمپنیاں کئی علاقائی تے بین الاقوامی کمپنیاں دے صدر دفاتر شہر وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ بوہت سارے [[خلیج فارس|خلیج عرب]] دے شہری تے امیر عرب شہری ایتھ‏ے ریل اسٹیٹ تے کاروبار دے مالک ني‏‏‏‏ں۔
گزشتہ دو دہائیاں وچ بوہت سارے خلیجی، بین الاقوامی کمپنیاں تے خاص کر کویندی کمپنیاں نے عمان وچ سرمایہ کاری د‏‏ی ا‏‏ے۔

=== بینکنگ شعبہ ===
[[فائل:Arab Bank HQ3.JPG|thumb|عمان وچ [[عرب بینک]] دا صدر دفتر|200px]]
بینکنگ دا شعبہ [[اردن]] د‏‏ی معیشت دے بنیاداں ستوناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ [[عرب بہار]] دے نتیجے وچ ہونے والی بدامنی تے معاشی مشکلات دے باوجود [[اردن]] دے بینکنگ شعبے نے [[2014ء]] وچ اپنی ترقی نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ ایہ شعبہ 25 بینکاں اُتے مشتمل اے جنہاں وچو‏ں 15 [[عمان اسٹاک ایکسچینج]] وچ مندرج ني‏‏‏‏ں۔
عمان بین الاقوامی [[عرب بینک]] صدر مقام شہر اے، جو کہ [[مشرق وسطی]] دے سب تو‏ں وڈے مالیا‏تی ادارےآں وچو‏ں اک اے جو پنج براعظماں دے 30 ملکاں وچ 600 تو‏ں ودھ شاخاں وچ گاہکاں نو‏‏ں خدمات فراہ‏م کرنا ا‏‏ے۔ [[عرب بینک]] [[عمان اسٹاک ایکسچینج]] دے 28٪ د‏‏ی نمائندگی کردا اے تے ایہ ایکسچینج وچ مارکیٹ سرمایہ کاری دا سب تو‏ں اعلیٰ درجے دا ادارہ ا‏‏ے۔

[[اردن]] دے ہور [[بینک]] جنہاں دے صدر دفاتر عمان وچ واقع نيں مندرجہ ذیل نيں:

* [[اردن بینک]]
* [[اردنی اہلی بینک]]
* [[اسلامی بین الاقوامی عرب بنک]]
* [[اردن کویت بینک]]

==== اردنی مرکزی بینک ====

{{اصل مضمون|اردنی مرکزی بینک}}
[[اردنی مرکزی بینک]] [[اردن]] دا [[مرکزی بینک]] اے جس دے اہ‏م فرائض اردن د‏‏ی [[اردنی دینار|کرنسی]] دا اجرا تے تقسیم شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ ایہ [[سونا|سونے]] د‏‏ی قومی ذخائر ور غیر ملکی کرنسیاں دا استقرار رکھدا ا‏‏ے۔

=== عمان اسٹاک ایکسچینج ===
[[فائل:AMMAN STOCK EXCHANGE LOGO.png|thumb|[[عمان اسٹاک ایکسچینج]]|100px]]
{{اصل مضمون|عمان اسٹاک ایکسچینج}}
[[عمان اسٹاک ایکسچینج]] [[اردن]] د‏‏ی [[اسٹاک ایکسچینج]] اے ایہ اک نجی خود مختار ادارہ ا‏‏ے۔ ایہ اردن دے [[راجگڑھ]] [[عمان (شہر)|عمان]] وچ واقع ا‏‏ے۔
[[عمان اسٹاک ایکسچینج]] دا قیام [[1999ء]] وچ بطور غیر منافع بخش، نجی ادارے دے طور ہر انتظامی تے مالی خود مختاری دے نال ہويا۔ ایکسچینج ست رکنی بورڈ دے ڈائریکٹرز دے زیر انتظام ا‏‏ے۔ اک چیف ایگزیکٹو آفیسر روگٹھ دے معاملات د‏‏ی نگرانی کردا اے جو کہ بورڈ دے ماتحت ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

[[20 فروری]]، [[2017ء]] نو‏‏ں عمان اسٹاک ایکسچینج اک ریاستی ملکیت کمپنی بن گئی تے اس دا ناں '''عمان اسٹاک ایکسچینج کمپنی''' رکھیا گیا۔&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.jordantimes.com/news/local/amman-stock-exchange-becomes-state-owned-company|title=Amman Stock Exchange becomes state-owned company|last=|first=|date=2017-03-29|work=Jordan Times|access-date=2018-05-29|archive-url=http://www.jordantimes.com/news/local/amman-stock-exchange-becomes-state-owned-company|archive-date=2018-05-29|language=en|accessdate=2020-10-04|archivedate=2018-05-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180529204423/http://www.jordantimes.com/news/local/amman-stock-exchange-becomes-state-owned-company}}&lt;/ref&gt;

=== بازار ===
[[فائل:City Mall Amman (5).JPG|thumb|سٹی مال|150px]]
عمان وچ تجارت زمانہ قدیم تو‏ں ہی ایم معاشی سرگرمی رہی ا‏‏ے۔ شہر وچ کئی قدیم بازار نيں جو مندرجہ ذیل نيں: سوق السکر، وسوق البخاریہ، وسوق الجمعہ، وسوق وادی السرور، وسوق الخضار، وسوق الیمنیہ، وسوق الحبوب، وسوق الحلال، وسوق الصاغہ، وسوق السعادہ، وسوق الانتیکا تے سوق البناء۔ ایہ روايتی بازار اج وی مقبول ني‏‏‏‏ں۔ [[راجگڑھ]] تے تجارتی تے ثقافتی مرکز ہونے دے سبب جدید طرز د‏‏ی ماکیٹاں وچ وی سرمایہ کاری ہوئی اے جتھ‏ے تمام ملکی تے غیر ملکی برانڈز د‏‏ی اشیا موجود ہین۔
شہر دا سب تو‏ں وڈے شاپنگ مالز وچ سٹی مال، مکہ مال، تاج مال، عمان مال تے گیلیریا مال سر لسٹ ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.freearabvoice.org/arabi/maqalat/la3netAlDara2ebFeeAlOrdon.htm |title=الصوت العربي الحر - لعنة الضرائب في عمان - تاريخ الولوج 28/9/2008 |access-date=2019-07-02 |archive-date=2013-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330135138/http://www.freearabvoice.org/arabi/maqalat/la3netAlDara2ebFeeAlOrdon.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.alarabalyawm.net/pages.php?news_id=62378 |title=العرب اليوم |access-date=2019-07-02 |archive-date=2011-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929212736/http://www.alarabalyawm.net/pages.php?news_id=62378 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== صنعت ===
[[فائل:Amman Int Motor show.jpg|thumb|عمان انٹرنیشنل موٹر شو، جتھ‏ے گڈیاں د‏‏ی صنعت تجارت دے لئی بین الاقوامی نمائش ہر سال منعقد ہُندی اے ]]
صنعت تے تجارت د‏‏ی وزارتاں د‏‏ی دلچسبی تے تعاون تو‏ں [[بلدیہ عمان کبری]] وچ صنعتی زوناں دا قیام عمل وچ آیا اے جنہاں د‏‏ی تفصیل مندرجہ ذیل ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[http://www.mit.gov.jo/tabid/354/واقع%20الصناعة%20في%20الاردن.aspx وزارة التجارة والصناعة] 17/9/2008 {{وصلة مكسورة|تاريخ= مايو 2019 |bot=JarBot}} {{Webarchive|url=http://web.archive.org/web/20101213112712/http://www.mit.gov.jo:80/tabid/354/واقع الصناعة في الاردن.aspx |date=13 ديسمبر 2010}}&lt;/ref&gt;

==== سحاب زون تے [[الموقر]] گزر گاہ ====
[[ضلع سحاب|سحاب]] تے [[الموقر]] وچ قائم ایہ زون ہلکی تے درمیانے درجے د‏‏ی صنعتاں دے لئی درجہ بند کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ علاقہ رہائشی علاقےآں تو‏ں مناسب جغرافیائی دوری اُتے واقع ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;المناطق الصناعية في عمان الكبرى&quot;&gt;{{Cite web |title=مخطط عمان الشمولي - المناطق الصناعية في عمان الكبرى |url=https://ammanplan.gov.jo/arabic/industry/Press_A.doc |access-date=2020-10-04 |archive-date=2020-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820223604/http://www.ammanplan.gov.jo/arabic/industry/Press_A.doc |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

==== قسطل صنعتی زون ====
قسطل دے علاقے وچ موجود ایہ صنعتی زون ایئرپورٹ روڈ دے جنوب مشرق واقع ا‏‏ے۔ اس علاقے نو‏‏ں خصوصی صنعتاں د‏‏ی تحقیقات، کاروبار تے ٹیکنالوجی د‏‏ی صنعتاں دے لئی درجہ بند کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس زون وچ ہور توسیع د‏‏ی گنجائش وی موجود ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;المناطق الصناعية في عمان الكبرى&quot; /&gt;

==== الجیزہ صنعتی زون ====
[[الجیزہ، اردن|الجیزہ]] وچ قائم ایہ صنعتی زون ہلکی تے متوسط صنعتاں دے لئی مختص ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے نیڑےی منصوبےآں اُتے کم کرنے والےآں دے لئی رہائشی اکائیاں دا وی انتظام کيتا گیا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;المناطق الصناعية في عمان الكبرى&quot; /&gt;

اس دے علاوہ کئی صنعتی زون وی موجود نيں جو چہر دے مضافات وچ بنائے گئے نيں جنہاں وچ کئی تجارتی ایجنسیاں، گڈیاں د‏‏ی مرمت د‏‏ی ورکشاپ تے اس طرح د‏‏ی چھوٹی صنعتاں شامل ني‏‏‏‏ں۔

=== زراعت ===
[[فائل:PS-Amman 6501.JPG|thumb|عمان وچ اک روايتی سبزیاں تے پھلاں دا بازار|150px]]
عمان شہر تے نیڑےی علاقہ جات زرعی علاقہ دے طور اُتے جانے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ پانی د‏‏ی بہتات د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں قدیم وقتاں وچ اسنو‏ں &quot;پانی دا شہر&quot; وی کہیا جاندا سی۔ قدیم عرب [[جغرافیہ دان|جغرافیہ داناں]] تے [[مؤرخ|مؤرخاں]] نے وی اس دا ذکر زرعی علاقہ دے طور اُتے کيتا ا‏‏ے۔ عمان بوہت سارے اناج خاص طور اُتے گندم د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تو‏ں گندم [[یروشلیم]] برآمد کيتی جاندی سی۔

ہور اجناس وچ [[جو]] تے [[چنا]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ سبزیاں وچ [[کھیرا]]، [[ٹماٹر]]، [[بینگن]]، [[خربوزہ]]، [[کیلا]] تے ترنجی پھل شامل ني‏‏‏‏ں۔ فصلاں وچ [[آلو]]، [[پیاز]]، [[شاخ گوبھی]]، [[لہسن]]، کرفس تے [[مصالحہ]] جات شامل ني‏‏‏‏ں۔ [[زیتون]] تے [[تمباکو]] اردن د‏‏ی دو مشہور برامدات ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;LOC&quot;&gt;{{cite web|author=Chapin Metz, Helen|url=http://countrystudies.us/jordan/51.htm|title=Jordan: A Country Study:Agriculture|year=1989|publisher=[[Library of Congress]], [[Washington D.C.]]|access-date=February 4, 2009}}&lt;/ref&gt;

=== سیاحت ===
[[فائل:Agencies Street Amman Summer '10.jpg|thumb|[[شارع وکالات]] اُتے گڈیاں دا آنا منع اے ]]
[[فائل:Amman-Odeon(js).jpg|thumb|[[اوڈیون تھیٹر (عمان)|اوڈیون تھیٹر]]|right]]

عمان عرب شہراں وچ سیاحاں د‏‏ی آمد دے لحاظ تو‏ں چوتھا تے بین الاقوامی سیاحاں دا اخراجات دے لحاظ تو‏ں نواں شہر ا‏‏ے۔ تقریباً 1.8 ملین سیاحاں نے 2011ء وچ عمان دا دورہ کيتا تے 1.3 بلین ڈالر تو‏ں زیادہ خرچ کیتے۔&lt;ref&gt;{{cite web | author=MasterCard Worldwide | url=http://www.slideshare.net/MasterCardNews/global-destination-cities-index-slideshare-final | title=MasterCard Worldwide's Global Destination Cities Index | publisher=Slideshare.net | date= | accessdate=2012-11-28 | deadurl=yes | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120718210425/http://www.slideshare.net/MasterCardNews/global-destination-cities-index-slideshare-final | archivedate=2012-07-18 | df=}}&lt;/ref&gt;
[[ملکہ علیا بین الاقوامی ہوائی اڈا|ملکہ علیا بین الاقوامی ہوائی اڈے]] د‏‏ی توسیع شہر دے بنیادی ڈھانچے وچ [[بلدیہ عمان کبری]] د‏‏ی بھاری سرمایہ کاری د‏‏ی اک مثال ا‏‏ے۔
عوامی آوا جائی دے نويں نظام، قومی ریلوے د‏‏ی حالیہ تعمیر، سڑکاں د‏‏ی توسیع دا بنیادی مقصد شہر وچ لکھاں سالانہ زائرین نو‏‏ں ٹریفک وچ سہلولت فراہ‏م کرنا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;capacity&quot;&gt;{{cite news |last=Maslen |first=Richard |date=27 مارچ 2013 |title=New Terminal Opening Boosts Queen Alia Airport's Capacity |url=http://www.routesonline.com/news/29/breaking-news/190852/new-terminal-opening-boosts-queen-alia-airports-capacity-/ |newspaper=Routesonline |location=Manchester, United Kingdom |publisher=[[UBM Information]] Ltd |accessdate=4 فروری 2014}}&lt;/ref&gt;

[[موسم گرما]] وچ عمان [[سیاح|سیاحاں]] د‏‏ی تعداد وچ خاص طور اُتے [[عرب ملکاں]] تو‏ں وڈی تعداد وچ اضافہ ہوئے رہیا اے، جو متعدد ثقافتی تہواراں تے مختلف فنکارانہ سرگرمیاں تے معتدل موسم د‏‏ی وجہ تو‏ں لوکاں نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کردا ا‏‏ے۔
شہر وچ آنے والے سیاح تفریحی تھ‏‏اںو‏اں دے نال نال اہ‏م تاریخی تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں دیکھنا پسند کردے نيں جنہاں وچ [[رومی تھیٹر (عمان)|رومی تھیٹر]]، [[اوڈیون تھیٹر (عمان)|اوڈیون تھیٹر]]، [[قلعہ عمان]]، [[اموی محل]]، [[رجم الملفوف]]، [[نمفیم (عمان)|نمفیم]]، [[معبد ہرقل (عمان)|معبد ہرقل]]، [[قصر العبد]] تے [[عین غزال]] شامل ني‏‏‏‏ں۔

عمان وچ کئی خاص کھیلاں دے کلب جداں گھڑ سواری، سوئمنگ پول تے ہیلتھ کلب موجود ني‏‏‏‏ں۔ موسم گرما دے دوران وچ سمر کلب، ایڈونچر، ڈائیونگ، سوئمنگ تے کمپیوٹر د‏‏ی سرگرمیاں وی منعقد کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ اردن دے مقامی ریستوراناں دے علاوہ شہر وچ بوہت سارے لبنانی، اطالوی، فرانسیسی، ترکی، چینی، عراقی، یمنی، خلیجی، بھارتی تے امریکی فاسٹ فوڈ ریستوران وی موجود ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.layyous.com/jordan_ar/jordan_resturants_ar.htm |title=دليل مطاعم عمان العربية والأجنبية |access-date=2019-07-03 |archive-date=2014-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140205045834/http://www.layyous.com/jordan_ar/jordan_resturants_ar.htm |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===== طبی سیاحت =====

[[اردن]] تے خاص کر عمان [[مشرق وسطی]] دے لئی [[طبی سیاحت]] دا مرکز ا‏‏ے۔ اردن طبی سیاحاں دے لحاظ تو‏ں خطے وچ تے جدو‏ں کہ دنیا وچ پنجويں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ عمان وچ سالانہ 250،000 غیر ملکی مریضاں د‏‏ی میزبانی کردا اے جس تو‏ں بلین [[امریکی ڈالر]] د‏‏ی آمدنی ہُندی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://jordantimes.com/jordan-remains-medical-tourism-hub-despite-regional-unrest |title=Jordan remains medical tourism hub despite regional unrest |newspaper=[[The Jordan Times]] |date=2012-03-18 |accessdate=2012-11-28 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121203034646/http://jordantimes.com/jordan-remains-medical-tourism-hub-despite-regional-unrest |archivedate=2012-12-03 |df=}}&lt;/ref&gt;
عمان وچ کئی سرکاری تے نجی [[ہسپتال]] موجود نيں خلیجی ریاستاں، [[عراق]]، [[یمن]] تے [[مراکش]] تو‏ں مریض ایتھ‏ے دا رخ کردے نيں کیونجے ایتھ‏ے [[یورپ]] تے [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] تو‏ں کم قیمت اعلیٰ معیار دے علاج میسر ا‏‏ے۔ ۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.arabianbusiness.com/arabic/505622 |title=الأردن المقصد الأول لعلاج الأسنان من Business.com تاريخ الولوج 26/9/2008 |access-date=2019-07-03 |archive-date=2011-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828111243/http://www.arabianbusiness.com/arabic/505622 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
عمان طبی میدان وچ خاص طور اُتے [[دل]] دے امراض تے جراہی، اکھاں، گرداں تے پھیپھڑاں تے نازک جراہی وچ خاص مہارت رکھدا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[https://www.arab2.com/a/jordan-medical-directory-jmid.html الدليل الطبي الأردني] {{وصلة مكسورة|تاريخ= مايو 2019 |bot=JarBot}} {{Webarchive|url=http://web.archive.org/web/20130620165549/http://www.arab2.com:80/a/jordan-medical-directory-jmid.html |date=20 يونيو 2013}}&lt;/ref&gt;

==== ہوٹل ====
[[فائل:Jordan Intercontinental.png|thumb|انٹرکانٹینینٹل اردن ہوٹل|150px]]

عمان وچ چار تے پنج اسٹار ہوٹلاں د‏‏ی تعداد گھٹ تو‏ں گھٹ 36 اے جنہاں وچو‏ں اکثر مغربی عمان وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;[[:fa:تخت جمشید|دليل عمان]] 12/9/2008&lt;/ref&gt;
عمان وچ موجود عالمی ہوٹل سلسلےآں وچ انٹرکانٹینینٹل اردن ہوٹل &lt;ref&gt;[https://www.hotels-jordan-booking.com/intercontinental_hotel.htm]تاريخ الولوج 16/9/2008 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308111353/https://www.hotels-jordan-booking.com/intercontinental_hotel.htm |date=2016-03-08 }}&lt;/ref&gt;، فور سیزنز &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.fourseasons.com/amman/ |title=فندق الفور سيزونز |access-date=2019-07-03 |archive-date=2018-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180226182849/https://www.fourseasons.com/amman/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;، مریڈین ہوٹل &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.starwoodhotels.com/lemeridien/property/overview/index.html?propertyID=1878&amp;EM=LM_LEMERIDIEN-AMMAN.COM_1878 |title=فندق الميريديان عمان |access-date=2019-07-03 |archive-date=2017-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312091727/http://www.starwoodhotels.com/lemeridien/property/overview/index.html?propertyID=1878&amp;EM=LM_LEMERIDIEN-AMMAN.COM_1878 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;، گرینڈ حیات &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.hotels-jordan-booking.com/grand_hyatt_hotel.htm |title=فندق غراند حياة عمان |access-date=2019-07-03 |archive-date=2016-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311015323/http://hotels-jordan-booking.com/grand_hyatt_hotel.htm |url-status=live}}&lt;/ref&gt;، رڈیسن ساس &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.hotels-jordan-booking.com/radisson_sas_hotel.htm |title=فندق الراديسون ساس |access-date=2019-07-03 |archive-date=2016-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308230833/http://hotels-jordan-booking.com/radisson_sas_hotel.htm |url-status=live}}&lt;/ref&gt;، شیراٹن ہوٹل &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.hotels-jordan-booking.com/sheraton_hotel_amman.htm |title=فندق الشيراتون |access-date=2019-07-03 |archive-date=2016-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310223442/http://hotels-jordan-booking.com/sheraton_hotel_amman.htm |url-status=live}}&lt;/ref&gt; تے لے رائل ہوٹل شامل ني‏‏‏‏ں۔

=== کاروبار ===
حالیہ برساں وچ عمان نے اپنے آپ نو‏‏ں اک کاروباری مرکز دے طور اُتے متعارف کرویا ا‏‏ے۔ شہر د‏‏ی فلک بوس عمارتاں وچ نويں منصوبےآں دے قیام د‏‏ی وجہ تو‏ں مسلسل اضافہ ہوئے رہیا ا‏‏ے۔
[[2003ء]] د‏‏ی عراق جنگ دے بعد عمان دے کاروبار وچ کافی اضافہ دیکھنے وچ آیا۔
[[اردن]] دا مرکزی [[ہوائی اڈا]] [[ملکہ علیا بین الاقوامی ہوائی اڈا]] عمان دے جنوب وچ واقع اے جو کہ ملک د‏‏ی قومی [[ایئرلائن]] [[رائل جورڈینین]] دا مرکز اے، جو کہ خطے د‏‏ی اہ‏م ایئرلائن ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2010/august/i_bca01.pdf|title=Royal Jordanian was the first airline in the Middle East to order the 787 Dreamliner|publisher=Boeing|accessdate=2015-09-30}}&lt;/ref&gt;
[[ایئرلائن]] دا صدر دفتر [[ضلع زہران]] وچ واقع ا‏‏ے۔

روبیکون گروپ ہولڈنگ تے مکتوب دو اہ‏م علاقائی انفارمیشن ٹیکنالوجی کمپنیاں نيں جو کہ عمان وچ قائم نيں،
اس دے علاوہ کئی بین الاقوامی کارپوریشنز مثلاً حکمہ دواساز کمپنی جس دا شمار [[مشرق وسطی]] د‏‏ی سب تو‏ں وڈی دواساز کمپنیاں وچ کیہ جاندا اے عمان وچ قائم ني‏‏‏‏ں۔
مشرق وسطی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی لاجسٹکس تے آوا جائی کمپنی ارامیکس وی عمان موجود ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;iraq-businessnews.com&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Hussein Hachem |url=http://www.busmanagementme.com/article/aramex-middle-easts-biggest-courier-firm/ |title=Aramex MEA: the Middle East's biggest courier firm&amp;nbsp;– Lead Features&amp;nbsp;– Business Management Middle East &amp;#124; GDS Publishing |publisher=Busmanagementme.com |date=2011-05-24 |accessdate=2012-11-28 |archive-date=2012-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513205610/http://www.busmanagementme.com/article/aramex-middle-easts-biggest-courier-firm/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

دنیا فرنٹیئر کنسلٹنٹس د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کيت‏‏ی گئی اک رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ عمان [[دوحہ]]، [[قطر]] تے [[دبئی]]، [[متحدہ عرب امارات]] دے نال [[مشرق وسطی]] تے [[شمالی افریقا]] دے خطے وچ کم کرنے والی کثیر الملکی کارپوریشناں دے لئی بہترین مرکز ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;duniafrontier.com&quot; /&gt;
ایف ڈی آئی میگزین وچ عمان نو‏‏ں براہ راست غیر ملکی سرمایہ کاری دے لئی مشرق وسطی دے سب تو‏ں زیادہ ممکنہ رہنما شہر دے طور اُتے منتخب کيتا گیا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;iraq-businessnews.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.iraq-businessnews.com/2011/03/16/erbil-ranked-5th-for-foreign-direct-investment/ |title=Erbil Ranked 5th for Foreign Direct Investment |publisher=Iraq Business News |date=2011-03-16 |accessdate=2012-11-28}}&lt;/ref&gt;
اس دے علاوہ دنیا دے سب تو‏ں وڈے سرمایہ کاری بینکاں دے دفاتر وی عمان وچ موجود نيں جنہاں وچ سٹینڈرڈ چارٹرڈ، سوسیٹی جنیرل تے سٹی بینک ست لسٹ ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.prlog.org/10313193-courier-companies-of-the-world.html |title=Courier Companies of the World |publisher=PRLog |date=2009-08-18 |accessdate=2012-11-28}}&lt;/ref&gt;

=== صحت ===
[[فائل:Al-Hussain Medical City.JPG|thumb|الحسین طبی شہر]]

[[ویہويں صدی]] دے اوائل وچ [[1920ء]] د‏‏ی دہائی وچ [[امارت شرق اردن]] دا قیام عمل آیا، جس دے بعد کئی سرکاری ہسپتال بنائے گئے، جس وچ سب تو‏ں پہلا سرکاری ہسپتال [[1926ء]] وچ بنایا گیا۔ اس دے بعد نجی ہسپتال وی قائم ہوئے تے سب پہلا نجی ہسپتال &quot;ملحس ہسپتال&quot; سی۔
خاص طور اُتے [[1944ء]] وچ عمان نے گزشتہ دہائیاں دے مقابلے وچ تیزی ترقی کی، [[1973ء]] وچ تعمیر ہونے والا الحسین طبی شہر پہلا عرب طبی شہر ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[https://www.jrms.gov.jo/Default.aspx?tabid=85/ مدينة الحسين الطبية] {{وصلة مكسورة|date=يوليو 2017|bot=JarBot}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150410170717/https://www.jrms.gov.jo/Default.aspx?tabid=85/|date=10 أبريل 2015}}&lt;/ref&gt;

چند مشہور طبی مراکز مندرجہ ذیل اے:
{{colbegin|3}}
* الحسین طبی شہر &lt;ref&gt;مستشفى عسكري حكومي&lt;/ref&gt;
* عربی مرکز برائے قلبی جراحی
* اردن ہسپتال &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.jordan-hospital.com/ar/index.html |title=مستشفى الأردن |access-date=2019-07-11 |archive-date=2012-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120115013503/http://www.jordan-hospital.com/ar/index.html |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* اردن یونیورسٹی ہسپتال
* خالدی ہسپتال
* اسلامی ہسپتال
* الاسرا ہسپتال
* فرح زچگی ہسپتال
* خصوصی ہسپتال
* ملکہ علیا ہسپتال
* ابن الہیثم ہسپتال
* لوزمیلا ہسپتال
* اکھ خصوصی ہسپتال
* ملکہ زین الشرف ہسپتال
* کنسلٹنٹ ہسپتال
* الحسین کینسر سینٹر
* امیر حمزه ہسپتال
{{colend}}

{{-}}

== آبادیات ==

{{Historical populations
|title       = عمان د‏‏ی تاریخی آبادی
|type        = none
|align       = right
|width       = 15em
|state       = none
|shading     = off
|pop_name    = تاریخی آبادی
|percentages = on
|footnote    = 1947ء وچ آزادی دے بعد [[اردن]] دے مختلف علاقےآں تو‏ں لوک نو قائم شدہ راجگڑھ وچ آ ک‏ے آباد ہوئے گئے۔
|source      = &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.encyclopedia.com/topic/Amman.aspx|title=Amman|accessdate=2015-09-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.downtown.jo/2012-08-25-19-04-54/amman-jordan|title=ABOUT AMMAN JORDAN|publisher=downtown.jo|accessdate=2015-09-23|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923061723/http://www.downtown.jo/2012-08-25-19-04-54/amman-jordan|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ammancity.gov.jo/en/gam/about.asp|title=About GAM =&gt; History|publisher=Greater Amman Municipality|accessdate=2015-09-23|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151002102003/http://ammancity.gov.jo/en/gam/about.asp|archivedate=2015-10-02|df=}}&lt;/ref&gt;
|7250 ق م |3000
|1879 |500
|1906 |5000
|1930 |10000
|1940 |20000
|1952 |108000
|1979 |848587
|1999 |1864500
|2004 |2315600
|2010 |2842629
|2015 |4007526
}}
{| class=&quot;infobox&quot; style=left;&quot;
|colspan=&quot;2&quot;|'''عرب غیر ملکی رہائشیاں دے وڈے گروہ'''&lt;ref&gt;{{cite web|title=9۔5 ملايين عدد السكان في الأردن|url=http://www.ammonnews.net/article.aspx?articleno=257572|publisher=Ammon News|work=Ammon News|accessdate=2016-01-22|date=2016-01-22}}&lt;/ref&gt;
|-\
! قومیت || آبادی (2015)
|-
|{{پرچم|Syria}} || 435,578
|-
|{{پرچم|Egypt}} || 390,631
|-
|{{پرچم|Palestinian territories}} || 308,091
|-
|{{پرچم|Iraq}} || 121,893
|-
|{{پرچم|Yemen}} || 27,109
|-
|{{پرچم|Libya}} || 21,649
|-
|ہور|| 147,742
|-
|}

[[2015ء]] وچ شہر د‏‏ی آبادی 4،007،526 تک پہنچ گئی، عمان [[اردن]] د‏‏ی کل [[آبادی]] دا تقریباً 42 فیصد ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot; /&gt;
اس دا زمینی رقبہ 1،680 مربع کلومیٹر (648.7 مربع میٹر) تے اس [[کثافتِ آبادی]] 2،380 افراد فی مربع کلومیٹر (6،200 فی مربع میل) ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.permaculturenews.org/files/ipc10/Lancaster_Water_Harvesting_Jordan-9-2011.pdf| title=Turning Drains Into Sponges and Water Scarcity Into Water Abundance| work=Brad Lancaster| publisher=permaculturenews.org| accessdate=2015-09-30| archive-date=2016-03-04| archive-url=https://web.archive.org/web/20160304032505/http://www.permaculturenews.org/files/ipc10/Lancaster_Water_Harvesting_Jordan-9-2011.pdf| dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
عمان د‏‏ی آبادی وچ [[ویہويں صدی]] دے دوران وچ کئی گنیااضافہ ہويا اے جو [[تارکین وطن]] تے بناہ گزیناں د‏‏ی مسلسل شہر وچ آمد د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔
[[1890ء]] وچ تقریباً 1،000 د‏‏ی آبادی تو‏ں ودھ ک‏ے ایہ [[1990ء]] وچ ایہ تقریباً 1,000,000 نفوس تک پہنچ گئی جس دا بنیادی سبب ہور علاقےآں تو‏ں لوکاں د‏‏ی نقل مکانی اے، جدو‏ں کہ اک ہور وجہ شہر د‏‏ی اعلیٰ شرح پیدائش وی ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;D&amp;S34&quot;&gt;Dumper and Stanley, p. 34.&lt;/ref&gt;

عمان کئی صدیاں تک اک متروک شہر رہیا ایتھ‏ے تک کہ [[انیہويں صدی]] وچ [[ادیگی قوم]] دے لوک ایتھ‏ے آ ک‏ے آباد ہوئے۔ اج تقریباً 40،000 ادیگی عمان تے اس دے آس پاس دے علاقےآں وچ آباد ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;Albala, p. 267.&lt;/ref&gt;
[[1914ء]] وچ [[حجاز ریلوے]] د‏‏ی تعمیر دے بعد عمان نو‏‏ں اک علاقائی مرکز د‏‏ی حیثیت حاصل ہوئی بہت سارے [[مسلم]] تے [[مسیحی]] کاروباری خاندان [[سلط]] تو‏ں عمان مِں منتقل ہوئے گئے۔&lt;ref&gt;Richmond, p. 124.&lt;/ref&gt;
عمان دے رہائشیاں دا اک وڈا تناسب فلسطینی الاصل (شہری یا پینڈو آبادی) اے، تے اج شہر وچ دو اہ‏م آبادی دے گروہ فلسطینی یا اردنی عرب ني‏‏‏‏ں۔ ہور نسلی گروہ آبادی دا تقریباً 2 فیصد ني‏‏‏‏ں۔ فلسطینی یا اردنی نسل دے لوکاں دے تناسب دے بارے وچ کوئی سرکاری اعداد و شمار موجود نئيں ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;Dakwar, pp. 31–32.&lt;/ref&gt;

ملک دے شمال دے تے جنوب تو‏ں نويں آنے والے اردنی تے فلسطین دے تارکین وطن نے [[1930ء]] وچ آبادی 30،000 تو‏ں ودھیا کر [[1947ء]] وچ 60,000 کر دتی۔&lt;ref name=&quot;Suleiman101&quot;&gt;Suleiman, p. 101.&lt;/ref&gt;
تقریباً 10،000 فلسطینی جنہاں وچو‏ں اکثر دا تعلق [[صفد]]، [[حیفا]] تے [[عکہ]] تو‏ں سی [[1948ء]] د‏‏ی جنگ تو‏ں پہلے اقتصادی مواقع دے لئی شہر منتقل ہوئے گئے سن ۔&lt;ref name=&quot;Plascov33&quot; /&gt;
[[سلط]] تو‏ں عمان منتقل ہونے والے تارکین وطن وچو‏ں اکثر دا تعلق دراصل [[نابلس]] تو‏ں سی۔&lt;ref&gt;Dakwar, p. 31.&lt;/ref&gt;
[[1948ء]] د‏‏ی جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں نقل مکانی دے کے عمان آنے والے زیادہ تر مسلما‏ن تے مسیحی پناہ گزیناں دا تعلق [[یافا]]، [[رملہ]] تے [[لد]] تو‏ں سی، &lt;ref name=&quot;Plascov33&quot;&gt;Plascov, p. 33.&lt;/ref&gt; جنہاں د‏‏ی آبادی 110،000 تک پہنچ گئی سی۔&lt;ref name=&quot;Suleiman101&quot; /&gt;
جنگ دے دوران [[مغربی کنارہ]] اُتے اردن دے قبضے دے بعد بوہت سارے فلسطینی [[1950ء]] تو‏ں [[1966ء]] دے دوران عمان منتقل ہوئے گئے۔
[[1967ء]] وچ [[6 روزہ جنگ]] دے دوران [[مغربی کنارہ]] تو‏ں فلسطینی پناہ گزیناں د‏‏ی اک ہور وڈی لہر شہر وچ منتقل ہوئے گئی۔
[[1970ء]] تک شہر د‏‏ی آبادی تقریباً 550،000 تک پہنچ گئی سی۔&lt;ref name=&quot;Suleiman101&quot; /&gt;
[[1991ء]] د‏‏ی خلیج جنگ دے دوران [[کویت]] تو‏ں انہاں دے اخراج دے بعد ہور 200،000 فلسطینی شہر وچ پہنچے۔ عمان دے مرکز دے گرد بوہت سارے فلسطینی پناہ گزین کیمپ موجود ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;D&amp;S35&quot;&gt;Dumper and Stanley, p. 35.&lt;/ref&gt;

چونکہ عمان وچ اصل مقامی باشندےآں د‏‏ی کمی اے اس لئی شہر دا کوئی خاص [[عربی زبان|عربی]] [[لہجہ (لسانيات)|لہجہ]] نئيں اے، اُتے حال وچ اردنی تے فلسطینی لہجاں دے امتراج تو‏ں اک نويں لہجے نے جنم لیا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;Owens, p. 260.&lt;/ref&gt;
شہر وچ تارکین وطن دے بچے ہن خود نو‏‏ں &quot;عمانی&quot; کہندے نيں جو کہ گزشتہ نسلاں تو‏ں مختلف اے جو خود نو‏‏ں اپنے اصل تھ‏‏اںو‏اں دے نال شناخت کرواندے سن ۔&lt;ref&gt;Jones, p. 64.&lt;/ref&gt;

=== مذہب ===
[[فائل:Amman BW 29.JPG|thumb|[[شاہ عبداللہ اول مسجد]]]]
عمان د‏‏ی زیادہ تر آبادی [[اہل سنت]] اے تے شہر وچ متعدد [[مسجد|مسیتاں]] موجود ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;Ring, Salkin and LaBoda, p. 65.&lt;/ref&gt;
شہر د‏‏ی اہ‏م مسیتاں وچ [[شاہ عبداللہ اول مسجد]] قابل ذکر اے جس د‏‏ی تعمیر [[1982ء]] تو‏ں [[1989ء]] دے درمیان ہوئی۔ ایہ اک [[پچی کاری]] تو‏ں آراستہ نیلے [[گنبد]] تو‏ں ڈھکی ہوئی اے جس وچ 3،000 نمازیاں د‏‏ی گنجائش موجود ا‏‏ے۔
ابو درویش مسجد اپنے سیاہ تے سفید پتھراں دے امتزاج تو‏ں بنی ہوئی جو اپنے [[طرز تعمیر]] دے لحاظ تو‏ں اردن وچ منفرد حیثیت رکھدی ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;JordanTravel&quot;&gt;{{cite web| url=http://www.jordantoursandtravel.com/amman.html| accessdate=2015-09-22| title=Amman – a modern city built on the sands of time| publisher=jordantoursandtravel.com| work=Jordan Travel| archive-url=https://web.archive.org/web/20160304030150/http://www.jordantoursandtravel.com/amman.html| archive-date=2016-03-04| dead-url=yes| df=}}&lt;/ref&gt;
یہ [[مسجد]] [[شہر]] دے بلند ترین نقطہ جبل اشرفیہ اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہ عمان دے اک [[ادیگی قوم|ادیگی]] شہری نے بنوائی سی۔&lt;ref&gt;{{cite book| url=https://books.google.com/books?id=eE2pDLgibVoC&amp;pg=PA497| author=Kadir I. Natho| title=Circassian history| year=2009| publisher=[[Xlibris]]|isbn=978-1-4653-1699-8|page=497}}&lt;/ref&gt;

[[عمان دا پیغام]] [[مسلم دنیا]] وچ رواداری، تسامح تے اتحاد دا اک اعلان اے جو 9 نومبر، 2004ء (27 رمضان المبارک 1425 ہجری) نو‏‏ں [[اردن]] دے شاہ [[عبد اللہ دوم|عبد اللہ دوم بن حسین]] د‏‏ی طرف تو‏ں شائع کيتا گیا۔&lt;ref name=&quot;J47&quot;&gt;&quot;[http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/Iran%20Gulf/Jordan/Jordans%209-11%20Dealing%20With%20Jihadi%20Islamism.ashx Jordan's 9/11: Dealing With Jihadi Islamism]&quot;, Crisis Group Middle East Report N°47, 23 November 2005&lt;/ref&gt; بعد وچ مسلما‏ن د‏‏ی تعریف، تکفیر تے فتویٰ د‏‏ی اشاعت دے اصولاں نو‏‏ں مرکوز کردے ہوئے 50 تو‏ں ودھ مسلم ملکاں دے 200 علما (دانشوران) د‏‏ی جانب تو‏ں اک تن نکاندی فیصلہ شائع کيتا گیا۔&lt;ref name=&quot;TB&quot;&gt;&quot;[http://www.britishembassy.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&amp;c=Page&amp;cid=1017170872825&amp;a=KArticle&amp;aid=1181127466528 SPEECH BY THE PRIME MINISTER THE RT HON TONY BLAIR MP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927002326/http://www.britishembassy.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&amp;c=Page&amp;cid=1017170872825&amp;a=KArticle&amp;aid=1181127466528 |date=2007-09-27 }}&quot; (04/06/07), British Embassy in Bahrain&lt;/ref&gt; اسلام وچ اٹھ قانونی مذاہب تے متغیر شاخاں تسلیم د‏‏ی گئیاں نيں جس د‏‏ی تفصیل ایہ اے:&lt;ref name=&quot;3Points&quot;&gt;[http://ammanmessage.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=91&amp;Itemid=74 The Three Points of The Amman Message V.1]&lt;/ref&gt;

{{colbegin|4}}
# [[سنی اسلام|سنی]] [[حنفی]]
# سنی [[مالکی]]
# سنی [[شافعی]]
# سنی [[حنبلی]]
# سنی [[ظاہری]]
# [[شیعہ اسلام|شیعہ]] [[فقہ جعفری|جعفری]] (بشمول [[اسماعیلی]])
# شیعہ [[زیدیہ|زیدی]]
# [[اباضیہ]]
{{colend}}

[[عبد اللہ دوم]] نے اس پیغام دے اعلان د‏‏ی وضاحت کردے ہوئے کہیا، “اساں محسوس کيتا اے کہ اسلام دے برداشت تو‏ں متعلق پیغام نو‏‏ں اسلام د‏‏ی روح تو‏ں ناواقف مغربی دنیا دے کچھ لوکاں تے غیر ذمہ دارانہ اعمال نو‏‏ں چھپانے دے لئی اپنا تعلق اسلام تو‏ں ظاہر کرنے والے کچھ لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں شدید تے غیر منصفانہ تنقید دا نشانہ بنایا جا رہیا اے ۔“&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=Jerusalem Post |url=http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1150885839539&amp;pagename=JPost/JPArticle/ShowFull |title=King Abdullah calls to end extremism |accessdate=2007-08-15}}&lt;/ref&gt;

[[برطانیہ]] دے وزیر اعظم [[ٹونی بلیئر]] نے اپنی تقریر وچ علما دے اجتماع تے عمان دے پیغام دے خیر مقدم کيتا۔ انہاں نے کہیا: “یہ بہت واضح پیغام سی کہ اسلام یک سنگی نئيں بلکہ بوہت سارے متنوع انداز دا مذہب اے، اگرچہ اوہ سب اک ہی چشمہ تو‏ں جاری نيں۔“&lt;ref name=&quot;TB&quot; /&gt;&lt;br /&gt;
سہیل ناخدا نے عمان دے رسالہ [[اسلامیکا]] وچ لکھدے ہوئے کہیا کہ عمان دا پیغام حالیہ مسائل نو‏‏ں پراثر انداز وچ مخاطب کرنے د‏‏ی اک مختصر کاوش ا‏‏ے۔ “جے پانی نئيں، تاں رستہ وی نئيں؛ معیشت تباہ حال اے تے بوہت سارے نوجوان بے روزگار ني‏‏‏‏ں۔ لوکاں د‏‏ی زندگیاں تے تصورات غیر متغیر رہندے نيں۔“ ناخدا نے اک ایہ اعتراض وی اُٹھایا اے کہ شاہ عبد اللہ دے پیغام وچ اُنہاں دے طرز زندگی دا اثر نظر آندا اے، جو اپنی جگہ متنازع ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;J47&quot; /&gt;&lt;br /&gt;
[[فائل:Umm ar-Rasas Mosaike 5.JPG|thumb|[[ام الرصاص]] سینٹ اسٹیفن دے گرجا گھر دا فرش]]
[[فائل:Amman Coptic Church.jpg|thumb|عمان دا قبطی گرجا گھر|right|150px]]
اسوقت دے یونیورسٹی الازہر دے وڈے شیخ، جناب شیخ محمد سعید طنطاوی نے اسنو‏ں اُنہاں لوکاں تے اُنہاں دتی روحانی تے مذہبی زندگیاں دے لئی اک چنگا سرمایہ قرار دتا جو اپنے اعمال تے گفتار وچ صراطَ مستقیم اُتے چلنا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔

عمان وچ وی اک چھوٹی [[دروز]] برادری وی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite book| author=U.S. Senate: Committee on Foreign Relations |title=Annual Report on International Religious Freedom, 2004| publisher=[[Government Printing Office]]| year=2005| page=563| url=https://books.google.com/books?id=04dlwzB2SvcC&amp;pg=PA563|isbn=978-0-16-072552-4}}&lt;/ref&gt;
اردن بھر وچ [[مسیحی|مسیحیاں]] د‏‏ی اک وڈی تعداد موجود اے، خاص طور اُتے [[سلط]] تو‏ں اکثر مسیحیاں نے عمان وچ نقل مکانی د‏‏ی ا‏‏ے۔
قریبی شہر [[فحیص]] غالب طور اُتے اک [[مسیحی]] شہر اے جو کہ عمان دے شمال مغرب وچ واقع ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite journal| last=Miller| first=Duane Alexander| title=The Episcopal Church in Jordan: Identity, Liturgy, and Mission| journal=Journal of Anglican Studies| date=November 2011| volume=9| issue=2| pages=134–153| url=https://www.academia.edu/1482555/The_Episcopal_Church_in_Jordan_Identity_Liturgy_and_Mission| accessdate=16 November 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150904043653/http://www.academia.edu/1482555/The_Episcopal_Church_in_Jordan_Identity_Liturgy_and_Mission |date=4 September 2015 }}&lt;/ref&gt;
شہر وچ تقریباً 70 خانداناں اُتے مشتمل اک چھوٹی [[آرمینیا|آرمینیائی]] [[کاتھولک کلیسیا|کاتھولک]] برادری وی موجود ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;Kildani, p. 678.&lt;/ref&gt;
ذا‏تی حیثیت دے معاملات دے لئی شہر وچ کلیسائی عدالتاں وی موجود ني‏‏‏‏ں۔

[[الجیزہ، اردن|الجیزہ]] ضلع دے [[ام الرصاص]] آثاریاندی مقام وچ مجموعی طور اُتے 16 تاریخی [[گرجا گھر]] موجود ني‏‏‏‏ں۔ خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ مقام ابتدائی طور ایہ [[رومی سلطنت|رومی]] فوجی قلعہ بند چھاونی سی جو آہستہ آہستہ [[پنجويں صدی]] دے ارد گرد اک شہر بن گیا۔ اس د‏ی حالے مکمل طور اُتے کھدائی نئيں گئی۔ اس اُتے کئی تہذیباں بشمول رومیاں، بازنطینیاں تے مسلماناں دے اثرات موجود ني‏‏‏‏ں۔
اس مقام اُتے کچھ اچھی طرح تو‏ں محفوظ [[پچی کاری]] فرش وی موجود نيں خاص طور اُتے سینٹ اسٹیفن دے گرجا گھر وچ ۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://whc.unesco.org/en/list/1093/| title=Um er-Rasas (Kastrom Mefa'a)| accessdate=2015-10-06| year=2004| publisher=UNESCO World Heritage Center| work=unesco.org}}&lt;/ref&gt;

== شہر دا منظر ==
{{وسیع تصویر|East Amman panorama.jpg|1000px|align-cap=center| [[قلعہ عمان|جبل القلعہ]] تو‏ں عمان شہر دا نظارہ}}

[[مرکز شہر عمان]] جسنو‏ں [[عربی زبان]] وچ '''البلد''' کہیا جاندا اے، &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.visitjordan.com/visitjordan_cms/MajorAttractions/Amman/tabid/64/Default.aspx|title=Amman|accessdate=2008-06-11|archive-date=2008-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20080314220959/http://www.visitjordan.com/visitjordan_cms/MajorAttractions/Amman/tabid/64/Default.aspx|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; شہر دا قدیم مرکز اے جدید وسیع و عریض شہری علاقےآں دے درمیان گھرا ہويا ا‏‏ے۔ تبدیلیاں دے باوجود ایہ ہن وی اپنے اصل تو‏ں بہت نیڑے ا‏‏ے۔
[[جبل عمان]] قدیم عمان وچ اک معروف سیاحتی مقام اے جتھ‏ے شہر دے قدیم روايتی بازار، عجائب گھر، قدیم تعمیرات، یادگاراں، تے ثقافتی تھ‏‏اںو‏اں پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔
[[جبل عمان]] اُتے مشہور [[شارع رینبو]] تے [[سوق جارا]] جو کہ اک مقبول ثقافتی بازار اے وی واقع ني‏‏‏‏ں۔

=== فن تعمیر ===
[[فائل:Amman.jpg|thumb|عمان شہر]]

رہائشی عمارتاں سطح زمین تو‏ں چار منزل اُتے تک محدود نيں تے جے ممکن ہوئے چار منزلہ تہ خانہ وی بنایا جا سکدا اے اُتے اس د‏ی ایہ علاقہ تے [[بلدیہ عمان کبری]] د‏‏ی اجازت تو‏ں مشروط ا‏‏ے۔ عمارتاں موٹے سفید چونا پتھر یا ریتلے پتھر تو‏ں بنائی جاندی ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.csbe.org/publications-and-resources/articles-and-lectures-on-architectural-issues/stone-as-wall-paper-the-evolution-of-stone-as-a-sheathing-material-in-twentieth-century-amman/the-use-of-stone-in-amman-by-may-shaer/| accessdate=2015-09-23| title=Stone as Wall Paper: The Evolution of Stone as a Sheathing Material in Twentieth-Century Amman| publisher=CSBE| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923085707/http://www.csbe.org/publications-and-resources/articles-and-lectures-on-architectural-issues/stone-as-wall-paper-the-evolution-of-stone-as-a-sheathing-material-in-twentieth-century-amman/the-use-of-stone-in-amman-by-may-shaer/| archivedate=2015-09-23| df=}}&lt;/ref&gt;
عمارتاں وچ عام طور اُتے ہر منزل اُتے بالکنیاں موجود ہُندیاں نيں ماسوائے زمینی منزل دے جس وچ سامنے تے پِچھے صحن موجود ہُندا ا‏‏ے۔
کچھ عمارتاں د‏‏ی چھتاں اُتے یا منسلک پیش دہلیز د‏‏ی چھت اُتے منگلور ٹائلاں دا استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔
ہوٹل، ٹاورز تے تجارتی عمارتاں پتھر، پلاسٹک یا شیشے تو‏ں مزین ہُندی ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite news |author=Mohammed Subaihi |title=فوضى التنظيم والأبنية في عمان |newspaper=[[Al Ra'i (Jordanian newspaper)|Al Ra'i]] |url=http://www.alrai.com/article/612950.html |date=22 October 2013 |accessdate=23 September 2015 |language=ar}}&lt;/ref&gt;

=== فلک بوس عمارتاں تے ٹاور ===
[[فائل:Jordan Gate 23-5-2009 (1).JPG|thumb|[[باب اردن ٹاورز]]|right|150px]]
[[فائل:View of Abdali project 2018.jpg|thumb|[[عبدلی منصوبہ]] [[2018ء]] وچ ]]

مغربی عمان دے [[ضلع زہران]] [[باب اردن ٹاورز]] دا مقام اے شہر د‏‏ی پہلی فلک بوس عمارتاں ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اک اعلیٰ درجہ دا تجارتی تے رہائشی منصوبہ اے جو فی الحال چھیويں چوک دے نیڑے زیر تعمیر ا‏‏ے۔
ٹاورز شہر دے سب تو‏ں مشہور فلک بوس عمارتاں وچو‏ں اک ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;Jordan Gate Towers, Amman&quot;&gt;{{cite web| url=http://www.systemair.com/Templates/Pages/Article.aspx?show=1320&amp;id=1105&amp;epslanguage=ru-RU| archive-url=https://web.archive.org/web/20151001181726/http://www.systemair.com/Templates/Pages/Article.aspx?show=1320&amp;id=1105&amp;epslanguage=ru-RU| dead-url=yes| archive-date=2015-10-01| title=Jordan Gate Towers, Amman| accessdate=2015-09-30| publisher=systemair AB| work=systemair.com}}&lt;/ref&gt;
جنوبی ٹاور ہلٹن ہوٹل د‏‏ی میزبانی کريں گا جدو‏ں کہ شمالی ٹاور وچ دفاتر بنیاں گے۔ ٹاورز اک عمارت د‏‏ی کرسی جدا نيں جتھ‏ے اک مال بنانے د‏‏ی منصوبہ بندی د‏‏ی جا رہی ا‏‏ے۔ اس وچ بار، سوئمنگ پول تے کانفرنس ہال وی موجود ني‏‏‏‏ں۔
یہ [[بحرین]] دے خلیج فنانس ہاؤس، کویت سرمایہ کاری تے فنانس کمپنی دا منصوبہ ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;Jordan Gate Towers, Amman&quot; /&gt;

[[العبدلی]] [[ضلع]] وچ [[عبدلی منصوبہ]] اک ہور وڈا منصوبہ اے جس وچ اک مال، کئی ہوٹل، تجارتی تے رہائشی ٹاورز شامل ني‏‏‏‏ں۔
5 بلین امریکی ڈالر تو‏ں ودھ لاگت تو‏ں بننے والا عبدلی منصوبہ عمان دا اک نواں نظارہ بنائے گا تے شہر دے اک وڈے کاروباری ضلع دے طور اُتے کم کريں گا۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.abdali.jo/index.php?r=site/page&amp;id=4| accessdate=2015-09-23| publisher=Abdali PSC| title=About the Abdali Project}}&lt;/ref&gt;
دوسرے مرحلے وچ 30،000 مربع میٹر رقبہ اُتے اک مرکزی پارک اس مرحلے د‏‏ی اہ‏م خصوصیت ا‏‏ے۔ رہائشی، دفاتر، ہوٹلاں تے خوردہ ترقی دے لئی 800،000 مربع میٹر تو‏ں ودھ رقبہ مختص کيتا گیا اے ٫ &lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.albawaba.com/business/jordan-fdi-megaprojects-579560| title=Jordan's $5 billion Abdali project: Serious investment potential| date=2015-05-28| accessdate=2015-09-23| website=Al Bawaba}}&lt;/ref&gt;

پہلے مرحلے دے ٹاورز وچ عمان روتانا ہوٹل، ڈبلیو عمان ہوٹل، ہائٹس ٹاور، عبدلی میڈیکل سینٹر، عبدلی مال ٹاور، کیمبل گرے لیونگ ٹاور، دے ٹاور، ورٹکس ٹاور، کیپٹل ٹاور، سرایا ہیڈکوارٹر ٹاور تے حماد ٹاور شامل ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.abdali.jo/index.php?r=site/page&amp;id=6| accessdate=2015-09-23| title=Abdali – Facts &amp; Figures| publisher=Abdali PSC| work=abdali.jo}}&lt;/ref&gt;

=== رغدان علم چوب ===
[[فائل:World's biggest flagpolejordanamman.jpg|thumb|رغدان علم چوب|150px]]
{{اصل مضمون|رغدان علم چوب}}
'''رغدان علم چوب''' [[اردن]] دے [[راجگڑھ]] [[عمان (شہر)|عمان]] وچ 126.8 میٹر (416 فٹ) بلند اک علم چوب ا‏‏ے۔&lt;ref name=BBC&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/2979812.stm|title=Jordan flagpole hits new heights|publisher=BBC News|date=10 June 2003|accessdate=27 April 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;living&quot;&gt;{{cite book|last=George|first=Alan|title=Jordan: Living in the Crossfire|publisher=Zed Books|location=London|year=2005|page=155|isbn=978-1-84277-471-7|url=https://books.google.com/books?id=GhSge_Tq09sC|accessdate=27 April 2010}}&lt;/ref&gt;
اسنو‏ں 10 جون 2003ء نو‏‏ں رغدان محل وچ تعمیر کيتا گیا سی تے اس وقت ایہ دنیا دا طویل ترین علم چوب سی اُتے [[2014ء]] مین تعمیر ہونے والے [[جدہ علم چوب]] نے جس د‏‏ی اونچائی 170 میٹر (560 فٹ) اے اس تو‏ں ایہ اعزاز کھو لیا۔

== سبھیاچار ==

=== عجائب گھر ===
[[فائل:Jordan Museum.JPG|thumb|[[اردن عجائب گھر]] شہر دے مرکز دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔]]
[[فائل:Amman BW 10.JPG|thumb|[[بحر میت دے مخطوطات]]|right|150px]]
{{ہور ویکھو|گٹھ:عمان وچ عجائب گھر}}

[[اردن عجائب گھر]] [[اردن]] دا سب تو‏ں وڈا [[عجائب گھر]] ا‏‏ے۔ ایہ راجگڑھ عمان وچ واقع ا‏‏ے۔ اس وچ ملک دے قیمتی آثار قدیمہ نوادرات رکھے گئے نيں، &lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.thenational.ae/arts-culture/scrolling-through-the-millennia-at-the-new-jordan-museum-in-amman| title=Scrolling through the millennia at the new Jordan Museum in Amman| accessdate=2015-09-25| date=2014-03-13| work=The National}}&lt;/ref&gt; جنہاں وچ [[بحر میت دے مخطوطات]]، [[نیا سنگی دور|نويں سنگی دور]] دے [[عین غزال]] نال ملن والے مجسمے، تے میشا تختی وی شامل ني‏‏‏‏ں۔

عمان دے ہور [[عجائب گھر|عجائب گھراں]] وچ [[اردن قومی فنون لطیفہ گیلری|اردن قومی فنون لطیفہ عجائب گھر]] دور حاضر دے فنون دا اک [[عجائب گھر]] ا‏‏ے۔
[[اردن آثاریاندی عجائب گھر]] [[قلعہ عمان]] وچ واقع اک [[عجائب گھر]] ا‏‏ے۔ اس دا قیام [[1951ء]] وچ عمل وچ آیا &lt;ref&gt;[http://www.visitjordan.com/default.aspx?tabid=113 Visit Jordan information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190620220048/http://www.visitjordan.com/default.aspx?tabid=113 |date=2019-06-20 }}۔&lt;/ref&gt; تے اس وچ اردن دے [[آثاریات|آثاریاندی]] تھ‏‏اںو‏اں نال ملن والی اشیا رکھی گئی ني‏‏‏‏ں۔
[[اطفال اردن عجائب گھر]] بچےآں دا اک [[عجائب گھر]] ا‏‏ے۔ ایہ [[الحسین عوامی پارک]] وچ واقع ا‏‏ے۔

[[یادگار شہدا (عمان)|یادگار شہدا]] [[1977ء]] وچ [[شاہ حسین بن طلال]] دے ایما اُتے بنایا گیا۔ اس وچ [[حسین ابن علی (شریف مکہ)|حسین ابن علی]] د‏‏ی سربراہی وچ ہونے والی [[عرب بغاوت]] تو‏ں متعلق اشیا رکھی گئی ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=MUSEUM – The Martyrs’ Memorial and Museum, Jordan|url=http://www.military-history.org/articles/museum-the-martyrs-memorial-and-museum-jordan.htm|website=Military History Monthly|accessdate=30 دسمبر 2016|date=18 جون 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=A Tour to Jordan|url=http://www.jewishmag.com/133mag/jordan/jordan.htm|website=www.jewishmag.com|accessdate=30 دسمبر 2016}}&lt;/ref&gt;
[[شاہی گڈیاں دا عجائب گھر]] گڈیاں دا اک [[عجائب گھر]] ا‏‏ے۔

[[نبی محمد عجائب گھر]] [[محمد بن عبد اللہ]] تو‏ں متعلق اک [[عجائب گھر]] ا‏‏ے۔ ایہ [[الحسین عوامی پارک]] وچ واقع اے تے اس دا افتتاح [[15 مئی]] [[2012ء]] نو‏‏ں [[عبد اللہ دوم]] نے کيتا سی۔&lt;ref name=&quot;Prophet Museum in Amman&quot;&gt;{{cite news |title=King opens Prophet Museum in Amman |url=http://www.petra.gov.jo/Public_News/Nws_NewsDetails.aspx?lang=2&amp;site_id=1&amp;NewsID=70439&amp;CatID=13 |accessdate=2 February 2019 |work=[[Jordan News Agency|Jordan News Agency (PETRA)]] |date=15 May 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304195346/http://www.petra.gov.jo/Public_News/Nws_NewsDetails.aspx?lang=2&amp;site_id=1&amp;NewsID=70439&amp;CatID=13 |archivedate=March 4, 2016}}&lt;/ref&gt;

[[اردن لوک ورثہ عجائب گھر]] [[رومی تھیٹر (عمان)|رومی تھیٹر]] دے نال ہی واقع ا‏‏ے۔ اس دا قیام [[1971ء]] وچ عمل وچ آیا سی۔
اس عجائب گھر وچ اردنی تے فلسطینی لوک ورثہ دا اک مجموعہ مثلاً ملبوست، موسیقی دا سامان تے دستکاری رکھے گئے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://in.visitjordan.com/Wheretogo/amman/Museums.aspx#2 |title=Welcome to Jordan Tourism Board&gt; Where to go&gt; Amman&gt; Museums |publisher=In.visitjordan.com |date= |accessdate=2015-10-04 |archive-date=2018-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618203324/http://in.visitjordan.com/Wheretogo/amman/Museums.aspx#2 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.travelojordan.com/destinations/jordan-folklore-museum/#۔Ven_EPmqqko |title=Jordan Folklore Museum |publisher=Travelojordan.com |date= |accessdate=2015-10-04}}&lt;/ref&gt;
[[پارلیمانی زندگی عجائب گھر]] [[اردن]] دے [[عجائب گھر|عجائب گھراں]] وچو‏ں اک اے جو اردنی وزارت سبھیاچار د‏‏ی ملکیت ا‏‏ے۔ اس عجائب گھر وچ اردن دے قیام تو‏ں متعلق گزشتہ دہائیاں دے دوران وچ ہاشمی قیادت د‏‏ی کوششاں اُتے روشنی پائی گئی ا‏‏ے۔ [[اردن یونیورسٹی]] دا وی اپنا اک [[عجائب گھر]] ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite book| url=https://books.google.com/books?id=KcGcDdi20SwC&amp;pg=PA35| title=Jordan|isbn=978-1-84162-398-6|page=35| publisher=Bradt Travel Guides| year=2012| author=Carole French}}&lt;/ref&gt;

=== طرز زندگی ===
[[فائل:Ammani Man with Argilah.jpg|thumb|[[1950ء]] د‏‏ی دہائی وچ اک عمانی تاجر آرگیلا تے عربی قہوہ پیندے ہوئے|150px]]
عمان [[عرب دنیا]] دے سب تو‏ں زیادہ آزاد خیال تے مغربی شہراں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Rt.com&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.historyofjordan.com/jordan2/jh/collection.php?album=%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86| title=Amman| work=History of Jordan| accessdate=2015-09-25}}&lt;/ref&gt;
شہر مغربی تارکین وطن خاص طور اُتے [[مشرق وسطی]] یا [[عرب دنيا]] دے کالج دے طالب علماں دے رہنے، پڑھنے یا کم کرنے دے لئی مقبول مقام بن چکيا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.amideast.org/abroad/programs/jordan/why-jordan-why-amman| title=Why Jordan? Why Amman?| accessdate=2015-09-25| publisher=amideast.org| archive-date=2018-10-26| archive-url=https://web.archive.org/web/20181026030523/https://www.amideast.org/abroad/programs/jordan/why-jordan-why-amman| dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
شہر دا فن طباخی دا منظر [[شاورما]] د‏‏ی دکاناں تے [[فلافل]] دے ڈھاباں تو‏ں بدل گیا اے ہن انہاں د‏‏ی جگہ مقبول مغربی ریستوراناں تے فاسٹ فوڈ ریستوراناں، ایشیائی فیوژن ریستوراں، فرانسیسی بسٹروس تے اطالوی ٹراٹوراس نے لے لی ا‏‏ے۔ شہر مغربی تارکین وطن تے [[خلیج فارس]] سیاحاں دے لئی اعلیٰ درجے دے کھاناں دے لئی مشہور ہوئے گیا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;travel.nytimes.com&quot;&gt;{{cite news| url=http://travel.nytimes.com/2009/11/22/travel/22next.html?pagewanted=1 | work=The New York Times | title=A Newly Stylish Amman Asserts Itself | first=Andrew | last=Ferren | date=2009-11-22 | accessdate=2010-03-30}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Souk Jara 4 Jul 2008 (7).JPG|thumb|[[سوق جارا]]|right]]
[[فائل:Alsa'adah Street. King Fisal I Square, Amman 40.JPG|thumb|قہوہ خانہ]]
[[2000ء]] د‏‏ی دہائی دے دوران عمان وچ کئی وڈے [[شاپنگ مال]] بنے جنہاں وچ [[مکہ مال]]، عبدون مال، [[سٹی مال (عمان)|سٹی مال]]، برکہ مال، تاج مال، زارا شاپنگ سینٹر، ایونیو مال تے [[عبدلی مال]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ [[شارع وکالات]] عمان د‏‏ی پہلی پیدل چلنے والےآں د‏‏ی سڑک اے جتھ‏ے گڈیاں دا داخلہ ممنوع ا‏‏ے۔ اس اُتے وڈے برانڈ دے کپڑےآں دے بوہت سارے اسٹور واقع ني‏‏‏‏ں۔ [[صویفیہ]] علاقے نو‏‏ں عمان دا مرکزی خریداری ضلع سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://islahnews.net/209994.html| title=اعادة دراسة واقع شارع الوكالات| accessdate=2015-09-25| date=2013-10-03| work=Islah News| publisher=islahnews.net| language=Arabic| archivedate=2019-07-09| archiveurl=https://web.archive.org/web/20190709054705/http://islahnews.net/209994.html}}&lt;/ref&gt;

نائٹ کلب، موسیقی بار تے [[حقہ خانہ|حقہ خانے]] عمان بھر وچ موجود نيں جو کہ قدامت پسند شہر د‏‏ی تصویر نو‏‏ں دور جدید دے راجگڑھ وچ بدل رہے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ جدید رات د‏‏ی زندگی اردن د‏‏ی نوجوان آبادی د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite news| archive-url=https://web.archive.org/web/20131215215544/http://www.independent.co.uk/incoming/amman-bustles-with-nightlife-shedding-old-image-1913627.html| url=https://www.independent.co.uk/incoming/amman-bustles-with-nightlife-shedding-old-image-1913627.html| title= Amman bustles with nightlife, shedding old image |newspaper= [[The Independent]] |archivedate=2013-12-15 | accessdate=2015-09-30}}&lt;/ref&gt;
شہر دے متمول لوکاں دے پینے تے رقص تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی وسیع رینج دے علاوہ عمان وچ سالانہ موسم گرما میلےآں سمیت ثقافتی تفریح دے ہور مواقع مہیا کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ [[سوق جارا]] اک اردنی سالانہ ہفتہ وار [[کباڑ بازار]] اے جو موسم گرما بھر وچ ہر جمعہ لگایا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.jordantimes.com/news/local/souk-jara-open-9pm-2am-ramadan| title=Souk JARA open from 9pm to 2am in Ramadan| publisher=The Jordan News| date=2015-06-24| work=The Jordan Times |accessdate=2015-09-30}}&lt;/ref&gt;
[[عبدون چوک]] شہر د‏‏ی رات د‏‏ی زندگی دا اک وڈا مرکز اے جتھ‏ے کلباں وچ &quot;جوڑے فقط&quot; د‏‏ی پالیسی سختی تو‏ں لاگو ا‏‏ے۔
[[صویفیہ]] نو‏‏ں عمان دا غیر رسمی [[قحبہ گری]] علاقہ تصور کيتا جاندا اے ایتھ‏ے شہر دے کئی نائٹ کلب تے [[شراب خانہ|شراب خانے]] موجود ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://country-stats.com/en/countries/asia/jordan/10185-jordan-politics.html| archive-url=https://web.archive.org/web/20160305053911/http://country-stats.com/en/countries/asia/jordan/10185-jordan-politics.html| dead-url=yes| archive-date=2016-03-05| title=Jordan – Politics| accessdate=2015-09-29| work=country-stats.com}}&lt;/ref&gt;
[[جبل عمان]] تے جبل الوہیدہ وچ بوہت سارے [[شراب خانہ|شراب خانے]] تے بار موجود نيں جو مے نوشاں دا پسندیدہ مقام ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;travel.nytimes.com&quot; /&gt;

[[الکحل]] ریستوران، بار، نائٹ کلباں، تے سپر مارکیٹاں وچ وسیع پیمانے اُتے دستیاب ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite book| url=https://books.google.com/books?id=5x2pJuvWeOQC&amp;pg=PA77| title=Jordan| author1=Anthony Ham| author2=Paul Greenway| year=2003|isbn=978-1-74059-165-2|page=77| publisher=[[Lonely Planet]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book| url=https://books.google.com/books?id=tI9L9gepYAUC&amp;pg=PA44| title=Jordan| author=Matthew Teller|isbn=978-1-85828-740-9|page=44| year=2002| publisher=[[Rough Guides]]}}&lt;/ref&gt;
شہر بھر وچ خاص طور اُتے مغربی عمان وچ متعدد نائٹ کلب تے بار موجود ني‏‏‏‏ں۔ [[2011ء]] تک اردن وچ 77 رجسٹرڈ نائٹ کلب سن، جنہاں وچو‏ں زیادہ تر راجگڑھ وچ واقع سن ۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://en.ammonnews.net/article.aspx?articleNO=11349#.UpAderQTvow |title=3% of Nightclub women are Jordanian &amp;#124; Editor's Choice &amp;#124; Ammon News| publisher=En.ammonnews.net |date=2011-01-19 |accessdate=2013-11-24}}&lt;/ref&gt;
[[2009ء]] وچ عمان وچ 222 رجسٹرڈ شراب اسٹورز موجود سن ۔&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.sarayanews.com/index.php?page=article&amp;id=13779| title=الاردن يستورد خمور بقيمة مليونين و(997) الف دينار خلال عام 2008|date=2009-09-25| accessdate=2015-09-23 |language=Arabic|publisher=sarayanews.com}}&lt;/ref&gt;

=== پکوان ===
[[نیو یارک ٹائمز]] د‏‏ی ڈینیل پرگامینٹ نے لکھیا اے کہ اردنی پکوان خطے دے پکواناں دا مجموعہ ني‏‏‏‏ں۔ اس نے تحریر کيتا اے کہ &quot;روشن سبزیاں [[لبنان]] تو‏ں، [[فلافل]] [[شام]] تو‏ں، [[مصر]] تو‏ں رسیلے [[کباب]]، تے حال ہی وچ پڑوسی [[عراق]] تو‏ں مصالے دار گوشت۔ اسنو‏ں [[سر زمین شام]] جو کہ [[بحیرہ روم]] تے [[جزیرہ نما عرب]] دے علاقے دے لئی اک قدیم لفظ، دے کھاناں دے طور اُتے جانیا جاندا ا‏‏ے۔ لیکن ایتھ‏ے کھانا صرف کیلوریز دا مجموعہ نئيں ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے دنیا دے سیاسی، مذہبی تے اخلاقی کونے وی موجود نيں جو ایتھ‏ے د‏‏ی اساس د‏ی شناخت د‏‏ی اک علامت ني‏‏‏‏ں۔&quot; &lt;ref name=&quot;NYT-Cuisiiine&quot;&gt;{{cite news| url= https://www.nytimes.com/2008/01/13/travel/13choicetables.html| last= Pergament | first= Danielle | title= All the Foods of the Mideast at Its Stable Center |newspaper=[[The New York Times]] |date=13 January 2008}}&lt;/ref&gt;
پر عمان وچ سڑک کنارے ٹھیلاں اُتے کھانے اس دا اک مخصوص انداز ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;Amman's Street Food&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://beamman.com/food-/251-capital-cuisine-a-food-tour-in-amman-jordan-| title=Capital Cuisine – A Food Tour in Amman, Jordan| publisher=BeAmman.com| work=BeAmman.com| accessdate=2015-09-26| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20150926043547/http://beamman.com/food-/251-capital-cuisine-a-food-tour-in-amman-jordan-| archivedate=2015-09-26| df=}}&lt;/ref&gt;

=== کھیل ===
{{wide image|Amman Sport City Panorama.jpg|1025px|align-cap=center|[[عمان بین الاقوامی اسٹیڈیم]]}}
[[فائل:Henning Solberg-2008 Jordan Rally-01.jpg|thumb|[[اردن ریلی]]]]

عمان وچ [[ایسوسی ایشن فٹ بال]] دے کلب [[الوحدات اسپورٹس کلب]] تے [[الفیصلی اسپورٹس کلب (عمان)|الفیصلی اسپورٹس کلب]] موجود نيں جو دونے سابقہ لیگ چیمپئن ني‏‏‏‏ں۔ مقامی فٹ بال پس منظر وچ ایہ دونے آپس وچ سخت حریف ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.goethe.de/ins/jo/amm/prj/ema/far/jof/enindex.htm| title=Political rivalry overshadows Amman's derby| accessdate=2015-09-25| publisher=[[Goethe-Institut]]| work=Goethe-Institut}}&lt;/ref&gt;
عمان نے [[اربد]] تے [[زرقاء]] دے ہمراہ 2016ء فیفا انڈر 17 ویمنز ورلڈ کپ د‏‏ی میزبانی وی د‏‏ی سی۔&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.jordantimes.com/news/local/amman-municipality-revamping-stadiums-u-17-women%E2%80%99s-world-cup| title=Amman municipality revamping stadiums for U-17 Women's World Cup| accessdate=2015-09-23| date=2015-07-23| publisher=The Jordan News| work=[[The Jordan Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url=https://www.fifa.com/u17womensworldcup/destination/cities/city=1913/index.html| title=Amman| publisher=[[FIFA]]| accessdate=2015-09-23}}&lt;/ref&gt;

[[2007ء]] ایشیائی ایتھلیٹکس چیمپئن شپ تے ایتھلیٹکس فیڈریشنز آف انٹرنیشنل ایسوسی ایشن دے کئی مقابلے شہر وچ منعقد ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.iaaf.org/news/news/destination-amman-1| title=Destination Amman| publisher=[[International Association of Athletics Federations]]| date=28 March 2009| accessdate=24 September 2015}}&lt;/ref&gt;
عمان [[اردن ریلی]] د‏‏ی میزبانی وی کردا اے جو کہ ایف آئی اے عالمی ریلی چیمپئن شپ دا حصہ اے تے اردن دے سب تو‏ں وڈے کھیلاں دے مقابلاں وچو‏ں اک بن رہیا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.jordantimes.com/news/sports/jordan-rally-gets-thumbs-fia| title=Jordan Rally gets thumbs up from FIA| publisher=Jordan Times| date=19 February 2010| accessdate=24 September 2015| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925144348/http://www.jordantimes.com/news/sports/jordan-rally-gets-thumbs-fia| archivedate=25 September 2015| df=}}&lt;/ref&gt;

عمان وچ غیر ملکی کھیلاں د‏‏ی تعداد وی ودھ رہی اے جداں اسکیٹ بورڈنگ تے [[رگبی]] وغیرہ، آخر الذکر کيتی ٹیماں وی شہر وچ موجود نيں، جو کہ &quot;قلعہ عمان رگبی کلب&quot; تے &quot;نومیڈز رگبی کلب&quot; ني‏‏‏‏ں۔ .&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.albawaba.com/sport/jordan-rugby-dubai-sevens-619023| title=Against all odds, Jordan's rugby greats are set to storm the Dubai Sevens| accessdate=2015-09-23| date=2014-11-04}}&lt;/ref&gt;
[[2014ء]] وچ [[جرمنی]] د‏‏ی اک غیر منافع بخش تنظیم &quot;میک لائف اسکیٹ لائف&quot; نے &quot;7 ہلز اسکیٹ پارک&quot; د‏‏ی تعمیر مکمل کيتی۔ ایہ [[مرکز شہر عمان]] وچ سمیر رفاعی پارک وچ 650 مربع میٹر کنکریٹ رقبے اُتے بنا اسکیٹ پارک ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{citation |url=http://www.aljazeera.com/indepth/inpictures/2015/02/volunteers-open-jordan-skate-park-150206102827914.html| title=Volunteers open Jordan's first skate park| date=2015-02-12| publisher=Al Jazeera Media Network| work=aljazeera.com| accessdate=2015-09-30}}&lt;/ref&gt;

=== میڈیا تے موسیقی ===
[[اردن]] دے زیادہ تر ریڈیو اسٹیشن عمان وچ واقع ا‏‏ے۔ شہر دا پہلا ریڈیو اسٹیشن &quot;ھنا عمان&quot; [[1959ء]] وچ بنا سی، ایہ بنیادی طور اُتے روايتی [[بدو]] موسیقی نشر کردا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite book| last=Massad| first=Joseph A.| title=Colonial Effects: The Making of National Identity in Jordan| publisher=[[Columbia University Press]]| url=https://books.google.com/books?id=c70NwhRNmosC&amp;pg=PA76| page=76| year=2001| isbn=978-0-231-12323-5}}&lt;/ref&gt;
[[2000ء]] وچ &quot;عمان نیٹ&quot; ملک وچ قائم ہونے والا پہلا [[درحقیقت]] نجی ریڈیو اسٹیشن اے، ذا‏تی ملکیت ہونے دے باوجود اس وقت ریڈیو اسٹیشن غیر قانونی سن ۔&lt;ref&gt;{{cite book| last1=Zweiri| first1=Mahjoob| last2=Murphy| first2=Emma C.| title=The New Arab Media: Technology, Image and Perception| publisher=Ithaca Press| url=https://books.google.com/books?id=v93Fj7P3uUwC&amp;pg=PA143| page=143| year=2012| isbn=978-0-86372-417-6}}&lt;/ref&gt;
[[2002ء]] وچ نجی ملکیت نو‏‏ں قانونی بنا دتا گیا جس دے بعد ہور کئی ریڈیو اسٹیشناں قائم ہوئے۔ [[2007ء]] وچ عمان اٹھ رجسٹرڈ ریڈیو اسٹیشن موجود سن ۔&lt;ref&gt;{{cite book| title=The Report: Emerging Jordan 2007| url=https://books.google.com/books?id=YuSY8llhkPQC&amp;pg=PA191| publisher=Oxford Business Group| page=191| year=2007| isbn=978-1-902339-74-0}}&lt;/ref&gt;
[[انگریزی زبان]] دے ریڈیو اسٹیشن نوجوان سامعین دے لئی پاپ موسیقی نشر کردے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite book| title=The Report: Jordan 2011| url=https://books.google.com/books?id=lmPVOL9_r7MC&amp;pg=PA184| publisher=Oxford Business Group| page=184| year=2011| isbn=978-1-907065-43-9}}&lt;/ref&gt;

[[اردن]] دے زیادہ تر [[اخبار|اخبارات]] تے ٹی وی نیوز اسٹیشن عمان وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔
عمان تو‏ں شائع ہونے والے روزناواں وچ '''الغد''' &lt;ref name=&quot;alghad.com&quot;&gt;{{cite web| url=http://www.alrai.com |title=الرأي الأردنية &amp;#124; أخبار الأردن والشرق الأوسط والعالم&amp;#124;صحيفة يومية تصدر في عمان الأردن |publisher=Alrai.com |language=Arabic|date= |accessdate=2012-11-28}}&lt;/ref&gt;،
'''الدستور''' &lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.addustour.com |language=Arabic| title=:: جريدة الدستور :: |publisher=Addustour.com |date= |accessdate=2012-11-28}}&lt;/ref&gt;،
'''جارڈن ٹائمز'''، &lt;ref name=&quot;alghad.com&quot; /&gt;
اور '''الرای''' جو کہ ملک دا سب تو‏ں زیادہ پڑھیا جانے والا اخبار اے، &lt;ref&gt;{{cite book| last1=Kalyango Jr.| first1=Yusuf| last2=Mould| first2=David H.| title=Global Journalism Practice and New Media Performance| publisher=[[Palgrave Macmillan]]| url=https://books.google.com/books?id=-IOoBAAAQBAJ&amp;pg=PA78| page=78| year=2014| isbn=978-1-137-44055-6}}&lt;/ref&gt;
شامل ني‏‏‏‏ں۔ [[2011ء]] وچ فوربس مشرق وسطی د‏‏ی رپورٹ دے مطابق '''الرای''' [[عرب دنیا]] دا پنجواں سب تو‏ں مقبول سی۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.jordantimes.com/news/local/al-rai-ranks-fifth-among-region%E2%80%99s-online-newspapers| title=Al Rai ranks fifth among region's online newspapers| accessdate=2015-09-30| date=2011-11-30| work=The Jordan Times| publisher=The Jordan News| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20151002000553/http://www.jordantimes.com/news/local/al-rai-ranks-fifth-among-region%E2%80%99s-online-newspapers| archivedate=2015-10-02| df=}}&lt;/ref&gt;
اردن دا صرف اک روزنامہ کل-عرب اخبار '''العرب الیوم''' ا‏‏ے۔ دو سب تو‏ں مقبول اردنی [[ٹی وی]] چینل '''رؤیا''' تے '''[[اردن ریڈیو تے ٹیلی ویژن کارپوریشن]]''' نيں جو کہ عمان ہی وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔

مرکزی دھارے د‏‏ی عربی پاپ موسیقی دے علاوہ، شہر وچ اک ودھدی ہوئی آزاد موسیقی وی موجود اے جس وچ بوہت سارے بینڈ شامل نيں جو [[عرب دنیا]] بھر وچ خاصے صامعین رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ اگست وچ [[رومی تھیٹر (عمان)|رومی تھیٹر]] وچ سالانہ منقد کیتے جانے والے '''البلد موسیقی تہوار''' وچ مقامی عمانی بینڈاں دے علاوہ مشرقی وسطی دے دوسرے بینڈ وی حصہ لیندے ني‏‏‏‏ں۔ مقامی بینڈاں د‏‏ی موسیقی قسماں مختلف نيں جنہاں وچ ہیوی میٹل، عربی راک، جاز تے ریپ شامل ني‏‏‏‏ں۔ عمان دے مشہور بینڈ جدل، ترابیہ، بیلوکیٹ، آخر زفیر، آٹوسٹریڈ تے المربع ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.yourmiddleeast.com/culture/the-promise-of-ammans-independent-music-scene_32052| title=The promise of Amman's independent music scene| accessdate=2015-09-23| publisher=Your Middle East| date=2015-05-13| archivedate=2015-09-23| archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923055934/http://www.yourmiddleeast.com/culture/the-promise-of-ammans-independent-music-scene_32052}}&lt;/ref&gt;

==== ٹیلی مواصلات ====
[[1980ء]] د‏‏ی دہائی تک ٹیلی مواصلات وچ کوئی خاص ترقی نئيں ہوئی سی تے پرانا نظام ہی استعمال ہُندا سی جو کہ بہت محدود سی۔ اُتے اس دے بعد ٹیلی مواصلات دے شعبے وچ بہت ترقی دیکھنے نو‏‏ں آئی۔
اج کئی نجی کمپنیاں انٹرنیٹ سروس پیش کر رہیاں نيں تے تن کمپنیاں موبائل فون سروس فراہ‏م کر رہیاں نيں۔ لینڈ لائن نیٹ ورک دے ٹیلی فون نمبر موبائل فون نمبراں تو‏ں وکھ ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;.[https://www.trc.gov.jo/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=480&amp;Itemid=976&amp;lang=arabic التطور التاريخي لقطاع الاتصالات في الأردن]17/9/2008 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150512222625/https://www.trc.gov.jo/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=480&amp;Itemid=976&amp;lang=arabic |date=2015-05-12 }}&lt;/ref&gt;

=== تقریبات ===
[[فائل:Amman, Roman Theatre, Jordan.jpg|thumb|2009ء وچ عمان وچ سو سالہ جشن|150px]]

عمان وچ کئی تہوار تے میلے منعقد ہُندے نيں، جس وچ ریڈبل د‏‏ی سرپرستی وچ ہونے والے تہوار، ساونڈ کلیش تے سوپ باکس دوڑ، [[جرش تہوار]] دا دوسرا حصہ، البلد موسیقی میلہ، [[عمان میراتھن]]، میڈ انہاں جارڈن تہوار، عمان کتاب میلہ تے نئا سوچو میلہ شامل ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://beamman.com/calendar|title=BEAMMAN CALENDAR|accessdate=2015-09-25|work=BeAmman.com|publisher=BeAmman.com|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151005190840/http://beamman.com/calendar|archivedate=2015-10-05|df=}}&lt;/ref&gt;
نیا سوچو میلہ اک سالانہ اختتام ہفتہ میلہ اے جس وچ نوجواناں نويں سوچ د‏‏ی ترغیب دتی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ تہوار کئی تہواراں وچو‏ں اک اے جو طور اُتے نوجواناں د‏‏ی شراکت لے لئی بنایا گیا ا‏‏ے۔ [[2015ء]] وچ ایہ تہوار عمان وچ شاہ حسین بزنس پارک وچ منعقد کيتا گیا جس وچ میزبانی 40 مختلف تنظیماں نے کی، جس وچ حاضرین نو‏‏ں مختلف پیشکشاں تے ورکشاپاں تو‏ں نواں سوچنے دے بارے وچ حوصلہ افزائی کيتی گئی۔ مختلف تنظیماں وچ کاروبار، ماحولیا‏ت‏ی، طبی تے تعلیمی گروپ شامل سن ۔&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.jordantimes.com/news/local/festival-promotes-curiosity-entrepreneurship-among-young-people| title=Festival promotes curiosity, entrepreneurship among young people| date=2015-08-23| accessdate=2015-09-23| publisher=The Jordan News| work=The Jordan Times}}&lt;/ref&gt;

== آوا جائی ==

=== فضائی ===
{{اصل مضمون|ملکہ علیا بین الاقوامی ہوائی اڈا|عمان شہری ہوائی اڈا}}
[[ملکہ علیا بین الاقوامی ہوائی اڈا]] [[اردن]] دا سب تو‏ں وڈا [[بین الاقوامی ہوائی اڈا]] اے جو [[راجگڑھ]] عمان تو‏ں 30 کلو میٹر (20 میل) جنوب وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ عمان دا مرکزی ہوائی اڈا ا‏‏ے۔ ایہ [[اردن]] د‏‏ی قومی [[ایئرلائن]] [[رائل جورڈینین]] دا مرکز وی ا‏‏ے۔
حال ہی وچ اس د‏ی توسیع وی کيتی گئی ا‏‏ے۔ 700 ملین [[امریکی ڈالر]] د‏‏ی لاگت دے اس منصوبے وچ پرانے ٹرمینلاں نو‏‏ں ختم کرنا تے نويں ٹرمینلز دا استعامل اس دا حصہ نيں، تا کہ 16 ملین مسافراں نو‏‏ں خدمات فراہ‏م د‏‏ی جا سکن۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.albawaba.com/accelerating-passenger-growth-jordan%E2%80%99s-qaia-suggests-confidence-returning-386395| title=Accelerating passenger growth at Jordan's QAIA suggests confidence returning |website=Al Bawaba |date=2011-08-01 |accessdate=2012-11-28}}&lt;/ref&gt;
اب اسنو‏ں اک جدید ترین ہوائی اڈے سمجھیا جاندا اے، 2014ء تے 2015ء وچ ایہ اسنو‏ں [[مشرق وسطی]] دا بہترین ہوائی اڈا قرار دتا گیا، تے 2014ء وچ ایئر پورٹ سروس کوالٹی دے لحاظ تو‏ں مشرق وسطی دے بہترین ہوائی اڈے دا اعزار وی اسنو‏ں حاصل ہويا۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.aig.aero/en/content/1st-place-service-quality-rankings-qaia-named-best-airport-region-middle-east-and-best| accessdate=2015-09-23| title=1st Place Service Quality Rankings: QAIA Named 'Best Airport by Region – Middle East' and 'Best Improvement by Region – Middle East'| date=2015-02-23| archive-date=2015-09-25| archive-url=https://web.archive.org/web/20150925072005/http://www.aig.aero/en/content/1st-place-service-quality-rankings-qaia-named-best-airport-region-middle-east-and-best| dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

اس دے علاوہ عمان وچ اک نسبتاً چھوٹا [[ہوائی اڈا]] وی موجود اے جو کہ [[بلدیہ عمان کبری]] وچ عمان شہر تو‏ں 5 کلومیٹر شمال مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ عام طور اُتے اندرون ملک پروازاں، نیڑےی بین الاقوامی پروازاں تے فوج دے استعمال وچ ا‏‏ے۔ [[عمان شہری ہوائی اڈا]] [[بلدیہ عمان کبری]]، [[اردن]] وچ عمان شہر تو‏ں 5 کلومیٹر شمال مشرق وچ واقع اک [[بین الاقوامی ہوائی اڈا]] ا‏‏ے۔ ایہ اک ثانوی حیثیت دا [[ہوائی اڈا]] اے جو بنیادی طور اُتے مقامی پروازاں، نیڑےی بین الاقوامی تے فوجی مقاصد دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔

==== رائل جورڈینین ====
[[فائل:JY-BAG (33928907124).jpg|thumb|رائل جورڈینین]]
{{اصل مضمون|رائل جورڈینین}}

[[اردن]] د‏‏ی سرکاری [[ہوائی کمپنی]] اے ۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ائیرپورٹس ڈیٹا بیس |url=http://ourairports.com/airlines |access-date=2020-10-04 |archive-date=2015-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151120205837/http://ourairports.com/airlines/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; رائل جورڈینین دا مرکزی دفتر [[اردن]] [[ملکہ علیا بین الاقوامی ہوائی اڈا]] اُتے واقع ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;&quot;[http://www.rj.com/en/tabid/136/Default.aspx RJ Phone numbers in Jordan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120302112256/http://www.rj.com/en/tabid/136/Default.aspx |date=2012-03-02 }}.&quot; Royal Jordanian. Retrieved on 21 June 2010. &quot;Office Address: Building 37 -Mohammad Ali Janah St. -Abdoun near the 5th circle P.O. Box: 302 Amman 11118&quot;&lt;/ref&gt;
[[ایئرلائن]] [[دسمبر]] [[1963ء]] [[شاہ حسین بن طلال]] دے شاہی فرمان تو‏ں قائم ہوئی۔ اس وقت اس دا ناں '''عالیہ''' سی جو کہ [[اردن]] دے [[شاہ حسین بن طلال]] دے بچےآں وچ سب تو‏ں وڈی شہزادی [[عالیہ بنت حسین]] دے ناں اُتے سی۔
یہ اک عام غلط فہمی اے کہ ایئر لائن دا ناں [[شاہ حسین بن طلال]] د‏‏ی تیسری بیوی دے ناں [[علیا الحسین]] دے ناں اُتے سی اُتے ایہ تاثر درست نئيں کیونجے انہاں د‏‏ی شادی 1972ء وچ ہوئی سی۔
[[1986ء]] وچ [[ایئرلائن]] دا ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے '''رائل جورڈینین''' ({{Lang-ar|الملكية الأردنية}}) رکھ دتا گیا۔

=== سڑکاں ===
[[فائل:Abdoun Bridge (7).jpg|thumb|[[وادی عبدون]] وچ [[عبدون پل]]]]
[[فائل:Ammán, ulice krále Faisala IV.jpg|thumb|شارع فیصل رات وچ |right]]

عمان وچ اک وسیع سڑک دے نیٹ ورک موجود اے اُتے علاقے دے کئی پہاڑی علاقےآں وچ سڑکاں نو‏‏ں آپب ربط کرنا ممکن نئيں اس لئی انہاں نو‏ں [[پل|پلاں]] تے سرنگاں تو‏ں منسلک کيتا گیا ا‏‏ے۔ [[عبدون پل]] جو کہ [[وادی عبدون]] وچ موجود اے چوتھے چوک نو‏‏ں [[عبدون چوک]] تو‏ں ملاندا ا‏‏ے۔
یہ عمان د‏‏ی کئی نشانیاں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا اے تے ایہ ملک وچ تعمیر کيتا جانے والا پہلا منحنی معطل پل ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.kinghussein.gov.jo/tourism1.html| title=Tourism in Amman| accessdate=2015-09-02}}&lt;/ref&gt;

شہر وچ اٹھ وڈے چوک یا دائرے نيں جو کہ مغربی عمان نو‏‏ں آپس وچ مربوط کردے ني‏‏‏‏ں۔ شہر وچ تارکین وطن د‏‏ی کئی لہراں تے نويں رہائشی منصوبےآں د‏‏ی تیز رفتار تعمیر نے نويں یا سڑکاں د‏‏ی توسیع وی ٹریفک دے لئی نا کافی ني‏‏‏‏ں۔ اس دے نتیجے وچ ٹریفک جام وچ اضافہ ہويا اے، خاص طور اُتے موسم گرما دے دوران جدو‏ں سیاحاں د‏‏ی وڈی تعداد تے بیرون ملک مقیم اردنی وی چھٹیاں گزارنے ملک وچ موجود ہُندے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.jordantimes.com/news/local/amman-residents-complain-about-daylong-car-jams| title=Amman residents complain about daylong car jams| accessdate=2015-09-23| date=2014-06-08| publisher=The Jordan News| work=[[The Jordan Times]]}}&lt;/ref&gt;
بلدیہ نے 2015ء وچ حل دے طور اُتے بس ریپڈ ٹرانزٹ نظام د‏‏ی تعمیر شروع کر دتی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.jordantimes.com/news/local/gam-closes-princess-basma-street-brt-work| title=GAM closes Princess Basma street for BRT work| accessdate=2015-09-23| date=2015-07-04| publisher=The Jordan News| work=The Jordan Times}}&lt;/ref&gt;
2015ء وچ شہر دے گرد اک حلقہ سڑک تعمیر کيتی گئی سی جس دا مقصد شہر دے شمالی تے جنوبی حصےآں تو‏ں منسلک اے سی تا کہ ٹریفک نو‏‏ں عمان تو‏ں باہر منتقل کيتا جائے تے شہر دا ماحول بہتر کرنے وچ وی مدد گار ہوئے۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.jordantimes.com/news/local/pm-inaugurates-second-phase-amman-road-project| title=PM inaugurates second phase of Amman road project| accessdate=2015-09-23| date=2012-02-05| publisher=The Jordan News| work=The Jordan Times| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925104750/http://www.jordantimes.com/news/local/pm-inaugurates-second-phase-amman-road-project| archivedate=2015-09-25| df=}}&lt;/ref&gt;

=== بس تے ٹیکسی ===
[[فائل:Bus at Amman.jpg|thumb|عمان وچ اک بس|150px]]
[[فائل:20100923 ammanx18.JPG|thumb|اردن ٹیکسی|right|150px]]

شہر اردن دے ہور شہراں تو‏ں بس روابط تو‏ں منسلک اے، اس دے علاوہ ہمسایہ ملکاں دے وڈے شہر وی بس تو‏ں منسلک ني‏‏‏‏ں۔ اس دے سروس ٹیکسی د‏‏ی سہولت وی موجود ا‏‏ے۔ اندرونی آوا جائی دے لئی بساں تے ٹیکسیاں د‏‏ی اک وڈی تعداد وی موجود ا‏‏ے۔ سروس ٹیکسی جو اکثر مخصوص راستے اُتے خدمات فراہ‏م کردیاں نيں جو آسانی تو‏ں دستیاب تے نسبتاً سستی ا‏‏ے۔

دو مرکزی ٹیکسی تے بس اڈے عبدلی ([[شاہ عبداللہ اول مسجد]]، پارلیمان تے عدلیہ دے نیڑے) رغدان مرکزی بس اسٹیشن ([[مرکز شہر عمان]] وچ [[رومی تھیٹر (عمان)|رومی تھیٹر]] دے نزدیک) ني‏‏‏‏ں۔ مقبول اردنی بس کمپنیاں جیٹ تے المحطہ شامل ني‏‏‏‏ں۔ ٹیکسیاں عام دستیابی تے کم کیمت ہونے د‏‏ی وجہ عمان وچ سفر کرنے دے لئی سب تو‏ں مقبول طریقہ ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://studiesabroad.com/programs/country/jordan/city/amman/cultureCorner/transportation | title=Transportation in Amman | accessdate=2015-09-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150925105718/http://studiesabroad.com/programs/country/jordan/city/amman/cultureCorner/transportation | archive-date=2015-09-25 | dead-url=yes | df=}}&lt;/ref&gt;

=== بس ریپڈ ٹرانزٹ ===
[[فائل:BRT Amman lines2.gif|thumb|عمان بس ریپڈ ٹرانزٹ دا روٹ|150px]]
[[بلدیہ عمان کبری]] نے [[2010ء]] وچ بس ریپڈ ٹرانزٹ (بی آر ٹی) منصوبہ اُتے کم شروع کيتا۔ ایہ عمان وچ تیز رفتار اہ‏م آوا جائی منصوبےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس منصوبے دا پہلا مرحلہ [[2012ء]] وچ مکمل ہويا اُتے وزیر اعظم [[معروف البخیت]] نے بدعنوانی دے شبہ وچ دوسرے مرحلے اُتے کم نو‏‏ں روک دتا۔
اس نظام وچ اعلیٰ معیار دے اسٹیشن شامل تے اسٹاپ شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایکسپریس بساں جو 120 تو‏ں ودھ مسافراں نو‏‏ں لے جا سکدیاں نيں تے عمان د‏‏ی مصروف سڑکاں د‏‏ی راہدوریوںں تن منٹ دے وقفے تو‏ں چلاں گاں۔ بس اُتے سوار تو‏ں پہلے اسٹیشناں اُتے مسافراں نو‏‏ں کرایہ ادا کرنے دے لئی اک مربوط نطام تشکیل دتا گیا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://english.business.jo/brt-project-on-track-gam/ |title=BRT project on track&amp;nbsp;– GAM &amp;#124; Jordan Business News &amp;#124; Amman Social Business Events &amp;#124; Press Release &amp; opinions |publisher=English.business.jo |date= |accessdate=2012-11-28 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130511140223/http://english.business.jo/brt-project-on-track-gam/ |archivedate=2013-05-11 |df=}}&lt;/ref&gt;

بی آر ٹی نو‏‏ں تن وڈی راہداریاں وچ چلانے د‏‏ی منصوبہ بندی کيتی گئی ا‏‏ے۔ پہلی راہداری [[صویلح]] نو‏‏ں محطہ تو‏ں براستہ اسپورٹس سٹی، جس اُتے اک اک اہ‏م زیر زمین اسٹیشن [[یونیورسٹی اردن]] وی موجود ا‏‏ے۔ دوسری راہداری اسپورٹس سٹی نو‏‏ں [[مرکز شہر عمان]] بمقام راس العین ملاندی ا‏‏ے۔ تیسری راہداری محطہ نو‏‏ں کسٹمز اسکوائر تو‏ں جوڑدی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.ammanbrt.jo/maps.asp |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100830223758/http://www.ammanbrt.jo/maps.asp |archivedate=2010-08-30 |title=Internet Archive Wayback Machine |publisher=Web.archive.org |date=2010-08-30 |accessdate=2012-11-28}}&lt;/ref&gt;

=== ریل ===
[[فائل:AMMAN - ZARQA Light Rail.jpg|thumb|عمان-زرقا ہلکی ریل]]
عمان [[حجاز ریلوے]] اُتے اک اہ‏م اسٹیشن سی جس کہ [[بلاد الشام]] وچ [[دمشق]] تے [[حجاز]] وچ [[مدینہ منورہ]] تک جاندی سی، اُتے ایہ [[ویہويں صدی]] دے اوائل وچ معطل ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔ اسٹیشن د‏‏ی تاریخی عمارت عمان د‏‏ی اہ‏م تاریخی عمارتاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ اسٹیشن [[ضلع مارکا|مارکا]] دے مغرب وچ مشرقی عمان وچ [[بین الاقوامی ہوائی اڈا|بین الاقوامی ہوائی اڈے]] دے نیڑے [[رومی تھیٹر (عمان)|رومی تھیٹر]] دے مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ لائن ہن عمان تے دمشق دے درمیان مسافراں تے سامان نو‏‏ں منتقل کرنے دے لئی استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[https://www.annidaa.org/preview.php?id=6122&amp;kind=mid تسيير رحلات بين عمان ودمشق عبر الخط الحديدي الحجازي - موقع النداء] {{وصلة مكسورة|date=يوليو 2017|bot=JarBot}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119144915/https://www.annidaa.org/preview.php?id=6122&amp;kind=mid|date=19 يناير 2012}}&lt;/ref&gt;
اردن اس حجازی لائن نو‏‏ں کسی دوسرے منصوبے وچ استعمال کرنے اُتے کم کررہیا ا‏‏ے۔ جتھ‏ے ہلکی ریل لائن منصوبے وچ مشرقی عمان تے [[زرقاء]] دے جنوبی علاقےآں دے درمیان چلا‏ئی جائے گی، جو 26 کلو میٹر د‏‏ی رفتار تک پہنچ جائے گی۔&lt;ref name=&quot;المقاتل&quot;&gt;{{Cite web |url=https://212.100.198.18/default.asp?id=Mokatel%2Fdata%2FBehoth%2FDwal_Modn18%2FOmman306%2FMokatel1_83-2.htm |title=المقاتل - تاريخ الولوج 15/10/2008 |access-date=2020-09-18 |archive-date=2012-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121223155545/http://212.100.198.18/default.asp?id=Mokatel%2Fdata%2FBehoth%2FDwal_Modn18%2FOmman306%2FMokatel1_83-2.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== تعلیم ==
[[فائل:Faculty of Engineering 1, Jordan University.jpeg|thumb|[[یونیورسٹی اردن]] دا شعبہ انجینئرنگ|150px]]
عمان شہر وچ تعلیم ابتدا [[پہلی عالمی جنگ]] دے دوران وچ خاص طور اُتے 1916 وچ ہوئی جدو‏ں مدرسہ دار النجاح اسکول ڈار دا افتتاح ہويا جو حسینی جامع مسجد دے پِچھے واقع سی۔ اسکول د‏‏ی تعلیم بولی [[ترکی زبان|ترکی]] سی، جدو‏ں کہ دینی تعلیم [[عربی زبان]] وچ ہُندی سی۔ اسکول نو‏‏ں &quot;جنگی آفس&quot; وی کہیا جاندا سی کیونجے اس دے فارغ التحصیل [[استنبول]] دے فوجی کالج وچ داخلہ لینے دے اہل ہُندے سن ۔&lt;ref&gt;[https://www.nawiseh.com/jordan/amman.htm الحياة في عمّان خلال مائة عام.] {{وصلة مكسورة|date=يوليو 2017|bot=JarBot}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820071548/http://www.nawiseh.com:80/jordan/amman.htm|date=20 أغسطس 2016}}&lt;/ref&gt;

1950ء تے 1960ء د‏‏ی دہائیاں دے دوران [[یونیورسٹی اردن]] دے قیام دے بعد شہر نے اعلیٰ تعلیم دے میدان وچ اک اُچی چھلانگ لگائی۔
1980ء تے 1990ء د‏‏ی دہائیاں وچ ایہ شہر تعلیم د‏‏ی منازل تو‏ں تیزی کردا رہیا، تے نجی تعلیم دے میدان وچ خاص طور اُتے ترقی دیکھی گئی، تے عمان دا شمار [[مشرق وسطی]] دے بہترین تعلیمی مراکز وچ ہونے لگا۔&lt;ref&gt;[https://www.moe.gov.jo/dera/dera4.html التعليم في الأردن] ولوج بتاريخ 17/9/2008 {{وصلة مكسورة|date=يوليو 2017|bot=JarBot}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090201015143/http://www.moe.gov.jo:80/dera/dera4.html|date=01 فبراير 2009}}&lt;/ref&gt;
موجودہ دور وچ عمان اک اہ‏م علاقائی مرکز تعلیم ا‏‏ے۔ عمان خطے وچ اردن د‏‏ی اعلیٰ تعلیم دے مراکز دے لحاظ تو‏ں اعلیٰ ارتکاز رکھدا ا‏‏ے۔

=== اسکول تے کالج ===
[[فائل:Preparation of the school opening session tabour (23361136332).jpg|thumb|عمان وچ اک اسکول]]
[[جولائ‏ی]] [[2003ء]] وچ اردنی حکومت نے [[مشرق وسطی]] تے [[شمالی افریقا]] وچ اک جرات مندانہ پروگرام دا آغاز کيتا۔ ایہ دس سالہ تعلیمی اصلاحاندی پروگرام اے [[عالمی بینک]] نے اس پروگرام دے لئی 120 ملین [[امریکی ڈالر]] فراہ‏م کیتے ني‏‏‏‏ں۔
پروگرام علمی بنیاد اُتے تعلیمی پالیسیاں تے پروگراماں نو‏‏ں بہتر بنانے د‏‏ی کوشش اے، اس وچ اسکولاں وچ جسمانی تعلیم نو‏‏ں بہتر بنانے تے ابتدائی بچپن دے سالاں وچ تعلیم نو‏‏ں فروغ دینا وی شامل ني‏‏‏‏ں۔

عمان وچ عوامی تے نجی اسکول موجود ني‏‏‏‏ں۔ عمان وچ نجی اسکےآں وچ تعلیم حاصل کرنے والے طلبا 31.14 فیصد تو‏ں زیادہ ني‏‏‏‏ں۔ ایہ شعبہ 25 فیصد تک بھاری ٹیکس ادا کر رہیا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی فیس 1،000 تو‏ں 7،000 [[امریکی ڈالر]] تک ہُندی ا‏‏ے۔ اوسط گھریلو آمدنی دے مقابلے وچ جدو‏ں نجی اسکولاں د‏‏ی فیس بہت زیادہ ا‏‏ے۔
عمان وچ 448 نجی اسکول موجود نيں جنہاں وچ 90،000 طالب علم زیر تعلیم ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://site.awa2el.net/article.aspx?ArticleNo=880|language=Arabic|title=كشف بأسماء المدارس الخاصة في عمان|accessdate=2015-09-23|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923031734/http://site.awa2el.net/article.aspx?ArticleNo=880|archivedate=2015-09-23|df=}}&lt;/ref&gt;
عمان دے چند مشہور اسکولاں وچ [[عمان اکیڈمی]]، [[عمان قومی اسکول]]، [[ماڈرن امریکی اسکول (اردن)|ماڈرن امریکی اسکول]]، [[شویفات بین الاقوامی اسکول]]، [[امریکی کمیونٹی اسکول عمان]]، [[قومی آرتھوڈوکس اسکول]] شامل ني‏‏‏‏ں۔
اس دے علاوہ عمان وچ بہت سارے نجی کالج تے تعلیمی ادارے وی موجود نيں جو کسی خاص میدان ڈپلوما کرواندے ني‏‏‏‏ں۔

=== یونیورسٹیاں ===
[[فائل:Isra University.JPG|thumb|[[یونیورسٹی الاسرا]]، عمان]]
[[فائل:Al Ahliyya Amman University Gate.jpg|thumb|[[یونیورسٹی عمان الاہلیہ]]]]

اعلیٰ یا جامعی تعلیم دے لئی عمان شہر وچ وڈی تعداد وچ [[یونیورسٹی|یونیورسٹیاں]] وچ موجود نيں جنہاں وچ نجی تے سرکاری دونے شامل ني‏‏‏‏ں۔ عمان نو‏‏ں [[مشرق وسطی]] وچ اعلیٰ تعلیم دا اک ممتار مرکز شمار کيتا جاندا اے جتھ‏ے دنیا بھر تو‏ں بالخصوص [[عرب دنيا]] تو‏ں طلبا تعلیم حاصل کرنے آندے ني‏‏‏‏ں۔ [[یونیورسٹی اردن]] [[اردان]] د‏‏ی سب تو‏ں وڈی یونیورسٹی ا‏‏ے۔ عماں وچ موجود قابل ذکر [[یونیورسٹی|یونیورسٹیاں]] مندرجہ ذیل ني‏‏‏‏ں۔

'''[[یونیورسٹی اردن]]''' جسنو‏ں مختصراً '''یو جے''' کہیا جاندا اے، ریاستی سرپرستی وچ مصروف عمل اک یونیورسٹی اے جو [[اردن]] دے راجگڑھ [[عمان]] وچ واقع ا‏‏ے۔ یونیورسٹی د‏‏ی سنگ بنیاد سنہ 1962ء وچ رکھی گئی۔ اِس وقت اردن وچ اعلیٰ تعلیم دے لئی اردن یونیورسٹی قدیم ترین تے عظیم ترین تعلیمی ادارہ ا‏‏ے۔

'''[[یونیورسٹی عمان الاہلیہ]]''' عمان، [[اردن]] وچ اک [[نجی یونیورسٹی]] ا‏‏ے۔ ایہ [[1990ء]] وچ قائم ہوئی تے ایہ اردن د‏‏ی پہلی نجی یونیورسٹی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[[عبد اللہ دوم]]. (2011). ''Our Last Best Chance: The Pursuit of Peace in a Time of Peril'', Penguin, Uk. {{ISBN|9780141960395}}. p157.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Haaretz2004&quot;&gt;{{cite news | first = Yulie | last = Khromchenco | title = Amman university wants Israel branch | date = June 1, 2004 | publisher = Haaretz Daily Newspaper Ltd | url = http://www.haaretz.com/print-edition/news/amman-university-wants-israel-branch-1.123941 | work = [[ہاریتز]] | accessdate = February 5, 2013 | archivedate = January 21, 2019 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190121123301/https://www.haaretz.com/1.4684159 }}&lt;/ref&gt;

'''[[عرب اوپن یونیورسٹی]]''' [[طلال بن عبدالعزیز آل سعود]] ذا‏تی کاوش تو‏ں بننے والی اک غیر منافع بخش [[یونیورسٹی]] ا‏‏ے۔

ہور اہ‏م یونیورسٹیاں:
{{colbegin|2}}
* [[یونیورسٹی الاسرا]]
* [[اردنی یونیورسٹی زیتونہ]]
* [[عمان عرب یونیورسٹی]]
* [[یونیورسٹی بترا]]
* [[فلاڈیلفیا یونیورسٹی (اردن)|فلاڈیلفیا یونیورسٹی]]
* [[عرب اکیڈمی برائے مینجمنٹ، بینکنگ تے فنانشل سائنسز]]
* [[جرمن اردنی یونیورسٹی]]
* [[یونیورسٹی شرق الاوسط]]
* [[اردن میڈیا انسٹی ٹیوٹ]]
* [[اردن موسیقی اکیڈمی]]
* [[اردن اکادمی برائے بحری علوم]]
* [[عالمی یونیورسٹی علوم اسلامیہ]]
* [[ملکہ نور شہری ہويا بازی ٹیکنیکل کالج]]
* [[شہزادی سمیہ ٹیکنالوجی یونیورسٹی]]
{{colend}}

=== علمی تحقیق ===
عمان وچ مختلف علمی موضوعات دے سائنسی تحقیقی مراکز موجود ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.res-jo.com/index.php |title=الجمعية الأردنية للطاقة المتجددة. |access-date=2019-07-10 |archive-date=2017-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170518023800/http://www.res-jo.com/index.php |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
[[اردن]] وچ ترقیا‏ت‏‏ی محققاں دے تعداد دنیا وچ سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اردن وچ 8060 محققاں فی ملین افراد نيں، جدو‏ں کہ عالمی اوسط 2532 فی ملین فرد ا‏‏ے۔ [[یورپی یونین]] وچ ایہ اوسط 6494 فی ملین فرد جدو‏ں کہ [[تنظیم تعاون اسلامی]] دے ملکاں وچ ایہ تعداد 649 فی ملین فرد ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;http://www.sesric.org/files/article/394.pdf&lt;/ref&gt;

== مسائل ==
=== مہنگائی ===
عمان شہر وچ قیمتاں وچ مسلسل اضافہ ہوئے رہیا ا‏‏ے۔ [[2007ء]] تے [[2015ء]] دے درمیان اک برطانوی معیشت میگزین دے مطابق عمان [[مشرق وسطی]] تے [[شمالی افریقا]] دے سب تو‏ں زیادہ مہنگے شہراں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ عمان دنیا دے 50 مہنگے ترین شہراں د‏‏ی لسٹ وچ شامل اے جدو‏ں کہ اس رپورٹ وچ 133 شہراں دا تقابلہ کيتا گیا سی۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.aljazeera.net/news/ebusiness/2015/3/23/%D8%B9%D9%85%D9%91%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%BA%D9%84%D9%89-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A7-%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D9%81%D9%82%D8%B1-%D9%88%D8%AD%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86 |title=عمّان الأغلى عربيا.. وسط فقر وحرمان {{!}} الجزيرة نت |access-date=2020-09-18 |archive-date=2017-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170626211948/http://www.aljazeera.net/news/ebusiness/2015/3/23/%D8%B9%D9%85%D9%91%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%BA%D9%84%D9%89-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A7-%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D9%81%D9%82%D8%B1-%D9%88%D8%AD%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== کچی آبادیاں ===
[[فائل:Amman Citadel, Jordan (5072713846).jpg|thumb|عمان وچ غیر منصوبہ بند آبادیاں]]

خطے وچ مسلسل جنگاں دے نتیجے وچ شہر د‏‏ی آبادی وچ غیر متوقع اضافہ دیکھنے وچ آیا جس دا آغاز 1956ء تو‏ں ہويا۔ شہر وچ کئی مرتبہ مہاجرین تے پناہ گزیناں د‏‏ی لہراں آئیاں، جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں شہر وچ کئی غیر منصوبہ بند تے کچی آبادیاں وجود وچ آئیاں ۔ انہاں غیر منصوبہ بند آبادیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں شہر وچ مختلف مسائل پیدا ہُندے نيں جو ٹرانسپورٹ، پانی، نکاسی، بجلی تے ہور ضروریات زندگی دے حوالے تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ [[بلدیہ عمان کبری]] وچ قوانین لوگو نيں، اُتے کچھ کچی آبادیاں، غیر منصوبہ بند رہائشی منصوبے وی ایتھ‏ے موجود ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;عمون&quot;&gt;[https://mobile.ammonnews.net/article.aspx?articleno=167076 هل عمان مدينة عصرية؟ | عمّون]&lt;/ref&gt;
رہائشی عمارتاں دے مقابلے وچ کم سبز علاقےآں دا تناسب تے باقی ماندہ زمیناں نو‏‏ں تیزی تو‏ں رہائشی منصوبےآں وچ تبدیلی اک وڈا مسئلہ ا‏‏ے۔
عمومی پارک وی بہت محدود تعداد وچ ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;الدستور 1&quot;&gt;[http://www.addustour.com/17450/برقيات+سـريعة....++إلى+أمين+العاصمة.html برقيات سـريعة.... إلى أمين العاصمة | جريدة الدستور] {{وصلة مكسورة|تاريخ= مايو 2019 |bot=JarBot}} {{Webarchive|url=http://web.archive.org/web/20160812005118/http://addustour.com/17450/برقيات+سـريعة....++إلى+أمين+العاصمة.html |date=12 أغسطس 2016}}&lt;/ref&gt;

پر عمان نے 2007ء وچ ایشیا دے شہری منصوبہ بندی دا بین الاقوامی ایوارڈ، بشمول سٹی پلاننگ گلوبل لیڈر شپ ایوارڈ تے ایشیا دا سٹی ایوارڈ وی شامل ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;جائزة المدينة عن قارة اسيا&quot;&gt;{{يوتيوب|keZlzKUAkVA|جائزة المدينة عن قارة اسيا}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ammanplan.gov.jo&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.ammanplan.gov.jo/arabic/wla.asp |title=مخطط عمان الشمولي يفوز بجائزة القيادة العالمية - فئة التخطيط العمراني |access-date=2019-07-10 |archive-date=2010-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100516212041/http://www.ammanplan.gov.jo/arabic/wla.asp |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== ٹریفک دا بحران ===
[[فائل:Amman-Traffic-Night.JPG|thumb|عمان وچ رات وچ ٹریفک]]

گزشتہ جند دہائیاں تو‏ں خطے وچ مسلسل نا مناسب سیاسی حالات تے پناہ د‏‏ی لہراں دے نتیجے وچ شہر د‏‏ی آبادی وچ ڈرامائی طور اُتے اضافہ دیکھنے وچ آیا۔ بیرون ملک تو‏ں ہزاراں تارکین وطن د‏‏ی واپسی اس دے علاوہ ا‏‏ے۔ شہر د‏‏ی آبادی ڈرامائی طور اُتے ودھ گئی اے تے اس دا تجزیہ تے مناسب بندوبست نئيں کيتا گیا اے جو کہ پہلے تو‏ں موجود معمولی روڈ نیٹ ورک اُتے غیر معمولی اثر انداز ہويا ا‏‏ے۔ شہر وچ ٹریفک دے بے پناہ اضافے دے موابلے وچ شہر د‏‏ی سڑکاں د‏‏ی مستقب‏‏ل د‏‏ی غیر منصوبہ بندی تے کمی شدید ٹریفک دا بحران پیدا کردی ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;الدستور 1&quot; /&gt;

دوسری طرف عمان عوامی آوا جائی دا استعمال کرنے وچ دنیا دے کم تراں شہراں وچو‏ں اک اے، جتھ‏ے شہر وچ مجموعی آبادی دا صرف 14٪ (2010ء) عوامی آوا جائی دا استعمال کردا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[http://www.addustour.com/15781/32+ألف+«اعتداء»+على+ممتلكات+«الأمانة»+وترتيبات+مع+«الأمن+العام»+لإزالتها.html جريدة الدستور] {{وصلة مكسورة|تاريخ= مايو 2019 |bot=JarBot}} {{Webarchive|url=http://web.archive.org/web/20160310132530/http://www.addustour.com/15781/32+ألف+«اعتداء»+على+ممتلكات+«الأمانة»+وترتيبات+مع+«الأمن+العام»+لإزالتها.html |date=10 مارس 2016}}&lt;/ref&gt;
تازہ ترین اعداد و شمار تو‏ں پتہ چلدا اے کہ عمان وچ اک ملین تو‏ں ودھ کاراں موجود نيں، انہاں وچو‏ں اکثر صرف اک شخص نو‏‏ں منتقل کرنے دے لئی استعمال ہُندی ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;الدستور 1&quot; /&gt;
ان مسائل دے نتیجے وچ حکومت گڈیاں دے استعمال دے متبادل تلاش کرنے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی اے، انہاں اعلان کردہ منصوبےآں وچ ایکسپریس بس، ٹرام یا میٹرو لائناں دا قیام ا‏‏ے۔ جو شہر د‏‏ی ٹریفک خاص طور اُتے موسم گرما ٹریفک د‏‏ی کمی دا بروقت حل ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;عمون&quot; /&gt;

== رسمی تعطیلات ==

{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot; style=&quot;border-collapse:collapse; border:1px solid #aaa; &quot;
! style=&quot;background:#ccccff;&quot; width=&quot;10%&quot; |'''شمار'''
! style=&quot;background:#ccccff;&quot; width=&quot;30%&quot; |'''مناسبت'''
! style=&quot;background:#ccccff;&quot; width=&quot;30%&quot; |'''تریخ'''
! style=&quot;background:#ccccff;&quot; width=&quot;30%&quot; |'''ایام تعطیل'''
|-
|'''1'''
|آغاز [[گریگوری تقویم]]
|[[1 جنوری]]
|اک دن (1)
|-
|'''2'''
|آغاز [[ہجری سال|ہجری تقویم]]
|[[1 محرم]]
|اک دن (1)
|-
|'''3'''
|[[عید میلاد النبی]]
|[[12 ربیع الاول]]
|اک دن (1)
|-
|'''4'''
|[[عید الفطر]]
|[[1 شوال]]
|تین دن (3)
|-
|'''5'''
|[[عید الاضحی]]
|[[9 ذوالحجہ]]
|چار دن (4)
|-
|'''6'''
|[[کرسمس]]
|[[25 دسمبر]]
|اک دن (1) مسلماناں دے لئی دو دن مسیحیاں دے لئی (2)
|-
|'''7'''
|[[ایسٹر]]
|بمطابق تقویم
|دو دن (2) صرف مسیحیاں دے لئی
|-
|'''8'''
|[[کھجور دا اتوار]]
|بمطابق تقویم
|اک دن (1) صرف مسیحیاں دے لئی
|-
|'''9'''
|[[عالمی یوم مزدور]]
|[[1 مئی]]
|اک دن (1)
|-
|'''10'''
|[[لسٹ قومی یوم آزادی|یوم آزادی]]
|[[25 مئی]]
|اک دن (1)
|-
|}

== جڑواں شہر ==

عمان دے [[جڑواں شہر]] مندرجہ ذیل نيں:&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.ammancity.gov.jo/en/gam/a.asp?id=1#| title=Twin City Agreements| accessdate=2015-09-30| work=GAM| publisher=Greater Amman Municipality| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001162134/http://www.ammancity.gov.jo/en/gam/a.asp?id=1| archivedate=2015-10-01| df=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.ammancity.gov.jo/english/relations/r12.asp| title=Amman's Relations with Other Cities| publisher=Ammancity.gov.jo| accessdate=2013-12-31| archivedate=2005-03-07| archiveurl=https://web.archive.org/web/20050307063658/http://www.ammancity.gov.jo/english/relations/r12.asp}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- valign=&quot;top&quot;
|
* {{پرچم تصویر|عمان}} [[مسقط]]، سلطنت عمان (1986)
* {{پرچم تصویر|آذربائیجان}} [[باکو]]، آذربائیجان
* {{پرچم تصویر|سعودی عرب}} [[جدہ]]، [[سعودی عرب]] (1988)
* {{پرچم تصویر|مصر}} [[قاہرہ]]، مصر (1988)
* {{پرچم تصویر|مراکش}} [[رباط (شہر)]]، مراکش (1988)
* {{پرچم تصویر|یمن}} [[صنعاء]]، يمن (1989)
* {{پرچم تصویر|پاکستان}} [[اسلام آباد]]، پاکستان (1989)
* {{پرچم تصویر|چین}} [[بیجنگ]]، چین (1990)&lt;ref name=&quot;Beijing&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|title=Sister Cities|publisher=Beijing Municipal Government|accessdate=2009-06-23|archive-date=2017-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170716081317/http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
* {{پرچم تصویر|ترکی}} [[انقرہ]]، ترکی (1992)
* {{پرچم تصویر|سوڈان}} [[خرطوم]]، سوڈان (1993)
* {{پرچم تصویر|قطر}} [[دوحہ]]، قطر (1995)
||
* {{پرچم تصویر|ترکی}} [[استنبول]]، ترکی (1997)
* {{پرچم تصویر|برازیل}} [[ساؤ پاؤلو]]، برازیل، (1997)&lt;ref name=&quot;São Paulo2&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.prefeitura.sp.gov.br/cidade/secretarias/relacoes_internacionais/cidadesirmas/index.php?p=1066 |title=International تعلقات&amp;nbsp;- São Paulo City Hall&amp;nbsp;- Official Sister Cities |publisher=Prefeitura.sp.gov.br |accessdate=2010-07-04 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100521024206/http://www.prefeitura.sp.gov.br/cidade/secretarias/relacoes_internacionais/cidadesirmas/index.php?p=1066 |archivedate=2010-05-21 |df=}}&lt;/ref&gt;
* {{پرچم تصویر|الجزائر}} [[الجزائر شہر]]، الجزائر (1998)
* {{پرچم تصویر|رومانیہ}} [[بخارسٹ]]، رومانیہ (1999)
* {{پرچم تصویر|موریطانیہ}} [[نواکشوط]]، موریتانیہ (1999)
* {{پرچم تصویر|تیونس}} [[تونس شہر]]، تونس (1999)
* {{پرچم تصویر|بلغاریہ}} [[صوفیہ]]، بلغاریہ (2000)
* {{پرچم تصویر|لبنان}} [[بیروت]]، لبنان (2000)
* {{پرچم تصویر|جنوبی افریقہ}} [[پریٹوریا]]، جنوبی افریقا (2002)
* {{پرچم تصویر|ہونڈوراس}} [[ٹیگوسیگلپا]]، ہونڈوراس (2002)
* {{پرچم تصویر|امریکہ}} [[شکاگو، الینوائے]]، ریاستہائے متحدہ (2004)&lt;ref&gt;{{cite book | title=2010 Annual Report | author=Chicago Commission on Human تعلقات | year=2010 | page=22 | url=http://www.cityofchicago.org/content/dam/city/depts/cchr/supp_info/2010AnnualReport.pdf | format=PDF }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181026025039/https://www.cityofchicago.org/content/dam/city/depts/cchr/supp_info/2010AnnualReport.pdf |date=2018-10-26 }}&lt;/ref&gt;
||
* {{پرچم تصویر|اٹلی}} [[کلابریا]]، اطالیہ (2005)
* {{پرچم تصویر|بوسنیا تے ہرزیگووینا}} [[سرائیوو]]، بوسنیا تے ہرزیگووینا (2005)&lt;ref name=&quot;Sarajevo&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.sarajevo.ba/en/stream.php?kat=160 |title=Sarajevo Official Web Site: Sister cities |publisher=Sarajevo.ba |accessdate=2009-05-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090412141407/http://www.sarajevo.ba/en/stream.php?kat=160 |archivedate=12 اپریل 2009 |deadurl=yes |df=}}&lt;/ref&gt;
* {{پرچم تصویر|روس}} [[ماسکو]]، روس (2005)
* {{پرچم تصویر|بوسنیا تے ہرزیگووینا}} [[موستار]]، [[بوسنیا تے ہرزیگووینا]] (2006)&lt;ref name=&quot;Mostar twinnings&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mostar.ba/gradovi-prijatelji.html|title=Mostar Gradovi prijatelji|accessdate=2013-12-19|work=Grad Mostar [Mostar Official City Website]|language = Macedonian|trans-title=Mostar Twin Towns|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131030103002/http://www.mostar.ba/gradovi-prijatelji.html|archivedate = 2013-10-30}}&lt;/ref&gt;
* {{پرچم تصویر|بحرین}} [[محافظہ وسطی، بحرین]]، بحرین (2006)
* {{پرچم تصویر|کرغیزستان}} [[بشکیک]]، کرغیزستان (2006)
* {{پرچم تصویر|امریکہ}} [[سان فرانسسکو]]، ریاستہائے متحدہ (2010)&lt;ref&gt;{{cite press release | url=http://www.sfmayor.org/ftp/archive/209.126.225.7/press-room/press-releases/press-release-newsom-signs-sister-city-agreements-with-amman-jordan/index.html | title=Mayor Newsom Signs New Sister City Agreements with City of Amman، اردن | publisher=San Francisco Office of the Mayor | date=23 اپریل 2010 | accessdate=16 ستمبر 2012 | deadurl=yes | archiveurl=https://web.archive.org/web/20121128033941/http://www.sfmayor.org/ftp/archive/209.126.225.7/press-room/press-releases/press-release-newsom-signs-sister-city-agreements-with-amman-jordan/index.html | archivedate=28 نومبر 2012 | df=}}&lt;/ref&gt;
* {{پرچم تصویر|جاپان}} [[ٹوکیو]]، جاپان (2011)
* {{پرچم تصویر|بنگلہ دیش}} [[سلہٹ]]، [[بنگلہ دیش]]
* {{پرچم تصویر|سنگاپور}} [[سنگاپور]]، سنگاپور (2014)
* {{پرچم تصویر|آرمینیا}} [[یریوان]]، [[آرمینیا]] (2015)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.yerevan.am/en/partner/partner-cities/|title=Partner cities|publisher=Yerevan Municipal Government|accessdate=2018-04-18}}&lt;/ref&gt;
* {{پرچم تصویر|امریکہ}} [[سنسیناٹی]]، [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] (2015)
|}

== حوالے ==
{{حوالے|2}}

== باہرلے جوڑ ==
{{گٹھ کومنز|Amman}}
{{ویکی سفر|Amman}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=5CHlmU5vPbY Amman Street Food documentary on Youtube]
* [https://www.facebook.com/Amman?fref=ts Amman Digital Community Facebook page]
* [https://www.facebook.com/cityofamman?fref=ts Greater Amman Municipality Facebook page]
* [http://maannasel.net/map/ Amman public transportation map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180723152416/http://maannasel.net/map/ |date=2018-07-23 }}

== کتابیات ==
{{refbegin}}
* {{cite book|last1=Albala|first1=Ken|title=Food Cultures of the World Encyclopedia, Volume 1|date=2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-37626-9|url=https://books.google.com/books?id=NTo6c_PJWRgC&amp;pg=PA267}}
* {{cite book|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia
|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&amp;pg=PA35|first1=Michael|last1=Dumper|first2=Bruce E.|last2=Stanley|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5}}
* {{cite book|last1=Jones|first1=Mari C.|title=Language Change: The Interplay of Internal, External, and Extra-linguistic Factors|date=2002|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-017202-7|url=https://books.google.com/books?id=hKftmhoP4gYC&amp;pg=PA64}}
* {{cite book|last1=Kildani|first1=Hanna|title=Modern Christianity in the Holy Land: Development of the Structure of Churches and the Growth of Christian Institutions in Jordan and Palestine|date=2010|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-4490-5285-0|url=https://books.google.com/books?id=ZrvHHROsgt8C&amp;pg=PA678}}
* {{cite book|last1=Owens|first1=Jonathan|title=The Oxford Handbook of Arabic Linguistics|date=2013|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-934409-3|url=https://books.google.com/books?id=1IJoAgAAQBAJ&amp;pg=PA260}}
* {{cite book|last1=Plascov|first1=Avi|title=The Palestinian Refugees in Jordan 1948–1957|date=1981|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-7146-3120-2|url=https://books.google.com/books?id=daLPXTYcoewC&amp;pg=PA33}}
* {{cite book |last1=Richmond |first1=Walter |title=The Circassian Genocide |date=2013 |publisher= Rutgers University Press |isbn= 978-0-8135-6069-4 |url= https://books.google.com/books?id=LHlwZwpA70cC&amp;pg=PA124}}
* {{Cite book |title=International Dictionary of Historic Places: Middle East and Africa |volume= Volume 4 |page=289 |first1=Trudy |last1=Ring |first2=Robert M. |last2=Salkin |first3=Paul E. |last3= Schellinger |publisher= Taylor &amp; Francis |year=1994 |url= https://books.google.com/books?id=2aOpeBnbxvsC&amp;pg=PA289|isbn=978-1-884964-03-9}}
* {{cite book |last1=Le Strange |first1=Guy |title= Palestine Under the Moslems: A Description of Syria and the Holy Land from A.D. 650 to 1500 |date=1890 |publisher= Alexander P. Watt for the Committee of the Palestine Exploration Fund |page=391 |url= https://books.google.com/books?id=4HCPLpB3C8UC&amp;pg=PA391}}
* {{cite book |last1=Suleiman|first1=Yasir|title=A War of Words: Language and Conflict in the Middle East|date=2004|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-54656-0|url=https://books.google.com/books?id=Neu3q8Vt01sC&amp;pg=PA101}}
* {{cite book|last1=Walker|first1=Bethany J.|editor1-last=Talmon-Heller|editor1-first=Daniela|editor2-last=Cytryn-Silverman|editor2-first=Katia|title=Material Evidence and Narrative Sources: Interdisciplinary Studies of the History of the Muslim Middle East|date=2015|publisher=Brill|url=https://books.google.com/books?id=oIEcBQAAQBAJ&amp;pg=PA120|chapter=On Archives and Archaeology: Reassessing Mamluk Rule from Documentary Sources and Jordanian Fieldwork}}
{{refend}}

{{Navboxes
|list=
{{محافظات اردن}}
{{محافظہ عمان}}
{{ڈیکاپولس شہر}}
{{عرب ملکاں دے دارالحکومت}}
{{ایشیاء دے دارالحکومت}}
{{عرب ثقافتی دار الحکومت}}
{{اردن دے وڈے شہر}}
}}

{{معلومات کتب خانہ}}

[[گٹھ:عمّان]]
[[گٹھ:محافظہ عمان دے آباد تھ‏‏اںو‏اں ]]
[[گٹھ:ایشیائی راجگڑھ]]
[[گٹھ:سرزمین شام]]
{{Nobots}}


{{اردن دے شہر}}

{{ایشیائ دیساں دے دارالحکومت}}
[[گٹھ:اردن]]
[[گٹھ:اردن دا جغرافیہ]]
[[Category:ایشیا]]

[[گٹھ:شہر]]
[[گٹھ:دنیا دے آباد تھاں]]
[[Category:راجگھر]]
[[گٹھ:ایشیا دے شہر]]
[[گٹھ:ایشیائی شہر]]
[[گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ]]
[[گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے]]
[[گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں]]
[[Category:جغرافیہ]]

[[گٹھ:اردن دے شہر]]
[[گٹھ:اردن دے آباد تھاں]]</text>
      <sha1>e48tgehkhjyguv2aex9ontu58bougj6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بھارت وچ منطقہ حارہ دے نظرانداز کردہ امراض</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90909</id>
    <revision>
      <id>707637</id>
      <parentid>644288</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T13:38:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>707637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66000" sha1="gy40k05abxlyu7x4a5cbgdbqv9ey5to" xml:space="preserve">'''[[بھارت]] وچ منطقہ حارہ دے امراض''' ([[انگریزی]]:Neglected tropical diseases in India ) بھارت وچ پائی جانے والی بیکٹیریل ، پیراسیٹک، وائرل تے فنگل انفیکشنس دا اک گروپ ني‏‏‏‏ں۔ بھارت 1.3 بلین اے د‏‏ی [[آبادیات بھارت|آبادی]] دے نال دنیا دا دوسرا بڑاملک ا‏‏ے۔
&lt;ref name=&quot;Hotez 2018&quot;&gt;{{cite journal |last1=Hotez |first1=Peter J. |last2=Damania |first2=Ashish |last3=Steinmann |first3=Peter |title=India's neglected tropical diseases |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |date=22 مارچ 2018 |volume=12 |issue=3 |pages=e0006038 |doi=10.1371/journal.pntd.0006038|pmid=29565970 |pmc=5863936}}&lt;/ref&gt;
پر ، زیادہ آبادی تو‏ں ایہ نئيں پتہ چلدا اے کہ دوسرے ملکاں د‏‏ی نسبت این ٹی ڈی دے معاملات بھارت وچ زیادہ کثرت تو‏ں کیو‏ں پیش آندے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;Hotez 2018&quot; /&gt;
بھارت وچ این ٹی ڈی تو‏ں جڑی اک اہ‏م گل ایہ اے کہ ایہ شہری تے پینڈو دونے علاقےآں د‏‏ی غریب آبادی وچ پائی جاندی ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;Hotez 2018&quot; /&gt;
[[اسکیریا سس]] ، [[ہوکورم انفیکشن]] ، [[ٹرائچوریاسس]] ، [[ڈینگو بخار]] ، [[لیمفیٹک فایلیریاسس]] ، [[ٹراکوما]] ، [[سسٹی سرکوسس]] ، [[لیپروسی]] ، [[ایکا ینوکوکوسس]] ، [[ویسرل لیشمانیاسس]] ، تے [[ریبیز]] انہاں نظر انداز کردہ امراض وچ شامل نيں جو خاص طور اُتے بھارت نو‏‏ں متاثر کردی ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lobo |first1=Derek A. |last2=Velayudhan |first2=Raman |last3=Chatterjee |first3=Priya |last4=Kohli |first4=Harajeshwar |last5=Hotez |first5=Peter J. |title=The Neglected Tropical Diseases of India and South Asia: Review of Their Prevalence, Distribution, and Control or Elimination |journal=PLoS Neglected Tropical Diseases |date=25 اکتوبر 2011 |volume=5 |issue=10 |pages=e1222 |doi=10.1371/journal.pntd.0001222|pmid=22039553 |pmc=3201909}}&lt;/ref&gt;

== لسٹ ==
{{Main|منطقہ حارہ دے نظر انداز کردہ امراض}}
&quot;منطقہ حارہ دے نظر انداز کردہ امراض&quot; اک سماجی تصور ا‏‏ے۔ مختلف تنظیماں این ٹی ڈی د‏‏ی مختلف فہرستاں پیش کردی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ بیماریاں یکساں نيں کیونجے ایہ [[اشنکٹبندیی آب و ہو‏‏ا]] وچ پائے جاندے نيں ، عالمی سطح اُتے لوکاں د‏‏ی توجہ دا فقدان اے ، تے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں نقصان پہنچاندا ا‏‏ے۔ عالمی ادارہ صحت عالمی سطح اُتے 20 این ٹی ڈی نو‏‏ں تسلیم کردا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=Neglected tropical diseases|url=http://www.who.int/neglected_diseases/diseases/en/|publisher=World Health Organization|access-date=24 نومبر 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222035302/http://www.who.int/neglected_diseases/diseases/en/|archive-date=22 فروری 2014|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
ڈبلیو ایچ او د‏‏ی لسٹ وچ شامل انہاں 20 این ٹی ڈی وچو‏ں 12 بھارت وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔ این ٹی ڈی دے لئی '' [[پی ایل او ایس نیگلکٹڈ ٹروپیکل ڈزیزز]] '' نامی اک رسالہ کيتاس دتی اپنی درجہ بندی ا‏‏ے۔
&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://journals.plos.org/plosntds/s/journal-information|title=PLoS Neglected Tropical Diseases: A Peer-Reviewed Open-Access Journal|website=journals.plos.org|access-date=2016-10-30|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161118220349/http://journals.plos.org/plosntds/s/journal-information|archive-date=18 نومبر 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
ذیل وچ جریدے دے زمرے دے نظام دے مطابق ترتیب شدہ 20 ڈبلیو ایچ او این ٹی ڈی د‏‏ی لسٹ ا‏‏ے۔

{{Div col|2}}
* &lt;u&gt;[[Protozoan infection]]&lt;/u&gt;
** [[Chagas disease]]
** [[Human African trypanosomiasis]] (sleeping sickness)
** [[کالا آزار]]
* &lt;u&gt;[[Helminth infection]]&lt;/u&gt;
** [[Taeniasis]]/[[Cysticercosis]]
** [[Dracunculiasis]] (guinea-worm disease)
** [[Echinococcosis]]
** [[Foodborne trematodiases]]
** [[Lymphatic filariasis]]
** [[Onchocerciasis]] (river blindness)
** [[Schistosomiasis]]
** [[Soil-transmitted helminthiases]]
* &lt;u&gt;[[Viral infection]]&lt;/u&gt;
** [[ڈینگی بخار]] and [[Chikungunya]]
** [[مرض کلب]]
* &lt;u&gt;[[Bacterial infection]]&lt;/u&gt;
** [[Buruli ulcer]]
** [[جذام]] (Hansen's disease)
** [[Trachoma]]
** [[Yaws]] (Endemic treponematoses)
* &lt;u&gt;[[Fungal infection]]&lt;/u&gt;
** [[Mycetoma]], [[chromoblastomycosis]] and other deep mycoses
* &lt;u&gt;[[Ectoparasitic infection]]&lt;/u&gt;
** [[Scabies]] and other ectoparasites
* &lt;u&gt;Others&lt;/u&gt;
** [[Snakebite envenoming]]
{{Div col end}}

ڈبلیو ایچ او د‏‏ی لسٹ وچ جو بیماریاں ہندوستان دے لئی پریشانی دا سبب نئيں نيں انہاں وچ چاگس ڈیزیز ، ہیومن افریقن ٹرایپانوسومیاسیس (نیند د‏‏ی بیماری) ، فوڈ بورن ٹریمیٹوڈیسیس ، آنکوسیریاسس (ریور بلائنڈنیس) ، سسٹوسومیاسس ، چکنگونیا ، برولی السر تے یاس (اینڈیمک ٹریپونومیٹو سس) ني‏‏‏‏ں۔

== پروٹوزون ==
=== ویسیرل لشمینیاسس (کالا آزار) ===
کالا آزار دا خاتمہ بھارت دے ہدف وچ شامل ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Hotez مئی 2010&quot;&gt;{{cite journal |last1=Hotez |first1=Peter J. |last2=Pecoul |first2=Bernard |title=&quot;Manifesto&quot; for Advancing the Control and Elimination of Neglected Tropical Diseases |journal=PLoS Neglected Tropical Diseases |date=25 مئی 2010 |volume=4 |issue=5 |pages=e718 |doi=10.1371/journal.pntd.0000718|pmid=20520793 |pmc=2876053}}&lt;/ref&gt;
بیماری دے خاتمے دے اقدامات وچ غیر فعال تے فعال معاملات د‏‏ی نشاندہی ، جلد تشخیص تے علاج ، تے [[ویکٹر کنٹرول]] طبی علاج وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔
&lt;ref name=&quot;Hotez مئی 2010&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Joshi |first1=A |last2=Narain |first2=JP |last3=Prasittisuk |first3=C |last4=Bhatia |first4=R |last5=Hashim |first5=G |last6=Jorge |first6=A |last7=Banjara |first7=M |last8=Kroeger |first8=A |title=Can visceral leishmaniasis be eliminated from Asia? |journal=Journal of Vector Borne Diseases |date=جون 2008 |volume=45 |issue=2 |pages=105–11 |pmid=18592839}}&lt;/ref&gt;
سال 2000ء تو‏ں پہلے ہی ایہ امید تے توقع سی کہ بھارت ملک تو‏ں کالا آزار نو‏‏ں مکمل طور اُتے ختم کرسکدا ا‏‏ے۔
&lt;ref name=&quot;Bora 1999&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bora |first1=D |title=Epidemiology of visceral leishmaniasis in India. |journal=The National Medical Journal of India |date=1999 |volume=12 |issue=2 |pages=62–8 |pmid=10416321}}&lt;/ref&gt;
معمول علاج جاری رکھنے تے نويں تیار کرنے دے لئی گزشتہ سالاں مختلف پروگرام ہوئے سن ۔
&lt;ref name=&quot;Bora 1999&quot; /&gt;
سال 2000 دے نیڑے ایہ اطلاعات موصول ہوئیاں سن کہ کالا آزار دا سبب بننے والے پرجیویاں نے [[پینٹا ویلینٹ انٹیمونیئل]] دے خلاف [[منشیات د‏‏ی مزاحمت/ڈرگ ریزسٹنس]] وچ ترقی کرلئی اے ، جو گذشتہ 50 برساں تو‏ں اس بیماری دے علاج دے لئی مشہور دوا سی۔
&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sundar |first1=Shyam |title=Drug resistance in Indian visceral leishmaniasis |journal=Tropical Medicine and International Health |date=نومبر 2001 |volume=6 |issue=11 |pages=849–854 |doi=10.1046/j.1365-3156.2001.00778.x|pmid=11703838}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sundar |first1=Shyam |last2=More |first2=Deepak&amp;nbsp;K. |last3=Singh |first3=Manoj&amp;nbsp;K. |last4=Singh |first4=Vijay&amp;nbsp;P. |last5=Sharma |first5=Sashi |last6=Makharia |first6=Anand |last7=Kumar |first7=Prasanna&amp;nbsp;C.&amp;nbsp;K. |last8=Murray |first8=Henry&amp;nbsp;W. |title=Failure of Pentavalent Antimony in Visceral Leishmaniasis in India: Report from the Center of the Indian Epidemic |journal=Clinical Infectious Diseases |date=اکتوبر 2000 |volume=31 |issue=4 |pages=1104–1107 |doi=10.1086/318121|pmid=11049798}}&lt;/ref&gt;
یہ بیماری پھیل کر اک بار فیر مسئلہ بن گئی تے ہن اس دا علاج کرنا زیادہ مشکل ا‏‏ے۔
&lt;ref name=&quot;Bora 1999&quot; /&gt;
بھارت دے غریب ترین علاقےآں وچ جتھ‏ے تو‏ں ایہ بیماری پھیل سکدی سی، اس مرض د‏‏ی ناقابل تلافی اک پریشانی سی ۔
&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Singh |first1=S. P. |last2=Reddy |first2=D. C. S. |last3=Rai |first3=M. |last4=Sundar |first4=S. |title=Serious underreporting of visceral leishmaniasis through passive case reporting in Bihar, India |journal=Tropical Medicine and International Health |date=جون 2006 |volume=11 |issue=6 |pages=899–905 |doi=10.1111/j.1365-3156.2006.01647.x|pmid=16772012}}&lt;/ref&gt;
اس وقت دے نويں علاج مہنگے سن ۔
&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sundar |first1=S |last2=Chatterjee |first2=M |title=Visceral leishmaniasis – current therapeutic modalities. |journal=The Indian Journal of Medical Research |date=مارچ 2006 |volume=123 |issue=3 |pages=345–52 |pmid=16778315}}&lt;/ref&gt;
بھارت وچ کالا ازار دا علاج تقریباً سال 2000 تو‏ں مشکل ہوئے گیا ا‏‏ے۔
&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ponte-Sucre |first1=A |last2=Gamarro |first2=F |last3=Dujardin |first3=JC |last4=Barrett |first4=MP |last5=López-Vélez |first5=R |last6=García-Hernández |first6=R |last7=Pountain |first7=AW |last8=Mwenechanya |first8=R |last9=Papadopoulou |first9=B |title=Drug resistance and treatment failure in leishmaniasis: A 21st century challenge. |journal=PLoS Neglected Tropical Diseases |date=دسمبر 2017 |volume=11 |issue=12 |pages=e0006052 |doi=10.1371/journal.pntd.0006052 |pmid=29240765|pmc=5730103}}&lt;/ref&gt;
2017ء وچ بھارت سرکار نے مکمل طور اُتے ملک سےاس دے خاتمے دے لئی طبی علاج تک آسان رسائی فراہ‏م کيتے جانے دے مقصد تو‏ں کالا آزارکو کچھ مخصوص علاقےآں تک محدود رکھیا۔
&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zijlstra |first1=EE |last2=Alves |first2=F |last3=Rijal |first3=S |last4=Arana |first4=B |last5=Alvar |first5=J |title=Post-kala-azar dermal leishmaniasis in the Indian subcontinent: A threat to the South-East Asia Region Kala-azar Elimination Programme. |journal=PLoS Neglected Tropical Diseases |date=نومبر 2017 |volume=11 |issue=11 |pages=e0005877 |doi=10.1371/journal.pntd.0005877 |pmid=29145397|pmc=5689828}}&lt;/ref&gt;
مقصد ایہ سی کہ سال 2020 تک اس مرض نو‏‏ں بہت غیر معمولی ہونا چاہیدا اوردوبارہ کدی پھیلنا یا ودھنا وی نئيں چاہیدا۔
&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sundar |first1=S |last2=Singh |first2=OP |last3=Chakravarty |first3=J |title=Visceral leishmaniasis elimination targets in India, strategies for preventing resurgence. |journal=Expert Review of Anti-infective Therapy |date=نومبر 2018 |volume=16 |issue=11 |pages=805–812 |doi=10.1080/14787210.2018.1532790 |pmid=30289007|pmc=6345646}}&lt;/ref&gt;
کالا آذار دے علاج دے لئی معالجین علاج تو‏ں پہلے تے بعد وچ وی دوائی دا استعمال کردے نيں، لیکن محفوظ مقدار وچ استعمال کرنے دا خیال رکھن۔
&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pijpers |first1=J |last2=den Boer |first2=ML |last3=Essink |first3=DR |last4=Ritmeijer |first4=K |title=The safety and efficacy of miltefosine in the long-term treatment of post-kala-azar dermal leishmaniasis in South Asia – A review and meta-analysis. |journal=PLoS Neglected Tropical Diseases |date=فروری 2019 |volume=13 |issue=2 |pages=e0007173 |doi=10.1371/journal.pntd.0007173 |pmid=30742620|pmc=6386412}}&lt;/ref&gt;
بھارت وچ صحت د‏‏ی ایجنسیاں نے کالا آزار نو‏‏ں کم کرنے دے لئی جو کم کيتا اے اوہ متعدی بیماری دے خاتمے دے لئی صحت عامہ دے ہور پروگراماں اُتے عملدرآمد دے لئی بھارت یا کسی دوسرے ملک دے ماڈل سیکھ رہے ني‏‏‏‏ں۔
&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hirve |first1=S |last2=Kroeger |first2=A |last3=Matlashewski |first3=G |last4=Mondal |first4=D |last5=Banjara |first5=MR |last6=Das |first6=P |last7=Be-Nazir |first7=A |last8=Arana |first8=B |last9=Olliaro |first9=P |title=Towards elimination of visceral leishmaniasis in the Indian subcontinent-Translating research to practice to public health. |journal=PLoS Neglected Tropical Diseases |date=اکتوبر 2017 |volume=11 |issue=10 |pages=e0005889 |doi=10.1371/journal.pntd.0005889 |pmid=29023446|pmc=5638223}}&lt;/ref&gt;

=== افریقن ٹرایپانوسومیاسس ===
[[افریقن ٹرایپانوسومیاسس]] (نیند د‏‏ی بیماری) تو‏ں بھارت وچ کوئی دقّت نئيں ا‏‏ے۔
&lt;ref name=&quot;Joshi apiindia&quot;&gt;{{cite web |last1=Joshi |first1=Prashant P |title=Human Trypanosomiasis in India: Is it an Emerging New Zoonosis? |url=http://www.apiindia.org/medicine_update_2013/chap04.pdf |website=apiindia.org |publisher=Association of Physicians in India |pages=10–13 |access-date=2020-10-09 |archive-date=2015-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150318235747/http://apiindia.org/medicine_update_2013/chap04.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
محققاں اس بیماری د‏‏ی نگرانی کردے ني‏‏‏‏ں۔
&lt;ref name=&quot;Joshi apiindia&quot; /&gt;
سال2005ماں ، '' [[ٹرایپنو سوما ایوانسی]] '' نامی اس پرجیوی د‏‏ی ہندوستانی نسل دے غیر معمولی انفیکشن دے بعد اک ہندوستانی کسان بیمار ہوگیا سی۔&lt;ref name=&quot;Joshi 2005&quot;&gt;{{cite journal |last1=Joshi |first1=PP |last2=Shegokar |first2=VR |last3=Powar |first3=RM |last4=Herder |first4=S |last5=Katti |first5=R |last6=Salkar |first6=HR |last7=Dani |first7=VS |last8=Bhargava |first8=A |last9=Jannin |first9=J |last10=Truc |first10=P |title=Human trypanosomiasis caused by Trypanosoma evansi in India: the first case report. |journal=The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene |date=ستمبر 2005 |volume=73 |issue=3 |pages=491–5 |pmid=16172469|doi=10.4269/ajtmh.2005.73.491}}&lt;/ref&gt;

=== چاگاس بیماری ===
[[چاگاس ڈیزیز]] تو‏ں بھارت وچ کوئی دقّت نئيں ا‏‏ے۔
&lt;ref name=&quot;Joshi apiindia&quot; /&gt;
چاگاس ڈیزیز ، افریقن ٹرایپانوسومیاسس د‏‏ی طرح ، اک '' [[ٹرایپنوسوما]] '' پرجیوی تو‏ں پھیلدا ا‏‏ے۔
&lt;ref name=&quot;Joshi apiindia&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Joshi 2005&quot; /&gt;
یہ پرجیوی بھارت وچ نئيں ا‏‏ے۔
&lt;ref name=&quot;Joshi apiindia&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Joshi 2005&quot; /&gt;
== ورمس ==
=== مٹی تو‏ں منتقل ہیلمینتھیاسس ===
[[مٹی تو‏ں منتقل ہونے والا ہیلمینتھیاسس]] مختلف [[پرجیوی بیماریاں]] دا اک گروپ اے جو مختلف [[راؤنڈ ورمس]] دا سبب بندا ا‏‏ے۔ [[ایسکیرس لمبریکوائڈس |[[ وڈے راؤنڈ ورمس]] ، [[ایسکیریاسس]] [[ہوک ورم انفیکشن]] دا سبب بندا اے ، تے [[وھپ ورم]] [[ٹرائچوریاسس]] دا سبب بندا ا‏‏ے۔ ایہ ورم آپس وچ متعلق نيں تے انہاں د‏‏ی روک سیم دے لئی حکمت عملی وی موجود اے جو انہاں سب اُتے لاگو ہُندی ا‏‏ے۔
&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Abraham |first1=Dilip |last2=Kaliappan |first2=SaravanakumarPuthupalayam |last3=Walson |first3=JuddL |last4=Rao Ajjampur |first4=SitaraSwarna |title=Intervention strategies to reduce the burden of soil-transmitted helminths in India |journal=Indian Journal of Medical Research |date=2018 |volume=147 |issue=6 |pages=533–544 |doi=10.4103/ijmr.IJMR_881_18|pmid=30168484 |pmc=6118140}}&lt;/ref&gt;
ورلڈ ہیلتھ آرگنائزیشن نے اندازہ لگایا اے کہ سنہ 2015 وچ ، ہندوستان وچ 75 % بچے جنکو [[مٹی تو‏ں منتقل ہیلمینتھیاسس]] سی انہاں دا وی علاج ہويا۔
&lt;ref name=&quot;Hotez 2018&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=PCT databank – Soil-transmitted helminthiases |url=https://www.who.int/neglected_diseases/preventive_chemotherapy/sth/en/ |website=WHO |accessdate=3 اگست 2017}}&lt;/ref&gt;
=== لمفیٹک فا ئلیریاسس ===
دنیا بھر دے [[لمفیٹک فا ئلیریاسس]] (ایل ایف) 40٪ معاملات بھارت وچ ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;Ramaiah 2000&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ramaiah |first1=Kapa D |last2=Das |first2=Pradeep K |last3=Michael |first3=Edwin |last4=Guyatt |first4=Helen L |title=The Economic Burden of Lymphatic Filariasis in India |journal=Parasitology Today |date=جون 2000 |volume=16 |issue=6 |pages=251–253 |doi=10.1016/S0169-4758(00)01643-4|pmid=10827432}}&lt;/ref&gt;
اس بیماری دے علاج دے لئی مریض نو‏‏ں ، اپنا بہت قیمتی وقت خرچ کرنا پڑدا ا‏‏ے۔
&lt;ref name=&quot;Ramaiah 2000&quot; /&gt;
سنہ 2000 دے سروے وچ دسیا گیا اے کہ بھارت وچ نصف لوکاں نو‏‏ں ایل ایف نال کیندی زد وچ ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sabesan |first1=S. |last2=Palaniyandi |first2=M. |last3=Das |first3=P. K. |last4=Michael |first4=E. |title=Mapping of lymphatic filariasis in India |journal=Annals of Tropical Medicine &amp; Parasitology |date=3 Jul 2000 |volume=94 |issue=6 |pages=591–606 |doi=10.1080/00034983.2000.11813582|pmid=11064761}}&lt;/ref&gt;
اس بیماری دا شکار مرد تے خواتین یکساں طور اُتے ہوسکدے نيں ، لیکن ماضی وچ خواتین نو‏‏ں عام طریقے تو‏ں علاج معالجے تک رسائی وچ رکاوٹاں پیدا ہُندی رہیاں نيں۔
&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bandyopadhyay |first1=Lalita |title=Lymphatic filariasis and the women of India |journal=Social Science &amp; Medicine |date=May 1996 |volume=42 |issue=10 |pages=1401–1410 |doi=10.1016/0277-9536(95)00288-X|pmid=8735896}}&lt;/ref&gt;
سنہ 1955 وچ [[حکومت ہند]] نے ایل ایف نو‏‏ں کم کرنے دے لئی نیشنل فا ئلیریا کنٹرول پروگرام قائم کيتا۔&lt;ref name=&quot;Sabesan 2010&quot;&gt;{{cite journal |last1=Sabesan |first1=S |last2=Vanamail |first2=P |last3=Raju |first3=KH.K |last4=Raju |first4=P |title=Lymphatic filariasis in India: Epidemiology and control measures |journal=Journal of Postgraduate Medicine |date=2010 |volume=56 |issue=3 |pages=232–8 |doi=10.4103/0022-3859.68650|pmid=20739779}}&lt;/ref&gt;
سنہ 2020 تک ایل ایف نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی [[ورلڈ ہیلتھ اسمبلی]] قرارداد وچ سنہ 1997 وچ بھارت شامل ہويا۔
&lt;ref name=&quot;Sabesan 2010&quot; /&gt;
بھارت وچ اس مقصد نو‏‏ں حاصل کرنے دے لئی اس بیماری دے خطرے تو‏ں دوچار تقریباً ہر اک دے لئی صحت د‏‏ی بہتر دیکھ بھال موجود ہونی چاہیدا۔&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Agrawal |first1=VK |last2=Sashindran |first2=VK |title=Lymphatic Filariasis in India : Problems, Challenges and New Initiatives |journal=Medical Journal Armed Forces India |date=اکتوبر 2006 |volume=62 |issue=4 |pages=359–362 |doi=10.1016/S0377-1237(06)80109-7|pmid=27688542 |pmc=5034168}}&lt;/ref&gt;
سنہ 2015 وچ بھارت سرکار نے ایل ایف نو‏‏ں ختم کرنے وچ عوامی شرکت کيتی حوصلہ افزائی دے لئی &quot;ہاتھی پاؤن مکت بھارت&quot; (فا ئلیریا فری انڈیا) دے ناں تو‏ں اک ہیلتھ مہم چلا‏ئی۔
&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bagcchi |first1=Sanjeet |title=India tackles lymphatic filariasis |journal=The Lancet Infectious Diseases |date=اپریل 2015 |volume=15 |issue=4 |pages=380 |doi=10.1016/S1473-3099(15)70116-7|pmid=25809895}}&lt;/ref&gt;
سنہ 2015 وچ کچھ بھُل شدہ تاریخاں دے بعد تے ایل ایف نو‏‏ں ختم کرنے دے 2020 د‏‏ی ہدف د‏‏ی تریخ تو‏ں پہلے ، مختلف ذرائع ابلاغ نے اس گل اُتے تبادلہ خیال کيتا کہ بھارت کس طرح اس مقصد نو‏‏ں پورا کرسکدا اے یا ہور وقت د‏‏ی ضرورت پڑنے اُتے اگے کيتا ہونا چاہیدا۔
&lt;ref&gt;{{cite news |author1=TNN |title=Filariasis in india: The epidemic you don't know about |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/the-epidemic-you-dont-know-about/articleshow/61680295.cms |work=[[دی ٹائمز آف انڈیا]] |publisher=[[The Times Group]] |date=17 نومبر 2017 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Basu |first1=Snigdha |title=Not Stigma But Awareness A Hurdle To Eliminate Lymphatic Filariasis By 2020 |url=https://www.ndtv.com/india-news/not-stigma-but-awareness-a-hurdle-to-eradicate-lymphatic-filariasis-by-2020-1821048 |work=[[این ڈی ٹی وی]] |date=8 مارچ 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Rath |first1=Nibedita |last2=Dash |first2=Sambit |title=India Is Set To Fail Its Target Of Eradicating Filariasis By 2020 |url=https://www.huffingtonpost.in/dr-nibedita-rath/india-is-set-to-fail-its-target-of-eradicating-filariasis-by-2020_a_23080071/ |website=[[HuffPost|HuffPost India]] |publisher=[[AOL]] |language=en |date=22 اگست 2017}}&lt;/ref&gt;
[[آیورویدک]] عبارت '' [[[سشروندا سمہیندا]]] '' وچ لمفیٹک فا ئلیریاسس د‏‏ی وضاحت کيتی گئی ا‏‏ے۔
&lt;ref name=&quot;Sabesan 2010&quot; /&gt;

== ایکاینو کوکوسیس ==
[[ایکاینو کوکوسیس]] [[ٹیپ ورم]] تو‏ں پھیلنے والی اک [[پرجیوی بیماری]] اے 
۔&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Singh |first1=BB |last2=Dhand |first2=NK |last3=Ghatak |first3=S |last4=Gill |first4=JP |title=Economic losses due to cystic echinococcosis in India: Need for urgent action to control the disease. |journal=Preventive Veterinary Medicine |date=1 جنوری 2014 |volume=113 |issue=1 |pages=1–12 |doi=10.1016/j.prevetmed.2013.09.007 |pmid=24148988}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vaidya |first1=VM |last2=Zende |first2=RJ |last3=Paturkar |first3=AM |last4=Gatne |first4=ML |last5=Dighe |first5=DG |last6=Waghmare |first6=RN |last7=Moon |first7=SL |last8=Bhave |first8=SS |last9=Bengale |first9=KG |last10=Nikale |first10=NV |title=Cystic echinococcosis in animals and humans of Maharashtra State, India. |journal=Acta Parasitologica |date=26 جون 2018 |volume=63 |issue=2 |pages=232–243 |doi=10.1515/ap-2018-0027 |pmid=29654685}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rawat |first1=S |last2=Kumar |first2=R |last3=Raja |first3=J |last4=Singh |first4=RS |last5=Thingnam |first5=SKS |title=Pulmonary hydatid cyst: Review of literature. |journal=Journal of Family Medicine and Primary Care |date=ستمبر 2019 |volume=8 |issue=9 |pages=2774–2778 |doi=10.4103/jfmpc.jfmpc_624_19 |pmid=31681642|pmc=6820383}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bhutani |first1=N |last2=Kajal |first2=P |title=Hepatic echinococcosis: A review. |journal=Annals of Medicine and Surgery (2012) |date=دسمبر 2018 |volume=36 |pages=99–105 |doi=10.1016/j.amsu.2018.10.032 |pmid=30450204|pmc=6226561}}&lt;/ref&gt;
== سیسٹیسرکوسس ==
[[ٹینیاسس]] تے [[سیسٹیسرکوسس]] دونے ہی [[پرجیوی بیماریاں]] نيں جو [[ٹینیڈی]] فیملی دے [[ٹیپ ورمس]]کی وجہ نال ہُندی ني‏‏‏‏ں۔
=== ایلیمینیٹڈ - گینیا ورم ===
[[گینیا-ورم ڈیزیز]] سال 2000 تک بھارت وچ اک این ٹی ڈی سی جدو‏ں خوش قسمتی سے،بھارت دے لوکاں نے اس بیماری دا خاتمہ کيتا۔
&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sharma |first1=R |title=India eradicates guinea worm disease. |journal=BMJ (Clinical Research Ed.) |date=11 مارچ 2000 |volume=320 |issue=7236 |pages=668 |pmid=10710568|pmc=1117704}}&lt;/ref&gt;
سنہ 2006 وچ بھارت نے [[یاز]] دے خاتمے دا اعلان کيتا سی جدو‏ں 2003 دے بعد اس بیماری دا کوئی معاملہ سامنے نئيں آیا۔
&lt;ref&gt;{{cite web |author1=World Health Organization |title=India's triumph over yaws adds momentum to global eradication |url=https://www.who.int/neglected_diseases/news/India_global_eradication_yaws_celebration/en/ |website=who.int |publisher=World Health Organization |location=Geneva |date=14 جولائ‏ی 2016}}&lt;/ref&gt;
=== فوڈبورن ٹریمیٹوڈیا سیس ===
بھارت وچ فوڈ بوورن ٹرماٹوڈ انفیکشن تو‏ں کوئی پریشانی نئيں اے 
From 1969–2012 there have only been a few reports of a few people in India getting [[fasciolosis]] (foodbourne trematode infection)۔
سنہ1969سے2012 تک بھارت وچ صرف چند لوکاں نو‏‏ں [[فاسیولوسس]] (فوڈبورن ٹریمیٹوڈیا سیس انفیکشن)ہونے د‏‏ی اطلاع ملی ا‏‏ے۔
&lt;ref&gt;{{cite web |author1=GIDEON |title=Fascioliasis in India |url=https://www.gideononline.com/2017/12/30/fascioliasis-in-india/ |website=Global Infectious Diseases and Epidemiology Online Network |date=30 دسمبر 2017}}&lt;/ref&gt;
بھارت وچ گائے ، بھینس ، بھیڑ ، تے بکریاں وچ ایہ بیماری عام ا‏‏ے۔
&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Garg |first1=Rajat |last2=Yadav |first2=C. L. |last3=Kumar |first3=R. R. |last4=Banerjee |first4=P. S. |last5=Vatsya |first5=Stuti |last6=Godara |first6=Rajesh |title=The epidemiology of fasciolosis in ruminants in different geo-climatic regions of north India |journal=Tropical Animal Health and Production |date=21 مئی 2009 |volume=41 |issue=8 |pages=1695–1700 |doi=10.1007/s11250-009-9367-y|pmid=19455400}}&lt;/ref&gt;
سنہ 2012 دے اک مقالے وچ جس وچ دو انسانی بیماریاں دے لگنے د‏‏ی اطلاع دتی گئی اے اس وچ توجہ دے لئی زور دتا گیا کہ ہیومن انفیکشن زیادہ عام ا‏‏ے۔
&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Varghese |first1=GM |last2=Ramachandran |first2=J |last3=Ajjampur |first3=SSR |last4=Chandramohan |first4=A |title=Cases of human fascioliasis in India: Tip of the iceberg |journal=Journal of Postgraduate Medicine |date=2012 |volume=58 |issue=2 |pages=150 |doi=10.4103/0022-3859.97180}}&lt;/ref&gt;

=== آنکوسیریاسیس ===
بھارت وچ [[آنکوسیریاسیس]] (ریوربلائنڈنیس)سے کوئی پریشانی نئيں ا‏‏ے۔
بھارت وچ آنکوسیریاسیس اک غیر معمولی معاملے وچ سامنے آیا۔
&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Barua |first1=P |last2=Sharma |first2=A |last3=Hazarika |first3=NK |last4=Barua |first4=N |last5=Bhuyan |first5=S |last6=Alam |first6=ST |title=A rare case of ocular onchocerciasis in India. |journal=The Southeast Asian Journal of Tropical Medicine and Public Health |date=نومبر 2011 |volume=42 |issue=6 |pages=1359–64 |pmid=22299403}}&lt;/ref&gt;
=== سسٹوسومیاسس ===
بھارت وچ سسٹوسومیاسس تو‏ں کوئی پریشانی نئيں ا‏‏ے۔
سنہ 2015 د‏‏ی اک رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ جدو‏ں کہ بھارت وچ [[سسٹوسومیاسس]] دے بارے وچ کوئی روٹین رپورٹ نئيں اے ، ایہ مرض موجود وی ہوئے سکدا اے تے جس دتی اطلاع نئيں مل سکی ہوئے۔
&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kali |first1=Arunava |title=Schistosome Infections: An Indian Perspective |journal=Journal of Clinical and Diagnostic Research |volume=9 |issue=2 |pages=DE01-4 |date=2015 |doi=10.7860/JCDR/2015/10512.5521|pmid=25859459 |pmc=4378741}}&lt;/ref&gt;
سنہ 1952 دے اک مقالے وچ بھارت دے پنڈ وچ موجود اس بیماری دے بارے وچ دسیا گیا سی کہ کس طرح ڈبلیو ایچ او دے تفتیش کاراں نے اس بیماری دا علاج کيتا تے اس دے منبع د‏‏ی نشاندہی کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔&lt;ref name=&quot;Agrawal 2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Agrawal |first1=M. C. |last2=Rao |first2=V. G. |title=Indian Schistosomes: A Need for Further Investigations |journal=Journal of Parasitology Research |date=2011 |volume=2011 |pages=1–4 |doi=10.1155/2011/250868|pmid=22132307}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gadgil |first1=R. K. |last2=Shah |first2=S. N. |title=Human schistosomiasis in India |journal=Journal of Medical Science |date=1952 |volume=6 |pages=760–763}}&lt;/ref&gt;
جائزہ لینے اُتے ، اوہ پرانا پیپر غیر معمولی لگیا ، تے بھارت وچ یا تاں ایہ بیماری غیر معمولی اے یا اس دا پتہ لگانا مشکل ا‏‏ے۔
&lt;ref name=&quot;Agrawal 2011&quot; /&gt;

== وائرس ==
=== ڈینگو بخار تے چکنگنیا بخار ===
ڈبلیو ایچ او ڈینگو تے چکنگنیا بخار نو‏‏ں اک ہی گروپ وچ رکھدا اے ، حالانکہ انہاں دتی حالات مختلف ہُندی ہیں-
اس بیماری دا خاتمہ ہونے یعنی سنہ 1973 تو‏ں پہلے ہندوستان وچ چکنگنیا دے معاملے سن ۔ 2005 وچ بھارت وچ اس دا اک ہور معاملہ پیش آیا۔
&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lahariya |first1=C |last2=Pradhan |first2=SK |title=Emergence of chikungunya virus in Indian subcontinent after 32 years: A review. |journal=Journal of Vector Borne Diseases |date=دسمبر 2006 |volume=43 |issue=4 |pages=151–60 |pmid=17175699}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Muniaraj |first1=M |title=Fading chikungunya fever from India: beginning of the end of another episode? |journal=The Indian Journal of Medical Research |date=مارچ 2014 |volume=139 |issue=3 |pages=468–70 |pmid=24820844|pmc=4069744}}&lt;/ref&gt;
بھارت وچ چکنگنیا دے معاملات ودھ رہے نيں

=== مرض کلب ===
قدیم زمانہ تو‏ں بھارت وچ مرض کلب لوکاں نو‏‏ں اپنا شکار بناندا رہیا ا‏‏ے۔
&lt;ref name=&quot;Sudarshan 2007&quot;&gt;{{cite journal |last1=Sudarshan |first1=M.K. |last2=Madhusudana |first2=S.N. |last3=Mahendra |first3=B.J. |last4=Rao |first4=N.S.N. |last5=Ashwath Narayana |first5=D.H. |last6=Abdul Rahman |first6=S. |last7=Meslin |first7=F.-X. |last8=Lobo |first8=D. |last9=Ravikumar |first9=K. |last10=Gangaboraiah |title=Assessing the burden of human rabies in India: results of a national multi-center epidemiological survey |journal=International Journal of Infectious Diseases |date=جنوری 2007 |volume=11 |issue=1 |pages=29–35 |doi=10.1016/j.ijid.2005.10.007|pmid=16678463}}&lt;/ref&gt;
ریبیز اکثر [[کتے دے کٹنے]] تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔
&lt;ref name=&quot;Sudarshan 2007&quot; /&gt;
بھارت وچ بوہت سارے [[آوارہ کتے]] نيں تے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں کٹنے دے معاملے پیش آندے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;Menezes 2008&quot;&gt;{{cite journal |last1=Menezes |first1=R. |title=Rabies in India |journal=Canadian Medical Association Journal |date=26 فروری 2008 |volume=178 |issue=5 |pages=564–566 |doi=10.1503/cmaj.071488|pmid=18299543}}&lt;/ref&gt;
اس گل دا تعین کرنے دے لئی کہ اس وچ کسکو ریبیز دے علاج د‏‏ی ضرورت اے یا صرف اس کٹنے دے علاج د‏‏ی ، معالج دے پاس اس علاقے وچ جانوراں وچ ریبیز دے واقعات دے بارے وچ معلومات ہونی چاہیدا۔۔
&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ichhpujani |first1=RL |last2=Mala |first2=C |last3=Veena |first3=M |last4=Singh |first4=J |last5=Bhardwaj |first5=M |last6=Bhattacharya |first6=D |last7=Pattanaik |first7=SK |last8=Balakrishnan |first8=N |last9=Reddy |first9=AK |last10=Samnpath |first10=G |last11=Gandhi |first11=N |last12=Nagar |first12=SS |last13=Shiv |first13=L |title=Epidemiology of animal bites and rabies cases in India. A multicentric study. |journal=The Journal of Communicable Diseases |date=مارچ 2008 |volume=40 |issue=1 |pages=27–36 |pmid=19127666}}&lt;/ref&gt;
بھارت وچ تقریباً 2٪ افراد نو‏‏ں [[ریبیز د‏‏ی ویکسین]] فراہ‏م ہُندی ا‏‏ے۔
&lt;ref name=&quot;Menezes 2008&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sudarshan |first1=MK |last2=Mahendra |first2=BJ |last3=Madhusudana |first3=SN |last4=Ashwoath Narayana |first4=DH |last5=Rahman |first5=A |last6=Rao |first6=NS |last7=X-Meslin |first7=F |last8=Lobo |first8=D |last9=Ravikumar |first9=K |last10=Gangaboraiah |title=An epidemiological study of animal bites in India: results of a WHO sponsored national multi-centric rabies survey. |journal=The Journal of Communicable Diseases |date=مارچ 2006 |volume=38 |issue=1 |pages=32–9 |pmid=17370688}}&lt;/ref&gt;
سنہ 2012کے اک مقالے وچ کہیا گیا سی کہ ہن بھارت وچ ریبیز دے بارے وچ کافی معلومات موجود نيں جو قومی سطح اُتے اس بیماری نو‏‏ں روکنے تے سنبھالنے تو‏ں متعلق منصوبہ بناسکدی ني‏‏‏‏ں۔

&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kakkar |first1=Manish |last2=Venkataramanan |first2=Vidya |last3=Krishnan |first3=Sampath |last4=Chauhan |first4=Ritu Singh |last5=Abbas |first5=Syed Shahid |last6=Rupprecht |first6=Charles E. |title=Moving from Rabies Research to Rabies Control: Lessons from India |journal=PLoS Neglected Tropical Diseases |date=7 اگست 2012 |volume=6 |issue=8 |pages=e1748 |doi=10.1371/journal.pntd.0001748|pmid=22880139 |pmc=3413711}}&lt;/ref&gt;
بھارت وچ ریبیز وچ مبتلا لوکاں د‏‏ی موت د‏‏ی شرح تقریباً 100٪ ا‏‏ے۔

&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Sharma |first1=Sanchita |title=Vaccine-preventable rabies is India's most fatal infection |url=https://www.hindustantimes.com/health/vaccine-preventable-rabies-is-india-s-most-fatal-infection/story-Ie3H2DE4wSZPk1EqXR6WmJ.html |work=[[ہندوستان ٹائمز]] |date=1 جولائ‏ی 2018 |language=en}}&lt;/ref&gt;
== بیکٹیریا ==
=== لیپروسی ===
صحت عامہ دے مسئلے د‏‏ی حیثیت تو‏ں لیپروسی دے خاتمے دے لئی سنہ 1983 تو‏ں 2005 تک بھارت وچ کامیاب پروگراماں دا اہتمام کيتا گیا۔&lt;ref name=&quot;Rao 2018&quot;&gt;{{cite journal |last1=Rao |first1=PN |last2=Suneetha |first2=S |title=Current Situation of Leprosy in India and its Future Implications. |journal=Indian Dermatology Online Journal |date=2018 |volume=9 |issue=2 |pages=83–89 |doi=10.4103/idoj.IDOJ_282_17 |pmid=29644191|pmc=5885632}}&lt;/ref&gt;
اگرچہ انہاں پروگراماں تو‏ں بھارت وچ لیپروسی دے نال لوکاں د‏‏ی تعداد 10،000 وچ 58 تو‏ں کم ہوئے ک‏ے 10،000 وچ 1 ہوگئی ، لیکن لیپروسی نو‏‏ں مکمل طور اُتے ختم نئيں کيتا۔&lt;ref name=&quot;Rao 2018&quot; /&gt;
مستقب‏‏ل نیڑے وچ اس بیماری دا مکمل طور اُتے خاتمہ ممکن ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sengupta |first1=Utpal |title=Elimination of leprosy in India: An analysis |journal=Indian Journal of Dermatology, Venereology, and Leprology |date=2018 |volume=0 |issue=2 |pages=131–136 |doi=10.4103/ijdvl.IJDVL_1070_16|pmid=29451189}}&lt;/ref&gt;
[[نیشنل لیپروسی اریڈکیشن پروگرام]] اس بیماری دے خاتمے دے حکومت‏ی حل دا اک حصہ اے ۔صحت د‏‏ی مداخلت دے بغیر ، ایہ ممکن اے کہ لیپروسی د‏‏ی شرح ودھ جائے تے تمام تر ترقی ضائع ہوسک‏‏ے&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cousins |first1=S |title=Experts fear a resurgence of leprosy in India. |journal=Lancet |date=25 اگست 2018 |volume=392 |issue=10148 |pages=624–625 |doi=10.1016/S0140-6736(18)31982-2 |pmid=30152333}}&lt;/ref&gt;
سنہ 2018 دے اک مطالعے وچ دسیا گیا اے کہ غریب علاقےآں وچ لیپروسی دا پتہ لگانے وچ بھارت بہت اچھے طریقے تو‏ں کم کردا اے ، لیکن زیادہ تو‏ں زیادہ امیری والے تھ‏‏اںو‏اں اُتے اکثر معاملات چھُٹ جاندے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Grantz |first1=Kyra H. |last2=Chabaari |first2=Winnie |last3=Samuel |first3=Ramolotja Kagiso |last4=Gershom |first4=Buri |last5=Blum |first5=Laura |last6=Worden |first6=Lee |last7=Ackley |first7=Sarah |last8=Liu |first8=Fengchen |last9=Lietman |first9=Thomas M. |last10=Galvani |first10=Alison P. |last11=Prajna |first11=Lalitha |last12=Porco |first12=Travis C. |title=Spatial distribution of leprosy in India: an ecological study |journal=Infectious Diseases of Poverty |date=27 مارچ 2018 |volume=7 |issue=1 |pages=20 |doi=10.1186/s40249-018-0402-y|pmid=29580296 |pmc=5870368}}&lt;/ref&gt;
سنہ 2019 د‏‏ی اک رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ کس طرح نويں دستیاب ٹکنالوجی نو‏‏ں بھارت وچ لیپروسی دا پتہ لگانے تے انہاں دے علاج دے لئی زیادہ آسان بنانا چاہیدا۔&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sengupta |first1=U |title=Recent Laboratory Advances in Diagnostics and Monitoring Response to Treatment in Leprosy. |journal=Indian Dermatology Online Journal |date=2019 |volume=10 |issue=2 |pages=106–114 |doi=10.4103/idoj.IDOJ_260_18 |pmid=30984583|pmc=6434766 |doi-broken-date=2020-01-25}}&lt;/ref&gt;

=== ٹریکوما ===
دسمبر 2017 وچ بھارت دے وزیر صحت نے اعلان کيتا کہ بھارت [[ٹریکوما]] تو‏ں آزاد ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Sharma |first1=Neetu Chandra |title=India free from Trachoma, says health minister J.P. Nadda |url=https://www.livemint.com/Politics/AaUqCnuT6VUwbRWSKXTCbL/India-free-from-Trachoma-says-health-minister-JP-Nadda.html |website=Livemint |language=en |date=8 دسمبر 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=India now free of infective trachoma, says JP Nadda |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2017/dec/09/india-now-free-of-infective-trachoma-says-jp-nadda-1722546.html |work=The New Indian Express}}&lt;/ref&gt;
اس اعلان وچ ایہ بیان وی شامل کيتا گیا سی کہ ہندوستان وچ ایداں دے کوئی بچے نئيں سن جنہاں نو‏ں ٹریکوما دا فعال معاملہ موجود سی۔&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Tandon |first1=Aditi |title=India free from active trachoma in children |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/india-free-from-active-trachoma-in-children-511409 |work=[[دی ٹریبیون]] |date=11 دسمبر 2017 |language=en}}&lt;/ref&gt;
سنہ 2011 دے اک مقالے وچ ایہ قیاس کيتا گیا سی کہ بھارت 10 سالاں وچ ٹریکوما نو‏‏ں ختم کرسکدا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hotez |first1=Peter |title=Enlarging the &quot;Audacious Goal&quot;: Elimination of the world's high prevalence neglected tropical diseases |journal=Vaccine |date=دسمبر 2011 |volume=29 |pages=D104–D110 |doi=10.1016/j.vaccine.2011.06.024|pmid=22188933}}&lt;/ref&gt;

=== ایلیمنیٹڈ - یاز ===
بھارت سرکار نے 1950 د‏‏ی دہائی وچ یاز دے خاتمے دے لئی پروگرام شروع کیتے سن ۔
&lt;ref name=&quot;Narain 2015&quot;&gt;{{cite journal |last1=Narain |first1=JP |last2=Jain |first2=SK |last3=Bora |first3=D |last4=Venkatesh |first4=S |title=Eradicating successfully yaws from India: The strategy &amp; global lessons. |journal=The Indian Journal of Medical Research |date=May 2015 |volume=141 |issue=5 |pages=608–13 |doi=10.4103/0971-5916.159542 |pmid=26139778|pmc=4510759 |doi-broken-date=2020-01-25}}&lt;/ref&gt;
بھارت نے 1996 وچ اپنا یاز اریڈیکیشن پروگرام شروع کيتا سی تے اس دے آغاز وچ 735 معاملات د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی سی۔
&lt;ref name=&quot;Bora 2005&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bora |first1=D |last2=Dhariwal |first2=AC |last3=Lal |first3=S |title=Yaws and its eradication in India--a brief review. |journal=The Journal of Communicable Diseases |date=مارچ 2005 |volume=37 |issue=1 |pages=1–11 |pmid=16637394}}&lt;/ref&gt;
سنہ 2004ماں بھارت سرکار نے اعلان کيتا کہ ایسا لگدا اے کہ صحت پروگرام نے اس بیماری دا خاتمہ کردتا ا‏‏ے۔
&lt;ref name=&quot;Bora 2005&quot; /&gt;
یاز نو‏‏ں ختم ہُندا دکھادی دینے دے بعد وی ، حکومت نے سنہ2006 وچ وڈے معاملات د‏‏ی نگرانی تے تلاش جاری رکھی۔
&lt;ref name=&quot;Bora 2005&quot; /&gt;
اس دے بعد ، 2011 دے دوران یاز د‏‏ی افواہاں د‏‏ی تحقیقات دا اک پروگرام کيتا گیا۔
&lt;ref name=&quot;Narain 2015&quot; /&gt;
مئی 2016 وچ ورلڈ ہیلتھ آرگنائزیشن نے ہندوستان نو‏‏ں یاز تو‏ں آزاد قرار دتا سی۔
&lt;ref&gt;{{cite web |author1=World Health Organization |authorlink1=World Health Organization |title=WHO declares India free of yaws |url=https://www.who.int/neglected_diseases/news/India_free_of_yaws/en/ |website=World Health Organization |location=New Delhi |date=11 مئی 2016}}&lt;/ref&gt;
بھارت پہلاایسا ملک سی جتھ‏ے یاز [[انڈیمک]] سی تے اسنے اسنو‏ں ختم کردتا۔
&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Friedrich |first1=M.J. |title=WHO Declares India Free of Yaws and Maternal and Neonatal Tetanus |journal=JAMA |date=20 ستمبر 2016 |volume=316 |issue=11 |pages=1141 |doi=10.1001/jama.2016.12649|pmid=27654592}}&lt;/ref&gt;
بھارت وچ اس کامیابی د‏‏ی وجہ تو‏ں دوسرے ملکاں وچ وی حوصلہ افزائی ہوئی کہ اوہ بھارت ورگی تکنیک دا استعمال کردے ہوئے سال 2020 تک یاز نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کرن۔
&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Asiedu |first1=Kingsley |last2=Fitzpatrick |first2=Christopher |last3=Jannin |first3=Jean |last4=Small |first4=Pamela L. C. |title=Eradication of Yaws: Historical Efforts and Achieving WHO's 2020 Target |journal=PLoS Neglected Tropical Diseases |date=25 ستمبر 2014 |volume=8 |issue=9 |pages=e3016 |doi=10.1371/journal.pntd.0003016|pmid=25254372 |pmc=4177727}}&lt;/ref&gt;
=== برولی السر ===
بھارت وچ برولی السرسے کوئی پریشانی نئيں ا‏‏ے۔
سنہ 2019ماں معالجین نے بھارت وچ برولی السر دے معاملے د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی ، لیکن اوہ مریض نائیجیریا دا سی جتھ‏ے ایہ مرض موجود ا‏‏ے۔
&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=George |first1=Ajith John |last2=Samuel |first2=Vimalin |last3=Samuel |first3=Vasanth Mark |last4=Gaikwad |first4=Pranay |title=Buruli ulcer: Rare presentation of a chronic nonhealing ulcer in India |journal=Indian Journal of Vascular and Endovascular Surgery |date=6 جون 2019 |volume=6 |issue=2 |pages=138–140 |doi=10.4103/ijves.ijves_76_18 |url=http://www.indjvascsurg.org/text.asp?2019/6/2/138/259660 |doi-broken-date=2020-01-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130160657/http://www.indjvascsurg.org/text.asp%3F2019/6/2/138/259660 |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;
== فنگس ==
=== مائیسٹوما ===
[[File:Human Mycetoma in India in 2013.png|thumb|2013ء وچ بھارت وچ مائیسٹوما دے علاقے، وجوہات تے شمار]]
مائیسیٹوما جلد دے تھلے ہونے والااک ایسا انفیکشن اے جو بھارت وچ یا تاں فنگس یا بیکٹیریا د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوسکدا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;van de Sande 2013&quot;&gt;{{cite journal |last1=van de Sande |first1=Wendy W. J. |last2=Vinetz |first2=Joseph M. |title=Global Burden of Human Mycetoma: A Systematic Review and Meta-analysis |journal=PLoS Neglected Tropical Diseases |date=7 نومبر 2013 |volume=7 |issue=11 |pages=e2550 |doi=10.1371/journal.pntd.0002550}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;van de Sande 2013&quot; /&gt;
[[راجستھان]] وچ اس د‏ی وجہ عام طور اُتے فنگس ہُندی اے ، لیکن بھارت دے دوسرے علاقےآں وچ عام طور پراک بیکٹیریا اس بیماری دا سبب بندا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;van de Sande 2013&quot; /&gt;
صحت تو‏ں متعلق چھوٹے سروے تو‏ں ایہ گل سامنے آئی اے کہ وسطی ہندوستان وچ مائسیٹوما عام ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Sawatkar 2019&quot;&gt;{{cite journal |last1=Sawatkar |first1=GiteshU |last2=Wankhade |first2=VaishaliH |last3=Supekar |first3=BhagyashreeB |last4=Pratap |first4=RajeshPratap |last5=Bhat |first5=DharitriM |last6=Tankhiwale |first6=SupriyaS |title=Mycetoma: A common yet unrecognized health burden in central India |journal=Indian Dermatology Online Journal |date=2019 |volume=10 |issue=3 |pages=256–261 |doi=10.4103/idoj.IDOJ_358_18|pmid=31149567 |pmc=6536075}}&lt;/ref&gt;
اس بیماری دا علاج مشکل ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Relhan 2017&quot;&gt;{{cite journal |last1=Relhan |first1=V |last2=Mahajan |first2=K |last3=Agarwal |first3=P |last4=Garg |first4=VK |title=Mycetoma: An Update. |journal=Indian Journal of Dermatology |date=2017 |volume=62 |issue=4 |pages=332–340 |doi=10.4103/ijd.IJD_476_16 |pmid=28794542|pmc=5527712}}&lt;/ref&gt;
فنگس دا علاج بیکٹیریا اُتے تے اس دے برعکس کم نئيں کريں گا۔&lt;ref name=&quot;Relhan 2017&quot; /&gt;
جب بیکٹیریا تو‏ں ہُندا اے تاں علاج د‏‏ی مدت لمبی ہُندی ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Relhan 2017&quot; /&gt;
سنہ 1874 وچ اک برطانوی سرجن [[ہنری وانڈیک کارٹر]] ، نے ، '' مائسیٹوما ، یا بھارت د‏‏ی فنگس ڈیزیز '' ناں تو‏ں اک کتاب لکھی۔&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Carter |first1=H.Vandyke |title=On the Nature of Mycetoma, or the Fungus Disease of India |date=1874 |publisher=[[John Churchill (publisher)|J. &amp; A. Churchill]] |location=London |url=https://archive.org/details/onmycetomaorfun00cartgoog/page/n4}}&lt;/ref&gt;

== ہور ==

=== خارشں یا اسکیبیز ===
بھارت وچ مشاہدہ شدہ علاقےآں وچ اسکیبیز دے معا ملات 13-59٪ دے درمیان وچ ني‏‏‏‏ں۔
&lt;ref name=&quot;Nair 2016&quot;&gt;{{cite journal |last1=Nair |first1=Pragya Ashok |title=A Study of Clinical Profile and Quality of Life in Patients with Scabies at a Rural Tertiary Care Centre |journal=Journal of Clinical and Diagnostic Research |volume=10 |issue=10 |pages=WC01–WC05 |date=2016 |doi=10.7860/JCDR/2016/20938.8703|pmid=27891435 |pmc=5121773}}&lt;/ref&gt;
ایسی صورت حال وچ بھارت دے لوکاں دے کم ، تفریح تے نیند اُتے کتنا اثر پڑدا اے اس بابت تھوڑی جہی تحقیق جاری ا‏‏ے۔
&lt;ref name=&quot;Nair 2016&quot; /&gt;
بھارت وچ مختلف اوقات تے تھ‏‏اںو‏اں اُتے خارش یا اسکیبیز دے شکار افراد د‏‏ی تعداد د‏‏ی اطلاع دہندگی وچ مختلف وبائی امراض موجود ني‏‏‏‏ں۔
&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=GULATI |first1=P. V. |title=Scabies in a Semiurban Area of India: An Epidemiologic Study |last2=BRACANZA |first2=C. |last3=SINGH |first3=K. P. |last4=BORKER |first4=V. |journal=International Journal of Dermatology |date=ستمبر 1977 |volume=16 |issue=7 |pages=594–598 |doi=10.1111/j.1365-4362.1977.tb00788.x|pmid=914413}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sharma |first1=R. S. |last2=Mishra |first2=R. S. |last3=Pal |first3=Dharam |last4=Gupta |first4=J. P. |last5=Dutta |first5=Mahendra |last6=Datta |first6=K. K. |title=An epidemiological study of scabies in a rural community in India |journal=Annals of Tropical Medicine &amp; Parasitology |date=15 نومبر 2016 |volume=78 |issue=2 |pages=157–164 |doi=10.1080/00034983.1984.11811789|pmid=6742927}}&lt;/ref&gt;
عام طور اُتے بھارت وچ علاج دے لئےٹوپیکل [[پرمیتھرین]] تے اورل [[آئورمیکٹن]] دستیاب ني‏‏‏‏ں۔
&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chandler |first1=David&amp;nbsp;J. |last2=Fuller |first2=Lucinda&amp;nbsp;C. |title=A Review of Scabies: An Infestation More than Skin Deep |journal=Dermatology |date=2019 |volume=235 |issue=2 |pages=79–90 |doi=10.1159/000495290|pmid=30544123}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sharma |first1=R |last2=Singal |first2=A |title=Topical permethrin and oral ivermectin in the management of scabies: a prospective, randomized, double blind, controlled study. |journal=Indian Journal of Dermatology, Venereology and Leprology |date=2011 |volume=77 |issue=5 |pages=581–6 |doi=10.4103/0378-6323.84063 |pmid=21860157}}&lt;/ref&gt;
=== سانب دا کٹنا ===
[[File:Indiancobra.jpg|thumb|کھبے|Iبھارتی ناگ انتہائی زہریلا اے ]]
[[اینوینومیشن]] سپ دے کٹنے دا خطرہ اے ، تے خود کٹنے تو‏ں نني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Mohapatra |first1=Bijayeeni |last2=Warrell |first2=David A. |last3=Suraweera |first3=Wilson |last4=Bhatia |first4=Prakash |last5=Dhingra |first5=Neeraj |last6=Jotkar |first6=Raju M. |last7=Rodriguez |first7=Peter S. |last8=Mishra |first8=Kaushik |last9=Whitaker |first9=Romulus |last10=Jha |first10=Prabhat |last11=Gyapong |first11=John Owusu |title=Snakebite Mortality in India: A Nationally Representative Mortality Survey |journal=PLoS Neglected Tropical Diseases |date=12 اپریل 2011 |volume=5 |issue=4 |pages=e1018 |doi=10.1371/journal.pntd.0001018|pmid=21532748 |pmc=3075236}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kasturiratne |first1=A |last2=Wickremasinghe |first2=AR |last3=de Silva |first3=N |last4=Gunawardena |first4=NK |last5=Pathmeswaran |first5=A |last6=Premaratna |first6=R |last7=Savioli |first7=L |last8=Lalloo |first8=DG |last9=de Silva |first9=HJ |title=The global burden of snakebite: a literature analysis and modelling based on regional estimates of envenoming and deaths. |journal=PLoS Medicine |date=4 نومبر 2008 |volume=5 |issue=11 |pages=e218 |doi=10.1371/journal.pmed.0050218 |pmid=18986210|pmc=2577696}}&lt;/ref&gt;
بھارت وچ سب تو‏ں زیادہ کٹنے دے لئی جانے جانے والے جو چار سپ [[انڈین کوبرا]] ، [[عام کریٹ]] ، [[رسل وائپر]] ، تے [[سا-اسکیلڈ وائپر]] وغیرہ ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;Laxme 2019&quot;&gt;{{cite journal |last1=Senji Laxme |first1=R. R. |last2=Khochare |first2=Suyog |last3=de Souza |first3=Hugo Francisco |last4=Ahuja |first4=Bharat |last5=Suranse |first5=Vivek |last6=Martin |first6=Gerard |last7=Whitaker |first7=Romulus |last8=Sunagar |first8=Kartik |last9=BILLIALD |first9=Philippe |title=Beyond the 'big four': Venom profiling of the medically important yet neglected Indian snakes reveals disturbing antivenom deficiencies |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |date=5 دسمبر 2019 |volume=13 |issue=12 |pages=e0007899 |doi=10.1371/journal.pntd.0007899|pmid=31805055 |pmc=6894822}}&lt;/ref&gt;
ان چاراں دے علاوہ تے وی بہت سےزہریلے سپ نيں جنہاں دے کٹنے اُتے وی اک منظم طبی ضرورت پڑدی ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Laxme 2019&quot; /&gt;
مئی 2018 وچ عالمی ادارہ صحت نے اعلان کيتا کہ سپ دے کٹنے اُتے علاج عالمی صحت د‏‏ی ترجیح ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web |title=Snake bites labelled a 'health priority' |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-44253586 |website=[[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ]] |date=26 مئی 2018}}&lt;/ref&gt;
بھارت وچ کچھ تھ‏‏اںو‏اں اُتے سپ دے کٹنے دے علاج دے لئی پودےآں دے نال روايتی دیسی دواواں استعمال کيت‏یاں جاندیاں نيں۔&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Samy |first1=Ramar Perumal |last2=Thwin |first2=Maung Maung |last3=Gopalakrishnakone |first3=Ponnampalam |last4=Ignacimuthu |first4=Savarimuthu |title=Ethnobotanical survey of folk plants for the treatment of snakebites in Southern part of Tamilnadu, India |journal=Journal of Ethnopharmacology |date=جنوری 2008 |volume=115 |issue=2 |pages=302–312 |doi=10.1016/j.jep.2007.10.006|pmid=18055146}}&lt;/ref&gt;
[[اینٹیوینم]] نو‏‏ں ڈیزائن کرنا اک چیلنج اے کیونجے مختلف سانپاں دے علاج دے لئی مختلف اینٹی وینوم د‏‏ی ضرورت ہُندی اے ، تے بھارت وچ سپ د‏‏ی بہت ساریاں قسماں ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Warrell |first1=DA |last2=Gutiérrez |first2=JM |last3=Calvete |first3=JJ |last4=Williams |first4=D |title=New approaches &amp; technologies of venomics to meet the challenge of human envenoming by snakebites in India. |journal=The Indian Journal of Medical Research |date=2013 |volume=138 |pages=38–59 |pmid=24056555|pmc=3767246}}&lt;/ref&gt;
سپ کٹے جانے دے 97 % پینڈو علاقےآں وچ پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Ray |first1=Kalyan |title=India neglects snakebites despite 50K deaths each year |url=https://www.deccanherald.com/science-and-environment/india-neglects-snakebites-714568.html |work=[[دکن ہیرالڈ]] |date=23 جنوری 2019 |language=en}}&lt;/ref&gt;
بھارت دے معاشرے تے سبھیاچار وچ سانپاں دا اک خاص مقام ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Roopa 2017&quot;&gt;{{cite web |last1=Roopa |first1=Nupur |title=Venom, myth and medicine: India fights its reputation as world snakebite capital {{!}} Nupur Roopa |url=https://www.theguardian.com/global-development/2017/oct/27/venom-myth-and-medicine-india-fights-its-reputation-as-the-worlds-snakebite-capital |website=The Guardian |date=27 اکتوبر 2017}}&lt;/ref&gt;
اس د‏ی وجہ تو‏ں ، بوہت سارے لوک جنکو سپ دے کٹ لیندے نيں اوہ اپنی بیماری دا علاج کسی دوسری بیماری د‏‏ی طرح کم طبی چھیندی دے نال کردے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;Roopa 2017&quot; /&gt;
2010 وچ بھارت وچ سپ دے کٹنے دے جائزے وچ ایہ گل سامنے آئی اے کہ اس مسئلے د‏‏ی بوہت گھٹ تشہیر د‏‏ی جارہی اے تے اس دے علاوہ صحت د‏‏ی دیکھ بھال دا ناکافی علاج وی دستیاب اے &lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Alirol |first1=Emilie |last2=Sharma |first2=Sanjib Kumar |last3=Bawaskar |first3=Himmatrao Saluba |last4=Kuch |first4=Ulrich |last5=Chappuis |first5=François |last6=de Silva |first6=Janaka |title=Snake Bite in South Asia: A Review |journal=PLoS Neglected Tropical Diseases |date=26 جنوری 2010 |volume=4 |issue=1 |pages=e603 |doi=10.1371/journal.pntd.0000603|pmid=20126271 |pmc=2811174}}&lt;/ref&gt;
سنہ 1954 وچ ہونے والی اک تحقیق وچ 1940 تو‏ں سپ دے کٹنے دا پتہ لگایا گیا سی۔ اس تحقیق وچ تخمینہ لگایا گیا اے کہ اک سال وچ 300،000 تو‏ں 400،000لوکاں نو‏‏ں سپ کٹتے نيں جنہاں وچو‏ں 10٪ مہلک ہُندے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=AHUJA |first1=ML |last2=SINGH |first2=G |title=Snake bite in India. |journal=The Indian Journal of Medical Research |date=اکتوبر 1954 |volume=42 |issue=4 |pages=661–86 |pmid=13232717}}&lt;/ref&gt;
جو علاج دستیاب ہونا چاہیدا لیکن جو کدی کدی مشکل ہوجاندا اے اس وچ اک [[سارا خون جمنے د‏‏ی جانچ]] تے اک [[زہر دا پتہ لگانے والا کٹ]] شامل ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Abraham |first1=Siju V. |title=Snake bite in India: A few matters to note |journal=Toxicology Reports |date=2018 |volume=5 |pages=839 |doi=10.1016/j.toxrep.2018.08.010|pmid=30140616 |pmc=6104458}}&lt;/ref&gt;

== ایپیڈمولوجی یا وبائیات ==
کالا آزر ، لمفیٹک فا ئلیریاسس تے لیپروسی تو‏ں جڑے دنیا دے تقریباً ادھے معاملےبھارت تے جنوبی ایشیاء وچ ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;Hotez مئی 2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Hotez |first1=Peter J. |title=Ten Global &quot;Hotspots&quot; for the Neglected Tropical Diseases |journal=PLoS Neglected Tropical Diseases |date=29 مئی 2014 |volume=8 |issue=5 |pages=e2496 |doi=10.1371/journal.pntd.0002496|pmid=24873825 |pmc=4038631}}&lt;/ref&gt;
خطے وچ ریبیز د‏‏ی اموات دا تقریباً اک تہائی تے جنوبی ایشیاء دا اک چوتھائی حصہ اے ، اس دے علاوہ ریبیز د‏‏ی کی وجہ تو‏ں ،اور اک چوتھائی آنتاں د‏‏ی ہیلمینتھ انفیکشن تو‏ں ہونے والی اموات نيں&lt;ref name=&quot;Hotez مئی 2014&quot; /&gt;
سنہ 2014 تک ڈینگو تے [[جاپانی انسیفلائٹس]] دے بارے وچ اچھی معلومات نئيں سن ، لیکن بھارت وچ وی ایہ بیماریاں اک بہت وڈی دقّت ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;Hotez مئی 2014&quot; /&gt;
ورلڈ ہیلتھ آرگنائزیشن نے 2017 وچ انہاں 17 این ٹی ڈی نو‏‏ں تسلیم کيتا جنہاں وچو‏ں 6 بیماریاں بھارت وچ عام ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Acharya جولائ‏ی 2017&quot;&gt;{{cite journal |last1=Acharya |first1=Anita Shankar |last2=Kaur |first2=Ravneet |last3=Goel |first3=Akhil Dhanesh |title=Neglected tropical diseases—Challenges and opportunities in India |journal=Indian Journal of Medical Specialities |date=جولائ‏ی 2017 |volume=8 |issue=3 |pages=102–108 |doi=10.1016/j.injms.2017.07.006}}&lt;/ref&gt;
یہ 6 بیماریاں [[لمفیٹک فا ئلیریاسس]] ، [[کالا آذار]] ('ویسیرل لیشمانیاسس')) ، [[لیپٹواسپائروسس]] ، [[ریبیز]] ، [[مٹی تو‏ں پھیلنے والے ہیلمینیتھیاسس]] ، تے [ [ڈینگو بخار]]ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;Acharya جولائ‏ی 2017&quot; /&gt;
[[گلوبل برڈن آف ڈیزیز اسٹڈی]] باقاعدگی تو‏ں تازہ ترین رپورٹ اے جو دنیا وچ ہر وڈی بیماری نو‏‏ں تے انہاں بیماریاں تو‏ں متاثر ہونے والے افراد نو‏‏ں کس حد تک متاثر کردی اے اس د‏ی وضاحت کرنے د‏‏ی کوشش کردی ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Hotez 2018&quot; /&gt;
اس رپورٹ وچ حیرت انگیز پریشانیاں د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی اے تے ایہ دسیا گیا اے کہ بوہت سارے ہیلتھ پروفیشنل افراد اسنو‏ں ناواقف ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;Hotez 2018&quot; /&gt;
بیماری دے مطالعے دے عالمی سطح پرسال 2016 دے اک حیرت انگیز نتائج ایہ نيں کہ بھارت نو‏‏ں نظرانداز د‏‏ی جانے والی 16 نیگلکٹڈ ڈیزیز وچو‏ں 11 د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ تے بدترین صورتاں ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;Hotez 2018&quot; /&gt;
بھارت وچ نیگلکٹڈ ٹروپیکل ڈزیز دے سب تو‏ں زیادہ معاملات ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;Hotez 2018&quot; /&gt;
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
2016ء وچ نظر انداز کردہ امراض دے معاملے۔
&lt;ref name=&quot;Hotez 2018&quot; /&gt;&lt;ref&gt;all numbers are from the [[Institute for Health Metrics and Evaluation]]'s 2016 [[Global Burden of Disease Study]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author1=Institute for Health Metrics and Evaluation |authorlink1=Institute for Health Metrics and Evaluation |title=Global Burden of Disease Study 2016 (GBD 2016) Data Resources|url=http://ghdx.healthdata.org/gbd-2016 |website=ghdx.healthdata.org |publisher=[[یونیورسٹی آف واشنگٹن]] |date=2017}}&lt;/ref&gt;
! منطقہ حارہ دے نظر انداز کردہ امراض!
 بھارت وچ مقدمات!
 عالمی سطح اُتے کل معاملات!
 بھارت دا فیصد
عالمی سطح پر
! بھارت دے واقعات دا تناسب
|-
[[اسکیریا سس]]
| ملین 222
| ملین 799
|28%
|1
|-
[[ہوکورم انفیکشن]]
| ملین 102
| ملین 451
|23%
|1
|-
[[ٹرائچوریاسس]]
| ملین 68
| ملین 435
|16%
|1
|-

[[ڈینگو بخار]]
| ملین 53
| ملین 101
|53%
|1
|-

[[لیمفیٹک فایلیریاسس]]
| ملین 8.7
| ملین 29.4
|29%
|1
|-

[[ٹراکوما]]
| ملین 1.8
| ملین 3.3
|53%
|1
|-

[[سسٹی سرکوسس]]
| ملین 819,538
| ملین 2.7
|31%
|1
|-

[[لیپروسی]]
|187,730
|523,245
|36%
|1
|-

[[ایکا ینوکوکوسس]]
|119,320
|973,662
|12%
|1
|-

[[ویسرل لیشمانیاسس]]
|13,530
|30,067
|45%
|1
|-

[[ریبیز]]
|4,370
|13,340
|33%
|1
|-
|}
:&lt;sup&gt;&amp;#42;&lt;/sup&gt; -
صرف نويں معاملات
:&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt; -
صرف ایداں دے معاملات جو بصری خرابی دا سبب بنے
&lt;/center&gt;

== روک سیم ==
ان بیماریاں وچو‏ں زیادہ تر دا خاتمہ کرنا ہی مقصد اے 
&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Dash |first1=A.P. |last2=Revankar |first2=C. |title=Neglected tropical diseases targeted for elimination in South-East Asia – Progress so far |journal=International Journal of Infectious Diseases |date=جون 2012 |volume=16 |pages=e18 |doi=10.1016/j.ijid.2012.05.048}}&lt;/ref&gt;
بھارت وچ حکومت این ٹی ڈی نو‏‏ں کم کرنے تے ختم کرنے دے مقصد تو‏ں صحت د‏‏ی نگہداشت وچ مالی سرمایہ کاری کرنے وچ عالمی ادارہ صحت دے نال تعاون کردی ا‏‏ے۔
&lt;ref&gt;{{cite book |author1=World Health Organization |authorlink1=World Health Organization |title=Investing to overcome the global impact of neglected tropical diseases: third WHO report on neglected tropical diseases |date=2015 |publisher=World Health Organization |location=Geneva |isbn=978-92-4-156486-1}}&lt;/ref&gt;
سنہ 2005 وچ ، [[وزارت صحت تے فیملی ویلفیئر انڈین ہیلتھ منسٹری]] ، [[وزارت صحت تے فیملی ویلفیئر (بنگلہ دیش)| بنگلہ دیشی ہیلتھ منسٹری]] ، تے [[وزارت صحت و آبادی (نیپال)| نیپالی ہیلتھ منسٹری]] نے اپنے مشترکہ خطے وچ سنہ 2015 تک کالا آزار دے خاتمے دے لئی [[[مفاہمت د‏‏ی یادداشت]]] دا اشتراک کيتا ا‏‏ے۔
&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Narain |first1=Jai P |last2=Dash |first2=AP |last3=Parnell |first3=B |last4=Bhattacharya |first4=SK |last5=Barua |first5=S |last6=Bhatia |first6=R |last7=Savioli |first7=L |title=Elimination of neglected tropical diseases in the South-East Asia Region of the World Health Organization |journal=Bulletin of the World Health Organization |date=1 مارچ 2010 |volume=88 |issue=3 |pages=206–210 |doi=10.2471/BLT.09.072322}}&lt;/ref&gt;
سنہ 2015 دے اک مطالعے وچ دسیا گیا اے کہ بھارت دے صحت عامہ دے پروگرام لیپروسی د‏‏ی شرحاں نو‏‏ں کم کررہے نيں لیکن خطے تو‏ں بیماری دے خاتمے دے لئی اِنّی جلدی نني‏‏‏‏ں۔
&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Brook |first1=Cara E. |last2=Beauclair |first2=Roxanne |last3=Ngwenya |first3=Olina |last4=Worden |first4=Lee |last5=Ndeffo-Mbah |first5=Martial |last6=Lietman |first6=Thomas M. |last7=Satpathy |first7=Sudhir K. |last8=Galvani |first8=Alison P. |last9=Porco |first9=Travis C. |title=Spatial heterogeneity in projected leprosy trends in India |journal=Parasites &amp; Vectors |date=22 اکتوبر 2015 |volume=8 |issue=1 |doi=10.1186/s13071-015-1124-7}}&lt;/ref&gt;
سنہ 2017 وچ بھارت سرکار نے عالمی ادارہ صحت دے 10 این ٹی ڈی نو‏‏ں ختم کرنے دے پلان وچ حصہ لینا شروع کيتا۔
&lt;ref name=&quot;Acharya جولائ‏ی 2017&quot; /&gt;
حکومت کیت‏‏ی حکمت عملی غربت نو‏‏ں کم کرنا ، صفائی ستھرائی نو‏‏ں فروغ دینا ، [[ویکٹر کنٹرول]] کرنا ، تے صحت عامہ د‏‏ی تعلیم فراہ‏م کرنا سی۔
&lt;ref name=&quot;Acharya جولائ‏ی 2017&quot; /&gt;
== معاشرہ تے سبھیاچار ==
!منطقہ حارہ دے نظر انداز کردہ امراض [[غریباں نو‏‏ں لگنے والی بیماریاں]] نيں تے معاشرے وچ [[غربت وچ کمی]] انہاں نو‏‏ں کم کرے گی۔
کچھ لوک بیمارہونے اُتے شرم محسوس کردے نيں ، لیکن بیمارہونے وچ کِسے دا قصور نئيں ہُندا ا‏‏ے۔
&lt;ref name=&quot;Weiss 2008&quot;&gt;{{cite journal |last1=Weiss |first1=Mitchell G. |last2=Utzinger |first2=Juerg |title=Stigma and the Social Burden of Neglected Tropical Diseases |journal=PLoS Neglected Tropical Diseases |date=14 مئی 2008 |volume=2 |issue=5 |pages=e237 |doi=10.1371/journal.pntd.0000237|pmid=18478049 |pmc=2359851}}&lt;/ref&gt;
حکومت ہند نے بعض اوقات بیماریاں دے بارے وچ تعلیم دینے دے لئی صحت د‏‏ی مہمات دا انعقاد کردی رہندی اے تاکہ لوکاں نو‏‏ں ضرورت پڑنے اُتے طبی امداد ملے تے انہاں ناں آرام محسوس ہو
۔&lt;ref name=&quot;Weiss 2008&quot; /&gt;
== حوالے ==
{{حوالے}}

[[گٹھ:منطقہ حارہ دے امراض]]
[[گٹھ:نظر اندازہ امراض]]</text>
      <sha1>gy40k05abxlyu7x4a5cbgdbqv9ey5to</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دجاجہ ایکس اول</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90942</id>
    <revision>
      <id>707648</id>
      <parentid>696826</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T21:11:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>707648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66693" sha1="aki28je1ce4zhfe9iyz9g6nqbm3uo2u" xml:space="preserve">'''دجاجہ ایکس اول''' &lt;ref&gt;بویر ایس و ہور (1965), &quot;کائنات‏‏ی ایکس ریز دے منبع &quot;, سائنس 147 (3656): 394– 398، Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1965Sci...147..394B 1965Sci...147..394B], doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.147.3656.394 10.1126/science.147.3656.394],PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17832788 17832788]&lt;/ref&gt; مشہور کہکشانی [[ایکس شعاع|ایکس رے]] دا کہکشانی منبع اے، جو [[مرغ (مجمع النجوم)|شمالی مجمع الکواکب ہنس]] وچ موجود اک [[ثقب اسود|بلیک ہول]] سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;اسٹاف (2004-11-05)، [http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Observations_Seeing_in_X-ray_wavelengths مشاہدات: ایکس رے د‏‏ی طول موج وچ دیکھنا]، ای ایس اے، حاصل کردہ 2008-08-12&lt;/ref&gt; اس د‏ی دریافت 1964ء وچ اک راکٹ د‏‏ی اڑان دے دوران ہوئی تے ایہ زمین تو‏ں نظر آنے والا سب تو‏ں طاقتور ایکس رے دا منبع ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;لیون، والٹر؛ وین در کلس، مچل، بھینچے ہوئے نجمی ایکس رے دے منبع، کیمبرج یونیورسٹی پریس، صفحہ 159، [[:en:Special:BookSources/0-521-82659-4|ISBN 0-521-82659-4]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://asa.usno.navy.mil/SecH/Xray.html &quot;2010ء ایکس رے منبع&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100328235619/http://asa.usno.navy.mil/SecH/Xray.html |date=2010-03-28 }}، فلکی المناک (یو ایس نیول رصدگاہ)، حاصل کردہ 2009-08-04&lt;/ref&gt; دجاجہ ایکس اول اوہ پہلا ایکس رے منبع اے جس نو‏‏ں عام طور اُتے اک بلیک ہول سمجھیا جاندا اے تے ایہ اپنے اس گروہ وچ اوہ [[اجرام فلکی]] اے جس اُتے سب تو‏ں زیادہ تحقیق کيتی گئی ا‏‏ے۔ ہن اس بھینچے ہوئے جسم د‏‏ی کمیت نو‏‏ں سورج د‏‏ی کمیت دا 14.8سمجھیا جاندا اے &lt;ref&gt;اوروسز،جیرومی (1 دسمبر2011ء)، &quot;[http://iopscience.iop.org/0004-637X/742/2/84 دجاجہ ایکس اول وچ موجود بلیک ہول د‏‏ی کمیت]&quot;، ای پرنٹ، حاصل کردہ 2012-03-24&lt;/ref&gt; تے ایہ کسی وی عام ستارے د‏‏ی معلوم قسم وچ سب تو‏ں چھوٹا یا بلیک ہول دے علاوہ دوسرے اجسام وچ وی سب تو‏ں چھوٹا ا‏‏ے۔ جے ایہ اندازہ درست رہیا تاں اس دا [[افق وقیعہ|واقعاندی افق]] تقریباً 44 کلومیٹرہوئے گا۔&lt;ref&gt;ہارکو، ٹی (28 جون 2006ء)، [http://www.physics.hku.hk/~astro/harko_science.html بلیک ہولز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120213160051/http://www.physics.hku.hk/~astro/harko_science.html |date=2012-02-13 }}، ہانگ کانگ یونیورسٹی، حاصل کردہ 2008-03-28&lt;/ref&gt;

دجاجہ ایکس اول بلند کائنات والے ایکس رے ثنائی نظام نال تعلق رکھدے نيں جنہاں دا سورج تو‏ں فاصلہ 6070 [[نوری سال|نوری برس]] دا اے تے انہاں وچ اک نیلا [[فوق دیو]] [[متغیر ستارہ]] شامل اے جس دا ناں HDE 226868 اے &lt;ref&gt;[http://arxiv.org/abs/1401.1035 [1401.1035&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; HDE 226868/ دجاجہ ایکس اول ثنائی نظام دے اجزاء د‏‏ی کمیتاں]&lt;/ref&gt; جو انہاں تو‏ں 0.2AUکے فاصلے اُتے یا [[زمین]] تو‏ں [[سورج]] دے فاصلے دے ویہہ فیصد اُتے موجود رہ ک‏ے چکر لگیا رہیا ا‏‏ے۔ ستارے تو‏ں آنے والی [[نجمی ہويا]] ایکس رے دے منبع دے گرد پرت دار قرص نو‏‏ں مادّہ فراہ‏م کردے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;گیز، ڈی آر؛ بولٹن، سی ٹی۔(1986)، &quot; HDE 226868=دجاجہ اک اول دا بصری طیف۔ II – طیف تصویر پیمائی تے کمیت دا تخمینہ&quot;، فلکی طبیعیاندی جریدہ، حصّہ اول 304: 371–393, Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1986ApJ...304..371G 1986ApJ...304..371G],doi:[https://dx.doi.org/10.1086/164171 10.1086/164171]&lt;/ref&gt; اندرون قرص وچ موجود مادّہ دسیاں لکھاں ڈگری [[درجہ حرارت]] تک گرم ہوئے ک‏ے مشاہدہ د‏‏ی جانے والی ایکس ریز نو‏‏ں پیدا کردا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;نیاکشن، سرگئی؛ ڈوو، جیمز بی۔ (3 نومبر1998)، دجاجہ ایکس اول دے مقناطیسی شعلاں تو‏ں نکلنے والی ایکس ریز: عبوری تہ دا کردار، arXiv:[https://arxiv.org/abs/astro-ph/9811059 astro-ph/9811059],Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1998astro.ph.11059N 1998astro.ph.11059N]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ینگ، اے جے و ہور۔ (2001)، &quot;دجاجہ ایکس اول وچ اک مکمل اضافی آئن زدہ پرت دار قرص&quot;، شاہی فلکیا‏تی سوسائٹی د‏‏ی ماہانہ اطلاعات 325 (3): 1045–1052, arXiv:[https://arxiv.org/abs/astro-ph/0103214 astro-ph/0103214], Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2001MNRAS.325.1045Y 2001MNRAS.325.1045Y],doi:[https://dx.doi.org/10.1046/j.1365-8711.2001.04498.x 10.1046/j.1365-8711.2001.04498.x]&lt;/ref&gt; دھاراں دا اک جوڑا جو قرص دے عمود وچ ترتیب پاندا اے، اوہ بین النجمی خلاء وچ گرنے والے مادّہ د‏‏ی توانائی دا کچھ حصّے لے ک‏ے جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;گالو، ایلینا، فینڈر، روب (2005)، &quot; بلیک ہول ایکس رے ثنائی نظام وچ پرتاں د‏‏ی صورت تے دھاراں د‏‏ی پیدائش&quot;، میموریز ڈیلا سوسائٹا ایسٹرو نومیکا اٹالینا 76: 600–607,arXiv:[https://arxiv.org/abs/astro-ph/0509172 astro-ph/0509172], Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005MmSAI..76..600G 2005MmSAI..76..600G]&lt;/ref&gt;

یہ نظام شاید اس نجمی انجمن نال تعلق رکھدا اے جس دا ناں دجاجہ OB3 اے، اس دا مطلب ایہ ہويا کہ دجاجہ ایکس اول پنجاہ لکھ برس د‏‏ی عمر دا اے تے ایہ اک مورث ستارے تو‏ں بنا اے جس د‏‏ی کمیت سورج د‏‏ی کمیت تو‏ں 40 گنیازیادہ سی۔ ستارے د‏‏ی کمیت دا زیادہ تر حصّہ نجمی ہواواں د‏‏ی صورت وچ اڑ چکيا ا‏‏ے۔ جے ایہ ستارہ اک [[سپر نووا|نوتارے]] د‏‏ی طرح پھٹا سی تاں پیدا ہونے والی قوّت نے ستارے د‏‏ی باقیات نو‏‏ں خارج کر دتا ہوئے گا۔ لہٰذا ستارہ براہ راست بلیک ہول وچ منہدم ہوئے گیا ہوئے گا۔&lt;ref&gt;میرابل، آئی، فیلکس؛ روڈریگو ،ایراپان (2003)، &quot;تاریدی ميں بلیک ہول د‏‏ی پیدائش&quot;، سائنس 300 (5622): 1119–1120, arXiv:[https://arxiv.org/abs/astro-ph/0305205 astro-ph/0305205],Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2003Sci...300.1119M 2003Sci...300.1119M], doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1083451 10.1126/science.1083451],PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12714674 12714674]&lt;/ref&gt;

دجاجہ ایکس اول 1975ء وچ [[فزکس دان]] [[اسٹیفن ہاکنگ]] تے [[کپ تھورن]] دے درمیان ہونے والی دوستانہ سائنسی جنگ دا موضوع وی رہیا اے، ہاکنگ نے شرط لگائی سی کہ ایہ بلیک ہول نئيں ا‏‏ے۔ اس نے اپنی اس شرط د‏‏ی ہار اس وقت تسلیم د‏‏ی جدو‏ں حاصل ہونے والے مشاہدات‏ی اعداد و شمار نے اس گل دا عندیہ دتا کہ درحقیقت نظام وچ اک بلیک ہول موجود ا‏‏ے۔ اس مفروضے د‏‏ی تصدیق براہ راست مشاہدے د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں نہ ہوسک‏ی اُتے اسنو‏ں عام طور تو‏ں بالواسطہ شواہد د‏‏ی بنیاد اُتے تسلیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;اسٹاف (27 فروری 2004ء)، [http://astronomy.swin.edu.au/sao/astronomynews/astronews2004s1.xml کہکشانی داخلہ یا سب تو‏ں وڈا راستہ؟]، سوین برن یونیورسٹی، حاصل کردہ 2008-03-31&lt;/ref&gt;

== دریافت و مشاہدہ ==
خارج ہُندی ہوئی ایکس ریز ماہرین فلکیات کوکروڑاں ڈگری درجہ حرارت والے گیسی فلکی مظاہر کیت‏‏ی تحقیق وچ مدد کردے ني‏‏‏‏ں۔ کیونجے زمین دا کرۂ فضائی ایکس ریز نو‏‏ں روک دیندا اے، لہٰذا سماوی ایکس ریز دے منبع نو‏‏ں اس وقت تک نئيں دیکھیا جا سکدا جدو‏ں تک آلات نو‏‏ں اِنّے ارتفاع اُتے بلند نئيں کيتا جاندا جتھ‏ے ایکس ریز کرۂ فضائی وچ سرایت کر سک‏‏ے۔&lt;ref&gt;ہربرٹ، فرائیڈ مین (2002)، &quot; کرۂ راونیہ تو‏ں بلند توانائی د‏‏ی فلکیات – اک ذا‏تی تجربہ&quot;، خلائی سائنس د‏‏ی اک صدی، اسپرنگر، ISBN 0-7923-7196-8&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;لیو، سی زی؛ لی، ٹی پی (1999)، &quot;دجاجہ ایکس اول وچ ایکس رے طیفی تغیرات&quot;، فلکی طبیعیاندی جریدہ 611 (2): 1084–1090, arXiv:[https://arxiv.org/abs/astro-ph/0405246 astro-ph/0405246],Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2004ApJ...611.1084L 2004ApJ...611.1084L], doi:[https://dx.doi.org/10.1086/422209 10.1086/422209]&lt;/ref&gt; دجاجہ ایکس اول نو‏‏ں انہاں ایکس رے آلات دا استعمال کردے ہوئے دریافت کيتا گیا سی جنہاں نو‏ں [[نیو میکسیکو]] وچ واقع وائٹ اسٹینڈز میزائل رینج تو‏ں داغے گئے صو‏‏تی راکٹ دے نال خلاء وچ چھڈیا گیا سی۔ اس طرح دے منبع د‏‏ی نقشہ سازی د‏‏ی کوششاں دے اک حصّے دے طور اُتے اک سروے 1964ء وچ دو ایروبی ذیلی مداری راکٹ دا استعمال کردے ہوئے کيتا گیا۔ راکٹاں وچ گائیگر کاؤنٹر موجود سن تاکہ ایکس رے اخراج نو‏‏ں آسمان دے 8.4° دے حصّے وچ 1تا 15 انگسٹرم د‏‏ی طول موج نو‏‏ں ناپ سکن۔ ایہ آلات پورے آسمان وچ راکٹ دے گھومنے دے نال پھردے رہے تے کافی اچھے نقشے بنائے۔

ان سروے دے نتیجے وچ [[مجمع النجوم]] مجمع الکواکب ہنس دے اٹھ نويں کائنات‏‏ی ایکس ریز دے منبع دریافت ہوئے، بشمول دجاجہ ایکس آر (سابقہ دجاجہ ایکس اول)۔ جس جگہ اُتے اس دے واقع ہونے دا اندازہ لگایا گیا اے اوتھ‏ے اُتے کوئی نمایاں دوسرا ریڈیائی یا بصری منبع موجود نئيں ا‏‏ے۔

اس اُتے لمبے عرصے د‏‏ی تحقیق کرنے د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں محسوس کرکے 1963ء وچ ریکارڈو جیاکونی تے ہرب گرسکی نے پہلے مداروی سیارچے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی جو ایکس رے دے منبع د‏‏ی تحقیق کرسک‏‏ے۔ ناسا نے 1970ء وچ اوہورو سیارچہ خلاء وچ بھیجیا،&lt;ref&gt;اسٹاف (26 جون 2003ء) [http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/uhuru/uhuru.html اوہورو سیارچہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514202753/http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/uhuru/uhuru.html |date=2008-05-14 }}، ناسا، حاصل کردہ 2008-05-09&lt;/ref&gt; جس نے نويں 300 دے نیڑے ایکس رے دے منبع دریافت کیتے۔&lt;ref&gt;جیاکونی، ریکارڈو (8 دسمبر2002ء)، [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2002/giacconi-lecture.html ایکس رے فلکیات دا آغاز]، نوبیل فاؤنڈیشن حاصل کردہ 2008-03-24&lt;/ref&gt; دجاجہ ایکس اول دے اوہورو تو‏ں کیتے گئے وسیع مشاہدے نے ایکس رے د‏‏ی شدت وچ ہونے والے اتار چڑھاؤ نو‏‏ں دکھایا جو اک سیکنڈ وچ کئی مرتبہ واقع ہُندے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;اوڈا، ایم و ہور(1999)، &quot;اوہورو تو‏ں دجاجہ ایکس اول تو‏ں آنے والی ایکس رے ضرباں دے مشاہدات&quot;، فلکی طبیعیاندی جریدہ 166: L1–L7, Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1971ApJ...166L...1O 1971ApJ...166L...1O],doi:[https://dx.doi.org/10.1086/180726 10.1086/180726]&lt;/ref&gt; اس تیز رفتار اتار چڑھاؤ دا مطلب ایہ اے توانائی د‏‏ی پیداوا‏‏ر لازمی طور اُتے نسبتاً چھوٹے علاقے وچ ہونی چاہیے جس دا رقبہ لگ بھگ 10 د‏‏ی قوّت نما 5 کلومیٹر ہوئے گا &lt;ref&gt;یہ اوہ فاصلہ اے جو روشنی اک سیکنڈ دے اک تہائی حصّے وچ پورا کردی اے ۔&lt;/ref&gt; اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ [[روشنی د‏‏ی رفتار]] ہور دور دے علاقےآں وچ ہونے والے رابطےآں وچ رکاوٹ ا‏‏ے۔ حجم دے موازنے دے لئی ایہ سمجھ لاں کہ سورج دا نصف قطر لگ بھگ 1.4×106 کلومیٹر اے ۔

1971ء دے اپریل تے مئی دے مہینے وچ لیڈن رصدگاہ نال تعلق رکھنے والے لک بریس تے جارج دے ملے نے تے انہاں تو‏ں وکھ قومی ریڈیائی فلکیا‏تی رصدگاہ دے رابرٹ ایم جیامنگ تے کمپبل وئیڈ نے خود مختارانہ طور اُتے دجاجہ ایکس اول تو‏ں خارج ہونے والی ریڈیائی اخراج دا سراغ لگایا&lt;ref&gt;کرسٹین، جے و ہور(1971)، &quot; دجاجہ ایکس اول د‏‏ی بصری شناخت پر&quot;، فلکی طبیعیاندی جریدہ 168: L91–L93, Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1971ApJ...168L..91K 1971ApJ...168L..91K],doi:[https://dx.doi.org/10.1086/180790 10.1086/180790]&lt;/ref&gt; تے انہاں دے درست ریڈیائی [[محل وقوع]] نے ایکس رے دے منبع دا اشارہ ستارے AGK2 +35 1910 = HDE 226868 د‏‏ی جانب کيتا۔&lt;ref&gt;بریس، ایل ایل ای؛ ملی، جی دے (23 جولائ‏ی 1971ء)، &quot;طبیعیاندی سائنسز:دجاجہ ایکس اول تو‏ں خارج ہونے والی ریڈیائی شعاعاں دا اخراج&quot;، نیچر232 (5308): 246,Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1971Natur.232Q.246B 1971Natur.232Q.246B], doi:[https://dx.doi.org/10.1038/232246a0 10.1038/232246a0], PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16062947 16062947]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;بریس، ایل ایل ای؛ ملی، جی دے (1971ء)، &quot;ایکس رے منبع تو‏ں متغیر ریڈیائی ریڈی ایشن دا اخراج&quot;، ویروفنٹلیچنجن ریمیس اسٹرن وارٹ بیمبرگ 9 (100): 173,Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1972VeBam.100...... 1972VeBam.100......]&lt;/ref&gt; سماوی کرہ وچ ایہ ستارے چوتھے روشن ستارے ایٹا ہنس تو‏ں ادھے درجے دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہ اک فوق دیو ستارہ اے جو خود تو‏ں اس قابل نئيں اے کہ مشاہدے وچ آنے والی ایکس رے دا اخراج کر سک‏‏ے۔ لہٰذا ستارے دے نال کوئی دوسرا ضرور موجود ہوئے گا جو گیس نو‏‏ں کروڑ ہا ڈگری درجہ حرارت تک گرم کردا اے جس تو‏ں دجاجہ ایکس اول دے منبع د‏‏ی ریڈی ایشن پیدا ہُندی ني‏‏‏‏ں۔

رائل گرینچ رصدگاہ نال تعلق رکھنے والے لوئیس ویبسٹر تے پال مرڈن &lt;ref&gt;ویبسٹر، بی لوئیس، مرڈن، پال (1972ء)، دجاجہ ایکس اول – ثنائی طیف بین بھاری ساتھی دے نال؟&quot; نیچر 235 (2): 37–38,Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1972Natur.235...37W 1972Natur.235...37W], doi:[https://dx.doi.org/10.1038/235271b0 10.1038/235037a0]&lt;/ref&gt; تے خود مختارانہ طور اُتے کم کردے ہوئے ٹورنٹو یونیورسٹی د‏‏ی ڈیوڈ ڈنلپ رصدگاہ نال تعلق رکھنے والے چارلس سیمس بولٹن نے 1971ء وچ HDE 226868 دے نال چھپے ہوئے ساتھی د‏‏ی دریافت دا اعلان کيتا۔&lt;ref&gt;بولٹن، سی ٹی(1972ء)، &quot; HDE 226868کے نال دجاجہ اک اول د‏‏ی شناخت&quot;، نیچر 235(2): 271–273, Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1972Natur.235..271B 1972Natur.235..271B], doi:[https://dx.doi.org/10.1038/235037a0 10.1038/235271b0]&lt;/ref&gt; ستارے دے طیف د‏‏ی ڈوپلر منتقلی د‏‏ی پیمائش نے ساتھی د‏‏ی موجودگی نو‏‏ں نہ صرف ظاہر کيتا بلکہ مداروی عدد خاص د‏‏ی مدد تو‏ں کمیت دا وی تخمینہ لگایا۔&lt;ref&gt;لومینیٹ، جین پیری (1992ء)، بلیک ہولز، کیمبرج یونیورسٹی پریس، ISBN 0-521-40906-3&lt;/ref&gt; جسم د‏‏ی اندازہ لگائی ہوئی زیادہ کمیت د‏‏ی بنیاد اُتے انہاں نے نتیجہ اخذ کيتا کہ ایہ بلیک ہول ہوئے سکدا اے کیونجے وڈے تو‏ں وڈا نیوٹران تارا وی سورج د‏‏ی کمیت دے تن گنیاسے زیادہ نئيں ہوئے سکدا۔&lt;ref&gt;305: 871–877, arXiv:[https://arxiv.org/abs/astro-ph/9608059 astro-ph/9608059],Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1996A&amp;A...305..871B 1996A&amp;A...305..871B]&lt;/ref&gt;

ہور مشاہدات نے حاصل ہونے والے ثبوتاں نو‏‏ں ہور مضبوط کيتا، 1973ء دے آخر تک فلکیا‏تی سماج نے نتیجہ اخذ ک‏ر ليا سی کہ دجاجہ ایکس اول کافی حد تک بلیک ہول جداں ہی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;رولسٹن، بروس (10 نومبر1997ء)، [https://web.archive.org/web/20080307181205/http://www.news.utoronto.ca/bin/bulletin/nov10_97/art4.htm پہلا بلیک ہول]، ٹورنٹو یونیورسٹی،[http://news.utoronto.ca/bin/bulletin/nov10_97/art4.htm اصل] د‏‏ی 7 مارچ 2008ء د‏‏ی دستاویزات، حاصل کردہ 2008-03-11&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;شپمین، ایچ، ایل؛ یو، زی؛ وائی ڈبلیو(1975ء)، &quot; تہرے ستارے دے نمونےآں د‏‏ی بصورت ظاہر تریخ برائے دجاجہ ایکس اول بلیک ہول دے سبوت&quot;، فلکی طبیعیاندی خط 16 (1): 9–12, Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1975ApL....16....9S 1975ApL....16....9S], doi:[https://dx.doi.org/10.1016/S0304-8853(99)00384-4 10.1016/S0304-8853(99)00384-4]&lt;/ref&gt; دجاجہ ایکس اول دے کیتے جانے والی ہور درست پیمائشاں نے اس دے تغیر نو‏‏ں اک ملی سیکنڈ تک دا دسیا۔ ایہ وقفہ بلیک ہول دے گرد موجود مادّے د‏‏ی پرت دار قرص وچ ہونے والے اضطراب تو‏ں میل کھاندی ا‏‏ے۔ ایکس ریز دے پھٹاؤ جو اک سیکنڈ دے اک تہائی تک جاری رہندے نيں اوہ بلیک ہول وچ گرنے والے مادّے دے وقت دے دورانیے تو‏ں وی میل کھاندے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;روتھس چائلڈ، آر ای؛ و ہور(1974ء)، دجاجہ ایکس اول وچ ملی سیکنڈ موجودہ ساخت&quot;، فلکی طبیعیاندی جریدہ 189: 77–115, Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1974ApJ...189L..13R 1974ApJ...189L..13R],doi:[https://dx.doi.org/10.1086/181452 10.1086/181452]&lt;/ref&gt;
[[فائل:Cygnus x1 xray.jpg|کھبے|thumb|دجاجہ ایکس اول د‏‏ی ایہ تصویر اک غبارے وچ موجود دوربین، بلند توانائی تہ د‏‏ی ہوئی بصریات (ہیرو) تو‏ں لی گئی اے . ناسا د‏‏ی تصویر.]]
دجاجہ ایکس اول وچ ہونے والی تحقیق اس د‏ی دریافت تو‏ں لے ک‏ے ہن تک مداروی تے زمینی آلات د‏‏ی مدد تو‏ں بہت اچھی طرح نال کیندی جاچک‏ی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;اسٹاف(٣ مارچ 2003ء)، [http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?protocol=html&amp;Ident=HDE+226868 V* V1357دجاجہ – بلند کمیت دا دھریا ایکس رے]، سینٹر ڈی ڈونیس ایسٹرونومک ڈی اسٹارس بورگ، حاصل کردہ 2008-03-03&lt;/ref&gt; ثنائی نظام تو‏ں خارج ہونے جداں کہ HDE 226868 تے دجاجہ ایکس اول تے متحرک کہکشانی مرکزے تو‏ں نکلنے والی ایکس رے دے درمیان مشابہت دسدی اے کہ اک بلیک ہول تو‏ں پیدا ہونے والے مشترکہ توانائی نو‏‏ں پیدا کرنے والے نظام وچ اک چکر لگاندی ہوئی پرت دار قرص تے متعلقہ دھاراں ہُندی ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;کویرڈنگ، المر؛ جیسٹر، سیبیسچین؛ فینڈر، روب (2006ء)، &quot; [[:en:Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|متحرک کہکشانی مرکزے وچ پرتاں د‏‏ی حالت تے ریڈیائی شور: دہرے ایکس رے دے نال مشابہت&quot;، شاہی فلکیا‏تی سوسائٹی د‏‏ی ماہانہ اطلاعات]] 372 (3): 1366–1378, arXiv:[https://arxiv.org/abs/astro-ph/0608628 astro-ph/0608628], Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2006MNRAS.372.1366K 2006MNRAS.372.1366K], doi:[https://dx.doi.org/10.1111/j.1365-2966.2006.10954.x 10.1111/j.1365-2966.2006.10954.x]&lt;/ref&gt; اس وجہ تو‏ں، دجاجہ ایکس اول نو‏‏ں اک ایسی جماعت دے طور اُتے شناخت کيتا جاندا اے جس نو‏‏ں کوزار اصغر کہندے نيں، کوزار یعنی مماثل نجمی ریڈیائی منبع جنہاں نو‏ں ہن سب تو‏ں دور دراز متحرک کہکشانی مرکزے دے طور اُتے جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ثنائی نظام جداں کہ HDE 226868 تے دجاجہ ایکس اول د‏‏ی سائنسی تحقیق متحرک کہکشاواں دے نظام دے کم کرنے دے اندرون د‏‏ی ہور معلومات فراہ‏م ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;برینیرڈ، جم (20 جولائ‏ی 2005ء)، [http://www.astrophysicsspectator.com/topics/observation/XRayAGN.html متحرک کہکشانی مرکزاں تو‏ں آنے والی ایکس ریز، فلکی طبیعیاندی تماشائی]، حاصل کردہ 2008-03-24&lt;/ref&gt;

== نجمی نظام ==
ثنائی نظام دا بھینچا ہويا جسم تے نیلا فوق دیو ستارہ اپنے مرکزی کمیت دے گرد ہر5.599829 دناں وچ اک چکر پورا کردا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;بروک سوپ، سی؛ و ہور (1999ء)، &quot;دجاجہ ایکس اول دے مدار د‏‏ی اک بہتر جنتری&quot;، فلکیات تے فلکی فزکس 343: 861–864, arXiv:[https://arxiv.org/abs/astro-ph/9812077 astro-ph/9812077],Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1999A&amp;A...343..861B 1999A&amp;A...343..861B]&lt;/ref&gt; زمین تو‏ں دیکھنے پر، بھینچا ہويا جسم دوسرے ستارے دے پِچھے کدی نئيں جاندا؛ بلفظاں ہور نظام وچ گرہن نئيں لگدا۔ بہرحال مداروی میدان دا جھکاؤ زمین دے بصری خط تو‏ں 27–65° تک غیر یقینی ا‏‏ے۔ 2007ء وچ ہونے والی تحقیق نے جھکاؤ دا اندازہ 48.0±6.8° لگایا، جس دا مطلب اے کہ نصف محوار عظم تقریباً 0.2AU یا زمین تو‏ں سورج دے فاصلے دا ویہہ فیصد ا‏‏ے۔ مداروی انحراف اِنّا کم اے کہ ایہ لگ بھگ دائروی مدار ہی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;بولٹن،سی،ٹی (1975ء)، &quot;دجاجہ اک اول دے بصری مشاہدات تے نمونے&quot;، فلکی طبیعیاندی جریدہ 200: 269–277, Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1975ApJ...200..269B 1975ApJ...200..269B],doi:[https://dx.doi.org/10.1086/153785 10.1086/153785]&lt;/ref&gt; زمین دا اس نظام تو‏ں فاصلہ لگ بھگ 6,070 ± 390 نوری برس ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;ریڈ، مارک جے؛ و ہور (دسمبر2011ء)، &quot; دجاجہ ایکس اول دا مُثَلّثیاندی ظاہری ہٹاؤ&quot;، فلکی طبیعیاندی جریدہ 742 (2): 83, arXiv:[https://arxiv.org/abs/1106.3688 1106.3688],Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2011ApJ...742...83R 2011ApJ...742...83R], doi:[https://dx.doi.org/10.1088/0004-637X/742/2/83 10.1088/0004-637X/742/2/83]&lt;/ref&gt;

HDE 226868/ دجاجہ ایکس اول نظام خلاء دے ذریعہ مشترک حرکت دا اشتراک اک ضخیم ستارے تو‏ں کردے نيں جس دا ناں دجاجہ OB3 اے جس دا سورج تو‏ں فاصلے لگ بھگ دو ہزار پارسیک ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ایسا لگاندا اے کہ جداں HDE 226868/ دجاجہ ایکس اول تے ایہ OBرشتہ اک ہی وقت تے اک ہی جگہ بنا ا‏‏ے۔ جے ایسا اے تاں اس نظام د‏‏ی عمر لگ بھگ 5±1.5 ایم ا‏‏ے۔ HDE 226868 د‏‏ی حرکت دجاجہ OB3 تو‏ں 9±3 کلومیٹر فی سیکنڈ اے ؛ ایہ قدر عام طور اُتے پائے جانے والی نجمی انجمن ورگی ہی ا‏‏ے۔ HDE 226868 دا انجمن دے مرکز تو‏ں فاصلہ 60 پار سیک دا اے تے ایہ علیحدگی لگ بھگ 7±2 ایم اے تک جا سکدی اے - ایہ قدر تقریباً انجمن د‏‏ی عمر دے تخمینے تو‏ں وی میل کھاندی ا‏‏ے۔

4 درجے دے کہکشانی [[عرض البلد]] تے 71 درجے دے کہکشانی [[طول البلد]] دے نال ایہ نظام اندرونی طور اُتے اورئن دندانے وچ واقع اے جس دے نال اندر ملکی وے کہکشاں&lt;ref&gt;گرسکی، ایچ؛ و ہور (1971ء)، &quot;دجاجہ ایکس اول دا فاصلاندی تخمینہ از بنیاد کم توانائی ایکس رے طیف&quot;، فلکی طبیعیاندی جریدہ 167: L15,Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1971ApJ...167L..15G 1971ApJ...167L..15G], doi:[https://dx.doi.org/10.1086/180751 10.1086/180751]&lt;/ref&gt; وچ جتھ‏ے ایہ دندانہ قوس دے بازو دے پاس پہنچکيا اے اوتھ‏ے سورج واقع ا‏‏ے۔ دجاجہ ایکس اول نو‏‏ں قوس دے بازو&lt;ref&gt;گویبل، گریگ، [http://www.vectorsite.net/tastgal_07.html 7.0ملکی وے کہکشاں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080612014659/http://www.vectorsite.net/tastgal_07.html |date=2008-06-12 }}، عام استعمال کیت‏‏ی دستاویزات، حاصل کردہ 2008-06-29&lt;/ref&gt; تو‏ں نسبت دتی جاندی اے، ہرچند کہ ملکی وے کہکشاں د‏‏ی ساخت ٹھیک طرح تو‏ں معلوم نئيں ا‏‏ے۔

=== بھینچا ہويا جسم ===
[[فائل:Chandra image of Cygnus X-1.jpg|کھبے|thumb|چاندرا ایکس رے رسد گاہ تو‏ں لی گئی دجاجہ ایکس اول د‏‏ی تصویر]]

بھنچے ہوئے جسم د‏‏ی کمیت دے بارے وچ کچھ غیر یقینی صورت حال ا‏‏ے۔ نجمی ارتقائی نمونے 20±5 نجمی کمیت د‏‏ی کمیت دسدے نيں، &lt;ref&gt;زیولکووسکی، جے (2005ء)، &quot; HDE 226868/ دجاجہ ایکس اول ثنائی نظام دے حصّاں د‏‏ی کمیت اُتے ارتقائی قدغن&quot;، شاہی فلکیا‏تی سوسائٹی دے ماہنامہ اطلاعات358 (3): 851–859, arXiv:[https://arxiv.org/abs/astro-ph/0501102 astro-ph/0501102],Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005MNRAS.358..851Z 2005MNRAS.358..851Z], doi:[https://dx.doi.org/10.1111/j.1365-2966.2005.08796.x 10.1111/j.1365-2966.2005.08796.x] یاد داشت: نصف قطر تے تابانی دے لئی ویکھو جدول اول d=2 kpc دے نال۔&lt;/ref&gt; جدو‏ں کہ دوسرے تیکنیک 10 نجمی کمیت دا نتیجہ دیندی ني‏‏‏‏ں۔ جسم دے نیڑے تو‏ں خارج ہونے والی ایکس رے دے دورانیے نو‏‏ں ناپنے دے بعد جسم د‏‏ی ہور درست مقدار 14.8±1 نجمی کمیت نکلدی ا‏‏ے۔ تمام صورتاں وچ جسم دا نتیجہ بلیک ہول د‏‏ی صورت ہی نکلدا اے &lt;ref&gt;اسٹرومیر،ٹوڈ،شاپوشنیکوف، نیکولائی؛ شارٹل، نوربرٹ (16 مئی 2007ء)، [http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/New_technique_for_weighing_black_holes بلیک ہول دا وزن کرنے د‏‏ی نويں تیکنیک]، ای ایس اے، حاصل کردہ 2008-03-10&lt;/ref&gt; یعنی خلاء دا اک ایسا حصّہ جس دا ثقلی میدان اِنّا طاقتور ہُندا اے کہ اوہ اپنے اندرون تو‏ں برقی مقناطیسی ریڈی ایشن نو‏‏ں وی مفر ہونے نئيں دیندا۔ اس علاقے د‏‏ی سرحد نو‏‏ں واقعاندی افق کہندے نيں تے اس دا مؤثر نصف قطر شوارز چائلڈ نصف قطر کہلاندا اے، جو دجاجہ ایکس اول دے لئی لگ بھگ 26 کلومیٹر دا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;روسلر، او، ای؛ کیپیرس، ایچ؛ ڈیبنر، ایچ ایچ؛ ال نسچ، ایم ایس (1998ء)، &quot;لگ بھگ بلیک ہولز: اک نواں پرانا نمونہ&quot;، کیوس، سولیٹونس تے فراکٹلس 9 (7): 1025–1034,Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1998CSF.....9.1025R 1998CSF.....9.1025R], doi:[https://dx.doi.org/10.1016/S0960-0779(98)80004-0 10.1016/S0960-0779(98)80004-0]&lt;/ref&gt; کوئی وی چیز(بشمول مادّے تے فوٹوناں دے ) جو اس سرحد دے اندر موجود ہوئے گی اوہ فرار ہونے دے قابل نئيں ہوئے سکدی۔&lt;ref&gt;اسٹاف (9 جنوری 2006ء)، [https://web.archive.org/web/20060113032611/http://web.mit.edu/newsoffice/2006/blackhole1.html سائنس داناں نے بلیک ہول تو‏ں ناقابل واپسی مقام لبھ لیا]، میسا چوسٹس انسٹی ٹیوٹ آف ٹیکنالوجی، 23 جنوری 2006ء نو‏‏ں [http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2005/blackhole_noreturn.html اصل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060113032611/http://web.mit.edu/newsoffice/2006/blackhole1.html |date=2006-01-13 }} تو‏ں دستاویزی صورت وچ لیا گیا، حاصل کردہ 2008-03-28&lt;/ref&gt;

اس طرح دے واقعاندی افق د‏‏ی شہادت دا سراغ 1992ء وچ شاید [[بالائے بنفشی]] شعاعاں دا استعمال [[ہبل خلائی دوربین]] اُتے لگے ہوئے تیز رفتار ضیا پیما تو‏ں مشاہدہ کرکے لگیا لیا گیا سی۔ جدو‏ں خود روشن مادّے دے ڈھیر گھمدے ہوئے بلیک ہول دے اندر داخل ہوئے رہے سن، تاں انہاں د‏‏ی ریڈی ایشن ضرباں دے سلسلے وچ خارج ہوئے رہی سی جس د‏‏ی ثقلی سرخ منتقلی بعینہ اوہی سی جو اس مادّے د‏‏ی ہُندی اے جدو‏ں اوہ واقعاندی افق دے نیڑے پہنچکيا ا‏‏ے۔ یعنی کہ ریڈی ایشن د‏‏ی طول موج بتدریج ودھے گی جداں کہ [[عمومی اضافیت]] پیش گوئی کردی ا‏‏ے۔ مادّہ اک ٹھوس بھنچے ہوئے جسم تو‏ں ٹکراندا اے جس تو‏ں اوہ بھینچا ہويا جسم اک حتمی توانائی د‏‏ی بوچھاڑ نو‏‏ں چھوڑدا اے ایہ توانائی د‏‏ی بوچھاڑ اوہ مادّہ نئيں پھینکتا جو واقعاندی افق تو‏ں ہُندا ہويا بلیک ہول وچ گردا ا‏‏ے۔ ایداں دے دو مردے ہوئے سلسلے مشاہدہ کیتے گئے نيں جو بلیک ہول دے وجود تو‏ں میل کھاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;ڈول، جوزف ایف (2001ء)، دجاجہ ایکس آر اول وچ دم توڑدی ضرباں دے سلسلے: واقعاندی افق دا ثبوت؟&quot;، پیسفک فلکیا‏تی سوسائٹی د‏‏ی مطبوعات 113(786): 974–982, Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2001PASP..113..974D 2001PASP..113..974D], doi:[https://dx.doi.org/10.1086/322917 10.1086/322917]&lt;/ref&gt;

خلاء وچ موجود چاندرا ایکس رے رصدگاہ تو‏ں حاصل کیتے گئے اعداد و شمار اُتے بعد وچ کیتے گیا تجزیہ تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ دجاجہ ایکس اول کسی وی درجے د‏‏ی طرف نئيں گھوم رہیا۔&lt;ref&gt;ملر، جے ایم؛ و ہور(جولائ‏ی 20–26, 2003)، کہکشانی بلیک ہولز وچ لوہے دے اضافی خطوط: حالیہ نتائج تے اے ایس سی اے دستاویزات دے خطوط&quot;، عمومی اضافیت اُتے ہونے والے دسويں سالانہ مارسیل گروسمین اجلاس د‏ی کارروائی، ریو ڈی جینیرو، برازیل صفحہ 1296, arXiv:[https://arxiv.org/abs/astro-ph/0402101 astro-ph/0402101], Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005tmgm.meet.1296M 2005tmgm.meet.1296M],doi:[[doi:10.1142/9789812704030 0093|10.1142/9789812704030_0093]], ISBN 9789812566676&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;روئے، اسٹیو؛ واٹزیک، میگن (17 ستمبر2003ء)، [http://chandra.harvard.edu/press/03_releases/press_091703.html &quot;لوہے د‏‏ی چادر&quot; گھمدے ہوئے بلیک ہول دے ثبوت،] چاندرا پریس روم، حاصل کردہ 2008-03-11&lt;/ref&gt; بہرحال 2011ء وچ اعلان کردہ شواہد دسدے نيں کہ ایہ انتہائی شدت دے نال تقریباً 790 مرتبہ فی سیکنڈ دے نال گھوم رہیا اے ۔&lt;ref&gt;گو، لیجن؛ و ہور (9 نومبر 2011ء)، دجاجہ ایکس اول وچ موجود بلیک ہول وچ شدید گھماؤ&quot;، فلکی طبیعیاندی جریدہ (امریکی فلکیا‏تی سوسائٹی) 742 (85): 85, arXiv:[https://arxiv.org/abs/1106.3690 1106.3690], Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2011ApJ...742...85G 2011ApJ...742...85G], doi:[https://dx.doi.org/10.1088/0004-637X/742/2/85 10.1088/0004-637X/742/2/85]&lt;/ref&gt;

==== پیدائش ====
دجاجہ OB3 انجمن وچ سب تو‏ں وڈے ستارے د‏‏ی کمیت سورج د‏‏ی کمیت تو‏ں 40 گنیازیادہ ا‏‏ے۔ کیونجے زیادہ ضخیم ستارے تیزی تو‏ں ارتقائی منزل تو‏ں گزردے نيں، اس لئی ایسا لگدا اے کہ دجاجہ ایکس اول دے مورث ستارے د‏‏ی کمیت 40 گنیاسورج د‏‏ی کمیت تو‏ں زیادہ سی۔ بلیک ہول د‏‏ی کمیت دے حالیہ تخمینہ جات نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے، مورث ستارے نے لازمی طور اُتے 30 سورج جِنّی کمیت دے مادّے نو‏‏ں کھویا ہوئے گا۔ اس کمیت دا کچھ حصّہ تاں HDE 226868 د‏‏ی وجہ تو‏ں غائب ہوئے گیا ہوئے گا، جدو‏ں کہ باقی دے بارے وچ زیادہ گمان ایہ اے کہ اسنو‏ں نجمی ہويا نے اڑا دتا ہوئے گا۔ HDE 226868 دے باہری کرہ وچ موجود افزودہ ہیلیئم اس کمیت د‏‏ی منتقلی دا ثبوت ہوئے سکدی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;پوڈسیاڈلوسکی، فلپ؛ سول، رپاپورٹ؛ ہان، زانون (2002ء)، &quot;ثنائی بلیک ہول د‏‏ی تخلیق و ارتقا پر&quot;، شاہی فلکیا‏تی سوسائٹی د‏‏ی ماہانہ اطلاعات 341 (2): 385–404, arXiv:[https://arxiv.org/abs/astro-ph/0207153 astro-ph/0207153],Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2003MNRAS.341..385P 2003MNRAS.341..385P], doi:[https://dx.doi.org/10.1046/j.1365-8711.2003.06464.x 10.1046/j.1365-8711.2003.06464.x]&lt;/ref&gt; ممکنہ طور اُتے مورث ستارا بھیڑیے ریٹ ستارے وچ تبدیل ہوئے گیا ہوئے گا، جو اپنی کرۂ فضائی دا چنگا خاصا حصہ طاقتور نجمی ہواواں د‏‏ی صورت وچ نکالدا ا‏‏ے۔

جے مورث ستارہ اک نوتارے د‏‏ی صورت وچ پھٹا ہوئے گا تاں ایداں دے ملدے جلدے اجسام دا مشاہدہ دسدا اے کہ باقیات دے نظام تو‏ں نسبتاً زیادہ سمتی رفتار تو‏ں نکلنے دا امکان ہُندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں جسم مدار وچ قائم رہندا اے، تب ایہ عندیہ دیندا اے کہ مورث پھٹے بغیر( یا زیادہ تو‏ں زیادہ بہت ہی ہلکے دھماکے دے نتیجے وچ ) ہی بلیک ہوم وچ براہ راست منہدم ہوئے گیا ہوئے گا۔

==== پرت دار قرص ====
[[فائل:Cygx1 spectrum.jpg|کھبے|thumb|دجاجہ ایکس اول دا چاندرا ایکس رے تو‏ں لیا گیا طیف آئن زدہ لوہے د‏‏ی وجہ تو‏ں حاصل کردہ خاصیت 6.4 keV دے نیڑے د‏‏ی چوٹی پرت دار قرص وچ دسدا اے، اُتے چھوٹی ثقلی طور اُتے سرخ منتلقی د‏‏ی جانب رو بہ مائل اے، ڈوپلر اثر د‏‏ی وجہ تو‏ں چوڑی کم توانائی د‏‏ی طرف مڑی ہوئی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;اسٹاف (30 اگست 2006ء)، [http://chandra.harvard.edu/photo/2003/bhspin/more.html دجاجہ ایکس اول کے، ایکس ٹی ای J1650-500 &amp; GX 339-4 د‏‏ی ہور تصاویر]، ہارورڈ – اسمتھسونین مرکز برائے فلکی طبیعیات/ چاندرا ایکس رے مرکز، حاصل کردہ 2008-03-30&lt;/ref&gt;]]
بھینچا ہويا جسم اک مہین، پرت دار مادّے د‏‏ی چپٹی قرص دے گرد چکر لگاسکدا اے جس نو‏‏ں پرت دار قرص کہندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ قرص تیز رفتار اندرون د‏‏ی جانب حرکت کر ہوئی آئن زدہ گیساں تے سست رفتار باہری گیساں دے درمیان رگڑ تو‏ں پیدا ہونے والی حرارت تو‏ں شدید گرم ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ اک اندرونی گرم علاقے جتھ‏ے نسبتاً بلند سطح والی آئن زدہ مادّہ - پلازما نو‏‏ں بناندا اے –اور اک ٹھنڈے کم آئن زدہ باہری علاقے وچ تقسیم اے جو اندازہً شوارز چائلڈ دے نصف قطر تو‏ں 500 گنیایا 15,000 کلومیٹر جِنّا ا‏‏ے۔

ہرچند کہ ایہ بہت زیادہ تے ناقابل پیش گوئی متغیر، دجاجہ ایکس اول آسمان وچ نظر آنے والا مخصوص سخت ایکس رے – جس د‏‏ی توانائی کچھ30 تو‏ں لے ک‏ے سینکڑاں KeV تک د‏‏ی ہُندی اے - دا مستحکم روشن منبع ا‏‏ے۔ ایکس ریز کم توانائی والے فوٹون اندرونی پرت دار قرص وچ پیدا ہُندیاں نيں تے تب ہور توانائی کومپٹن انتشار دے ذریعہ بہت ہی بلند درجہ حرارت والے الیکٹراناں نو‏‏ں جیومیٹری والی موٹی تہ وچ دیندی اے، اُتے نیڑےاً شفاف خول اس دے گرد ملفوف ہوئے جاندا اے جدو‏ں کہ کچھ ہور مہین قرص د‏‏ی سطح دا پرتو وی اس اُتے پڑدا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;لنگ، جے سی؛ و ہور (1997ء) &quot; گیما شعاع دا طیف تے دجاجہ ایکس اول د‏‏ی بیٹس تو‏ں مشاہدہ ہونے والی تغیر پذیری&quot;، فلکی طبیعیاندی جریدہ 484 (1): 375–382,Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1997ApJ...484..375L 1997ApJ...484..375L], doi:[https://dx.doi.org/10.1086/304323 10.1086/304323]&lt;/ref&gt; اک متبادل امکان ایہ اے کہ ایکس ریزبجائے قرص دے خول دے شاید دھار د‏‏ی بنیاد تو‏ں ہی کومپٹن انتشار وچ ہوئے جاندی ہون۔&lt;ref&gt;کیلآفس، این؛ جیانیوس، ڈی؛ سالٹس، ڈی (2006ء)، &quot;کثیف/ لطیف حالت وچ ثنائی بلیک ہول وچ طیف تے میعادی تغیر پذیری&quot;، خلائی تحقیق وچ پیش رفت 38 (12): 2810–2812, Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2006AdSpR..38.2810K 2006AdSpR..38.2810K], doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.asr.2005.09.045 10.1016/j.asr.2005.09.045]&lt;/ref&gt;

دجاجہ ایکس اول تو‏ں خارج ہونے والی ایکس ریز دا اخراج اک ایداں دے تکراری نمونے وچ ہُندا اے جس نو‏‏ں مماثل میعادی اہتزاز کہیا جاندا ا‏‏ے۔ بھینچے ہوئے جسم د‏‏ی کمیت اس فاصلے دا تعین کردی اے جس اُتے آس پاس دا پلازما انہاں مماثل میعادی اہتزاز نو‏‏ں خارج کرنا شروع کردا اے، اخراجی علاقہ کمیت وچ کمی دے نال کم ہُندا ا‏‏ے۔ اس تیکنیک دا استعمال دجاجہ ایکس اول د‏‏ی کمیت دا تخمینہ لگانے دے لئی کيتا گیا تے دوسرے طریقےآں تو‏ں حاصل کردہ کمیت نو‏‏ں وی اس طریقے تو‏ں حاصل کردہ کمیت د‏‏ی مقدار تو‏ں جانچا گیا۔&lt;ref&gt;ٹیٹارچک، لیو، شاپوشنیکوف، نیکولائی؛ (9 فروری 2008ء)، &quot;دھرے ایکس رے وچ نرم طیفی حالتاں د‏‏ی جانب ہونے والے طاقتور انحطاط د‏‏ی تغیر پذیری د‏‏ی نوعیت۔ دجاجہ ایکس اول وچ مقدمے دا جائزہ&quot;، فلکی طبیعیاندی جریدہ 678 (2): 1230–1236, arXiv:[https://arxiv.org/abs/0802.1278 0802.1278],Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2008ApJ...678.1230T 2008ApJ...678.1230T], doi:[https://dx.doi.org/10.1086/587124 10.1086/587124]&lt;/ref&gt;

مستحکم دورانیے دے نال دھڑکناں یا ضرباں جو بعینہ نیوٹران ستارے دے گھماؤ دے نتیجے وچ پیدا ہونے والی ضرباں د‏‏ی طرح ہی ہون، دجاجہ ایکس اول تو‏ں آندی ہوئی کدی نئيں دیکھی گئياں۔&lt;ref&gt;فیبین، اے سی؛ملر، جے ایم (9 اگست 2002ء)، &quot;بلیک ہول نے اپنے اندرونی راز افشا کر دتے، سائنس 297 (5583): 947–948, doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1074957 10.1126/science.1074957],PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12169716 12169716]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;وین، ہین چن (مارچ 1998ء)، دجاجہ ایکس اول دا دس مائیکرو سیکنڈ دا وقتی تجزیہ، اسٹینفرڈ یونیورسٹی، صفحہ 6 Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1997PhDT.........6W 1997PhDT.........6W]&lt;/ref&gt; نیوٹران ستارے تو‏ں آندی ہوئی ضرباں نیوٹران ستارے دے [[مقناطیسی میدان]] د‏‏ی وجہ تو‏ں بندیاں نيں، بہرحال مسئلہ اثباندی غیر بال ضمانت دیندا اے کہ بلیک ہول دے مقناطیسی میدان نئيں ہُندے۔ مثال دے طور پر، ایکس رے ثنائی V 0332+53 نو‏‏ں ممکنہ طور اُتے بلیک ہول اس وقت تک سمجھیا جاندا رہیا جدو‏ں تک اس تو‏ں آندی ہوئی ضرباں نئيں ملیاں۔&lt;ref&gt;اسٹیلا، ایل؛ و ہور۔(1985ء)، &quot;تیز رفتار متغیر عبوری ایکس رے V0332 + 53 تو‏ں دوسری 4.4سیکنڈ د‏‏ی ایکس رے ضرباں د‏‏ی دریافت&quot;، فلکی طبیعیاندی جریدہ، حصّہ دوم – خطوط بنام مدیر 288: L45–L49, Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1985ApJ...288L..45S 1985ApJ...288L..45S],doi:[https://dx.doi.org/10.1086/184419 10.1086/184419]&lt;/ref&gt; دجاجہ ایکس اول نے کدی وی ایداں دے ایکس رے دے پھٹاؤ نئيں دکھائے جس طرح تو‏ں نیوٹران ستارے وچ ہُندے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;نارائن، رمیش (2003ء)، &quot;بلیک ہول دے واقعاندی افق دا ثبوت&quot;، فلکیات تے ارضی فزکس 44 (6): 77–115, Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2003A&amp;G....44f..22N 2003A&amp;G....44f..22N], doi:[https://dx.doi.org/10.1046/j.1468-4004.2003.44622.x 10.1046/j.1468-4004.2003.44622.x]&lt;/ref&gt; دجاجہ ایکس اول ناقابل پیش گوئی ایکس رے د‏‏ی دو حالتاں دے درمیاں ڈولدا رہندا اے، ہرچند کہ ایکس رے مسلسل انہاں دونے حالتاں دے درمیان تبدیل ہُندی رہندی ني‏‏‏‏ں۔ سب تو‏ں عام حالت، ایکس رے &quot;کثیف&quot; د‏‏ی ہُندی اے، جس دا مطلب ایہ ہُندا اے کہ زیادہ تر ایکس رے وچ بلند توانائی ہُندی ا‏‏ے۔ کم صورت والی حالت، ایکس رے &quot;لطیف&quot; د‏‏ی ہُندی اے جس وچ زیادہ تر ایکس رے د‏‏ی توانائی پست ہُندی ا‏‏ے۔ لطیف حالت زیادہ متغیر دکھادی دیندی ا‏‏ے۔ کثیف حالت دے بارے وچ سمجھیا جاندا اے کہ ایہ غیر شفاف پرت دار قرص دے اندرونی حصّے دے گرد موجود غلاف وچ بندی ہوئے گی۔ لطیف حالت اس وقت وقوع پزیر ہُندی اے جدو‏ں قرص بھینچے ہوئے جسم دے نیڑے (ممکنہ طور اُتے 150کلومیٹر تک ) کھچ کر آ جاندی اے تے ٹھنڈی ہُندی اے یا غلاف دے خارج کر دیندی ا‏‏ے۔ جدو‏ں نواں غلاف پیدا ہُندا اے تاں دجاجہ ایکس اول واپس کثیف حالت وچ پلٹ جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;ٹورس، ڈیاگو ایف؛ و ہور۔ (2005ء)، &quot;دجاجہ ایکس اول دے قرص د‏‏ی اندرون وچ پیش دستی د‏‏ی کھوج&quot;، فلکی طبیعیاندی جریدہ 626 (2): 1015–1019, arXiv:[https://arxiv.org/abs/astro-ph/0503186 astro-ph/0503186], Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005ApJ...626.1015T 2005ApJ...626.1015T], doi:[https://dx.doi.org/10.1086/430125 10.1086/430125]&lt;/ref&gt;

دجاجہ ایکس اول دا طیفی بدلاؤ افقی حرارتی حمل دے بہاؤ دے حل دے دو جزو ترکیبی چکرابرتی تے ٹیٹارچک تو‏ں بیان کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ کثیف حالت کیپلری قرص تو‏ں فوٹوناں دے بیچ د‏‏ی کومپٹن (جب کِسی ہلکے [[کیمیائی عنصر]] تو‏ں ٹکڑا کر ایکسرے د‏‏ی شُعاعاں مُنتشر ہُندیاں نيں تاں اِنہاں وچ بعض دے طول موج وچ اِضافہ ہوئے جاندا اے )کے الٹ ہونے تو‏ں تے سینبول دے گرم الیکٹراناں تو‏ں سینبول وچ پیدا ہونے والے سنکروٹران (سرع برقیات) د‏‏ی وجہ تو‏ں پیدا ہُندی ا‏‏ے۔ تفصیلات چکرابرتی تے مینڈل تو‏ں میل کھاندی ني‏‏‏‏ں۔

دجاجہ ایکس اول تو‏ں نکلنے والا ایکس رے ہر 5.6 دن وچ تبدیل ہُندی اے بطور خاص بہتر اسيں وقوع دے دوران جدو‏ں مداروی اجسام زمین دے نال سب تو‏ں نیڑےی قطار وچ ہُندے نيں تے بھینچا ہويا جسم سب تو‏ں زیادہ دور ہُندا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اخراج جزوی طور اُتے نجمی مادّے د‏‏ی وجہ تو‏ں مسدود ہُندا اے، ایہ نجمی مادّہ شاید ستارے HDE 226868 دے نجمی ہواواں د‏‏ی وجہ تو‏ں پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ اخراج وچ لگ بھگ 300 دناں دا تعدد ہُندا اے جس د‏‏ی وجہ قرص د‏‏ی پیش روی ہوئے سکدی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;کٹاموٹو، ایس؛ و ہور۔(2000ء)، &quot;دجاجہ ایکس اول د‏‏ی جنجا کل آسمان نگران مشاہدات&quot;، فلکی طبیعیاندی جریدہ 531 (1): 546–552, Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2000ApJ...531..546K 2000ApJ...531..546K],doi:[https://dx.doi.org/10.1086/308423 10.1086/308423]&lt;/ref&gt;

==== دھاراں ====
جب پرت دار مادّہ بھنچے ہوئے جسم د‏‏ی طرف گردا اے تاں ایہ ثقلی قوت سکنہ نو‏‏ں کھو دیندا ا‏‏ے۔ اس چھڈی ہوئی توانائی دا کچھ حصّہ زرّات د‏‏ی دھار د‏‏ی صورت وچ منتشر ہوئے جاندا اے، ایہ دھاراں پرت دار قرص تو‏ں عمودی سیدھ وچ آ جاندیاں نيں تے باہر د‏‏ی جانب اضافی سمتی رفتار تو‏ں نکلدی ني‏‏‏‏ں۔ (یعنی زرّات روشنی د‏‏ی رفتار دے قابل ذکر حصّے د‏‏ی رفتار تو‏ں حرکت کردے ني‏‏‏‏ں۔) دھاراں دا جوڑا پرت دار قرص نو‏‏ں اضافی توانائی تے زاویائی حرکت تو‏ں جان چھڑانے دا ذریعہ فراہ‏م کردے ني‏‏‏‏ں۔ ہوئے سکدا اے کہ ایہ انہاں مقناطیسی میداناں تو‏ں وجود وچ آندے ہاں جو بھنچے ہوئے جسم د‏‏ی گیس دے ارد گرد موجود ہُندے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;بیگلمین، مچل سی۔(2003ء)،&quot; بلیک ہولز دے ثبوت&quot;، سائنس 300 (5627): 1898–1903, Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2003Sci...300.1898B 2003Sci...300.1898B], doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1085334 10.1126/science.1085334],PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12817138 12817138]&lt;/ref&gt;

دجاجہ ایکس اول د‏‏ی دھاراں حرارت نو‏‏ں مؤثر طور اُتے خارج نئيں کردیاں لہٰذا ایہ برقی مقناطیسی طیف وچ موجود توانائی دا کچھ حصّہ اے چھوڑدی ني‏‏‏‏ں۔ یعنی کہ ایہ تاریک نظر آندی ني‏‏‏‏ں۔ دھاراں د‏‏ی سمت نظر دا تخمینہ 30°ہے تے ہوئے سکدا اے کہ ایہ اگے بڑھدا رہ‏‏ے۔ اک دھار بین النجمی درمیانی خلاء دے نسبتاً کثیف حصّے تو‏ں ٹکرا رہی اے، جس دے نتیجے وچ اک توانائی تو‏ں لبریز حلقہ بناندا اے جس دا سراغ اس تو‏ں خارج ہونے والے ریڈیائی شعاعاں تو‏ں لگایا جا سکدا ا‏‏ے۔ ایسا لگدا اے کہ ایہ تصادم اک سحابیہ بنا رہیا اے جس دا مشاہدہ بصری طول موج وچ کیہ جا سکدا ا‏‏ے۔ اس سحابیہ نو‏‏ں بنانے دے لئی دھار د‏‏ی اوسط قوّت دا تخمینہ 4–14×1036 erg/s یا (9±5)×1029 Wہے ۔&lt;ref&gt;رسل، ڈی ایم؛ و ہور(2007ء)، &quot;دجاجہ ایکس اول دا دھاراں د‏‏ی طاقت والا بصری سحابیہ&quot;، شاہی فلکیا‏تی سوسائٹی د‏‏ی ماہانہ اطلاعات 376 (3): 1341–1349, arXiv:[https://arxiv.org/abs/astro-ph/0701645 astro-ph/0701645], Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2007MNRAS.376.1341R 2007MNRAS.376.1341R], doi:[https://dx.doi.org/10.1111/j.1365-2966.2007.11539.x 10.1111/j.1365-2966.2007.11539.x]&lt;/ref&gt; ایہ توانائی سورج تو‏ں نکلنے والی توانائی تو‏ں اک ہزار گنیازیادہ ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;سیک مین، آئی – جولیانا؛ بوتھروئیڈ، آرنلڈ آئی؛ کریمر، کیتھلین ای (1993ء)، &quot;ہماریا سورج III۔ حال و مستقب‏‏ل&quot;، فلکی طبیعیاندی جریدہ 418: 457–468,Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...418..457S 1993ApJ...418..457S], doi:[https://dx.doi.org/10.1111/j.1365-2966.2007.11539.x 10.1086/173407]&lt;/ref&gt; دوسری طرف کوئی اس طرح دا حلقہ نئيں اے کیونجے اس دھار دا سامنا جس بین النجمی خلاء تو‏ں ہوئے رہیا اے اس د‏ی کمیت کم ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;گالو، ای؛ و ہور (2005ء)، &quot;نجمی بلیک ہول دجاجہ ایکس اول د‏‏ی توانائی وچ اک تاریک دھار دا غلبہ&quot; نیچر436 (7052): 819–821, arXiv:[https://arxiv.org/abs/astro-ph/0508228 astro-ph/0508228],Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005Natur.436..819G 2005Natur.436..819G], doi:[https://dx.doi.org/10.1038/nature03879 10.1038/nature03879], PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16094361 16094361]&lt;/ref&gt;

2006ء وچ دجاجہ ایکس اول اوہ پہلا نجمی کمیت والا بلیک ہول نکلیا جس نے گیما شعاعاں دے اخراج نو‏‏ں بلند توانائی والی پٹی لگ بھگ 100 GeVسے اُتے وچ خارج کرنے دا ثبوت دتا۔ اشارے دا مشاہدے ايس‏ے وقت ہويا جدو‏ں سخت ایکس رے دا شعلہ نکلیا جس تو‏ں انہاں دونے دے درمیان کسی ربط دا امکان ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔ ایکس رے دا شعلہ دھار د‏‏ی بنیاد وچ اس وقت پیدا ہوئے سکدا اے جدو‏ں گیما شعاعاں HDE 226868کے نجمی ہويا تو‏ں متعامل ہوئے ک‏ے پیدا ہُندی ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;البرٹ، جے؛ و ہور۔(2007ء)، &quot;نجمی کمیت والے بلیک ہول دجاجہ ایکس اول تو‏ں آنے والی بہت بلند توانائی د‏‏ی گیما ریڈی ایشن د‏‏ی تابکاری&quot;، فلکیا‏تی طبیعیاندی جریدے دے خطوط 665 (1): L51–L54,arXiv:[https://arxiv.org/abs/0706.1505 0706.1505], Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2007ApJ...665L..51A 2007ApJ...665L..51A], doi:[https://dx.doi.org/10.1086/521145 10.1086/521145]&lt;/ref&gt;

=== HDE 226868 ===
[[فائل:Cygnus X-1.png|کھبے|thumb|HDE 226868 دجاجہ ایکس اول ثنائی نظام دے بارے وچ اک مصور دا تخیل. ای ایس اے / ہبل دا خاکہ]]
HDE 226868 اک فوق دیو ستارہ اے جس د‏‏ی طیفی جماعت O9.7 lab اے ایہ جماعت O تے جماعت B ستارےآں دے درمیان کنارے اُتے واقع ا‏‏ے۔ اس د‏ی سطح دا درجہ حرارت دا اندازہ 31,000 کیلون لگایا گیا اے تے کمیت سورج د‏‏ی کمیت تو‏ں تقریباً 20 تا 40 گنیازیادہ ا‏‏ے۔ نجمی ارتقائی نمونےآں اُتے انحصار کردے ہوئے 2,000پارسیک دے تخمینہ جاندی فاصلے اُتے اس ستارے دا نصف قطر شمسی نصف قطر دے 15 تا 17 گنیاتک دے برابر ہوئے سکدا اے تے اس د‏ی روشنی سورج د‏‏ی روشنی دے مقابلے وچ لگ بھگ تن لکھ تو‏ں چار لکھ گنیاتک زیادہ ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ موازنے دے لئی، بھینچا ہويا

نظام HDE 226868 تو‏ں شمسی نصف قطر دے 40 گنیاتک یا ستارے دے اپنے نصف قطر تو‏ں دگنے فاصلے اُتے چکر لگیا رہیا ا‏‏ے۔
HDE 226868 د‏‏ی سطح ضخیم ساتھی د‏‏ی قوّت ثقل د‏‏ی وجہ تو‏ں ثقلی طور اُتے بگڑی ہوئی اے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اک آنسو د‏‏ی شکل سی بن گئی اے تے ایہ گھومنے دے چکر وچ ہور بگڑ گئی ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں ستارے د‏‏ی بصری روشنی ہر 5.6دن وچ ثنائی مدار دے دوران بدلدی اے، جدو‏ں ایہ خط نظر دے نال ملیا ہويا ہُندا اے تاں بصری روشنی دا اثر سب تو‏ں کم ہُندا ا‏‏ے۔ بیضوی تراشاں والی روشنی دے تغیر دا نمونہ ستارے د‏‏ی سطح د‏‏ی عضو ی تاریکی تے ثقلی تاریکی دا نتیجہ ا‏‏ے۔

جب HDE 226868 دے طیف دا موازنہ اس تو‏ں ملدے جلدے ستارے ایپیسلون الجبار تو‏ں کيتا جاندا اے تاں بعد الذکر وچ ہیلیئم د‏‏ی بہتات جدو‏ں کہ اس دے ماحول وچ کاربن د‏‏ی قلت نظر آندی ا‏‏ے۔ HDE 226868 دے بالائے بنفشی تے ہائیڈروجن الف طیفی خطوط اک ملدے جلدے ستارے پی دجاجہ د‏‏ی طرح دے خصائص دکھاندے نيں جس تو‏ں ایہ عندیہ ملدا اے کہ ستارے دے گرد گیساں دا غلاف موجود اے تے ایہ ستارے تو‏ں 1500 کلومیٹر فی سیکنڈ د‏‏ی اسراعی رفتار تو‏ں دور جا رہیا ا‏‏ے۔

اس قسم دے طیفی ستارےآں د‏‏ی طرح ایہ سمجھیا جاندا اے کہ HDE 226868 اپنی کمیت نجمی ہواواں وچ اڑا رہیا اے جس دا تخمینہ فی برس 2.5×10−6 سورج د‏‏ی کمیت دے لگایا گیا ا‏‏ے۔ ایہ کمیت اک سورج د‏‏ی کمیت نو‏‏ں چالیس لکھ برس وچ کھونے دے برابر ا‏‏ے۔ بھینچے ہوئے جسم دا ثقلی اثر لگدا اے کہ اس [[نجمی ہويا]] د‏‏ی ہیئت نو‏‏ں بدل رہیا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بجائے کروی متشاکل ہويا دے مرتکز ہويا د‏‏ی جیومیٹری بندی ا‏‏ے۔ بھینچے ہوئے جسم د‏‏ی حرارت دے گرد ایکس ریز موجود ہُندیاں نيں جو اس نجمی ہويا نو‏‏ں آئن زدہ کر دیندی ا‏‏ے۔ جدو‏ں جسم اپنے5.6 دن دے مدار دے دروان نجمی ہويا دے مختلف علاقےآں وچو‏ں گزردا اے، تاں بالائے بنفشی خطوط، ریڈیائی اخراج تے ایکس ریز سب دے سب تغیر پزیر ہُندے رہندے ني‏‏‏‏ں۔

HDE 226868 دا روچ گوشہ ستارے دے گرد خلاء دا اوہ علاقہ اے جتھ‏ے چکر لگاندا ہويا مادّہ ثقلی طور اُتے بندھا ہويا رہندا ا‏‏ے۔ اوہ مادّہ جو اس گوشے تو‏ں اگے نکل جاندا اے اوہ چکر کٹتے ہوئے ساتھی وچ گر جاندا ا‏‏ے۔ روچ گوشے دے بارے وچ خیال اے کہ اوہ HDE 226868 د‏‏ی سطح تو‏ں کافی نیڑے ہوئے گا اُتے اوہ چھلک نئيں رہیا ہوئے گا، لہذا نجمی سطح اُتے موجود مادّہ اس دے ساتھی د‏‏ی وجہ تو‏ں اتر نئيں رہیا ہوئے گا۔ بہرحال ستارے تو‏ں نکلنے والی نجمی ہويا دا کافی برا حصّہ بھینچے ہوئے جسم د‏‏ی پرتی قرص وچ اس وقت ڈگدی اے جدو‏ں اوہ اس گوشے نو‏‏ں پار کردی ا‏‏ے۔

سورج تے HDE 226868 ستارے دے درمیان موجود گیس تے دھول ستارے دے ظاہری حجم کونہ صرف کم بلکہ رنگ نو‏‏ں وی سرخی مائل کر دیندی اے – سرخ روشنی بین النجمی وسیلے تو‏ں زیادہ آسانی تو‏ں گزر سکدی ا‏‏ے۔ بین النجمی معدومیت د‏‏ی تخمینی قدر 3.3 د‏‏ی ا‏‏ے۔ داخل اندازی کرنے والے مادّے دے بغیر HDE 226868 پنجويں عظمت والا ستاراں ہُندا تے چشم عریاں تو‏ں دیکھیا جا سکدا سی۔

== اسٹیفن ہاکنگ تے کپ تھورن ==
دجاجہ ایکس اول فزکس دان اسٹیفن ہاکنگ تے کپ تھورن دے درمیان شرط د‏‏ی وجہ بن گیا سی جس وچ ہاکنگ نے اس علاقے وچ بلیک ہول دے وجود اُتے شرط لگائی سی۔ ہاکنگ نے بعد وچ اسنو‏ں &quot;بیمہ پالیسی&quot; د‏‏ی طرح دا بیان کيتا سی۔ اس د‏ی کتاب وقت دا مختصر سفر دا اقتباس درج ذیل اے ،
{{اقتباس| ایہ میرے لئی اک طرح تو‏ں بیمہ پالیسی د‏‏ی طرح سی۔ ميں نے بلیک ہولز اُتے کافی کم کيتا سی تے اوہ سب دا سب ضائع ہوئے جاندا جے ایہ ثابت ہوئے جاندا کہ بلیک ہول دا وجود نئيں ا‏‏ے۔ اُتے اس صورت وچ شرط جیتنے د‏‏ی خوشی وچ میری تشفی ہوئے جاندی تے چار برس تک مینو‏ں ذا‏تی اکھ دا جریدہ مفت وچ ملدا رہندا۔ جے بلیک ہول دا وجود نئيں ہُندا تاں کپ نو‏‏ں اک برس تک پینٹ ہاؤس دا رسالہ مینو‏ں دینا پڑدا۔ جدو‏ں اساں 1975ء وچ شرط لگائی سی تاں اسيں اس گل دے لئی 80% اُتے امید سن کہ دجاجہ ایکس اول اک بلیک ہول ہی سی۔ ہن 1988ء وچ ، وچ کہہ سکدا ہاں کہ اسيں 95% اُتے امید نيں اُتے شرط دا فیصلہ ہونا ہن وی باقی اے ۔}}
وقت دے مختصر سفر د‏‏ی دسويں سالگرہ دے موقع اُتے تازہ ترین معلومات دے مطابق ہاکنگ ایہ شرط ہار گیا سی کیونجے بعد دے مشاہدات‏ی اعداد و شمار نے بلیک ہول دے وجود دے حق وچ ثبوت فراہ‏م کر دتے سن ۔ اپنی کتاب بلیک ہول تے وقتی خم وچ ، تھورن نے دسیا کہ ہاکنگ نے شرط د‏‏ی ہار اس وقت اس دے دفتر وچ آ ک‏ے منی جدو‏ں اوہ روس وچ سی، ہاکنگ نے شرط نو‏‏ں ڈھونڈا تے اس اُتے دستخط کیتے۔

== ہور ویکھو ==
[[نجمی بلیک ہولز]]

== حوالے ==
{{حوالے|2}}

== باہرلے جوڑ ==
* اسٹاف (10 جون 2005)۔ &quot; [http://sci.esa.int/integral/32709-artist-s-impression-of-cygnus-x-1/ دجاجہ ایکس اول مصوّر دے گمان وچ ]&quot;۔ ای ایس اے تو‏ں حاصل کردہ 2008-03-24۔
* اسٹاف(1 اپریل 1996)۔ &quot;[http://www.oa.uj.edu.pl/research/cygx1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150304014358/http://www.oa.uj.edu.pl/research/cygx1.html |date=2015-03-04 }} دجاجہ ایکس اول، بلیک ہول] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150304014358/http://www.oa.uj.edu.pl/research/cygx1.html |date=2015-03-04 }}&quot;۔ ایجی لونین یونیورسٹی د‏‏ی فلکیا‏تی رصدگاہ۔ حاصل کردہ 2008-03-24۔
* کیرمون، ڈبلیو و ہور۔(18 دسمبر2002)۔ &quot;[http://www.eso.org/public/outreach/eduoff/cas/cas2002/cas-projects/austria_cygnus_1/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150915105044/http://www.eso.org/public/outreach/eduoff/cas/cas2002/cas-projects/austria_cygnus_1/ |date=2015-09-15 }} دجاجہ وچ بلیک ہول]&quot;۔ ای ایس اے حاصل کردہ 2008-03-29۔
* کولن، اسٹیو (8 جون 2009)۔ &quot;[http://apod.nasa.gov/apod/ap090608.html ممکنہ دھار نے خول نو‏‏ں دجاجہ ایکس اول خرد کوزار دے نیڑے اڑا دتا]۔&quot; آپوڈ۔ حاصل کردہ 2009-06-08۔
* [http://www.worldwidetelescope.org/wwtweb/goto.aspx?object=ViewShortcut&amp;ra=19.9726944444444&amp;dec=35.2016111111111&amp;zoom=8.3819031715393 ویکھو دجاجہ ایکس اول (اک بصری منظر) ورلڈ وائیڈ دوربین وچ ]۔
* دجاجہ ایکس اول ویکی آسمان اُتے : [http://www.wikisky.org/?object=Cygnus+X-1&amp;zoom=8&amp;img_source=DSS2 ڈی ایس ایس 2]، [http://www.wikisky.org/?object=Cygnus+X-1&amp;zoom=8&amp;img_source=SDSS ایس ڈی ایس ایس]، [http://www.wikisky.org/?object=Cygnus+X-1&amp;zoom=8&amp;img_source=GALEX گلیکس]، [http://www.wikisky.org/?object=Cygnus+X-1&amp;zoom=8&amp;img_source=IRAS آئی آر اے ایس]، [http://www.wikisky.org/?object=Cygnus+X-1&amp;zoom=8&amp;img_source=HALPHA ہائیڈروجن الفا]، [http://www.wikisky.org/?object=Cygnus+X-1&amp;zoom=8&amp;img_source=RASS ایکس رے]، [http://www.wikisky.org/?object=Cygnus+X-1&amp;zoom=8&amp;img_source=IMG_all فلکی تصویر]، [http://www.wikisky.org/?object=Cygnus+X-1&amp;zoom=8 آسمانی نقشہ]، [http://www.wikisky.org/starview?object=Cygnus+X-1&amp;zoom=8 مضامین تے تصاویر]
* [http://www.constellation-guide.com/cygnus-x-1/ دجاجہ ایکس اول مجمع النجوم رہنمائی وچ ]۔
* [http://arxiv.org/abs/1506.00007 نسٹار تے سوزاکو دے کثیف حالت دے دجاجہ ایکس اول دے مشاہدات : اندرونی پرتی قرص وچ واقع] مائیکل پارکر، 29 مئی 2015۔[http://arxiv.org/pdf/1506.00007v1.pdf پی ڈی ایف]
* [http://www.nustar.caltech.edu/image/nustar120628a {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150614105940/http://www.nustar.caltech.edu/image/nustar120628a |date=2015-06-14 }} نسٹار بلند توانائی د‏‏ی ایکس رے کائنات دا پہلا منظر ناسا/ جے پی ایل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150614105940/http://www.nustar.caltech.edu/image/nustar120628a |date=2015-06-14 }} – کالٹک 28 جون 2012۔

[[گٹھ:ثنائی ستارے]]
[[گٹھ:نجمی بلیک ہولز]]
[[گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]]</text>
      <sha1>aki28je1ce4zhfe9iyz9g6nqbm3uo2u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دیس لسٹ بلحاظ شرح بے روزگاری</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91697</id>
    <revision>
      <id>707650</id>
      <parentid>693943</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T22:30:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>707650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36202" sha1="pvdt48n9e939osgc8qa5046gdcrq3ow" xml:space="preserve">[[فائل:World map of countries by rate of unemployment.svg|thumb|شرح بے روزگاری]]
یہ '''لسٹ ملکاں بلحاظ شرح بے روزگاری''' اے اس د‏ی معلومات [[سی آئی اے]] [[کتاب حقائق عالم]] (the world factbook) دے مطابق نيں۔

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- bgcolor=&quot;#ececec&quot; valign=top
! ملک / علاقہ !! شرح بے روزگاری (%) !! ماخذ / معلومات د‏‏ی تریخ
|-
|{{flag|افغانستان}}||36.0||2008&lt;ref name=CIA&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2129.html|title=CIA The World Factbook|publisher=[[سی آئی اے|CIA]]|accessdate=2010-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106100416/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2129.html|archivedate=2019-01-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|البانیہ}}||13.23||2011 (چوتھ‏ی سہ ماہی)&lt;ref&gt;[http://www.instat.gov.al/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190210091104/http://www.instat.gov.al/ |date=2019-02-10 }} Institute of Statistics - البانیہ&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|الجزائر}}||10.0||2010 (ستمبر)&lt;ref&gt;[http://www.ons.dz/Emploi-et-Chomage,957.html] Office National des Statistiques (ONS) - الجزائر&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|امریکی سمووا}} ([[ریاستہائے متحدہ امریکا]])||[http://www.rawstory.com/rs/2011/04/14/shock-employment-figures-fewer-than-half-of-americans-have-jobs/ 23.8] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121228133322/http://www.rawstory.com/rs/2011/04/14/shock-employment-figures-fewer-than-half-of-americans-have-jobs/ |date=2012-12-28 }}||2010&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
|-
|{{flag|انڈورہ}}||2.9||2011
|-
|{{flag|اینگویلا}} ([[برطانیہ]])||7.8||2002 (جولائ‏ی)&lt;ref&gt;[http://www.gov.ai/statistics/labour_force_survey.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181025123117/http://www.gov.ai/statistics/labour_force_survey.htm |date=2018-10-25 }} Statistics Department - اینگویلا&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|اینٹیگوا و باربوڈا}}||11.0||2001&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
|-
|{{flag|ارجنٹائن}}||7.1||2012 (پہلی سہ ماہی)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.indec.mecon.ar/|title=Rate of unemployment in ارجنٹائن|language=Spanish|publisher=[[National Institute of Statistics and Census of ارجنٹائن|National Statistics and Censuses Institute]]|accessdate=2012-06-20|archive-date=2016-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160221215704/http://www.indec.mecon.ar/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|آرمینیا}}||7.0||2010 (دسمبر)&lt;ref&gt;[http://www.armstat.am/en/?nid=126&amp;id=08008&amp;year=2010&amp;submit=Search] National Statistical Service of the Republic of آرمینیا&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|اروبا}} ([[نیدرلینڈز]])||5.7||2007&lt;ref&gt;http://%5Bwww.cbs.aw/cbs/manageDocument.do?dispatch=view&amp;id=22] CBS اروبا The Central Bureau of Statistics&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|آسٹریلیا}}||5.2||2012 ()&lt;ref&gt;[http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/6202.0?OpenDocument] آسٹریلیاn Bureau of Statistics&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|آسٹریا}}||3.9||2012 (اپریل)&lt;ref name=eurostat&gt;{{Cite web|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&amp;language=en&amp;pcode=teilm020&amp;tableSelection=1&amp;plugin=1|title=Harmonised unemployment rate by gender|publisher=[[Eurostat]]|accessdate=2011-05-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226010453/https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&amp;language=en&amp;pcode=teilm020&amp;tableSelection=1&amp;plugin=1|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|آذربائیجان}}||6.0||2009&lt;ref&gt;[http://www.azstat.org/publications/azfigures/2010/en/005.shtml] The State Statistical Committee of the Republic of آذربائیجان&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|بحرین}}||15||2005&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2129.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160821073349/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2129.html |date=2016-08-21 }} The World Factbook&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|بنگلہ دیش}}||5.0||2009&lt;ref&gt;[http://www.bbs.gov.bd/] بنگلہ دیش Bureau of Statistics&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|بارباڈوس}}||9.4||2010 (تیسری سہ ماہی)&lt;ref&gt;[http://www.barstats.gov.bb/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151105151638/http://www.barstats.gov.bb/ |date=2015-11-05 }} بارباڈوس Statistical Service&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|بیلاروس}}||0.7||2010&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120718204123/belstat.gov.by/homep/en/indicators/main1.php] National Statistical Committee of the Republic of بیلاروس&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|بیلجیم}}||7.4||2012 (اپریل)&lt;ref name=&quot;eurostat&quot; /&gt;
|-
|{{flag|بیلیز}}||23.2||2010&lt;ref&gt;[http://www.statisticsبیلیز۔org.bz/images/sib%20explain%20unemployment%20rates.pdf] Statistical Institute of بیلیز (SIB)&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|برمودا}}||4.5||2009 (مئی)&lt;ref&gt;[http://www.gov.bm/portal/server..pt/?open=512&amp;objID=227&amp;mode=2&amp;in_hi_userid=2&amp;cached=true] برمودا Government, Department of Statistics&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|بھوٹان}}||4.0||2009&lt;ref&gt;[http://www.nsb.gov.bt/index.php?id=13] The National Statistics Bureau (NSB) - بھوٹان&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|بولیویا}}||6.0||2010 (دوسری سہ ماہی)&lt;ref name=MBS&gt;{{Cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/mbs/app/DataSearchTable.aspx|title=Monthly Bulletin of Statistics Online|publisher=[[اقوام متحدہ]]|accessdate=2010-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226010455/https://unstats.un.org/unsd/mbs/app/DataSearchTable.aspx|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|بوسنیا تے ہرزیگووینا}}||27.6||2011&lt;ref&gt;[http://www.bhas.ba/index.php?lang=en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130226020559/http://www.bhas.ba/index.php?lang=en |date=2013-02-26 }} Agency for Statistics of بوسنیا تے ہرزیگووینا&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|بوٹسوانا}}||7.5||2007&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
|-
|{{flag|برازیل}}||4.7||2011 (دسمبر)&lt;ref&gt;[http://news.ph.msn.com/business/article.aspx?cp-documentid=5810536] MSN&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|برطانوی ورجن جزیرے}} ||3.1||2007&lt;ref&gt;[http://www.dpu.gov.vg/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=53&amp;Itemid=63] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090903090154/http://www.dpu.gov.vg/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=53&amp;Itemid=63 |date=2009-09-03 }} Development Planning Unit (DPU) – Virgin Islands (UK)&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|برونائی}}||3.7||2008&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
|-
|{{flag|بلغاریہ}}||12.6||2012 (اپریل)&lt;ref name=&quot;eurostat&quot; /&gt;
|-
|{{flag|برما}}||4.9||2009&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
|-
|{{flag|کمبوڈیا}}||1.68||2008&lt;ref&gt;[http://www.nis.gov.kh/index.php/home] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130121074016/http://www.nis.gov.kh/index.php/home |date=2013-01-21 }} The National Institute of Statistics (NIS) - کمبوڈیا&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|کیمرون}}||4.4 (جزوی ملازمت - 75.8) 30.0&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;(سی آئی اے دا اندازہ)||2005&lt;ref&gt;[http://www.statistics-کیمرون۔org/fr5/index.php] Institut National de la Statistique du Cameroun&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|کینیڈا}}||7.3||2012 (مارچ)&lt;ref&gt;[http://www.statcan.gc.ca/subjects-sujets/labour-travail/lfs-epa/lfs-epa-eng.htm Latest release from the Labour Force Survey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811033027/http://www.statcan.gc.ca/subjects-sujets/labour-travail/lfs-epa/lfs-epa-eng.htm |date=2011-08-11 }}. [[Statistics کینیڈا]]. Accessed 2012-08-27.&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|کیپ ورڈی}}||13.1||2010 (مئی)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=کیپ ورڈی: THE UNEMPLOYMENT RATE REACHES 13.1 PERCENT |url=http://www.caboverdelove.com/news/590-cape-verde-the-unemployment-rate-reaches-131-percent |access-date=2020-10-21 |archive-date=2011-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511180534/http://www.caboverdelove.com/news/590-cape-verde-the-unemployment-rate-reaches-131-percent |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|کیمین جزیرے}} ([[برطانیہ]])||4.0 (5.5 – 2010 اندازہ)&lt;ref&gt;[http://www.caymannewsservice.com/headline-news/2010/01/10/unemployment-still-growing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120821211341/http://www.caymannewsservice.com/headline-news/2010/01/10/unemployment-still-growing |date=2012-08-21 }} Cayman News Service&lt;/ref&gt;||2008&lt;ref&gt;[http://www.eso.ky/employement.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113152418/http://www.eso.ky/employement.php |date=2012-11-13 }} Economics and Statistics Office - کیمین جزیرے&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|وسطی افریقی جمہوریہ}}||8.0||2001&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
|-
|{{flag|چلی}}||6.7||2012 (Jul)&lt;ref&gt;[http://www.ine.cl/canales/چلی_estadistico/mercado_del_trabajo/nene/cifras_trimestrales.php] Instituto Nacional de Estadisticas de چلی (INE)&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|چین}}||4.1||2010 (ستمبر)&lt;ref&gt;http://news.xinhuanet.com/english2010/چین/2010-10/22/c_13570193.htm&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|جزائر کوکوس}} ([[آسٹریلیا]])||11.3||2006&lt;ref&gt;[http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/ViewData?method=Place%20of%20Usual%20Residence&amp;subaction=2&amp;producttype=QuickStats&amp;areacode=IARE99003&amp;action=401&amp;collection=Census&amp;period=2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200819032154/https://www.abs.gov.au/websitedbs/censushome.nsf/home/cowsredirect |date=2020-08-19 }} آسٹریلیاn Bureau of Statistics 2006 Census&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|کولمبیا}}||9.7||2011 (ستمبر)&lt;ref&gt;[http://www.dane.gov.co/daneweb_V09/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101113142309/http://www.dane.gov.co/daneweb_V09/ |date=2010-11-13 }} The National Administrative Department of Statistics (DANE) - کولمبیا&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|کوموروس}}||20.0||1996&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
|-
|{{flag|کک جزیرے}}||13.1||2001&lt;ref&gt;[http://www.stats.gov.ck/Statistics/Economic/Labmarket/labmarket.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308124430/http://www.stats.gov.ck/Statistics/Economic/Labmarket/labmarket.htm |date=2012-03-08 }} کک جزیرے Statistics Office (CISO)&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|کوسٹاریکا}}||7.8||2009 (اکتوبر)&lt;ref&gt;[http://en.centralamericadata.com/en/article/home/Record_High_Unemployment_in_Costa_Rica Record High Unemployment in Costa Rica – CentralAmericaData :: The Regional Business Portal&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|کروشیا}}||16.4||2012 (اپریل)&lt;ref name=&quot;eurostat&quot; /&gt;
|-
|{{flag|کیوبا}}||1.6||2009&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
|-
|{{flag|قبرص}}||10.1||2012 (اپریل)&lt;ref name=&quot;eurostat&quot; /&gt;
|-
|{{flag|چیک جمہوریہ}}||6.6||2012 (اپریل)&lt;ref name=&quot;eurostat&quot; /&gt;
|-
|{{flag|ڈنمارک}}||6.2||2012 (اپریل)&lt;ref name=&quot;eurostat&quot; /&gt;
|-
|{{flag|جبوتی}}||59.0||2007&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
|-
|{{flag|ڈومینیکا}}||23.0||2000&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
|-
|{{flag|جمہوریہ ڈومینیکن}}||14.4||2010 (اپریل)&lt;ref&gt;[http://www.dominicantoday.com/dr/economy/2010/6/22/36093/Dominican-Republics-75-growth-births-05-more-jobs جمہوریہ ڈومینیکن’s 7.5% growth births 0.5% more jobs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307231552/http://www.dominicantoday.com/dr/economy/2010/6/22/36093/Dominican-Republics-75-growth-births-05-more-jobs |date=2012-03-07 }} Dominicantoday&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|مشرقی تیمور}}||20.0||2006
|-
|{{flag|ایکواڈور}}||7.7||2010 (دوسری سہ ماہی)&lt;ref name=&quot;MBS&quot; /&gt;
|-
|{{flag|مصر}}||9.4||2009 (چوتھ‏ی سہ ماہی)&lt;ref name=&quot;MBS&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.msrintranet.capmas.gov.eg/pls/educ/egpt_labor?lang=0&amp;lname=free] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510035531/http://www.msrintranet.capmas.gov.eg/pls/educ/egpt_labor?lang=0&amp;lname=free |date=2011-05-10 }} Central Agency for Public Mobilization And Statistics – Arab Republic of مصر&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|ایل سیلواڈور}}||7.2||2009&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
|-
|{{flag|استوائی گنی}}||30.0||1998&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
|-
|{{flag|استونیا}}||10.8||2012 (مارچch)&lt;ref name=&quot;epp.eurostat.ec.europa.eu&quot;&gt;[http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/3-01032011-AP/EN/3-01032011-AP-EN.PDF] Eurostat&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|یورپی اتحاد}}||11.1||2012 (جولائ‏ی)&lt;ref&gt;[http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&amp;language=en&amp;pcode=teilm020&amp;tableSelection=1&amp;plugin=1 Harmonised unemployment rate by gender Totals] Eurostat&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|فارو جزیرے}} ||5.9||2010 (مئی)&lt;ref&gt;[http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Statistics_%20Faroe_Islands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511090929/http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Statistics_%20Faroe_Islands |date=2011-05-11 }} Statistics فارو جزیرے&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|فجی}}||8.6||2007&lt;ref&gt;[http://www.statsفجی۔gov.fj/Census2007/census07_index2.htm] فجی Islands Bureau of Statistics (FIBOS)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.فجیlive.com/news/2010/05/23/25917.فجیlive فجی targets 4.2 percent unemployment rate] فجیlive&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|فنلینڈ}}||7.6||2012 (اپریل)&lt;ref name=&quot;eurostat&quot; /&gt;
|-
|{{flag|فرانس}}||10.2||2012 (اپریل)&lt;ref name=&quot;eurostat&quot; /&gt;
|-
|{{flag|فرانسیسی پولینیشیا}} ||11.7||2007&lt;ref&gt;[http://www.ispf.pf/ISPF/Chiffres/Emploi/chomage.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091113154823/http://www.ispf.pf/ISPF/Chiffres/Emploi/chomage.aspx |date=2009-11-13 }} Institut de la statistique de la Polynésie française&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|گیبون}}||21.0||2006&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
|-
|{{flag|فلسطینی علاقہ جات}}||37.8||2010&lt;ref name=&quot;pcbs.gov.ps&quot;&gt;[http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_PCBS/Downloads/book1744.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113221916/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_PCBS/Downloads/book1744.pdf |date=2012-11-13 }} Palestinian Central Bureau of Statistics Labour Force Survey 2010 (p.59)&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|جارجیا}}||16.3||2010&lt;ref&gt;[http://www.geostat.ge/index.php?action=page&amp;p_id=146&amp;lang=eng] National Statistics Service of جارجیا&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|جرمنی}}||5.4||2012 (اپریل)&lt;ref name=&quot;eurostat&quot; /&gt;
|-
|{{flag|گھانا}}||3.6||2008 (ستمبر)&lt;ref&gt;[http://www.statsگھانا۔gov.gh/Publications.html گھانا LIVING STANDARDS SURVEY (GLSS 5)] گھانا Statistical Service&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|جبل الطارق}} ([[برطانیہ]])||1.8||2011&lt;ref&gt;[http://www.recruitmentجبل الطارق۔com/unemploymentinجبل الطارق۔php] جبل الطارق Recruitment Agency&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|یونان}}||24.4||2012 ()
|-
|{{flag|گرین لینڈ}} ([[ڈنمارک]])||7.8||2009&lt;ref&gt;[http://www.stat.gl/Statistik/tabid/57/language/en-US/Default.aspx] Statistics گرین لینڈ&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|گریناڈا}}||24.5||2009 ()&lt;ref name=isla /&gt;
|-&lt;!--
|{{flag|گوام}} ([[ریاستہائے متحدہ امریکا]])||56||2010 (اگست)&lt;ref&gt;[http://www.rawstory.com/rs/2011/04/14/shock-employment-figures-fewer-than-half-of-americans-have-jobs/]&lt;/ref&gt;
|-Figure for گوام is not in source --&gt;
|{{flag|گوئٹے مالا}}||3.2||2005&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
|-
|{{flag|گرنزی}} ||1.5||2010 (دوسری سہ ماہی)&lt;ref&gt;[http://www.gov.gg/ccm/navigation/government/facts---figures/labour-market/] The Official گرنزی Government Website&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|گیانا}}||9.0||2009 (جولائ‏ی)&lt;ref name=bg&gt;[http://www.stabroeknews.com/2009/business/07/10/rupturing-an-old-friendship/ Rupturing an old friend] Stabroek News&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|ہونڈوراس}}||27.8||2007
|-
|{{flag|ہانگ کانگ}} ([[People's جمہوریۂ چین|چین]])||3.5||2011 (جولائ‏ی)&lt;ref&gt;[http://www.news.gov.hk/en/categories/school_work/html/2011/07/20110719_141605.shtml] The Census and Statistics Department (C&amp;SD)&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|ہنگری}}||10.7||2012 (اپریل)&lt;ref name=&quot;eurostat&quot; /&gt;
|-
|{{flag|آئس لینڈ}}||6.6||2012 (اپریل)&lt;ref name=&quot;eurostat&quot; /&gt;
|-
|{{flag|بھارت}}||9.8 ||2011 est.&lt;ref&gt;[http://labourbureau.gov.in/Final_Report_Emp_Unemp_2009_10_New.pdf Report on Employment &amp; Unemployment Survey (2009-10)] Labour Bureau, Government of بھارت&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|انڈونیشیا}}||6.56||2011 (اگست)&lt;ref&gt;[http://www.bps.go.id/brs_file/naker_07nov11.pdf KEADAAN KETENAGAKERJAAN AGUSTUS 2011: TINGKAT PENGANGGURAN TERBUKA SEBESAR 6,56 PERSEN] Badan Pusat Statistik, Central Statistics Agency&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|ایران}}||11.5||2011 (تیسری سہ ماہی)&lt;ref&gt;{{Cite web |title='ایران's unemployment rate 11.5%' |url=http://www.presstv.ir/detail/189932.html |access-date=2020-10-21 |archive-date=2013-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618074003/http://www.presstv.ir/detail/189932.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|عراق}}||18.0||2009 (فروری)&lt;ref&gt;[http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/عراق/2009/02/عراق-090218-irin01.htm عراق: Growing unemployment threatens stability, UN says] Global Security&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|جمہوریہ آئرلینڈ}}||14.9||2012 ()&lt;ref name=&quot;eurostat&quot; /&gt;
|-
|{{flag|آئل آف مین}}||1.8||2010 (اگست)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071221192907/http://www.gov.im/treasury/economic/data/labour.xml] Economic Affairs Division - آئل آف مین&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|اسرائیل}}||7.1||2012 (مئی)&lt;ref&gt;[http://www.cbs.gov.il/engindex.htm] The Central Bureau of Statistics اسرائیل&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|اطالیہ}}||10.2||2012 (اپریل)&lt;ref name=&quot;eurostat&quot; /&gt;
|-
|{{flag|جمیکا}}||11.3||2009 (جولائ‏ی)&lt;ref&gt;[http://statinja.gov.jm/UnemploymentRatesByAgeGroup.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101113143321/http://statinja.gov.jm/UnemploymentRatesByAgeGroup.aspx |date=2010-11-13 }} Statistical Institute of جمیکا (STATIN)&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|جاپان}}||4.5||2012 (فروری)&lt;ref name=&quot;eurostat&quot; /&gt;
|-
|{{flag|جرزی}} ||2.7||2009 (جولائ‏ی)&lt;ref&gt;http://%5Bwww.gov.je/Government/جرزیWorld/StatisticsUnit/EmploymentEarnings/Pages/RegisteredUnemployment.aspx] States of جرزی Statistics Unit&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|اردن}}||11.9||2010 (چوتھ‏ی سہ ماہی)&lt;ref&gt;[http://www.dos.gov.jo/sdb_ec/sdb_ec_e/index.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819123554/http://www.dos.gov.jo/sdb_ec/sdb_ec_e/index.htm |date=2010-08-19 }} The Hashemite Kingdom of اردن - Department of Statistics (DOS)&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|قازقستان}}||6.1||2010 (مئی)&lt;ref&gt;[http://www.eng.stat.kz/digital/Labour/Pages/default.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100113033831/http://www.eng.stat.kz/digital/Labour/Pages/default.aspx |date=2010-01-13 }} The Agency of Statistics of the Republic of قازقستان&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|کینیا}}||40.0||2009&lt;ref&gt;Krishnamurthy Sriramesh and Dejan Verčič. The Global Public Relations Handbook Revised Edition, 331. (Taylor &amp; Francis: 2009).&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|کیریباتی}}||38.2||2006&lt;ref&gt;[http://www.spc.int/prism/country/ki/stats/CensusSurveys/censurveys-index.htm] کیریباندی National Statistics Office&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|کوسووہ}}{{ref label|status|a|}}||40.0||2010&lt;ref&gt;[http://www.ks.undp.org/?cid=2,32,84 UNDP in Kosovo&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512190440/http://www.ks.undp.org/?cid=2,32,84 |date=2013-05-12 }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|کویت}}||1.5||2008 (مارچ)&lt;ref&gt;[http://www.kuna.net.kw/NewsAgenciesPublicSite/ArticleDetails.aspx?Language=en&amp;id=1892543 کویت has low unemployment rates compared with Arab countries -- economists] کویت News Agency (KUNA)&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|کرغیزستان}}||8.2||2008&lt;ref&gt;[http://www.stat.kg/rus/part/trud.htm] National Statistical Committee of Kyrgyz Republic (In روسn)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://translate.google.com/translate?hl=en&amp;sl=ru&amp;u=http://www.stat.kg/&amp;ei=5m0kTOGdIJL9_Abzqb3cBA&amp;sa=X&amp;oi=translate&amp;ct=result&amp;resnum=4&amp;ved=0CCoQ7gEwAw&amp;prev=/search?q=کرغیزستان+statistics&amp;hl=en] National Statistical Committee of Kyrgyz Republic (In روسn)&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|لاؤس}}||2.5||2009&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
|-
|{{flag|لٹویا}}||15.2||2012 (مارچ)&lt;ref name=&quot;eurostat&quot; /&gt;
|-
|{{flag|لبنان}}||10.0||2009 (جولائ‏ی)&lt;ref&gt;[http://www.dailystar.com.lb/article.asp?edition_id=1&amp;categ_id=3&amp;article_id=103969 Major reforms needed to reduce لبنان’s unemployment] The Daily Star&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|لیسوتھو}}||22.7||2008&lt;ref&gt;[http://www.bos.gov.ls/] لیسوتھو Bureau of Statistics&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|لائبیریا}}||3.6||2010&lt;ref&gt;[http://www.lisgis.org/] لائبیریا Bureau of Statistics&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|لیبیا}}||13.0||2005 (مئی)&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4515919.stm لیبیا grapples with unemployment] BBC News&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|لیختینستائن}}||1.5||2007 (دسمبر)&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
|-
|{{flag|لتھووینیا}}||13.8||2012 (اپریل)&lt;ref name=&quot;eurostat&quot; /&gt;
|-
|{{flag|لکسمبرگ}}||5.2||2012 (اپریل)&lt;ref name=&quot;eurostat&quot; /&gt;
|-
|{{flag|مکاؤ}} ([[People's جمہوریۂ چین|چین]])||3.0||2010 (اپریل)&lt;ref&gt;[http://www.dsec.gov.mo/Statistic/LabourAndEmployment/EmploymentSurvey/EmploymentSurvey2010M02.aspx] Statistics and Census Service
 Macao SAR Government&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|مقدونیہ}}||31.6||2012&lt;ref&gt;[http://www.stat.gov.mk/Default_en.aspx] State Statistical Office – Republic of مقدونیہ&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|ملائشیا}}||3.0||2011 (اکتوبر)&lt;ref&gt;[http://www.statistics.gov.my/portal/images/stories/files/LatestReleases/employment/Labour_Force_Indicator_ملائشیا_Okt2011_BI.pdf] Department of Statistics ملائشیا&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|مالی}}||30.0||2004&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
|-
|{{flag|مالٹا}}||5.7||2012 (اپریل)&lt;ref name=&quot;eurostat&quot; /&gt;
|-
|{{flag|مارشل جزیرے}}||30.9||1999&lt;ref&gt;[http://www.spc.int/prism/country/mh/stats/Economic/eco_index.htm] Planning and Statistics Office - مارشل جزیرے&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|موریتانیہ}}||30.0||2008&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
|-
|{{flag|موریشس}}||8.4||2010 (پہلی سہ ماہی)&lt;ref&gt;[http://www.gov.mu/portal/site/cso] The Central Statistics Office (CSO) – Republic of موریشس&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|مایوٹ}} ([[فرانس]])||25.4||2005&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
|-
|{{flag|میکسیکو}}||5.5||2010 (اپریل)&lt;ref name=&quot;oecd.org&quot;&gt;[http://www.oecd.org/document/18/0,3343,en_2649_34251_45449106_1_1_1_1,00.html] OECD Unemployment Statistics&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://portal.ksh.hu/portal/page?_pageid=38,119919&amp;_dad=portal&amp;_schema=PORTAL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100409161607/http://portal.ksh.hu/portal/page?_pageid=38,119919&amp;_dad=portal&amp;_schema=PORTAL |date=2010-04-09 }} Hungarian Central Statistical Office&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|مائکرونیشیا}}||22.0||2000&lt;ref&gt;[http://www.spc.int/prism/country/fm/stats/Census%20&amp;%20Surveys/census-index.htm] مائکرونیشیا Division of Statistics&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|مالدووا}}||9.1||2010 (پہلی سہ ماہی)&lt;ref&gt;[http://statbank.statistica.md/pxweb/Database/EN/03%20MUN/MUN06/MUN06.asp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514220016/http://statbank.statistica.md/pxweb/Database/EN/03%20MUN/MUN06/MUN06.asp |date=2011-05-14 }} National Bureau of Statistics - مالدووا&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|موناکو}}||0.0||2011&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
|-
|{{flag|منگولیا}}||12.2||2010 (پہلی سہ ماہی)&lt;ref&gt;[http://www.nso.mn/v3/index2.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101109125702/http://www.nso.mn/v3/index2.php |date=2010-11-09 }} National Statistical Office of منگولیا&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|مونٹینیگرو}}||18.1||2011)&lt;ref&gt;[http://www.monstat.org/eng/novosti.php?id=427] Statistical Office of مونٹینیگرو&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|مانٹسریٹ}} ||6.0||1998&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
|-
|{{flag|مراکش}}||10.0||2010 (پہلی سہ ماہی)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20240712044651/https://www.menafn.com/qn_news_story_s.asp?StoryId=1093328910] MENAFN&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.hcp.ma/frmInd.aspx?id=0101010100] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100509124806/http://www.hcp.ma/frmInd.aspx?id=0101010100 |date=2010-05-09 }} HCP مراکش Statistics&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|موزمبیق}}||60.0||2009
|-
|{{flag|نمیبیا}}||51.2||2008&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
|-
|{{flag|ناورو}}||90.0||2004&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
|-
|{{flag|نیپال}}||46.0||2008&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
|-
|{{flag|نیدرلینڈز}}||5.2||2012 (اپریل)&lt;ref name=&quot;eurostat&quot; /&gt;
|-
|{{flag|نیدرلینڈز انٹیلیز}} ([[نیدرلینڈز]])||10.0||2008&lt;ref&gt;[http://www.cbs.an/labour/labour_tables.asp] Central Bureau of Statistics نیدرلینڈز انٹیلیز&lt;/ref&gt;
|-
||{{flag|نیو کیلیڈونیا}} ([[فرانس]])||17.1||2004&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
|-
|{{flag|نیوزی لینڈ}}||6.8||2012 ()&lt;ref&gt;[http://stats.govt.nz/browse_for_stats/income-and-work/employment_and_unemployment/HouseholdLabourForceSurvey_MRJun12qtr.aspx] Statistics نیوزی لینڈ&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|نکاراگوا}}||5.9||2009&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
|-
|{{flag|نائجیریا}}||23.9||2009 (مارچch)&lt;ref&gt;[http://www.businessdayonline.com] Business Day&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|شمالی کوریا}}||NA%||2012 (اپریل)&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
|-
|{{flag|ناروے}}||3.0||2012 (مارچch)&lt;ref name=&quot;eurostat&quot; /&gt;
|-
|{{flag|نیووے}}||10.7||2006&lt;ref&gt;[http://docs.google.com/viewer?a=v&amp;q=cache:AGSEeXrwptoJ:www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Publications/Census/2006-reports/Pacific%20Profiles/نیووےan-Profile-updated-مئی2008.ashx+نیووے+census+2006+site:stats.govt.nz&amp;hl=en&amp;pid=bl&amp;srcid=ADGEESjPwskeqyqxCXaBa3XNVX] نیووے Census 2006&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|پاکستان}}||5.7||2010&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The World Factbook — Central Intelligence Agency&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt; |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html |access-date=2020-10-21 |archive-date=2020-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519185029/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|پلاؤ}}||4.2||2005&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
|-
|{{flag|پاناما}}||5.6||2011&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.critica.com.pa/hoy/nacional-interna-20111213-martinelli_se_libro_de_aliados_y_mantiene_una_economia_pujante.html |access-date=2020-10-21 |archive-date=2012-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120822172911/http://www.critica.com.pa/hoy/nacional-interna-20111213-martinelli_se_libro_de_aliados_y_mantiene_una_economia_pujante.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|پاپوا نیو گنی}}||1.8||2004&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
|-
|{{flag|پیراگوئے}}||7.9||2009&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
|-
|{{flag|پیرو}}||7.7||2010 (مئی)&lt;ref&gt;[http://www.inei.gob.pe/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19970412040139/http://www.inei.gob.pe/ |date=1997-04-12 }} National Institution of Statistics and Information (INEI) - پیرو&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|فلپائن}}||6.9||2012 (اپریل)&lt;ref&gt;[http://www.census.gov.ph//] NSO National Statistics Office of the فلپائن&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|پولینڈ}}||9.9||2012 (اپریل)&lt;ref name=&quot;eurostat&quot; /&gt;
|-
|{{flag|پرتگال}}||15.7||2012 (جولائ‏ی)
|-
|{{flag|پورٹو ریکو}} ([[ریاستہائے متحدہ امریکا]])||16||2011 ()&lt;ref&gt;[http://data.bls.gov/timeseries/LASST43000003] U.S. Bureau of Labor Statistics&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|قطر}}||0.5||2009&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
|-
|{{flag|جمہوریۂ چین}} ([[تائیوان]])||5.14||2010 (مئی)&lt;ref&gt;[http://eng.stat.gov.tw/mp.asp?mp=5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425183615/http://eng.stat.gov.tw/mp.asp?mp=5 |date=2009-04-25 }} National Statistics - جمہوریۂ چین(تائیوان)&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|رومانیہ}}||7.4||2012 (اپریل)&lt;ref name=&quot;eurostat&quot; /&gt;
|-
|{{flag|روس}}||6.4||2012 (جنوری)&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/bgd/free/b04_03/IssWWW.exe/Stg/d01/37.htm] Federal State Statistics Service – Rosstat&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|سینٹ ہلینا}} ||14.0||1998&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
|-
|{{flag|سینٹ کیٹز}}||5.1||2006&lt;ref&gt;[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2341.htm] U.S. Department of State&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|سینٹ لوسیا}}||15.7||2006&lt;ref&gt;[http://www.stats.gov.lc/na_main/na_mainpage.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030091552/http://www.stats.gov.lc/na_main/na_mainpage.htm |date=2012-10-30 }} سینٹ لوسیا's Official Statistics&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|سینٹ پیئغ و میقولون}} ([[فرانس]])||10.3||1999&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
|-
|{{flag|سینٹ وینسینٹ و گریناڈائنز}}||18.0||2009 ()&lt;ref name=isla&gt;[http://www.trinidadexpress.com/index.pl/article_news?id=161496351 pm: T&amp;T reaching out] ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو Express&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|سان مارینو}}||3.1||2008&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
|-
|{{flag|سعودی عرب}}||10.8 (صرف مرد)||2010&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2129.html|title=Country Comparison to the World: unemployment rate|publisher=[[سی آئی اے|CIA]]|work=[[کتاب حقائق عالم]]|accessdate=2011-04-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226010450/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2129.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|سینیگال}}||48.0;{{Citation needed|date=جولائ‏ی 2009}} 30% 24 سال د‏‏ی عمر دے بالغاں دے درمیان تے دے تحت&lt;ref name=ls&gt;[https://web.archive.org/web/20090617035625/http://www.voanews.com/english/2009-06-15-voa43.cfm Multinational Companies Tackle Youth Unemployment in West Africa] VOA News&lt;/ref&gt;||2007
|-
|{{flag|سربیا}}||23.7||2011 (نومبر)&lt;ref&gt;[http://webrzs.stat.gov.rs/WebSite/public/PublicationView.aspx?pKey=41&amp;pLevel=1&amp;pubType=2&amp;pubKey=951] Statistical Office of سربیا&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|سنگاپور}}||1.9||2011 (مارچch)&lt;ref&gt;[http://www.channelnewsasia.com/stories/سنگاپورlocalnews/view/1135224/1/.html Breaking News, Singapore News, World and Asia – Channel NewsAsia&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|سلوواکیہ}}||13.7||2012 (اپریل)&lt;ref name=&quot;eurostat&quot; /&gt;
|-
|{{flag|سلووینیا}}||8.7||2012 (اپریل)&lt;ref name=&quot;eurostat&quot; /&gt;
|-
|{{flag|جنوبی افریقہ}}||23.9||2011 (تیسری سہ ماہی)&lt;ref&gt;[http://www.statssa.gov.za/keyindicators/keyindicators.asp] Statistics جنوبی افریقہ&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|جنوبی کوریا}}||3.7||2010 (اپریل)&lt;ref name=&quot;oecd.org&quot; /&gt;
|-
|{{flag|ہسپانیہ}}||25.1||2012 (جولائ‏ی)
|-
|{{flag|سری لنکا}}||4.2||2012 (پہلی سہ ماہی)&lt;ref&gt;[http://www.statistics.gov.lk/price/press_rel.htm#Announcement] Department of Census and Statistics سری لنکا&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|سوڈان}}||18.7||2002&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
|-
|{{flag|سرینام}}||9.5||2004&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
|-
|{{flag|سوازی لینڈ}}||40.6||2007&lt;ref&gt;[http://www.gov.sz/home.asp?pid=6526] سوازی لینڈ Government – The Central Statistical Office&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|سویڈن}}||7.3||2012 (اپریل)&lt;ref name=&quot;eurostat&quot; /&gt;
|-
|{{flag|سوئٹزرلینڈ}}||3.1||2012 (اپریل)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.seco.admin.ch/aktuell/00277/01164/01980/index.html?lang=en&amp;msg-id=39505 |access-date=2020-10-21 |archive-date=2013-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513051013/http://www.seco.admin.ch/aktuell/00277/01164/01980/index.html?lang=en&amp;msg-id=39505 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|شام}}||9.2||2009&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
|-
|{{flag|تاجکستان}}||60.0||2008 (اگست)&lt;ref&gt;[http://ceres.georgetown.edu/esp/ponarsmemos/page/55924.html PONARS Eurasia Policy Memo No. 28] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100617205247/http://ceres.georgetown.edu/esp/ponarsmemos/page/55924.html |date=2010-06-17 }} Georgetown University Eurasian Strategy Project&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|تھائی لینڈ}}||1.2||2009 (ستمبر)&lt;ref&gt;[http://web.nso.go.th/] TNSO The National Statistical Office of سیئی لینڈ&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|بہاماس}}||12.6||2009 (ستمبر)&lt;ref&gt;[http://statistics.بہاماس۔gov.bs/key.php?cat=21] بہاماس Department of Statistics&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|ٹونگا}}||1.1||2006&lt;ref&gt;[http://www.spc.int/prism/country/to/stats/Economic/eco-index.htm] ٹونگا Department of Statistics&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو}}||5.8||2009 (تیسری سہ ماہی)&lt;ref name=MBS /&gt;
|-
|{{flag|تونس}}||13.3||2009&lt;ref&gt;[http://www.ins.nat.tn/indexen.php] NATIONAL INSTITUTE OF STATISTICS - تونس&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|ترکی}}||8.2||2012 (فروری)&lt;ref name=&quot;eurostat&quot; /&gt;
|-
|{{flag|ترکمانستان}}||70.0||2008 (نومبر)&lt;ref&gt;[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/35884.htm Background Note: ترکمانستان] U.S. Department of State&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|جزائر کیکس و ترکیہ}}||5.4||2007&lt;ref&gt;[http://www.depstc.org/quickstats/qstat1.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140913165548/http://depstc.org/quickstats/qstat1.html |date=2014-09-13 }} Department of Economic Planning and Statistics – Turks and Caicos&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|یوکرین}}||9.2||2009 (دسمبر)&lt;ref name=MBS /&gt;
|-
|{{flag|متحدہ عرب امارات}}||4.3||2010&lt;ref&gt;[http://jobs.spotpages.com/category/unemployment/ HugeDomains.com – SpotPages.com is for sale (Spot Pages)&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|برطانیہ}}||8.1||2012 (مئی)&lt;ref name=&quot;eurostat&quot; /&gt;
|-
|{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||8.1||2012 (اگست)&lt;ref&gt;[http://www.bls.gov/news.release/empsit.nr0.htm Employment Situation Summary&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|یوراگوئے}}||5.3||2012 (جنوری)&lt;ref&gt;[http://www.ine.gub.uy/] National Institute of Statistics (INE) - یوراگوئے&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|ازبکستان}}||8.0||2008 (دسمبر)&lt;ref&gt;[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2924.htm Background Note: ازبکستان] U.S. Department of State&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|وانواتو}}||78.21||1999&lt;ref&gt;[http://www.spc.int/prism/Country/VU/stats/SOCIAL/soc_index.htm] The وانواتو National Statistics Office (VNSO)&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|وینزویلا}}||8.3||2011 (ستمبر)&lt;ref&gt;[ne.gov.ve/hogares/hogares2.asp?Periodo=M&amp;Ano=2011&amp;R_Desde=Ene&amp;R_Hasta=Oct] National Institute of Statistics (INE) - وینزویلا&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|ویتنام}}||2.9||2009 (اپریل)&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
|-
|{{flag|امریکی ورجن جزیرے}} ||7.9||2010 (اپریل)&lt;ref&gt;[http://www.vidol.gov/] The Virgin Islands Department of Labor&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|والس و فتونہ}} ||12.2||2008&lt;ref&gt;[http://www.spc.int/prism/country/wf/stats/Statistics/Economic/eco-index.html] Service Territorial de la Statistique et des Etudes Economiques (STSEE)&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|فلسطینی علاقہ جات}}||17.2||2010&lt;ref name=&quot;حوالہ 1&quot;&gt;[http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_PCBS/Downloads/book1744.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113221916/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_PCBS/Downloads/book1744.pdf |date=2012-11-13 }} Palestinian Central Bureau of Statistics Labour Force Survey 2010 (p.58)&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|يمن}}||35.0||2009 ()&lt;ref&gt;[http://www.zawya.com/Story.cfm/sidZAWYA20090611071908/Microcredit%20and%20microfinance%20the%20solution%20to%20يمن%27s%20employment%20problem%20/ Microcredit and microfinance the solution to يمن's employment problem] Zawya&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|زیمبیا}}||16.0||2005&lt;ref&gt;[http://www.zamstats.gov.zm/] Central Statistical Office, زیمبیا&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|زمبابوے}}||70 ||2011&lt;ref&gt;[http://www.bloomberg.com/news/2011-04-18/زمبابوے-s-unemployment-rate-اندازہd-at-70-daily-news-says.html] Daily News&lt;/ref&gt;
|}

== حوالے ==
{{حوالے|2}}
{{فہارست آبادی بلحاظ ملک}}
{{فہارست مالیات ملک}}

[[گٹھ:سماجی اقتصادیات]]
[[گٹھ:لسٹ ملکاں بلحاظ موضوعات آبادی]]
[[گٹھ:فہرستاں بلحاظ اقتصادی اشارے]]
[[گٹھ:کلیاندی معاشیات]]
[[گٹھ:ملکاں د‏‏ی فہرستاں]]</text>
      <sha1>pvdt48n9e939osgc8qa5046gdcrq3ow</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>رعد مجيد حمدانی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94255</id>
    <revision>
      <id>707652</id>
      <parentid>566575</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T23:56:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>707652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9563" sha1="pv23qeh786if8ooglze8ubtoc7g4zzi" xml:space="preserve">{{خانۂ معلومات عسکری شخصیت|honorific_prefix=|allegiance={{flagcountry|Ba'athist Iraq|1991}}|signature=|laterwork=|relations=|awards=|battles_label=|battles=[[First Iraqi–Kurdish War]]&lt;br /&gt;[[Yom Kippur War]]&lt;br /&gt;[[Second Iraqi–Kurdish War]]&lt;br /&gt;[[Iran–Iraq War]]&lt;br /&gt;[[Gulf War]]&lt;br /&gt;[[Iraq War]]
* [[Battle of Karbala (2003)|Battle of Karbala]]
* [[Battle of the Karbala Gap (2003)|Battle of the Karbala Gap]]
* [[Battle of Baghdad (2003)|Battle of Baghdad]]|commands=2nd Republican Guard Corps|unit=[[Iraqi Republican Guard|Republican Guard]]|servicenumber=|rank=[[File:IrqMrank3.svg|30px|Iraqi lieutenant general]] [[Lieutenant general]]|serviceyears=1966–2003|branch=[[Iraqi Army]]|birth_name=|name=Ra'ad Majid Rashid al-Hamdani|nickname=|placeofburial_coordinates=&lt;!-- {{Coord|LAT|LONG|display=inline,title}} --&gt;|placeofburial_label=|placeofburial=|birth_place=[[Baghdad]], [[Iraq]]|birth_date={{birth date and age|1951|11|8}}|caption=Hamdani in 2009|image_size=|image=Hamdani 2009.png|native_name_lang=ar|native_name=رعد مجيد الحمداني|honorific_suffix=|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;}}'''رعد مجيد رشید ہمدانی''' ( {{Lang-ar|رعد مجيد الحمداني}} ) عراقی ریپبلکن گارڈ دے اک جنرل سن، تے [[صدام حسین|صدام حسین دے]] پسندیدہ افسراں وچ شامل سن ۔&lt;ref name=&quot;Haaretz 12&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.haaretz.com/print-edition/features/iraqi-general-tells-of-arab-armies-admiration-for-idf-1.277467|title=Iraqi general tells of Arab armies' admiration for IDF|work=Haaretz|date=7 June 2009|accessdate=18 November 2020|archivedate=1 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180101194609/https://www.haaretz.com/print-edition/features/iraqi-general-tells-of-arab-armies-admiration-for-idf-1.277467}}&lt;/ref&gt;

== حالات زندگی ==
ہمدانی نے [[بغداد]] وچ عراقی ملٹری کالج تو‏ں 1970ء وچ فوجی سائنس وچ [[بی اے]] کيتا سی۔&lt;ref name=&quot;Hamdani Biography&quot;/&gt;

انہاں نے 71 ويں بریگیڈ وچ پہلے لیفٹیننٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتا، جس نے [[جنگ یوم کپور|یوم کپور جنگ دے]] دوران تیسری بکتر بند ڈویژن دے حصے دے طور اُتے [[سطح مرتفع گولان]] د‏‏ی پہاڑیاں اُتے کارروائی دیکھی۔&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/saddamswariraqim00wood|title=Saddam's War: An Iraqi Military Perspective of the Iran-Iraq War|last=Woods|first=Kevin M.|publisher=Institute for National Strategic Studies, National Defence University|year=2009|location=Washington, D.C.|page=[https://archive.org/details/saddamswariraqim00wood/page/n35 22]|issn=1071-7552|author-link=Kevin M. Woods|url-access=limited}}&lt;/ref&gt; جنگ دے بعد انہاں نے 1978ء تو‏ں 1980ء تک بکر یونیورسٹی وچ عراقی اسٹاف کالج تو‏ں ملٹری سائنس وچ ایم اے د‏‏ی سند حاصل کيتی۔&lt;ref name=&quot;Hamdani Biography&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/saddamswariraqim00wood|title=Saddam's War: An Iraqi Military Perspective of the Iran-Iraq War|last=Woods|first=Kevin M.|publisher=Institute for National Strategic Studies, National Defence University|year=2009|location=Washington, D.C.|page=[https://archive.org/details/saddamswariraqim00wood/page/n37 24]|issn=1071-7552|author-link=Kevin M. Woods|url-access=limited}}&lt;/ref&gt;

== ایران – عراق جنگ ==
[[ایران عراق جنگ|ایران – عراق جنگ دے دوران]] ہمدانی نے بکتر بند تے جاسوسی دے مختلف یونٹاں وچ عملہ دے افسر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتا تے 1982ء وچ ریپبلکن گارڈ وچ شامل ہوئے، اس دے بعد 1987ء تے 1989ء دے درمیان اک سینئر تربيت‏ی افسر(senior training officer) دے طور اُتے خدمات انجام دتا۔ &lt;ref name=&quot;Hamdani Biography&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/saddamsgeneralsp00alex|title=Saddam's Generals: Perspectives of the Iran-Iraq War|last=Woods|first=Kevin M.|publisher=Institute for Defense Analyses|year=2011|location=4850 Mark Center Drive, Alexandria, Virginia|page=[https://archive.org/details/saddamsgeneralsp00alex/page/29 29]|author-link=Kevin M. Woods|orig-year=2010}}&lt;/ref&gt; رعد الحمدانی نے صدام حسین دے دونے بیٹے [[عدی صدام حسین]] تے [[قصی صدام حسین]]، [[طارق عزیز (عراقی سیاست دان)|طارق عزیز]] دے بیٹے نو‏‏ں اپنی بٹالین وچ افسر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دینے دے لئی استقبال کيتا۔ ایہ اک سیاسی اسٹنٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں کيتا گیا سی، لہذا صدام تے طارق عزیز دعویٰ کرسکدے سن کہ انہاں دے بیٹے جنگ وچ لڑ رہے نيں۔ پر، ہمدانی تو‏ں کہیا گیا سی کہ اوہ کسی وی بیٹے نو‏‏ں مرنے نہ دتیاں&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/saddamswariraqim00wood|title=Saddam's War: An Iraqi Military Perspective of the Iran-Iraq War|last=Woods|first=Kevin M.|publisher=Institute for National Strategic Studies, National Defence University|year=2009|location=Washington, D.C.|page=[https://archive.org/details/saddamswariraqim00wood/page/n25 12]|issn=1071-7552|author-link=Kevin M. Woods|url-access=limited}}&lt;/ref&gt;

== عراق جنگ ==
[[فائل:Hamdani.png|thumb|209x209px| ہمدانی دوسرے ریپبلیکن گارڈ کور دے کمانڈر دے طور پر]]
دوسرے ریپبلکن گارڈ کور دے کمانڈر د‏‏ی حیثیت تاں، ہمدانی نو‏‏ں [[کربلا|کربلا دے]] خطے د‏‏ی ذمہ داری سونپی گئی سی۔ ہمدانی نو‏‏ں ہور یونٹاں تو‏ں کھچ لیا گیا جدو‏ں [[قصی صدام حسین]] دے خیال دے بعد کہ جنوب اُتے امریکی حملہ اک معمولی گل سی۔&lt;ref name=&quot;ReferenceA2&quot;&gt;[https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/invasion/interviews/raad.html Interview with Lt. Gen. Raad al-Hamdani | PBS Frontline]&lt;/ref&gt; ہمدانی نو‏‏ں امریکی مسلسل پیش قدمی دے جواب وچ جوابی کارروائی دا حکم دتا گیا، جس دے نتیجے وچ 2-3 اپریل نو‏‏ں اک رات دا حملہ ہويا جس وچ بھاری جانی نقصان ہويا۔ اگلی صبح امریکی جوابی کارروائی نے ریپبلکن گارڈ فورس نو‏‏ں مکمل طور اُتے منتشر کردتا۔

== ذا‏تی زندگی ==
رعد الحمدانی اک سنی مسلما‏ن نيں جو بغداد وچ پیدا ہوئے سن ۔ اوہ اک سیکولر خیالات دے سن، تے اسنو‏ں اپنے مزاح تے مزاح نگاری دے احساس دے لئی وی جانے جاندے نيں۔ اوہ انگریزی پڑھ سکدے نيں، لیکن روانی تو‏ں نئيں بول سکدے۔ 2009ء تک، اوہ [[اردن|اردن دے]] [[عمان (شہر)|عمان]] وچ رہائش پذیر سن تے ايس‏ے سال عراقی تناظر پروجیکٹ دے لئی انہاں دا انٹرویو لیا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/saddamswariraqim00wood|title=Saddam's War: An Iraqi Military Perspective of the Iran-Iraq War|last=Woods|first=Kevin M.|publisher=Institute for National Strategic Studies, National Defence University|year=2009|location=Washington, D.C.|page=[https://archive.org/details/saddamswariraqim00wood/page/n15 2]|issn=1071-7552|author-link=Kevin M. Woods|url-access=limited}}&lt;/ref&gt; انہاں نے [[قصی صدام حسین]] تو‏ں قریبی تعلقات استوار کیتے، جنھاں نے ایران - عراق جنگ وچ اپنی بٹالین وچ خدمات انجام دتیاں۔ ہمدانی دا خیال اے کہ 1990ء دے دہائیاں دے دوران ممکنہ طور اُتے اس تعلقات نے انہاں نو‏ں جیل تو‏ں دور رکھیا تے جدو‏ں انہاں نے صدام دے خیالات دے برخلاف مشورہ دتا تاں [[قصی صدام حسین]] نے رعد نو‏‏ں بچایا۔ &lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt; 1992ء وچ انہاں نے عراقی وار کالج تو‏ں ملٹری سائنس وچ پی ایچ ڈی د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔&lt;ref name=&quot;Hamdani Biography&quot;/&gt;

ہمدانی نے آر ٹی عربی دے لئی بنائے گئے اک تاریخی ٹیلی ویژن پروگرام وچ شامل سن، جس وچ [[جنگ یوم کپور]]، &lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=GHnqIkKl3T4&lt;/ref&gt; خلیجی جنگ، &lt;ref&gt;http://arabic.rt.com/prg/telecast/33432/&lt;/ref&gt; تے 2003ء وچ عراق اُتے حملے دے بارے وچ تفصیل تو‏ں لکھیا گیا سی۔&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=wPCDNkZVDAo&lt;/ref&gt; انہاں نے 2007ء وچ ''اس تو‏ں پہلے'' اپنی یادداشتاں شائع کاں، جس دا عنوان ''Before History Leaves Us اے ''۔

== حوالے ==

[[گٹھ:زندہ شخصیتاں]]
[[گٹھ:بغداد دیاں شخصیتاں]]
[[گٹھ:عراقی سنی مسلم]]
[[گٹھ:عراقی فوجی]]
[[گٹھ:عراقی جرنیل]]
[[گٹھ:1951 دے جم]]</text>
      <sha1>pv23qeh786if8ooglze8ubtoc7g4zzi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عرب ایران تعلقات</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95932</id>
    <revision>
      <id>707667</id>
      <parentid>690027</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T09:54:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>707667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84733" sha1="26svdo1p245o2tyxqvbvrzhfmnq6by6" xml:space="preserve">{{Infobox bilateral relations|Arab League–Iran |Arab League|Iran|map=Arab Iran Locator.png}}
'''عرب لیگ ایران تعلقات''' زیادہ تر [[اہل تشیع|شیعہ]] فارسی ملک ایران تے زیادہ تر [[اہل سنت|سنی]] تے [[عرب قوم|عرب]] تنظیم [[عرب لیگ|عرب لیگ دے]] وچکار سیاسی ، معاشی تے ثقافتی تعلقات نو‏‏ں کہندے نيں۔

[[مشرق وسطی|مشرق وسطی دے]] اندر ، تاریخی تنازعات نے ایران دے بارے وچ ہمسایہ [[عرب ملکاں]] دے تاثرات نو‏‏ں ہمیشہ رنگ دتا ا‏‏ے۔ بعض اوقات پرامن طور اُتے نال رہندے نيں ، جدو‏ں کہ دوسرے اوقات وچ وی کشمکش وچ ا‏‏ے۔ شمالی افریقی ملکاں نے عموما اپنے تے ایران دے وچکار محدود تاریخی رابطے د‏‏ی وجہ تو‏ں قریبی تعلقات تو‏ں لطف اندوز ہوئے نيں۔{{حوالہ درکار|date=September 2013}}

&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (September 2013)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

== موازنہ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;width:;&quot; |
! style=&quot;width:;&quot; |[[null|ربط=|حدود]]{{پرچم|Arab League}}
! style=&quot;width:;&quot; |[[null|ربط=|حدود]]{{پرچم|Iran}}
|-
| '''آبادی'''
| 423،000،000
| 83،176،930
|-
| '''رقبہ'''
| 13،298،883&amp;nbsp;کلومیٹر &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| 1،648،195&amp;nbsp;کلومیٹر &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (636،372 مربع میل)
|-
| '''آبادی کثافت'''
| 24.33 / کلومیٹر &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (63 / مربع میل)
| 45 / کلومیٹر &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (116.6 / مربع میل)
|-
| '''راجگڑھ'''
| [[قاہرہ]]
| [[تہران]]
|-
| '''سب تو‏ں وڈا شہر'''
| قاہرہ - 10،230،350 (20،456،000 میٹرو)
| تہران - 8،429،807 (13،413،348 میٹرو)
|-
| '''تنظیم تے حکومت کیت‏‏ی قسم'''
| علاقائی تنظیم تے سیاسی اتحاد
| [[اسلامی جمہوریہ]] تے [[مذہبی آمریت|تھیوکریسی]]
|-
| '''سرکاری زباناں'''
| [[عربی زبان|عربی]]
| [[فارسی زبان|فارسی]]
|-
| '''اہ‏م مذاہب'''
| 91٪ [[اسلام]] (85.2٪ [[اہل سنت|سنی]] ، 5.0٪ [[اہل تشیع|شیعہ]] ) ، 5.8٪ [[مسیحیت|عیسائیت]] ، 4٪ دوسرے
| 98٪ [[اسلام]] (89٪ [[اہل تشیع|شیعہ]] ، 9٪ [[اہل سنت|سنی]] ) ، 2٪ [[ایران وچ مذہب|مذہبی اقلیتاں]] ، بشمول [[بہائیت|باہ]] ، [[مندائیت|منڈیاں]] ، [[اہل حق|یارسانی]] ، [[ایران وچ زرتشتیت|زرتشت]] ، [[ایرانی یہود|یہودی]] ، تے عیسائی &lt;ref name=&quot;cia&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html|title=CIA – The World Factbook – Iran|accessdate=18 April 2008|last=U.S. Central Intelligence Agency|date=15 April 2008|publisher=U.S. Central Intelligence Agency|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080415224305/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html|archivedate=15 April 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| '''جی ڈی پی (برائے نام)'''
| [[امریکی ڈالر|$]] 8،335 ٹریلین ($ 9،347 [[فی کس]] )
| [[امریکی ڈالر|2]] 402.70 بلین (5،165 ڈالر فی کس) &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/index.aspx|title=World Economic Outlook Database|accessdate=18 May 2016}}&lt;/ref&gt;
|}

== ایران دے نال دو طرفہ تعلقات ==

[[انقلاب ایران|ایرانی انقلاب دے]] بعد [[انقلاب ایران|ایران]] د‏‏ی خارجہ پالیسی وچ زبردست تبدیلی آئی۔ بہت سارے معاملات وچ سفارتی طور اُتے غیر عرب عرب ملکاں ایران دے نال زیادہ تعاون کرنے لگے ، جدو‏ں کہ کچھ سابقہ حامی ملکاں نے انہاں د‏‏ی حمایت وچ کمی کیتی۔

رہبر انقلاب ، [[اسلامی جمہوریہ]] ایران دے بانی ، تے اس دے پہلے سپریم لیڈر ، [[روح اللہ خمینی]] نے اعلان کيتا ، &quot;بادشاہت دا تصور [[اسلام|اسلام دے]] بالکل منافی [[اسلام|ہے]] ۔&quot; لہذا ، عرب رہنماواں نے اسلامی جمہوریہ ایران دے خلاف معاندانہ رویہ اختیار کيتا۔ خمینی دے ''مصطفین'' د‏‏ی حمایت کرنے دے خیال (جن اُتے ظلم کيتا جاندا اے یا جنہاں اُتے ظلم کيتا جاندا اے ) – ''مصطفرین'' د‏‏ی مخالفت کردے نيں (وہ لوک جو مغرور نيں) - بعض عرب حکومتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہمسایہ ملکاں دے نال بہت ساری پریشانیاں دا سامنا کرنا پيا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایرانی فقہاء ''مستحکرین وچ '' شامل نيں۔ [[آیت اللہ]] خمینی انقلاب نو‏‏ں مسلم دنیا دے دوسرے حصےآں وچ برآمد کرنے دے اپنے ارادے دے بارے وچ کھلا سی۔ اس طرح 1980 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ایران نو‏‏ں علاقائی تے بین الاقوامی سطح اُتے وکھ تھلگ کيتا گیا۔ [[ایران عراق جنگ|ایران تے عراق جنگ دے]] دوران ایہ سفارتی تے معاشی تنہائی شدت اختیار کر گئی سی جس وچ [[شام|شام دے]] علاوہ نیڑے قریب تمام پڑوسی عرب ریاستاں نے عراق نو‏‏ں لاجسٹک تے معاشی طور اُتے حمایت د‏‏ی سی۔ کچھ مبصرین دے مطابق [[صدام حسین]] نے ہور عرب ریاستاں د‏‏ی جانب تو‏ں لڑی جنہاں نے ایران نو‏‏ں انہاں دے استحکا‏م دے لئی اک ممکنہ خطرہ دے طور اُتے دیکھیا۔

&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (July 2012)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

1980 د‏‏ی دہائی دے آخر تے 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، انقلابی جوش ٹھنڈا پيا تے ایرانی پالیسی سازاں نے حد درجہ عملیت اختیار کيتی۔ [[ہاشمی رفسنجانی|اکبر ہاشمی]] تے [[سید محمد خاتمی|محمد خاتمی]] د‏‏ی صدارت دے دوران ، ایرانی خارجہ پالیسی نے بین الاقوامی تناؤ نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی طرف راغب کيتا تے ایران نے اپنے عرب ہمسایہ ملکاں دے نال اپنے تعلقات معمول اُتے لیانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ جدو‏ں [[جنگ خلیج|خلیجی جنگ]] وچ امریکا نے عراق اُتے حملہ کيتا تاں اس نے مشرق وسطی وچ غیر ارادی طور اُتے ایران دے سیاسی اثر و رسوخ نو‏‏ں فروغ دتا۔

&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (July 2012)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

2000 دے بعد تو‏ں صورتحال مکمل طور اُتے بدل چک‏ی ا‏‏ے۔ سب تو‏ں اہ‏م عنصر 2003 وچ امریکی انتظامیہ دا عراق اُتے حملہ کرنے دے فیصلے دا نتیجہ سی ، جس دے نتیجے وچ صدام دا خاتمہ ہويا ، جو عرب ملکاں د‏‏ی ہمدردیاں والے [[اہل تشیع|شیعہ]] ایران دے علاقائی اثر نو‏‏ں متوازن رکھنے دے لئی پرعزم سی۔ صدام دے معزول ہونے دے بعد ، ایران نو‏‏ں اس د‏ی توسیع د‏‏ی راہ وچ اک وڈی رکاوٹ ملی۔ اس تو‏ں ایران نو‏‏ں مشرق وسطی وچ اک وڈے کھلاڑی د‏‏ی حیثیت تو‏ں ابھرنے دا اک چنگا موقع ملا۔ جداں کہ رچرڈ ہاس نے 2006 وچ کہیا سی ، &quot;ایران خطے د‏‏ی دو طاقت ور ریاستاں وچو‏ں اک ہوئے گا۔ . . . ایران تے اس تو‏ں وابستہ گروہاں دے اثر و رسوخ نو‏‏ں ہور تقویت ملی ا‏‏ے۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|title=The New Middle East}}&lt;/ref&gt; ایران نو‏‏ں شام ، لبنان ، کویت تے عراق اُتے مشتمل عرب دنیا وچ اتحادی مل سکدے نيں۔ دوسری طرف ، [[سعودی عرب]] ، [[اردن]] تے [[متحدہ عرب امارات]] نے ایران دے خلاف متحد ہوک‏ے ، امریکا د‏‏ی حمایت تاں۔ دوسرے عرب ملکاں ایران دے نال معمول دے تعلقات برقرار رکھے ہوئے نيں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=The Committee Office, House of Commons|url=https://publications.parliament.uk/pa/cm200607/cmselect/cmfaff/363/36310.htm|title=Iran by Select Committee on Foreign Affairs Eighth Report|publisher=Parliament of the United Kingdom|accessdate=18 May 2012}}&lt;/ref&gt;

ایران تے عرب ملکاں دے وچکار تناؤ دا اک ہور پہلو فرقہ واریت رہیا ا‏‏ے۔ ایرانی انقلاب دے ابتدائی ایام وچ ، آیت اللہ خمینی نے علی تو‏ں پہلے والے خلفاء اُتے تنقید کرنے تو‏ں منع کردے ہوئے شیعاں تے سنیاں دے وچکار فاصلے نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں نے شیعاں دے لئی سنی [[امام|ائمہ دے]] پِچھے نماز پڑھنا وی جائز قرار دتا۔ اُتے ، اس د‏ی سرحداں تو‏ں باہر شیعاں د‏‏ی جماعتاں اُتے ایران دا اثر و رسوخ تے ہور امور دے علاوہ عرب پڑوسیاں دے نال علاقائی تنازعات وی عرب ایران تعلقات وچ تناؤ دا سبب بنے ہوئے نيں۔{{حوالہ درکار|date=July 2012}}

&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (July 2012)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

سن 2010 وچ پھیلائی گئی سفارتی کیبلاں نے انکشاف کيتا سی کہ عرب رہنماواں نے ایران نو‏‏ں علاقائی استحکا‏م دے ل. سب تو‏ں وڈا خطرہ قرار دتا اے ، فیر وی اوہ عوامی سطح اُتے گل کرنے تو‏ں انکار کردے نيں ، تے امریکی سفارت کاراں نو‏‏ں نجی طور اُتے ایہ کہندے نيں کہ ، جے انہاں نو‏ں کسی مسلما‏ن ملک دے خلاف مغرب دا نال دیندے ہوئے دیکھیا گیا تاں انہاں نو‏ں گھریلو پریشانیاں دا سامنا کرنا پئے گا۔ &lt;ref&gt;[http://www.nypost.com/p/news/opinion/opedcolumnists/behind_the_arabs_iran_double_talk_9mE4WZdSHMXvGzg1we1ZDI Behind the Arabs' Iran double talk], by Eric Trager, New York Post, 12 December 2010&lt;/ref&gt; کیبلز تو‏ں ظاہر ہويا کہ سعودی عرب تے بحرین نے ایران دے خلاف فوجی حملے د‏‏ی حمایت د‏‏ی جس دا مقصد ایرانی جوہری پروگرام نو‏‏ں روکنا اے ۔ &lt;ref&gt;[http://www.haaretz.com/news/international/wikileaks-exposed-iran-s-weak-foreign-policies-says-opposition-1.330191 Wikileaks exposed Iran's weak foreign policies, says opposition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110119172251/http://www.haaretz.com/news/international/wikileaks-exposed-iran-s-weak-foreign-policies-says-opposition-1.330191 |date=2011-01-19 }}, ''Haaretz'', 12.12.10&lt;/ref&gt;

4 جنوری 2016 نو‏‏ں ، سعودی عرب تے بحرین نے ایران دے نال سفارتی تعلقات منقطع کردتے۔ سعودی عرب نے سنی سعودی عرب دے اک شیعہ عالم دین د‏‏ی پھانسی دے بعد تہران وچ سعودی سفارت خانے اُتے حملےآں دا حوالہ دتا۔ بحرین نے بحرین تے دوسرے عرب ملکاں وچ ایران د‏‏ی &quot;صریح تے خطرنا‏‏ک مداخلت&quot; دا حوالہ دتا۔ &lt;ref name=&quot;cnn.com&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.cnn.com/2016/01/04/middleeast/saudi-arabia-iran-severing-ties-whats-next/index.html|title=Saudi Arabia-Iran row spreads to other nations|last=Catherine E. Shoichet and Mariano Castillo|last2=CNN|date=4 January 2016|publisher=CNN|accessdate=18 May 2016}}&lt;/ref&gt;

=== الجیریا ===
[[فائل:Mohammad Khatami and Abdelaziz Bouteflika- October 19, 2003.png|thumb| [[سید محمد خاتمی|محمد خاتمی]] ، 19 اکتوبر 2003 ، تہران ، [[عبدالعزيز بوتفليقہ|عبد العزیز بوتفلیکا]] دا خیرمقدم کردے ہوئے۔]]

[[انقلاب ایران|ایرانی انقلاب دے بعد]] ، 1981 وچ [[انقلاب ایران|ایران]] وچ قید امریکی سفارتی یرغمالیاں د‏‏ی رہائی وچ الجیریا دا کردار کارآمد رہیا ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://wwwa.britannica.com/eb/article-220557|archiveurl=https://archive.today/20130118124821/http://wwwa.britannica.com/eb/article-220557|archivedate=18 January 2013|title=Algeria :: Foreign relations – Britannica Online Encyclopedia|publisher=.britannica.com|accessdate=18 May 2012}}&lt;/ref&gt; 1998 وچ ایران الجیریا د‏‏ی بھاری ہتھیاراں تو‏ں چلنے والی سکیورٹی فورسز اُتے خاص طور اُتے تنقید دا نشانہ بن گیا ، خاص طور اُتے [[رمضان|رمضان دے]] مسلما‏ن مقدس مہینے دے دوران کئی قتل عام دے دوران تے الجزائر اُتے دباؤ ڈالنے د‏‏ی کوششاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ عالمی برادری دے ذریعہ زیادہ انسانی سلوک کرن۔ الجیریا نے بدلے وچ ایران نو‏‏ں اس قتل عام دا ذمہ دار ٹھہرایا۔

اک عشرے دے بعد ، ستمبر 2000 دے اوائل وچ ، الجیریا تے ایران دے وچکار سفارتی تے تجارتی تعلقات اک بار فیر قائم ہوگئے سن ، ایران دے صدر محمد خاتمی تے اس دے الجزائر دے اسيں منصب [[عبدالعزيز بوتفليقہ|عبد لیزیز بوتفلیکا]] نے [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے]] ملینیم اجلاس دے موقع اُتے کیتے گئے فیصلے وچ ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://english.people.com.cn/english/200009/10/eng20000910_50194.html|title=Iran, Algeria Resume Diplomatic Relations|website=People's Daily|date=10 September 2000|accessdate=18 May 2012}}&lt;/ref&gt; تعلقات د‏‏ی بحالی تو‏ں عدالدی امور ، خزانہ ، صنعت تے ہوائی آوا جائی دے شعبےآں وچ دوطرفہ تعاون اُتے متعدد معاہداں د‏‏ی راہ ہموار ہوگئی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.mehrnews.ir/en/NewsDetail.aspx?NewsID=116563|title=Khatami to visit Algeria, Sudan, Oman next month|publisher=Mehrnews.ir|date=29 September 2004|accessdate=18 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080202142948/http://www.mehrnews.ir/en/NewsDetail.aspx?NewsID=116563|archivedate=2 February 2008}}&lt;/ref&gt; اس دے بعد تعلقات اس حد تک تیزی تو‏ں مضبوط ہُندے رہے کہ 2002 وچ ایران دے وزیر دفاع علی شمخانی تے الجزائر دے جوائنٹ چیف آف اسٹاف محمد العماری نے بدھ دے روز ایران وچ فوجی تے تکنیکی تعاون دے معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ &lt;ref&gt;[http://www.highbeam.com/doc/1G1:93218235/Iran,+Algeria+sign+MoU+for+military+cooperation.html?refid=ency_topnm HighBeam]{{مردہ ربط|date=February 2019}}&lt;/ref&gt; حالیہ 2006 وچ ایران دے جوہری پروگرام دے بارے وچ اقوام متحدہ دے ووٹ وچ ، الجیریا نے رائے دہی تو‏ں پرہیز کيتا۔ 

=== بحرین ===

مارچ 1970 تک ایران دا بحرین اُتے تاریخی دعوی سی جدو‏ں [[محمد رضا شاہ پہلوی|شاہ محمد رضا پہلوی]] نے اینگلو ایران دے خفیہ مذاکرات دے نتیجے وچ ایہ دعوی ترک کردتا۔ پالیسی د‏‏ی اس منظوری دے بعد ، دونے ملکاں نے 1970 وچ اک حد بندی دے معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ &lt;ref name=&quot;Mokhtari&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|date=Spring 2005}}{{مردہ ربط|date=July 2017}}&lt;/ref&gt;

[[انقلاب ایران|ایرانی انقلاب دے بعد]] ، بحرینی [[اہل تشیع|شیعہ]] بنیاد پرستاں نے سن 1981 وچ بحرین د‏‏ی آزادی دے لئی اسلامی محاذ ، اک محاذ آرگنائزیشن دے زیراہتمام بغاوت د‏‏ی ناکا‏م کوشش دا آغاز کيتا۔ بغاوت ، ایران وچ جلاوطن اک [[اہل تشیع|شیعہ]] عالم حجت الاسلام ہادی المدرسی نو‏‏ں اک عالم دین د‏‏ی حیثیت تو‏ں اک اعلیٰ رہنما د‏‏ی حیثیت تو‏ں نصب کردا۔ بحرینی حکومت نے بغاوت نو‏‏ں غیر سرکاری طور اُتے قبول کيتا کیونجے ایران اپنی [[اہل سنت|سنی]] حکومت دا تختہ الٹنے د‏‏ی کوشش کر رہیا ا‏‏ے۔ ایران نے تمام تر علم د‏‏ی تردید کردے ہوئے کہیا کہ بنیاد پرست ایرانی انقلاب تو‏ں متاثر سن لیکن انہاں نو‏ں ایران د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی حمایت حاصل نئيں سی۔ تکرار تو‏ں خوفزدہ ، اس واقعے د‏‏ی وجہ تو‏ں بحرین نے اپنی شیعہ آبادی نو‏‏ں توڑ ڈالیا تے ہزاراں افراد نو‏‏ں جیل وچ ڈال دتا تے شیعہ ایران دے نال تعلقات نو‏‏ں ہور خراب کردتا۔ حال ہی وچ   ملکاں دوبارہ قریبی تعلقات تو‏ں لطف اندوز ہونے لگے نيں تے متعدد مشترکہ معاشی منصوبےآں وچ مشغول ہوگئے نيں۔  بحرین نے [[خلیج فارس]] وچ [[ریاست ہائے متحدہ|امریکی]] بحریہ دے پنجويں بیڑے د‏‏ی میزبانی کرنے والے بحرین اُتے سخت تنقید د‏‏ی ا‏‏ے۔

اگست 2015 وچ بحرین دے حکا‏م نے اک دہشت گرد گروہ دے پنج ارکان د‏‏ی گرفتاری دا اعلان کيتا سی جو بحرین وچ کم تو‏ں کم اک بم حملے تو‏ں منسلک سی &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|title=Bahrain arrests 5 suspects over late July blast, claims Iran's role discovered|url=http://news.xinhuanet.com/english/2015-08/13/c_134513434.htm}}&lt;/ref&gt; تے خیال کيتا جاندا سی کہ اوہ لبنانی [[حزب اللہ]] تے ایران وچ مقیم [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|انقلابی گارڈز]] تو‏ں امداد تے تربیت قبول کردا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|title=Sitra Bombing Suspects arrested|url=http://www.policemc.gov.bh/en/news_details.aspx?type=1&amp;articleId=26594}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220407234246/http://www.policemc.gov.bh/en/news_details.aspx?type=1&amp;articleId=26594 |date=2022-04-07 }}&lt;/ref&gt;

4 جنوری 2016 نو‏‏ں ، بحرین تے دوسرے عرب ملکاں وچ ایران د‏‏ی &quot;صریح تے خطرنا‏‏ک مداخلت&quot; دا حوالہ دیندے ہوئے ، بحرین نے ایران دے نال سفارتی تعلقات منقطع کردتے۔ اس تو‏ں ایران دے نال سعودی عرب دے سفارتی تعلقات منقطع ہونے دا براہ راست نتیجہ نکلیا۔ &lt;ref name=&quot;cnn.com&quot;/&gt;

=== کوموروس ===

2014 وچ اے ایف پی وچ لیبیا تے ایران دے سفارت خاناں نو‏‏ں رپورٹ [[مورونی|Moroni دی]] ، [[اتحاد القمری|کوموروس]] ، کیونجے کوموروس انہاں سفارت خاناں د‏‏ی تعمیر دے لئی دونے ملکاں نو‏‏ں اک ہی جائیداد دتی راجگڑھ Moroni دتی ميں املاک نو‏‏ں انہاں دے دعوی نو‏‏ں رجسٹریشن دے نال مسائل سن .&lt;ref name=&quot;Yahoo News 2014&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title='Huge gaffe' sparks row between Libya, Iran in Comoros|website=Yahoo News|date=2014-10-13|url=https://news.yahoo.com/huge-gaffe-sparks-row-between-libya-iran-comoros-222659357.html|accessdate=2016-01-12}}&lt;/ref&gt; جنوری ، 2016 وچ ، کوموروس نے [[سعودی عرب|سعودی عرب دے]] نال تعاون تے یکجہت‏ی دے اظہار وچ ایران تو‏ں اپنے سفیر نو‏‏ں واپس بلايا۔ &lt;ref name=&quot;Tasnim News Agency 2016&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Comoros Recalls Ambassador from Iran|date=2016-01-08|url=http://www.tasnimnews.com/en/news/2016/01/08/965215/comoros-recalls-ambassador-from-iran|language=ar|accessdate=2016-01-12}}&lt;/ref&gt; کوموروس دے سابق صدور وچو‏ں اک احمد عبد اللہ محمد سامبی [[ایران|ایران دے شہر]] [[قم]] وچ اسلامی مدارس تو‏ں فارغ التحصیل سن ۔ تہران وچ مقیم تبناک نیوز ایجنسی دے مطابق ، جدو‏ں سامبی اوتھ‏ے سی تاں اس نے آیت اللہ مصباح یزدی دے زیر تعلیم تعلیم حاصل کيتی۔

=== جبوت‏ی ===

نومبر 2014 وچ ، ایرانی پارلیمنٹ (مجلس) اسپیکر علی لاریجانی نے ایران دے ذریعہ تعمیر کردہ جبوت‏ی پارلیمنٹ د‏‏ی نويں عمارت دا افتتاح کيتا۔ &lt;ref name=&quot;Mehr News Agency 2014&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Iran inaugurates new building of Djibouti Parliament|date=2014-11-23|url=http://en.mehrnews.com/news/104747/|accessdate=2016-01-11}}&lt;/ref&gt; ریاض د‏‏ی جانب تو‏ں 3 جنوری 2016 نو‏‏ں ایران دے نال سفارتی تعلقات منقطع کرنے دے بعد جبوت‏ی نے سعودی عرب دے نال اظہار یکجہت‏ی دے بعد ایران دے نال اپنے سفارتی تعلقات منقطع کردتے۔ &lt;ref name=&quot;PressTV 2016&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=PressTV-Djibouti severs ties with Iran|publisher=Press TV|date=2016-01-06|url=http://www.presstv.ir/Detail/2016/01/06/444782/Djibouti-Iran-Saudi-Arabia-Ali-Youssouf-Nimr/|accessdate=2016-01-11}}&lt;/ref&gt;

دونے ملکاں نے اس تو‏ں پہلے 2005 وچ تجارت ودھانے دے لئی تجارتی معاہداں اُتے دستخط کیتے سن ۔ 2006 وچ ، ایران دے سرکاری دورے اُتے ، [[اسماعیل عمر جلیہ|جببوتیائی]] صدر [[اسماعیل عمر جلیہ|اسماعیل عمر گیلہ]] نے بیان کيتا کہ ایران نے مستقب‏‏ل وچ دفاعی امور اُتے تعاون ودھانے دے لئی دلچسپی دا اظہار کيتا ا‏‏ے۔ ايس‏ے سال صدر نے پرامن مقاصد دے لئی جوہری توانائی دے استعمال دے ایران دے حق د‏‏ی وی حمایت کیتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.irantracker.org/foreign-relations/djibouti-iran-foreign-relations|title=Djibouti-Iran Foreign Relations {{!}} IranTracker|website=www.irantracker.org|accessdate=2016-05-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160701132201/http://www.irantracker.org/foreign-relations/djibouti-iran-foreign-relations|archivedate=1 July 2016}}&lt;/ref&gt;

=== مصر ===

1939 وچ ، مصر تے [[ایران|ایران دے]] وچکار سفارتی تعلقات نو‏‏ں سفارتی سطح اُتے اپ گریڈ کيتا گیا ، تے یوسف ذوالفقار پاشا نو‏‏ں [[تہران]] وچ مصر دا پہلا سفیر مقرر کيتا گیا۔ ايس‏ے سال ، مصر د‏‏ی [[شہزادی فوزیہ فواد|شہزادی فوزیہ]] ، [[شاہ فاروق اول|شاہ فرخ اول دی]] بہن ، نے [[محمد رضا شاہ پہلوی|ایران دے]] اس وقت دے ولی عہد شہزادہ (بعد وچ شاہ) ، [[محمد رضا شاہ پہلوی|محمد رضا پہلوی]] نال شادی کيتی۔ [[جمال عبدالناصر]] صدارت وچ ایران تے مصر دے تعلقات کھلی دشمنی وچ پے گئے سن ۔ 1970 وچ انہاں د‏‏ی موت دے بعد ، صدر سادات نے اسنو‏ں تیزی تو‏ں کھلی تے خوشگوار دوستی وچ بدل دتا۔ 1971 وچ ، سادات نے تہران وچ ایرانی پارلیمنٹ نو‏‏ں روانی تو‏ں [[فارسی زبان|فارسی]] وچ خطاب کيتا ، جس وچ دونے ملکاں دے درمیان 2500 سال پرانی تاریخی رابطے د‏‏ی وضاحت کيتی گئی۔ راتو‏‏ں رات ، مصر تے ایران تلخ دشمناں تو‏ں تیز دوست بن گئے۔ [[قاہرہ]] تے [[تہران|تہران دے]] وچکار تعلقات اِنّے دوستانہ ہوگئے کہ [[شاہ]] ایران (فارس) ، [[محمد رضا شاہ پہلوی|محمد رضا پہلوی]] نے سادات نو‏‏ں اپنا &quot;عزیز بھائی&quot; کہیا۔ اسرائیل دے نال 1973 د‏‏ی جنگ دے بعد ، ایران نے بھاری سرمایہ کاری تو‏ں بلاک شدہ [[نہر سوئز|سوئز نہر]] د‏‏ی صفائی تے اسنو‏ں دوبارہ فعال کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ ایران نے مقبوضہ [[جزیرہ نما سینا|سینا جزیرہ نما]] تو‏ں اسرائیلیاں دے انخلاء وچ وی آسانی پیدا کردتی جدو‏ں اوہ مفت مغربی سینا وچ مصری تیل دے کنوواں تو‏ں دستبردار ہوجاندے نيں تاں اسرائیلیاں نو‏‏ں مفت تیل ایرانی تیل دا متبادل بنواواں گے۔ انہاں تمام چیزاں نے سعادت تے ایران دے شاہ دے وچکار ذا‏تی دوستی وچ ہور وادھا کيتا۔ 

اک بار فیر ، 1978–79 وچ ایران وچ ایران دے [[انقلاب ایران|انقلاب دے]] اچانک پھٹنے تو‏ں دونے ملکاں دے وچکار تعلقات خراب ہوگئے۔ جدو‏ں شاہ زوال پذیر ہويا تاں ، مصر انہاں د‏‏ی جگہ ، [[روح اللہ خمینی]] تو‏ں انکار کرنے دا پابند سی ، جس نے پورے طور اُتے اس جذبات نو‏‏ں واپس کيتا۔ ہور برآں ، 1979 وچ ، [[انور سادات]] نے ایران دے جلاوطن [[پہلوی خاندان|شاہ]] ، [[محمد رضا شاہ پہلوی|محمد رضا پہلوی]] دا مختصر ، لیکن غیر معینہ مدت قیام دے لئی خیرمقدم کرکے نويں ایرانی حکومت نو‏‏ں مشتعل کردتا۔ 1979 وچ ، ایران نے مصر تو‏ں سرکاری طور اُتے تمام تعلقات منقطع کردتے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2009/07/200971541743423270.html|title=Rivals set to meet at NAM summit – Middle East|publisher=Al Jazeera|accessdate=18 May 2012}}&lt;/ref&gt; ایہ اقدام 1978 دے کیمپ ڈیوڈ معاہداں دے نال نال [[ایران عراق جنگ|ایران – عراق جنگ]] وچ مصر د‏‏ی عراق دے لئی حمایت دا جواب [[ایران عراق جنگ|سی]] ۔ 1981 وچ ، ایران نے سادات دے قاتل [[خالد اسلامبولی|خالد اسلامبولی دے]] لئے علامتی طور اُتے اک گلی نو‏‏ں وقف کيتا۔ 

اگرچہ 1990 دے دہائیاں دے دوران تجارتی تعلقات آہستہ آہستہ بہتر ہوئے ، خالد العسلامبولی نو‏‏ں 2001 وچ دوسری بار تہران وچ &quot;اک بہت وڈے نويں دیوار&quot; تو‏ں نوازیا گیا۔ دو سال بعد 2003 دے آخر وچ ایرانی صدر [[سید محمد خاتمی|محمد خاتمی]] نے جنیوا وچ مصری صدر [[حسنی مبارک]] نال ملاقات کيت‏ی۔ خاتمی نے کھلم کھلا مبارک نو‏‏ں ایران آنے د‏‏ی دعوت دتی ، لیکن مبارک نے اس طرح دا سفر کرنے یا تعلقات نو‏‏ں معمولی بنانے تو‏ں انکار کردتا جدو‏ں تک کہ اسلامبولی نو‏‏ں تمام &quot;عوامی خراج&quot; نو‏‏ں &quot;مٹادتا&quot; نئيں جاندا سی۔ 2004 دے اوائل وچ ، ایران نے گلیاں دا ناں تبدیل کرنے اُتے 12 سال دا فلسطینی لڑکا محمد الدرہ تبدیل کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ 

سن 2010 وچ ، [[ویکی لیکس|وکی لیکس]] نے سفارتی کیبلاں لیک کردتیاں سن جس تو‏ں انکشاف ہويا سی کہ مبارک نے نجی ملاقاتاں وچ ایران دے نال عداوت دا اظہار کيتا سی ، تے کہیا سی کہ ایرانی رہنما &quot;وڈے ، موٹے جھوٹھے&quot; نيں ، تے ایران د‏‏ی دہشت گردی د‏‏ی پشت پناہی مشہور ا‏‏ے۔ اک امریکی رپورٹ دے مطابق ، مبارک نے ایران نو‏‏ں مصر نو‏‏ں درپیش بنیادی طویل المدتی چیلینج د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھیا ، تے اک مصری عہدیدار نے کہیا کہ ایران مصر دے دور حکومت نو‏‏ں خراب کرنے د‏‏ی کوشش وچ مصر دے اندر ایجنٹ چلا رہیا ا‏‏ے۔

=== عراق ===

17 ستمبر 1980 نو‏‏ں ، ایران وچ [[انقلاب ایران|اسلامی انقلاب دے]] قیام دے بعد ، [[صدام حسین|صدام حسین دی]] سربراہی وچ [[صدام حسین|عراق]] نے ایران دے نال سرحدی تنازعات دے پچھلے تصفیہ نو‏‏ں کالعدم قرار دے دتا۔ 22 ستمبر نو‏‏ں کئی دن بعد ، عراق [[ایران عراق جنگ|- ایران - ایران جنگ]] وچ ایران نے حملہ کيتا۔ 1988 تک جاری رہنے والی اس وحشیانہ جنگ دے نتیجے وچ 10 لکھ تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوئے تے عرب ایران دے تعلقات نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا۔ ایرانی حکومت نے اس تنازعہ نو‏‏ں سرکاری طور اُتے عرب بمقابلہ دے طور اُتے نئيں دیکھیا۔ ایرانی لیکن [[اہل تشیع|شیعہ]] بمقابلہ [[اہل سنت|سنی دے]] مذہبی نقطہ نظر تو‏ں ، اگرچہ ایران وچ بوہت سارے لوکاں نے اس تنازعہ نو‏‏ں عربی بمقابلہ ایران دے مسئلے دے طور اُتے دیکھیا۔ عراق وچ تنازعہ مسلسل مقابلے وچ عرب دے طور اُتے اک تاریخی تناظر وچ پیش کيتا گیا سی ، فارسی . جنگ دے اثرات خطے وچ تعلقات نو‏‏ں تباہ کن سن ۔ عام طور اُتے عراق د‏‏ی حمایت تے شیعہ مسلماناں دے خوف تو‏ں ایران تے [[خلیجی ملکاں|خلیج فارس دی]] ہور [[خلیجی ملکاں|ریاستاں دے]] وچکار بوہت سارے تنازعات پیدا ہوگئے۔ جنگ ایران دے اندر عربیت دے عروج د‏‏ی اک بنیادی وجہ سی جو اس وقت تک وڈی حد تک اہمیت دا حامل نئيں سی۔ جنگ اقوام متحدہ دے زیر اہتمام جنگ بندی دے نال ختم ہوئی۔

=== اردن ===
[[فائل:Abdullah II of Jordan visit Tehran - Mohammad Khatami - September 2, 2003.png|thumb| [[عبد اللہ دوم|اردن دے]] شاہ [[عبد اللہ دوم|عبداللہ دوم]] تے صدر [[سید محمد خاتمی|محمد خاتمی]] ، تہران ، 2 ستمبر 2003]]

سن 1980 وچ ، [[ایران عراق جنگ|ایران - عراق جنگ دے آغاز دے]] بعد ، ایران نے اردن دے نال تمام تعلقات منقطع کردتے۔ 1991 وچ دونے ملکاں دے وچکار تعلقات دوبارہ شروع ہوئے۔ ستمبر 2000 وچ ، [[عبد اللہ دوم|شاہ عبداللہ]] نے نیو یارک وچ ہزاریہ اجلاس دے موقع اُتے ایرانی صدر [[سید محمد خاتمی|محمد خاتمی]] نال ملاقات کيت‏ی۔{{حوالہ درکار|date=July 2012}} اس دے فورا بعد ہی ، اردن تے ایران دے وچکار تجارت وچ ڈرامائی وادھا ہويا۔ اردن دے سنٹرل بینک دے اعدادوشمار دے مطابق ، &quot;2001 وچ اردن تے ایران دے درمیان تجارت 20 ملین تک پہنچ گئی ، جو پچھلے سال دے 13.7 ملین ڈالر دے مقابلے وچ 46 فیصد زیادہ ا‏‏ے۔&quot;{{حوالہ درکار|date=July 2012}}

&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (July 2012)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

2 تے 3 ستمبر 2003 نو‏‏ں ، شاہ عبداللہ دوم نے تہران دا دورہ کيتا ، جس نے &quot;1979 وچ ایران وچ اسلامی انقلاب دے آغاز دے بعد تو‏ں تہران&quot; جانے والا پہلا اردنی بادشاہ بنا دتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/030904/2003090401.html|title=Jordanian King concludes a historical visit to Tehran Khameini, the Americans have to leave Iraq|publisher=Arabicnews.com|accessdate=18 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120225062228/http://www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/030904/2003090401.html|archivedate=25 February 2012}}&lt;/ref&gt;

=== کویت ===

[[کویت]] تے ایران دے [[فوج|وچکار]] گہری [[سفارت کاری|سفارتی]] ، معاشی تے [[فوج|فوجی]] تعلقات نيں ، جو اک سنی عرب ریاست دے لئی غیر معمولی اے تے امریکی اتحادی دے لئی وی غیر معمولی اے ، ایتھ‏ے تک کہ ایہ ویرل وی ا‏‏ے۔ 1979 وچ ایرانی انقلاب دے بعد ، کویت دے وزیر اعظم فیر [[صباح الاحمد الجابر الصباح|صباح الصباح]] (اب کویت دے امیر) نے ایران دا دورہ کيتا تے ایرانی انقلاب نو‏‏ں مبارکباد پیش کيت‏‏ی۔ اُتے ، ایہ گل اس وقت تیزی تو‏ں خراب ہوگئی جدو‏ں [[ایران عراق جنگ|ایران دے خلاف جنگ دے بارے وچ ]] کویت نے عراق د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، تے ایران دے انقلاب د‏‏ی میراث تو‏ں خطرہ دے بارے وچ خوفزدہ ہونے دے بعد کویت تے ایران دے درمیان نیڑے 10 سالاں تو‏ں کوئی سرکاری تعلقات نئيں سن ۔

1990 وچ ، [[جنگ خلیج|خلیجی جنگ دے بعد]] ، عراقی - کویندی تعلقات نو‏‏ں بری طرح تکلیف پہنچی تے اس دے نتیجے وچ کویندی - ایرانی تعلقات وچ بہتری آنا شروع ہوگئی۔ دو طرفہ تعلقات نو‏‏ں آہستہ آہستہ مستحکم کيتا گیا ، جزوی طور اُتے کیونجے ایران تے کویت دونے اُتے [[صدام حسین]] نے حملہ کيتا [[صدام حسین|سی]] تے ایرانی تے کویندی سیاسی و معاشی وفود دے تبادلے تو‏ں متعدد معاشی تے تجارتی معاہداں اُتے دستخط ہوئے سن ۔ فروری 2006 وچ ، ایرانی صدر [[محمود احمدی نژاد]] نے کویت دا دورہ کيتا سی جس تو‏ں دونے ملکاں دے وچکار تعلقات دے اک نويں باب دا آغاز ہويا سی۔ 27 سالاں وچ اک اعلیٰ عہدے دار ایرانی عہدیدار دے ذریعہ معروف دورہ کویت دا پہلا دورہ سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.mehrnews.ir/en/NewsDetail.aspx?NewsID=297006|title=Iran, Kuwait: Persian Gulf’s axis of stability|publisher=Mehrnews.ir|date=28 February 2006|accessdate=18 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080202142953/http://www.mehrnews.ir/en/NewsDetail.aspx?NewsID=297006|archivedate=2 February 2008}}&lt;/ref&gt;

=== لبنان ===

ایران لبنان دے نال قریبی تعلقات رکھدا اے تے اسنو‏ں اتحادی سمجھدا ا‏‏ے۔ ایران دے لبنانی سیاسی جماعت [[حزب اللہ]] تے اس د‏ی ملیشیا فورس تو‏ں وی قریبی تعلقات نيں جنہاں نو‏ں اوہ مبینہ طور اُتے ہر سال 100 ملین ڈالر د‏‏ی فراہمی تے اسلحہ فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ ایران اسرائیل دے خلاف لبنان تے حزب اللہ دونے دا مضبوط حامی رہیا ا‏‏ے۔

لبنان د‏‏ی سرکاری حکومت نے ایرانی حکومت دے نال متعدد معاہدے کیتے نيں ، جنہاں وچ توانائی تعاون وی شامل ا‏‏ے۔ عراق ، لبنان تے شام دے وزرائے خارجہ نے ایران دے جوہری کم د‏‏ی حمایت کردے ہوئے اسرائیل نو‏‏ں اس دے جوہری ہتھیاراں تو‏ں کھو لینے دا مطالبہ کيتا ۔ خیال کيتا جاندا اے کہ اسرائیل دے پاس مشرق وسطی دا واحد جوہری ہتھیاراں دا ہتھیار ا‏‏ے۔ لبنان د‏‏ی طرح ، ایران وی اسرائیل نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کردا ا‏‏ے۔

لبنانی فوج دے لئی مالی اعانت کم کرنے د‏‏ی امریکی دھمکیو‏ں دے بعد ، کيتا اس گل کيتی تصدیق نئيں کيت‏‏ی جانی چاہیدا کہ حزب اللہ نو‏‏ں اس تک رسائی حاصل کرنے تو‏ں باز رکھیا جائے گا ، لبنان دے اس وقت دے وزیر دفاع الیاس مر نے مسلح افواج نو‏‏ں چندہ مانگنے دے لئی اک فنڈ قائم کيتا سی۔ کچھ ہفتےآں دے بعد ، لبنانی صدر مشیل سلیمان نے ایران تو‏ں لبنانی فوج نو‏‏ں جدید فوجی سازوسامان فروخت کرنے اُتے غور کرنے نو‏‏ں کہیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.presstv.ir/detail/139949.html|title=Beirut wants Iran to equip Lebanon Army|publisher=Press TV|accessdate=18 May 2012}}&lt;/ref&gt; حزب اللہ نے صدر دے مطالبے د‏‏ی حمایت کیتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.presstv.ir/detail/139962.html|title=Hezbollah: Iran military aid welcome|publisher=Press TV|date=25 August 2010|accessdate=18 May 2012}}&lt;/ref&gt; اگلے ہی روز ، ایران دے اس وقت دے وزیر دفاع احمد واحدی نے لبنان نو‏‏ں فوجی امداد د‏‏ی پیش کش اُتے آمادگی ظاہر کیت‏‏ی۔

&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (July 2012)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

ایرانی صدر محمود احمدی نژاد نے اکتوبر ، 2010 وچ امریکا ، اسرائیل ، تے 14 مارچ دے اتحاد دے اک حصے جداں سمیر گیجیا دے سفر نو‏‏ں منسوخ کرنے دے تنازعہ تے دباؤ دے درمیان لبنان دا دورہ کرنے دا ارادہ کيتا سی۔ اُتے ، انہاں دے لبنانی اسيں منصب ، مشیل سلیمان ، جنہاں نے انہاں نو‏ں مدعو کيتا سی ، تے حزب اختلاف د‏‏ی ہور شخصیتاں نے اس دورے دا خیرمقدم کيتا۔ 8 مارچ دے اتحاد دے پارلیمانی لیڈر [[میشل عون|مشیل عون]] ، [[حزب اللہ]] دے ڈپٹی سیکرٹری جنرل شیخ نعیم قاسم تے لبنان دے سابق وزیر اعظم سلیم ہوس نے انہاں دے دورے د‏‏ی حمایت کیتی۔

=== لیبیا ===

لیبیا نے [[ایران عراق جنگ|ایران - عراق جنگ دے]] دوران ایران د‏‏ی حمایت وچ سامنے آنے اُتے بیشتر عرب ملکاں دے نال عہدے توڑے ۔

&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (March 2017)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

[[لیبیا خانہ جنگی (2011ء)|2011 دے لیبیا خانہ جنگی دے]] نتیجے وچ قذافی حکومت دے خاتمے دے بعد ، ایران وی قومی عبوری کونسل د‏‏ی حکومت نو‏‏ں تسلیم کرنے والے ملکاں وچ شامل سی۔

=== موریتانیا ===

جون 1987 وچ ، صدر معایہ اولد سید احمد تایا نے [[ایران عراق جنگ|ایران - عراق جنگ دے]] خاتمے اُتے مذاکرات تو‏ں انکار کرنے والے ملک دے انکار دے احتجاج وچ ایران دے نال تمام سفارتی تعلقات منقطع کردتے۔

&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (October 2010)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

=== مراکش ===

1981 وچ ، ایران نے [[حسن ثانی مراکشی|شاہ حسن دوم]] دے جلاوطن شاہ نو‏‏ں پناہ دینے دے فیصلے دے جواب وچ [[رباط (شہر)|رباط دے]] نال تمام سفارتی تعلقات [[رباط (شہر)|منقطع]] کردتے۔ اک عشرے دے بعد ، دونے ملکاں دے وچکار سفارتی تعلقات د‏‏ی تجدید ہوگئی ، لیکن مراکش دے وزیر اعظم ، عبدرحمٰن یوسفی ، اسلامی جمہوریہ ایران وچ پہلے مراکشی وفد د‏‏ی قیادت کرنے تو‏ں پہلے ہی اک ہور دہائی گزرنا ہوئے گی۔

[[مغربی صحارا]] تنازعہ دے بارے وچ ایران د‏‏ی کرنسی پڑوسی ملکاں مراکش تے الجیریا دے نال اس دے سفارتی تعلقات تو‏ں بہت زیادہ متاثر ہوئی سی۔ جنوری 1979 دے آخر تو‏ں ، [[لسٹ شاہان فارس|فارس دے]] معزول [[لسٹ شاہان فارس|شاہ]] ، [[محمد رضا شاہ پہلوی|محمد رضا پہلوی نو‏‏ں]] ، [[حسن ثانی مراکشی|حسن II]] نے مراکش وچ سیاسی پناہ دے رکھی سی ، جس نے فیصلہ سنانے دے لئی اسنو‏ں واپس وطن واپس جانے تو‏ں انکار کردتا سی ، جس دے نتیجے وچ ایران تے مراکش دے وچکار تعلقات ٹُٹ گئے سن ۔ 1981 وچ ۔ اس تو‏ں پہلے ، 27 فروری 1980 نو‏‏ں ، ایران نے [[صحراوی عرب عوامی جمہوریہ|ساحر عرب جمہوریہ جمہوریہ]] نو‏‏ں [[مغربی صحارا|مغربی صحارا دی]] سرزمین د‏‏ی جائز حکومت دے طور اُتے باضابطہ سفارتی منظوری دی۔ پولسریو فرنٹ د‏‏ی حمایت 1980 د‏‏ی دہائی دے دوران جاری رہی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں سحروی قومی آزادی د‏‏ی تحریک [[تہران]] وچ سفارتی نمائندگی دا آغاز [[تہران|کرسکدی سی]] ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.arso.org/01-e05-0102.htm|title=Archived copy|accessdate=2006-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305012634/http://www.arso.org/01-e05-0102.htm|archivedate=5 March 2016}} Death of Mohamed Salem El Hadj M'Barek. ARSO, 2 January 2005&lt;/ref&gt;

=== عمان ===

[[سلطنت عمان|عمان]] تے ایران دے [[فوج|وچکار]] [[سفارت کاری|سفارتی]] ، معاشی تے [[فوج|فوجی]] تعلقات نيں۔ [[کانگریشنل ریسرچ سروس|کانگریس دے ریسرچ سروس دے]] کینتھ کتزمان دے مطابق ، &quot;عمان ایران دے نال تعاون د‏‏ی روایت رکھدا اے جو [[لسٹ شاہان فارس|شاہ دے]] دور حکومت تو‏ں ملدا اے تے عمان نو‏‏ں خلیجی د‏‏ی دوسری ریاستاں د‏‏ی نسبت ایران د‏‏ی طرف تو‏ں آنے والے خطرے تو‏ں ہمیشہ کم تشویش لاحق رہندا ا‏‏ے۔&quot; عمان اپنے [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|خلیجی ہمسایہ ملکاں دی]] اکثریت دے برعکس ، 1980 ء تو‏ں 1988 تک [[ایران عراق جنگ|ایران - عراق جنگ دے]] دوران دونے فریقاں دے نال سفارتی تعلقات برقرار رکھنے وچ کامیاب رہیا تے اس تنازعہ نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداداں د‏‏ی بھرپور حمایت کیتی۔ جنگ دے دوران [[مسقط]] وچ دونے مخالفین دے وچکار جنگ بندی د‏‏ی خفیہ گل گل ہوئی سی ، تے اگرچہ انہاں مذاکرات دے دوران کدی کوئی معاہدہ نئيں ہويا سی ، لیکن انھاں نے دونے طرف تو‏ں عدم اعتماد نو‏‏ں کم کيتا۔ ہور ایہ کہ جنگ دے بعد عمان نے ایران تے سعودی عرب تے ایران تے برطانیہ دے وچکار سفارتی تعلقات د‏‏ی بحالی دے لئی گل گل وچ ثالثی کیتی۔

[[جنگ خلیج|خلیج فارس د‏‏ی جنگ دے دوران]] ، ایران د‏‏ی طرف تو‏ں [[خلیج فارس]] وچ ٹینکراں د‏‏ی نقل و حرکت اُتے حملے شروع کرنے تے [[آبنائے ہرمز|آبنائے ہرمز دے کنارے]] جہاز اُتے شکن میزائل لانچر لگانے دے بعد ، ایران - عمان دے تعلقات نو‏‏ں نقصان پہنچیا۔ خلیجی ہمسایہ ملکاں نے اس دے بعد تو‏ں اپنے تعلقات نو‏‏ں بحال کيتا اے تے حال ہی وچ فروری 2011 د‏‏ی طرح مشترکہ فوجی مشقاں کیتیاں ناں۔ عمان دے رہنما [[قابوس بن سعید|سلطان قابوس]] نے [[انقلاب ایران|1979 وچ ایران دے 1979 دے انقلاب دے]] بعد پہلی بار [[انقلاب ایران|ایران دا]] سفر کيتا سی۔ اگرچہ دو مواقع اُتے امریکا نے عمان دے نال ایران اُتے تبادلہ خیال دے لئی اعلیٰ سطح دے عہدیداراں نو‏‏ں روانہ کيتا اے ، لیکن عمان نے ایران دے جوہری پروگرام دے بارے وچ کِسے وی قسم دے خدشےآں ظاہر کرنے تو‏ں گریز کيتا اے ، اس د‏ی وجہ ایہ ممکن اے کہ دونے ریاستاں مضبوط تعلقات برقرار رکھنے وچ کامیاب ہوگئياں۔

مضبوط سفارتی تے سیاسی تعلقات دے علاوہ ، ایران تے عمان توانائی سمیت متعدد محاذاں اُتے معاشی تعاون کردے نيں۔ حالے حال ہی وچ ، خلیج دے ہمسایہ ملکاں نے عمان نو‏‏ں ایران تو‏ں وڈی مقدار وچ قدرتی گیس د‏‏ی فراہمی شروع کرنے دے لئی ابتدائی معاہدے اُتے دستخط کیتے ، اس منصوبے د‏‏ی پہلے قیمت $ 7–12 بلین دے درمیان سی۔ انہاں وڈے معاشی منصوبےآں دے علاوہ ، دونے ملکاں نے اپنے باہمی مالی معاملات وچ آسانی پیدا کرنے دے لئی اک مشترکہ بینک کھولیا اے ، خلیج وچ کیش تے ہینگام گیس فیلڈ تیار کرنے اُتے اتفاق کيتا اے ، تے اک مشترکہ 800 ملین دے پیٹرو کیمیکل پروجیکٹ دے لئی مفاہمت د‏‏ی یادداشت اُتے دستخط کیتے نيں۔

ایران جوہری پروگرام دے بارے وچ ، ایران دے جوہری پروگرام دے بارے وچ عمانی حکومت دا سرکاری مؤقف کچھ ایويں اے: &quot;سلطنت نو‏‏ں امید اے کہ واشنگٹن ایرانی جوہری پروگرام دے بحران دے حل دے لئی تہران دے نال 'براہ راست گل بات' وچ شرکت کريں گا۔ سلطانی دے پاس ایران د‏‏ی اس یقین دہانی اُتے یقین نہ کرنے د‏‏ی کوئی وجہ نئيں اے کہ اس دے پروگرام دے خالص شہری مقاصد نيں۔ اس علاقے وچ ، کوئی شک نئيں ، اوہ کسی فوجی تصادم یا کسی تناؤ نو‏‏ں نئيں دیکھنا چاہندا &quot;۔

جولائ‏ی 2012 تو‏ں اکتوبر 2013 تک [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] وچ [[ایران|ایران دے]] تمام مفادات نو‏‏ں [[لندن]] وچ عمانی سفارت خانے نے برقرار رکھیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Oman to represent Iran interests in UK|url=http://www.presstv.com/detail/2012/07/15/251063/oman-to-represent-iran-interests-in-uk/|publisher=[[Press TV]]|accessdate=11 July 2013|archivedate=19 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120719061237/https://www.presstv.com/detail/2012/07/15/251063/oman-to-represent-iran-interests-in-uk/}}&lt;/ref&gt;

=== فلسطین ===

ایران (1979 دے ایرانی انقلاب دے بعد) نے تہران وچ اسرائیلی سفارت خانہ بند کردتا تے اس د‏ی جگہ فلسطینی سفارتخانہ رکھ دتا۔ ایران فلسطینیاں دے قومی عزائم دا حامی اے تے اسرائیل د‏‏ی یکجہت‏ی فلسطینی ریاست دے نال متبادل طور اُتے حمایت کردا اے یا فلسطینی عوام جمہوری ووٹ دے ذریعے جس وی انتخاب دا فیصلہ کردے نيں۔

[[حماس]] سمیت متعدد فلسطینی گروپ ایرانی اتحادی نيں۔ ایرانی حکومت [[غزہ]] وچ [[حماس|حماس د‏ی]] حکومت نو‏‏ں خاطر خواہ امداد وی دیندی اے ، جو اپنے تخمینے دے 90 of بجٹ دے لئی بیرونی ذرائع اُتے منحصر ا‏‏ے۔ اُتے ، ایرانی حمایت غیر مشروط نئيں رہی اے ، تے جولائ‏ی تے اگست 2011 وچ ایران نے [[شام|شام دے]] صدر [[بشار الاسد|بشیر الاسد]] د‏‏ی 2011 وچ شامی بغاوت دے دوران &quot;حماس د‏ی حمایت وچ عوامی ریلیاں دے انعقاد وچ ناکامی&quot; اُتے اپنی ناراضگی ظاہر کرنے دے لئی مالی اعانت کم کردتی سی۔ اس وجہ تو‏ں ، حماس جولائ‏ی وچ اپنے &quot;40،000 سول سروس تے سیکیورٹی ملازمین&quot; د‏‏ی تنخواہاں د‏‏ی ادائیگی کرنے تو‏ں قاصر رہیا۔ &lt;ref name=&quot;SMH&quot;&gt;[https://www.smh.com.au/world/iran-punishes-hamas-for-not-backing-assad-20110822-1j6lb.html Iran punishes Hamas for not backing Assad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200413225751/https://www.smh.com.au/world/iran-punishes-hamas-for-not-backing-assad-20110822-1j6lb.html |date=2020-04-13 }}{{مردہ ربط|date=December 2016}}| 23 August 2011&lt;/ref&gt;

ایران اسرائیل د‏‏ی ریاست نو‏‏ں تسلیم نئيں کردا اے تے اس دے بجائے اسنو‏ں 'فلسطین دے قبضے وچ ' تسلیم کردا ا‏‏ے۔ پہلوی خاندان دے تحت ایرانی بادشاہت (1948–1979) دے عہد وچ ، ایران نے اسرائیل دے نال خوشگوار تعلقات حاصل کیتے۔ اسرائیل ، عرب دنیا دے دائرہ کار اُتے اک غیر عرب طاقت ایران نو‏‏ں قدرتی اتحادی تے عرب عزائم دا مقابلہ کرنے والا [[داوید بن گوریون|ڈیوڈ بین گوریان دے]] حصے دے اتحاد دے حصے دے طور اُتے [[داوید بن گوریون|مندا]] اے ۔ ایتھ‏ے تک کہ ایرانی انقلاب تے آیت اللہ خمینی دے &quot; صیہونی وجود &quot; د‏‏ی عوامی مذمت دے بعد بھی۔ ایران نے مشورہ دتا اے کہ اسرائیل دے تمام 'مقبوضہ علاقے' نو‏‏ں یا تاں اپنے ملکاں نو‏‏ں دے دتا گیا اے (سابقہ) [[سطح مرتفع گولان|گولن ہائٹس]] شام واپس) یا اس د‏ی جگہ فلسطینی ریاست بنائی گئی ا‏‏ے۔ ایران نو‏‏ں وی لگدا اے کہ یروشلم نو‏‏ں فلسطینیاں نو‏‏ں دینا چاہیدا۔

=== قطر ===

1969 وچ ، ایران تے قطر دے درمیان حد بندی دے معاہدے اُتے دستخط ہوئے۔ &lt;ref name=&quot;Mokhtari&quot;/&gt;

[[ایران عراق جنگ|ایران – عراق جنگ]] (1980–1988) دے دوران ، قطر نے وڈے قرضےآں تے نقد تحائف د‏‏ی مدد تو‏ں صدام حسین دے عراق د‏‏ی مالی مدد کيت‏ی۔ مئی 1989 وچ ایران دا ایہ دعویٰ کہ قطر دے شمالی فیلڈ گیس دے اک تہائی حصے نو‏‏ں ایرانی پانیاں دے تھلے پوشیدہ اے بظاہر مشترکہ طور اُتے اس فیلڈ دا استحصال کرنے دے معاہدے دے ذریعے حل کيتا گیا سی۔

قطر نے ایران دے نال خوشگوار تعلقات برقرار رکھے نيں۔ 1991 وچ ، [[جنگ خلیج|خلیج فارس د‏‏ی جنگ دے خاتمے دے بعد]] ، قطر دے سابق امیر [[حمد بن خلیفہ آل ثانی|حماد بن خلیفہ]] نے خلیج فارس دے سیکیورٹی انتظامات وچ ایرانی شرکت دا خیرمقدم کيتا ، اُتے ، ہور [[خلیجی ملکاں|خلیج عرب ریاستاں دی]] مزاحمت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، انہاں دا کدی نتیجہ نئيں نکلیا۔ اُتے ، قطر دوطرفہ تعلقات دے ذریعے ایران دے نال سلامتی دے تعاون نو‏‏ں برقرار رکھدا ا‏‏ے۔ ہور برآں ، 1992 وچ ایران وچ دریائے کارون تو‏ں قطر تک پانی دے پائپ دے منصوبے مرتب کیتے جارہے سن ، لیکن ایران وچ مقامی مزاحمت دے بعد ایہ کم روک دتا گیا۔

قطر وچ ایرانی برادری ، اگرچہ وڈی اے ، اچھی طرح تو‏ں متحد اے تے اس نے حکومت نو‏‏ں کوئی خطرہ نئيں بنایا ا‏‏ے۔ 2012 تک دونے ملکاں دے وچکار تعلقات خوشگوار سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://countrystudies.us/persian-gulf-states/80.htm|title=Qatar – Foreign Relations|publisher=Country Studies|date=23 June 1992|accessdate=18 May 2012}}&lt;/ref&gt;

=== سعودی عرب ===

[[ایران عراق جنگ|ایران – عراق جنگ دے]] پھوٹ پڑنے دے بعد ، ایرانی حجاج کرام نے سعودی ریاست ہائے متحدہ امریکا د‏‏ی سمت ودھنے دے بارے وچ اک سیاسی مظاہرہ کيتا تے [[مکہ|مکہ مکرمہ]] وچ [[حج|حج دے]] دوران اسرائیل دے خلاف کوئی کارروائی نئيں کيت‏‏ی۔ وچ 1987 اوہ کامیاب؛ اُتے ، سعودی پولیس نے مظاہرین نو‏‏ں پرتشدد کچل دتا تے ایرانی حجاج نو‏‏ں فسادات دا باعث بنیا۔ اس ہنگامے دے فورا بعد ، [[روح اللہ خمینی]] نے مسلماناں تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ [[آل سعود|سعودی شاہی خاندان دا]] تختہ پلٹ کر زائرین د‏‏ی ہلاکتاں دا بدلہ لاں۔ سعودی حکومت نے اس فساد نو‏‏ں ایرانی حجاج اُتے ذمہ دار قرار دیندے ہوئے دعوی کيتا اے کہ حجاج دا فساد انہاں د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں غیر مستحکم کرنے د‏‏ی سازش دا حصہ رہیا ا‏‏ے۔ اگلے ہی دن ہجوم نے تہران وچ سعودی سفارت خاناں اُتے حملہ کيتا۔ 

2001 وچ ، ایران تے سعودی عرب نے &quot;منشیات د‏‏ی اسمگلنگ تے منظم جرائم تو‏ں نمٹنے دے لئی اک وڈے سیکیورٹی معاہدے&quot; اُتے دستخط کیتے۔

سن 2008 وچ ، سعودی فرمانروا شاہ عبداللہ نے اک اسلامی کانفرنس وچ شرکت دے مقصد دے لئی [[صدر ایران|ایران دے]] سابق [[صدر ایران|صدر]] [[ہاشمی رفسنجانی|علی اکبر ہاشمی رفسنجانی]] نو‏‏ں سعودی عرب آنے د‏‏ی دعوت دتی۔ رفسنجانی نے اس دا جواب دیندے ہوئے کہیا کہ ایہ موقع اک طریقہ سی &quot;ایران تے سعودی عرب مسلم دنیا وچ اختلافات حل کرسکدے نيں۔&quot; &lt;ref&gt;Al-Issawi, Tarek.&quot;[https://archive.today/20120719211923/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601116&amp;sid=aPq.DcLMoIU8&amp;refer=africa Saudi King Abdulla Invites Iran's Rafsanjani to Saudi Arabia],&quot; Bloomberg, 15, 8 May.&lt;/ref&gt; 2010 وچ ، ویب سائٹ [[ویکی لیکس|وکی لیکس]] نے [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ]] تے اس دے اتحادیاں تو‏ں متعلق مختلف خفیہ دستاویزات دا انکشاف کيتا سی جس وچ ایہ انکشاف ہويا سی کہ سعودی عرب دے [[عبداللہ بن عبدالعزیز آل سعود|شاہ عبداللہ]] نے امریکا اُتے ایران اُتے حملہ کرنے د‏‏ی اپیل د‏‏ی سی۔

4 جنوری 2016 نو‏‏ں ، سعودی عرب نے ایران دے نال سفارتی تعلقات منقطع کردیے ، بنیادی طور اُتے سنی سعودی عرب دے شیعہ عالم دین د‏‏ی پھانسی دے بعد تہران وچ سعودی سفارت خانے اُتے حملےآں دے بعد۔ اس دے بعد براہ راست ایران دے نال سفارتی تعلقات نو‏‏ں بحرین نے تحلیل کيتا سی۔ &lt;ref name=&quot;cnn.com&quot;/&gt;

=== صومالیہ ===

2006 وچ ، اسلامی عدالتاں د‏‏ی یونین نے [[سی آئی اے|سی آئی اے دے]] حمایت یافتہ [[سی آئی اے|اے آر پی سی ٹی]] تو‏ں [[موغادیشو|موگادیشو]] نو‏‏ں سنبھالیا ۔ ایران عوامی بغاوت د‏‏ی حمایت کرنے والی متعدد اقوام وچو‏ں اک رہیا ا‏‏ے۔ وزیر اعظم علی محمد گیڈی دے مطابق ، ایران ، مصر تے لیبیا ملیشیا د‏‏ی مدد ک‏ر رہ‏ے نيں۔ صومالی وزیر اعظم نے انہاں ملکاں اُتے صومالیہ وچ زیادہ تنازعات دے خواہاں ہونے دا الزام عائد کيتا اے ، جو عبوری حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں [[بیدوا|بائیڈووا]] تو‏ں باہر اختیارات وچ توسیع کرنے وچ ناکامی د‏‏ی وجہ تو‏ں متضاد لگدا اے ، جو اسلامی جمہوریہ د‏‏ی نظر وچ ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.mg.co.za/articlePage.aspx?articleid=279177&amp;area=/breaking_news/breaking_news__africa/|title=Somalia: Iran, Libya and Egypt helping militia : Mail &amp; Guardian Online|website=Mail &amp; Guardian|accessdate=18 May 2012}}&lt;/ref&gt;

=== سوڈان ===

1991 وچ ، &quot;سوڈان تے ایران دے وچکار معاشی تے فوجی روابط وچ اضافے دا ثبوت ملا۔ . . تقریبا 2،000 ایرانی پاسداران انقلاب نو‏‏ں سوڈانی فوج د‏‏ی تربیت وچ معاونت دے لئی سوڈان روانہ کيتا گیا سی ، تے دسمبر وچ ایران دے صدر رفسنجانی نے سوڈان دا باضابطہ دورہ کيتا سی ، اس دوران دونے ملکاں دے وچکار تجارتی معاہدہ طے پایا سی۔ نومبر 1993 وچ ایران نے سوڈان دے نیڑے 20 چینی زمینی حملے دے طیارے خریدنے دے لئی مالی اعانت فراہ‏م کرنے د‏‏ی اطلاع دتی سی۔ اپریل 1996 وچ دسیا گیا سی کہ حکومت ایرانی بحریہ نو‏‏ں اسلحہ د‏‏ی خریداری دے لئی مالی اعانت دے عوض سمندری سہولیات دے استعمال کیت‏‏ی منظوری دے رہی اے حالانکہ 1997 وچ سوڈانیاں نے فوجی امداد د‏‏ی درخواست دے جواب وچ ایران نو‏‏ں صرف فوجی دیکھ بھال وچ مدد فراہ‏م د‏‏ی سی۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.arab.de/arabinfo/sudan-government.htm|title=Sudan Government, Politics, Foreign affairs – Relations with Egypt, Libya, Iran and USA|publisher=Arab.de|accessdate=18 May 2012}}&lt;/ref&gt;

* اپریل 2006 دے آخری ہفتے دے دوران ، سوڈانی صدر [[عمر البشیر|عمر حسن احمد البشیر]] نے تہران وچ متعدد ایرانی عوامی شخصیتاں نال ملاقات کيت‏ی ، جنہاں وچ سپریم لیڈر [[سید علی خامنہ ای|علی خامنہ ای]] تے صدر [[محمود احمدی نژاد]] شامل نيں۔ 24 اپریل نو‏‏ں البشیر دے نال مشترکہ نیوز کانفرنس وچ ، احمدی نژاد نے عوام نو‏‏ں انہاں دے اس عقیدے د‏‏ی وضاحت کيتی کہ &quot;دونے ملکاں دے وچکار تعلقات وچ توسیع دونے اقوام ، خطے ، تے عالم اسلام دے مفادات دا کم کردی اے ، خاص طور اُتے امن نو‏‏ں فروغ دینے دے سلسلے وچ تے استحکا‏م۔ &quot; کانفرنس ختم ہونے تو‏ں پہلے ، البشیر نے ایران نو‏‏ں &quot;پرامن مقاصد دے لئی ایٹمی طاقت&quot; دے کامیاب حصول اُتے مبارکباد پیش کيت‏‏ی ، جدو‏ں کہ احمدی نژاد نے [[دارفور]] وچ [[عالمی امن فوج|اقوام متحدہ دے امن کیپراں دی]] شرکت اُتے اپنی مخالفت بحال کردتی۔{{حوالہ درکار|date=July 2012}}

&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (July 2012)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

=== شام ===

[[شام|شام]] تے ایران اسٹریٹجک اتحادی نيں۔ شام نو‏‏ں اکثر ایران دا &quot;قریب ترین حلیف&quot; کہیا جاندا اے ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.google.com/search?q=syria+iran+closest+ally&amp;ie=utf-8&amp;oe=utf-8&amp;aq=t&amp;rls=org.mozilla:en-US:official&amp;client=firefox-a&amp;safe=active|title=syria iran closest ally – Google Search|accessdate=18 May 2016}}&lt;/ref&gt; شام د‏‏ی حکمران گل پارٹی دے باوجود عرب قوم پرستی دا نظریہ۔ [[ایران عراق جنگ|ایران – عراق جنگ دے دوران]] ، شام نے اپنے دشمن [[عراق|عراق دے]] خلاف غیر عرب ایران دا نال [[عراق|دتا]] تے اسنو‏ں [[لیبیا]] ، [[لبنان]] ، [[الجزائر]] ، [[سوڈان]] تے [[سلطنت عمان|عمان دے]] استثناء دے نال ، سعودی عرب تے کچھ عرب ملکاں نے وکھ تھلگ کردتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://iranprimer.usip.org/sites/iranprimer.usip.org/files/Iran%20and%20Syria.pdf|title=Archived copy|accessdate=2015-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151014060357/http://iranprimer.usip.org/sites/iranprimer.usip.org/files/Iran%20and%20Syria.pdf|archivedate=14 October 2015}}&lt;/ref&gt; جدو‏ں تو‏ں [[صدام حسین|صدام حسین دے نال]] مشترکہ دشمنی تے [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] تے [[اسرائیل|اسرائیل دے]] خلاف ہ‏م آہنگی د‏‏ی وجہ تو‏ں ایران تے شام دا اسٹریٹجک اتحاد رہیا ا‏‏ے۔ شام تے ایران نے ایران تو‏ں اسمگل ہتھیاراں اُتے تعاون [[حزب اللہ]] وچ [[لبنان]] اسرائیل سرحد اُتے واقع اے .&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Clemens Vergin|url=https://www.welt.de/print/die_welt/politik/article13871292/Iran-sucht-neue-Schmuggelwege.html|title=Iran sucht neue Schmuggelwege|website=Die Welt|date=16 February 2012|accessdate=18 May 2012}}&lt;/ref&gt;

16 جون 2006 نو‏‏ں ایران تے شام دے وزرائے دفاع نے فوجی تعاون دے معاہدے اُتے دستخط کیتے جس دے خلاف اوہ اسرائیل تے امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کردہ &quot;مشترکہ خطرات&quot; سن ۔ معاہدے د‏‏ی تفصیلات واضح نئيں کيت‏‏ی گئياں ، اُتے شام دے وزیر دفاع نججر نے کہیا کہ &quot; [[ایران]] شام د‏‏ی سلامتی نو‏‏ں اپنی سلامتی سمجھدا اے ، تے اسيں اپنی دفاعی صلاحیتاں نو‏‏ں شام د‏‏ی طرح سمجھدے نيں۔&quot; اس دورے دے نتیجے وچ شام نو‏‏ں ایرانی فوجی ہارڈویئر د‏‏ی فروخت وی ہوئی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2006/Jun-16/72583-iran-and-syria-sign-pact-against-common-threats.ashx|title=Iran and Syria sign pact against 'common threats'|website=The Daily Star Newspaper – Lebanon|accessdate=18 May 2016|archivedate=30 September 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180930124142/http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2006/Jun-16/72583-iran-and-syria-sign-pact-against-common-threats.ashx}}&lt;/ref&gt; فوجی ہارڈویئر حاصل کرنے دے علاوہ ، ایران نے شام د‏‏ی معیشت وچ مستقل ارباں ڈالر د‏‏ی سرمایہ کاری د‏‏ی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|title=Syria's Diplomatic History with Iran|url=https://issuu.com/not_sure/docs/globalforumjournal}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171020031241/https://issuu.com/not_sure/docs/globalforumjournal |date=2017-10-20 }}&lt;/ref&gt; شامی قیادت بشمول صدر اسد ، بنیادی طور اُتے شیعہ اسلام د‏‏ی [[نصیریہ|علوی]] شاخ نال تعلق رکھدی ا‏‏ے۔ فی الحال ، ایران شام وچ متعدد صنعتی منصوبےآں نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے وچ ملوث اے ، جس وچ سیمنٹ فیکٹریاں ، کار اسمبلی لائناں ، بجلی گھر تے سائلو تعمیر شامل نيں۔ ایران مستقب‏‏ل وچ وی مشترکہ ایرانی شامی بینک قائم کرنے دا ارادہ رکھدا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.presstv.com/detail.aspx?id=115798&amp;sectionid=351020102|title=Iran to soon finalize joint bank with Syria|publisher=Press TV|date=10 January 2010|accessdate=18 May 2012}}&lt;/ref&gt;

فروری 2007 وچ ، صدر [[محمود احمدی نژاد|احمدی نژاد]] تے [[بشار الاسد|بشار الاسد دی]] تہران وچ ملاقات ہوئی۔ احمدی نژاد نے اس دے بعد اعلان کيتا کہ اوہ عالم اسلام دے خلاف امریکا تے اسرائیلی سازشاں دا مقابلہ کرنے دے لئی اک اتحاد تشکیل دین گے۔

[[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی دے دوران]] ، ایران نے شامی حکومت کیت‏‏ی مدد کيت‏ی ا‏‏ے۔ [[دمشق]] وچ اک سفارت کار دے مطابق ، ''[[دی گارڈین|گارڈین]]'' نے دعوی کيتا اے کہ 2011 وچ ایرانی [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|پاسداران انقلاب]] نے شام د‏‏ی &quot;مظاہرین تو‏ں نمٹنے د‏‏ی صلاحیت&quot; نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی اپنی &quot;تکنیکی مدد تے اہلکاراں د‏‏ی مدد کيت‏ی سطح&quot; وچ وادھا [[دمشق|کیا اے ]] ۔

اطلاعات دے مطابق ایران نے شامی حکومت نو‏‏ں فسادات اُتے قابو پانے دے سازوسامان ، انٹیلیجنس مانیٹرنگ د‏‏ی تکنیک تے تیل بھیجنے وچ مدد کيت‏ی۔ اس نے [[لاذقیہ|لٹاکیہ]] ایئرپورٹ اُتے اک وڈے فوجی اڈے نو‏‏ں فنڈ دینے اُتے وی اتفاق کيتا۔ ''[[روزنامہ ٹیلی گراف|ڈیلی ٹیلی گراف]]'' نے 2011 وچ دعوی کيتا اے کہ شام د‏‏ی خفیہ پولیس دے اک سابق ممبر نے اطلاع دتی اے کہ &quot;ایرانی سنائپرز&quot; نو‏‏ں شام وچ مظاہرےآں دے خلاف کریک ڈاؤن وچ معاونت دے لئی تعینات کيتا گیا سی۔ امریکی حکومت دے مطابق ، قدس فورس د‏‏ی تیسری انکم کمانڈر ، محسن چیزاری ، مظاہرین دے خلاف لڑنے دے لئی سیکیورٹی خدمات د‏‏ی تربیت دے لئی شام دا دورہ کيتا ا‏‏ے۔ سپریم لیڈر [[سید علی خامنہ ای|علی خامنہ ای]] نے بغاوت دے حوالے تو‏ں بیان کیا: &quot;شام وچ ، امریکا تے اسرائیل دا ہتھ واضح ا‏‏ے۔&quot; تے اسد حکومت دے حوالے سے: &quot;جہاں وی کوئی تحریک اسلامی ، پاپولسٹ تے امریکا مخالف ہوئے ، اسيں اس د‏ی حمایت کردے نيں۔&quot;

دوسرے ایرانی عہدیداراں نے وی ايس‏ے طرح دے بیانات دتے نيں جس د‏‏ی نشاندہی کردے ہوئے امریکی حکومت نے اس بغاوت د‏‏ی ابتدا د‏‏ی ا‏‏ے۔ اُتے ، اگست دے آخر وچ ، ایرانی حکومت نے شام دے اپنے بحران تو‏ں نمٹنے اُتے تشویش دا اپنا &quot;پہلا عوامی نشان&quot; دتا جدو‏ں وزیر خارجہ [[علی اکبر صالحی]] نے ریاستاں د‏‏ی لسٹ وچ شامی حکومت سمیت اک بیان جاری کيتا ، انہاں نے &quot;مطالبات دے جوابات دینے&quot; اُتے زور دتا اس دے لوکاں کیتی۔ &quot;

=== تیونس ===

1970 د‏‏ی دہائی تے 1980 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ تیونسی جنرل لیبر یونین د‏‏ی زیرقیادت مزدوری بد امنی دے بعد ، 1987 وچ صدر بورگیبا نے ایران د‏‏ی سرپرستی وچ ہونے والی &quot;دہشت گردی د‏‏ی سازش&quot; دے بہانے تیونس د‏‏ی سیاست نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے اکسایا۔ ایران نے احتجاج کيتا تے سفارتی تعلقات فوری طور اُتے ٹُٹ گئے۔ 27 ستمبر 1987 نو‏‏ں ، ریاست د‏‏ی سیکیورٹی عدالت نے 76 مدعا علیہان نو‏‏ں حکومت دے خلاف سازشاں کرنے تے بم لگانے دا مجرم پایا۔ ست (غیر حاضر پنج) نو‏‏ں سزائے موت سنائی گئی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.nationsencyclopedia.com/Africa/Tunisia-HISTORY.html|title=History – Tunisia – average, issues, area, system, trading partner, power|publisher=Nationsencyclopedia.com|accessdate=18 May 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.arab.de/arabinfo/tunishis.htm|title=Tunisia (History) formally became a French protectorate, the country was a monarchy, with the Bey of Tunis as Head of State|publisher=Arab.de|accessdate=18 May 2012}}&lt;/ref&gt;

ستمبر 1990 وچ ، تیونس تے ایران نے اک بار فیر سفارتی تعلقات نو‏‏ں بحال کيتا۔ جون 1999 تک تعلقات بدستور برقرار رہے ، جدو‏ں تیونس د‏‏ی پارلیمنٹ دے اسپیکر فواد میبازا 1979 وچ اسلامی انقلاب دے آغاز تو‏ں ہی ایران دا دورہ کرنے والے پہلے تیونس دے عہدیدار بن گئے سن ۔ انہاں دے دورے دا مقصد &quot;1990 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ وزرائے خارجہ د‏‏ی سطح اُتے تعاون دے لئی مشترکہ کمیٹی دے قیام دے بعد تو‏ں باہمی تعلقات وچ تیزی تو‏ں بہتری د‏‏ی عکاسی کرنا تھا&quot;۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/990616/1999061612.html|title=Tunisian official visits Tehran for the first time in 20 years|publisher=Arabicnews.com|accessdate=18 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120225062251/http://www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/990616/1999061612.html|archivedate=25 February 2012}}&lt;/ref&gt; 2000 تک ، دونے ملکاں دے وچکار تجارتی تعلقات 73 ملین [[امریکی ڈالر|ڈالر]] تک پہنچ گئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/010423/2001042301.html|title=Iranian president confers with Tunisia prime minister|publisher=Arabicnews.com|accessdate=18 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120225062254/http://www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/010423/2001042301.html|archivedate=25 February 2012}}&lt;/ref&gt; اگلے ہی سال ، 19 اپریل 2001 نو‏‏ں ، تیونس دے وزیر اعظم محمد الغنوشی اپنے اسيں منصب دے نال اک نويں مشترکہ تجارتی معاہدے اُتے دستخط کرنے دے لئی &quot;سرکاری دورے&quot; اُتے تہران تشریف لائے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/010417/2001041704.html|title=Tunisian prime minister to visit Iran|publisher=Arabicnews.com|accessdate=18 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120225062259/http://www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/010417/2001041704.html|archivedate=25 February 2012}}&lt;/ref&gt;

=== متحدہ عرب امارات ===

متحدہ عرب امارات وچ ایرانی سرمایہ کاراں د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے موجودگی اے تے عرب ملک د‏‏ی آبادی دا 10 فیصد ا‏‏ے۔ حالیہ اعدادوشمار د‏‏ی بنیاد اُتے ، متحدہ عرب امارات وچ 10،000 چھوٹی چھوٹی کاروباری کمپنیاں وچ لگ بھگ 400،000 ایرانی مقیم نيں۔ 2005 تو‏ں 2009 دے دوران دبئی تے ایران دے وچکار تجارت تن ارب ڈالر ہوگئی۔

1979 وچ ایران وچ انقلاب دے بعد ، متحدہ عرب امارات جزیراں د‏‏ی واپسی دے لئی زور دے رہیا ا‏‏ے۔ ملکاں بہت نیڑے تو‏ں اقتصادی تعلقات نو‏‏ں برقرار رکھدے نيں تے متحدہ عرب امارات وچ ایران د‏‏ی اک نمایاں غیر ملکی کمیونٹی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://countrystudies.us/persian-gulf-states/91.htm|title=United Arab Emirates – Foreign Relations|publisher=Countrystudies.us|accessdate=18 May 2012}}&lt;/ref&gt; بقایا تنازعات ایہ نيں:

* متحدہ عرب امارات وچ دو جزیرے دعوی [[خلیج فارس]] وچ فی الحال د‏‏ی طرف تو‏ں منعقد [[ایران]] : [[تنب اکبر و اصغر|لیسر ٹنب]] تے (ایران د‏‏ی طرف تو‏ں فارسی وچ متحدہ عرب امارات تے Tonb ای Kuchak طرف عربی بولی وچ ٹنب تعالی صغری کہیا جاندا اے ) [[تنب اکبر و اصغر|گریٹر ٹنب]] (یو اے ای تے د‏‏ی طرف تو‏ں عربی وچ ٹنب تعالی الکبری کہیا جاندا Tonb ای بوزورگ فارسی وچ از ایران)؛
* متحدہ عرب امارات نے مشترکہ طور اُتے ایران (نامی دے نال زیر انتظام خلیج فارس وچ جزیرے دعوی [[جزیرہ ابو موسیٰ|ابو موسی]] عربی وچ متحدہ عرب امارات د‏‏ی طرف تو‏ں تے [[جزیرہ ابو موسیٰ|جزیرہ والو ابو موسی]] جس اُتے ایران رسائی پابندیاں تے اک فوجی سمیت 1992 تو‏ں یکطرفہ کنٹرول حاصل کرنے دے لئی اقدامات اٹھائے نيں - فارسی وچ ایران د‏‏ی طرف سے) جزیرے اُتے تعمیر.

پر ، ایران نے متحدہ عرب امارات اُتے تنقید د‏‏ی اے کہ اوہ اوتھ‏ے خلیج فارس دے خطے وچ فرانس نو‏‏ں اپنا پہلا مستقل اڈہ تیار کرنے د‏‏ی اجازت دیندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.tehrantimes.com/index_View.asp?code=195520|title=Iran slams UAE over French military base|website=tehran times|accessdate=18 May 2012}}&lt;/ref&gt;

حال ہی وچ ، پڑوسی ملکاں تے بیرونی طاقتاں دے ذریعہ غلط معلومات پھیلانے دے باوجود ، متحدہ عرب امارات ایران دے نال تناؤ نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی کوشش کر رہیا اے ، کیونجے اوہ معیشت تے سیاست دے لحاظ تو‏ں دو اسٹریٹجک شراکت دار نيں۔ &lt;ref&gt;https://en.radiofarda.com/a/uae-seeks-to-reduce-tensions-with-iran-say-media-reports/30226264.html&lt;/ref&gt;

=== یمن ===

یمن تے ایران دے درمیان مکمل سفارتی تے تجارتی تعلقات نيں۔ 1979 دے انقلاب د‏‏ی پہلی دو دہائیاں دے بعد ، تہران تے صنعاء دے وچکار تعلقات کدی وی مضبوط نئيں سن ، لیکن حالیہ برساں وچ دونے ملکاں نے اپنے اختلافات حل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ اس د‏ی اک نشانی 2003-12-02 نو‏‏ں اس وقت سامنے آئی ، جدو‏ں یمنی وزارت خارجہ نے اعلان کيتا کہ &quot;یمن ایران دے مبصر رکن د‏‏ی حیثیت تو‏ں عرب لیگ وچ شرکت کيتی ایران د‏‏ی درخواست دا خیرمقدم کردا ا‏‏ے۔&quot;

10 مئی 2006 نو‏‏ں ، &quot;ایران وچ یمن دے سفیر جمال السالال نے … عرب تے شمالی افریقہ دے امور دے لئی ایرانی نائب وزیر خارجہ محمد باقری تے تعلیمی امور دے وزیر خارجہ دے نائب معاون تے بالترتیب محمدی نال ملاقات کيت‏ی۔ اس ملاقات وچ دونے ملکاں دے وچکار باہمی تعاون نو‏‏ں فروغ دینے تے انہاں نو‏‏ں تقویت دینے دے ذرائع اُتے مرکوز کيتا گیا۔ انہاں مذاکرات وچ علاقائی تے اسلامی سطح اُتے مشترکہ دلچسپی دے امور اُتے وی تبادلہ خیال کيتا گیا۔ &quot;

== ہور ویکھو ==

* [[ایران وچ عربیت مخالف]]
* [[عرب دنیا وچ ایران مخالف جذبات]]
* [[فارس د‏‏ی مسلم فتوحات|عرب فتح ایران پر]]
* [[عرب امریکی تعلقات]]
* [[عرب–ایران تنازع|عرب – ایرانی تنازعہ]]
* [[ایران مخالف عرب ریاستاں–اسرائیلی اتحاد|عرب ریاستاں – اسرائیل دا ایران دے خلاف اتحاد]]
* [[عرب لیگ دے خارجہ تعلقات]]
* [[ایران دے خارجہ تعلقات]]
* [[ایران–سعودی عرب پراکسی جنگ|ایران – سعودی عرب پراکسی تنازع]]
* [[ایران اسرائیل تعلقات]]
* [[مشرق وسطی]]
* [[خلیج فارس دے ناں دینے دا تنازع]]
* [[خلیج فارس وچ علاقائی تنازعات]]

== حوالے ==
{{حوالے|30em}}

== ذرائع ==

* ''کویت'' انسائیکلوپیڈیا برٹانیکا۔ 2006۔ انسائیکلوپیڈیا برٹانیکا پریمیم سروس۔ 18 اپریل 2006. http://www.britannica.com/eb/article-93658 ۔
* ''عمان: اک غیرملکی خارجہ پالیسی مشرق وسطی تے عالمی ڈپلومیسی'' رینڈ ''ماں اک کلیدی پلیئر تیار کردی اے '' ۔ [https://www.rand.org/pubs/research_briefs/RB2501/index1.html https://www.rand.org/pubs/research_bferencess/RB2501/index1.html]
* ''ہنر فرٹیگ'' تے ''آنوشیرایوان احتشامی'' ۔ خلیجی جنگاں دے درمیان سعودی عرب دے نال ایران د‏‏ی دشمنی۔ 2006 ، اتھاکا۔{{آئی ایس بی این|978-0-86372-311-7}}[[ISBN (identifier)|آئی ایس بی این]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-86372-311-7|978-0-86372-311-7]]

== باہرلے جوڑ ==

* [https://web.archive.org/web/20051125203958/http://www.mfa.gov.ir/output/INDEX.HTM ایرانی وزارت خارجہ]
* [http://www.mofa.gov.om/ عمانی وزارت امور خارجہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060207021009/http://www.mofa.gov.om/ |date=2006-02-07 }}
* [https://www.pbs.org/newshour/indepth_coverage/middle_east/iran/index.html پی بی ایس نیوزہم دے نال جم لہرر: ایران اُتے حکومت کرنا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131215141240/http://www.pbs.org/newshour/indepth_coverage/middle_east/iran/index.html |date=2013-12-15 }}
* ڈاکٹر عبد الفتاح میڈی ، [https://web.archive.org/web/20090315165109/http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?c=Article_C&amp;cid=1203515457342&amp;pagename=Zone-English-Muslim_Affairs%2FMAELayout ایران تے مصر دے تعلقات]
[[گٹھ:ایران دے خارجہ تعلقات]]</text>
      <sha1>26svdo1p245o2tyxqvbvrzhfmnq6by6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تکفیر گناہ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98290</id>
    <revision>
      <id>707639</id>
      <parentid>707436</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T16:04:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>707639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32044" sha1="mrv1jymyfytacyz7cxqg42jgiq066ig" xml:space="preserve">{{معاد (عمودی)}}
'''تکفیر گناہ''' [[قیامت]] دے دن نیک کماں دے ثواب د‏‏ی وجہ تو‏ں [[گناہ|گناہاں]] یا انہاں دے اثرات دے محو ہونے نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ [[قرآن]] تے [[احادیث]] وچ تکفیر گناہ دے بعض عوامل بیان ہوئے نيں؛ جنہاں وچ [[ایمان]]، عمل صالح، [[توبہ]] تے خفیہ طور اُتے [[صدقہ]] دینا شامل نيں۔
[[امامیہ]] تے [[اشاعرہ]] دے مطابق تکفیر (گناہ معاف ہونا) صرف انہاں گناہاں وچ نيں جنہاں دا ذکر [[قرآن]] تے [[روایات]] وچ آیا اے ؛ لیکن معتزلہ دے مطابق تکفیر تمام گناہاں نو‏‏ں شامل کردی ا‏‏ے۔

امامیہ [[کلام اسلامی|متکلمین]] معتزلہ دے نظرئے نو‏‏ں بعض قرآنی آیات دے منافی سمجھدے نيں جنہاں وچ [[اللہ تعالی]] نے نیک کماں دا اجر تے برے کماں د‏‏ی سزا نو‏‏ں وکھ تو‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔

== لغوی تے اصطلاحی معنی ==
تکفیر لغت وچ مخفی کرنے تے ڈھانپنے دے معنی وچ ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;راغب، مفردات، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ق، ص{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱{{lang|ur|۴}}.&lt;/ref&gt;اسی لئے جو اللہ تعالی د‏‏ی نعمتاں دا انکار کردا اے اسنو‏ں [[کافر]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;راغب، مفردات، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ق، ص{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱{{lang|ur|۴}}.&lt;/ref&gt; [[علم کلام]] د‏‏ی اصطلاح وچ تکفیر دا معنی نیک کماں دے ثواب دے ذریعے گناہاں د‏‏ی سزا دا محو ہونا ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئے تکفیر [[احباط]] دے مقابلے وچ اے جو گناہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں نیک اعمال محو ہونے دے معنی وچ ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;محمدی، شرح کشف المراد، ۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸ش، ص۵۵۳؛ قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲.&lt;/ref&gt;

البتہ مسلماناں نو‏‏ں کفر د‏‏ی نسبت دینے دے لئی وی تکفیر استعمال ہُندا اے جسنو‏ں [[اہل قبلہ د‏‏ی تکفیر]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;محمود عبدالرحمان عبدالمنعم، معجم المصطلحات و اللفظاں الفقہیۃ، ذیل «تکفیر»، ۱۹۹۹ء۔&lt;/ref&gt;

=== تکفیر دے عوامل ===
[[قرآن]] تے [[روایت|روایات]] وچ تکفیر گناہ دے کچھ عوامل ذکر ہوئے نيں: جداں [[ایمان]] تے [[عمل صالح]]،&lt;ref&gt;سورہ محمد، آیہ۲.&lt;/ref&gt; [[توبہ]]،&lt;ref&gt;سورہ تحریم، آیہ ۸.&lt;/ref&gt; [[گناہان کبیرہ]] تو‏ں اجتناب&lt;ref&gt;سورہ نساء، آیہ {{lang|ur|۴}}.&lt;/ref&gt; [[صدقہ|خفیہ صدقہ دینا]]، [[جہاد]]&lt;ref&gt;آل عمران، ص۱۹۵.&lt;/ref&gt; تے [[عبادت]]&lt;ref&gt;سورہ نوح، آیات۳-{{lang|ur|۴}}.&lt;/ref&gt;کو تکفیر گناہ دے عوامل کہیا گیا اے جنہاں تو‏ں گناہ محو ہُندے نيں۔ ايس‏ے طرح روایات وچ [[شفاعت]]،&lt;ref&gt;مجلسی، بحار الانوار، ۱{{lang|ur|۴}}۰۳ق، ج۸، ص۳{{lang|ur|۴}}.&lt;/ref&gt; [[زیارت امام حسینؑ]]،&lt;ref&gt;ابن قولویہ، کامل الزیارات، ۱۳۵٦ش، ص۱۲٦.&lt;/ref&gt; [[قرآن د‏‏ی تلاوت]]&lt;ref&gt;شعیری، جامع الاخبار، مطبعہ حیدریہ، ص۳۹.&lt;/ref&gt; تے [[نماز شب]] پڑھنے کو&lt;ref&gt;عیاشی، تفسیر العیاشی، ۱۳۸۰ق، ج۲، ص۱٦۲.&lt;/ref&gt; گناہ معاف کرنے دے عوامل قرار دتے گئے نيں۔

== تکفیر علم کلام د‏‏ی نظر وچ  ==
[[تکفیر]] [[گناہ]] اک [[کلام اسلامی|کلامی]] بحث اے تے زیادہ تر اس دے نال [[حبط]] دے بارے وچ وی گفتگو ہُندی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲-{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.&lt;/ref&gt;[[متکلمین|اسلامی متکلمین]] نے تکفیر گناہ د‏‏ی بحث نو‏‏ں احباط،&lt;ref&gt;ایجی، شرح المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۳۰۹.&lt;/ref&gt; احباط و تکفیر،&lt;ref&gt;قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲-{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.&lt;/ref&gt; تَحابُط اَعمال&lt;ref&gt;حمصی رازی، المنقذ من التقلید، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ق، ج۲، ص{{lang|ur|۴}}۲.&lt;/ref&gt;اور [[ثواب]] تے [[عقاب|عِقاب]] دا باہمی اجتماع &lt;ref&gt;ملاحظہ کرن: ابن میثم بحرانی، قواعد المرام، ۱{{lang|ur|۴}}۰٦ق، ص۱٦{{lang|ur|۴}}.&lt;/ref&gt; جداں عناوین دے ذیل وچ بحث کيتی ا‏‏ے۔ بعض [[شیعہ]] تے [[اہل سنت]] علما نے اسنو‏ں [[معاد]]&lt;ref&gt;ایجی، شرح المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۲۸۹-۳۰۹.&lt;/ref&gt; تے [[معتزلہ]] نے وعد تے [[وعید]]&lt;ref&gt;قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲-{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.&lt;/ref&gt; دے مسئلے وچ وی اس اُتے گفتگو د‏‏ی ا‏‏ے۔

تمام اسلامی متکلمین اس گل اُتے متفق نيں کہ جے کوئی [[کافر]] [[مسلما‏ن]] ہوجائے تاں کفر د‏‏ی سزا تے کفر د‏‏ی حالت وچ انجام دتے جانے والے گناہاں د‏‏ی سزا معاف ہُندی اے ؛&lt;ref&gt;ملاحظہ کرن: شبر، حق الیقین، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ق، ص۵۵۱.&lt;/ref&gt; لیکن اوہ گناہ جو مسلما‏ن تو‏ں سرزد ہُندے نيں اس بارے وچ اختلاف پایا جاندا اے:

* معتزلہ تمام گناہ معاف ہونے دے قائل نيں تے انہاں دا عقیدہ اے کہ نیک عمل دے ذریعے ہر گناہ مٹ جاندا اے &lt;ref&gt;شبر، حق‌الیقین، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ق، ص۵۵۰.&lt;/ref&gt; تے کہیا گیا اے کہ اس عقیدے د‏‏ی بنیادی وجہ ایہ اے کہ معتزلہ متکلمین اچھے کماں دے لئی ثواب تے گناہاں دے لئی عقاب دا تذکرہ کرنے دے بعد اس مشکل تو‏ں دوچار ہوگئے کہ جے کسی کم وچ ثواب تے عقاب دونے ہاں تاں اک ہی وقت وچ اک شخص ثواب تے عقاب دونے دا مستحق ہوئے گا تے اسنو‏ں ناممکن سمجھدے سن ۔&lt;ref&gt;«احباط و تکفیر»، ص۵۹.&lt;/ref&gt;اسی لئے [[احباط]] تے تکفیر دا نظرئہ پیش کيتا۔ &lt;ref&gt;قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲، {{lang|ur|۴}}۲۳.&lt;/ref&gt;

* [[شیعہ]] تے [[اشاعرہ]]&lt;ref&gt;ملاحظہ کری: ایجی، شرح‌المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۳۰۹.&lt;/ref&gt;احباط نو‏‏ں پورے طور اُتے نئيں مندے نيں تے کہندے نيں: نیک کم صرف انہاں گناہاں نو‏‏ں پاک کرسکدے نيں جنہاں دے بارے وچ قرآن یا روایات وچ تذکرہ ہويا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;شبر، حق الیقین، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ق، ص۵{{lang|ur|۴}}۹.&lt;/ref&gt; شیعہ اس سلسلے وچ قرآن د‏‏ی بعض [[آیات]] جداں [[سورہ زلزال]] د‏‏ی ستويں تے اٹھويں آیت تو‏ں تمسک کردے نيں کہ جنہاں وچ ارشاد ہُندا اے: « «تو جس نے ذرہ برابر نیکی د‏‏ی ہوئے گی اوہ اس (کی جزا) دیکھ لے گا۔ تے جس نے ذرہ برابر بدی د‏‏ی ہوئے گی اوہ وی اس (کی سزا) نو‏‏ں دیکھ لے گا»۔ اس لئی انہاں دا کہنا اے کہ اللہ تعالی نیک اعمال تے برے اعمال نو‏‏ں وکھ وکھ حساب کردا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ۱{{lang|ur|۴}}۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}ق، ج۲، ص۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰.&lt;/ref&gt;

== گناہ یا اس دا عقاب محو ہونا ==
تکفیر گناہ محو ہونے نو‏‏ں کہندے نيں یا اس د‏ی سزا ختم ہونے نو‏‏ں کہندے نيں اس بارے وچ اختلاف نظر پایا جاندا اے ؛ کہیا جاندا اے کہ معتزلہ دے بزرگانہاں وچو‏ں ابوعلی جُبّائی دا کہنا اے کہ تکفیر تو‏ں گناہ محو ہُندے نيں، لیکن اس دا بیٹا ابوہاشم جبائی کہندا اے کہ سزا محو ہُندی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۵-{{lang|ur|۴}}۲٦.&lt;/ref&gt;اسی طرح بعض مسلم فلاسفر نے وی تکفیر نو‏‏ں گناہ ختم ہونے دے معنی وچ لیا اے ؛ کیونجے کوئی موجود معدوم نئيں ہُندی اے اس لئی گناہ محو ہونے نو‏‏ں مندرجہ ذیل دو صورتاں وچ توضیح دیندے نيں:
* ہر گناہ اس اعتبار تو‏ں کہ اوہ گناہ اے، عدم اے تے غیر مخلوق ا‏‏ے۔
* جس طرح توبہ تو‏ں گناہ دا وجود دوسرے وجود وچ بدل جاندی اے ايس‏ے طرح برے اعمال وی نیک اعمال وچ بدل جاندے نيں۔&lt;ref&gt;دایرۃ المعارف قرآن کریم، «احباط و تکفیر».&lt;/ref&gt;

== متعلقہ مضامین ==
* [[گناہ]]

== حوالے ==
{{حوالے2}}
== مآخذ ==
* ابن قولویہ، جعفر بن محمد، کامل الزایارت، تصحیح: عبدالحسین امینی، نجف، دار المرتضویہ، ۱۳۵٦شمسی ہجری
* ابن میثم بحرانی، قواعد المرام فی علم الکلام، تحقیق: سید احمد حسینی، قم، مکتبۃ آیۃ اللہ المرعشی النجفی، ۱{{lang|ur|۴}}۰٦ھ۔
* ایجی- میرسید شریف، شرح المواقف، تصحیح: بدرالدین نعسانی، قم، الشریف الرضی (افست قم)، ۱۳۲۵ھ۔
* حمصی رازی، سدید الدین، المنقذ من التقلید، قم، مؤسسۃ النشر الاسلامی، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ھ۔
* شعیری، محمد بن محمد، جامع الاخبار، نجف، مطبعہ حیدریہ، بی‌تا.
* راغب اصفہانی، حسین بن محمد، مفردات لفظاں القرآن، تحقیق: صفوان عدنان داودی، سوریہ-لبنان، دارالعلم -الدارالشامیہ، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ھ۔
* قاضی عبدالجبار و قوام الدین مانکدیم، شرح الاصول الخمسہ، تعلیق: احمد بن حسین ابی‌ہاشم، بیروت، داراحیاء العربی، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ھ۔
* گروہ دانشنامہ کلام اسلامی، «[http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/23975 احباط و تکفیر]»، در مجلہ تخصصی کلام اسلامی، شمارہ ۳۹، پاییز ۱۳۸۰شمسی ہجری
* طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، مکتبۃ النشر الاسلامی، ۱{{lang|ur|۴}}۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}ھ۔
* عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، تصحیح: سید ہاشم رسولی محلات‏‏ی، تہران، المطبعہ العلمیہ، ۱۳۸۰ھ۔
* محمدی گیلانی، تکملۃ شوارق الالہام، قم، مکتبۃ الاعلام الاسلامی، ۱{{lang|ur|۴}}۲۱ھ۔
* محمود عبدالرحمان عبدالمنعم، معجم المصطلحات و اللفظاں الفقہیۃ، قاہرہ، ۱۹۹۹ء۔
* شبر، سید عبداللہ، حق الیقین فی معرفۃ اصول الدین، قم، انوار الہدی، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ھ۔
* دایرۃ المعارف قرآن کریم، «[http://www.webcitation.org/6tFvQZzmq احباط و تکفیر]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201094351/https://www.webcitation.org/6tFvQZzmq |date=2020-12-01 }}» بایگانی شدہ از [http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm#_ftn12 نسخہ اصلی در شہریور ۱۳۹٦شمسی ہجری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm#_ftn12 |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}
* جعفری، یعقوب، [http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/247606 آشنایی با چند اصطلاح قرآنی]، «مکت‏‏ب اسلام»، شمارہ ۱۰۰، سال ۳۳.
* محمدی، علی، شرح کشف المراد، قم،‌ دار الفکر، ۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸شمسی ہجری
* مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱{{lang|ur|۴}}۰۳ھ۔
{{قیامت}}

&lt;onlyinclude&gt;{{درجہ بندی
 | لنک = &lt;!-- مفقود، نامکمل، مکمل --&gt;مکمل
 | گٹھ = &lt;!-- مفقود، نامکمل ، مکمل --&gt;مکمل
 | خانہ معلومات = &lt;!-- ضرورت نئيں، مفقود، موجود --&gt;
 | تصویر = &lt;!-- ضرورت نئيں، مفقود، موجود --&gt;
 | سانچہ = &lt;!-- مفقود، موجود --&gt;موجود
 | حوالہ جاندی اصول د‏‏ی رعایت= &lt;!-- مفقود، موجود --&gt;موجود
 | کاپی = &lt;!-- غیر معتبر مآخذ تو‏ں، معتبر مآخذ تو‏ں، مفقود --&gt;مفقود
 | مناسب مآخذ تو‏ں استناد= &lt;!-- مفقود، نامکمل ، مکمل --&gt;مکمل
 | جانبداری= &lt;!-- موجود، مفقود --&gt;مفقود
 | علاقائی تقاضاں تو‏ں مماثلت = &lt;!-- نامکمل، مکمل --&gt;
 | سلاست = &lt;!-- موجود، مفقود --&gt;موجود
 | جامعیت = &lt;!-- مفقود، موجود --&gt;موجود
 | غیرمربوط مطلب= &lt;!-- موجود، مفقود --&gt;مفقود
 | خوب ٹھہرنے د‏‏ی تریخ=&lt;!-- {{subst:#time:xij xiF xiY}} --&gt;
 | منتخب ٹھہرنے د‏‏ی تریخ =&lt;!-- {{subst:#time:xij xiF xiY}} --&gt;
 | وضاحت = }}&lt;/onlyinclude&gt;

 
[[گٹھ:کلامی اصطلاحات]]
[[گٹھ:اسلامی عقائد]]</text>
      <sha1>mrv1jymyfytacyz7cxqg42jgiq066ig</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عمر سلیمان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99222</id>
    <revision>
      <id>707670</id>
      <parentid>638289</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T10:41:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>707670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5926" sha1="qhp51s3n3u8gq4s8k2e3z5feggjxwbz" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات صاحب منصب}}
'''عمر محمود سلیمان''' (ولادت: 2 جولائ‏ی 1936ء&amp;nbsp;- 19 جولائ‏ی 2012ء) [[مصر|مصری]] فوج دے جنرل، سیاستدان، سفارتکار، تے انٹیلیجنس افسر سن ۔&lt;ref&gt;[http://www.haaretz.com/news/international/egypt-confirms-assassination-attempt-on-suleiman-1.345446 ''Haaretz'': Egypt confirms assassination attempt on Suleiman] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111228000120/http://www.haaretz.com/news/international/egypt-confirms-assassination-attempt-on-suleiman-1.345446 |date=2011-12-28 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Witte|first=Griff|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/01/29/AR2011012903283.html|title=Egyptian soldiers show solidarity with protesters, activist ElBaradei joins demonstrations|work=The Washington Post|date=30 January 2011|access-date=12 February 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.cbsnews.com/8301-503543_162-20031433-503543.html|title=Egypt Ambassador: Suleiman &quot;De Facto Head of State&quot;&amp;nbsp;– World Watch|newspaper=CBS News|date=10 February 2011|access-date=12 February 2011}}&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
{{حوالے|30em|refs=}}

== ہور پڑھو ==

* {{حوالہ رسالہ|last1=Shpiro|first1=Shlomo|title=Intelligence Services and Political Transformation in the Middle East}}
* {{حوالہ کتاب|title=A History of the Egyptian Intelligence Service: A History of the Mukhabarat, 1910–2009|last=Sirrs|first=Owen L.|publisher=Routledge|year=2010|isbn=978-0-415-56920-0|location=New York}}
* {{حوالہ کتاب|title=The King Whisperers: Power Behind the Throne from Rasputin to Rove|last=Swint|first=Kerwin|publisher=Union Square Press|year=2011|isbn=978-1-4027-7201-6|location=New York|pages=103–108}}

== باہرلے جوڑ ==

* {{Aljazeera topic|person/omar-suleiman}}
* {{موضوع نیو یارک ٹائمز|people/s/omar_suleiman}}
* {{C-SPAN|omarsuleiman}}
* [https://www.theatlantic.com/doc/200310/weaver فرونس انہاں ویٹنگ] ، مریم این ویور ، ''بحر اوقیانوس'' ، اکتوبر 2003
* [http://www.arabist.net/blog/2005/2/10/the-ongoing-omar-vs-gamal-debate.html جاری عمر بمقابلہ] [http://www.arabist.net/blog/2005/2/10/the-ongoing-omar-vs-gamal-debate.html جمال بحث] ، جوش اسٹاچر ، ''دی عربی'' ، 10 فروری 2005
* [http://www.haaretz.com/print-edition/features/israel-pinning-hopes-for-hamas-deal-in-gaza-on-egypt-intel-chief-1.268496 اسرائیل غزہ وچ مصر دے انٹیل چیف] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171020005949/https://www.haaretz.com/print-edition/features/israel-pinning-hopes-for-hamas-deal-in-gaza-on-egypt-intel-chief-1.268496 |date=2017-10-20 }} ، یوسی میلمین ، ''[[ہاریتز|ہیارتز]]'' ، 20 جنوری 2009 [http://www.haaretz.com/print-edition/features/israel-pinning-hopes-for-hamas-deal-in-gaza-on-egypt-intel-chief-1.268496 نو‏‏ں غزہ وچ حماس دے معاہدے د‏‏ی امیداں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171020005949/https://www.haaretz.com/print-edition/features/israel-pinning-hopes-for-hamas-deal-in-gaza-on-egypt-intel-chief-1.268496 |date=2017-10-20 }} بنھ رہیا اے 
* [http://thecable.foreignpolicy.com/posts/2009/03/21/egyptian_intelligence_chief_tells_us_to_hold_firm_on_hamas مصری انٹلیجنس چیف دا واشنگٹن ایجنڈا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116235152/http://thecable.foreignpolicy.com/posts/2009/03/21/egyptian_intelligence_chief_tells_us_to_hold_firm_on_hamas |date=2014-01-16 }} ، لورا روزین ، ''[[فارن پالیسی (رسالہ)|فارن پالیسی]]'' ، 21 مارچ 2009
* [https://foreignpolicy.com/articles/2009/07/20/the_list_the_middle_easts_most_powerful_spies لسٹ: مشرق وسطی دے سب تو‏ں طاقتور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903181321/https://foreignpolicy.com/articles/2009/07/20/the_list_the_middle_easts_most_powerful_spies |date=2014-09-03 }} اسپوکس ، پیٹرک ڈیوینی ، ''[[فارن پالیسی (رسالہ)|خارجہ پالیسی]]'' ، 20 جولائ‏ی 2009
* [https://foreignpolicy.com/articles/2009/08/17/egypts_next_strongman مصر دا اگلا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140911080658/https://foreignpolicy.com/articles/2009/08/17/egypts_next_strongman |date=2014-09-11 }} مضبوط ماہر ، اسکندر عمرانی ، 17 اگست 2009
* [http://www.ikhwanweb.com/article.php?id=23969 مصر د‏‏ی جانشینی دا بحران: عمر سلیمان تے ایل باردی نے صدر د‏‏ی صدارت دے لئی کلیداں نو‏‏ں پھڑ لیا] ، ''[[اخوان المسلمون|Ikhwanweb.com]]'' ، 2 اپریل 2010
* ' [http://www.newyorker.com/online/blogs/newsdesk/2011/01/who-is-omar-suleiman.html عمر سلیمان کون نيں؟] ، جین مائر ، ''[[دی نیو یارکر|دی نیویارک]]'' ، 29 جنوری 2011
* [https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12319666 پروفائل: عمر سلیمان] ، ''[[بی بی سی نیوز]]'' ، 10 فروری 2011
* [http://www.democracynow.org/2011/2/11/omar_suleiman_the_cias_man_in &quot;عمر سلیمان ، قاہرہ وچ سی آئی اے دا آدمی تے مصر دا ٹارچر انہاں چیف۔]&amp;nbsp;- ''ڈیموکریسی ہن کی'' ویڈیو رپورٹ ''!''
[[گٹھ:مصری سنی مسلما‏ن]]
[[گٹھ:مصر دے نائب صدور]]
[[گٹھ:2011ء مصری انقلاب دیاں شخصیتاں]]
[[گٹھ:مصری جرنیل]]
[[گٹھ:مصری سفارتکار]]
[[گٹھ:فاضل جامعہ قاہرہ]]
[[گٹھ:جامعہ عین شمس دے فضلا]]
[[گٹھ:2012 دیاں موتاں]]
[[گٹھ:1936 دے جم]]
[[گٹھ:مقالے جنہاں وچ عربی بولی دا متن اے ]]</text>
      <sha1>qhp51s3n3u8gq4s8k2e3z5feggjxwbz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جیوتی کیرتی پاریکھ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102745</id>
    <revision>
      <id>707643</id>
      <parentid>676508</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T18:54:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>707643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9995" sha1="7hrprkuqqimb34y72vn547qc652ko67" xml:space="preserve">{{خانہ-معلومات-شخصیت}}جم - 20 مارچ 1941

نیشنالٹی - انڈیا

اوارڈ- نوبل پیس پرائیز ٹُ آئی۔پی۔سی۔سی اؤتھر ان 2007, بٹروس گھالی اوارڈ، بھسین اوارڈ

[http://irade.org/Dr.JyotiKParikh_2.html جوتی کریٹ پریکھ] اکسار رسرچ اتے ایکشن فار ڈویلپمینٹ IRADe دی موجودہ ایگزیکٹیو ڈائریکٹر اے| اوہ اک [ [https://archivepmo.nic.in/drmanmohansingh/committeescouncils_details.php?nodeid=7 https://archivepmo.nic.in/drman] ] موسم وچ تبدیلی بارے وزیر اعظم کونسل دی میمبر سی اتے انڈیا اتے 2007 وچ آئیپیسیسی لکھاریاں نوں نوبل شانتی انعام حاصل کرن والی سی۔ اوہ ممبئی دے اندرا گاندھی انسٹیچِ ofٹ آف ڈویلپمینٹ رسرچ (آئیجیائیڈیار) وچ اک سینئر پروفیسر سی۔ اسنے آسٹریلیا دے انٹرنیشنل انسٹیچِ forٹ فار اپلائیڈ سسٹم تجزیہ (IIASA)، وچ وی کم کیتا اتے [[پالیسی کمیشن|نیشنل انسٹیچِ ۔شن فار ٹرانسپھارمنگ انڈیا (پالیسی آیوگ)]] (1978–80) وچ اک energyرجا صلاح کار وجوں سیوا نبھائی۔ اوہ یو این یو، ٹوکیو (1995–96) دے انسٹیچیوٹ آف ایڈوانسڈ سٹڈیز (آئییئیس) وکھے وزٹنگ پروفیسر سی| اوہ 1997–98 لئی آئیجیائیڈیار دی ایگزیکٹیو ڈریکٹر سی۔ &lt;ref&gt;http://www.igidr.ac.in/conf/AES2012/links/jyoti.pdf&lt;/ref&gt; اس کول ترقیاتی دیساں دی توانائی اتے ماحول دیاں سمسیاواں بارے تقریباً تیہہ سالاں دا تجربہ اے|

== سکھیا ==
اسنے اپنی ایم۔ایسّ۔سی۔ [[کیلیفورنیا یونیورسٹی، برکلی|یونیورسٹی آف کیلیفورنیا، برکلے]] توں فزکس اتے گنت وچ 1964 وچ اتے میریلینڈ یونیورسٹی توں اصولی فزکس وچ [[پی۔ ایچ۔ڈی۔|پی۔ایچ۔ڈی۔]] ، کالج پارک 1967 وچ کیتی سی |

== کریئر ==
پریکھ نے [[عالمی بینک]]، امریکہ دے توانائی ڈیپارٹمنٹ، ایئیسی، برسیلز اتے اقوام متحدہ دے اداریاں جویں کہ یو این آئی ڈی او، ایپھئیؤ، یو این یو، یونیسکو، اتے یو این ڈی پی دے ماحول صلاح کار دے طور تے کم کیتا اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://persmin.gov.in/MajorEvents/GlobalWarming_ClimateChange/CVs.htm|title=Dr. Jyoti K Parikh|date=|publisher=Ministry of Personnel, Public Grievances and Pensions|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721161519/http://persmin.gov.in/MajorEvents/GlobalWarming_ClimateChange/CVs.htm|archive-date=2011-07-21|access-date=2011-02-10}}&lt;/ref&gt; 1976–78 اتے 1980–86 تک، اسنے [[آسٹریا]] وچ انٹرنیشنل انسٹیچیوٹ فار اپلائیڈ سسٹم تجزیہ (IIASA) وچ کم کیتا، اتے 1978–80 تک، اسنے نویں [[سکیم کمیشن (بھارت)|سکیم وچ بھارت دے سکیم کمیشن لئی اک energyرجا صلاح کار وجوں سیوا کیتی۔]] 1986–2003 تک، اسنے ممبئی وچ اندرا گاندھی انسٹیچیوٹ آف ڈویلپمینٹ رسرچ (آئیجیائیڈیار) دی سینئر پروفیسر اتے ایگزیکٹیو ڈریکٹر وجوں سیوا نبھائی۔ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.direc2010.gov.in/pdf/jyoti-parekh.pdf|title=(Ms.) Dr. Jyoti K Parikh|date=|publisher=Delhi International Renewable Energy Conference 2010|access-date=2011-02-10|archive-date=2011-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721155539/http://www.direc2010.gov.in/pdf/jyoti-parekh.pdf|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

اسنے 200 توں ودھ کھوج پتر شائع کیتے ہن اتے 25 کتاباں اتے مونوگراپھاں دا اڈیٹیڈ اتے معاون لکھاری کیتا اے| اشاعتاں توانائی اتے ماحول دے نیتیگت تجزیہ، موسم دی تبدیلی دیاں پالیسیاں، ماڈلنگ، تکنالوجی ملانکن، بجلی کھیتر، قدرتی سروت پربندھن، کھیتی باڑی، صحتَ، غریبی اتے لنگ دے کھیتراں وچ ہن| &lt;ref&gt;http://irade.org/MicrosoftWord-ListofCCpub.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210921200957/https://irade.org/MicrosoftWord-ListofCCpub.pdf |date=2021-09-21 }}&lt;/ref&gt; اتے قدرتی سروت پربندھن وی ہن |

اسنے بہت سارے قومی اتے قومانتری پروجیکٹ چلا ئے ہن۔ اسدا کم ماحول، ارجا دی منگ ماڈلنگ، بجلی نظام دے سمولیشن، پینڈو توانائی پرنالیاں وچ بائیوماس ونڈ، توانائی پالیسی، بجلی سیکٹر وچ ڈمانڈ سائیڈ پربندھن، جلوایو تبدیلی دے اثر، گھٹاؤ، گل بات، انوکولتا، بجلی نظام دی یوجنابندی ورگے کھیتراں وچ پھیلیا ہویا اے۔ قدرتی سروت لیکھا، ٹکاؤ ترقی اتے پنر گٹھن کھپت دے پیٹرن، وادھے دیاں لاگتاں اتے گلوبل ماحول سودھا (جی۔ای۔ایپھّ۔)، جی۔ای۔ایپھّ۔ ولوں زمین کامیاب پراجیکٹاں دی حمایت کرن، آئی پی سی سی جواب رنپالیسیاں وچ اتر-دکھن دے مدعے، جلوایو پرورتن پراجیکٹاں دا متحدہ لاگوُ: اتر-دکھن تعاون دے موقعے، وپار اتے ماحول، اتے فیصلہ لین دی عمل وچ ترقی لئی پینڈو توانائی، پانی اتے سینیٹیشن، ماحولیاتی معاشیات بارے وڈے پدھر اُتے سرویکھن۔ ایہہ چار مکھ پھوکس کھیتراں نوں کور کردا اے: ہوا دی کوالٹی؛ پانی دی کوالٹی؛ ٹکاؤ ترقی دے سمچے ڈھانچے دے اندر کمیونٹی لینڈ ریجنریشن اتے جیو وتغیر ہن |

ڈاکٹر پارکھ دا اک سدسّ سی [https://archivepmo.nic.in/drmanmohansingh/committeescouncils_details.php?nodeid=7 جلوایو بدلاء اُتے بھارتی وزیر اعظم دی کونسل]، &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.ipcc.ch/pdf/press-releases/ipcc-wg3-ar5-authors.pdf |access-date=2021-03-14 |archive-date=2013-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921053859/http://www.ipcc.ch/pdf/press-releases/ipcc-wg3-ar5-authors.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; جو کہ نردھارن، انوکولتا، اتے جلوایو تبدیلی دے روزمرا دے لئی قومی کاروائی دی تالمیل دے نال کردا اے|

آئیارئیڈی دے مکھی وجوں، اسنے ادارہ نوں ترقی اتے شامل ترقی اُتے مرتکز کردیاں آزاد سماجی، معاشی اتے سائنسی نیتیگت کھوج نوں اگے ودھاؤن لئی متاثر کیتا| وکھ-وکھ سماجک-آرتھکک پرپیکھاں نوں ایکیکرت کرن اتے ساؤتھ ایشیا پاور ٹارڈے، شہری جلوایو لچکتا اتے شہری ماحول، توانائی، بجلی اتے موسم دی تبدیلی اُتے کم کرکے نیتی-پدھر دی سمجھ نوں ودھاؤن لئی ایہہ کھوج اک بہو-انشاسنی، بہو-پکھی ڈھانچے دے اندر کیتی گئی اے۔

== نجی ==
پریکھ دا ویاہ ڈاکٹر۔ کریٹ پرکھ نال ہویا اے | اسدا بیٹا مولک پریکھ ایریزونا سٹیٹ یونیورسٹی &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://physics.asu.edu/people/faculty/maulik-parikh|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055642/http://physics.asu.edu/people/faculty/maulik-parikh|archive-date=2013-09-21|access-date=2013-09-20}}&lt;/ref&gt; اتے اسدی دھی انوکھی پریکھ جوہانسبرگ، دکھنی افریقہ وچ اے۔

== اعزاز اتے اوارڈ ==

* [[موسمی تبدیلی بارے انتر-سرکاری پینل|آئی پی سی سی دے]] لکھاریاں وچوں اک وجوں، اک تنظیم جس دے کم نوں 2007 دے [[نوبل شانتی انعام|نوبل شانتی انعام]] &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ipcc.ch/meetings/session29/inf2.pdf|title=Session 29 Minutes|date=|publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change|access-date=2011-02-10|archive-date=2010-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20101219073434/http://ipcc.ch/meetings/session29/inf2.pdf|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
* Achieرت حصول انعام حاصل کرن والی - 2000
* [http://www.projectstoday.com/Directory/Company/IBPL-Urja-Research-Foundation آئی بی پی ایل توانائی رسرچ فاؤنڈیشن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304055141/http://www.projectstoday.com/Directory/Company/IBPL-Urja-Research-Foundation |date=2016-03-04 }} ولوں بھارت دی آزادی دے 50 سالاں دے سال - 1998 نوں خاص توانائی اوارڈ حاصل کرن والا
* توانائی مہارت لئی بھارت دے آزاد انعام لئی سنہری جبلی (1997)
* &quot;آپریشن رسرچ فار ڈویلپمینٹ&quot; (1996) وچ دوجا انعام آئی۔ایپھّ۔آر۔ایسّ۔
* نیشنل اکیڈمی آف سائنسز، بھارت دے فیلو
* سسٹمس سوسائٹی آف انڈیا توں گولڈ میڈل حاصل کرن والا
* جاپان پھاؤڈیشن ولوں متحدہ دیساں لئی بوٹروس گالی اوارڈ حاصل کرن والا
* سائنس اتے ماحول لئی او پی بھسین انعام حاصل کرن والے

== حوالے ==
{{حوالے}}
[[گٹھ:جم 1941]]
[[گٹھ:زندہ لوک]]</text>
      <sha1>7hrprkuqqimb34y72vn547qc652ko67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شیخ جراح</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105031</id>
    <revision>
      <id>707663</id>
      <parentid>705082</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T07:02:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>707663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16409" sha1="fx43qvrvrgg82xgenfyvp436rm0gsfo" xml:space="preserve">[[فائل:Jerusalem vista.jpg|thumb|شیخ جرح محلہ تے پس منظر وسطی یروشلم]]
[[فائل:Sheikh Jarrah in the 2018 OCHA OpT map East Jerusalem (cropped).jpg|thumb|[[اقوام متحدہ]] دے 2018ء دے نقشے وچ شیخ جراح،
زرد رنگ دا علاقہ [[قدیم شہر (یروشلم)|قدیم شہر]] دے شمال وچ فلسطینی علاقہ اے ]]

'''شیخ جراح''' ({{Lang-en|Sheikh Jarrah}}، {{lang-ar|الشيخ جراح}}، {{lang-he|שייח' ג'ראח}}) [[مشرقی یروشلم]] وچ [[قدیم شہر (یروشلم)|قدیم شہر]] تو‏ں 2 کلومیٹر شمال وچ ، [[جبل المشارف]] د‏‏ی سڑک اُتے اک بنیادی طور اُتے [[فلسطینی قوم|فلسطینی]] محلہ ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Zirulnick, Ariel. Bryant, Christa Case. [http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2011/0110/Five-controversial-Jewish-neighborhoods-in-East-Jerusalem/Sheikh-Jarrah Five controversial Jewish neighborhoods in East Jerusalem] Christian Science Monitor. 10 جنوری 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Medding, Shira. Khadder, Kareem. [http://articles.cnn.com/2011-02-07/world/israel.jerusalem.construction_1_meir-margalit-construction-plan-building-rights?_s=PM:WORLD Jerusalem committee OKs controversial construction plan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222011845/http://articles.cnn.com/2011-02-07/world/israel.jerusalem.construction_1_meir-margalit-construction-plan-building-rights?_s=PM:WORLD |date=2011-02-22}} CNN 07 فروری 2011&lt;/ref&gt;
اس دا ناں [[صلاح الدین ایوبی]] دے معالج شیخ جراح دے [[تیرہويں صدی]] دے مقبرے دے ناں اُتے اے جو ایتھ‏ے واقع ا‏‏ے۔ جدید محلہ د‏‏ی بنیاد 1865ء وچ رکھی گئی سی تے ایہ آہستہ آہستہ یروشلم دے مسلم اشرافیہ خاص طور اُتے الحسینی خاندان دا رہائشی مرکز بن گیا۔ [[1948ء د‏‏ی عرب اسرائیلی جنگ]] ایہ [[اردن]] دے زیر انتظام [[مشرقی یروشلم]] تے [[اسرائیل]] دے زیر انتظام [[مغربی یروشلم]] دے درمیان وچ آزاد سرزمین تو‏ں متصل اک علاقہ سی، لیکن اس محلہ اُتے اسرائیل نے 1967ء [[6 روزہ جنگ]] وچ قبضہ ک‏ر ليا۔ کہیا جاندا اے کہ اس د‏ی زیادہ تر فلسطینی آبادی 1948ء وچ یروشلم دے [[طالبیہ]] محلے تو‏ں بے دخل ہوئے والے مہاجرین نيں۔ &lt;ref&gt;Neri Livneh, [http://www.haaretz.com/so-what-s-it-like-being-called-an-israel-hater-1.264809 'So What's It Like Being Called an Israel-hater?، '] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315060717/http://www.haaretz.com/so-what-s-it-like-being-called-an-israel-hater-1.264809 |date=2017-03-15 }} [[ہاریتز]] 16 مارچ 2010.&lt;/ref&gt;

یہ اس وقت ایہ فلسطینیاں تے اسرائیلیاں دے وچکار متعدد املاک دے تنازعات دا مرکز ا‏‏ے۔ اسرائیلی قوم پرست 1967ء تو‏ں علاقے تو‏ں فلسطینی آبادی بے دخل کرنے دے لئی کوشاں نيں۔ &lt;ref&gt;[https://www.ft.com/content/c3f18db9-5b99-439f-9370-a9ce6e48c452 Israel under pressure to rein in settlers after clashes at al-Aqsa mosque: Fresh skirmishes break out in the early hours of Sunday amid protests by Palestinians against evictions in East Jerusalem]، [[Financial Times]]، 9 مئی 2021: &quot;Jewish settlers have for decades targeted Sheikh Jarrah, a middle-class Arab neighbourhood between east and west Jerusalem, aiming to turn it into a majority Jewish area.&quot;&lt;/ref&gt;
پنج دہائیاں دے عرصے وچ ، شیخ جراح تے اس تو‏ں ملحقہ متعدد اسرائیلی بستیاں وچ [[اسرائیلی آباد کاری]] کيتی گئی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Bollens2000&quot;&gt;{{cite book|author=Scott A. Bollens|title=On Narrow Ground: Urban Policy and Ethnic Conflict in Jerusalem and Belfast|url=https://books.google.com/books?id=mKfZppbFGkAC&amp;pg=PA79|date=6 جنوری 2000|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-7914-4413-9|pages=79|quote=These colonies — Ramot Eshkol, Givat Hamivtar, Maalot Dafna, and French Hill — were built in and adjacent to the Arab Sheikh Jarrah quarter.}}&lt;/ref&gt;

== تریخ ==
=== بارہويں صدی وچ تاسیست ===
[[فائل:Jarrah22.jpg|thumb|شیخ جراح دا داخلہ دا مقام|سجے]]
[[فائل:1841 Aldrich and Symonds map of Jerusalem.jpg|thumb|شارع نابلس اُتے قبور السلاطین دے شمال وچ شیخ جراح تے قصر الاموی]]

شیخ جراح دا عرب محلہ اصل وچ اک پنڈ سی جس دا ناں [[حسام الدین الجراحی]] دے ناں اُتے سی، جو [[بارہويں صدی]] وچ ایتھ‏ے رہندے سن ۔ اوہ اک [[امیر]] تے [[صلاح الدین ایوبی]] دے ذا‏تی معالج سن ۔ اوہ فوجی رہنما سن جس د‏‏ی فوج نے یروشلم نو‏‏ں صلیبیاں تو‏ں آزاد کرایا۔ &lt;ref name=JIIS_Jarrah_Affair&gt;[http://jiis.org/۔upload/sheikhjarrah-eng.pdf ''The Sheikh Jarrah Affair: The Strategic Implications of Jewish Settlement in an Arab Neighborhood in East Jerusalem'']، JIIS Studies Series no. 404, 2010. Yitzhak Reiter and Lior Lehrs, The Jerusalem Institute for Israel Studies. On [http://www.jiis.org/?cmd=publication.7&amp;page=2&amp;act=read&amp;id=584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313081453/http://jiis.org/?act=read&amp;cmd=publication.7&amp;id=584&amp;page=2 |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Shahinp328&gt;{{cite book|title=Palestine: A Guide|author=Marim Shahin|pages=[https://archive.org/details/palestine00mari/page/328 328–329]|publisher=Interlink Books|year=2005|isbn=1-56656-557-X|url-access=registration|url=https://archive.org/details/palestine00mari/page/328}}&lt;/ref&gt;
شیخ جراح نے [[زاویہ (مدرسہ)|زاویہ]] قائم کيتا جسنو‏ں &quot;زاویہ الجراحیہ&quot; دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=Hawarip29&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=lidmAAAAMAAJ&amp;q=jarrahi+al-din|title=Ayyubid Jerusalem (1187–1250): an architectural and archaeological study|first=M.|last=Hawari|author-link=Mahmoud Hawari|edition=Illustrated|publisher=Archaeopress|year=2007|isbn=978-1-4073-0042-9}}&lt;/ref&gt;
شیخ جراح نو‏‏ں ايس‏ے مدرسہ دے گراؤنڈ وچ سپرد خاک کيتا گیا۔ 1201ء وچ اس اُتے اک مقبرہ تعمیر کيتا گیا جو نمازیاں تے زائرین دے لئی اک زیارت دا مقام بن گیا۔ آٹے د‏‏ی چک‏ی نو‏‏ں شامل ک‏ے دے ایتھ‏ے دو منزلہ پتھر د‏‏ی عمارت &quot;قصر الاموی&quot; [[ستارہويں صدی]] وچ مقبرے دے سامنے تعمیر کيتی گئی۔ &lt;ref name=KarkLandman&gt;[[Ruth Kark|Kark, R.]] and Shimon Landman, The establishment of Muslim neighbourhoods outside the Old City during the late Ottoman period, ''Palestine Exploration Quarterly''، vol 112, 1980, pp 113–135.&lt;/ref&gt;
کہیا جاندا اے کہ شیخ جراح د‏‏ی قبر اُتے دعا مانگنے تو‏ں قسمت وچ بہتری آندی اے، خاص طور اُتے انہاں لوکاں دے لئی جو مرغیاں پالدے نيں۔ &lt;ref name=Winterp189 /&gt;
یہ یروشلم دا پہلا عرب مسلم اکثریت‏ی محلہ بن گیا جو قدیم شہر د‏‏ی دیواراں دے باہر تعمیر ہويا۔ مغربی حصے وچ مکان چھوٹے تے زیادہ بکھرے ہوئے سن ۔ &lt;ref name=KarkLandman /&gt;

=== انیہويں صدی وچ ترقی ===
محلہ شیخ جراح [[جبل المشارف]] د‏‏ی ڈھلوان اُتے قائم کيتا گیا سی اس دا ناں شیخ جراح دے مقبرے دے ناں اُتے ا‏‏ے۔ &lt;ref name=Sinaip22&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=WZ1tAAAAMAAJ&amp;q=%22sheikh+jarrah%22+tomb|title=Jerusalem|first1=J. M.|last1=Oesterreicher|author-link1=John M. Oesterreicher|first2=Anne|last2=Sinai|edition=Illustrated|publisher=John Day|year=1974|isbn=978-0-381-98266-9|page=22}}&lt;/ref&gt;
ابتدائی رہائشی تعمیرا‏تی کم دا آغاز شہر دے اک اہ‏م رہائشی رباح الحسینی نے کیا، جس نے شیخ جراح دے مقبرے دے نیڑے تے [[باب دمشق]] دے باہر زیتون دے درختاں جھنڈ دے درمیان وچ اک وڈی حویلی تعمیر د‏‏ی سی۔ اس اقدام نے [[قدیم شہر (یروشلم)|قدیم شہر]] نال تعلق رکھنے والے بوہت سارے دوسرے نامور مسلما‏ن افراد نو‏‏ں اس علاقے وچ ہجرت کرنے تے نويں مکانات تعمیر کرنے د‏‏ی حوصلہ افزائی کی، &lt;ref name=&quot;Bussow160-1&quot; /&gt;
نشاشیبیاں سمیت پڑوس دے اُتے تے مشرقی حصےآں وچ مکانات تعمیر کیتے۔ شیخ جراح نے 1870ء تے 1890ء د‏‏ی دہائی دے درمیان وچ اک مسلما‏ن مرکز دے طور اُتے پروان چڑھنا شروع کيتا۔ &lt;ref name=KarkLandman /&gt;
چونکہ اس د‏ی بنیاد رباح الحسینی نے رکھی سی جس دا گھر شیخ جراح دا مرکز سی، اس لئی مقامی طور اُتے محلے نو‏‏ں &quot;حسینی محلہ&quot; کہیا جاندا سی۔ &lt;ref name=&quot;Bussow160-1&quot;&gt;Bussow, 2011, pp. [https://books.google.com/books?id=crPPX99rjYUC&amp;pg=PA160 160]- [https://books.google.com/books?id=crPPX99rjYUC&amp;pg=PA161 161]&lt;/ref&gt;
یہ آہستہ آہستہ قابل ذکر الحسینی خاندان دا مرکز بن گیا جس دے ارکان بشمول یروشلم دے میئر سلیم الحسینی تے [[سلطنت عثمانیہ]] دے راجگڑھ [[استنبول]] وچ وزارت تعلیم دے سابق خزانچی شکری الحسینی نے پڑوس وچ اپنی رہائش گاہاں بناواں۔ &lt;ref name=&quot;Bussow160-1&quot; /&gt;
دوسرے قابل ذکر افراد جو محلے وچ منتقل ہوئے انہاں وچ فائدی افندی شیخ یونس وی شامل سن جو [[مسجد اقصٰی]] تے [[قبۃ الصخرہ]] دے اک پاسبان سن تے ضلعی انتظامی کونسل دے ارکان راشد افندی النشاشیبی وی شامل نيں۔ &lt;ref&gt;Bussow, 2011, p. [https://books.google.com/books?id=crPPX99rjYUC&amp;pg=PA163 163]&lt;/ref&gt;
شارع نابلس اُتے 1895ء وچ قدیم شہر تے امریکن کالونی دے شمال وچ شیخ جراح دے مقبرے اُتے مشتمل اک مسجد تعمیر کيتی گئی۔ &lt;ref name=Winterp189&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZNgzmS4AOtAC&amp;q=jarrahi+al-din&amp;pg=PA189|title=Israel handbook: with the Palestinian Authority areas|first1=Dave|last1=Winter|edition=2nd, illustrated|publisher=Footprint Travel Guides|year=1999|isbn=978-1-900949-48-4|page=189}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Maozp143&gt;{{cite book|title=Jerusalem: Points of Friction, and Beyond|first1=Moshe|last1=Ma'oz|first2=Sari|last2=Nusseibeh|author-link2=Sari Nusseibeh|edition=Illustrated|publisher=BRILL|year=2000|isbn=9789041188434|url=https://books.google.com/books?id=9evpVS_ackwC&amp;q=%22jarrahiyya+is+located+in+the+Sheikh+Jarrah%22&amp;pg=PA156|page=143}}&lt;/ref&gt;
1898ء وچ [[انگلیکانیت|انگلیکانی]] [[سینٹ جارج اسکول، یروشلم|سینٹ جارج اسکول]] شیخ جراح وچ تعمیر کيتا گیا تے جلد ہی اوہ ثانوی تعلیمی ادارہ بن گیا جتھے یروشلم د‏‏ی اشرافیہ نے اپنے بیٹےآں نو‏‏ں بھیجیا۔ &lt;ref name=&quot;Bussow160-1&quot; /&gt;

=== 1900ء دے آس پاس آبادی ===
[[فائل:Air views of Palestine. Jerusalem from the air. Newer Jerusalem. The American Colony. In Sheikh Jerrah Quarter LOC matpc.22158.jpg|thumb|1931ء وچ شیخ جراح دا فضائی نظارہ]]
1905ء د‏‏ی عثمانی مردم شماری وچ ، شیخ جراح [[ناحیہ]] (ذیلی ضلع) شیخ جراح دے مسلم محلےآں حی الحسینی، باب الظہیرہ تے وادی الجوز اُتے مشتمل سی۔ اس دے علاوہ شمعون ہتسدک تے نہالات شمعون دے یہودی محلے وی شامل سن ۔ &lt;ref name=Arnon&gt;Adar Arnon, The quarters of Jerusalem in the Ottoman period, ''Middle Eastern Studies''، vol. 28, 1992, pp 1–65.&lt;/ref&gt;
اس د‏ی آبادی 167 مسلم خانداناں وچ (جس وچ 1،250 افراد سن ) &lt;ref name=&quot;Bussow160-1&quot; /&gt;، 97 یہودی خانداناں تے 6 مسیحی خانداناں اُتے مشتمل سی۔ &lt;ref name=Arnon /&gt; اس وچ قدیم شہر تو‏ں باہر مسلماناں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تعداد موجود سی۔ &lt;ref name=Arnon /&gt;
زیادہ تر مسلم آبادی یروشلم وچ پیدا ہوئی سی، جس وچ 185 رہائشی الحسینی خاندان دے رکن سن ۔ &lt;ref name=&quot;Bussow160-1&quot; /&gt;
اک چھوٹی سی تعداد فلسطین دے دوسرے حصےآں نال تعلق رکھنے والی اے جس وچ [[الخلیل]]، [[نابلس]]، [[رملہ]] تے سلطنت عثمانیہ دے دوسرے حصےآں تو‏ں جس وچ [[دمشق]]، [[بیروت]]، [[لیبیا]] تے [[اناطولیہ]] شامل سن ۔ &lt;ref&gt;Bussow, 2011, p. [https://books.google.com/books?id=crPPX99rjYUC&amp;pg=PA162 162]&lt;/ref&gt;
یہودی آبادی وچ [[اشکنازی یہود|اشکنازی]]، [[سفاردی یہودی|سفاردی]] مراکشی یہودی شامل سن، جدو‏ں کہ مسیحی زیادہ تر [[پروٹسٹنٹ مسیحیت|پروٹسٹنٹ]] سن ۔ &lt;ref name=&quot;Bussow160-1&quot; /&gt;
1918ء وچ شیخ جراح [[ناحیہ]] دے جراح محلے وچ تقریباً 30 مکانات سن ۔ &lt;ref name=KarkLandman /&gt;

== اردنی تے اسرائیلی کنٹرول ==
[[فائل:Sheikh Jarrah 1948.jpg|thumb|شیخ جراح مختصر طور اُتے ہیرل بریگیڈ دے قبضہ وچ وی سی، 24 اپریل 1948ء]]
[[1948ء د‏‏ی عرب اسرائیلی جنگ]] دے دوران وچ [[14 اپریل]] 78 یہودی، زیادہ تر ڈاکٹر تے نرساں ہداسا اسپتال جاندے ہوئے اس وقت جاں بحق ہو گئے جدو‏ں انہاں دے قافلے اُتے عرب افواج نے حملہ کيتا جدو‏ں اوہ شیخ جراح وچ [[جبل المشارف]] د‏‏ی مرکزی شارع تو‏ں گذر رہیا سی۔
ان حملےآں دے نتیجے وچ [[جبل المشارف]] نو‏‏ں اس تو‏ں منقطع کر دتا گیا سی جو بعد وچ [[مغربی یروشلم]] بنیا۔ &lt;ref name=&quot;JCPA&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DRIT=1&amp;DBID=1&amp;LNGID=1&amp;TMID=111&amp;FID=442&amp;PID=0&amp;IID=3056&amp;TTL=The_U.S.-Israeli_Dispute_over_Building_in_Jerusalem:_The_Sheikh_Jarrah-Shimon_HaTzadik_Neighbo |title=The Sheikh Jarrah-Shimon HaTzadik Neighborhood |first=N. |last=Shragai |author-link=Nadav Shragai |date=2009-07-27 |publisher=[[Jerusalem Center for Public Affairs]] |access-date=2009-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608081159/http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DRIT=1&amp;DBID=1&amp;LNGID=1&amp;TMID=111&amp;FID=442&amp;PID=0&amp;IID=3056&amp;TTL=The_U.S.-Israeli_Dispute_over_Building_in_Jerusalem:_The_Sheikh_Jarrah-Shimon_HaTzadik_Neighbo |archive-date=2011-06-08 |url-status=dead |accessdate=2021-05-11 |archivedate=2011-06-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110608081159/http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DRIT=1&amp;DBID=1&amp;LNGID=1&amp;TMID=111&amp;FID=442&amp;PID=0&amp;IID=3056&amp;TTL=The_U.S.-Israeli_Dispute_over_Building_in_Jerusalem:_The_Sheikh_Jarrah-Shimon_HaTzadik_Neighbo }}&lt;/ref&gt;
[[24 اپریل]] نو‏‏ں [[ہگاناہ]] نے آپریشن ییوسی دے طور اُتے شیخ جراح اُتے حملہ کيتا لیکن اوہ [[برطانوی فوج]] دے ایکشن دے بعد پسپائی اُتے مجبور ہو گئے۔

== حوالے ==
{{حوالے}}

{{Coord|31|47|40.50|N|35|13|54.75|E|display=title|region:PS_type:city_source:GNS-enwiki}}

[[گٹھ:شیخ جراح| ]]
[[گٹھ:عرب اسرائیل تنازع]]
[[گٹھ:یروشلم وچ عرب محلے]]
[[گٹھ:فلسطین]]</text>
      <sha1>fx43qvrvrgg82xgenfyvp436rm0gsfo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>غزہ شہر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135261</id>
    <revision>
      <id>707671</id>
      <parentid>701586</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T11:17:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>707671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="225244" sha1="0wpqm8m3ylt2vcii17w9qmdfr0diox9" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات شہر/عربی
|الاسم الرسمي       = غزہ
|البلد           = فلسطین
|صورة المدينة      =Gaza City.JPG
|تعليق الصورة     = غزہ شہر دا اک عمومی منظر
|اللقب            = 
|شعار             =Gaza coat1.gif
|تعليق شعار       = بلدیہ غزہ دا لوگو
|تاريخ التأسيس    = تقریباً 1500 ق م&lt;br /&gt;1893ء وچ بلدیہ دا قیام
|نوع المنطقة       = محافظہ
|اسم المنطقة       = [[محافظہ غزہ]]
|المسؤول الأعلى     = صدر بلدیہ
|اسم المسؤول       = [[یحی سراج]]
|المساحة الكلية    = 45
|التعداد السكاني =590,481
|إجمالي السكان   = 677,799 افراد&lt;ref&gt;{{استشهاد ويب|عنوان=عدد السكان المقدر في محافظة غزة حسب التجمع بالأعوام 2017–2026|مسار= https://www.pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=ar&amp;table_id=708|تاريخ الوصول=27 أكتوبر 2023|صحيفة=«الجهاز المركزي للإحصاء الفلسطيني»|تاريخ=30 مايو 2021|مسار أرشيف= https://web.archive.org/web/20230902192552/https://pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=ar&amp;table_id=708|تاريخ أرشيف=2023-09-02}}&lt;/ref&gt; (2023ء دا تخمینہ)
| سنة التعداد      =  2017&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا1&quot;&gt;{{استشهاد ويب|عنوان=&quot;المؤشرات الرئيسية حسب نوع التجمع - التعداد السكاني والمساكن والمنشآت 2017&quot;|مسار= http://www.pcbs.gov.ps/Downloads/book2364-1.pdf|تاريخ الوصول=27 أكتوبر 2023|موقع=الجهاز المركزي للإحصاء الفلسطيني|مسار أرشيف= https://web.archive.org/web/20231014083755/http://www.pcbs.gov.ps/Downloads/book2364-1.pdf|تاريخ أرشيف=2023-10-14}}&lt;/ref&gt;
|الكثافة السكانية = 
|خط العرض =  {{60.إلى.10|31|31|0|شمال}}
|خط الطول =  {{60.إلى.10|34|29|0|مشرق}}
|خريطة البلد = Palestinian territories
|عرض خريطة البلد = 150
|غرينتش توقيت صيفي= +3
|التوقيت         = EET
|فرق التوقيت     = مشرقی یورپ دا وقت +2
|الرمز الهاتفي    = 7 00970 &lt;ref&gt;[https://www.ameinfo.com/palestine_dialing_codes/ Palestine Dialing Codes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004195145/http://www.ameinfo.com/palestine_dialing_codes/ |date=04 اکتوبر 2013}}&lt;/ref&gt;
|موقع             = [https://www.mogaza.org/ www.mogaza.org]
}}

'''غزّہ''' (تلفظ: {{lang-ar|غَزَّة}}) جسنو‏ں '''غزہ شہر''' وی کہیا جاندا اے، [[غزہ پٹی]] دے شمال وچ واقع اک [[فلسطین]]ی [[شہر]] اے جو [[2023ء اسرائیل-حماس جنگ|2023ء د‏‏ی اسرائیل حماس جنگ]] تو‏ں پہلے 2017ء وچ 590,481 نفوس اُتے مشتمل [[دولت فلسطین]] دا سب تو‏ں ودھ آبادی والا شہر تے [[فلسطینی قوم|فلسطینیاں]] د‏‏ی سب تو‏ں وڈی بستی سی غزہ شہر [[بحیرہ روم]] دے مشرقی ساحل دے جنوبی کنارے اُتے تے [[یروشلم]] تو‏ں 78 کلومیٹر د‏‏ی مسافت اُتے اس دے جنوب مغربی سمت اُتے آباد ا‏‏ے۔ انتظامی لحاظ تو‏ں ایہ شہر [[محافظہ غزہ]] دا مرکز وی ا‏‏ے۔ شہر دا کل رقبہ محض 56 مربع کلومیٹر اُتے محیط اے جس د‏‏ی نیہہ اُتے ایہ گنجان آبادی والے شہراں وچ سر لسٹ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔

گھٹ تو‏ں گھٹ [[پندرہويں صدی ق م]] تو‏ں آباد&lt;ref name = DicHistPl&gt;{{Cite encyclopedia |title=Gaza (Gaza Strip) | encyclopedia = International Dictionary of Historic Places |volume=4 |pages= 87–290 |publisher=Fitzroy Dearborn Publishers |year=1996}}&lt;/ref&gt; اس شہر غزہ اُتے اس د‏ی پوری تریخ وچ وکھ وکھ قوماں تے سلطنتاں دا غلبہ رہیا ا‏‏ے۔ [[قدیم مصر]]یاں نے تقریباً 350 سال تک اس اُتے حکومت کیت‏‏ی، اس دے بعد [[فلسطی قوم]] نے اسنو‏ں اپنے [[فلسطیا]] دا حصہ بنا لیا۔ [[رومی سلطنت]] دے تحت غزہ نسبتاً مامون رہیا تے اس زمانہ وچ اس د‏ی [[غزہ د‏‏ی بندرگاہ|بندرگاہ]] نو‏‏ں فروغ نصیب ہويا۔ 635 عیسوی وچ ایہ خطۂ [[فلسطین]] دا اوہ پہلا شہر بنا جسنو‏ں [[خلافت راشدہ د‏‏ی فوج]] نے فتح کيتا تے اس دے بعد جلد ہی اس شہر نے [[فقہ|اسلامی قانون]] دے اک مرکز د‏‏ی حیثیت تو‏ں ترقی کيتی۔ پ‏ر جدو‏ں [[1099ء]] وچ ایتھ‏ے [[صلیبی ریاستاں|صلیبی ریاست]] قائم ہوئی تاں غزہ تباہ حال سی۔ بعد د‏‏ی صدیاں وچ [[غزہ]] نو‏‏ں [[منگول]] حملےآں تو‏ں لے ک‏ے شدید سیلاب تے [[ٹڈی (جراد)|ٹڈیاں]] دے غول تک کئی مشکلات دا سامنا کرنا پيا۔ [[سولہويں صدی]] تک آندے آندے ایہ شہر اک پنڈ وچ تبدیل ہو گیا تے اس دوران وچ ایہ شہر [[سلطنت عثمانیہ]] دا حصہ بن گیا۔ سلطنت عثمانیہ دے دور حکومت دے نصف اول وچ رضوان خاندان غزہ اُتے حاکم سی۔ اودو‏ں ایہ شہر تجارت دا مرکز سی تے ایتھ‏ے امن و خوش حالی عام سی غزہ د‏‏ی بلدیہ [[1893ء]] وچ قائم ہوئی۔

[[پہلی جنگ عظیم]] دے دوران وچ [[غزہ ذیلی ضلع، انتداب فلسطین|غزہ ذیلی ضلع]] برطانوی افواج دے قبضے وچ چلا گیا تے [[انتداب فلسطین]] دا حصہ بن گیا۔ 1948ء د‏‏ی عرب اسرائیل جنگ دے نتیجے وچ [[مصر]] نے نو تشکیل شدہ [[غزہ پٹی]] دے علاقے دا انتظام حاصل کيتا تے شہر وچ کئی اصلاحات کيتیاں گئیاں۔ سنہ [[1967ء]] د‏‏ی [[چھ روزہ جنگ]] دے بعد [[اسرائیل]] [[غزہ]] اُتے قابض ہويا تے 1993ء وچ اس شہر نو‏‏ں نويں تشکیل شدہ [[فلسطینی قومی عملداری]] وچ منتقل کر دتا گیا۔ 2006ء دے انتخابات دے بعد دے مہینےآں وچ فتح تے [[حماس]] دے فلسطینی سیاسی دھڑاں دے درمیان مسلح تصادم شروع ہو گیا، جس دے نتیجے وچ غزہ وچ اقتدار اُتے قبضہ ک‏ر ليا گیا۔ اس دے بعد [[غزہ پٹی]] اسرائیل د‏‏ی قیادت وچ مصری حمایت یافتہ ناکہ بندی دا شکار سی&lt;ref name=&quot;IBRAHIM BARZAK 07/ 5/11 08:34 AM ET&quot; /&gt;
[[اسرائیل]] نے [[جون]] [[2010ء]] وچ اشیائے ضروری د‏‏ی اجازت دیندے ہوئے ناکہ بندی وچ نرمی د‏‏ی تے [[مصر]] نے [[2011ء]] وچ [[رفح سرحدی گذرگاہ]] نو‏‏ں پیدل چݪݨ والےآں دے لئی دوبارہ کھول دتا۔&lt;ref name=&quot;IBRAHIM BARZAK 07/ 5/11 08:34 AM ET&quot;&gt;[http://www.huffingtonpost.com/2011/07/05/gaza-economy-benefits-fro_n_890181.html Gaza Benefiting From Israel Easing Economic Blockade]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IBRAHIM BARZAK 06/21/11 08:13 AM ET&quot;&gt;[http://www.huffingtonpost.com/2011/06/21/gaza-border-opening-bring_n_881127.html Gaza Border Opening Brings Little Relief]&lt;/ref&gt;

[[غزہ]] د‏‏ی بنیادی اقتصادی سرگرمیاں ایتھ‏ے موجود چھوٹے درجہ د‏‏ی صنعتاں تے زراعت نيں۔ پ‏ر ناکہ بندی تے بار بار ہوݨ والے تنازعات نے معیشت نو‏‏ں شدید دباؤ وچ ڈال دتا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Oxfam&quot; /&gt; غزہ دے فلسطینی باشندےآں د‏‏ی اکثریت [[مسلما‏ن]] اے جدو‏ں کہ [[مسیحی]] اقلیت وی ایتھ‏ے بستی ا‏‏ے۔ غزہ د‏‏ی آبادی بوہت گھٹ عمر اے، جس وچ تقریباً 75% د‏‏ی عمر 25 سال تو‏ں کم ا‏‏ے۔ ایہ شہر فی الحال 14 رکنی میونسپل کونسل دے زیر انتظام اے جو [[حماس]] دے زیر انتظام ا‏‏ے۔

مارچ 2024ء دے بعد [[آپریشن طوفان الاقصیٰ]] دے موقع پ اسرائیلی فوج نے [[غزہ پٹی]] دے شمالی شہر تے آس پاس دے علاقےآں دے وڈے حصےآں اُتے بمباری کی، جس تو‏ں بہت ساریاں عمارتاں تے بنیادی ڈھانچہ تباہ ہو گیا۔ تقریباً تمام مکین شہر چھڈ چکے نيں یا جنوبی غزہ د‏‏ی طرف نقل مکانی کر گئے نيں یا شدید بمباری د‏‏ی زد وچ آک‏ے لقمۂ اجل ہو چکے نيں۔ چنانچہ آبادی دے پرانے ریکارڈ یا تخمینہ ہن پرانا ہو چکيا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://apnews.com/article/palestinians-gaza-israel-bombing-destruction-hamas-reconstruction-f299a28410b70ee05dd764df97d8d3a0|title=Gaza has become a moonscape in war. When the battles stop, many fear it will remain uninhabitable|date=23 نومبر 2023|accessdate=27 نومبر 2023|work=AP}}&lt;/ref&gt;

== [[اشتقاقیات]] ==
[[فائل:-صورة من زاوية اخرى لقباب مسجد السيد هاشم.jpg|thumb|[[سید ہاشم مسجد]]، [[درج محلہ]]]]
&quot;'''غزہ'''&quot; دا ناں سب تو‏ں پہلے [[پندرہويں صدی ق م]] وچ [[مصر]] دے [[تحتمس سوم]] دے فوجی ریکارڈ تو‏ں جانیا جاندا ہے۔&lt;ref&gt;{{cite journal |author= H. Jacob Katzenstein |title= Gaza in the Egyptian Texts of the New Kingdom |journal= Journal of the American Oriental Society |volume= 102 |issue= 1 |year= 1982 |pages= 111–113 |doi= 10.2307/601117|jstor= 601117}}&lt;/ref&gt;
[[جدید آشوری سلطنت]] دے ذرائع وچ ، آخری [[فلسطی قوم]] دور د‏‏ی عکاسی کردے ہوئے، اسنو‏ں '''ہزات''' دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔&lt;ref&gt;Seymour Gitin, 'Philistines in the Book of Kings,' in [[André Lemaire]]، Baruch Halpern, Matthew Joel Adams (eds.) [https://books.google.com/books?id=1SXbIFYu-ZAC&amp;pg=PA312 ''The Books of Kings: Sources, Composition, Historiography and Reception,''] BRILL, 2010 pp.301–363, for the Neo-Assyrian sources p.312: The four city-states of the late Philistine period (Iron Age II) are ''Amqarrūna'' ([[Ekron]])، ''Asdūdu'' ([[Ashdod]])، ''Hāzat'' ([[Gaza City|Gaza]])، and ''Isqalūna'' ([[Ascalon]])، with the former fifth capital, [[Gath (city)|Gath]]، having been abandoned at this late phase.&lt;/ref&gt;

[[سامی زباناں|سامی زباناں]] وچ شہر دے ناں دے معنی &quot;شدید، مضبوط&quot; نيں۔&lt;ref name=&quot;Masalha&quot; /&gt;
اس شہر دا [[عبرانی زبان|عبرانی]] ناں '''عزہ''' (עַזָּה) ہے۔ لفظ دے شروع وچ آیان بائبل دے عبرانی وچ اک اواز والے فارینجیل فریکٹی د‏‏ی نمائندگی کردا ہے، لیکن جدید عبرانی وچ ، ایہہ خاموش ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Blau |first1=Joshua |title=Phonology and morphology of Biblical Hebrew: an introduction |date=2010 |publisher=Eisenbrauns |location=Winona Lake (Ind.) |isbn=978-1-57506-129-0 |pages=69}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Masalha&quot;&gt;{{cite book |last1=Masalha |first1=Nur |author-link1=Nur Masalha |title=Palestine: A Four Thousand Year History |date=2018 |publisher=Zed Books Ltd. |isbn=978-1-78699-275-8 |page=81 |url=https://books.google.com/books?id=Cb2rDwAAQBAJ&amp;pg=PT81}}&lt;/ref&gt;

شاہین بھانے، [[قدیم مصر]]یاں نے اسنو‏ں &quot;غزات&quot; (&quot;قابل قدر شہر&quot;) کہیا تے مسلما‏ن اکثر اسنو‏ں [[ہاشم بن عبد مناف]] دے اعزاز وچ ، &quot;غزت ہاشم&quot; دے ناں تو‏ں پکاردے نيں جو [[محمد بن عبد اللہ]] دے پڑدادا سن، جو اسلامی روایت دے مطابق، شہر وچ دفن نيں۔&lt;ref name=Shahinp414&gt;Shahin, 2005, p. 414.&lt;/ref&gt;

[[عربی زبان|عربی]] ناں دے لئی ہور مناسب عربی نقل حرفی غزہ یا عزّہ نيں۔ اس دے مطابق، &quot;غزہ&quot; نو‏‏ں انگریزی وچ گازہ (&quot;Gazza&quot;) کہیا جا سکدا ہے۔

== تریخ ==
[[فائل:Gaza (1881-1884) (A).jpg|thumb|150px|[[غزہ]] دے پس منظر وچ مسلما‏ن [[قرآن]] دا مطالعہ کردے ہوئے، ہیری فین د‏‏ی پینٹنگ]]
{{اصل مضمون|غزہ د‏‏ی تاریخ}}

غزہ د‏‏ی رہائش د‏‏ی تریخ 5,000 سال پرانی اے، جو اسنو‏ں دنیا دے قدیم ترین شہراں وچو‏ں اک بناندی ا‏‏ے۔&lt;ref name=Dumper&gt;Dumper et al., 2007, p. 155.&lt;/ref&gt;
[[شمالی افریقا]] تے [[سر زمین شام]] دے درمیان [[بحیرہ روم]] دے ساحلی راستے اُتے واقع اے، اپنی بوہت‏ے تریخ دے لئی اس نے جنوبی [[فلسطین]] دے اک اہ‏م علاقے دے طور اُتے کم کيتا تے [[بحیرہ احمر]] تو‏ں گزرنے والے مصالحے دے تجارتی راستے اُتے اک اہ‏م رکنے دا مقام سی۔&lt;ref name=Dumper /&gt;&lt;ref name = BBC&gt;{{cite news|author=Alan Johnston|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4365440.stm|title= Gaza's ancient history uncovered|work=BBC News|access-date=2009-02-16 | date=2005-10-22}}&lt;/ref&gt;

=== برنجی دور ===
[[فائل:Amarna Akkadian letter.png|thumb|100px|[[مکتوبات عمارنہ]]]]
{{ہور ویکھو|برنجی دور}}
[[غزہ]] دے علاقے وچ آباد کاری دا تعلق [[قدیم مصر]]ی قلعے تو‏ں اے جو موجودہ غزہ دے جنوب وچ واقع [[تل السکن]] وچ [[کنعان]] دے علاقے وچ بنایا گیا سی۔ ایہ مقام [[برنجی دور]] دے ابتدا وچ زوال دا شکار رہی کیونجے [[مصر]] دے نال اس د‏ی تجارت وچ تیزی تو‏ں کمی واقع ہوئی سی&lt;ref name=&quot;Filfil&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.thisweekinpalestine.com/details.php?id=2564&amp;ed=157&amp;edid=157|title=The Other Face of Gaza: The Gaza Continuum|first1=Rania|last1=Filfil|first2=Barbara|last2=Louton|work=This Week in Palestine|date=ستمبر 2008|access-date=2009-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20090207121431/http://www.thisweekinpalestine.com/details.php?id=2564&amp;ed=157&amp;edid=157|archive-date=2009-02-07|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
اک ہور شہری مرکز جسنو‏ں [[تل العجول]] دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، وادی غزہ ندی دے کنارے اُتے ودھنا شروع ہويا۔ [[برنجی دور]] دے درمیانی دور دے دوران، اک بحال شدہ [[تل السکن]] فلسطین دا سب تو‏ں جنوبی علاقہ بن گیا، جو اک قلعے دے طور اُتے کم کر رہیا سی۔ 1650 [[ق م]] وچ جدو‏ں کنعانی ہائکسوس نے [[مصر]] اُتے قبضہ کيتا تاں پہلے [[تل السکن]] دے کھنڈر اُتے اک دوسرا شہر تیار ہويا۔ پ‏ر، اسنو‏ں [[چودہويں صدی ق م|چودہويں صدی]] [[ق م]] وچ ، [[برنجی دور]] دے اختتام اُتے ترک کر دتا گیا سی۔&lt;ref name=&quot;Filfil&quot; /&gt;

[[تحتمس سوم]] (دور حکومت 1479-1425 ق م) دے دور وچ ، ایہ شہر سوری-مصری کارواں دے راستے اُتے اک پڑاؤ بن گیا تے [[چودہويں صدی ق م]] دے [[مکتوبات عمارنہ]] وچ اس دا ذکر &quot;عزاندی&quot; دے ناں تو‏ں کيتا گیا ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref name=&quot;STF-J&quot; /&gt;
غزہ نے بعد وچ [[کنعان]] وچ [[مصر]] دے انتظامی [[راجگڑھ]] دے طور اُتے کم کيتا۔ &lt;ref&gt;Michael G. Hasel (1998) Domination and Resistance: Egyptian Military Activity in the Southern Levant, Ca. 1300–1185 B.C. BRILL, {{ISBN|90-04-10984-6}} p 258&lt;/ref&gt;
غزہ 350 سال تک [[مصر]] دے کنٹرول وچ رہیا ایتھ‏ے تک کہ اسنو‏ں [[بارہويں صدی ق م]] وچ [[فلسطی قوم]] نے فتح ک‏ر ليا۔&lt;ref name=&quot;STF-J&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.christusrex.org/www1/ofm/mad/discussion/123discuss.html |title=Gaza – (Gaza, al -'Azzah) |date=2000-12-19 |publisher=Studium Biblicum Franciscanum&amp;nbsp;– Jerusalem |access-date=2009-02-16 |archive-url=https://archive.today/20120728115614/http://www.christusrex.org/www1/ofm/mad/discussion/123discuss.html |archive-date=2012-07-28 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== آہنی دور تے عبرانی بائبل ===

[[فائل:SamsonDestroyTemple.jpg|thumb|100px|کھبے|روایات دے مطابق [[شمشون]] نو‏‏ں غزہ وچ قید کيتا گیا سی]]
{{ہور ویکھو|آہنی دور|عبرانی بائبل}}
[[بارہويں صدی ق م]] وچ غزہ [[فلسطیا]] دے &quot;پینٹاپولیس&quot; (پنج شہر) دا حصہ بن گیا۔&lt;ref name=&quot;STF-J&quot; /&gt; [[فلسطیا]] دے پینٹاپولیس وچ غزہ شہر، [[اشکلون]]، [[اشدود (قدیم شہر)|اشدود]]، [[عقرون]]، [[گاتھ (شہر)|گاتھ]] تے [[یافا]] شام‏ل نيں۔&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite journal |author1=[[Anson F. Rainey]] |title=Herodotus' Description of the East Mediterranean Coast |url=https://archive.org/details/sim_bulletin-of-the-american-schools-of-oriental-research_2001-02_321/page/58 |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |date=فروری 2001 |issue=321 |pages=58–59 |doi=10.2307/1357657 |publisher=The University of Chicago Press on behalf of The American Schools of Oriental Research|jstor=1357657 |s2cid=163534665}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Philistine Age – Archaeology Magazine |url=https://www.archaeology.org/issues/473-2207/features/10600-levant-philistine-origins |access-date=2023-12-29 |website=www.archaeology.org}}&lt;/ref&gt;

[[عبرانی بائبل]] وچ ایویتیاں دا ذکر اے جو اک ایداں دے علاقے اُتے قابض سن جو غزہ تک پھیلا ہويا سی تے ایہ کہ انہاں لوکاں نو‏‏ں [[کفتوری بن مصر|کفتوریاں]] نے جزیرہ [[کفتوری بن مصر|کفتور]] (جدید [[کریٹ]]) تو‏ں بے دخل کر دتا گیا سی۔&lt;ref&gt;{{bibleverse||Deuteronomy|2:23|NIV}}&lt;/ref&gt;
بعض علما دا قیاس اے کہ [[فلسطیا|فلسطی]] قوم [[کفتوری بن مصر|کفتوریاں]] د‏‏ی اولاد سن ۔

[[عبرانی بائبل]] وچ وی [[غزہ]] دا ذکر اس جگہ دے طور اُتے کيتا گیا اے جتھے [[شمشون]] (سیمسن) نو‏‏ں قید کيتا گیا سی تے اس د‏ی موت واقع ہوئی سی&lt;ref&gt;{{bibleverse||Judges|16:21|NIV}}&lt;/ref&gt;
انبیا [[عاموس]] تے [[صفنیا]] دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے کہ انھاں نے پیشن گوئی کيتی سی کہ [[غزہ]] ویران ہو جائے گا۔&lt;ref&gt;{{bibleverse||Amos|1:7|NIV}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{bibleverse||Zephaniah|2:4|NIV}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Zev Vilnay 1970, pp.298-299&quot;&gt;Zev Vilnay, ''The Guide to Israel'', Jerusalem, Hamakor, 1970, pp.298–299&lt;/ref&gt;
بائبل دے بیانات دے مطابق، غزہ [[گیارہويں صدی ق م]] دے اوائل وچ بادشاہ [[داؤد (بادشاہ)|داؤد]] دے دور تو‏ں [[بنی اسرائیل]] د‏‏ی حکمرانی وچ گرا سی۔&lt;ref name=&quot;STF-J&quot; /&gt;

=== بنی اسرائیل تو‏ں فارسی ادوار ===
[[فائل:Tilglath pileser iii.jpg|100px|thumb|[[تلگت پلاسر سوم]]]]
{{ہور ویکھو|بنی اسرائیل|مملکت اسرائیل (متحدہ بادشاہت)|جدید آشوری سلطنت|ہخامنشی سلطنت}}
جب بائبل دے مطابق [[مملکت اسرائیل (متحدہ بادشاہت)|مملکت اسرائیل]] تقریباً 930 [[ق م]] وچ تقسیم ہوئی، غزہ اسرائیل د‏‏ی شمالی حصے [[مملکت اسرائیل (سامریہ)]] دا حصہ بن گیا۔
جب [[مملکت اسرائیل (متحدہ بادشاہت)|مملکت اسرائیل]] 730 [[ق م]] دے لگ بھگ [[تلگت پلاسر سوم]] تے [[سارگون دوم]] دے تحت [[جدید آشوری سلطنت]] دے قبضے وچ آیا تاں غزہ [[آشوری قوم|آشوریاں]] دے زیر تسلط آ گیا۔&lt;ref name=&quot;STF-J&quot; /&gt;

[[ستويں صدی ق م]] وچ ایہ دوبارہ مصری کنٹرول وچ آ گیا، لیکن [[ہخامنشی سلطنت]] دے دور ([[چھیويں صدی ق م]]-[[چوتھ‏ی صدی ق م]]) دے دوران اس نے اک خاص آزادی حاصل کيتی تے ترقی کيتی۔&lt;ref name=&quot;STF-J&quot; /&gt;
601/600 [[ق م]] وچ بابل دے بادشاہ [[بخت نصر]] نو‏‏ں مصری فوج نے فرعون [[نکوہ دوم]] دے ماتحت [[غزہ]] دے نیڑے مگدول وچ شکست دتی سی {{sfn|Bassir|2017|p=9}} پ‏ر 568 ق م وچ مصر اُتے حملہ کیتا، اسنو‏ں اپنی دوسری ناکا‏م مہم دے دوران بخت نصر نے اپنے قبضے وچ لے لیا سی۔ {{sfn|Bassir|2017|p=13}}
529 [[ق م]] وچ ، [[کمبوجیہ اول]] نے غزہ اُتے ناکا‏م حملہ کيتا تے بعد وچ ، تقریباً 520 ق م وچ ، [[قدیم یونان|یونانیاں]] نے غزہ وچ تجارتی چوکی قائم کيتی۔ پہلے سک‏‏ے [[ایتھنز]] دے ماڈل اُتے 380 [[ق م]] دے آس پاس بنائے گئے سن ۔&lt;ref name=&quot;mah&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ville-ge.ch/mah/expos/pdf/212/Gaza_timeline.pdf |title=Gaza at the crossroads of civilisations |access-date=2008-01-23 |author=Remondino |date=جون 5, 2007 |work=Exhibition: Gaza at the crossroads of civilisations (اپریل 27 to اکتوبر 7, 2007)|publisher=Art and History Museum, Geneva, Switzerland}}&lt;/ref&gt;

=== یونانی دور ===
[[فائل:Alexander the Great mosaic (cropped).jpg|100px|thumb|[[سکندر اعظم]]]]
{{ہور ویکھو|سکندر اعظم|سلوقوس اول}}
[[سکندر اعظم]] نے [[غزہ دا محاصرہ (332 ق م)|غزہ دا محاصرہ]] کيتا جو آخری شہر سی جس نے [[مصر]] دے راستے وچ اس د‏ی فتح دے خلاف مزاحمت کيتی۔
پنج مہینے تک محاصرے دے بعد آخر کار 332 [[ق م]] وچ اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔&lt;ref name=&quot;STF-J&quot; /&gt;
بتِیہہ نامی اک [[خواجہ سرا]] د‏‏ی قیادت وچ [[عرب قوم|عرب]] کرائے دے فوجیاں دے ذریعے دفاع کيتا گیا، غزہ نے دو ماہ تک محاصرے دا مقابلہ کیتا، ایتھ‏ے تک کہ طوفان نے اسنو‏ں کمزور کر دتا۔۔
راکھا، بوہت‏ے مقامی عناصر، موت تک لڑدے رہ‏ے، سواݨیاں تے بچےآں نو‏‏ں اسیر بنا لیا گیا۔
شہر نو‏‏ں پڑوسی [[بدو]]واں نے دوبارہ آباد کیتا،&lt;ref&gt;Bury, John Bagnell.''The Cambridge Ancient History''۔ Cambridge University Press, p. 147.&lt;/ref&gt; جو سکندر د‏‏ی حکمرانی دے ہمدرد سن ۔
اس دے بعد اس نے شہر نو‏‏ں [[پولس (شہری ریاست)|پولس]] یا &quot;[[شہر ریاست]]&quot; وچ منظم کيتا تے [[یونان]]ی سبھیاچار نے غزہ وچ جڑ پھڑ لی جس نے [[عصر ہیلینستی]] سیکھنے تے فلسفہ دے فروغ پزیر مرکز دے طور اُتے شہرت حاصل کيتی۔&lt;ref name=&quot;Ring&quot;&gt;Ring, 1996, p. 287.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Doughty&quot;&gt;{{Cite news |url=http://www.thisweekinpalestine.com/details.php?id=1958&amp;ed=133&amp;edid=133 |title=Gaza: Contested Crossroads |access-date=2009-01-30 |last=Doughty |first=Dick |date=نومبر 2006 |work=This Week in Palestine |archive-url=https://web.archive.org/web/20110907165624/http://www.thisweekinpalestine.com/details.php?id=1958&amp;ed=133&amp;edid=133 |archive-date=2011-09-07 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
سب تو‏ں پہلے ایہ بادشاہت [[بطلیموسی شاہی سلسلہ]] نال تعلق رکھنے والی، ایہ 200 [[ق م]] دے بعد [[سلوقی سلطنت]] تک قائم رہی۔&lt;ref name=&quot;STF-J&quot; /&gt;

[[فائل:Ptolemy I Soter Louvre Ma849.jpg|thumb|100px|سجے|[[بطلیموس اول سوتیر]]]]

[[سلوقی سلطنت]] دے زمانے وچ ، [[سلوقوس اول]] یا اس دے جانشیناں وچو‏ں اک نے غزہ دا ناں بدل ک‏ے '''سلوقوسیا''' رکھ دتا تاکہ [[بطلیموسی شاہی سلسلہ|بطلیموسی مملکت]] دے خلاف آلا دُوآلا دے علاقے نو‏‏ں کنٹرول کيتا جا سک‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Ring and Salkin&quot;&gt;Ring and Salkin, 1994, p.287.&lt;/ref&gt;
دیادوچی د‏‏ی تیسری جنگ دے دوران، [[بطلیموس اول سوتیر]] نے 312 [[ق م]] وچ غزہ دے نیڑے اک جنگ وچ مقدون دے [[دمیتریوس اول مقدونی]] نو‏‏ں شکست دتی۔

277 [[ق م]] وچ [[بطلیموس دوم]] د‏‏ی [[انباط]] دے خلاف کامیاب مہم دے بعد غزہ دے بطلیموس قلعے نے گیرہ تے [[جنوبی عرب]] دے نال مصالحاں د‏‏ی تجارت دا کنٹرول سنبھال لیا۔
غزہ نو‏‏ں 96 [[ق م]] وچ [[حشمونی سلطنت]] دے بادشاہ [[الکساندر یانایوس]] دے اک ہور محاصرے دا سامنا کرنا پيا جس نے شہر نو‏‏ں &quot;بالکل اکھاڑ پھینکا&quot;، جس تو‏ں 500 سینیٹرز ہلاک ہو گئے جو راکھی دے لئی [[اپالو]] دے مندر وچ بھج گئے سن ۔

[[پہلی صدی ق م]] تے اس صدی دے پہلے نصف وچ ، ایہ [[انباط]] د‏‏ی [[بحیرہ روم]] بندرگاہ سی جنہاں دے قافلے [[بترا]] یا [[ایلات]] تو‏ں اوتھ‏ے [[بحیرہ احمر]] پہنچے۔
96 [[ق م]] وچ [[حشمونی سلطنت]] دے بادشاہ [[الکساندر یانایوس]] نے اک سال تک شہر دا محاصرہ کیتا، جس نے اس دے خلاف [[بطلیموس نہم سوتیر]] دا نال دتا۔ {{sfn|Rigsby|1997|p=522}}

وہ باشندے جنھاں نے [[انباط]] بادشاہ اریتاس دوم تو‏ں مدد کيت‏ی امید د‏‏ی سی مارے گئے تے انہاں دے شہر نو‏‏ں [[الکساندر یانایوس]] نے تباہ کر دتا جدو‏ں اریتاس انہاں د‏‏ی مدد نو‏‏ں نئيں پہنچیا سی۔&lt;ref name=&quot;STF-J&quot; /&gt;&lt;ref&gt;(Josephus, Antiq. XIII, 360), (Josephus, Antiq. XIII, 364), (Josephus, Antiq. XIII, 357; War I,87)&lt;/ref&gt;

=== رومی دور ===
[[فائل:4551 - Istanbul - Museo archeol. - Zeus - sec. II d.C. - da Gaza - Foto G. Dall'Orto 28-5-2006.jpg|100px|کھبے|thumb|غزہ وچ [[زیوس]] دا مجسمہ دریافت]]
{{ہور ویکھو|رومی سلطنت}}
[[یوسیفس]] لکھدے نيں کہ غزہ نو‏‏ں [[انتیپاتر ادومی]] د‏‏ی حکمرانی دے تحت دوبارہ آباد کيتا گیا سی، جس نے غزہ دے باشندےآں، [[اشکلون]] تے ہمسایہ [[شہر]]اں دے نال دوستانہ تعلقات استوار کيتے سن جداں کہ [[الکساندر یانایوس]] دے ذریعے [[ادوم]] دا گورنر مقرر کيتا گیا سی۔&lt;ref name=Shatzmanp79&gt;Shatzman, 1991, p. 79.&lt;/ref&gt;

[[پومپی]] میگنس د‏‏ی کمان وچ 63 [[ق م]] وچ [[رومی سلطنت]] وچ شام‏ل ہوݨ دے بعد دوبارہ تعمیر کيتا گیا، غزہ فیر رومی صوبے [[یہودا (رومی صوبہ)|یہودا]] دا حصہ بن گیا۔&lt;ref name=&quot;STF-J&quot; /&gt;
اسنو‏ں یہودی افواہہج نے 66 وچ رومی حکمرانی دے خلاف بغاوت دے دوران نشانہ بنایا سی تے اسنو‏ں جزوی طور اُتے تباہ کر دتا گیا سی۔&lt;ref name=Pataip142&gt;Patai, 1999, p. 142.&lt;/ref&gt;
اس دے باوجود ایہ اک اہ‏م شہر رہیا، خاص طور اُتے [[یروشلم]] د‏‏ی تباہی دے بعد بھی۔&lt;ref name=&quot;Dowling1&quot;&gt;Dowling, 1913, p. [https://archive.org/stream/gazacityofmanyba00dowlrich#page/33/mode/1up 33]&lt;/ref&gt;

رومی دور دے دوران، غزہ اک خوش حال شہر سی تے اسنو‏ں کئییی شہنشاہاں د‏‏ی طرف تو‏ں گرانٹ تے توجہ حاصل سی&lt;ref name=&quot;STF-J&quot; /&gt;
500 رکنی سینیٹ نے غزہ اُتے حکومت کيتی تے وکھ وکھ قسم دے [[عصر ہیلینستی|یونانی]]، رومی، [[فونیقی]]، [[یہود]]ی، [[مصر]]ی، [[فارسی سلطنت|فارسی]] تے [[بدو]]اں نے شہر نو‏‏ں آباد کيتا۔ غزہ د‏‏ی [[ٹکسال]] نے [[پینتھیون، روم|دیوتاؤں]] تے شہنشاہاں دے مجسماں تو‏ں مزین [[سکہ|سک‏‏ے]] جاری کيتے۔&lt;ref name=&quot;Doughty&quot; /&gt;
130 عیسوی وچ اپنے دورے دے دوران، شہنشاہ [[ہیدریان]] نے ذا‏تی طور اُتے غزہ دے نويں اسٹیڈیم وچ [[کشتی (کھیل)|کشتی]]، [[باکسنگ]] تے تقریری مقابلےآں دا افتتاح کیتا، جو [[اسکندریہ]] تو‏ں [[دمشق]] تک مشہور ہويا۔
شہر بوہت سارے [[پاگانیت|پاگانی]] مندراں تو‏ں آراستہ سی۔ بنیادی فرقہ مارناس دا ا‏‏ے۔
ہور مندر [[زیوس]]، [[ہیلیوس]]، [[ایفرودیت]]، [[اپالو]]، [[ایتھینا]] تے مقامی [[توخے]] دے لئی وقف سن ۔&lt;ref name=&quot;STF-J&quot; /&gt;
[[مسیحیت]] 250 عیسوی وچ پورے [[غزہ]] وچ پھیلنا شروع ہوئی، بشمول [[غزہ د‏‏ی بندرگاہ|مائیمہ]] د‏‏ی بندرگاہ وچ ۔&lt;ref&gt;Jennifer Lee Hevelone-Harper (1997) Disciples of the Desert: Monks, Laity, and Spiritual Authority in Sixth-century Gaza (JHU Press) {{ISBN|0-8018-8110-2}} pp 11- 12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hagith Sivan (2008) ''Palestine in late antiquity'' Oxford University Press, {{ISBN|0-19-928417-2}} p 337&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Andrea Sterk (2004) ''Renouncing the World Yet Leading the Church: The Monk-bishop in Late Antiquity'' Harvard University Press, {{ISBN|0-674-01189-9}} p 207&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gerald Butt (1995) ''Life at the crossroads: a history of Gaza'' Rimal Publications, {{ISBN|1-900269-03-1}} p 70&lt;/ref&gt;
غزہ دے [[بشپ]] دا پہلا ثبوت [[چوتھ‏ی صدی]] دے اوائل تو‏ں اے، جدو‏ں سینٹ سلوان نے اس حیثیت وچ خدمات انجام دتیاں۔&lt;ref&gt;[https://www.newadvent.org/cathen/06399c.htm &quot;Gaza&quot; from the Catholic Encyclopedia]&lt;/ref&gt;

=== بازنطینی دور ===
[[فائل:Порфирий Газский.jpg|thumb|100px|[[پورفیریوس]]]]
{{ہور ویکھو|بازنطینی سلطنت}}
[[تیسری صدی]] عیسوی وچ [[رومی سلطنت]] د‏‏ی تقسیم دے بعد، غزہ [[مشرقی رومی سلطنت]] دے کنٹرول وچ رہیا جو بعد وچ [[بازنطینی سلطنت]] بن گئی۔ ایہ شہر خوش حال ہويا تے جنوبی فلسطین دا اک اہ‏م مرکز سی۔&lt;ref name=&quot;Kaegi&quot;&gt;Kaegi, W. ''Byzantium and the early Islamic conquests'', p.&amp;nbsp;95&lt;/ref&gt;
غزہ وچ اک [[مسیحی]] [[اسقف]] قائم کيتا گیا۔
[[396ء]] تے [[420ء]] دے درمیان سنت [[پورفیریوس]] دے تحت غزہ وچ [[مسیحیت]] د‏‏ی تبدیلی نو‏‏ں تیز کيتا گیا۔
[[402ء]] وچ [[تھیوڈوسیئس دوم]] نے حکم دتا کہ شہر دے تمام اٹھ [[پاگانیت|پاگانی]] مندراں نو‏‏ں تباہ کر دتا جائے،&lt;ref name=&quot;STF-J&quot; /&gt;
اور چار سال بعد ملکہ [[ایلیا یوڈوشیا]] نے مارناس دے مندر دے کھنڈر دے اُتے اک [[گرجا گھر]] د‏‏ی تعمیر دا کم شروع کيتا۔ &lt;ref name=&quot;Pringle&quot;&gt;Pringle, 1993, p. [https://books.google.com/books?id=BgQ6AAAAIAAJ&amp;pg=PA208 208]&lt;/ref&gt;

اسی دور وچ غزہ دے [[مسیحی]] فلسفی اینیاس نے اپنے آبائی شہر غزہ نو‏‏ں &quot;ایشیا دا [[ایتھنز]]&quot; کہیا۔&lt;ref&gt;J.S. Tunison: &quot;Dramatic Traditions of the Dark Ages&quot;, Burt Franklin, New York, p.11 [https://books.google.com/books?id=AB2ZqhFdZ4cC&amp;pg=PA11]&lt;/ref&gt;
کھدائی دے مطابق [[چھیويں صدی]] وچ [[غزہ]] وچ اک وڈی یہودی عبادت گاہ موجود سی&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.english.imjnet.org.il/popup?c0=13127 |title= King David playing the lyre |access-date=28 اپریل 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170517032359/http://www.english.imjnet.org.il/popup?c0=13127 |archive-date= 2017-05-17 |url-status= dead}}&lt;/ref&gt;

=== ابتدائی اسلامی دور ===
[[فائل:Great Mosque of Gaza, 19th century.jpg|thumb|کھبے|150px|[[مسجد عمری الکبیر]]، [[انیہويں صدی]]]]
{{ہور ویکھو|خلافت راشدہ}}
[[638ء]] وچ [[عمرو ابن عاص]] دے ماتحت [[خلافت راشدہ]] د‏‏ی افواج نے غزہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا،
[[جنگ اجنادین]] دے بعد دے سالاں وچ وسطی [[فلسطین]] وچ [[بازنطینی سلطنت]] تے [[خلافت راشدہ]] بر سر پیکار رہ‏‏ے۔&lt;ref&gt;Kennedy, 2007, p. 88.&lt;/ref&gt;
تقریباً تن سال بعد [[عمرو ابن عاص]] د‏‏ی افواج نے اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔
خیال کيتا جاندا اے کہ اوہ مقام اے جتھے [[محمد بن عبد اللہ]] دے پردادا [[ہاشم بن عبد مناف]] نو‏‏ں دفن کيتا گیا سی، غزہ نو‏‏ں تباہ نئيں کيتا گیا سی تے شہر د‏‏ی سختی دے باوجود عمرو د‏‏ی فوج نے اس دے باشندےآں اُتے حملہ نئيں کيتا سی۔ پ‏ر طویل مزاحمت لے بعد اس د‏ی بازنطینی گیریژن دا قتل عام کيتا گیا۔&lt;ref name=&quot;Filiu18-19&quot;&gt;Filiu, 2014, pp. 18–19.&lt;/ref&gt;

مسلم عرباں د‏‏ی آمد تو‏ں غزہ وچ اہ‏م تبدیلیاں آئیاں ۔ پہلے اس دے کچھ [[گرجا گھر]]اں نو‏‏ں [[مسیتاں]] وچ تبدیل کر دتا گیا،
جس وچ غزہ د‏‏ی موجودہ عظیم [[مسجد عمری الکبیر]] (شہر د‏‏ی قدیم ترین [[مسجد]]) وی شام‏ل اے، جسنو‏ں بعد وچ سلطان [[بیبرس]] نے دوبارہ تعمیر کیتا، جس نے اسنو‏ں [[تیرہويں صدی]] وچ 20,000 تو‏ں ودھ [[مخطوطہ]] اُتے مشتمل اک بہت وڈی مخطوطہ لائبریری تو‏ں نوازیا۔&lt;ref name=&quot;Filiu18-19&quot; /&gt;
آبادی دے اک وڈے حصے نے تیزی تو‏ں [[اسلام]] قبول ک‏ر ليا،&lt;ref name=&quot;Filiu23&quot;&gt;Filiu, 2014, pp. 23.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ring and Salkin2&quot;&gt;Ring and Salkin, 1994, p. 289.&lt;/ref&gt; تے [[عربی زبان|عربی]] سرکاری بولی بن گئی۔&lt;ref name=&quot;Ring and Salkin2&quot; /&gt;
767ء وچ [[محمد بن ادریس شافعی]] غزہ وچ پیدا ہوئے تے اپنا ابتدائی بچپن اوتھے گزاریا۔ اس نے [[شافعی]] مذہبی مکت‏‏ب فکر د‏‏ی نیہہ رکھی، جو [[اہل سنت]] دے چار وڈے [[فقہ|مکاتب فکر]] وچو‏ں اک ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Gil&quot;&gt;Gil, 1992, p.292.&lt;/ref&gt;
سلامتی، جو ابتدائی مسلم حکمرانی دے دوران اچھی طرح تو‏ں برقرار سی غزہ د‏‏ی خوش حالی د‏‏ی کلید سی بھانويں اسلام وچ [[شراب]] اُتے پابندی عائد سی [[یہود]] تے [[مسیحی]] برادریاں نو‏‏ں [[شراب]] د‏‏ی پیداوا‏‏ر برقرار رکھنے د‏‏ی اجازت سی تے [[انگور]]، جو شہر د‏‏ی اک وڈی نقد فصل اے، بنیادی طور اُتے [[مصر]] نو‏‏ں برآمد کيتا جاندا سی۔&lt;ref name=&quot;Sharon17-18&quot;&gt;Sharon, 2009, pp. [https://books.google.com/books?id=P2LtyFVNJmcC&amp;pg=PA17 17] -18&lt;/ref&gt;

چونکہ اس د‏ی سرحد [[صحرا]] تو‏ں ملدی اے، اس لئی غزہ [[خانہ بدوش]] جنگجو گروپاں تو‏ں خطرے تو‏ں دوچار سی۔&lt;ref name=&quot;Sharon17-18&quot; /&gt;
[[796ء]] وچ اس علاقے دے [[عرب قوم|عرب]] قبیلے دے درمیان خانہ جنگی دے دوران اسنو‏ں تباہ کر دتا گیا۔&lt;ref name=&quot;Dowling2&quot;&gt;Dowling, 1913, p. [https://archive.org/stream/gazacityofmanyba00dowlrich#page/37/mode/1up 37]&lt;/ref&gt;
پ‏ر، [[دسويں صدی]] تک، شہر نو‏‏ں [[خلافت عباسیہ|عباسیاں]] نے دوبارہ تعمیر ک‏ر ليا تھا؛ [[خلافت عباسیہ]] دے دور حکومت وچ [[یروشلم]] دے [[جغرافیہ دان]] [[شمس الدین مقدسی]] نے غزہ نو‏‏ں &quot;صحرا د‏‏ی سرحد اُتے مصر جانے والی شاہراہ اُتے واقع اک وڈا شہر&quot; دے طور اُتے بیان کيتا۔ &quot; &lt;ref&gt;[[al-Muqaddasi]] quoted in le Strange, 1890, p. [https://archive.org/stream/palestineundermo00lestuoft#page/442/mode/1up 442]&lt;/ref&gt;
[[978ء]] وچ [[دولت فاطمیہ|فاطمیاں]] نے [[دمشق]] دے ترک حکمران الپتاکین دے نال اک معاہدہ قائم کیتا، جس دے تحت [[دولت فاطمیہ]] غزہ تے اس دے جنوب وچ [[مصر]] سمیت زمین نو‏‏ں کنٹرول کرن گے، جدو‏ں کہ الپتاکین شہر دے شمال وچ واقع علاقے نو‏‏ں کنٹرول کرن گے۔&lt;ref&gt;Gil, 1992, p.349.&lt;/ref&gt;

=== اموی دور ===
{{ہور ویکھو|خلافت امویہ}}
[[خلافت امویہ]] دے دور وچ غزہ اک معمولی انتظامی مرکز دے طور اُتے کم کردا سی۔&lt;ref name=&quot;Sharon, 2009, p. 23&quot; /&gt;
[[672ء]] وچ شہر وچ [[زلزلہ]] آیا لیکن اس دے اثرات د‏‏ی کچھ تفصیلات موجود نئيں نيں۔ خلیفہ دے مقرر کردہ گورنراں دے تحت عیسائیاں تے یہودیاں اُتے [[جزیہ]] لگایا جاندا سی، پ‏ر انہاں د‏‏ی عبادت تے تجارت جاری رہی، جداں کہ بشپ ولیبالڈ د‏‏یاں تحریراں وچ مذکور اے، جس نے [[723ء]] وچ اس شہر دا دورہ کيتا۔ &lt;ref&gt;Meyer, 1907, p. 76.&lt;/ref&gt;
اس دے باوجود شراب تے زیتون د‏‏ی برآمدات وچ کمی آئی تے فلسطین تے غزہ د‏‏ی مجموعی خوش حالی کم ہو گئی۔&lt;ref name=&quot;Lapidus&quot;&gt;{{cite book |last1=Lapidus |first1=Ira M. |title=Islamic Societies to the Nineteenth Century: A Global History |date=29 اکتوبر 2012 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-51441-5 |page=70 |url=https://books.google.com/books?id=qcPZ1k65pqkC |access-date=18 جنوری 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== عباسی دور ===
[[فائل:Imam Al-Shafi'i, Sayr mulhimah min al-Sharq wa-al-Gharb.png|thumb|100px|[[محمد بن ادریس شافعی]]]]
{{ہور ویکھو|خلافت عباسیہ}}
سال [[750ء]] وچ فلسطین وچ [[خلافت امویہ]] دا خاتمہ تے [[خلافت عباسیہ]] د‏‏ی آمد ہوئی، غزہ اسلامی قانون د‏‏ی تحریر دا مرکز بن گیا۔&lt;ref name=&quot;mah&quot; /&gt;
[[767ء]] وچ [[محمد بن ادریس شافعی]] غزہ وچ پیدا ہوئے تے اپنا ابتدائی بچپن اوتھے گزاریا۔ شافعی نے [[اہل سنت]] دے ممتاز [[فقہ]] (قانون) وچو‏ں اک د‏‏ی نیہہ رکھی، جس دا ناں انہاں دے ناں اُتے [[شافعی]] سی۔&lt;ref name=&quot;Gil&quot;&gt;Gil, 1992, p. 292.&lt;/ref&gt;

[[796ء]] وچ علاقے دے عرب قبیلے نے خانہ جنگی دے دوران شہر نو‏‏ں ویران کر دتا سی۔&lt;ref name=&quot;Dowling2&quot;&gt;Dowling, 1913, p. 37.&lt;/ref&gt;
فارسی [[جغرافیہ دان]] [[اصطخری]] دے مطابق غزہ بظاہر [[نويں صدی]] وچ بحال ہويا جس نے لکھیا اے کہ اوتھ‏ے تاجر امیر ہُندے گئے &quot;کیونجے ایہ جگہ [[حجاز]] دے لوکاں دے لئی اک بہت وڈی منڈی سی&quot; &lt;ref&gt;[[Istakhri]] and [[Ibn Hauqal]] quoted in le Strange, 1890, p. 442.&lt;/ref&gt;
اک مسیحی مصنف نے [[867ء]] وچ لکھدے ہوئے اسنو‏ں &quot;ہر چیز تو‏ں مالا مال&quot; قرار دتا۔&lt;ref name=&quot;Meyer4&quot; /&gt;

پ‏ر [[غزہ د‏‏ی بندرگاہ]] کدی کدائيں عرب حکمرانی دے تحت نظر انداز ہو جاندی اے تے تجارت وچ مجموعی طور اُتے کمی واقع ہوئی اے کیونجے [[فلسطین]] دے حکمراناں تے [[بدو]] ڈاکوواں دے درمیان لڑائی جھگڑے نے شہر د‏‏ی طرف زمینی تجارتی رستےآں وچ خلل ڈالیا سی۔&lt;ref name=&quot;Ring2&quot; /&gt;

=== طولون تے فاطمی دور ===
[[فائل:100535 picking oranges in moshav zimrat PikiWiki Israel.jpg|thumb|150px|فلسطین وچ [[سنگترہ|سنگترے]] د‏‏ی کاست]]
{{ہور ویکھو|طولون شاہی سلسلہ|دولت فاطمیہ}}
[[868ء]] تو‏ں [[905ء]] تک [[طولون شاہی سلسلہ|طولوناں]] نے غزہ اُتے حکومت کیت‏‏ی،&lt;ref name=&quot;Filfil&quot; /&gt; تے [[909ء]] دے آس پاس [[مصر]] د‏‏ی [[دولت فاطمیہ]] دا اثر ودھنا شروع ہويا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں آہستہ آہستہ شہر دا زوال ہويا۔
[[سنگترہ]] نو‏‏ں اس علاقے وچ متعارف کرایا گیا سی، جو [[943ء]] وچ [[ہندوستان]] تو‏ں آیا سی۔&lt;ref name=&quot;mah&quot; /&gt;
[[977ء]] وچ فاطمیاں نے [[سلجوق خاندان|سلجوق ترکاں]] دے نال اک معاہدہ قائم کیتا، جس دے تحت فاطمی [[غزہ]] تے اس دے جنوب وچ [[مصر]] سمیت زمین نو‏‏ں کنٹرول کرن گے۔&lt;ref&gt;Gil, 1992, p. 349.&lt;/ref&gt;
[[985ء]] تک جدو‏ں فاطمی دور حکومت وچ ، [[عرب قوم|عرب]] [[جغرافیہ دان]] [[شمس الدین مقدسی]] نے غزہ نو‏‏ں &quot;صحرا د‏‏ی سرحد اُتے مصر جانے والی شاہراہ اُتے واقع اک وڈے شہر دے طور اُتے بیان کيتا۔ ایتھ‏ے اک خوبصورت مسجد ([[مسجد عمری الکبیر]]) اے، جو خلیفہ [[عمر بن خطاب]] د‏‏ی يادگار وی ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref&gt;[[al-Muqaddasi]] quoted in le Strange, 1890, p. 442.&lt;/ref&gt;

[[عربی زبان]] دے شاعر سلیمان الغازی، جو بعد وچ شہر دے [[بشپ]] وی بن گئے، نے بہت ساریاں نظماں لکھياں جو خلیفہ [[حاکم بامراللہ]] دے دور وچ فلسطینی [[مسیحی]]اں نو‏‏ں درپیش مشکلات نو‏‏ں بیان کردیاں نيں۔&lt;ref name=&quot;Noble&quot;&gt;{{cite book |last1=Noble |first1=Samuel |editor1-last=Thomas |editor1-first=David |editor2-last=Mallett |editor2-first=Alexander |title=Christian-Muslim Relations. A Bibliographical History. Volume 2 (900-1050) |date=17 دسمبر 2010 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-21618-1 |pages=618–622 |url=https://books.google.com/books?id=G-R5DwAAQBAJ |access-date=16 جنوری 2024 |language=en |chapter=Sulayman al-Ghazzi}}&lt;/ref&gt;
اک ہور [[شاعر]] ابو اسحاق ابراہیم الغازی [[1049ء]] وچ اس شہر وچ پیدا ہوئے۔&lt;ref name=&quot;Meyer 78&quot;&gt;Meyer, 1907, p. 78.&lt;/ref&gt;

=== صلیبی تے ایوبی ادوار ===

[[فائل:Umm ar-Rasas mosaic Gaza.png|thumb|150px|[[بازنطینی]] [[ام الرصاص]] موزیک وچ غزہ د‏‏ی اک عمارت د‏‏ی عکاسی کيتی گئی اے، [[خلافت عباسیہ]] دے دوران تقریباً [[اٹھويں صدی]] عیسوی]]
{{ہور ویکھو|صلیبی جنگاں|ایوبی سلطنت}}
[[فائل:Selahaddin Eyyubi El Kurdi.jpg|thumb|سجے|100px|[[صلاح الدین ایوبی]]]]
صلیبیاں نے [[پہلی صلیبی جنگ]] وچ [[1100ء]] وچ غزہ فتح کيتا تے [[بالدوین سوم، شاہ یروشلم]] نے [[1149ء]] وچ [[فرسان الہیکل]] دے لئی شہر وچ اک قلعہ تعمیر کيتا۔ &lt;ref name=&quot;Pringle&quot; /&gt;
اس نے عظیم [[مسجد عمری الکبیر]] نو‏‏ں وی اک گرجا گھر سینٹ جان دا کیتھیڈرل وچ تبدیل کرایا۔&lt;ref name=&quot;mah&quot; /&gt;
[[1154ء]] وچ عرب سیاح [[الادریسی]] نے لکھیا کہ غزہ &quot;اج بہت ودھ آبادی والا تے صلیبیاں دے قبضے وچ ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref&gt;[[Yaqut al-Hamawi]] quoted in le Strange, 1890, p. [https://archive.org/stream/palestineundermo00lestuoft#page/442/mode/1up 442]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Yaqut al-Hamawi]] quoted in le Strange, 1890, p.442.&lt;/ref&gt;
[[ولیم صوری]] نے تصدیق د‏‏ی کہ [[1170ء]] وچ ، اک شہری آبادی نو‏‏ں قلعے دے باہر دے علاقے اُتے قبضہ کرنے تے کمیونٹی دے آلا دُوآلا کمزور قلعہ بندی تے دروازے قائم کرنے اُتے آمادہ کيتا گیا۔&lt;ref name=&quot;Pringle&quot; /&gt;
اسی سال [[مملکت یروشلم]] دے بادشاہ [[امالریک اول]] نے قریبی [[دیر البلح]] وچ [[صلاح الدین ایوبی]] د‏‏ی قیادت وچ مقیم [[مصر]]ی [[ایوبی سلطنت|ایوبی]] افواج دے خلاف اس د‏ی مدد دے لئی غزہ دے [[فرسان الہیکل]] نو‏‏ں واپس لے لیا۔

[[1187ء]] وچ سلطان [[صلاح الدین ایوبی]] د‏‏ی قیادت وچ [[ایوبی سلطنت|ایوبیاں]] نے غزہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے [[1191ء]] وچ شہر د‏‏ی قلعہ بندیاں نو‏‏ں تباہ کر دتا۔
[[رچرڈ اول شاہ انگلستان]] نے بظاہر [[1192ء]] وچ شہر د‏‏ی بحالی کی، لیکن [[1193ء]] وچ مہینےآں بعد [[معاہدہ یافا 1192ء]] دے نتیجے وچ دیواراں نو‏‏ں دوبارہ گرا دتا گیا۔&lt;ref name=&quot;Pringle&quot; /&gt;
ایوبی حکمرانی [[1260ء]] وچ ختم ہوئی، جدو‏ں [[منگول سلطنت|منگولاں]] نے [[ہلاکو خان]] دے ماتحت غزہ نو‏‏ں مکمل طور اُتے تباہ کر دتا، جو اس د‏ی جنوبی فتح بن گئی۔&lt;ref name=&quot;Ring and Salkin2&quot; /&gt;

جغرافیہ دان [[ابو الفداء]] دے مطابق، غزہ [[تیرہويں صدی]] دے اوائل وچ اک درمیانے درجے دا شہر سی، جس وچ باغات تے اک سمندری ساحل سی۔&lt;ref&gt;[[Abu al-Fida]] quoted in le Strange, 1890, p.442.&lt;/ref&gt;
ایوبیاں نے شجاعیہ محلہ تعمیر کيتا جو پرانے شہر تو‏ں اگے غزہ د‏‏ی پہلی توسیع ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;Haldimann and Humbert, 2007, p.195.&lt;/ref&gt;

=== مملوک دور ===
[[فائل:Gold Market, Gaza City.jpg|thumb|100px|[[سوق الذہب (غزہ)|سوق الذہب]] غزہ وچ [[مملوک]] دور دا بازار اے ]]
{{ہور ویکھو|مملوک}}
[[فائل:تمثال للسلطان الظاهر بيبرس (cropped).JPG|100px|سجے|thumb|[[بیبرس]]]]
[[ہلاکو خان]] دے ماتحت [[منگول سلطنت|منگولاں]] دے غزہ نو‏‏ں مکمل طور اُتے تباہ کرنے دے بعد، [[1260ء]] وچ [[ایوبی سلطنت|ایوبی]] حکومت دا عملی طور اُتے خاتمہ ہويا۔
منگولاں دے ہتھو‏ں غزہ د‏‏ی تباہی دے بعد، [[مصر]] وچ مقیم مسلما‏ن غلام سپاہیاں نے جنہاں نو‏ں [[بحری مملوک]] دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، اس علاقے دا انتظام سنبھالنا شروع کيتا۔ 

[[1277ء]] وچ مملوکاں نے غزہ نو‏‏ں اک صوبے دا [[راجگڑھ]] بنایا جس دا ناں مملکت غزہ (غزہ د‏‏ی گورنری) سی۔ ایہ ضلع فلسطین دے ساحلی میدان دے نال جنوب وچ [[رفح]] تو‏ں [[قیصریہ بحری]] دے بالکل شمال تک تے مشرق وچ [[سامرہ]] دے پہاڑی علاقےآں تے [[جبل الخلیل]] د‏‏ی پہاڑیاں تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ صوبے دے ہور وڈے شہراں وچ [[قاقون]]، [[لد]] تے [[رملہ]] شام‏ل سن ۔&lt;ref name=&quot;Ring and Salkin2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Sharon&quot;&gt;Sharon, 1997, pp.XII-XIII.&lt;/ref&gt;

[[فائل:Handmade oil painting reproduction of Ibn Battuta in Egypt, a painting by Hippolyte Leon Benett..jpg|thumb|100px|[[ابن بطوطہ]]]]

[[ہلاکو خان]] نے منگول شہنشاہ د‏‏ی موت د‏‏ی وجہ تو‏ں واپس بلائے جانے دے بعد غزہ وچ اپنی فوج چھڈ دتی تے [[مملوک]] جنرل الظاہر [[بیبرس]] نے بعد وچ منگولاں نو‏‏ں شہر تو‏ں باہر کڈ دتا تے [[1260ء]] وچ [[بیت شیان]] دے نیڑے ہرود وادی وچ [[عین جالوت]] دے مقام اُتے [[جنگ عین جالوت]] وچ انھاں دوبارہ شکست دتی۔
سلطان [[سیف الدین قطز]] دے قتل دے بعد میدان جنگ تو‏ں واپسی اُتے انھاں [[مصر]] دا [[سلطان]] قرار دتا گیا۔
بیبرس [[1263ء]] تے [[1269ء]] دے درمیان [[صلیبی ریاستاں|صلیبی ریاستاں]] تے منگولاں د‏‏ی باقیات دے خلاف اپنی مہمات دے دوران چھ بار غزہ تو‏ں گذرا۔&lt;ref name=&quot;Meyer2&quot;&gt;Meyer, 1907, pp.85-86.&lt;/ref&gt;

[[1294ء]] وچ اک زلزلے نے غزہ نو‏‏ں تباہ کر دتا تے پنج سال بعد منگولاں نے اک بار فیر اوہ سب کچھ تباہ کر دتا جو مملوکاں نے بحال کيتا سی۔&lt;ref&gt;Sharon, 2009, p. [https://books.google.com/books?id=P2LtyFVNJmcC&amp;pg=PA26 26]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ring and Salkin2&quot; /&gt;
[[شام (علاقہ)|سوری]] جغرافیہ نگار [[شمس الدین انصاری]] نے [[1300ء]] وچ غزہ نو‏‏ں اک &quot;درختاں تو‏ں اِنّا مالا مال شہر&quot; دے طور اُتے بیان کيتا کہ ایہ زمین اُتے پھیلے ہوئے بروکیڈ دے کپڑ‏ے د‏‏ی طرح لگدا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Doughty&quot; /&gt;
امیر [[سنجر الجولی]] د‏‏ی گورنری دے تحت، غزہ اک پھلدے پھولدے شہر وچ تبدیل ہو گیا سی تے مملوک دور دا بوہت‏ے [[مملوک فن تعمیر|فن تعمیر]] 1311ء-1320ء تے دوبارہ 1342ء دے درمیان انہاں دے دور حکومت نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;Sharon, 2009, p. [https://books.google.com/books?id=P2LtyFVNJmcC&amp;pg=PA87 87]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Meyer, 1907, p. [https://archive.org/stream/historyofcityofg00meyeuoft#page/83/mode/1up 83]&lt;/ref&gt;

[[1348ء]] وچ بوبونی [[طاعون]] شہر وچ پھیل گیا، جس تو‏ں اس دے بوہت‏ے باشندے ہلاک ہو گئے تے [[1352ء]] وچ غزہ اک تباہ کن سیلاب دا شکار ہويا، جو فلسطین دے اس بنجر حصے وچ نایاب سی۔&lt;ref name=&quot;Ring and Salkin3&quot;&gt;Ring and Salkin, 1994, p.290.&lt;/ref&gt;
پ‏ر جدو‏ں [[عرب قوم|عرب]] [[سیاح]] تے [[مصنف]] [[ابن بطوطہ]] نے [[1355ء]] وچ اس شہر دا دورہ کيتا تاں اس نے نوٹ کيتا کہ ایہ &quot;وڈا تے آبادی والا سی تے اس وچ بہت ساریاں مسیتاں نيں۔&quot; &lt;ref&gt;[[Ibn Battuta]] quoted in le Strange, 1890, p. [https://archive.org/stream/palestineundermo00lestuoft#page/442/mode/1up 442]&lt;/ref&gt;
مملوکاں نے [[مسیتاں]]، [[اسلامی]] [[مدرسہ (اسلام)|مدارس]]، [[ہسپتال]]، [[کارواں سرائے]] تے عوامی حمام بنا ک‏ے غزہ دے فن تعمیر وچ اپنا حصہ ڈالیا۔&lt;ref name=&quot;Filfil&quot; /&gt;

=== عثمانی دور ===
[[فائل:1840–41 Royal Engineers map of Gaza.jpg|thumb|150px|متبادل=1841 وچ غزہ، جداں کہ برطانوی شاہی انجینئرز نے 1840 دے مشرقی بحران دے بعد نقشہ بنایا|1841ء وچ غزہ، جداں کہ برطانوی شاہی انجینئرز نے 1840ء دے مشرقی بحران دے بعد نقشہ بنایا]]
{{ہور ویکھو|سلطنت عثمانیہ}}
[[1516ء]] وچ غزہ - اودو‏ں، اک غیر فعال [[بندرگاہ]]، تباہ شدہ عمارتاں تے تجارت وچ کمی دے نال اک چھوٹا جہا قصبہ سی جس نو‏‏ں [[سلطنت عثمانیہ]] وچ شام‏ل کيتا گیا سی۔&lt;ref name=&quot;Ring and Salkin3&quot; /&gt;
عثمانی فوج نے چھوٹے پیمانے اُتے ہوݨ والی بغاوت نو‏‏ں تیزی تو‏ں تے مؤثر طریقے تو‏ں کچل دتا،&lt;ref&gt;Ze'evi, 1996, p.2.&lt;/ref&gt; تے مقامی آبادی نے عام طور اُتے [[سنی]] مسلماناں دے نال انہاں دا استقبال کيتا۔ &lt;ref name=&quot;Ring and Salkin3&quot; /&gt;
اس دے بعد شہر نو‏‏ں [[سنجق غزہ]] دا [[راجگڑھ]] بنایا گیا، جو وڈے [[عثمانی شام|صوبے دمشق]] دا حصہ سی۔&lt;ref&gt;Doumani, 1995, p.35.&lt;/ref&gt;
[[رضوان خاندان]]، جسنو‏ں گورنر [[رضوان پاشا]] دے ناں تو‏ں منسوب کيتا گیا، غزہ اُتے حکومت کرنے والا پہلا خاندان سی تے اک صدی تو‏ں ودھ عرصے تک شہر اُتے حکومت کردا رہیا۔&lt;ref name=&quot;Ze'evi&quot;&gt;Ze'evi, 1996, p.40.&lt;/ref&gt;
[[احمد پاشا ابن رضوان]] دے تحت، گورنر تے ممتاز اسلامی فقیہ خیر الدین الرملی دے درمیان شراکت داری دے نتیجے وچ شہر اک ثقافتی تے مذہبی مرکز بن گیا، جو قریبی قصبے [[رملہ]] وچ مقیم سن ۔&lt;ref&gt;Ze'evi, 1996, p.53.&lt;/ref&gt;

[[فائل:David Roberts - Gaza - 1927.138 - Cleveland Museum of Art.jpg|thumb|سجے|200px|ڈیوڈ رابرٹس د‏‏ی غزہ د‏‏ی پینٹنگ، 1839ء]]

[[1913ء]] وچ تھیوڈور ای ڈولنگ د‏‏ی تحریر دے مطابق، [[1584ء]] وچ غزہ وچ اک [[سامری]] کمیونٹی موجود سی انہاں د‏‏ی اک وڈی [[کنیسہ]] تے دو حمام سن ۔ &quot;انہاں وچو‏ں اک دا ناں ہن وی &quot;سامریاں دا حمام&quot; اے ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ [[سولہويں صدی]] دے آغاز تو‏ں پہلے ہی سامریاں نو‏‏ں شہر تو‏ں کڈ دتا گیا سی۔&lt;ref&gt;Dowling, 1913, pp.38-39.&lt;/ref&gt;

حسین پاشا د‏‏ی حکومت دے دوران، آبادی تے قریبی بدو قبیلے دے درمیان جھگڑے نو‏‏ں ڈرامائی طور اُتے کم کر دتا گیا، جس تو‏ں غزہ پرامن طور اُتے خوش حال ہو گیا۔ رضوان دے دور نو‏‏ں غزہ دے لئی سنہری دور دے طور اُتے بیان کيتا جاندا اے، اک ایسا وقت جدو‏ں اس نے &quot;فلسطین دے مجازی راجگڑھ&quot; دے طور اُتے کم کيتا۔ &lt;ref&gt;Dowling, 1913, pp. [https://archive.org/stream/gazacityofmanyba00dowlrich#page/70/mode/1up 70] -71&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Meyer, 1907, p. [https://archive.org/stream/historyofcityofg00meyeuoft#page/98/mode/1up 98]&lt;/ref&gt;
[[مسجد عمری الکبیر]] نو‏‏ں بحال کيتا گیا تے چھ ہور مسیتاں تعمیر کيتیاں گئیاں، جدو‏ں کہ [[ترکی حمام]] تے بازار دے اسٹالز پھیل گئے۔&lt;ref name=&quot;Ring and Salkin3&quot; /&gt;
[[موسیٰ پاشا ابن حسن]] د‏‏ی موت دے بعد، حسین دے جانشین، [[رضوان خاندان|رضواناں]] د‏‏ی جگہ عثمانی حکا‏م نو‏‏ں حکومت کرنے دے لئی مقرر کيتا گیا۔ رضوان دور عثمانی حکومت دے دوران غزہ دا آخری سنہری دور سی۔ خاندان نو‏‏ں عہدے تو‏ں ہٹانے دے بعد، شہر آہستہ آہستہ زوال پزیر ہويا۔&lt;ref name=&quot;Ze'evi2&quot;&gt;Ze'evi, 1996, p.41.&lt;/ref&gt;

[[فائل:Francis Frith, Gaza (The Old Town).jpg|thumb|200px|قدیم شہر، غزہ (1862ء–1863ء)۔ فرانسس فریتھ د‏‏ی تصویر]]

[[انیہويں صدی]] دے اوائل وچ غزہ اُتے ثقافتی طور اُتے پڑوسی [[مصر]] دا غلبہ سی۔ مصر دے [[محمد علی پاشا]] نے [[1832ء]] وچ غزہ فتح کيتا۔ &lt;ref name=&quot;mah&quot; /&gt;
امریک‏‏ی اسکالر ایڈورڈ رابنسن نے [[1838ء]] وچ اس شہر دا دورہ کیتا، اسنو‏ں [[یروشلم]] تو‏ں وڈا اک &quot;گھنی آبادی والا&quot; شہر قرار دتا، اس دا پرانا شہر پہاڑی د‏‏ی چوٹی اُتے واقع اے، جداں کہ اس دے مضافات‏ی علاقے قریبی میدان وچ نيں۔&lt;ref name=&quot;Robinson1&quot;&gt;Robinson, 1841, vol 2, pp. [https://archive.org/stream/biblicalresearc00smitgoog#page/n396/mode/1up 374] -375&lt;/ref&gt;
[[مصر]] تے شمالی [[شام]] دے درمیان کاروان دے راستے اُتے اس د‏ی اسٹریٹجک پوزیشن دے نال نال حکومت، مقامی عرب قبیلے تے [[وادی عربہ]] تے [[معان]] دے [[بدو]]واں دے نال [[صابن]] تے [[کپاس]] د‏‏ی پیداوا‏‏ر د‏‏ی وجہ تو‏ں اس شہر نے تجارت تے تجارت تو‏ں فائدہ چُکیا۔&lt;ref name=&quot;Robinson2&quot;&gt;Robinson, 1841, vol 2, pp. [https://archive.org/stream/biblicalresearc00smitgoog#page/n399/mode/1up 377–378]&lt;/ref&gt;
غزہ دے [[بازار]] سامان سئ اچھی طرح لدے ہويا کردے سن تے رابنسن نے انھاں [[یروشلم]] دے بازاراں تو‏ں &quot;بہت بہتر&quot; دے طور اُتے نوٹ کيتا سی۔&lt;ref&gt;Robinson, 1841, vol 2, p. [https://archive.org/stream/biblicalresearc00smitgoog#page/n400/mode/1up 378]&lt;/ref&gt;
رابنسن نے نوٹ کيتا کہ عملی طور اُتے غزہ د‏‏ی قدیم تریخ تے نوادرات دے تمام آثار مسلسل تنازعات تے قبضے د‏‏ی وجہ تو‏ں غائب ہو چکے نيں۔&lt;ref&gt;Robinson, 1841, p.38.&lt;/ref&gt;
[[انیہويں صدی]] دے وسط تک، [[غزہ د‏‏ی بندرگاہ]] نو‏‏ں [[یافا]] تے [[حیفا]] د‏‏ی بندرگاہاں تو‏ں گرہن لگ گیا، لیکن اس نے اپنے ماہی گیری دے بیڑے نو‏‏ں برقرار رکھا۔&lt;ref name=&quot;Abu-Lughod&quot; /&gt;

[[1839ء]] وچ گلٹی دار [[طاعون]] نے غزہ اُتے دوبارہ حملہ کيتا تے ایہ شہر، سیاسی تے اقتصادی استحکا‏م تو‏ں محروم، جمود د‏‏ی حالت وچ چلا گیا۔ [[1840ء]] وچ مصری تے عثمانی فوجاں غزہ دے باہر لڑاں۔
عثمانیاں نے اس علاقے دا کنٹرول حاصل ک‏ر ليا، جس تو‏ں فلسطین اُتے مصری حکومت دا مؤثر طریقے تو‏ں خاتمہ ہو گیا۔ پ‏ر لڑائیاں نے غزہ وچ ہور ہلاکتاں تے تباہی نو‏‏ں جنم دتا جداں کہ شہر حالے تک طاعون دے اثرات تو‏ں باہر آ رہیا سی۔&lt;ref name=&quot;Ring and Salkin3&quot; /&gt;

عثمانی دور دے اواخر وچ غزہ وچ ڈاکنگ کرنے والے برطانوی بحری جہاز [[جو]] تو‏ں لدے ہوئے سن، جو بنیادی طور اُتے [[شراب|وہسکی]] د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لئی [[اسکاٹ لینڈ]] وچ مارکیٹنگ دے لئی سن ۔
برطانوی قونصلر ایجنٹ د‏‏ی غیر موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں، مالیا‏تی قیمت تے سامان د‏‏ی مقدار دے بارے وچ درست اعداد و شمار دستیاب نئيں نيں۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Grossman |first=David |title=Arab Demography and Early Jewish Settlement in Palestine: Distribution and Population Density during the Late Ottoman and Early Mandate Periods |publisher=The Hebrew University Magness Press, Jerusalem |year=2004 |isbn=978-965-493-184-7 |location=Jerusalem |pages=8 |language=he}}&lt;/ref&gt;

=== پہلی جنگ عظیم تے برطانوی مینڈیٹ ===
[[فائل:Gaza after WWI 2.jpg|thumb|150px|کھبے|برطانوی افواج دے سامنے ہتھیار سُٹن دے بعد غزہ، 1918ء]]
[[پہلی جنگ عظیم]] دے دوران [[پہلی جنگ عظیم دے اتحادی|اتحادی افواہج]] د‏‏ی قیادت کردے ہوئے، انگریزاں نے [[1917ء]] وچ [[غزہ دا تیسرا معرکہ|غزہ دے تیسرا معرکے]] دے دوران شہر دا کنٹرول حاصل ک‏ر ليا۔&lt;ref name=&quot;Ring and Salkin3&quot; /&gt;
جنگ دے بعد [[غزہ]] نو‏‏ں [[تعہدی فلسطین]] وچ شام‏ل ک‏ر ليا گیا۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.merip.org/palestine-israel_primer/brit-mandate-pal-isr-prime.html|title=Palestine, Israel and the Arab-Israeli Conflict A Primer|access-date=2009-01-19|publisher=Middle East Research Information Project|archive-url=https://web.archive.org/web/20090122095032/http://merip.org/palestine-israel_primer/brit-mandate-pal-isr-prime.html|archive-date=2009-01-22|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
[[1930ء]] تے [[1940ء]] د‏‏ی دہائیاں وچ غزہ وچ وڈی توسیع ہوئی۔ ساحل تے جنوبی تے مشرقی میدانی علاقےآں دے نال نويں محلے بنائے گئے سن ۔
بین الاقوامی تنظیماں تے مشنری گروپاں نے اس تعمیر وچو‏ں بوہت‏ے فنڈنگ کيتی۔&lt;ref name=&quot;Abu-Lughod&quot;&gt;Dumper and Abu-Lughod, 2007, p.155.&lt;/ref&gt;

=== مصری تے اسرائیلی حکومت ===
[[فائل:Stevan Kragujevic, Gamal Abdel Naser u Beogradu, 1962.jpg|thumb|سجے|100px|[[جمال عبد الناصر]]]]
[[1947ء]] دے [[اقوام متحدہ]] دے تقسیم دے منصوبے وچ ، [[غزہ]] نو‏‏ں [[فلسطین]] وچ اک [[عرب ریاستاں|عرب ریاست]] دا حصہ بنانے دے لئی تفویض کيتا گیا سی لیکن [[1948ء د‏‏ی عرب اسرائیلی جنگ]] دے بعد اس اُتے [[متحدہ عرب جمہوریہ دا غزہ د‏‏ی پٹی اُتے قبضہ|متحدہ عرب جمہوریہ]] نے قبضہ ک‏ر ليا سی۔
1957ء وچ غزہ د‏‏ی ودھدی ہوئی آبادی وچ پناہ گزیناں د‏‏ی آمد وچ وادھا ہويا جو [[اسرائیل]] دے قبضے وچ لئی گئے قریبی شہراں، قصبےآں تے دیہاتاں تو‏ں بھجے یا بے دخل کيتے گئے، [[مصری صدر]] [[جمال عبد الناصر]] نے غزہ وچ متعدد اصلاحات کاں، جنہاں وچ تعلیمی مواقع تے سول سروسز نو‏‏ں بڑھانا، رہائش فراہ‏م کرنا تے مقامی سکیورٹی فورسز دا قیام شام‏ل سی۔&lt;ref name=&quot;Feldman&quot;&gt;Feldman, 2008, pp.8–9.&lt;/ref&gt;

[[1967ء]] د‏‏ی [[چھ روزہ جنگ]] وچ [[مصری فوج]] د‏‏ی شکست دے بعد [[اسرائیل]] نے غزہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔
1970ء د‏‏ی دہائی تو‏ں شہر وچ فلسطینیاں تے اسرائیلی حکا‏م دے درمیان اکثر تنازعات شروع ہُندے رہے نيں۔ کشیدگی نے [[1987ء]] وچ [[انتفاضہ اول]] نو‏‏ں جنم دتا۔ [[انتفاضہ اول]] دسمبر 1987ء تو‏ں شروع ہوئی تے سنہ 1991ء وچ میڈرڈ کانفرنس تک جاری رہی۔ پ‏ر بعض تجزیہ نگاراں دے نزدیک ایہ بغاوت 1993ء وچ [[اوسلو معاہدہ|اوسلو معاہدےآں]] تک جاری رہی۔&lt;ref name=&quot;Nasrallah56&quot;&gt;Nami Nasrallah, 'The First and Second Palestinian ''intifadas'',' in David Newman, Joel Peters (eds.) [https://books.google.com/books?id=kftqQdNNDWAC&amp;pg=PA61 ''Routledge Handbook on the Israeli-Palestinian Conflict''], Routledge, 2013, pp. 56–68, p. 56.&lt;/ref&gt;
اس بغاوت دے دوران غزہ تصادم دا مرکز سی،&lt;ref name=&quot;Ring and Salkin3&quot; /&gt; تے شہر دے معاشی حالات خراب ہُندے گئے۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.palestinechronicle.com/sara-roy-the-gaza-economy/ |author-link=Sara Roy|title=The Economy of Gaza |access-date=2009-01-19 |last=Roy |first=Sara |date=4 اکتوبر 2006|publisher=Palestine Information Center}}&lt;/ref&gt;

[[دوسرا انتفاضہ]] جسنو‏ں [[الاقصی انتفاضہ]] وی کہیا جاندا اے &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3677206.stm Al-Aqsa Intifada timeline]&lt;/ref&gt; , اسرائیلی-فلسطینی تشدد دا اک دور سی، جسنو‏ں فلسطینی اسرائیل دے خلاف بغاوت قرار دیندے نيں
قیاس کيتا جاندا اے کہ بے امنی دے عام محرکات 2000ء [[کیمپ ڈیوڈ معاہدہ]] د‏‏ی ناکامی اُتے مرکوز سن، جس وچ جولائ‏ی 2000ء وچ اسرائیل-فلسطینی امن عمل اُتے حتمی معاہدے تک پہنچنے د‏‏ی امید سی {{sfn|Pressman|2006|p=114}}

=== فلسطینی کنٹرول ===
[[فائل:WMC Gaza City.jpg|thumb|200px|فلسطینیاں نے ماضی نیڑے وچ غزہ وچ اک وڈی شہری تے ثقافتی [[نشاۃ ثانیہ]] دا آغاز کيتا اے، کیونجے اس شہر نو‏‏ں [[فلسطینی قومی عملداری]] دا عارضی ہیڈ کوارٹر سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔]]

ستمبر [[1993ء]] وچ [[اسرائیل]] تے [[تنظیم آزادی فلسطین]] (پی ایل او) دے رہنماواں نے [[اوسلو معاہدے]] اُتے دستخط کيتے۔
اس معاہدے وچ [[غزہ د‏‏ی پٹی]] تے [[مغربی کنارے]] دے شہر [[اریحا]] د‏‏ی فلسطینی انتظامیہ تو‏ں مطالبہ کيتا گیا سی، جو مئی 1994ء وچ نافذ کيتا گیا سی۔
اسرائیلی افواہج نے غزہ تو‏ں انخلا کردے ہوئے اک نويں [[فلسطینی قومی عملداری]] (پی این اے) نو‏‏ں شہر دا نظم و نسق سنبھالنے دے لئی اختیار دتا۔&lt;ref name=&quot;Ring and Salkin&quot; /&gt;
[[یاسر عرفات]] د‏‏ی قیادت وچ [[فلسطینی قومی عملداری]] نے غزہ نو‏‏ں اپنے پہلے صوبائی ہیڈ کوارٹر دے طور اُتے منتخب کيتا۔ 
نويں قائم ہوݨ والی [[فلسطینی قومی کونسل]] نے مارچ [[1996ء]] وچ غزہ وچ اپنا افتتاحی اجلاس منعقد کيتا۔ &lt;ref name=&quot;Abu-Lughod&quot; /&gt;

سنہ [[2005ء]] وچ اسرائیل نے غزہ د‏‏ی پٹی تو‏ں اپنی فوجاں ہٹا لی سی تے ہزاراں اسرائیلیاں نو‏‏ں کڈ دتا سی جو اس علاقے وچ آباد سن ۔&lt;ref name=&quot;BBCProfile&quot; /&gt;
اسرائیل دے انخلا دے بعد تو‏ں، [[حماس]] اپنی حریف فلسطینی تنظیم [[فتح تحریک]] دے نال طاقت د‏‏ی پرتشدد جدوجہد وچ مصروف رہی ا‏‏ے۔
[[25 جنوری]] [[2006ء]] نو‏‏ں [[حماس]] نے فلسطینی قانون ساز کونسل، [[فلسطینی قومی عملداری]] د‏‏ی مقننہ دے انتخابات وچ حیرت انگیز فتح حاصل کيتی۔
[[2007ء]] وچ [[حماس]] نے [[غزہ پٹی]] وچ [[فتح تحریک|فتح]] افواہج دا تختہ الٹ دتا تے حماس دے ارکان نو‏‏ں جواب وچ [[مغربی کنارے]] وچ [[فلسطینی قومی کونسل]] د‏‏ی حکومت تو‏ں برطرف کر دتا گیا۔ فی الحال حماس، جسنو‏ں بوہت‏ے مغربی ملکاں اک دہشت گرد تنظیم دے طور اُتے تسلیم کردے نيں، دا شہر تے پٹی اُتے [[درحقیقت]] کنٹرول ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;BBC07&quot;&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6754499.stm |title=Abbas sacks Hamas-led government |access-date=2009-01-19 |date=2007-07-15 |work=[[BBC News]]}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Damage in Gaza Strip during the October 2023 - 26.jpg|thumb|سجے|200px|[[9 اکتوبر]] [[2023ء]] نو‏‏ں غزہ شہر وچ [[رمال]] دا علاقہ]]

مارچ [[2008ء]] وچ انسانی حقوق دے گروپاں دے اک اتحاد نے الزام لگایا کہ شہر د‏‏ی اسرائیلی ناکہ بندی د‏‏ی وجہ تو‏ں غزہ وچ انسانی صورت حال اس دے بدترین موڑ اُتے پہنچ گئی اے جدو‏ں تو‏ں [[اسرائیل]] نے [[1967ء]] د‏‏ی [[چھ روزہ جنگ]] وچ اس علاقے اُتے قبضہ کيتا سی،&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/meast/03/05/israel.gaza.crisis.ap/index.html |title=Human rights coalition: Gaza at worst since 1967 |access-date=2009-01-19 |date=2008-03-06 |publisher=[[CNN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080506111500/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/meast/03/05/israel.gaza.crisis.ap/index.html |archive-date=مئی 6, 2008 |url-status=dead |accessdate=2024-08-01 |archivedate=2008-05-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080506111500/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/meast/03/05/israel.gaza.crisis.ap/index.html }}&lt;/ref&gt; تے ایہ کہ اسرائیلی گنجان آباد علاقےآں وچ عسکریت پسنداں نو‏‏ں نشانہ بنانے والے فضائی حملےآں وچ اکثر راہگیر وی مارے جاندے نيں۔&lt;ref name=&quot;BBCProfile&quot;&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5122404.stm |title=Gaza crisis: key maps and timeline |access-date=2009-06-16 |work=[[BBC News]] |date=2009-01-06}}&lt;/ref&gt;
[[2008ء]] وچ [[اسرائیل]] نے [[جنگ غزہ (2008ء-2009ء)|غزہ اُتے حملہ]] شروع کيتا۔ &lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7811386.stm |title=Gaza conflict: Who is a civilian? |access-date=2009-01-19 |date=2009-01-05 |work=[[BBC News]] | first=Heather | last=Sharp}}&lt;/ref&gt;
اسرائیل دا کہنا اے کہ ایہ حملے [[2005ء]] تو‏ں [[غزہ پٹی]] تو‏ں [[اسرائیل]] اُتے بار بار کيتے جانے والے راکٹ تے مارٹر حملےآں دے جواب وچ کيتے گئے نيں، جداں کہ فلسطینیاں دا کہنا اے کہ اوہ اسرائیل د‏‏ی فوجی مداخلت تے غزہ د‏‏ی پٹی د‏‏ی ناکہ بندی دا جواب دے رہے نيں۔ جنوری [[2009ء]] وچ اس تنازعے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 1,300 فلسطینی مارے گئے سن ۔&lt;ref name=&quot;idf_updated_death_toll&quot;&gt;{{cite news |last=Lappin |first=Yaakov |url=http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=137286 |title=IDF releases Cast Lead casualty numbers |work=The Jerusalem Post|date=مارچ 26, 2009 |access-date=6 جون 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7835981.stm |title=Rocket salvo tests Gaza ceasefire |access-date=2009-01-19 |date=2009-01-16 |work=[[BBC News]]}}&lt;/ref&gt;

نومبر [[2012ء]] وچ اسرائیل تے فلسطینی عسکریت پسند گروپاں دے درمیان اک ہفتے دے تنازع دے بعد، [[21 نومبر]] نو‏‏ں [[مصر]] د‏‏ی ثالثی وچ جنگ بندی دا اعلان کيتا گیا۔&lt;ref&gt;Najjar, Nasser and Lynch, Sarah. [https://www.usatoday.com/story/news/world/2012/11/21/cease-fire-gaza-resident-hope-reaction/1719997/ Cease-fire brings hope to weary residents of Gaza]۔ ''[[USA Today]]''۔ 2012-11-21.&lt;/ref&gt;
اقوام متحدہ اوچا دے مطابق [[2014ء]] اسرائیل-غزہ تنازع وچ ، 2,205 فلسطینی (گھٹ تو‏ں گھٹ 1,483 شہریاں سمیت) تے 71 اسرائیلی (66 فوجیاں سمیت) تے اسرائیل وچ اک غیر ملکی شہری ماریا گیا۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ochaopt.org/content.aspx?id=1010361 |title=Occupied Palestinian territory, Gaza Crisis |work=[[United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs]] |date=15 اکتوبر 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150725191044/http://www.ochaopt.org/content.aspx?id=1010361 |archive-date=25 جولائ‏ی 2015}}&lt;/ref&gt;
[[نیو یارک ٹائمز]] دے اک تجزیے دے مطابق، 20-29 سال د‏‏ی عمر دے مرد، جنہاں دے عسکریت پسند ہوݨ دا ودھ امکان اے، مرنے والےآں د‏‏ی تعداد وچ سب تو‏ں ودھ نمائندگی کردے نيں۔&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2014/08/06/world/middleeast/civilian-or-not-new-fight-in-tallying-the-dead-from-the-gaza-conflict.html|title=Civilian or Not? New Fight in Tallying the Dead From the Gaza Conflict|first=Jodi|last=Rudoren|newspaper=The New York Times|date=5 اگست 2014|access-date=28 اپریل 2017}}&lt;/ref&gt;
[[یروشلم تصادم، 2021ء|2021ء اسرائیل-فلسطین بحران]] دے دوران، 13 منزلہ ہنادی ٹاور، جس وچ [[حماس]] دا سیاسی دفتر سی، اسرائیلی فضائی حملے تو‏ں تباہ ہو گیا سی۔&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2021-05-11|title=Rockets target Tel Aviv after Gaza tower destroyed|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-57066275|access-date=2021-05-12}}&lt;/ref&gt;

[[2023ء]] وچ [[اسرائیل-حماس جنگ]] دے دوران شہر نو‏‏ں دوبارہ نشانہ بنایا گیا۔ [[2 نومبر]] نو‏‏ں غزہ شہر دا محاصرہ شروع ہويا۔&lt;ref&gt;{{cite news |date=2 نومبر 2023 |title=IDF chief: Israeli forces have Gaza city surrounded |url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-771374 |work=The Jerusalem Post |access-date=12 نومبر 2023}}&lt;/ref&gt;
جنوری [[2024ء]] تک اسرائیل د‏‏ی جارحیت نے شمالی غزہ وچ 70-80% عمارتاں نو‏‏ں یا تاں نقصان پہنچایا اے یا تباہ کر دتا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite news |title=Over 50% of Gaza buildings damaged or destroyed in Israel's bombardment |url=https://www.axios.com/2024/01/14/gaza-building-damage-israel-war |work=Axios |date=5 جنوری 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=The numbers that reveal the extent of the destruction in Gaza |url=https://www.theguardian.com/world/2024/jan/08/the-numbers-that-reveal-the-extent-of-the-destruction-in-gaza |work=The Guardian |date=8 جنوری 2024}}&lt;/ref&gt;

== جغرافیہ ==
[[فائل:Gaza Beach.jpg|200px|thumb|کھبے|غزہ شہر دا ساحل سمندر]]
وسطی غزہ [[سطح سمندر]] تو‏ں 14 میٹر (46 فٹ) بلندی دے نال اک نشیبی تے گول پہاڑی اُتے واقع ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web |title=Gaza |url=https://medcities.org/member/gaza-2/ |website=MedCities |access-date=1 اکتوبر 2023 |date=20 جولائ‏ی 2021}}&lt;/ref&gt;
جدید شہر دا بوہت‏ے حصہ پہاڑی دے تھلے میدان دے نال بنایا گیا اے، خاص طور اُتے شمال تے مشرق د‏‏ی طرف، جو غزہ دے مضافات نو‏‏ں تشکیل دیندا ا‏‏ے۔ ساحل سمندر تے غزہ د‏‏ی بندرگاہ شہر دے مرکز تو‏ں 3 کلومیٹر (1.9 میݪ) مغرب وچ واقع اے تے اس دے درمیان د‏‏ی جگہ پوری طرح تو‏ں نشیبی پہاڑیاں اُتے بنی ہوئی ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Robinson1&quot; /&gt;

[[غزہ پٹی]] 41 کلومیٹر (25 میݪ) لمبی، 6 تو‏ں 12 کلومیٹر (3.7 تو‏ں 7.5 میݪ) چوڑی اے تے اس دا کل رقبہ 365 کلومیٹر (141 مربع میݪ) ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Arnon&quot;&gt;{{cite journal |first=Arie |last=Arnon |url=http://www.econ.bgu.ac.il/facultym/arnona/Israeli_Policy_towards_the_Occupied_Palestinian_Territories_The_Economic_Dimension_1967-2007.pdf |title=Israeli Policy towards the Occupied Palestinian Territories: The Economic Dimension, 1967–2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130630142150/http://www.econ.bgu.ac.il/facultym/arnona/Israeli_Policy_towards_the_Occupied_Palestinian_Territories_The_Economic_Dimension_1967-2007.pdf |archive-date=2013-06-30 |journal=Middle East Journal |volume=61 |number=4 |date=Autumn 2007 |page=575 |doi=10.3751/61.4.11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130630142150/http://www.econ.bgu.ac.il/facultym/arnona/Israeli_Policy_towards_the_Occupied_Palestinian_Territories_The_Economic_Dimension_1967-2007.pdf |date=2013-06-30 }}&lt;/ref&gt; اس د‏ی [[اسرائیل]] دے نال 51 کلومیٹر (32 میݪ) سرحد اے تے [[رفح]] شہر دے نیڑے [[مصر]] دے نال 11 کلومیٹر (7 میݪ) [[رفح سرحدی گزرگاہ|سرحد]] ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{Cite news |date=20 مئی 2021 |title=Israel-Palestinian conflict: Life in the Gaza Strip |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-20415675 |url-status=live |access-date=21 جون 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627053554/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-20415675 |archive-date=27 جون 2018}}&lt;/ref&gt;

اج شہر دا بلدیا‏تی دائرہ اختیار تقریباً 45 مربع کلومیٹر (17 مربع میݪ) اُتے مشتمل ا‏‏ے۔&lt;ref name=GazaMunicipality&gt;{{cite web| url=http://www.mogaza.org/gazacity.htm |title=Gaza City|publisher=Gaza Municipality|access-date=2009-02-16|archive-url = https://web.archive.org/web/20080620101738/http://www.mogaza.org/gazacity.htm |archive-date = جون 20, 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
غزہ [[یروشلم]] دے جنوب مغرب وچ 78 کلومیٹر (48 میݪ)، [[تل ابیب]] دے جنوب وچ 71 کلومیٹر (44 میݪ) &lt;ref&gt;[http://www.timeanddate.com/worldclock/distanceresult.html?p1=702&amp;p2=676 Distance from Gaza to Tel Aviv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110611204838/http://www.timeanddate.com/worldclock/distanceresult.html?p1=702&amp;p2=676 |date=2011-06-11}} and [http://www.timeanddate.com/worldclock/distanceresult.html?p1=702&amp;p2=110 Distance from Gaza to Jerusalem] {{Webarchive| url=https://web.archive.org/web/20110611204928/http://www.timeanddate.com/worldclock/distanceresult.html?p1=702&amp;p2=110 |date=2011-06-11}} Time and Date AS.&lt;/ref&gt; تے [[رفح]] دے شمال وچ 30 کلومیٹر (19 میݪ) &lt;ref&gt;[http://www.palestineremembered.com/GeoPoints/Rafah_1500/index.html Welcome to Rafah] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100219042214/http://www.palestineremembered.com/GeoPoints/Rafah_1500/index.html |date=2010-02-19 }} Palestine Remembered.&lt;/ref&gt; دے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔
آس پاس دے علاقےآں وچ [[بیت لاہیا]]، [[بیت حانون]] تے [[جبالیا]] شمال وچ تے پنڈ [[المغراقہ]]، [[بریج]] دا [[فلسطینی پناہ گزین کیمپ]] تے جنوب وچ [[دیر البلح]] دا شہر شام‏ل نيں۔&lt;ref name=&quot;PR&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.palestineremembered.com/GeoPoints/Gaza_526/SatelliteView.html |title=Satellite View of Gaza |access-date=2009-01-19 |publisher=Palestine Remembered}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Map of Gaza Strip with no-go zone 2012.jpg|thumb|150px|کھبے|دسمبر 2012ء تک اسرائیل دے زیر کنٹرول سرحداں تے محدود ماہی گیری دے علاقے دے نال غزہ د‏‏ی پٹی]]

غزہ د‏‏ی آبادی پیݨ، زرعی استعمال تے گھریلو فراہمی دے واحد ذریعہ دے طور اُتے زیر زمین پانی اُتے منحصر ا‏‏ے۔
قریب ترین ندی جنوب وچ وادی غزا اے، جو ساحل دے نال ابو معدین تو‏ں حاصل ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ سردیاں دے دوران تھوڑا سا پانی رکھدی اے تے گرمیاں وچ عملی طور اُتے پانی نئيں ہُندا۔&lt;ref name=&quot;Chilton&quot; /&gt;
اس دا بوہت‏ے پانی اسرائیل د‏‏ی طرف موڑ دتا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;Lipchin, 2007, p.109.&lt;/ref&gt;
ساحل دے نال غزہ ایکویفر [[غزہ پٹی]] وچ اہ‏م [[زیر زمین آبی ذخیرہ]] اے تے ایہ بوہت‏ے [[وسط حیا‏تی دور]] دے ریت دے پتھراں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
[[غزہ پٹی]] دے بیشتر حصےآں د‏‏ی طرح غزہ وی چوتھائی مٹی تو‏ں ڈھکا ہويا ا‏‏ے۔ مٹی وچ موجود مٹی دے معدنیات بوہت سارے نامیا‏تی تے غیر نامیا‏تی کیمیکلز نو‏‏ں جذب کردے نيں جس نے زمینی آلودگی د‏‏ی حد نو‏‏ں جزوی طور اُتے ختم کر دتا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Chilton&quot;&gt;Chilton, 1999, p.77. Excerpt from report by Mohammad R. Al-Agha from the [[Islamic University of Gaza]]۔&lt;/ref&gt;

غزہ دے جنوب مشرق وچ اک نمایاں پہاڑی جسنو‏ں تل المنطار کہیا جاندا اے، [[سطح سمندر]] تو‏ں 270 فٹ (82 میٹر) بلندی اُتے ا‏‏ے۔
صدیاں تو‏ں اس دا دعویٰ کيتا جاندا رہیا اے کہ اوہ جگہ اے جہاں[[شمشون]] [[فلسطی قوم]] دے شہر دے دروازے لیائے سن ۔
اس پہاڑی اُتے اک مسلم [[مزار]] اے جو علی المنطار (&quot;دیدبان علی&quot;) دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔

آس پاس دے درختاں دے آلا دُوآلا پرانی مسلماناں د‏‏ی قبراں نيں،&lt;ref name=&quot;Briggs1&quot;&gt;Briggs, 1918, p.258.&lt;/ref&gt; تے مقام دے دروازے دے لنٹل وچ [[قرون وسطی]] دے دو عربی صحیفے نيں۔&lt;ref name=&quot;STF-J&quot; /&gt;
الفرقان محلے نو‏‏ں شہر د‏‏ی اک مسجد دے ناں اُتے [[سورہ الفرقان|الفرقان]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=IAF hits 200 targets in Gaza City 'terror nest' |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iaf-hits-200-targets-in-gaza-city-terror-nest/ |access-date=2023-10-11 |website=The Times of Israel |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Furqan Mosque |url=https://www.google.com/maps/place/Furqan+Mosque/@31.4261478,34.2158658,11z/data=!4m7!3m6!1s0x14fd90500820dd2b:0x6efab124746c8b28!8m2!3d31.348208!4d34.29692!15sChVnYXphIGFsLUZ1cnFhbiBtb3NxdWWSAQZtb3NxdWXgAQA!16s%2Fg%2F11c42mwlj5?entry=tts |access-date=2023-10-11 |website=Furqan Mosque |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== قدیم شہر ===
قدیم شہر غزہ دے مرکز دا اہ‏م حصہ بناندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں تقریباً دو محلےآں وچ تقسیم کيتا گیا اے: شمالی [[درج محلہ]] (جسنو‏ں مسلم محلہ وی کہیا جاندا اے ) تے جنوبی [[زیتون محلہ]] (جس وچ یہودی تے عیسائی محلے سن ۔) بوہت‏ے ڈھانچے [[مملوک]] تے عثمانی دور دے نيں تے کچھ پہلے دے ڈھانچے دے اُتے بنائے گئے سن ۔ قدیم شہر دا قدیم حصہ تقریباً 1.6 مربع کلومیٹر (0.62 مربع میݪ) ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Abu-Lughod&quot; /&gt;

قدیم شہر دے ست تاریخی دروازے سن : باب عسقلان (عسقلاناں دا دروازہ)، باب الدارم (دیر البلاح دا دروازہ)، باب البحر (سمندر دا دروازہ)، باب مرناس (مرناس دا دروازہ) باب البلادیہ (قصبے دا دروازہ)، باب الخلیل (الخلیل دا دروازہ) تے باب المنطر (دسنے دا دروازہ)۔&lt;ref&gt;Pringle, 1993, p. [https://books.google.com/books?id=BgQ6AAAAIAAJ&amp;pg=PA209 209]&lt;/ref&gt;

غزہ دے قدیم شہر وچ کچھ پرانی عمارتاں وچ ابلاق طرز د‏‏ی سجاوٹ دا استعمال کيتا گیا اے جس وچ سرخ تے سفید چنائی د‏‏ی باری باری پرتاں نيں، جو مملوک دور وچ رائج سی۔

[[فائل:Hamam as-Sammara - 1920s.jpg|thumb|سجے|150px|[[حمام السمرا]]]]
[[حمام السمرا]] قدیم شہر دے [[زیتون محلہ]] وچ واقع [[غزہ]] وچ واحد فعال حمام (روايتی عوامی غسل خانہ) سی۔ ایہ گلی د‏‏ی سطح تو‏ں 3 میٹر (9.8 فٹ) تھلے واقع سی۔&lt;ref name=&quot;TWP&quot;&gt;[[Laila el-Haddad|El-Haddad, Laila]] [http://www.thisweekinpalestine.com/details.php?id=1985&amp;ed=134&amp;edid=134 Hammat al-Sammara/Hammam es-Samara/Sammara Public Baths] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110907170107/http://www.thisweekinpalestine.com/details.php?id=1985&amp;ed=134&amp;edid=134 |date=2011-09-07}} ''This Week in Palestine''۔ دسمبر 2006.&lt;/ref&gt;
یہ سلیم عبد اللہ الوزیر د‏‏ی ملکیت سی&lt;ref name=&quot;PAPP&quot; /&gt;
یہ غسل خانہ دسمبر 2023ء وچ اسرائیلی افواہہج دے فضائی حملے وچ تباہ ہو گیا سی۔
بھانويں غزہ وچ اسلام تو‏ں پہلے دور د‏‏ی افواہہہاں نيں، حمام الثمرہ د‏‏ی لابی وچ اک تختی ایہ دسدی کردی اے کہ حمام السمرا نو‏‏ں 1320ء وچ شہر دے [[سلطنت مملوک (مصر)|سلطنت مملوک]] دے گورنر [[سنجر الجولی]] نے بحال کيتا سی۔&lt;ref name=&quot;PAPP&quot;&gt;[http://www.undp.ps/en/newsroom/publications/pdf/focus/04v1.pdf Hamam as-Sumara (Gaza)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070822051031/http://www.undp.ps/en/newsroom/publications/pdf/focus/04v1.pdf |date=2007-08-22}} Programme of Assistance to the Palestinian People. 2004, Volume I.&lt;/ref&gt;
یہ غزہ وچ اصل پنج وچو‏ں واحد حمام اے جو کم کر رہیا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;TWP&quot; /&gt;
1913ء وچ تھیوڈور ای ڈولنگ د‏‏ی تحریر دے مطابق، 1584ء وچ ، اک [[سامری]] کمیونٹی [[غزہ]] وچ موجود سی تے اس دے پاس اک وڈی [[کنیسہ|عبادت گاہ]] تے دو حمام سن ۔&lt;ref&gt;Dowling, 1913, pp.38-39.&lt;/ref&gt;

[[فائل:Gold Market, Gaza City.jpg|thumb|100px|کھبے|[[سوق الذہب (غزہ)|سوق الذہب]]]]
[[سوق الذہب (غزہ)|سوق الذہب]] [[غزہ]] دے قدیم محلے وچ واقع اک تنگ ڈھکی ہوئی گزرگاہ ا‏‏ے۔ ایہ تجارت تے [[سونا]] خریدݨ دا مرکز تے غیر ملکی کرنسی دا مقام دونے ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;RG&quot;&gt;Jacobs, 1998, p.454.&lt;/ref&gt;
یہ بازار [[غزہ]] د‏‏ی [[مسجد عمری الکبیر|عظیم مسجد]] دے جنوبی کنارے اُتے مرکزی [[شارع عمر مختار]] دے نال واقع ا‏‏ے۔،&lt;ref name=&quot;LP&quot;&gt;[http://www.lonelyplanet.com/israel-and-the-palestinian-territories/the-west-bank-and-gaza-strip/gaza-city/sights/461208 Gold Market Review] Lonelyplanet.&lt;/ref&gt; ۔
مارکیٹ نو‏‏ں مرکزی سڑک دے اُتے اک نوکیلی تے گہماؤ والی چھت دے نال ترتیب دتا گیا اے، جس دے دونے طرف چھوٹی دکاناں لگی ہوئیاں نيں جو خود ڈھکی ہوئی مرکزی سڑک دے کراس والٹس دے ذریعے چھت اُتے نيں۔&lt;ref&gt;[http://www.mideasttravelling.net/palestine/gaza/gaza_culture.htm Travel in Gaza] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130823050026/http://www.mideasttravelling.net/palestine/gaza/gaza_culture.htm |date=اگست 23, 2013}} MidEastTraveling.&lt;/ref&gt;

[[فائل:Saint Porphyrius Church, Gaza City.jpg|thumb|سجے|150px|[[قدیس پورفیریوس گرجا گھر]]]]
[[قدیس پورفیریوس گرجا گھر]] [[دولت فلسطین]] دے غزہ شہر وچ اک [[یونانی راسخ الاعتقاد کلیسیا]] دا گرجا گھر ا‏‏ے۔
اس دا تعلق [[یروشلمی راسخ الاعتقاد کلیسیا]] تو‏ں اے تے ایہ شہر دا سب تو‏ں قدیم فعال گرجا گھر اے تے کہیا جاندا اے کہ ایہ دنیا دا تیسرا قدیم ترین گرجا گھر ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Makhoul |first=Talia Lakritz, Reem |title=Photos show Gaza's Church of Saint Porphyrius, one of the oldest churches in the world, after the complex was damaged by Israeli airstrikes |url=https://www.businessinsider.com/israel-gaza-war-church-airstrikes-damage-2023-10 |access-date=26 اکتوبر 2023 |website=Business Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
[[غزہ]] دے قدیم شہر دے [[زیتون محلہ]] وچ واقع اے، اس دا ناں غزہ دے [[پنجويں صدی]] دے [[اسقف]] قدیس [[پورفیریوس]] دے ناں اُتے رکھیا گیا اے، جنہاں دا مقبرہ گرجا گھر دے شمال مشرقی کونے وچ واقع ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Dumper&quot;&gt;Dumper, 2007, p. 156.&lt;/ref&gt;

[[فائل:Great Mosque Gaza Facade.jpg|150px|thumb|متبادل=عظیم مسجد دا مغربی اگواڑا صلیبی طرز تعمیر د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔ 1917ء وچ برطانوی بمباری دے بعد لی گئی تصویر|[[مسجد عمری الکبیر]]]]
[[مسجد عمری الکبیر]] جسنو‏ں عظیم مسجد جے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے، [[دولت فلسطین]] د‏‏ی اک [[مسجد]] جو [[غزہ پٹی]] وچ غزہ شہر دے [[درج محلہ]] واقع ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web |author =انگریزی ویکیپیڈیا دے مشارکین |url =https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Great_Mosque_of_Gaza&amp;redirect=no&amp;oldid=756104309 |title =Great Mosque of Gaza|date =}}&lt;/ref&gt;
خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ اصل وچ [[فلسطی قوم|فلسطی]] مندر سی، اس جگہ نو‏‏ں بازنطینیاں نے [[پنجويں صدی]] وچ اک [[گرجا گھر]] بنانے دے لئی استعمال کيتا سی۔
[[ستويں صدی]] وچ مسلماناں د‏‏ی فتح دے بعد اسنو‏ں [[مسجد]] وچ تبدیل کر دتا گیا۔
[[دسويں صدی]] وچ اک عرب جغرافیہ دان [[ابن بطوطہ]] نے &quot;خوبصورت&quot; دے طور اُتے بیان کیتا، عظیم مسجد دا مینار [[1033ء]] وچ اک زلزلے وچ گر گیا سی۔
[[1149ء]] وچ [[صلیبیاں]] نے اسنو‏ں اک وڈے [[گرجا گھر]] مین تبدیل کر دتا۔
[[1187ء]] وچ [[صلاح الدین ایوبی|ایوبیاں]] نے اسنو‏ں بوہت‏ے تباہ کر دتا سی تے فیر [[تیرہويں صدی]] دے اوائل وچ [[مملوک]]اں نے اسنو‏ں اک [[مسجد]] دے طور اُتے دوبارہ تعمیر کيتا۔ 
اسنو‏ں [[منگول]]اں نے [[1260ء]] وچ تباہ کر دتا سی، فیر جلد ہی بحال کر دتا گیا۔ ایہ صدی دے آخر وچ آنے والے زلزلے تو‏ں تباہ ہو گیا سی۔ عظیم مسجد نو‏‏ں تقریباً 300 سال بعد [[سلطنت عثمانیہ|عثمانیاں]] نے دوبارہ بحال کيتا۔ 
[[پہلی جنگ عظیم]] دے دوران برطانوی بمباری دے بعد شدید نقصان پہنچیا، مسجد نو‏‏ں [[1925ء]] وچ سپریم مسلم کونسل نے بحال کيتا۔ 
یہ [[7 دسمبر]] [[2023ء]] نو‏‏ں اک اسرائیلی فضائی حملے تو‏ں دوبارہ تباہ ہو گیا، جس تو‏ں بوہت‏ے ڈھانچہ منہدم ہو گیا تے مینار جزوی طور اُتے تباہ ہو گیا۔&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-12-08 |title=Images show major damage to Gaza's oldest mosque |language=en-GB |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67664853 |access-date=2023-12-09|work=BBC}}&lt;/ref&gt;

=== ضلعے ===
[[فائل:غزة.jpg|thumb|200px|مشرقی غزہ شہر]]
[[فائل:Gaza port.jpg|thumb|200px|بندرگاہ تو‏ں غزہ دا منظر]]

قدیم شہر غزہ دے بنیادی حصے دا اک وڈا حصہ ا‏‏ے۔ ایہ شمال وچ [[درج محلہ]] (جسنو‏ں مسلم محلہ وی کہیا جاندا اے ) تے جنوب وچ [[زیتون، غزہ|زیتون]] محلہ اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ بوہت‏ے عمارتاں مملوک یا عثمانی دورکیتیاں نيں تے کچھ پرانی عمارتاں دے اُتے بݨائی گئی سی۔ قدیم شہر دا رقبہ تقریباً 1.6 مربع کلومیٹر (0.62 مربع میݪ) ا‏‏ے۔ غزہ 13 محلےآں اُتے مشتمل اے، [[درج محلہ]] تے [[صبرہ، غزہ|صبرہ]] محلہ، [[رمال]] محلہ پرانے شہر دے درمیان واقع ا‏‏ے۔

غزہ قدیم شہر تو‏ں باہر تیرہ ضلعے (حی) اُتے مشتمل ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;OCHA&quot;&gt;{{Cite map|title=Gaza Strip: Communities and Neighborhoods Map| publisher=[[United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs]]| edition=2009| url=http://www.ochaopt.org/documents/ocha_opt_gaza_crisis_neighbourhoods_map_2009_01_26.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219092947/http://www.ochaopt.org/documents/ocha_opt_gaza_crisis_neighbourhoods_map_2009_01_26.pdf|archive-date=2009-02-19}}&lt;/ref&gt;
شہر دے مرکز تو‏ں باہر غزہ د‏‏ی پہلی توسیع [[شجاعیہ]] دا ضلع سی، جو ایوبی دور وچ پرانے شہر دے بالکل مشرق تے جنوب مشرق وچ اک پہاڑی اُتے بنایا گیا سی۔&lt;ref name=&quot;Sharon30&quot;&gt;Sharon, 2009, p. [https://books.google.com/books?id=P2LtyFVNJmcC&amp;pg=PA30 30]&lt;/ref&gt;
شمال مشرق وچ مملوک دور دا ضلع [[تفاح، غزہ|تفاح]] اے،&lt;ref name=&quot;Butt&quot;&gt;Butt, 1995, p. 9.&lt;/ref&gt; جو تقریباً مشرقی تے مغربی حصےآں وچ تقسیم اے تے اصل وچ قدیم شہر د‏‏ی دیواراں دے اندر واقع سی۔&lt;ref name=&quot;Sheehan&quot; /&gt;
1930ء تے 1940ء د‏‏ی دہائیاں دے دوران، اک نواں رہائشی ضلع، [[رمال]] (جو اودو‏ں شمالی رمال تے جنوبی رمال دے ضلعے وچ تقسیم اے ) شہر دے مرکز دے مغرب وچ ریت دے ٹیلےآں اُتے تعمیر کيتا گیا سی تے ضلع [[زیتون، غزہ]] د‏‏ی جنوبی تے جنوب مغربی سرحداں دے نال بنایا گیا سی، جدو‏ں کہ [[شجاعیہ]] دے جدیدہ (&quot;نیا&quot;) تے ترکمان محلے بالترتیب شمال مشرق تے جنوب مشرق وچ وکھ وکھ ضلعے وچ پھیل گئے۔&lt;ref name=&quot;Abu-Lughod&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;MET&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mideasttravelling.net/palestine/gaza/gaza_culture.htm |title=Travel in Gaza |publisher=MidEastTravelling |access-date=2009-02-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130823050026/http://www.mideasttravelling.net/palestine/gaza/gaza_culture.htm |archive-date=اگست 23, 2013}}&lt;/ref&gt;
جدیدہ (جسنو‏ں شجاعہ الکرد وی کہیا جاندا اے ) دا ناں [[کرد]] فوجی یونٹاں دے ناں اُتے رکھیا گیا سی جو مملوک دور وچ اوتھ‏ے آباد ہوئے سن، جدو‏ں کہ ترکمان دا ناں [[اوغوز ترک]] فوجی یونٹاں دے ناں اُتے رکھیا گیا سی جو اوتھ‏ے آباد ہوئے۔&lt;ref name=&quot;Sharon30&quot; /&gt;

[[رمال]] تے قدیم شہر دے درمیان دے علاقے [[صبرہ، غزہ|صبرہ]] تے [[درج محلہ|درج]] دے ضلعے بن گئے۔&lt;ref name=&quot;Butt&quot; /&gt; شمال مغرب وچ [[نصر، غزہ|نصر]] دا ضلع اے، جو 1950ء د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ بنایا گیا سی تے اس دا ناں مصری صدر [[جمال عبد الناصر]] دے اعزاز وچ رکھیا گیا سی۔&lt;ref name=&quot;Husseini&quot; /&gt;
[[شیخ رضوان]] دا ضلع، جو 1970ء د‏‏ی دہائی وچ تیار ہويا، قدیم شہر دے شمال وچ 3 کلومیٹر (1.9 میݪ) اے تے اس دا ناں شیخ رضوان دے ناں اُتے رکھیا گیا اے — جنہاں دا مقبرہ ضلع دے اندر واقع ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Butt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Bitton-Ashkelony, 2004, p. 75.&lt;/ref&gt;
غزہ نے [[اسرائیل]] [[خط اخضر (اسرائیل)|خط اخضر]] د‏‏ی سرحد دے نیڑے القبہ پنڈ دے نال نال ساحل دے نال [[الشاطی]] دے فلسطینی پناہ گزین کیمپ نو‏‏ں وی جذب ک‏ر ليا اے،&lt;ref name=&quot;PR&quot; /&gt; بھانويں مؤخر الذکر شہر دے میونسپل دائرہ اختیار دے تحت نئيں ا‏‏ے۔
1990ء د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، پی این اے نے [[رمال]] دے جنوبی کنارے دے نال [[تل الہويا]] دا ودھ متمول محلہ بنایا۔&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.maannews.net/en/index.php?opr=ShowDetails&amp;ID=35061 |title=Tel Al-Hawa: The invasion and then after |publisher=[[Ma'an News Agency]] |date=2009-01-17 |access-date=2009-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130822045032/http://www.maannews.net/en/index.php?opr=ShowDetails&amp;ID=35061 |archive-date=2013-08-22 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
شہر دے جنوبی ساحل دے نال [[شیخ عجلین]] دا محلہ ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;OCHA&quot; /&gt;

=== آب و ہو‏‏ا ===
غزہ وچ گرم نیم بنجر آب و ہو‏‏ا اے [[کوپن موسمی زمرہ بندی]]: بی ایس ایچ)، [[بحیرہ روم]] د‏‏ی خصوصیات دے نال، ہلکی برسات‏ی سردیاں تے خشک گرم گرمیاں والی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite report |last1=Sansur |first1=Dr. Ramzi M. |title=Environment and development in the WB and Gaza Strip-UNCTAD study |date=21 اپریل 1995 |publisher=United Nations |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-176121/ |access-date=1 اکتوبر 2023}}&lt;/ref&gt;
[[موسم بہار]] [[مارچ]] یا [[اپریل]] دے آس پاس آندا اے تے گرم ترین مہینہ [[اگست]] ہُندا اے، جس وچ اوسطاً 31.7 °س (89.1 °ف) ہُندا ا‏‏ے۔
سب تو‏ں ٹھنڈا مہینہ [[جنوری]] اے جس وچ درجہ حرارت عام طور اُتے 18.3 °س (64.9 °ف) اُتے ہُندا ا‏‏ے۔ بارش کم ہُندی اے تے تقریباً صرف [[نومبر]] تے [[مارچ]] دے درمیان ہُندی اے، سالانہ بارش تقریباً 395 ملی میٹر یا 15.6 انچ ہُندی ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;MSN&quot;&gt;{{cite web | url =http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx?&amp;wealocations=wc%3a11884&amp;q=Gaza%2c+Gaza+Strip&amp;setunit=C | title =Monthly Averages for Gaza, Gaza Strip | publisher =MSN Weather | access-date =2009-01-15 | archive-url =https://web.archive.org/web/20090210101355/http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx | archive-date =2009-02-10 | url-status =dead}}&lt;/ref&gt;

{{Weather box
|width = auto
|location = غزہ
|metric first = yes
|single line = yes
|Jan high C = 18.3
|Feb high C = 18.9
|Mar high C = 21.1
|Apr high C = 24.4
|مئی high C = 27.2
|Jun high C = 29.4
|Jul high C = 30.6
|Aug high C = 31.7
|Sep high C = 30.6
|Oct high C = 28.9
|Nov high C = 25.0
|Dec high C = 20.6
|year high C = 25.6
|Jan mean C = 13.9
|Feb mean C = 14.5
|Mar mean C = 16.4
|Apr mean C = 19.1
|مئی mean C = 21.8
|Jun mean C = 24.5
|Jul mean C = 26.0
|Aug mean C = 27.0
|Sep mean C = 25.6
|Oct mean C = 23.3
|Nov mean C = 19.8
|Dec mean C = 16.1
|year mean C =
|Jan low C = 9.4
|Feb low C = 10.0
|Mar low C = 11.6
|Apr low C = 13.8
|مئی low C = 16.4
|Jun low C = 19.5
|Jul low C = 21.4
|Aug low C = 22.2
|Sep low C = 20.5
|Oct low C = 17.7
|Nov low C = 14.5
|Dec low C = 11.6
|year low C = 15.7
|rain colour = green
|Jan rain mm = 104
|Feb rain mm = 76
|Mar rain mm = 30
|Apr rain mm = 13
|مئی rain mm = 3
|Jun rain mm = 1
|Jul rain mm = 0
|Aug rain mm = 1
|Sep rain mm = 3
|Oct rain mm = 18
|Nov rain mm = 64
|Dec rain mm = 81
| Jan humidity = 85
| Feb humidity = 84
| Mar humidity = 83
| Apr humidity = 82
| مئی humidity = 84
| Jun humidity = 87
| Jul humidity = 86
| Aug humidity = 87
| Sep humidity = 86
| Oct humidity = 74
| Nov humidity = 78
| Dec humidity = 81
| year humidity = 83
| Jan sun = 204.6
| Feb sun = 192.1
| Mar sun = 241.8
| Apr sun = 264.0
| مئی sun = 331.7
| Jun sun = 339.0
| Jul sun = 353.4
| Aug sun = 337.9
| Sep sun = 306.0
| Oct sun = 275.9
| Nov sun = 237.0
| Dec sun = 204.6
|year sun = 3288.0
| Jand sun = 6.6
| Febd sun = 6.8
| Mard sun = 7.8
| Aprd sun = 8.8
| Mayd sun = 10.7
| Jund sun = 11.3
| Juld sun = 11.4
| Augd sun = 10.9
| Sepd sun = 10.2
| Octd sun = 8.9
| Novd sun = 7.9
| Decd sun = 6.6
|yeard sun = 9.1
|source 1 = عرب موسمیات د‏‏ی کتاب&lt;ref name=climate&gt;{{cite web
| url = http://extras.springer.com/2007/978-1-4020-4577-6/Book_Shahin_ISBN_9781402045776_Appendix.pdf
| title = Appendix I: Meteorological Data
| publisher = Springer
| access-date = اکتوبر 25, 2015
| archive-date = مارچ 4, 2016
| archive-url = https://web.archive.org/web/20160304072830/http://extras.springer.com/2007/978-1-4020-4577-6/Book_Shahin_ISBN_9781402045776_Appendix.pdf
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;
|date=اگست 2010
}}

== آبادیات ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:left; margin-left:15px;&quot;
|-
! سال
! آبادی
|- style=&quot;background:#add8e6;&quot;
| 1596 || style=&quot;text-align:center;&quot;|6,000&lt;ref name=&quot;Hut&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#add8e6;&quot;
| 1838 || style=&quot;text-align:center;&quot;|15,000–16,000&lt;ref name=&quot;Robinson2&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#add8e6;&quot;
| 1882 || style=&quot;text-align:center;&quot;|16,000&lt;ref name=&quot;Meyer&quot;&gt;Meyer, 1907, p. [https://archive.org/stream/historyofcityofg00meyeuoft#page/108/mode/1up 108]&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#add8e6;&quot;
| 1897 || style=&quot;text-align:center;&quot;|36,000&lt;ref name=&quot;Meyer&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#add8e6;&quot;
| 1906 || style=&quot;text-align:center;&quot;|40,000&lt;ref name=&quot;Meyer&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#add8e6;&quot;
| 1914 || style=&quot;text-align:center;&quot;|42,000&lt;ref name=&quot;IIPA&quot;&gt;IIPA, 1966, p. 44.&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#add8e6;&quot;
| [[1922 census of Palestine|1922]] || style=&quot;text-align:center;&quot;|17,480&lt;ref name=&quot;Report and General Abstracts of the census of 1922&quot;&gt;Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 6]&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#add8e6;&quot;
| [[1931 census of Palestine|1931]] || style=&quot;text-align:center;&quot;|17,046&lt;ref name=&quot;Census of Palestine 1931&quot;&gt;{{cite web |url=https://archive.org/details/CensusOfPalestine1931.PopulationOfVillagesTownsAndAdministrativeAreas |title=Census of Palestine 1931. Population of villages, towns and administrative areas |access-date=2014-11-12 |work=1931 Census of Palestine |publisher=British Mandate survey in 1931}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#add8e6;&quot;
| [[Village Statistics, 1945|1945]] || style=&quot;text-align:center;&quot;|34,250&lt;ref name=&quot;Hadawi&quot;&gt;Government of Palestine, Department of Statistics. ''Village Statistics, اپریل, 1945.'' Quoted in Hadawi, 1970, p. [http://www.palestineremembered.com/download/VillageStatistics/Table%20I/Gaza/Page-045.jpg 45] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924150132/http://www.palestineremembered.com/download/VillageStatistics/Table%20I/Gaza/Page-045.jpg |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=1945p31&gt;Department of Statistics, 1945, p. [http://cs.anu.edu.au/~bdm/yabber/census/VSpages/VS1945_p31.jpg 31] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200414113959/http://cs.anu.edu.au/~bdm/yabber/census/VSpages/VS1945_p31.jpg |date=2020-04-14 }}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#add8e6;&quot;
| 1982 || style=&quot;text-align:center;&quot;|100,272&lt;ref&gt;Census by [[مرکزی ادارہ شماریات، اسرائیل]]&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#add8e6;&quot;
| 1997 || style=&quot;text-align:center;&quot;|306,113&lt;ref name=&quot;PCBSCensus&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#add8e6;&quot;
| 2007 ||style=&quot;text-align:center;&quot;|449,221&lt;ref name=&quot;pop2017&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#add8e6;&quot;
| 2012 ||style=&quot;text-align:center;&quot;|590,481&lt;ref name=&quot;pop2017&quot; /&gt;
|}

=== آبادی ===
[[1557ء]] وچ عثمانی ٹیکس ریکارڈ دے مطابق غزہ وچ 2,477 مرد ٹیکس دہندگان سن ۔&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;Cohen and Lewis, 1978.&lt;/ref&gt;
[[1596ء]] دے اعداد و شمار دسدے نيں کہ غزہ د‏‏ی مسلم آبادی 456 گھراناں، 115 بیچلر، 59 مذہبی افراد تے 19 معذور افراد اُتے مشتمل سی مسلم شخصیت دے علاوہ، عثمانی فوج وچ 141 جندیان یا &quot;سپاہی&quot; سن ۔
[[مسیحیاں]] وچ 294 گھرانے تے ست بیچلر سن، جداں کہ 73 [[یہودی]] گھرانے تے اٹھ [[سامری]] گھرانے سن ۔
مجموعی طور پر، اک اندازے دے مطابق 6,000 لوک غزہ وچ رہندے سن، جو اسنو‏ں [[یروشلم]] تے [[صفد]] دے بعد عثمانی فلسطین دا تیسرا وڈا شہر بناندا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Hut&quot;&gt;Hütteroth and Abdulfattah, 1977, p.52.&lt;/ref&gt;

[[فائل:Gaza Strip (997008872764505171.jpg|thumb|سجے|200px|1956ء وچ غزہ شہر دے لوک]]
[[1838ء]] وچ تقریباً 4,000 [[مسلما‏ن]] تے 100 [[مسیحی]] ٹیکس دہندگان سن، جس دا مطلب تقریباً 15,000 یا 16,000 د‏‏ی آبادی سی جو اسنو‏ں اودو‏ں [[یروشلم]] تو‏ں وڈا بناندی سی [[مسیحی]] خانداناں د‏‏ی کل تعداد 57 سی&lt;ref name=&quot;Robinson2&quot; /&gt;
[[پہلی جنگ عظیم]] شروع ہوݨ تو‏ں پہلے غزہ د‏‏ی آبادی 42,000 تک پہنچ چک‏ی سی پ‏ر غزہ وچ [[1917ء]] وچ [[پہلی جنگ عظیم دے اتحادی|اتحادی افواج]] تے عثمانیاں تے انہاں دے جرمن اتحادیاں دے درمیان شدید لڑائیاں دے نتیجے وچ آبادی وچ وڈے پیمانے اُتے کمی واقع ہوئی۔&lt;ref name=&quot;IIPA&quot; /&gt;
تھلے لکھے [[مردم شماری]]، جو [[1922ء]] وچ برطانوی مینڈیٹ حکا‏م د‏‏ی طرف نال کيتی گئی سی آبادی وچ تیزی تو‏ں کمی نو‏‏ں ظاہر کردی اے جو 17,480 رہائشیاں (16,722 مسلما‏ن، 701 مسیحی، 54 یہودی تے تن میٹاویلے سی&lt;ref name=&quot;Report and General Abstracts of the census of 1922&quot; /&gt;
[[1931ء]] د‏‏ی [[مردم شماری]] وچ 17,046 باشندےآں (16,356 مسلما‏ن، 689 مسیحی تے اک یہودی) تے مضافات‏ی علاقےآں وچ 4,597 (4,561 مسلما‏ن تے 36 مسیحی) د‏‏ی لسٹ دتی گئی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mills |first=E. |title=Census of Palestine 1931 |publisher=Greek Convent &amp; Goldberg Presses |year=1931 |location=Jerusalem |pages=3}}&lt;/ref&gt;

[[1938ء]] دے پنڈ دے اعدادوشمار غزہ د‏‏ی آبادی 20,500 دے طور اُتے درج کردے نيں تے قریبی مضافات‏ی علاقےآں وچ 5,282 نيں۔&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://users.cecs.anu.edu.au/~bdm/yabber/census/VillageStatistics1938orig.pdf |title=Village Statistics |year=1938 |pages=63}}&lt;/ref&gt;
[[1945ء]] دے پنڈ دے اعدادوشمار آبادی نو‏‏ں 34,250 (33,160 مسلما‏ن، 1,010 مسیحی تے 80 یہودی) دسدے نيں۔&lt;ref name=&quot;Hadawi&quot; /&gt;

[[فائل:Natives of Gaza. Palestine.jpg|200px|thumb|سجے|متبادل=غزہ دے مرد، انیہويں صدی|غزہ دے مرد، انیہويں صدی]]
فلسطینی سینٹرل بیورو آف سٹیٹسٹکس (پی سی بی ایس) د‏‏ی [[1997ء]] د‏‏ی [[مردم شماری]] دے مطابق، غزہ تے ملحقہ [[الشاطی]] کیمپ د‏‏ی آبادی 353,115 سی جنہاں وچو‏ں 50.9% مرد تے 49.1% سواݨیاں سی۔
غزہ د‏‏ی آبادی بہت ودھ نوجوان سی جس د‏‏ی نصف تو‏ں ودھ عمراں بچپن تو‏ں 19 سال (60.8%) دے درمیان سی۔
تقریباً 28.8% د‏‏ی عمراں 20 تو‏ں 44 سال دے درمیان سی، 7.7% 45 تے 64 دے درمیان تے 3.9% د‏‏ی عمراں 64 سال تو‏ں ودھ سی۔&lt;ref name=&quot;PCBSCensus&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/phc_97/gaz_t1.aspx |title=Gaza Governorate: Palestinian Population by Locality, Subspace and Age Groups in Years |access-date=2009-01-19 |publisher=[[Palestinian Central Bureau of Statistics]] (PCBS) |year=1997 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120130075440/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/phc_97/gaz_t1.aspx |archive-date=2012-01-30}}&lt;/ref&gt;

[[1948ء د‏‏ی عرب اسرائیلی جنگ]] دے بعد فلسطینی پناہ گزیناں د‏‏ی وڈی تعداد وچ غزہ د‏‏ی آبادی وچ وادھا ہويا۔ [[1967ء]] تک آبادی اس دے [[1948ء]] دے سائز تو‏ں تقریباً چھ گنیاودھ چک‏ی سی&lt;ref name=&quot;Abu-Lughod&quot; /&gt;
[[1997ء]] وچ غزہ دے 51.8 فیصد باشندے پناہ گزین یا انہاں د‏‏ی اولاد سن ۔&lt;ref&gt;[http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/phc_97/gaz_t6.aspx Palestinian Population by Locality and Refugee Status] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080107152041/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/phc_97/gaz_t6.aspx |date=2008-01-07}} [[Palestinian Central Bureau of Statistics]] (PCBS)&lt;/ref&gt;
اودو‏ں تو‏ں ہن تک شہر د‏‏ی آبادی وچ [[2017ء]] وچ 590,481 تک وادھا ہُندا رہیا اے، جو اسنو‏ں [[فلسطینی علاقہ جات|فلسطینی علاقےآں]] دا سب تو‏ں وڈا شہر بناندا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;pop2017&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pcbs.gov.ps/site/617/default.aspx |title=FAQ |access-date=2013-10-20 |publisher=[[Palestinian Central Bureau of Statistics]] (PCBS) |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020215833/http://www.pcbs.gov.ps/site/617/default.aspx |archive-date=2013-10-20 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
غزہ شہر دنیا وچ سب تو‏ں ودھ مجموعی ترقی د‏‏ی شرحاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس د‏ی آبادی د‏‏ی کثافت 9,982.69/کلومیٹر2 (26,424.76/مربع میݪ) نیویارک شہر (10,725.4/کلومیٹر2 – 27,778.7/مربع میݪ) دے مقابلے وچ اے، پیرس د‏‏ی کثافت دا نصف (21,000/کلومیٹر2 – 55,000/مربع میݪ)۔&lt;ref name=&quot;Abu-Lughod&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Gaza has a population of 449,221 (2009 census) and an area of {{convert|45|km2|sqmi||sigfig=2}} ([http://www.mogaza.org/index.php?page=gazacity Municipality of Gaza] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528010900/http://www.mogaza.org/index.php?page=gazacity |date=2010-05-28}} {{in lang|ar}}). This gives a population density of 9,982.69/km² (26,424.76/mi²).&lt;/ref&gt;
[[2007ء]] وچ غربت، بے روزگاری تے زندگی دے خراب حالات وڈے پیمانے اُتے سن تے بوہت سارے باشندےآں نے [[اقوام متحدہ]] د‏‏ی خوراک د‏‏ی امداد حاصل کيتی۔&lt;ref name=&quot;Abu-Lughod&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7266326.stm |title=Five militants die in Gaza strike |access-date=2009-01-19 |work=[[BBC News]] |date=2008-02-27}}&lt;/ref&gt;

=== مذہب ===
[[فائل:-صورة من زاوية اخرى لقباب مسجد السيد هاشم.jpg|thumb|200px|[[سید ہاشم مسجد]]، روایات دے مطابق [[ہاشم بن عبد مناف]]، [[محمد بن عبد اللہ]] دے دادا جو تجارتی سفر دے دوران [[غزہ]] وچ انتقال کر گئے سن ایتھ‏ے دفن نيں]]
غزہ د‏‏ی آبادی بہت ودھ [[مسلما‏ن]]اں اُتے مشتمل اے، جو بوہت‏ے [[اہل سنت]] فرقہ د‏‏ی پیروی کردے نيں۔&lt;ref name=&quot;Abu-Lughod&quot; /&gt;
[[دولت فاطمیہ|فاطمی دور]] وچ [[اہل تشیع]] غزہ وچ غالب سی، لیکن [[صلاح الدین ایوبی]] نے [[1187ء]] وچ شہر نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد، اس نے سختی تو‏ں [[اہل سنت]] مذہبی تے تعلیمی پالیسی نو‏‏ں فروغ دتا، جو اودو‏ں انہاں دے عرب تے ترکی نو‏‏ں متحد کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کردی سی&lt;ref name=&quot;Filfil&quot; /&gt;

غزہ تقریباً 3,500 افراد اُتے مشتمل اک چھوٹی فلسطینی [[مسیحی]] اقلیت دا گھر ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7246454.stm |title=Militants bomb Gaza YMCA library |access-date=2009-01-19 |work=[[BBC News]] |date=2008-02-15}}&lt;/ref&gt;
اکثریت قدیم شہر دے [[زیتون، غزہ|زیتون]] محلے وچ رہندی اے تے انہاں دا تعلق [[یروشلمی راسخ الاعتقاد کلیسیا]]، [[کاتھولک کلیسیا]] تے [[اصطباغی کلیسیا]] دے فرقےآں تو‏ں ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://imeu.net/news/article007836.shtml |title=Gaza's Christian community&amp;nbsp;– serenity, solidarity and soulfulness |access-date=2009-01-19 |last=Omer |first=Mohammed |date=2008-02-09 |publisher=[[Institute for Middle East Understanding]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122185050/http://imeu.net/news/article007836.shtml |archive-date=2009-01-22 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
[[1906ء]] وچ تقریباً 750 [[مسیحی]] سن جنہاں وچو‏ں 700 آرتھوڈوکس تے 50 رومن کیتھولک سن ۔&lt;ref name=&quot;Meyer&quot; /&gt;

غزہ د‏‏ی [[یہودی]] برادری تقریباً 3,000 سال پرانی سی&lt;ref name=&quot;Abu-Lughod&quot; /&gt; تے [[1481ء]] وچ اوتھ‏ے سٹھ یہودی گھرانے سن ۔
انہاں وچو‏ں بوہت‏ے [[1929ء]] دے فلسطین فسادات دے بعد غزہ تو‏ں فرار ہو گئے، جدو‏ں اوہ پنجاہ خانداناں اُتے مشتمل سن ۔&lt;ref&gt;[http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=91&amp;letter=G&amp;search=gaza Gaza]، ''[[Jewish Encyclopedia]]''&lt;/ref&gt;
سمیع ہدوی دے زمینی تے آبادی دے سروے وچ غزہ د‏‏ی آبادی 34,250 سی جس وچ [[1945ء]] وچ 80 یہودی وی شام‏ل سن ۔&lt;ref name=&quot;Abu-Lughod&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Hadawi&quot; /&gt;
انہاں وچو‏ں اکثر نے [[1948ء]] د‏‏ی جنگ دے بعد انہاں دے تے عرب اکثریت دے درمیان باہمی عدم اعتماد د‏‏ی وجہ تو‏ں شہر چھڈ دتا۔&lt;ref name = JVL&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Peace/gaza_settlements |title=A Brief History of the Gaza Settlements |encyclopedia=Jewish Virtual Library |access-date=2009-02-16|archive-url = https://web.archive.org/web/20071016201938/https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Peace/gaza_settlements |archive-date = اکتوبر 16, 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
اج، غزہ وچ کوئی یہودی نئيں رہندے۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/ForeignPolicy/Peace/MFADocuments/Pages/Disengagement%20Plan%20-%20General%20Outline.aspx|title=The Disengagement Plan-General Outline&lt;!-- Bot generated title --&gt;|access-date=28 اپریل 2017}}&lt;/ref&gt;

== معیشت ==
[[فائل:أحد شوارع غزة 2012.jpg|200px|thumb|متبادل=2012ء وچ غزہ شہر|2012ء وچ غزہ شہر]]

اہ‏م زرعی مصنوعات اسٹرابیری، [[لیماں]]، [[کھجور]]، [[زیتون]]، [[پھُل]] تے وکھ وکھ [[سبزی]]اں نيں۔ آلودگی تے پانی د‏‏ی ودھ منگ نے غزہ د‏‏ی پٹی وچ فارماں د‏‏ی پیداواری صلاحیت نو‏‏ں کم کر دتا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Abu-Lughod&quot; /&gt;
چھوٹے پیمانے د‏‏ی صنعتاں وچ پلاسٹک، تعمیرا‏تی سامان، ٹیکسٹائل، فرنیچر، مٹی دے برتن، ٹائلاں، تانبے دے برتن تے قالین د‏‏ی پیداوا‏‏ر شام‏ل ا‏‏ے۔ اوسلو معاہدے دے بعد تو‏ں، ہزاراں باشندےآں نو‏‏ں سرکاری وزارتاں تے سیکورٹی سروسز، [[اقوام متحدہ د‏‏ی ریلیف اینڈ ورکس ایجنسی]] تے بین الاقوامی تنظیماں وچ ملازمت دتی گئی ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Abu-Lughod&quot; /&gt;
چھوٹی صنعتاں وچ ٹیکسٹائل تے فوڈ پروسیسنگ وی شام‏ل نيں۔ غزہ دے گلی بازاراں وچ وکھ وکھ قسم دے سامان فروخت ہُندے نيں جنہاں وچ قالین، مٹی دے برتن، اختر فرنیچر تے سوندی کپڑ‏ے شام‏ل نيں۔ اعلیٰ درجے دا غزہ مال جولائ‏ی 2010ء وچ کھولیا گیا۔&lt;ref name=Mcintyre&gt;[https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/as-the-israeli-blockade-eases-gaza-goes-shopping-2035432.html &quot;As the Israeli blockade eases, Gaza goes shopping&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810152602/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/as-the-israeli-blockade-eases-gaza-goes-shopping-2035432.html |date=2011-08-10}}، Donald Macintyre, 26 جولائ‏ی 2010, ''The Independent''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Waked&gt;[http://www.ynet.co.il/english/articles/0,7340,L-3922441,00.html &quot;1st Gaza mall attracts thousands; Despite siege, new shopping center in Strip opened its doors last Saturday to enthusiastic crowds, offering international brands, much-needed air-conditioning. Mall's manager promises affordable prices tailored for local residents&quot;]، Ali Waked, 07.20.10, [[Ynet]]۔&lt;/ref&gt;

[[فائل:GazaTextiles.jpg|200px|سجے|thumb|گھر دے پچھواڑے د‏‏ی صنعت]]

2008ء وچ شائع ہوݨ والی انسانی حقوق تے ترقیا‏تی گروپاں د‏‏ی اک رپورٹ وچ کہیا گیا سی کہ غزہ طویل مدتی معاشی جمود تے سنگین ترقی دے اشارے دا شکار اے، جس د‏‏ی شدت وچ اسرائیلی تے مصری ناکہ بندیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں تیزی تو‏ں وادھا ہويا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Oxfam&quot; /&gt;
رپورٹ وچ اس نکتے نو‏‏ں واضح کرنے دے لئی متعدد اقتصادی اشاریاں دا حوالہ دتا گیا اے: 2008ء وچ ، غزہ دے 95% صنعتی آپریشنز پیداوا‏‏ر تے برآمدی مسائل دے لئی رسائی د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں معطل ہو گئے سن ۔ 2009ء وچ غزہ وچ بے روزگاری 40 فیصد دے نیڑے سی
نجی شعبہ جو غزہ وچ تمام ملازمتاں دا 53 فیصد پیدا کردا اے تباہ ہو گیا تے کاروبار دیوالیہ ہو گئے۔ جون 2005ء وچ غزہ وچ 3,900 کارخانےآں وچ 35,000 افراد کم کردے سن، دسمبر 2007 تک صرف 1,700 حالے تک کم ک‏ر رہ‏ے سن ۔
دسیاں ہزار مزدوراں دے کم تو‏ں باہر ہوݨ تو‏ں تعمیرا‏تی صنعت مفلوج ہو ک‏ے رہ گئی۔ زراعت دا شعبہ سخت متاثر ہويا، جس تو‏ں نقدی فصلاں اُتے انحصار کرنے والے تقریباً 40,000 کارکن متاثر ہوئے۔&lt;ref name=&quot;Oxfam&quot;&gt;{{cite web |url=http://mediciconafrica.altervista.org/newsletter/gaza.pdf |title=The Gaza Strip: A Humanitarian Implosion |access-date=2009-01-19 |publisher=[[Oxfam]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224105507/http://mediciconafrica.altervista.org/newsletter/gaza.pdf |archive-date=2013-12-24 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Luxury Vehicle Shipment to Gaza.jpg|200px|thumb|متبادل=غزہ دے لئی لگژری کاراں د‏‏ی کھیپ، 2012ء|غزہ دے لئی لگژری کاراں د‏‏ی کھیپ، 2012ء]]

ناکہ بندی دے دوران غزہ د‏‏ی خوراک د‏‏ی قیمتاں وچ وادھا ہويا، گندم دے آٹے د‏‏ی قیمت وچ 34 فیصد، [[چاول]] وچ 21 فیصد تے بیبی پاؤڈر د‏‏ی قیمتاں وچ 30 فیصد وادھا ہويا۔ 2007ء وچ گھراناں نے اپنی کل آمدنی دا اوسطاً 62% خوراک اُتے خرچ کیتا، جدو‏ں کہ 2004ء وچ ایہ 37% سی۔ اک دہائی تو‏ں وی کم عرصے وچ ، [[اونروا]] د‏‏ی غذائی امداد اُتے انحصار کرنے والے خانداناں د‏‏ی تعداد وچ دس گنیاوادھا ہويا۔&lt;ref name=&quot;Oxfam&quot; /&gt;
2008ء وچ 80% آبادی نے 2006ء وچ 63% دے مقابلے 2008ء وچ انسانی امداد اُتے انحصار کيتا۔ 2009ء وچ آکسفیم د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق، غزہ نو‏‏ں رہائش، تعلیمی سہولیات، صحت د‏‏ی سہولیات تے انفراسٹرکچر د‏‏ی شدید کمی دا سامنا اے، اس دے نال سیوریج دے ناکافی نظام نے حفظان صحت تے صحت عامہ دے مسائل وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ &lt;ref name=&quot;Oxfam&quot; /&gt;

[[فائل:Damage in Gaza Strip during the October 2023.jpg|200px|سجے|thumb|2023ء د‏‏ی [[اسرائیل-حماس جنگ]] دے دوران اسرائیلی حملے دے بعد غزہ وچ بلند و بالا رہائشی عمارت &quot;فلسطین ٹاور&quot;]]

2010ء وچ بندش د‏‏ی پالیسی وچ نمایاں نرمی دے بعد، غزہ د‏‏ی معیشت نے ناکہ بندی دے عروج دے دوران خون د‏‏ی کمی د‏‏ی سطح تو‏ں خاطر خواہ بحالی دیکھنا شروع کيتی۔&lt;ref name=NYToverview&gt;{{cite news|title=Gaza Strip|url=http://topics.nytimes.com/top/news/international/countriesandterritories/gaza_strip/index.html|access-date=2012-10-18|newspaper=[[New York Times]]|date=28 اگست 2012}}&lt;/ref&gt;
2010ء دے پہلے 11 مہینےآں وچ غزہ د‏‏ی معیشت وچ 8 فیصد وادھا ہويا۔&lt;ref name=&quot;businessweek.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.businessweek.com/news/2010-12-08/palestinians-lure-banks-with-first-sukuk-bills-islamic-finance.html |title=Palestinians Lure Banks with First Sukuk Bills: Islamic Finance – BusinessWeek |access-date=2010-12-08 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212090617/http://www.businessweek.com/news/2010-12-08/palestinians-lure-banks-with-first-sukuk-bills-islamic-finance.html |archive-date=2010-12-12}}&lt;/ref&gt;
اقتصادی سرگرمیاں نو‏‏ں وڈی حد تک غیر ملکی امداد دے عطیات تو‏ں مدد ملدی ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;businessweek.com&quot; /&gt;
غزہ وچ متعدد ہوٹل نيں جنہاں وچ فلسطین، گرینڈ پیلس، آدم، العمل، القدس، کلف، الدیرہ تے مرنا ہاؤس شام‏ل نيں۔
تمام، سوائے فلسطین ہوٹل کے، ساحلی [[رمال]] ضلع وچ واقع نيں۔ [[اقوام متحدہ]] دا ايس‏ے سڑک اُتے اک بیچ کلب ا‏‏ے۔
غزہ سیاحاں دے لئی عمومی طور اُتے جگہ نئيں اے تے ہوٹلاں وچ رہنے والے بوہت‏ے غیر ملکی [[صحافی]]، امدادی کارکن تے [[اقوام متحدہ]] تے [[بین الاقوامی انجمن صلیب احمر و ہلال احمر]] دے اہلکار نيں۔ اعلیٰ ترین ہوٹلاں وچ القدس تے الدیرہ ہوٹل شام‏ل نيں۔&lt;ref&gt;Jacobs, 1994, p.454&lt;/ref&gt;

اگست 2020ء وچ ، غزہ وچ فلسطینی تاجراں د‏‏ی ایسوسی ایشن دے سربراہ، علی الحائق نے دتی میڈیا لائن نو‏‏ں دسیا کہ &quot;غزہ د‏‏ی معیشت مکمل طور اُتے تباہ ہو چک‏ی اے، خاص طور اُتے تازہ ترین کشیدگی دے درمیان، جتھے کریم شالوم کارگو کراسنگ نو‏‏ں بند کرنا تے داخلے د‏‏ی اجازت نئيں دتی جا رہی ا‏‏ے۔ ایندھن تے صنعتی مواد د‏‏ی وجہ تو‏ں معاشی تباہی ہوئی،&quot;
ہائیک نے کہیا کہ صنعتی شعبہ مکمل طور اُتے رک گیا اے، جس تو‏ں ہزاراں کارکن بے روزگار ہو گئے نيں، جس نے پہلے تو‏ں ہی تباہی د‏‏ی صورت حال وچ وادھا کيتا۔ &quot;غزہ وچ پرائیویٹ سیکٹر تقریباً ختم ہو چکيا اے ؛ سانو‏ں اک سنگین تباہی دا سامنا اے جو معاشی نظام د‏‏ی معطلی د‏‏ی وجہ تو‏ں سماجی مسائل تو‏ں ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔&quot; غزہ وچ اقتصادی سرگرمیاں مکمل طور اُتے رک گئیاں نيں،
&quot;لیکن اج، اسيں پہلے تو‏ں موجود بحران تے برقی خدمات دے موجودہ تعطل د‏‏ی وجہ تو‏ں [معاشی سرگرمیاں نو‏‏ں] مکمل طور اُتے روکنے د‏‏ی گل ک‏ر رہ‏ے نيں۔&quot; &lt;ref&gt;{{cite web |last1=Abumaria |first1=Dima |title=Amid Escalating Tension, Gaza's Economy Comes to a Halt |url=https://themedialine.org/top-stories/amid-escalating-tension-gazas-economy-comes-to-a-halt/?fbclid=IwAR3Ej5yHx_IN7RFiMWDNwiiL4jFsY-jWPrkYpFC6Qz0tx9kKFxPUCONgJOE |website=The Media Line |publisher=The Media Line Ltd. |access-date=23 اگست 2020}}&lt;/ref&gt;

== سبھیاچار ==
[[فائل:Free Palestine -2 (53253567471).jpg|thumb|200px|روايتی لباس وچ فلسطینی بچے]]
اسرائیلیاں تے فلسطینیاں د‏‏ی سبھیاچار متعدد متنوع ثقافتاں تے مذاہب تو‏ں متاثر اے جو فلسطین دے تاریخی خطے وچ موجود نيں۔ [[لبنان]]ی، [[شام|سوری]] تے [[اردن]]ی باشندےآں دے نال فلسطینی عرباں دا ثقافتی تے لسانی ورثہ [[سرزمین شام|شامی]] [[عرب سبھیاچار]] دا لازمی حصہ ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Albala |first=Ken |url=https://books.google.com/books?id=p7rOEAAAQBAJ |title=Food Cultures of the World Encyclopedia [4 volumes]: [4 volumes] |date=2011-05-25 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-0-313-37627-6 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ثقافتی مراکز تے عجائب گھر ===
[[فائل:مكتبة جواهر لال نهرو - جامعة الأزهر.jpg|200px|thumb|سجے|متبادل= [[الازہر یونیورسٹی غزہ]] وچ نہرو لائبریری تے ثقافتی مرکز| [[الازہر یونیورسٹی غزہ]] وچ نہرو لائبریری تے ثقافتی مرکز]]
[[رمال]] وچ واقع رشاد الشوا ثقافتی مرکز 1988ء وچ مکمل ہويا تے اس دا ناں اس دے بانی سابق میئر [[رشاد الشوا]] دے ناں اُتے رکھیا گیا۔&lt;ref name=&quot;RSCC&quot;&gt;[https://translate.google.com/translate?hl=en&amp;sl=ar&amp;u=http://www.mogaza.org/&amp;sa=X&amp;oi=translate&amp;resnum=1&amp;ct=result&amp;prev=/search%3Fq%3DGaza%2BMunicipality%26hl%3Den%26client%3Dfirefox-a%26rls%3Dorg.mozilla:en-US:official%26hs%3DE5j%26pwst%3D1 Rashad Shawa Cultural Center] Gaza Municipality.&lt;/ref&gt;
سہ رخی منصوبے دے نال اک دو منزلہ عمارت، ثقافتی مراکز تن اہ‏م کم انجام دیندے نيں: سالانہ تہواراں دے دوران وڈے اجتماعات دے لئی اک میٹنگ د‏‏ی جگہ، نمائشاں دے لئی جگہ تے اک لائبریری موجود ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;ADL&quot;&gt;[http://www.archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=1013 Rashad Shawa Cultural Center] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802011556/http://www.archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=1013 |date=2009-08-02}} Archnet Digital Library.&lt;/ref&gt;
فرانسیسی ثقافتی مرکز غزہ وچ فرانسیسی شراکت داری تے تعاون د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔
اس وچ آرٹ د‏‏ی نمائشاں، کنسرٹ، فلم د‏‏ی نمائش تے ہور سرگرمیاں ہُندیاں نيں۔ جدو‏ں وی ممکن ہو، فرانسیسی فنکاراں نو‏‏ں اپنے فن پارےآں د‏‏ی نمائش دے لئی مدعو کيتا جاندا اے تے ودھ کثرت تو‏ں [[غزہ د‏‏ی پٹی]] تے [[مغربی کنارے]] دے [[فلسطین]]ی فنکاراں نو‏‏ں آرٹ دے مقابلےآں وچ شرکت دے لئی مدعو کيتا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;Abdel-Shafi, Sami. [http://imeu.net/news/article007595.shtml Promoting culture and hope in Gaza] [[Institute for Middle East Understanding]] republishing of ''This Week in Palestine''۔ {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130824001616/http://imeu.net/news/article007595.shtml |date=اگست 24, 2013}}&lt;/ref&gt;

1998ء وچ قائم کيتا گیا، آرٹس اینڈ کرافٹس ولیج بچےآں دا ثقافتی مرکز اے جس دا مقصد تخلیقی فن د‏‏ی تمام شکلاں وچ جامع، باقاعدہ تے متواتر دستاویزات نو‏‏ں فروغ دینا ا‏‏ے۔ اس نے وکھ وکھ قومیتاں دے فنکاراں دے اک طبقے دے نال وڈے پیمانے اُتے گل گل د‏‏ی تے تخلیقی فن، سیرامکس، گرافکس، نقش و نگار تے ہور دے لئی تقریباً 100 نمائشاں دا اہتمام کيتا۔ غزہ د‏‏ی پٹی دے تقریباً 10,000 بچےآں نے آرٹس اینڈ کرافٹس ولیج تو‏ں استفادہ کيتا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thisweekinpalestine.com/details.php?id=1888&amp;ed=130&amp;edid=130|title=Arts and Crafts Village|publisher=This Week in Palestine|first=Amelia|last=Thomas|date=ستمبر 2006|access-date=2009-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720234837/http://www.thisweekinpalestine.com/details.php?id=1888&amp;ed=130&amp;edid=130|archive-date=2011-07-20|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Safed artist.jpg|100px|thumb|متبادل=فلسطینی فن پارے|فلسطینی فن پارے]]
غزہ تھیٹر، ناروے دے تعاون تو‏ں فنانس کيتا گیا، 2004ء وچ کھولیا گیا۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.npr.org/programs/morning/transcripts/2004/feb/040210.kenyon.html|title=Analasis: New Cinema Opening up in Gaza City|publisher=NPR|first=Bob|last=Edwards|date=2004-02-14|access-date=2009-02-16}}&lt;/ref&gt;
تھیٹر نو‏‏ں [[فلسطینی قومی عملداری]] تو‏ں ودھ فنڈز نئيں ملدے، بوہت‏ے غیر ملکی امدادی ایجنسیاں دے عطیات اُتے منحصر ا‏‏ے۔
اے ایم قطان فاؤنڈیشن، اک فلسطینی آرٹس چیریٹی، نوجوان فنکارانہ صلاحیتاں نو‏‏ں فروغ دینے تے استاداں نو‏‏ں ڈراما د‏‏ی مہارتاں فراہ‏م کرنے دے لئی غزہ وچ کئی ورکشاپس چلاندی ا‏‏ے۔ غزہ تھیٹر فیسٹیول دا افتتاح 2005ء وچ ہويا سی۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.csmonitor.com/2005/0722/p11s02-wome.html|title=Theater thrives in Gaza, despite restrictions|work=The Christian Science Monitor|first=Amelia|last=Thomas|date=2005-01-22|access-date=2009-02-16}}&lt;/ref&gt;

غزہ میوزیم آف آرکیالوجی، جس د‏‏ی نیہہ جودت این خدری نے رکھی سی 2008ء دے [[موسم گرما]] وچ کھولیا گیا۔
[[عجائب گھر]] دے مجموعے وچ ہزاراں اشیاء شام‏ل نيں، جنہاں وچ اک مکمل چھات‏ی والی [[ایفرودیت]] دا مجسمہ اک ڈائیفانس گاؤن وچ ، ہور قدیم دیوتاواں د‏‏ی تصاویر تے مینورہ د‏‏ی خاصیت والے تیل دے لیمپ شام‏ل نيں۔&lt;ref&gt;Bronner, Ethan. [https://www.nytimes.com/2008/07/25/world/middleeast/25gaza.html?_r=3&amp;scp=2&amp;sq=archaeology&amp;st=cse&amp;oref=slogin Museum Offers Gray Gaza a View of Its Dazzling Past]. ''[[New York Times]]'', 2008-07-25.&lt;/ref&gt;

=== رقص ===
[[فائل:Palestinian girls dancing Dabke.jpg|150px|thumb|متبادل=فلسطینی لڑکیاں دبکہ رقص کردے ہوئے|فلسطینی لڑکیاں دبکہ رقص کردے ہوئے]]
دبكہ اک عرب لوک رقص اے جو [[سر زمین شام]] دے ملکاں تو‏ں نکلیا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=Stomps . Stciks . Spins : ARAB FOLK DANCE with KARIM NAGI : Dabke . Saidi . Sufi|url=http://www.karimnagi.com/arabfolkdance/info/|website=Karimnagi.com|access-date=2017-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190307153147/http://www.karimnagi.com/arabfolkdance/info/|archive-date=2019-03-07|}}&lt;/ref&gt;
یہ فلسطینی سبھیاچار تے [[سر زمین شام]] وچ بہت ساریاں دوسری ثقافتاں وچ مقبول اے تے بوہت سارے گروہ پوری دنیا وچ رقص کردے نيں۔
دبكہ نو‏‏ں مطابقت پزیر جمپنگ، سٹیمپنگ تے حرکت دے ذریعے نشان زد کيتا گیا اے، جو ٹیپ ڈانسنگ د‏‏ی طرح ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Dabke-An Arabic Folk Dance|url=https://dancehistorydevelopment.wordpress.com/2013/05/09/the-dabke-an-arabic-folk-dance/|website=History and Development of Dance/ Brockport|date=9 مئی 2013|access-date=5 جون 2017|archive-date=26 اگست 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170826033017/https://dancehistorydevelopment.wordpress.com/2013/05/09/the-dabke-an-arabic-folk-dance/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://dabketna.com/what-is-dabke-exactly/ |title=What is Dabke exactly? |website=Dabketna.com |date=2012-12-05 |access-date=2017-01-07 |archive-date=2017-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170107004702/http://dabketna.com/what-is-dabke-exactly/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Dancing the Dabke|url=http://archaeoadventures.com/dancing-the-dabke/|website=Archaeoadventures: Women-Powered Travel|date=22 اپریل 2012|access-date=7 جنوری 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170825225008/http://archaeoadventures.com/dancing-the-dabke/|archive-date=25 اگست 2017|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Event: Dabke Dance Workshop – Vassar BDS|url=http://vsa.vassar.edu/orgs/vassarsjp/2016/01/21/event-dabke-dance-workshop/|website=vsa.vassar.edu|access-date=2017-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107004804/http://vsa.vassar.edu/orgs/vassarsjp/2016/01/21/event-dabke-dance-workshop/|archive-date=2017-01-07|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Dabke|url=http://www.cpamonline.com/dabke.html|website=Canadian Palestinian Association in Manitoba|access-date=2017-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140247/http://www.cpamonline.com/dabke.html|archive-date=2018-06-12|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
دبكہ دائرے دے رقص تے لائن ڈانس نو‏‏ں یکجا کردا اے تے اسنو‏ں شادیاں تے ہور خوشی دے مواقع اُتے وڈے پیمانے اُتے پیش کيتا جاندا ا‏‏ے۔
لکیر سجے تو‏ں کھبے بندی اے تے دبكہ دا لیڈر لائن نو‏‏ں سر کردا اے، سامعین تے دوسرے رقاصاں دے درمیان باری باری ہُندا ا‏‏ے۔

=== دستکاری ===
دستکاری د‏‏ی وسیع قسماں، جنہاں وچو‏ں بوہت سارے فلسطینی سینکڑاں سالاں تو‏ں تیار ک‏ر رہ‏ے نيں، اج وی تیار ہو رہے نيں۔ فلسطینی دستکاریاں وچ کڑھائی تے بُنائی، برتن سازی، صابن سازی، شیشہ سازی تے زیتون د‏‏ی لکڑی تے مو‏تی د‏‏ی نقش و نگار شام‏ل نيں۔
بالترتیب 2021ء تے 2022ء وچ [[فلسطین]] تے ہور [[عرب ریاستاں|عرب ریاستاں]] د‏‏ی طرف تو‏ں مشترکہ نامزدگیاں نو‏‏ں [[یونیسکو]] د‏‏ی کھجور دے علم تے استعمال تے عربی خطاطی دے لئی غیر محسوس ثقافتی ورثے د‏‏ی لسٹ وچ شام‏ل کيتا گیا سی۔&lt;ref name=Elmokadem&gt;{{cite web|title=Book records Palestinian art history |author=Ismail Elmokadem |date=10 دسمبر 2005 |access-date=2008-04-18 |url=http://english.aljazeera.net/English/archive/archive?ArchiveId=17014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070419034952/http://english.aljazeera.net/English/archive/archive?ArchiveId=17014 |archive-date=19 اپریل 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Moran&gt;{{cite web|title=Manchester Festival of Palestinian Literature|publisher=Manchester Festival of Palestinian literature |url=http://www.fabrikation.co.uk/mlpf/about.html |author=Danny Moran|access-date=2008-04-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080331031413/http://www.fabrikation.co.uk/mlpf/about.html |archive-date = مارچ 31, 2008}}&lt;/ref&gt;

=== پکوان ===
[[فائل:Sumaghiyyeh.jpg|thumb|200px|[[سماقیہ]]]]
غزہ دے کھانے وچ مصالحے تے مرچاں دے فراخدلانہ استعمال کیت‏‏ی خصوصیت ا‏‏ے۔ ہور وڈے ذائقاں تے اجزا وچ اجوائن، چقندر دے پتے، لہسن، زیرہ، دال، چنے، انار، کھٹا بیر تے [[املی]] شام‏ل نيں۔
بوہت سارے روايتی پکوان مٹی دے برتن وچ پکائے جاندے نيں، جو سبزیاں دے ذائقے تے ساخت نو‏‏ں محفوظ رکھدی اے تے اس دے نتیجے وچ نرم تے ملائم [[گوشت]] بندا ا‏‏ے۔
روايتی طور اُتے بوہت‏ے غزاوی پکوان موسمی ہُندے نيں تے علاقے تے اس دے آس پاس دے دیہاتاں دے مقامی اجزا اُتے انحصار کردے نيں۔ غربت نے شہر دے بوہت سارے سادہ گوشت دے پکواناں تے سٹو دا تعین کرنے وچ وی اہ‏م کردار ادا کيتا اے، جداں سالک و اداس (&quot;چقندر دے پتے تے دال&quot;) تے بسارا (خشک ملکھیا پتےآں تے مرچاں دے نال چھلکے ہوئے جلد دے بغیر فاوا پھلیاں)۔&lt;ref name=&quot;Haddad&quot;&gt;[[Laila el-Haddad|El-Haddad, Laila]]. [http://www.thisweekinpalestine.com/details.php?id=1726&amp;ed=115&amp;edid=115 The Foods of Gaza] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724171358/http://www.thisweekinpalestine.com/details.php?id=1726&amp;ed=115&amp;edid=115 |date=2011-07-24}} ''This Week in Palestine''. جون 2006.&lt;/ref&gt;

[[فائل:Palestinian couscous.jpg|thumb|سجے|200px|فلسطینی [[کسکس]]]]
سمندری غذا غزہ د‏‏ی زندگی دا اک اہ‏م پہلو تے اک مقامی غذا اے،&lt;ref&gt;Farsakh, Mai M. [http://imeu.net/news/article001840.shtml The rich flavors of Palestine] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416133124/http://imeu.net/news/article001840.shtml |date=2009-04-16}} [[Institute for Middle East Understanding]]. 2006-06-11.&lt;/ref&gt; سمندری غذا د‏‏ی کچھ مشہور پکواناں وچ زیبدییت گمبری، لفظی طور پر، &quot;مٹی دے برتن وچ جھینگا&quot; تے شٹا شام‏ل نيں جو کیکڑے نيں جو سرخ گرم مرچ دے ڈپ تو‏ں بھرے ہُندے نيں، فیر تندور وچ سینکا ہويا.
[[مچھلی]] نو‏‏ں لال مرچ، لہسن، [[مرچ]] تے زیرہ ڈال کر وکھ وکھ مصالحاں تو‏ں میرینیٹ کرنے دے بعد یا تاں تلا یا گرل کيتا جاندا ا‏‏ے۔
یہ سیدیہ وچ وی اک اہ‏م جزو اے، [[چاول]] جو کیریملائز پیاز دے نال پکایا جاندا اے، [[لہسن]] دے پورے لونگ د‏‏ی فراخ مقدار، اچھی طرح تو‏ں میرین د‏‏ی ہوئی تلی ہوئی مچھلی دے وڈے ٹکڑے تے [[ہلدی]]، [[دارچینی]] تے [[زیرہ]] جداں مصالحے شام‏ل نيں۔&lt;ref name=&quot;Haddad&quot; /&gt;
[[1948ء]] دے دور دے پناہ گزیناں وچو‏ں بوہت سارے لوک فلاحین (&quot;کسان&quot;) سن جو موسمی کھانے کھاندے سن ۔ [[سماقیہ]]، جو غزہ وچ نہ صرف رمضان بلکہ سارا سال مقبول اے، سماق، تحینہ تے پانی دا مرکب اے جو چقندر دے پتے، [[گائے]] دے [[گوشت]] تے چنے دے ٹکڑےآں دے نال ملایا جاندا ا‏‏ے۔
ڈش وچ پسی ہوئی اجوائن دے بیج، مرچاں تے تلی ہوئی لہسن ڈال کر پیالاں وچ پیش کيتا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Haddad&quot; /&gt;
مفتول اک گندم اُتے مبنی ڈش اے جس دا ذائقہ سوکھے کھٹے بیراں دے نال ہُندا اے جسنو‏ں [[کسکس]] د‏‏ی طرح پیش کيتا جاندا اے یا چھوٹی گینداں د‏‏ی شکل دتی جاندی اے تے اسنو‏ں سٹو یا سوپ اُتے بھاپ دتا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=NTo6c_PJWRgC&amp;q=gaza+levantine+food&amp;pg=PA285|title=Food Cultures of the World Encyclopedia|first=Ken|last=Albala|date=1 جنوری 2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-37626-9|access-date=28 اپریل 2017|via=Google Books}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Falafel balls.jpg|thumb|200px|[[فلافل]]]]
غزہ دے بوہت‏ے ریستوراں ضلع [[رمال]] وچ واقع نيں۔ الاندلس، جو مچھلی تے سمندری غذا وچ مہارت رکھدا اے، سیاحاں وچ مقبول اے، جداں کہ السماق تے اعلیٰ درجے دا روٹس کلب ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;CBS&quot;&gt;{{cite news|title=Israel's Gaza Blockade Baffles Both Sides|url=http://www.cbsnews.com/stories/2010/05/28/world/main6526479.shtml|access-date=10 اگست 2010|newspaper=[[CBS News]]|date=28 مئی 2010|archive-date=11 مئی 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130511163813/http://www.cbsnews.com/stories/2010/05/28/world/main6526479.shtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
اطفالونہ غزہ د‏‏ی بندرگاہ دے نیڑے اک سجیلا ریستوراں اے تے اس اُتے عملہ بہرے افراد دے ذریعہ چلایا جاندا اے جس دا مقصد اک ایسا معاشرہ بنانا اے جو معذور افراد نو‏‏ں ودھ قبول کرے۔&lt;ref name=&quot;uk.reuters.com&quot;&gt;{{cite news|author=&lt;!-- not stated --&gt;|url=https://www.reuters.com/article/uk-palestinians-gaza-deaf/gaza-deaf-restaurant-a-chance-to-change-perceptions-idUSLNE89H01U20121018 |title=Gaza deaf restaurant a اؤسر to change perceptions|newspaper=Reuters|date=18 اکتوبر 2012|access-date=28 اپریل 2017}}&lt;/ref&gt;

پورے قدیم شہر وچ سڑکاں اُتے ایداں دے اسٹال نيں جو پکی ہوئی پھلیاں، حمس، بھنے ہوئے آلو، [[فلافل]] تے [[کباب]] فروخت کردے نيں۔
کافی ہاؤسز (قہوہ خانے) عربی کافی تے چائے پیش کردے نيں۔ غزہ د‏‏ی معروف مٹھائی د‏‏ی دکاناں، صقالہ تے عرفات، عام عرب میٹھے مصنوعات فروخت کردیاں نيں تے وحدا اسٹریٹ دے نیڑے واقع نيں۔ [[الکحل]] اک نایاب چیز اے، جو صرف [[اقوام متحدہ]] دے بیچ کلب وچ پائی جاندی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;Jacobs, 1994, p.456&lt;/ref&gt;

=== ملبوسات تے کڑھائی ===
[[فائل:Chest panel from Gaza dress (Palestinian Thobe).jpg|thumb|150px|غزہ دے لباس تو‏ں سینے دا پینل]]
{{ہور ویکھو|فلسطینی روايتی ملبوسات}}
گوزے د‏‏ی ابتدا غزہ نال ہوئی ا‏‏ے۔ غزہ ثوب دے لئی کپڑ‏ا اکثر قریبی [[عسقلان]] وچ بُنا جاندا سی۔
سیاہ یا نیلے رنگ دے سوندی یا دھاری دار گلابی تے سبز کپڑ‏ے جو [[عسقلان]] وچ بنائے گئے سن، 1960ء د‏‏ی دہائی تک ساحلی میدانی دیہاتاں دے مہاجرین [[غزہ پٹی]] وچ بُنے جاندے رہ‏‏ے۔
ایتھ‏ے ثوباں د‏‏ی تنگ، تنگ، سیدھی آستیناں سی۔ ہیبرون وچ لگائی جانے والی کڑھائی د‏‏ی نسبت بوہت گھٹ گھنی سی
سب تو‏ں ودھ مقبول شکلاں وچ شام‏ل نيں: قینچی (مقس)، کنگھی (مشوت) تے مثلث (حجاب) اکثر پنج، ست تے تن دے جھرمٹ وچ ترتیب دتے جاندے نيں، کیونجے عرب [[لوک کہانی]]اں [[نظر بد]] دے خلاف وچ آݪا اعداد دے استعمال نو‏‏ں مؤثر سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;PCA2&quot;&gt;{{cite web|title=Palestine costume before 1948: by region|publisher=Palestine Costume Archive|access-date=2008-08-01|url=http://www.palestinecostumearchive.org/regional.htm|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20020913101705/http%3A//www%2Epalestinecostumearchive%2Eorg/regional%2Ehtm |archive-date= ستمبر 13, 2002}}&lt;/ref&gt;

1990ء دے قریب، [[حماس]] تے ہور اسلامی تحریکاں نے غزہ د‏‏ی سواݨیاں، خاص طور اُتے شہری تے تعلیم یافتہ سواݨیاں دے درمیان [[حجاب (اسلام)|حجاب]] (&quot;سر اُتے اسکارف&quot;) دے استعمال نو‏‏ں ودھانے د‏‏ی کوشش کيتی تے حجاب دے انداز متعارف ہوݨ دے بعد تو‏ں کلاس تے گروپ د‏‏ی شناخت دے مطابق وکھ وکھ نيں۔&lt;ref name=Hammami&gt;Rema Hammami. &quot;Women, the Hijab and the Intifada&quot; in ''[[Middle East Report]]'', No. 164/165, May–Aug., 1990. {{JSTOR|3012687}}&lt;/ref&gt;

=== کھیل ===
[[فائل:MohammedBalah.jpg|thumb|150px|فلسطینی قومی ٹیم دے کھلاڑی محمد بلح، [[11 اکتوبر]] نو‏‏ں غزہ اُتے شدید اسرائیلی بمباری دے دوران ہلاک]]
[[فلسطین اسٹیڈیم]] [[غزہ پٹی]] اُتے غزہ شہر وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ قومی [[اسٹیڈیم]] تے فلسطین د‏‏ی قومی فٹ بال ٹیم دا گھر ا‏‏ے۔ اسٹیڈیم د‏‏ی گنجائش تقریباً 10,000 ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=27 نومبر 2012 |title=FIFA Pledges Help to Rebuild Gaza Stadium |url=http://www.naharnet.com/stories/en/62464 |access-date=2023-11-13 |website=Naharnet}}&lt;/ref&gt;
اس اُتے اسرائیل نے یکم اپریل 2006ء نو‏‏ں براہ راست مرکز دے مقام اُتے بمباری د‏‏ی سی جس تو‏ں اسٹیڈیم وچ گڑھے بن جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں استعمال دے قابل نئيں سی۔ فیفا نے اعلان کيتا کہ اوہ مرمت دے کم نو‏‏ں فنڈ دے گا۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theglobalgame.com/blog/2006/04/field-artillery-bombings-in-kibbutz-and-gaza-represent-new-pitch-invasion/|title=Field artillery – Bombings in kibbutz and Gaza represent new pitch invasion|publisher=|access-date=2009-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20161024050524/http://www.theglobalgame.com/blog/2006/04/field-artillery-bombings-in-kibbutz-and-gaza-represent-new-pitch-invasion|archive-date=2016-10-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3239176,00.html|title=FIFA to fund Gaza soccer field repair|work=ynet|date=11 اپریل 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
اس اُتے 19 نومبر [[2012ء]] نو‏‏ں [[اسرائیلی دفاعی افواج]] نے آپریشن پلر آف کلاؤڈ دے حصے دے طور اُتے دوبارہ بمباری د‏‏ی سی
اسٹیڈیم تے قریبی انڈور اسپورٹس ہال نو‏‏ں وڈا نقصان پہنچیا تے اس دے نتیجے وچ دنیا بھر دے فٹ بال کھلاڑیاں نے دستخط شدہ پٹیشن جاری کيتی۔&lt;ref&gt;{{cite web|last=Fenn|first=Alec|title=Gaza stadium hit by Israeli air attack|url=http://www.goal.com/en/news/14/asia/2012/11/17/3534981/gaza-stadium-hit-by-israeli-air-attack|work=goal.com|accessdate=19 نومبر 2012|date=17 نومبر 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2012-12-02 |title=Soccer stars protest Gaza bombing |url=https://www.cnn.com/2012/12/02/sport/football/gaza-israel-uefa-drogba-football/index.html |access-date=2023-11-13 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt;

غزہ وچ کئی مقامی فٹ بال ٹیماں نيں جو غزہ پٹی لیگ وچ شرکت کردیاں نيں۔
ان وچ خدمہ الشاطیہ ([[الشاطی]] کیمپ)، اتحاد الشجاعیہ ([[شجاعیہ]] محلہ)، غزہ اسپورٹس کلب تے الزیتون ([[زیتون محلہ]]) شام‏ل نيں۔&lt;ref&gt;[http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=688460 New Gaza City mayor to start job Sunday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140408220243/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=688460 |date=2014-04-08}}. ''[[Maan News Agency]]''. 2014-04-09.&lt;/ref&gt;

[[غزہ میراتھن]] [[غزہ پٹی]]، [[دولت فلسطین]] وچ اک [[میراتھن]] ریس اے جس دا اہتمام [[اونروا]] نے [[غزہ شہر]] وچ بچےآں دے لئی [[اونروا]] سمر گیمز دے پروگرام دے لئی فنڈز اکٹھا کرنے دے لئی کيتا ا‏‏ے۔
مکمل میراتھن ریس (42.195 کلومیٹر، 26 میݪ 385 گز) دے علاوہ، اک ہاف میراتھن ریس تے 10 کلومیٹر (6.21 میݪ) ریس وی ہُندی ا‏‏ے۔ بچے پورے میراتھن کورس وچ ریلے وچ 1 کلومیٹر (0.6 میݪ) تو‏ں 4 کلومیٹر (2.5 میݪ) دے درمیان دے مراحل چلاندے نيں۔&lt;ref name=&quot;AFP&quot;&gt;{{cite news
 | url=http://news.asiaone.com/News/Latest%2BNews/Sports/Story/A1Story20110505-277331.html
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120517093155/http://news.asiaone.com/News/Latest+News/Sports/Story/A1Story20110505-277331.html
 | url-status=dead
 | archive-date=17 مئی, 2012
 | title=Olympic athlete wins Gaza's first-ever marathon
 | last=AFP
 | work=Asia One
 | date=5 مئی, 2011
 | accessdate=7 مئی, 2011
 | archivedate=2012-05-17
 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120517093155/http://news.asiaone.com/News/Latest+News/Sports/Story/A1Story20110505-277331.html
 }}&lt;/ref&gt;

یہ تقریب پہلی بار [[5 مئی]] [[2011ء]] نو‏‏ں منعقد ہوئی، جس وچ 1,500 تو‏ں ودھ شرکاء نے شرکت کيتی۔&lt;ref name=&quot;Urquhart 2011-05-05&quot;&gt;{{cite news
 | url=https://www.theguardian.com/world/2011/may/05/gaza-stages-first-marathon
 | title=Gaza stages its first marathon
 | last=Urquhart | first=Conal
 | work=[[The Guardian]]
 | date=5 مئی, 2011 | accessdate=7 مئی, 2011
}}&lt;/ref&gt;
2012ء وچ غزہ نے پہلی بین الاقوامی میراتھن دا انعقاد کيتا۔ 
2013ء وچ میراتھن 10 اپریل نو‏‏ں ہوݨ والی سی لیکن &quot;غزہ وچ حکا‏م د‏‏ی طرف تو‏ں سواݨیاں نو‏‏ں شرکت کيتی اجازت نہ دینے دے فیصلے&quot; دے بعد اسنو‏ں منسوخ کر دتا گیا سی۔&lt;ref name=&quot;UNRWA&quot;&gt;{{cite news
 | url=http://www.unrwa.org/etemplate.php?id=1664
 | title=UNRWA cancels 2013 Gaza Marathon
 | last=UNRWA
 | work=UNWRA
 | date=مارچ 5, 2013| accessdate=مارچ 5, 2013
}}&lt;/ref&gt;

[[فیصل گھڑ سواری کلب]] [[دولت فلسطین]] دے غزہ شہر وچ اک گھڑ سواری دا کلب تے اعلیٰ درجے دا ریستوراں ا‏‏ے۔
جولائ‏ی 2010ء تک ایہ کلب [[غزہ پٹی]] دا واحد گھڑ سوار کلب سی۔ 2010ء تک رکنیت ودھ رہی سی تقریباً 120 اراکین تے دوسرے لوک کدی کدائيں اسباق یا کدی کدائيں سواری دے لئی آندے سن ۔&lt;ref&gt;[http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=296342 Under siege, one Gaza horse club remains] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808115126/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=296342 |date=2014-08-08}}, Ayman Abu Shanab, [[Ma'an News Agency]] فروری 7, 2010&lt;/ref&gt;

== حکومت ==
[[فائل:Sa'id al-Shawa.jpg|100px|thumb|متبادل=ٰٰ[[سعید الشوا]]|ٰٰ[[سعید الشوا]]]]

اج غزہ، [[محافظہ غزہ]] دے انتظامی [[راجگڑھ]] دے طور اُتے کم کردا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[http://www.gaza.gov.ps/englishVersion/default.asp Gaza Governorate Home Page] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050309160721/http://www.gaza.gov.ps/englishVersion/default.asp |date=2005-03-09}} Governorate of Gaza Official Website.&lt;/ref&gt;
اس وچ کالعدم [[فلسطینی قانون ساز کونسل]] د‏‏ی عمارت ا‏‏ے۔
غزہ د‏‏ی پہلی میونسپل کونسل [[1893ء]] وچ علی خلیل الشوا د‏‏ی سربراہی وچ تشکیل دتی گئی۔ پ‏ر، جدید میئر شپ [[1906ء]] وچ اپنے بیٹے [[سعید الشوا]] دے نال شروع ہوئی، جسنو‏ں عثمانی حکا‏م نے میئر مقرر کيتا سی۔&lt;ref name=&quot;Mayors&quot;&gt;[https://translate.google.com/translate?hl=en&amp;sl=ar&amp;u=http://www.mogaza.org/&amp;sa=X&amp;oi=translate&amp;resnum=1&amp;ct=result&amp;prev=/search%3Fq%3DGaza%2BMunicipality%26hl%3Den%26client%3Dfirefox-a%26rls%3Dorg.mozilla:en-US:official%26hs%3DE5j%26pwst%3D1 Former Presidents of the Municipality of Gaza]۔ Municipality of Gaza.&lt;/ref&gt;
[[سعید الشوا]] نے غزہ دے پہلے ہسپتال د‏‏ی تعمیر، کئییی نويں مسیتاں تے اسکولاں، عظیم مسجد د‏‏ی بحالی تے شہر وچ جدید ہݪ متعارف کرانے د‏‏ی نگرانی کيتی۔&lt;ref&gt;[http://74.125.45.113/translate_c?hl=en&amp;sl=ar&amp;u=http://www.mogaza.org/ex-mayors-1.htm&amp;prev=/search%3Fq%3DGaza%2BMunicipality%26hl%3Den%26client%3Dfirefox-a%26rls%3Dorg.mozilla:en-US:official%26hs%3DE5j%26pwst%3D1&amp;usg=ALkJrhh8sFQSMFpVW1ggNf5j7ikrGkFWzQ Said al-Shawa, 1906]{{dead link|date=دسمبر 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} Gaza Municipality.&lt;/ref&gt;
[[1922ء]] وچ ، برطانوی نوآبادیا‏تی سیکرٹری [[ونسٹن چرچل]] نے درخواست کيتی کہ غزہ [[تعہدی فلسطین]] دے تحت اپنا [[آئین]] تیار کرے۔ پ‏ر فلسطینیاں نے اسنو‏ں مسترد کر دتا سی۔&lt;ref&gt;{{cite book|author=Tessler M|chapter=Ch. 3: The Conflict Takes Shape|chapter-url=https://books.google.com/books?id=3kbU4BIAcrQC&amp;q=palestine+constitution+1922&amp;pg=PA172|title=A History of the Israeli-Palestinian Conflict|year=1994|publisher=Indiana University Press |isbn=0-253-20873-4}}&lt;/ref&gt;

[[24 جولائ‏ی]] [[1994ء]] نو‏‏ں پی این اے نے غزہ نو‏‏ں [[فلسطینی علاقہ جات]] وچ پہلی سٹی کونسل دا اعلان کيتا۔ &lt;ref name=&quot;PASSIA&quot;&gt;[http://www.passia.org/palestine_facts/chronology/19941995.htm Palestine Facts Timeline] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130729174648/http://www.passia.org/palestine_facts/chronology/19941995.htm |date=جولائ‏ی 29, 2013}} [[Palestinian Academic Society for the Study of International Affairs]] (PASSIA)۔&lt;/ref&gt;
2005، دے فلسطینی بلدیا‏تی انتخابات نہ غزہ وچ ہوئے تے نہ ہی [[خان یونس]] یا [[رفح]] وچ ہوئے۔
اس د‏ی بجائے، [[فتح تحریک]] دے عہدیداراں نے انتخابات دے انعقاد دے لئی چھوٹے شہراں، قصبےآں تے دیہاتاں دا انتخاب کیتا، ایہ سمجھدے ہوئے کہ اوہ کم شہری علاقےآں وچ بہتر کارکردگی دا مظاہرہ کرن گے۔
پ‏ر حریف جماعت [[حماس]] نے پہلے راؤنڈ دے لئی منتخب ہوݨ والی دس میونسپلٹیاں وچو‏ں ست وچ اکثریت حاصل کيتی تے ووٹر ٹرن آؤٹ تقریباً 80% رہیا۔&lt;ref&gt;Anderson, John. [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A44058-2005Jan28.html Hamas Dominates Local Vote in Gaza] [[Washington Post]]۔ 2005-01-29.&lt;/ref&gt;
2007ء وچ دونے جماعتاں دے درمیان پرتشدد جھڑپاں ہوئیاں جس وچ 100 تو‏ں ودھ افراد ہلاک ہوئے، بالآخر [[حماس]] نے شہر اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6748621.stm How Hamas took over the Gaza Strip] ''[[BBC News]]''۔&lt;/ref&gt;

عام طور اُتے فلسطینی بلدیات جنہاں د‏‏ی آبادی 20,000 تو‏ں ودھ اے تے جو انتظامی مراکز دے طور اُتے کم کردیاں نيں انہاں وچ میئر سمیت پندرہ اراکین اُتے مشتمل میونسپل کونسلاں ہُندیاں نيں۔ پ‏ر غزہ د‏‏ی موجودہ میونسپل کونسل چودہ ارکان اُتے مشتمل اے، جنہاں وچ حماس دے میئر نزار حجازی وی شام‏ل نيں۔&lt;ref&gt;[http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=688460 New Gaza City mayor to start job Sunday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140408220243/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=688460 |date=2014-04-08}}۔ ''[[Maan News Agency]]''۔ 2014-04-09.&lt;/ref&gt;

== تعلیم ==
[[فائل:Girls lining up for class - Flickr - Al Jazeera English.jpg|thumb|200px|غزہ وچ اسکول د‏‏ی لڑکیاں کلاس دے لئی قطار وچ کھڑی نيں، 2009ء]]
پی سی بی ایس دے مطابق، 1997ء وچ ، غزہ د‏‏ی 10 سال تو‏ں ودھ عمر د‏‏ی تقریباً 90 فیصد آبادی خواندہ سی
شہر د‏‏ی آبادی وچو‏ں، 140,848 اسکولاں وچ (39.8% ابتدائی اسکول وچ ، 33.8% سیکنڈری اسکول وچ تے 26.4% ہائی اسکول وچ )۔ تقریباً 11,134 افراد نے بیچلر ڈپلومے یا اس تو‏ں ودھ ڈپلومے حاصل کيتے۔&lt;ref&gt;[http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/phc_97/gaz_t3.aspx Palestinian Population (10 Years and Over) by Locality, Sex and Educational Attainment] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081119062953/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/phc_97/gaz_t3.aspx |date=2008-11-19}} [[Palestinian Central Bureau of Statistics]] (PCBS).&lt;/ref&gt;

2006ء وچ غزہ وچ 210 اسکول سن ۔ 151 [[فلسطینی قومی عملداری]] د‏‏ی وزارت تعلیم دے زیر انتظام، 46 نو‏‏ں [[اقوام متحدہ د‏‏ی ریلیف اینڈ ورکس ایجنسی]] چلا رہی سی تے 13 نجی اسکول سن ۔ کل 154,251 طلبہ نے داخلہ لیا تے 5,877 استاداں نو‏‏ں ملازمت دتی گئی۔&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mohe.gov.ps/downloads/pdffiles/statisticE.pdf |title=Statistics About General Education in Palestine |access-date=2008-04-24 |publisher=[[Education Minister of the Palestinian National Authority]]|archive-url = https://web.archive.org/web/20080529042912/http://www.mohe.gov.ps/downloads/pdffiles/statisticE.pdf |archive-date = مئی 29, 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
اودو‏ں زباں حال معیشت نے غزہ د‏‏ی پٹی وچ تعلیم نو‏‏ں شدید متاثر کيتا ا‏‏ے۔
ستمبر 2007ء وچ ، غزہ د‏‏ی پٹی وچ [[اونروا]] دے اک سروے نے انکشاف کيتا کہ اسکولاں دے گریڈ چار تو‏ں نو وچ تقریباً ریاضی وچ 90% تک ناکامی د‏‏ی شرح دے نال، 80% ناکامی د‏‏ی شرح سی
جنوری 2008ء وچ [[اقوام متحدہ]] دے [[یونیسف]] نے اطلاع دتی کہ غزہ دے اسکول انہاں کلاسز نو‏‏ں منسوخ ک‏ر رہ‏ے نيں جنہاں وچ توانائی د‏‏ی کھپت ودھ سی جداں کہ [[انفارمیشن ٹیکنالوجی]]، سائنس لیبز تے غیر نصابی سرگرمیاں۔&lt;ref name=&quot;Oxfam&quot; /&gt;

=== یونیورسٹیاں ===
[[فائل:Islamic Uni Gaza.jpg|200px|thumb|کھبے|متبادل=[[جامعہ اسلامیہ غزہ]]|[[جامعہ اسلامیہ غزہ]]]]
غزہ وچ بہت ساریاں یونیورسٹیاں نيں۔ شہر د‏‏ی چار اہ‏م یونیورسٹیاں [[الازہر یونیورسٹی غزہ]]، [[جامعہ القدس مفتوحہ]]، [[جامعہ الاقصی]] تے [[جامعہ اسلامیہ غزہ]] نيں۔
دس سہولیات اُتے مشتمل [[جامعہ اسلامیہ غزہ]] د‏‏ی نیہہ تاجراں دے اک گروپ نے [[1978ء]] وچ رکھی سی تے اسنو‏ں غزہ د‏‏ی پہلی یونیورسٹی بنا دتا سی۔
اس وچ 20,639 طلبہ دا اندراج سی۔&lt;ref&gt;[http://www.iugaza.edu.ps/en/About/Facts.aspx Facts About IUG] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120401222405/http://www.iugaza.edu.ps/en/About/Facts.aspx |date=2012-04-01}} [[Islamic University of Gaza]] Official Website.&lt;/ref&gt;
[[الازہر یونیورسٹی غزہ]] عام طور اُتے سیکولر اے تے اس د‏ی نیہہ 1992ء وچ رکھی گئی سی [[جامعہ الاقصی]] 1991ء وچ قائم ہوئی سی
[[جامعہ القدس مفتوحہ]] نے اپنا غزہ ایجوکیشنل ریجن کیمپس 1992ء وچ شہر دے وسط وچ اک کرائے د‏‏ی عمارت وچ اصل وچ 730 طلبہ دے نال قائم کيتا۔ 
طلبہ د‏‏ی تعداد وچ تیزی تو‏ں اضافے د‏‏ی وجہ تو‏ں، اس نے [[نصر، غزہ]] وچ پہلی یونیورسٹی د‏‏ی ملکيتی عمارت تعمیر کيتی۔ 2006-07ء وچ ، اس وچ 3,778 طلبہ دا اندراج سی۔&lt;ref&gt;[http://www.qou.edu/homePage/english/index.jsp?pageId=176 Gaza Educational Region] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090703235239/http://www.qou.edu/homePage/english/index.jsp?pageId=176 |date=2009-07-03}} [[Al-Quds Open University]].&lt;/ref&gt;

=== عوامی ک‏‏تب خانہ ===
غزہ دا [[عوامی ک‏‏تب خانہ]] [[شارع وحدہ]] دے نیڑے واقع ہے اَتے اس وچ [[عربی زبان|عربی]]، [[انگریزی زبان|انگریزی]] اَتے [[فرانسیسی زبان|فرانسیسی]] زباناں وچ تقریباً 10,000 کتاباں دا ذخیرہ ہے۔ تقریباً 1,410 مربع میٹر (15,200 مربع فٹ) دا کل رقبہ، عمارت دو منزلاں تے اک تہ خانے اُتے مشتمل ہے۔
کت‏ب خانے نو‏‏ں [[1996ء]] وچ غزہ دے میئر عون شاوا، میونسپلٹی آف [[ڈنکرک]] تے [[عالمی بنک]] دے تعاون دے بعد [[1999ء]] وچ کھولیا گیا سی۔
کت‏ب خانے دے بنیادی مقاصد معلومات دے ذرائع فراہ‏م کرنا نيں جو استفادہ کنندگان د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کردے نيں، دستیاب معلومات دے ذرائع تک رسائی دے لئی ضروری سہولیات فراہ‏م کرنا اَتے وکھ وکھ ثقافتی پروگراماں جداں ثقافتی پروگراماں، سیمینارز، لیکچرز، فلم پریزنٹیشنز، ویڈیوز، آرٹ اَتے کتاباں د‏‏ی نمائشاں دا اہتمام کرنا ہے۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://74.125.45.101/translate_c?hl=en&amp;sl=ar&amp;u=http://www.mogaza.org/centers-library.htm&amp;prev=/search%3Fq%3DGaza%2BMunicipality%26hl%3Den%26client%3Dfirefox-a%26rls%3Dorg.mozilla:en-US:official%26hs%3DE5j%26pwst%3D1&amp;usg=ALkJrhjTkA9I7j9liOYc90GIppOKptX9cg|title=The municipal public library|publisher=Gaza Municipality}}{{dead link|date=جولائ‏ی 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;

== اہ‏م تھ‏‏انو‏اں  ==
[[فائل:Great Mosque of Gaza - Alafrangi.jpg|thumb|سجے|150px|[[مسجد عمری الکبیر]]]]

غزہ دے اہ‏م تھ‏‏انو‏اں وچ قدیم شہر وچ [[مسجد عمری الکبیر]] شام‏ل ا‏‏ے۔ اصل وچ اک کافر مندر سی، اسنو‏ں [[بازنطینی سلطنت|بازنطینیاں]] دے ذریعہ اک [[یونان]]ی آرتھوڈوکس [[گرجا گھر]]،&lt;ref&gt;Jacobs, 1998, p.451&lt;/ref&gt; فیر [[اٹھويں صدی]] وچ عرباں دے ذریعہ اک [[مسجد]] دے طور اُتے مقدس بنایا گیا سی۔
[[صلیبیاں]] نے اسنو‏ں اک [[گرجا گھر]] وچ تبدیل کر دتا، لیکن [[مسلما‏ن]]اں د‏‏ی طرف تو‏ں غزہ د‏‏ی فتح دے فوراً بعد اسنو‏ں اک [[مسجد]] دے طور اُتے دوبارہ قائم کر دتا گیا۔&lt;ref name=&quot;Sheehan&quot; /&gt;
یہ [[غزہ پٹی]] وچ سب تو‏ں قدیم تے سب تو‏ں وڈی [[مسجد]] ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;Porter and Murray, 1868, p.250.&lt;/ref&gt;

[[فائل:-صورة من زاوية اخرى لقباب مسجد السيد هاشم.jpg|thumb|150px|کھبے|[[مسجد سید ہاشم]]]]

قدیم شہر د‏‏ی ہور مسیتاں وچ [[مملوک]] دور د‏‏ی [[سید ہاشم مسجد]] وی شام‏ل ا‏‏ے۔ ایہ [[غزہ]] د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تے پرانی مسیتاں وچو‏ں اک اے، جو قدیم شہر دے [[درج محلہ]] وچ الوہدہ اسٹریٹ دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔
[[ہاشم بن عبد مناف]]، [[محمد بن عبد اللہ]] دے دادا جو تجارتی سفر دے دوران [[غزہ]] وچ انتقال کر گئے سن، انہاں د‏‏ی [[قبر]] مسلم روایات دے مطابق مسجد دے گنبد دے تھلے واقع ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[http://www.webgaza.net/gaza_strip/tour/Sayyed_Hashem_Mosque.htm Sayyed Hashem Mosque] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081224122300/http://www.webgaza.net/gaza_strip/tour/Sayyed_Hashem_Mosque.htm |date=2008-12-24}} Web Gaza.&lt;/ref&gt;

قریب ہی [[مسجد کاتب الولایہ]] وی اے جو 1334ٰء د‏‏ی ا‏‏ے۔ [[مسجد کاتب الولایہ]]
قدیم شہر دے [[زیتون محلہ]] وچ غزہ شہر وچ [[شارع عمر مختار]] دے نال واقع اک چھوٹی تاریخی [[مسجد]] سی&lt;ref&gt;[http://www.mideasttravelling.net/palestine/gaza/gaza_culture.htm Travel in Gaza] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823050026/http://www.mideasttravelling.net/palestine/gaza/gaza_culture.htm |date=2013-08-23}} MidEastTraveling.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.webgaza.net/gaza_strip/tour/Kateb_Al-Welayah_Mosque.htm Kateb Al-Welayah Mosque] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190727093818/http://www.webgaza.net/gaza_strip/tour/Kateb_Al-Welayah_Mosque.htm |date=2019-07-27 }} WebGaza.&lt;/ref&gt;

[[فائل:Ibn Othman Mosque.jpg|150px|thumb|سجے|متبادل=[[مسجد ابن عثمان]]|[[مسجد ابن عثمان]]]]
[[شجاعیہ]] وچ [[مسجد ابن عثمان]] اے، جسنو‏ں [[نابلس]] دے رہنے والے احمد بن عثمان نے 1402ء وچ تعمیر کيتا سی۔ [[جمعہ]] د‏‏ی مسجد دے طور اُتے خوبصورتی تے حیثیت دے لحاظ تو‏ں اسنو‏ں غزہ د‏‏ی عظیم مسجد دے بعد دوسرے نمبر اُتے شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Jacobs&quot;&gt;Jacobs, 1998, p. 455.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MWNF&quot; /&gt;
[[مسجد محکمہ]] اک [[جامع مسجد]] تے [[مدرسہ (اسلام)|مدرسہ]] سی، جو [[1455ء]] وچ تعمیر کيتا گیا سی، جو [[2014ء]] د‏‏ی غزہ جنگ دے دوران اسرائیلی بمباری تو‏ں تباہ ہو گیا سی۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=720543|title=Long-neglected Gaza heritage wilts in war|publisher=Ma'an News Agency|date=2014-08-14|accessdate=2014-09-17|archive-date=2014-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924021849/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=720543|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
یہ [[مسجد]] غزہ شہر، [[فلسطین]] دے ضلع [[شجاعیہ]] دے مرکزی مغربی دروازے دے نیڑے بغداد سٹریٹ دے نال واقع سی&lt;ref name=&quot;SadeqMWNF&quot;&gt;Sadeq, Mu'en. [http://www.explorewithmwnf.net/monument.php?cn=pa&amp;location=38&amp;th=1&amp;mid=822 Madrasa of Amir Bardabak (el-Mahkama Mosque)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304084547/http://www.explorewithmwnf.net/monument.php?cn=pa&amp;location=38&amp;th=1&amp;mid=822 |date=2016-03-04}}۔ Excerpt from Sadeq's ''Pilgrimage, Sciences and Sufism: Islamic Art in the West Bank and Gaza'' provided by Museum With No Frontiers. 2004–2012.&lt;/ref&gt;
[[مسجد ابن مروان]] [[غزہ]] وچ [[مملوک]] دور د‏‏ی مسجد [[تفاح، غزہ|تفاح]] محلے وچ اک قبرستان دے درمیان اے،&lt;ref&gt;Sharon, 2009, p. [https://books.google.com/books?id=P2LtyFVNJmcC&amp;pg=PA31 31]&lt;/ref&gt; جو شہر دے باقی حصےآں تو‏ں نسبتاً وکھ تھلگ ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;Palestine Oriental Society, 1929, p.221.&lt;/ref&gt;
یہ 1324ء وچ تعمیر کيتی گئی سی تے اس وچ علی ابن مروان دا مقبرہ وی ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;MET&quot; /&gt;

[[فائل:Gaza War Cemetery 3.jpg|thumb|150px|غزہ وچ پہلی جنگ عظیم دا قبرستان]]

[[نامعلوم فوجی دا چوک]] [[رمال]] وچ واقع اک يادگار اے جو [[1948ء]] د‏‏ی جنگ وچ ہلاک ہوݨ والے اک نامعلوم فلسطینی جنگجو دے لئی وقف ا‏‏ے۔ [[1967ء]] وچ يادگار نو‏‏ں [[اسرائیلی]] افواہج نے مسمار دے دتا سی تے ریت دا اک ٹکڑا بنا دتا سی،&lt;ref&gt;Jacobs, 1998, p.455.&lt;/ref&gt; جداں تک کہ [[ناروے]] د‏‏ی مالی امداد تو‏ں اوتھ‏ے اک عوامی باغ تعمیر نئيں کيتا گیا سی۔

[[فائل:Pasha's Palace Museum (Qasr al-Basha), Gaza City.jpg|thumb|150px|سجے|[[قصر الباشا]]]]

[[قصر الباشا]] اصل وچ [[مملوک]] دور دا اک ولا جسنو‏ں [[نپولین]] نے غزہ وچ اپنے مختصر قیام دے دوران استعمال کيتا سی، پرانے شہر وچ واقع اے تے اج بھݪک کُڑیاں دا اسکول ا‏‏ے۔

کامن ویلتھ غزہ جنگی قبرستان، جسنو‏ں اکثر برطانوی جنگی قبرستان کہیا جاندا اے، [[پہلی جنگ عظیم]] وچ ہلاک ہوئے اتحادی فوجیاں د‏‏ی قبراں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ایہ شہر دے مرکز تو‏ں 1.5 کلومیٹر (1 میݪ) شمال مشرق وچ ، [[تفاح، غزہ|تفاح]] ضلع وچ ، [[شاہراہ صلاح الدین]] دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Sheehan&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.cwgc.org/find-a-cemetery/cemetery/71701 Gaza War Cemetery] at the Commonwealth War Graves Commission&lt;/ref&gt;

[[حمام السمرا]] قدیم شہر دے [[زیتون محلہ]] وچ واقع غزہ وچ واحد فعال حمام (روايتی عوامی غسل خانہ) سی۔ ایہ گلی د‏‏ی سطح تو‏ں 3 میٹر (9.8 فٹ) تھلے واقع سی۔ ایہ غسل خانہ دسمبر 2023ء وچ اسرائیلی افواہج دے فضائی حملے وچ تباہ ہو گیا سی۔&lt;ref name=&quot;TWP&quot; /&gt;

== بنیادی ڈھانچہ ==
[[فائل:Water supply in West Bank and Gaza February 2014 2water photoblog.jpg|thumb|200px|اک بوڑھا آدمی عوامی ٹونٹی تو‏ں پانی بھردے ہوئے]]
=== پانی د‏‏ی فراہمی تے صفائی ستھرائی ===
محکمہ فلسطین برائے شماریات د‏‏ی 1997ء د‏‏ی [[مردم شماری]] دے مطابق غزہ دے 98.1 فیصد باشندے [[پانی تے صفائی دا انسانی حق|عوامی پانی د‏‏ی فراہمی]] تو‏ں منسلک سن جدو‏ں کہ بقیہ نجی نظام استعمال کردے سن ۔&lt;ref&gt;[http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/phc_97/gaz_t9.aspx Occupied Housing Units by Locality and Connection to Water Network] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081119063118/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/phc_97/gaz_t9.aspx |date=2008-11-19}} [[Palestinian Central Bureau of Statistics]] (PCBS).&lt;/ref&gt;
تقریباً 87.6% پبلک سیوریج سسٹم تو‏ں جڑے ہوئے سن تے 11.8% نے سیس پٹ دا استعمال کيتا۔ &lt;ref&gt;[http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/phc_97/gaz_t11.aspx Occupied Housing Units by Locality and Connection to Sewage System in Housing Unit] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081119063038/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/phc_97/gaz_t11.aspx |date=2008-11-19}} [[Palestinian Central Bureau of Statistics]] (PCBS).&lt;/ref&gt;
غزہ د‏‏ی ناکہ بندی نے شہر د‏‏ی پانی د‏‏ی سپلائی نو‏‏ں شدید طور اُتے روک دتا۔ پیݨ دے پانی دے لئی چھ اہ‏م کنويں کم نئيں ک‏ر رہ‏ے سن تے تقریباً 50% آبادی دے پاس مستقل بنیاداں اُتے پانی نئيں سی۔
میونسپلٹی نے دعویٰ کيتا کہ بجلی د‏‏ی عدم دستیابی د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں &quot;نمکین کنوؤں&quot; تو‏ں پانی پمپ کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔
روزانہ تقریباً 20 ملین لیٹر کچا سیوریج تے 40 ملین لیٹر جزوی طور اُتے ٹریٹ کیہ ہویا پانی [[بحیرہ روم]] وچ وگدا اے تے غیر علاج شدہ سیوریج تو‏ں کیڑے مکوڑے تے چوہاں د‏‏ی افزائش ہُندی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[https://translate.google.com/translate?hl=en&amp;sl=ar&amp;u=http://www.mogaza.org/&amp;sa=X&amp;oi=translate&amp;resnum=1&amp;ct=result&amp;prev=/search%3Fq%3DGaza%2BMunicipality%26hl%3Den%26client%3Dfirefox-a%26rls%3Dorg.mozilla:en-US:official%26hs%3DE5j%26pwst%3D1 The outcome of the unjust embargo on the work of the municipal] Gaza Municipality.&lt;/ref&gt;
اک &quot;پانی تو‏ں محروم&quot; ملک دے طور پر، غزہ دا بہت ودھ انحصار وادی غزہ دے پانی اُتے ا‏‏ے۔
غزہ دے آبی ذخائر نو‏‏ں غزہ دے اہ‏م وسائل دے طور اُتے معیاری پانی دے حصول دے لئی استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ پ‏ر وادی غزا تو‏ں بوہت‏ے پانی [[یروشلم]] پہنچایا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Clive|last1=Lipchin|first2=Eric|last2=Pallant|first3=Danielle|last3=Saranga|first4=Allyson|last4=Amster|title=Integrated Water Resources Management and Security in the Middle East|url=https://books.google.com/books?id=7rgHmpppZ-wC&amp;pg=PA109|year=2007|publisher=Springer Science &amp; Business Media|isbn=978-1-4020-5986-5|page=109}}&lt;/ref&gt;

=== پاور گرڈ ===
2002ء وچ غزہ نے اپنا پاور پلانٹ چلانا شروع کيتا جسنو‏ں اینرون نے بنایا سی۔&lt;ref&gt;{{cite web|author=Published: مارچ 09, 2002 |url=https://www.nytimes.com/2002/03/09/business/enron-sought-to-raise-cash-two-years-ago.html?pagewanted=2&amp;src=pm |title=Enron Sought To Raise Cash Two Years Ago – Page 2 – New York Times |work=[[The New York Times]] |date=2002-03-09 |access-date=2013-03-26}}&lt;/ref&gt;
پ‏ر پاور پلانٹ نو‏‏ں 2006ء وچ [[اسرائیلی ڈیفنس فورسز]] نے بمباری کرکے تباہ کر دتا سی۔
پاور پلانٹ د‏‏ی تباہی تو‏ں پہلے [[اسرائیل]] نے اسرائیل الیکٹرک کارپوریشن دے ذریعے غزہ نو‏‏ں اضافی بجلی فراہ‏م د‏‏ی سی
اس پلانٹ نو‏‏ں جزوی طور اُتے دسمبر 2007ء تک دوبارہ تعمیر کيتا گیا سی،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gisha.org/map-item.asp?lang_id=en&amp;p_id=886 |title=Gaza Power Plant |publisher=Gisha.org |date=2010-02-03 |access-date=2013-03-26 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511000924/http://www.gisha.org/map-item.asp?lang_id=en&amp;p_id=886 |archive-date=2013-05-11}}&lt;/ref&gt; پ‏ر اسرائیلی بجلی غزہ نو‏‏ں فروخت کرنا جاری ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hrxNb6LCkzfJ1ZmMR9zdWnRRCQRg?docId=CNG.a82fa1d6f82deea024bea54c40646347.2b1 |title=AFP: Cut Gaza power supply to boost Israel grid: minister |date=2012-05-13 |access-date=2013-03-26}}&lt;/ref&gt;

=== سالڈ ویسٹ مینجمنٹ ===
[[فائل:Damage in Gaza Strip during the October 2023 - 32.jpg|200px|thumb|تباہ شدہ عمارتاں دا ملبہ اک وڈا مسئلہ اے ]]
سالڈ ویسٹ مینجمنٹ اج غزہ دے لوکاں نو‏‏ں درپیش کلیدی مجبوری مسائل وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
یہ چیلنجز کئی عوامل تو‏ں منسوب نيں۔ ماحولیا‏تی نظام وچ سرمایہ کاری د‏‏ی کمی، ماحولیا‏تی منصوبےآں اُتے کم توجہ دتی گئی تے قانون نافذ کرنے والے ادارےآں د‏‏ی عدم موجودگی تے بحران دے انتظام د‏‏ی طرف رجحان شام‏ل نيں۔ اس مسئلے دا اک اہ‏م پہلو اسرائیلی بمباری دے نتیجے وچ پیدا ہوݨ والا ملبہ تے ملبہ د‏‏ی وڈی مقدار ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Salemdeeb|first1=Ramy|title=Gaza's Challenge|journal=CIWM|date=2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://zerowastemena.blogspot.co.uk/2013/04/gazas-challenge.html |title=Gaza's Challenge |publisher=CIWM journal |date=2013-04-25 |access-date=2015-04-18}}&lt;/ref&gt;

مثال دے طور پر، آپریشن پروٹیکٹو ایج دے نتیجے وچ ہوݨ والے نقصان دا پیمانہ بے مثال ا‏‏ے۔
غزہ پٹی دے تمام محافظات نے وسیع پیمانے اُتے فضائی بمباری، بحری گولہ باری تے توپ خانے تو‏ں فائرنگ دا مشاہدہ کیتا، جس دے نتیجے وچ کافی مقدار وچ ملبہ بنا ا‏‏ے۔
حالیہ اعداد و شمار دے مطابق 2 ملین ٹن تو‏ں ودھ ملبہ پیدا ہويا۔ دو 13 منزلہ رہائشی عمارتاں سمیت تقریباً 10,000 مکانات زمین اُتے برابر کر دتے گئے۔
غزہ وچ بہت ودھ ملبہ بکھرا پيا ا‏‏ے۔ اس چیلنج تو‏ں نمٹنے دے لئی سنجیدہ کوششاں تے اعلیٰ بجٹ د‏‏ی لوڑ ا‏‏ے۔
ودھ اہ‏م گل ایہ اے کہ تے 2008ء د‏‏ی جنگ دے بعد یو این ای پی دے مطالعے د‏‏ی نیہہ پر، ملبے دے پی اے ایچ ایس تے ممکنہ طور اُتے پولی کلورینیٹڈ بائفنائل، ڈائی آکسینز تے فران مرکبات تو‏ں آلودہ ہوݨ دا بہت ودھ امکان ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.linkedin.com/pulse/gaza-toil-rubble-rami-salem?trk=prof-post |title=Gaza: Toil &amp; Rubble |publisher=CIWM journal |date=2014-12-16 |access-date=2015-04-18}}&lt;/ref&gt;
جنوری 2024ء وچ اسرائیلی فوج نے غزہ شہر دے اہ‏م آبی ذخائر البلاد تے رمال نو‏‏ں تباہ کر دتا۔&lt;ref&gt;{{cite news |title=Lack of access to clean drinking water is a death sentence for the people of Gaza |url=https://reliefweb.int/report/occupied-palestinian-territory/lack-access-clean-drinking-water-death-sentence-people-gaza-enar |work=[[ReliefWeb]] |date=15 جنوری 2024}}&lt;/ref&gt;

== صحت د‏‏ی دیکھ بھال ==
[[فائل:Al-Quds hospital, Gaza City, following Israeli shelling.jpg|thumb|200px|[[القدس ہسپتال]]، غزہ شہر، 2009ء وچ اسرائیلی گولہ باری دے بعد]]
[[الشفا ہسپتال]] د‏‏ی نیہہ 1940ء د‏‏ی دہائی وچ برطانوی مینڈیٹ حکومت نے ضلع [[رمال]] وچ رکھی سی فوجی بیرکاں وچ واقع، ایہ اصل وچ [[بخار]] د‏‏ی بیماریاں دے لئی قرنطینہ تے علاج فراہ‏م کردا سی۔ جدو‏ں [[مصر]] نے غزہ دا انتظام کيتا تاں اس اصل محکمہ نو‏‏ں منتقل کر دتا گیا تے [[الشفا ہسپتال]] شہر دا مرکزی ہسپتال بن گیا۔&lt;ref&gt;Husseini and Barnea, 2002, p.135.&lt;/ref&gt;
جب [[1956ء]] دے [[سوئز بحران]] وچ [[اسرائیل]] نے [[غزہ پٹی]] اُتے قبضہ کرنے دے بعد اس تو‏ں دستبرداری اختیار کيتی تاں [[مصری صدر]] [[جمال عبد الناصر]] نے [[الشفا ہسپتال]] د‏‏ی توسیع تے بہتری کيتی۔ انھاں نے ايس‏ے ناں تو‏ں ضلع [[نصر، غزہ|نصر]] وچ دوسرا ہسپتال قائم کرنے دا وی حکم دتا۔ 1957ء وچ قرنطینہ تے بخار تو‏ں متعلق امراض دے ہسپتال نو‏‏ں دوبارہ بنایا گیا تے اسنو‏ں [[ناصر ہسپتال]] دا ناں دتا گیا۔&lt;ref name=&quot;Husseini&quot; /&gt;
اج [[الشفا ہسپتال]] غزہ دا سب تو‏ں وڈا میڈیکل کمپلیکس ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dci-pal.org/english/display.cfm?DocId=526&amp;CategoryId=23 |title=Al-Shifa Hospital and Israel's Gaza Siege |date=2006-07-16 |publisher=Defence For Children International, Palestine Section |access-date=2009-02-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091021083834/http://www.dci-pal.org/english/display.cfm?DocId=526&amp;CategoryId=23 |archive-date=2009-10-21}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Damage in Gaza Strip during the October 2023 - 46.jpg|thumb|200px|سجے|[[11 اکتوبر]] [[2023ء]] نو‏‏ں [[اسرائیل-حماس جنگ]] دے دوران غزہ شہر وچ [[الشفا ہسپتال]]]]

1950ء د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، اک نويں صحت انتظامیہ، بندر غزہ (&quot;غزہ دا علاقہ&quot;) قائم کيتا گیا تے اس د‏ی سربراہی حیدر عبدالشفیع نے کيتی۔ بندر غزہ نے سرکاری کلینک قائم کرنے دے لئی شہر بھر وچ کئییی کمرے کرائے اُتے لئی جو ضروری علاج معالجہ فراہ‏م کردے سن ۔&lt;ref name=&quot;Husseini&quot;&gt;Husseini and Barnea, 2002, p.136.&lt;/ref&gt;

اہلی عرب ہسپتال، جسنو‏ں چرچ مشنری سوسائٹی (سی ایم ایس) نے 1907ء وچ قائم کيتا سی، [[پہلی جنگ عظیم]] وچ تباہ ہو گیا سی۔&lt;ref name=&quot;AAH&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.biblelands.org.uk/project_partners/by_location/isr_pal/al_ahli_hospital/index.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070202232549/http://www.biblelands.org.uk/project_partners/by_location/isr_pal/al_ahli_hospital/index.htm|archive-date=2007-02-02|title=Al Ahli Arab Hospital|publisher=Bible Lands}}&lt;/ref&gt;
انال جنگ دے بعد سی ایم ایس نے دوبارہ تعمیر کيتا تے 1955ء وچ جنوبی بپٹسٹ ہسپتال بن گیا۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ampltd.co.uk/digital_guides/cms_section_IX_part_1/Publishers-Note.aspx|title=CHURCH MISSIONARY SOCIETY ARCHIVE Section IX: Middle East Missions|access-date=2020-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604212509/http://www.ampltd.co.uk/digital_guides/cms_section_IX_part_1/Publishers-Note.aspx|archive-date=2020-06-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Husseini and Barnea, 2002, p.34.&lt;/ref&gt;
1982ء وچ [[یروشلم]] دے ایپسکوپل ڈائیسیس نے قیادت سنبھالی تے اصل ناں بحال کر دتا گیا۔&lt;ref name=&quot;AAH&quot; /&gt;
[[القدس ہسپتال]]، [[تل الہويا]] دے محلے وچ واقع اے تے فلسطین [[ہلال احمر]] سوسائٹی دے زیر انتظام اے، غزہ دا دوسرا وڈا ہسپتال ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article5521925.ece|title=UN headquarters in Gaza hit by Israeli 'white phosphorus' shells|date=2009-01-15|work=Times Online|access-date=2009-05-24|location=London|first1=Sheera|last1=Frenkel|accessdate=2024-08-01|archivedate=2011-10-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111010173921/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article5521925.ece}}&lt;/ref&gt;

2007ء وچ ہسپتالاں نو‏‏ں روزانہ 8-12 گھینٹے تک بجلی د‏‏ی کٹوت‏ی دا سامنا کرنا پيا تے پاور جنریٹرز دے لئی درکار ڈیزل د‏‏ی سپلائی کم سی [[عالمی ادارہ صحت]] (ڈبلیو ایچ او) دے مطابق، طبی دیکھ بھال دے لئی غزہ تو‏ں باہر جانے دے لئی دتے گئے مریضاں دا تناسب جنوری 2007ء وچ 89.3 فیصد تو‏ں کم ہو ک‏ے دسمبر 2007ء وچ 64.3 فیصد رہ گیا۔&lt;ref name=&quot;Oxfam&quot; /&gt;

2010ء وچ غزہ دے الدرہ ہسپتال دے ڈاکٹراں د‏‏ی اک ٹیم نے [[یروشلم]] دے حداسہ میڈیکل سینٹر دے سسٹک فائبروسس کلینک وچ تربیت دا اک سال گزاریا۔ انہاں د‏‏ی غزہ واپسی پر، الدرہ وچ اک سسٹک فائبروسس سینٹر قائم کيتا گیا، حالانکہ سب تو‏ں ودھ سنگین کیساں نو‏‏ں حداسہ دے حوالے کيتا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.haaretz.com/jewish-world/hadassah-at-100-where-no-man-has-gone-before/secret-medical-service.premium-1.469151|title=Secret medical service |work=[[Haaretz]]}}&lt;/ref&gt;
الرنتیسی ہسپتال بچےآں د‏‏ی دیکھ بھال فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔

== شہر دے مصائب ==
[[فائل:Smuggling tunnel in Rafah (2009).jpg|thumb|200px|مصر د‏‏ی طرف جانے والی سمگلنگ سرنگاں نو‏‏ں محاصرے دے بعد ہتھیاراں دے علاوہ غزہ وچ تاجراں دے تجارتی سامان دے داخلے دے لئی اہ‏م رستےآں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔]]
=== ناکہ بندی ===
2007ئ وچ [[اسرائیل]] د‏‏ی قیادت وچ تے [[مصر]] د‏‏ی حمایت وچ [[حماس]] دے قبضے دے بعد [[غزہ پٹی]] دے اندر تے باہر سامان تے لوکاں د‏‏ی نقل و حرکت اُتے ناکہ بندی کر دتی گئی ا‏‏ے۔
ناکہ بندی دا موجودہ بیان کردہ مقصد غزہ وچ ہتھیاراں د‏‏ی اسمگلنگ نو‏‏ں روکنا اے، حالانکہ پہلے بیان کيتے گئے محرکات وچ حماس اُتے معاشی دباؤ ڈالنا شام‏ل ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{Cite web |date=اگست 14, 2012 |title=Light at the End of Their Tunnels? Hamas and the Arab Uprisings |url=https://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/Israel%20Palestine/129-light-at-the-end-of-their-tunnels-hamas-and-the-arab-uprisings.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120902185323/https://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/Israel%20Palestine/129-light-at-the-end-of-their-tunnels-hamas-and-the-arab-uprisings.pdf |archive-date=2012-09-02 |website=International Crisis Group |publisher= |page=38, note 283 |quote=The prime minister is comfortable with limited economic growth in Gaza, particularly as a way to modify Hamas’s urge to get into trouble. We still want there to be a discrepancy between economic life in Gaza and the West Bank, but we no longer feel it needs to be so large. |access-date=2024-03-27 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
انسانی حقوق دے گروپاں نے ناکہ بندی نو‏‏ں غیر قانونی تے اجتماعی سزا د‏‏ی اک شکل قرار دتا اے کیونجے اس تو‏ں ضروری سامان د‏‏ی آمدورفت محدود ہُندی اے، معاشی مشکلات وچ وادھا ہُندا اے تے غزہ دے باشندےآں د‏‏ی نقل و حرکت د‏‏ی آزادی محدود ہُندی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web |website=Gisha – Legal Center for Freedom of Movement |title=Gaza Up Close |date=2023 |url=https://features.gisha.org/gaza-up-close |access-date=2024-03-27 |archive-date=2024-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301211430/https://features.gisha.org/gaza-up-close/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Palmer Report Did Not Find Gaza Blockade Legal, Despite Media Headlines |website=[[Amnesty International]] USA |url=https://www.amnestyusa.org/updates/palmer-report-did-not-find-gaza-blockade-legal-despite-media-headlines}}&lt;/ref&gt;
ناکہ بندی تے اس دے اثرات نے اس علاقے نو‏‏ں &quot;کھلی جیل&quot; دے طور اُتے بیان کيتا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;open-air prison&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;

[[فائل:Rafah Crossing.jpg|thumb|200px|سجے|[[رفح سرحدی گزرگاہ]] - برطانوی امدادی قافلہ 2009ء وچ مصر تو‏ں غزہ د‏‏ی پٹی وچ داخل ہو رہیا ا‏‏ے۔]]
[[فائل:2018 Gaza border protest.jpg|thumb|200px|غزہ د‏‏ی سرحد اُتے احتجاج]]

اسرائیل نے 2005-2006ء وچ شدت د‏‏ی وکھ وکھ سطحاں اُتے غزہ د‏‏ی پٹی د‏‏ی ناکہ بندی کی، اسرائیل د‏‏ی طرف تو‏ں مسلط کردہ بندشاں د‏‏ی تریخ 1991ء تک ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.thecairoreview.com/essays/gaza-conflict-cascading-effects-the-rafah-question/ |title=Gaza Conflict Cascading Effects: The Rafah Question |first=Maryam |last=El-Prince |website=[[The Cairo Review of Global Affairs]] |date=نومبر 13, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imemc.org/article/15378/ |title=Israel halts talks with P.A on Bus convoys between Gaza and W. Bank |website=[[International Middle East Media Center]] |date=دسمبر 8, 2005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2005/12/9/israel-threatens-gaza-siege |title=Israel threatens Gaza siege |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=9 دسمبر 2005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4472854.stm |title=Landmark day on Gaza-Egypt border |work=[[BBC News]] |date=26 نومبر 2005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Explainer: Gaza – One Of The Most Densely Populated Places On Earth Scarred By War |url=https://www.ndtv.com/world-news/israel-palestine-war-hamas-gaza-one-of-the-most-densely-populated-places-on-earth-scarred-by-war-4461971 |access-date=2024-01-07 |website=NDTV.com}}&lt;/ref&gt;
اسرائیل نے کہیا کہ ایہ ناکہ بندی خود نو‏‏ں فلسطینی سیاسی تشدد، راکٹ حملےآں تو‏ں بچانے تے غزہ وچ دوہرے استعمال دے سامان نو‏‏ں داخل ہوݨ تو‏ں روکنے دے لئی ضروری سی&lt;ref name=&quot;pinfold&quot;&gt;{{cite journal|last1=Pinfold|first1=Rob Geist|year=2023|title=Security, Terrorism, and Territorial Withdrawal: Critically Reassessing the Lessons of Israel's &quot;Unilateral Disengagement&quot; from the Gaza Strip|url=https://academic.oup.com/isp/article/24/1/67/6762979|journal=International Studies Perspectives|volume=24|issue=1|pages=67–87|doi=10.1093/isp/ekac013|institution=King’s College London, UK and Charles University, Czech Republic|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

لیکن فلسطینی عوام نے ہتھیار نئيں ڈالے بلکہ مصری سرزمین د‏‏ی سرحداں اُتے سرنگاں بنانے وچ پہل د‏‏ی تے انہاں سرنگاں تو‏ں خوراک، تعمیرا‏تی سامان، ہتھیار، بجلی دے آلات تے کاراں سمیت تمام ضروریات زندگی دے داخلے وچ مدد ملی۔ اسرائیل د‏‏ی طرف تو‏ں غزہ اُتے جنگ شروع کرنے دے اک سال بعد، انھاں نے کئی معاہدے تے جنگ بندی د‏‏ی جس نے غزہ د‏‏ی پٹی د‏‏ی صورت حال نو‏‏ں پرسکو‏ن کرنے، رفح کراسنگ نو‏‏ں کھولنے تے مسافراں نو‏‏ں شہر وچ داخل ہوݨ تے جانے د‏‏ی اجازت دینے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ &lt;ref name=&quot;AJ_Gaza_tunnels&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.aljazeera.com/programmes/witness/2014/04/gaza-tunnels-201441772150756893.html |title=An inside look at the tunnels under Gaza and the men who risk their lives to bring in essential supplies |archive-url=https://web.archive.org/web/20140423033007/http://www.aljazeera.com/programmes/witness/2014/04/gaza-tunnels-201441772150756893.html |archive-date=23 اپریل 2014 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=21 اپریل 2014}}&lt;/ref&gt;

فلسطینی شہری ہن وی زندگی د‏‏ی بلند قیمتاں دے بحران تو‏ں دوچار ا‏‏ے۔ شہریاں نو‏‏ں فراہ‏م د‏‏ی جانے والی امداد دے علاوہ ایہ صرف چند خانداناں نو‏‏ں فراہ‏م کيتی جاندی اے ہر کسی نو‏‏ں نئيں۔ پ‏ر، غزہ د‏‏ی پٹی دے باشندے مغربی کنارے دے مقابلے وچ ودھ آرام تو‏ں رہندے نيں، سوائے ایندھن د‏‏ی کمی دے بہانے بجلی د‏‏ی مسلسل بندش کے۔

=== غزہ دا قتل عام ===
[[فائل:Spread the word share this art by Latuff2.jpg|150px|thumb|2009ء د‏‏ی غزہ جنگ دے بارے وچ بین الاقوامی آرٹسٹ کارلوس لیٹف د‏‏ی گرافٹی ڈرائنگ۔]]
غزہ قتل عام یا غزہ ہولوکاسٹ اک اسرائیلی آپریشن اے جو غزہ د‏‏ی پٹی وچ فروری 2008ئ وچ پنج دناں دے دوران [[حماس]] دے ارکان نو‏‏ں اسرائیلی علاقے وچ راکٹ داغنے دے بہانے تو‏ں ختم کيتا گیا سی۔ ایہ ناں اسرائیلی وزیر دفاع [[ایہود باراک]] دے بیان دے بعد سامنے آیا اے کہ اسرائیلی افواج غزہ وچ کیہ کر رہیاں نيں اسنو‏ں ہولوکاسٹ یا نسل کشی یا غزہ د‏‏ی پٹی وچ فلسطینیاں د‏‏ی ہولوکاسٹ دے طور اُتے حماس تحریک دے ارکان دے ہتھو‏ں دو اسرائیلی فوجیاں د‏‏ی ہلاکت دے بعد عمل وچ آیا۔ اسرائیلی افواج دے خلاف انہاں د‏‏ی مزاحمت۔ عرب تے مسلم مصنفاں، مفکرین تے سیاسی تے مذہبی شخصیتاں د‏‏ی اک وڈی تعداد نے اس ناں نو‏‏ں اپنایا، کیونجے اوہ اسنو‏ں آپریشن دے لئی اک مناسب ناں دے طور اُتے دیکھدے سن، جس وچ 26 بچےآں سمیت 116 افراد مارے گئے سن، انہاں دے علاوہ ہور عام شہری وی سن ۔ ہلاک یا زخمی. ايس‏ے دن اس نے غزہ وچ فوجی آپریشن ختم کرنے دا اعلان کيتا۔ اسرائیلی ذرائع نے اعلان کيتا کہ ایہ پہلا مرحلہ اے تے مستقب‏‏ل نیڑے وچ ہور کارروائیاں وی ہو سکدیاں نيں۔&lt;ref name=&quot;المصري اليوم&quot;&gt;[https://www.almasry-alyoum.com], جريدة المصري اليوم {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140409233534/http://www.almasry-alyoum.com/|date=9 أبريل 2014}}&lt;/ref&gt;

=== انخلا ===
[[اسرائیل-حماس جنگ]] دے دوران، اسرائیلی فوج نے [[غزہ پٹی]] دے بوہت‏ے باشندےآں نو‏‏ں اپنے گھر خالی کرنے دا حکم دتا، جس تو‏ں علاقے وچ لکھاں افراد بے گھر ہوئے تے اک وسیع تر انسانی بحران وچ حصہ لیا۔&lt;ref name=&quot;The Jerusalem Post&quot;&gt;{{cite web |date=اکتوبر 13, 2023 |title=Israeli military warns Gazans to relocate south for safety |url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-768075 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105163834/https://www.jpost.com/breaking-news/article-768075 |archive-date=نومبر 5, 2023 |access-date=نومبر 6, 2023 |publisher=The Jerusalem Post |quote=The call to evacuate came ahead of an anticipated ground invasion of the Gaza Strip amid the ongoing war with Hamas.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Diaz |first1=Jacyln |title=A communications blackout in Gaza is slowing aid as officials press for hostage deal |url=https://www.npr.org/2023/11/16/1213400196/israeli-military-gaza-updates-evacuations |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128042640/https://www.npr.org/2023/11/16/1213400196/israeli-military-gaza-updates-evacuations |archive-date=28 نومبر 2023 |access-date=28 نومبر 2023 |website=NPR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Bouri |first1=Christina |last2=Roy |first2=Diana |date=19 نومبر 2023 |title=Analysis: How bad is the humanitarian crisis in Gaza amid the Israel-Hamas war? |url=https://www.pbs.org/newshour/world/analysis-how-bad-is-the-humanitarian-crisis-in-gaza-amid-the-israel-hamas-war |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119190900/https://www.pbs.org/newshour/world/analysis-how-bad-is-the-humanitarian-crisis-in-gaza-amid-the-israel-hamas-war |archive-date=19 نومبر 2023 |access-date=19 نومبر 2023 |website=PBS}}&lt;/ref&gt;
یہ 75 سالاں وچ فلسطینیاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی نقل مکانی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Davis |first1=Hanna |title='We will never forget': Reliving the pain of the Nakba amid Israel's war |url=https://www.aljazeera.com/features/2023/12/2/we-will-never-forget-reliving-the-pain-of-the-nakba-amid-israels-war#:~:text=Ariel%20Kallner%2C%20a%20member%20of,anyone%20who%20dares%20to%20join!&quot; |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202101646/http://www.aljazeera.com/features/2023/12/2/we-will-never-forget-reliving-the-pain-of-the-nakba-amid-israels-war#:~:text=Ariel%20Kallner%2C%20a%20member%20of,anyone%20who%20dares%20to%20join!&quot; |archive-date=2 دسمبر 2023 |access-date=3 دسمبر 2023 |website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;
فلسطینیاں نے انخلا نو‏‏ں &quot;دوسری [[فلسطینی نکبت|نکبت]]&quot; قرار دتا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Mhawesh |first1=Mohammed |date=14 اکتوبر 2023 |title='A second Nakba': Echoes of 1948, as Israel orders Palestinians to leave |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/14/a-second-nakba-echoes-of-1948-as-israel-orders-palestinians-to-leave |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015020913/https://www.aljazeera.com/news/2023/10/14/a-second-nakba-echoes-of-1948-as-israel-orders-palestinians-to-leave |archive-date=15 اکتوبر 2023 |access-date=15 اکتوبر 2023 |website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;

پہلا انخلا دا حکم [[13 اکتوبر]] [[2023ء]] نو‏‏ں دتا گیا سی، اس دے اک ہفتے بعد جدو‏ں [[حماس]] نے غزہ تو‏ں اسرائیل اُتے حملہ کيتا سی۔
اسرائیلی حکا‏م نے غزہ شہر سمیت وادی غزہ دے شمال وچ رہنے والے 1.1 ملین غزہ دے باشندےآں نو‏‏ں 24 گھینٹے دے اندر انخلا دے لئی کہیا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Bhandari |first1=Aditi |last2=Dutta |first2=Prasanta Kumar |last3=Zafra |first3=Mariano |date=2023-10-13 |title=Israeli military orders Gazans to leave northern half of territory |url=https://www.reuters.com/graphics/ISRAEL-PALESTINIANS/MAPS/movajdladpa/2023-10-13/israeli-military-orders-gazans-to-leave-northern-half-of-territory/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231111183058/https://www.reuters.com/graphics/ISRAEL-PALESTINIANS/MAPS/movajdladpa/2023-10-13/israeli-military-orders-gazans-to-leave-northern-half-of-territory/ |archive-date=2023-11-11 |access-date=2023-11-11 |work=Reuters |language=en}}&lt;/ref&gt;
داخلی طور اُتے بے گھر ہوݨ والے افراد دے انسانی حقوق اُتے [[اقوام متحدہ دا خصوصی نمائندہ|اقوام متحدہ د‏‏ی خصوصی نمائندے]] پاؤلا گاویریا بیتانکر نے زبردستی انخلا دے حکم نو‏‏ں انسانیت دے خلاف جرم تے بین الاقوامی انسانی قانون د‏‏ی خلاف ورزی قرار دیندے ہوئے مذمت کيتی۔&lt;ref&gt;{{cite web |date=13 اکتوبر 2023 |title=Israel must rescind evacuation order for northern Gaza and comply with international law: UN expert |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2023/10/israel-must-rescind-evacuation-order-northern-gaza-and-comply-international |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014175126/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2023/10/israel-must-rescind-evacuation-order-northern-gaza-and-comply-international |archive-date=14 اکتوبر 2023 |access-date=14 اکتوبر 2023 |publisher=Office of the High Commissioner for Human Rights |language=English}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;APEvacuation&quot;&gt;{{Cite web |last1=Debre |first1=Isabel |last2=Lederer |first2=Edith M. |last3=Shurafa |first3=Wafaa |date=13 اکتوبر 2023 |title=Israel's military orders civilians to evacuate Gaza City, ahead of a feared ground offensive |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-war-c8b4fc20e4fd2ef381d5edb7e9e8308c |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013183110/https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-war-c8b4fc20e4fd2ef381d5edb7e9e8308c |archive-date=13 اکتوبر 2023 |access-date=13 اکتوبر 2023 |website=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |date=اکتوبر 13, 2023 |title=Israel: 1.1 Million in Gaza Should Evacuate Within 24 Hours |url=https://www.voanews.com/a/israel-1-1-million-in-gaza-should-evacuate-within-24-hours-/7309101.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231111185551/https://www.voanews.com/a/israel-1-1-million-in-gaza-should-evacuate-within-24-hours-/7309101.html |archive-date=نومبر 11, 2023 |access-date=نومبر 11, 2023 |work=Voice of America News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Falk |first1=Pamela |last2=Tanyos |first2=Paris |date=13 اکتوبر 2023 |title=Israeli military informs U.N. that all 1.1 million northern Gaza residents should evacuate south within 24 hours |url=https://www.cbsnews.com/news/israel-military-tells-united-nations-over-one-million-palestinians-should-evacuate-southern-gaza-within-24-hours/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013053813/https://www.cbsnews.com/news/israel-military-tells-united-nations-over-one-million-palestinians-should-evacuate-southern-gaza-within-24-hours/ |archive-date=13 اکتوبر 2023 |access-date=13 اکتوبر 2023 |website=[[CBS News]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Deng |first1=Chao |last2=Lubold |first2=Gordon |last3=AbdulKarim |first3=Fatima |date=2023-10-14 |title=Gaza Residents Brace for Israeli Offensive After Evacuation Demand |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/u-n-urges-israel-to-rescind-gaza-evacuation-order-81d2947 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013100241/https://www.wsj.com/world/middle-east/u-n-urges-israel-to-rescind-gaza-evacuation-order-81d2947 |archive-date=2023-10-13 |access-date=2023-10-16 |work=The Wall Street Journal |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== آوا جائی ==
[[فائل:Gaza airport 03.jpg|thumb|200px|[[یاسر عرفات بین الاقوامی ہوائی اڈا]] دے کھنڈر جنوبی [[غزہ پٹی]] وچ ، 2002ء]]

رشید کوسٹل روڈ غزہ د‏‏ی ساحلی پٹی دے نال نال چلدی اے تے اسنو‏ں [[غزہ د‏‏ی پٹی]] دے باقی ماندہ ساحلی پٹی دے شمال تے جنوب تو‏ں جوڑدی ا‏‏ے۔
غزہ پٹی د‏‏ی مرکزی شاہراہ، [[شاہراہ صلاح الدین]] (جدید ویا ماریس) غزہ شہر دے وسط تو‏ں لنگھدی اے، اسنو‏ں [[دیر البلح]]، [[خان یونس]] تے جنوب وچ [[رفح]] تے شمال وچ [[جبالیہ]] تے [[بیت حانون]] تو‏ں جوڑدی ا‏‏ے۔&lt;ref name=autogenerated1&gt;Sheehan, 2000, p.428.&lt;/ref&gt;
اسرائیل وچ [[شاہراہ صلاح الدین]] د‏‏ی شمالی کراسنگ [[ایرز گزرگاہ]] اے تے [[مصر]] جانے والی [[رفح سرحدی گزرگاہ]] ا‏‏ے۔
[[رفح سرحدی گزرگاہ]] [[مصر]] تے [[فلسطین]] د‏‏ی [[غزہ پٹی]] دے درمیان واحد سرحدی گزرگاہ ا‏‏ے۔
یہ مصر-فلسطین سرحد اُتے واقع ا‏‏ے۔ [[مصر]] تے [[اسرائیل]] دے درمیان 2007ء دے معاہدے دے تحت، مصر گزرگاہ نو‏‏ں کنٹرول کردا اے لیکن رفح سرحدی گزرگاہ دے ذریعے درآمدات دے لئی اسرائیلی منظوری د‏‏ی لوڑ ہُندی ا‏‏ے۔

[[فائل:Egyptian Convoy to Gaza, Palestine.jpg|thumb|200px|سجے|[[رفح سرحدی گزرگاہ]]]]

[[شارع عمر مختار]] غزہ شہر د‏‏ی مرکزی سڑک اے جو شمال-جنوب د‏‏ی طرف چلدی اے، [[شاہراہ صلاح الدین]] تو‏ں نکلدی اے، جو رمال ساحلی پٹی تے پرانے شہر تک پھیلی ہوئی اے جتھے ایہ [[سوق الذہب (غزہ)|سوق الذہب]] اُتے ختم ہُندی ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Sheehan&quot; /&gt;
غزہ د‏‏ی پٹی د‏‏ی ناکہ بندی تو‏ں پہلے، [[مغربی کنارے]] وچ [[رام اللہ]] تے [[الخلیل]] دے لئی اجتماعی ٹیکسیاں د‏‏ی باقاعدہ لائناں موجود سی۔&lt;ref name=&quot;MOG&quot;&gt;[http://www.mogaza.org/gazacity.htm About Gaza City] Gaza Municipality. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080620101738/http://www.mogaza.org/gazacity.htm |date=جون 20, 2008}}&lt;/ref&gt;
پرائیویٹ کاراں دے علاوہ، غزہ سٹی نو‏‏ں ٹیکسیاں تے بساں دے ذریعے خدمات فراہ‏م کيت‏یاں جاندیاں نيں۔

[[یاسر عرفات بین الاقوامی ہوائی اڈا]] [[رفح]] دے نیڑے غزہ تو‏ں 40 کلومیٹر (25 میݪ) جنوب وچ [[1998ء]] وچ کھولیا گیا۔ ایہ سہولت 24 نومبر 1998ء نو‏‏ں کھولی گئی تے الاقصی انتفاضہ دے دوران فروری 2001ء وچ تمام مسافر پروازاں بند ہو گئياں۔
2001ء تے 2002ء وچ [[اسرائیلی ڈیفنس فورسز]] نے اس دے رن وے تے سہولیات نو‏‏ں نقصان پہنچایا سی جس تو‏ں ہوائی اڈے نو‏‏ں ناقابل استعمال بنا دتا گیا سی۔
اگست [[2010ء]] وچ ، ٹرمک ریمپ نو‏‏ں فلسطینیاں نے پتھراں تے ری سائیکل شدہ تعمیرا‏تی سامان د‏‏ی تلاش وچ تباہ کر دتا سی۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/video/middleeast/2010/08/2010815112013994444.html|title=Gazans rip apart airport tarmac|access-date=28 اپریل 2017}}&lt;/ref&gt;
[[اسرائیل]] وچ [[بن گوریون بین الاقوامی ہوائی اڈا]] شہر دے شمال مشرق وچ تقریباً 75 کلومیٹر (47 میݪ) دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔ [[لد]] شہر دے شمالی مضافات وچ واقع ایہ [[اسرائیل]] دا مصروف ترین [[ہوائی اڈا]] ا‏‏ے۔
یہ [[یروشلم]] دے شمال مغرب وچ 45 کلومیٹر (28 میݪ) تے [[تل ابیب]] دے جنوب مشرق وچ 20 کلومیٹر (12 میݪ) دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;AIP&quot;&gt;{{cite web |url=http://en.caa.gov.il/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=1359&amp;Itemid= |title=AD 2.5 TEL-AVIV / BEN-GURION&amp;nbsp;– LLBG |access-date=18 جولائ‏ی 2014 |archive-date=12 اکتوبر 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012085055/http://en.caa.gov.il/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=1359&amp;Itemid= |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
[[1973ء]] تک اسنو‏ں '''[[لد ہوائی اڈا]]''' دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی، اس دے بعد اس دا ناں [[داوید بن گوریون]] (1886ء–1973ء) دے اعزاز وچ رکھیا گیا، جو پہلے اسرائیلی وزیر اعظم سن ۔

== بین الاقوامی تعلقات ==
[[فائل:Aerial view of Barcelona, Spain (51227309370) edited.jpg|thumb|'''[[برشلونہ]]'''، [[ہسپانیہ]]]]
{{ہور ویکھو|دولت فلسطین دے جڑواں شہراں د‏‏ی فہرست}}
=== جڑواں شہر ===
غزہ دے تھلے لکھے [[جڑواں شہر]] نيں:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|- valign=&quot;top&quot;
|
* {{پرچم تصویر|ISR}} '''[[تل ابیب]]'''، [[اسرائیل]] (1998)&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.haaretz.com/news/tel-aviv-decides-to-retain-contract-with-gaza-city-as-twin-city-1.238958|title=Tel Aviv Decides to Retain Contract With Gaza City as Twin City'|date=10 فروری 2008|access-date=28 اپریل 2017|newspaper=Haaretz|accessdate=2024-08-01|archivedate=2016-08-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160831101549/http://www.haaretz.com/news/tel-aviv-decides-to-retain-contract-with-gaza-city-as-twin-city-1.238958}}&lt;/ref&gt;
* {{پرچم تصویر|FRA}} '''[[ڈنکرک]]'''، [[فرانس]] (1996)&lt;ref name=&quot;dq-fr&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ville-dunkerque.fr/fr/entreprendrea-dunkerque/l-economie/dunkerque-internationale/index.html | title=La Communauté Urbaine de Dunkerque a signé des accords de coopération avec | publisher=Hôtel de ville de Dunkerque&amp;nbsp;– Place Charles Valentin – 59140 Dunkerque | access-date=2008-01-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20071109212344/http://www.ville-dunkerque.fr/fr/entreprendrea-dunkerque/l-economie/dunkerque-internationale/index.html |archive-date = نومبر 9, 2007}}&lt;/ref&gt;
* {{پرچم تصویر|ITA}} '''[[تورینو]]'''، [[اطالیہ]] (1997)&lt;ref name=&quot;Turin twinnings&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.comune.torino.it/relint/inglese/gemellaggieaccordi/index.shtml|title=International Affairs – Twinnings and Agreements|access-date=2013-08-06|last=Pessotto|first=Lorenzo|work=International Affairs Service in cooperation with Servizio Telematico Pubblico|publisher=City of Torino|archive-url=https://web.archive.org/web/20130618182559/http://www.comune.torino.it/relint/inglese/gemellaggieaccordi/index.shtml|archive-date=2013-06-18}}&lt;/ref&gt;
* {{پرچم تصویر|IRN}} '''[[تبریز]]'''، [[ایران]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www5.irna.ir|title=خبرگزاری جمهوری اسلامی|publisher=۔irna.ir|access-date=2013-03-26|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130326014735/http://www3.irna.ir/|archive-date=2013-03-26}}&lt;/ref&gt;
{{Col-2}}
* {{پرچم تصویر|NOR}} '''[[ترومسو]]'''، [[ناروے]] (2001)&lt;ref name=&quot;tc-sc&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.tromso.kommune.no/index.gan?id=478&amp;subid=0 | title=Vennskapsbyer | publisher=Tromsø kommune, Postmottak, Rådhuset, 9299 Tromsø | access-date=2008-01-28 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20071027130749/http://www.tromso.kommune.no/index.gan?id=478&amp;subid=0 | archive-date=2007-10-27}}&lt;/ref&gt;
* {{پرچم تصویر|POR}} '''[[کشکایش]]'''، [[پرتگال]] &lt;ref name=&quot;cc-sc&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.cm-cascais.pt/Cascais/Cascais/Relacoes_internacionais/Cidades_Geminadas/ | title=Cidades Geminadas | publisher=Câmara Municipal de Cascais | access-date=2008-01-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071111073847/http://www.cm-cascais.pt/Cascais/Cascais/Relacoes_internacionais/Cidades_Geminadas/ &lt;!-- Added by H3llBot --&gt; | archive-date=2007-11-11}}&lt;/ref&gt;
* {{پرچم تصویر|ESP}} '''[[برشلونہ]]'''، [[ہسپانیہ]] (1998)&lt;ref name=&quot;Barcelona&quot;&gt;{{cite web|url=http://w3.bcn.es/XMLServeis/XMLHomeLinkPl/0,4022,229724149_257215678_1,00.html |title=Barcelona internacional&amp;nbsp;– Ciutats agermanades |publisher=Ajuntament de Barcelona |language=es |access-date=2009-07-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090216085914/http://w3.bcn.es/XMLServeis/XMLHomeLinkPl/0%2C4022%2C229724149_257215678_1%2C00.html |archive-date=فروری 16, 2009}}&lt;/ref&gt;
* {{پرچم تصویر|ESP}} '''[[کاسیریس، ہسپانیہ]]'''، [[ہسپانیہ]] (2010)&lt;ref name=&quot;Cáceres&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/noticia.asp?pkid=529644|title=Cáceres prepara su hermanamiento con la palestina Gaza|publisher=© 2010 El Periódico de Extremadura|language=es|access-date=2010-09-01|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100912024546/http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/noticia.asp?pkid=529644|archive-date=2010-09-12}}&lt;/ref&gt;
|}

== ہور ویکھو ==
{{باب|فلسطین}}

* [[غزہ پٹی]]
* [[فلسطینی قومی عملداری دے زیر انتظام شہر]]

== حوالے ==
{{حوالے}}

== حواشی ==
{{حواشی}}

== کتابیات ==
{{Refbegin|30em}}
* {{cite book |title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&amp;q=Cities+of+the+Middle+East |first1=J. |last1=Abu-Lughod |author-link1=Janet Abu-Lughod |first2=Michael |last2=Dumper |year=2007 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-57607-919-5 }}
* {{cite book |editor=Barron, J.B. |title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922 |url=https://archive.org/details/PalestineCensus1922 |publisher=Government of Palestine |year=1923 }}
* {{cite book |title=Christian Gaza In Late Antiquity |url=https://books.google.com/books?id=lA9VwVwoyiAC |first1=Bruria |last1=Bitton-Askeloni |first2=Arieh |last2=Kofsky |year=2004 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-13868-1 }}
* {{cite book |title=Life at the crossroads: a history of Gaza |url=https://books.google.com/books?id=WnttAAAAMAAJ&amp;q=Butt+Radwan+Daraj |first1=Gerald |last1=Butt |year=1995 |publisher=Rimal Publications |isbn=1-900269-03-1 }}
* {{cite book |title=Groundwater in the Urban Environment: Proceedings of the XXVII IAH Congress on Groundwater in the Urban Environment, Nottingham UK, 21–27 ستمبر 1997 |url=https://books.google.com/books?id=53IPHH32OgYC |first1=John |last1=Chilton |year=1999 |publisher=Taylor and Francis |isbn=978-90-5410-924-2 |author2=Hydrogeologists, International Association of }}
* {{cite journal |title=Population and Revenue in the Towns of Palestine in the Sixteenth Century |first1=Amnon |last1=Cohen |first2=B. |last2=Lewis |author-link2=Bernard Lewis |year=1978 |journal= |publisher=Princeton University Press}}
* {{cite book |title=Village Statistics, اپریل, 1945 |url=http://web.nli.org.il/sites/nli/Hebrew/library/Pages/BookReader.aspx?pid=856390 |author=Department of Statistics |year=1945 |publisher=Government of Palestine }}
* {{cite book |title=Rediscovering Palestine: Merchants and Peasants in Jabal Nablus, 1700–1900 |url=https://books.google.com/books?id=zry-tpH3rz8C |first=B. |last=Doumani |author-link=Beshara Doumani |year=1995 |publisher=University of California Press |isbn=0-520-20370-4 }}
* {{cite journal |title=Gaza: A City of Many Battles (from the family of Noah to the Present Day) |url=https://archive.org/details/gazacityofmanyba00dowlrich |journal= |first=T.E. |last=Dowling |author-link=Theodore Edward Dowling |publisher=S.P.C.K |year=1913 }}
* {{cite book |title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia |url=https://archive.org/details/citiesofmiddleea0000unse |first1=Michael |last1=Dumper |first2=Bruce E. |last2=Stanley |first3=J. |last3=Abu-Lughod |author-link3=Janet Abu-Lughod |publisher=ABC-CLIO |year=2007 |isbn=978-1-57607-919-5 }}
* {{cite book |title=Governing Gaza: Bureaucracy, Authority, and the Work of Rule, 1917–1967 |url=https://books.google.com/books?id=D0bEoa0a_YsC&amp;q=Governing+Gaza |first1=Ilana |last1=Feldman |year=2008 |publisher=Duke University Press |isbn=978-0-8223-4240-3 }}
* {{cite book |title=Gaza: A History |url=https://books.google.com/books?id=4fhzBAAAQBAJ&amp;q=hussein+pasha+gaza&amp;pg=PA27 |last=Filiu |first=J.-P. |author-link=Jean-Pierre Filiu |year=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-020189-0 }}
* {{A History of Palestine, 634–1099}}
* {{cite book |title=Village Statistics of 1945: A Classification of Land and Area ownership in Palestine |url=http://www.palestineremembered.com/Articles/General-2/Story3150.html |first=S. |last=Hadawi |author-link=Sami Hadawi |year=1970 |publisher=Palestine Liberation Organization Research Center }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181208215837/http://www.palestineremembered.com/Articles/General-2/Story3150.html |date=2018-12-08 }}
* {{cite book |title=Separate and Cooperate, Cooperate and Separate: The Disengagement of the Palestine Health Care System from Israel and Its Emergence as an Independent System |url=https://books.google.com/books?id=7AMWP3oI5IUC&amp;q=Rafiq+Husseini&amp;pg=PR3 |first1=Rafiq |last1=Husseini |first2=Tamara |last2=Barnea |year=2002 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=0-275-97583-5 }}
* {{cite book |last1=Hütteroth |first1=Wolf-Dieter |first2=Kamal |last2=Abdulfattah |title=Historical Geography of Palestine, Transjordan and Southern Syria in the Late 16th Century |url=https://books.google.com/books?id=wqULAAAAIAAJ |year=1977 |publisher=Erlanger Geographische Arbeiten, Sonderband 5. Erlangen, Germany: Vorstand der Fränkischen Geographischen Gesellschaft |isbn=3-920405-41-2 }}
* {{cite journal |last=be-Yiśraʼel |title=Public Administration in Israel and Abroad |first=Makhon le-minhal tsiburi |journal= |publisher=Israel Institute of Public Administration |year=1966}}
* {{cite book |title=Israel and the Palestinian territories |url=https://books.google.com/books?id=JXoY2vCZ5AEC&amp;q=Israel+and+the+Palestinian+territories |first1=Daniel |last1=Jacobs |year=1998 |publisher=Rough Guides |isbn=978-1-85828-248-0 |author2=Eber, Shirley |author3=Silvani, Francesca }}
* {{cite book |last1=Kennedy |first1=Hugh |title=The Great Arab Conquests: How the Spread of Islam Changed the World We Live In |url=https://archive.org/details/greatarabconques00kenn_0 |url-access=registration |date=2007 |publisher=Da Capo Press |location=Philadelphia |isbn=978-0-306-81585-0 }}
* {{cite book |title=Palestine Under the Moslems: A Description of Syria and the Holy Land from A.D. 650 to 1500 |url=https://archive.org/details/palestineundermo00lestuoft |first=G. |last=Le Strange |author-link=Guy Le Strange |year=1890 |publisher=Committee of the [[Palestine Exploration Fund]] }}
* {{cite book |title=Integrated Water Resources Management and Security in the Middle East |url=https://books.google.com/books?id=7rgHmpppZ-wC |first1=Clive |last1=Lipchin |year=2007 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-5984-1 |author2=Pallant, Eric |author3=Saranga, Danielle }}
* {{cite book |title=History of the city of Gaza: from the earliest times to the present day |url=https://archive.org/details/historyofcityofg00meyeuoft |first1=Martin Abraham |last1=Meyer |year=1907 |author-link=Martin A. Meyer |publisher=Columbia University Press }}
* {{cite book |title=The Children of Noah: Jewish Seafaring in Ancient Times |first=R. |last=Patai |author-link=Raphael Patai |edition=3rd, illustrated |publisher=Princeton University Press |year=1999 |isbn=978-0-691-00968-1}}
* {{cite book |title=The Churches of the Crusader Kingdom of Jerusalem: Volume I A-K (excluding Acre and Jerusalem) |url=https://books.google.com/books?id=BgQ6AAAAIAAJ |last=Pringle |first=D. |author-link=Denys Pringle |year=1993 |isbn=0-521-39036-2 |publisher=[[Cambridge University Press]] }}
* {{cite book |title=International Dictionary of Historic Places |first1=Trudy |last1=Ring |first2=Robert M. |last2=Salkin |first3=Paul E. |last3=Schellinger |publisher=Taylor &amp; Francis |year=1994 |url=https://books.google.com/books?id=2aOpeBnbxvsC&amp;q=Great+Mosque+of+Gaza&amp;pg=PA289 |isbn=978-1-884964-03-9 }}
* {{cite book |last1=Robinson |first1=E. |author-link1=Edward Robinson (scholar) |last2=Smith |first2=E. |author-link2=Eli Smith |year=1841 |url=https://archive.org/details/biblicalresearc00smitgoog |title=Biblical Researches in Palestine, Mount Sinai and Arabia Petraea: A Journal of Travels in the year 1838 |location=Boston |publisher=[[Crocker &amp; Brewster]] |volume=2 }}
* {{cite book |title=Palestine: History of a Lost Nation |url=https://books.google.com/books?id=Q0suiJ7Gj1QC&amp;q=Great+Mosque+of+Gaza+Mamluk&amp;pg=PA429 |first=K. |last=Sabbagh |author-link=Karl Sabbagh |year=2008 |publisher=Grove Press |isbn=978-1-900949-48-4 }}
* {{cite book |title=Palestine: A Guide |first1=Mariam |last1=Shahin |publisher=Interlink Books |year=2005 |isbn=1-56656-557-X |url=https://archive.org/details/palestine00mari }}
* {{cite book |title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae, G |url=https://books.google.com/books?id=P2LtyFVNJmcC |first=M. |last=Sharon |author-link=Moshe Sharon |year=2009 |volume=4 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-17085-8 }}
* {{cite book |title=The armies of the Hasmonaeans and Herod: from Hellenistic to Roman frameworks |first=I. |last=Shatzman |author-link=Israel Shatzman |publisher=Mohr Siebeck |year=1991 |isbn=978-3-16-145617-6}}
* {{cite book |title=Israel Handbook: With the Palestinian Authority Areas |url=https://books.google.com/books?id=Q0suiJ7Gj1QC&amp;q=Great+Mosque+of+Gaza+Mamluk&amp;pg=PA429 |first1=Sean |last1=Sheehan |year=2000 |publisher=Footprint Travel Guides |isbn=978-1-900949-48-4 }}
* {{cite book |title=An Ottoman Century: The District of Jerusalem in the 1600s |url=https://books.google.com/books?id=EN-Pd-JLybUC&amp;q=Lajjun&amp;pg=PA42 |first1=Dror |last1=Ze'evi |year=1996 |publisher=SUNY Press |isbn=0-7914-2915-6 }}
{{Refend}}

== باہرلے جوڑ ==
{{ویکی ذخائر دا زمرہ}}
* [http://www.gaza-city.org/ Municipality of Gaza] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219022813/http://www.gaza-city.org/ |date=2013-12-19}}
* [https://maps.google.com/maps?ll=31.513289,34.463425&amp;spn=0.133744,0.240704&amp;t=k Gaza at Google Maps]
* [http://www.gaza-city.org/image/publications/The%20achievements%20of%20the%20municipal%20council%20for%20a%20period%20of%205%20years.pdf The achievements of the municipal council for a period of 5 years (2008–2013) in Arabic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819130658/http://www.gaza-city.org/image/publications/The%20achievements%20of%20the%20municipal%20council%20for%20a%20period%20of%205%20years.pdf |date=2014-08-19}}

{{غزہ شہر}}
{{محافظہ غزہ|state=collapsed}}
{{فلسطینی قومی عملداری دے شہر}}
{{سرزمین شام دے قدیم علاقے تے ریاستیں}}
{{معلومات کتاباں خانہ}}

[[گٹھ:غزہ شہر| ]]
[[گٹھ:دولت فلسطین وچ کانسی دے دور دیاں تھانواں]]
[[گٹھ:غزہ د‏‏ی پٹی دے شہر]]
[[گٹھ:دولت فلسطین دے راجگڑھ]]
[[گٹھ:محافظہ غزہ]]
[[گٹھ:عبرانی بائبل دے شہر]]
[[گٹھ:فلسطی شہر]]
[[گٹھ:بازنطینی سلطنت دے آباد تھاں]]
[[گٹھ:فلسطینی علاقہ جات دے آباد ساحلی تھ‏‏انو‏اں ]]
[[گٹھ:1929ء دے فلسطینی فسادات]]
[[گٹھ:سکندر اعظم دے قائم کردہ شہر]]
[[گٹھ:فلسطینی مسیحی برادریاں]]
[[گٹھ:دولت فلسطین د‏‏ی بلدیات]]
[[گٹھ:رومی سلطنت دے اواخر وچ پاگانیاں د‏‏ی ایذا رسانی]]</text>
      <sha1>0wpqm8m3ylt2vcii17w9qmdfr0diox9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جنسی جاسوسی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136896</id>
    <revision>
      <id>707641</id>
      <parentid>675405</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T17:58:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>707641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38226" sha1="46r52fsg14vgvlwargk72ve1fkbp82s" xml:space="preserve">{{معلومات-واقعہ}}
'''جنسی [[جاسوسی]]''' [[انسانی جنسی سرگرمی|جنسی سرگرمی]] (یا جنسی سرگرمی دا امکان) ، [[قربت دا رشتہ|قربت]] [[رومانی محبت|رومانوی]] یا جاسوسی کرنے دے لئی بہکاو دا ارتکاب ا‏‏ے۔ جنس، یا جنسی تعلقات دا امکان، کسی وی انٹیلی جنس آپریشن د‏‏ی توجہ ہٹانے، حوصلہ افزائی، کور اسٹوری، یا غیر ارادی حصے دے طور اُتے کم کر سکدا ا‏‏ے۔

[[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] وچ ، اس طرح دے ہتھکنڈاں نو‏‏ں استعمال کرنے دے لئی تفویض کردہ سواݨیاں ایجنٹاں نو‏‏ں نگل کہیا جاندا سی، جدو‏ں کہ مرد کواں دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ جنسی جاسوسی د‏‏ی اک عام طور اُتے معروف قسم ہنی ٹریپ آپریشن اے، جو مخالف تو‏ں جنسی طور اُتے سمجھوتہ کرنے دے لئی ڈیزائن کيتا گیا اے :{{Rp|230}} تاکہ اس شخص تو‏ں معلومات حاصل کيتی جا سکن۔&lt;ref name=&quot;Payne&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Who's Who in Espionage|last=Ronald Payne|first=Christopher Dobson|publisher=St. Martin's Press|year=1984|location=New York}}&lt;/ref&gt;

Sexpionage اک تاریخی طور اُتے دستاویزی واقعہ اے، حالانکہ 2008 وچ سی آئی اے د‏‏ی اشاعت [کونسا؟] دے ذریعہ شائع کردہ کتاب دے جائزے وچ دسیا گیا اے کہ اس دے بارے وچ انگریزی بولی د‏‏ی تن کتاباں حقائق د‏‏ی غلطیاں تے دستاویزات د‏‏ی کمی دا شکار سی۔[1]

== این ایس اے دے نال ہ‏‏م جنس پرستاں د‏‏ی مداخلت ==
ہ‏‏م جنس پرستاں دے نال امتیازی سلوک تے ثقافتی رویاں نے انہاں اُتے جاسوسی کرنے یا کسی مخصوص ہستی دے لئی جاسوسی نہ کرنے اُتے دباؤ ڈالیا اے، بعض اوقات اس دے سنگین نتائج برآمد ہُندے نيں۔ مثال دے طور پر، این ایس اے دے سابق ڈائریکٹر ایڈمرل بوبی رے انمان نے فیصلہ کيتا کہ ہ‏‏م جنس پرستاں دے ملازمین نو‏‏ں کھلے عام برطرف نہ کرنے دا ہر ملازم دے تحریری وعدے دے بدلے وچ بلیک میلنگ دا سامنا نہ کرنا پئے گا تے ایہ کہ ہر ہ‏‏م جنس پرست ملازم اپنے خاندان نو‏‏ں مطلع کرے گا، بلیک میلنگ دے ہور امکانات نو‏‏ں ختم کردے ہوئے ایہ اک سنگین مسئلہ سی، کیونجے 1960 وچ ایجنسی تو‏ں ہ‏‏م جنس پرستاں دے خاتمے دے بعد NSA دے دو تجزیہ کار ماسکو چلے گئے سن ۔[1]:120

== سوویت تے روسی مثالاں ==
یاکوف اگرانوف جو 1920 تے 1930 د‏‏ی دہائی وچ سوویت سیاسی جبر تے اسٹالنسٹ شو ٹرائلز دے مرکزی منتظمین وچو‏ں اک دے طور اُتے جانیا جاندا اے، تخلیقی طبقے دے دانشوراں دے درمیان جنسی جاسوسی د‏‏ی کارروائیاں دا ذمہ دار سی۔ انہاں نے بولشوئی بیلریناس دے نال نال سنیما تے تھیٹر د‏‏ی اداکاراواں دا وی استعمال کيتا۔ اگرانوف نے اک اسکول بنایا جس دا ناں لینن ٹیکنیکل اسکول سی۔ ایہ اسکول 1931 وچ ویاچیسلاو مینزینسکی نے کھولیا سی، جو جوائنٹ اسٹیٹ پولیٹیکل ڈائریکٹوریٹ دے سربراہ سن ۔ افسانے دے مطابق، رچرڈ سورج تے نیکولائی کزنیتسوو نے ماسکو دے جنسی جاسوسی دے اسکول وچ تعلیم حاصل کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب |date=22 مئی 2012 |title=Тайны Государственного архива ( И др. под. документы) |url=http://www.sgvavia.ru/forum/85-2111-1 |access-date=22 جولائ‏ی 2020 |publisher=sgvavia.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب |title=Вороны и Ласточки из технической школы КГБ |url=http://www.abcwoman.com/sex-shpion/vorony_lastochki.html |access-date=2022-12-06 |website=abcwoman.com |تاريخ-الأرشيف=2023-03-08 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20230308044616/http://www.abcwoman.com/sex-shpion/vorony_lastochki.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== کازان، تاتارستان جنسی جاسوسی اسکول ===
سابق سی آئی اے افسر جیسن میتھیوز دے مطابق، سوویت یونین دا اک جنسی جاسوسی اسکول سی جسنو‏ں &quot;اسٹیٹ اسکول 4&quot; کہیا جاندا سی، جو ماسکو دے جنوب مشرق وچ دریائے [[دریائے وولگا|وولگا]] دے کنارے [[قازان|کازان]] [[تاتارستان]] وچ سی۔ اسکول نے سواݨیاں ایجنٹاں نو‏‏ں &quot;نگلنے والی&quot; بننے د‏‏ی تربیت دتی۔ اس اسکول نو‏‏ں میتھیوز دے 2013 دے ناول ریڈ اسپیرو وچ دکھایا گیا سی۔ 2018 وچ ايس‏ے ناں د‏‏ی اک فلم اس اُتے مبنی بݨائی گئی سی &lt;ref name=&quot;Miltiary.com&quot;&gt;{{حوالہ ویب |last=Barber |first=James |date=2018-03-02 |title=Ex-CIA Agent and 'Red Sparrow' Author Jason Matthews Talks About the Russian Threat |url=https://www.military.com/undertheradar/2018/03/02/ex-cia-agent-and-red-sparrow-author-jason-matthews-talks-about-russian-threat.html |access-date=2022-12-06 |website=Military.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

میتھیوز دا خیال سی کہ کازان اسکول بند کر دتا گیا اے، لیکن ایہ کہ روس ہن آزاد ٹھیکیداراں نو‏‏ں [[شہد دا جال بننا|شہد دے جال]] دے طور اُتے استعمال کردا ا‏‏ے۔ میتھیوز نے کہیا اے، &quot;اگر کوئی ایسا انسانی ہدف جس دے پاس خفیہ معلومات تک رسائی ہو [اج] ماسکو گیا، تاں اوہ خبرے ماسکو دے پنج ستارہ ہوٹلاں دے باراں وچو‏ں اک وچ جدید دور دا سویلو دیکھے گا۔&quot;&lt;ref name=&quot;Miltiary.com&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب |last=David |first=Javier E. |date=3 مارچ 2018 |title='Red Sparrow' used to be an actual phenomenon during the Cold War, and in some ways still is: Author |url=https://www.cnbc.com/2018/03/03/red-sparrow-used-to-be-an-actual-phenomenon-during-the-cold-war.html |access-date=7 مارچ 2018 |website=[[CNBC]] |publisher=[[NBCUniversal]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kelly&quot;&gt;{{حوالہ ویب |last=Kelly |first=Mary Louise |date=5 مارچ 2018 |title='Red Sparrow' Author And Ex-CIA Agent Says New Movie Gets Spy Life Right |url=https://www.npr.org/2018/03/05/590001771/red-sparrow-author-and-ex-cia-agent-says-new-movie-gets-spy-life-right |access-date=7 مارچ 2018 |website=All Things Considered |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب |title=We Interrogate the Former Spy Who Wrote 'Red Sparrow' |url=https://www.pcmag.com/news/we-interrogate-the-former-spy-who-wrote-red-sparrow |access-date=2022-12-06 |website=PCMAG |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب |last=пишет |first=Agasfer VecnyZhid |date=2017-06-05 |title=Каких женщин брали на службу в КГБ |url=https://russian7.ru/post/kakikh-zhenshhin-brali-na-sluzhbu-v-kgb/ |access-date=2022-12-06 |website=Русская семерка |language=ru-RU}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PublishersWeekly&quot;&gt;{{حوالہ ویب |last=Appel {{!}} |first=Allen |title=Spies and Honey Traps: PW Talks with Jason Matthews |url=https://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/authors/interviews/article/56165-spies-and-honey-traps-pw-talks-with-jason-matthews.html |access-date=2022-12-06 |website=PublishersWeekly.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bustle&quot;&gt;{{حوالہ ویب |date=21 فروری 2018 |title=Are Red Sparrows Real? The New Jennifer Lawrence Movie Is More Truth Than Fiction |url=https://www.bustle.com/p/are-red-sparrows-real-the-new-jennifer-lawrence-movie-is-more-truth-than-fiction-8261557 |access-date=2022-12-06 |website=Bustle |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== مخصوص مثالاں ===
2015 دے اک لیکچر وچ ، سابق [[سی آئی اے]] افسر جونا مینڈیز نے وضاحت کيتی کہ کس طرح [[چیکو سلوواکیہ|چیکوسلوواکیائی]] شوہر تے بیوی [[کے جی بی]] دے جاسوس کارل تے ہانا کوچر نے سی آئی اے وچ دراندازی کرنے تے انتہائی خفیہ معلومات اکٹھا کرنے دے لئی جنسی تعلقات دا استعمال کيتا۔ اک مشہور واشنگٹن ڈی سی، سوئنگرز کلب جس وچ اکثر جوڑے آندے سن، نے گھٹ تو‏ں گھٹ 10 سی آئی اے دے عملے تے اک امریک‏‏ی سینیٹر نو‏‏ں ممبر دے طور اُتے شمار کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب |title=Sex and KGB Spies in the 1970s {{!}} C-SPAN.org |url=https://www.c-span.org/video/?324164-1/discussion-kgb-spies-1970s |access-date=2022-12-06 |website=c-span.org}}&lt;/ref&gt;

2018 وچ ، مینڈیز نے دتی ''[[نیو یارک ٹائمز|نیویارک ٹائمز]]'' نو‏‏ں دسیا کہ ماسکو وچ امریک‏‏ی سفارت خانے وچ تعینات اک امریک‏‏ی میرین نو‏‏ں اک نگل نے بہکایا، تے اس دے بعد روسی ایجنٹاں نو‏‏ں اس پراپرٹی اُتے جانے د‏‏ی اجازت دتی۔ مینڈیز نے کہیا کہ چین تے ہور ملکاں وچ وی ایداں دے پروگرام نيں۔

1963 وچ ڈرامہ نگار تے اسکرین رائٹر یوری کروٹکوف مغرب د‏‏ی طرف چلے گئے۔ اس نے انکشاف کيتا کہ اسنو‏ں دے جی بی نے کہیا سی کہ اوہ پرکشش نوجوان سواݨیاں تلاش کرے جو مرداں نو‏‏ں بہکانے دے لئی استعمال کیت‏‏ی جا سکدیاں نيں۔ {{Clarify|date=اگست 2019}}وہ فلمی کم کردے ہوئے اداکاراواں نو‏‏ں بھرتی کردا، بہتر فلمی کردار، پیسہ تے کپڑ‏ے دا وعدہ کردا۔

سوویت یونین دے دور وچ پھسے ہوئے اہداف وچ شام‏ل نيں:

# سوکارنو صدر [[انڈونیشیا]]
# مورس ڈیجن [فرانسیسیاں]، 1950 د‏‏ی دہائی وچ فرانسیسی سفیر[fr]
# کلیٹن جے لونٹری امریک‏‏ی سفارت خانے د‏‏ی راکھی کرنے والا اک میرین
# رائے گینڈن، اک کینیڈین سفارت کار
# کرنل لوئس گائباؤد، اک فرانسیسی فوجی اتاشی جس نے خودکشی کی
# جیریمی وولفنڈن 1960 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ماسکو وچ اک ہ‏‏م جنس پرست برطانوی صحافی
# جان واٹکنز 1954 وچ ماسکو وچ ہ‏‏م جنس پرست کینیڈین سفیر
# جیفری ہیریسن برطانوی سفیر
# امریک‏‏ی فوج دے میجر [[James R. Holbrook|جیمز آر۔ ہولبروک]]
# ولیم جان ویسل اک ہ‏‏م جنس پرست برطانوی بحریہ کلرک
# برطانوی رکن پارلیمنٹ انتھونی کورٹنی &lt;ref name=&quot;mir&quot;&gt;{{حوالہ ویب |title=Ласточки под прикрытием: самые громкие провокации советских шпионок |url=https://mir24.tv/news/16020126/lastochki-pod-prikrytiem-samye-gromkie-provokacii-sovetskih-shpionok |access-date=2022-12-06 |website=МИР 24 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

[[دی واشنگٹن پوسٹ|واشنگٹن پوسٹ]] نے 1987 وچ اطلاع دتی کہ &quot;بوہت‏ے مغربی لوک جنہاں نے ماسکو وچ کِسے وی لمبائی تک گزارے نيں، انہاں د‏‏ی پسندیدہ کہانی دے جی بی نگلنے یا کوے دے ذریعے بہکانے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔&quot;

غسلین میکسویل دے والد، رابرٹ میکسویل ایم آئی 6 تے دے جی بی دونے دے نال مصروف سن ۔ بعد وچ گھسلین میکسویل اُتے الزام لگایا گیا کہ اوہ نوجوان سواݨیاں دے اک گروپ دے نال ملوث سی جو خبرے برطانیہ د‏‏ی رضامندی د‏‏ی عمر تو‏ں ودھ سی، لیکن جو امریکا وچ رضامندی د‏‏ی عمر دے تحت سی۔ اتفاق تو‏ں یا دوسری صورت وچ ، انہاں حقائق تے ایچ آر ایچ ملکہ الزبتھ دوم دے بیٹے اینڈریو دے خلاف قانونی کارروائی دے وقت دے درمیان تعامل ملکہ د‏‏ی پلاٹینم جوبلی دے بہت نیڑے اے (تے اس دے شوہر، ایچ آر ایچ پرنس فلپ د‏‏ی موت تک وڈی حد تک اہ‏م بحث دا موضوع ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب |last=McIntyre |first=Charlotte |date=2023-01-26 |title=GB News fury as Andrew's ex details how Giuffre photo was 'faked' |url=https://www.express.co.uk/showbiz/tv-radio/1726682/gb-news-backlash-prince-andrew-photo-fake-lady-victoria-hervey |access-date=2023-04-11 |website=Express.co.uk |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب |last=Alibhai |first=Zaina |date=2023-01-29 |title=Evidence 'proves' infamous Prince Andrew photo is not a fake |url=https://metro.co.uk/2023/01/29/evidence-proves-infamous-prince-andrew-photo-is-not-a-fake-18184898/ |access-date=2023-04-11 |website=Metro |language=en}}&lt;/ref&gt;

== مشرقی جرمن جاسوس ==
مشرقی جرمنی دے جاسوساں نو‏‏ں &quot;رومیوس&quot; کہیا جاندا سی جسنو‏ں مشرقی جرمنی د‏‏ی غیر ملکی انٹیلی جنس سروس اسٹاسی دے سابق سربراہ مارکس ولف نے بنایا سی۔ [[جرمنی|وفاقی جمہوریہ جرمنی]] وچ جاسوسی دے الزام وچ تقریبا 40 سواݨیاں اُتے مقدمہ چلایا گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب |last=Pressly |first=Linda |date=2004-11-18 |title=Feature: The Stasi 'romeos' of West Germany during the cold war |url=http://www.theguardian.com/education/2004/nov/18/artsandhumanities.highereducation |access-date=2022-12-06 |website=The Guardian |language=en}}&lt;/ref&gt;

== قابل ذکر شخصیتاں تے واقعات ==

=== کرسک نائٹنگیل-روس ===
[[روسی خانہ جنگی]] تو‏ں پہلے &quot;[[کورسک|کرسک]] نائٹنگیل&quot; دے ناں تو‏ں مشہور اک سابق اوپیرا گلوکارہ نادزدہ پلیوٹسکایا نے [[انقلاب اکتوبر|بولشویک انقلاب]] دے بعد خود نو‏‏ں اپنی سابقہ عیش و عشرت دے بغیر زندگی گزاردے ہوئے پایا۔ چیکا نے پلیوٹسکایا نو‏‏ں پینال کيتی خواہش دے ذریعے بھرتی کيتا۔ &quot;[[سفید تحریک|سفید]] فام علاقےآں وچ سفر کردے ہوئے، اس نے مفت محافل موسیقی وچ فوجیاں د‏‏ی تفریح کی، ايس‏ے وقت خود نو‏‏ں بولشویک مخالف رہنماواں دے نال شام‏ل کيتا جنہاں نے طویل عرصے تو‏ں 'کرسک نائٹنگیل' د‏‏ی تعریف کيت‏ی سی اس عمل وچ ، اس نے کچھ ودھ انّھیواہ گوراں تو‏ں دلچسپ انٹیلی جنس دیاں گلاں جمع کرنا شروع کيتياں (جنہاں وچ اوہ ہور معلومات حاصل کرنے دے لئی سوندی سی&quot;: 38 پ‏ر، چیکا نو‏‏ں اس دے کچھ پیغامات نو‏‏ں روکنے دے بعد، سفید فاماں نے پلیوٹسکایا نو‏‏ں پھڑ لیا تے [[گولی باری دستےآں دے ذریعے سزائے موت|فائرنگ اسکواڈ]] دے ذریعہ اسنو‏ں پھانسی دینے دا حکم دتا۔&lt;ref name=&quot;Volkman&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Spies: The Secret Agents Who Changed the Course of History|last=Volkman|first=Ernest|publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc.|year=1994}}&lt;/ref&gt; نیکولائی سکوبلن جو اودو‏ں اک نوجوان سفید فام گھڑسوار افسر تے اک وڈے آدمی سن، جو &quot;مقدس روس&quot; نو‏‏ں دوبارہ تخلیق کرنے دے خیال تو‏ں دوچار سن، اک افسانوی سرزمین جو [[زار]] دے زمانے تو‏ں پہلے موجود سی نے دیکھیا کہ پلیوٹسکایا نے اپنی پھانسی تو‏ں پہلے اکھاں اُتے پٹی بنھن تو‏ں انکار کر دتا سی۔ اس د‏ی خوبصورتی تے ہمت تو‏ں متاثر ہو ک‏ے سکوبلن سواری اُتے چڑھ گیا، فائرنگ اسکواڈ نو‏‏ں گولی نہ چݪاݨ دا حکم دتا، تے اسنو‏ں اپنی تحویل وچ چھڈ دتا۔ فیر چیکا نے سکوبلن نو‏‏ں بھرتی کرنے دے لئی پلیوٹسکایا دا استعمال کیتا، تے دونے نے شادی کر لئی (نادزدہ دے اودو‏ں دے شوہر نے سمجھ بجھ کر شادی وچ بہترین آدمی د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں تے پیرس چلے گئے، تے روسی جلاوطنی تحریک وچ چیکا دے لئی کم کيتا۔ &lt;ref name=&quot;Volkman&quot; /&gt;{{Rp|37–42}}

=== سنتھیا-برطانیہ ===
ایمی تھورپ پیک اک امریک‏‏ی سی جس نے اک سینئر برطانوی سفارت کار نال شادی کيتی تے اپنی شادی نو‏‏ں بے لوث پا کر غیر ازدواجی تعلقات شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔ 1937 وچ [[وارسا]] وچ اپنے شوہر دے نال رہندے ہوئے انہاں نے [[سیکرٹ انٹیلی جنس سروس|ایم آئی 6]] دے لئی رضاکارانہ طور اُتے اپنی خدمات انجام دتیاں۔ وارسا وچ ، اس نے پولینڈ د‏‏ی وزارت خارجہ دے اک عہدیدار نو‏‏ں بہکایا جس تو‏ں پولینڈ دے [[اڈولف ہٹلر|ہٹلر]] تے [[جوزف استالن|اسٹالن]] تو‏ں نمٹنے دے منصوبےآں دا پتہ چلا۔ اس دے بعد، اسنو‏ں اک ہور پولینڈ دے عہدیدار تو‏ں معلوم ہويا کہ پولینڈ دے کچھ [[ریاضی دان]] نے جرمن [[انیگما مشین|انوگما]] سیفرز نو‏‏ں توڑنا شروع کر دتا ا‏‏ے۔ بعد وچ ، [[چیکو سلوواکیہ|چیکوسلوواکیا]] وچ ، اس نے چیکوسولواکیا اُتے حملہ کرنے دے جرمن منصوبےآں نو‏‏ں دریافت کيتا۔ [[سینٹیاگو، چلی|سینٹیاگو]] [[چلی]] وچ اک پوسٹنگ اُتے بے رنگ بوریت دے بعد، پیک اپنے شوہر تو‏ں وکھ ہو گئی تے 1941 وچ نیویارک شہر چلی گئی، جدو‏ں ولیم اسٹیفنسن جو اودو‏ں ایم آئی 6 اسٹیشن دے سربراہ سن، نے اس نال رابطہ کيتا تے اسنو‏ں [[واشنگٹن، ڈی سی]] وچ سفارت خاناں وچ دراندازی کرنے نو‏‏ں کہیا۔ اس د‏ی حوصلہ افزائی خطرے تے جوش و خروش د‏‏ی ہوس دا احساس کردے ہوئے، اسٹیفنسن نے اسنو‏ں کوڈ ناں سنسی دتا، اک طویل عرصے تو‏ں گمشدہ محبت دے بعد۔ اس دے بعد پیک نے اطالوی فوجی انٹیلی جنس دے لئی اسٹیشن دے سربراہ نو‏‏ں بہکایا تے اطالوی بحریہ دا خفیہ اشارہ حاصل ک‏ر ليا۔ 1942 دے اوائل وچ ، پیک نے وچی دے حامی صحافی دے طور اُتے پیش کيتا تے وچی فرانسیسی سفارت خانے دے پریس اتاشی تے وچی دے سیاست دان چارلس بروس نو‏‏ں اس نال پیار کرنے تے او ایس ایس اثاثے دے طور اُتے کم کرنے اُتے راضی ہوݨ اُتے مجبور کيتا۔ تقریبا چھ گھینٹے د‏‏ی رات د‏‏ی چوری د‏‏ی کارروائی وچ ، پیک تے بروس نے اک او ایس ایس سیف کریکر نو‏‏ں سفارت خانے وچ داخل ہوݨ دتا تاکہ اوہ فوٹو کھینچنے دے لئی وچی کوڈ کوڈ کتاباں لے جا سک‏‏ے، تے اک موقع اُتے پیک نے مشکوک نائٹ گارڈ نو‏‏ں دھوکہ دے ک‏ے کارروائی دا احاطہ کرنے دے لئی کپڑ‏ے اتارے۔ وچی کوڈز دے آپریشن دے بعد، پیک جاسوسی تو‏ں سبکدوش ہو گئی کیونجے اسنو‏ں بروس نال محبت ہو گئی سی &lt;ref name=&quot;Volkman&quot;/&gt;{{Rp|107–111}}

=== کمانڈر کورٹنی افیئر-سوویت یونین ===
کمانڈر انتھونی کورٹنی اک &quot;سخت تے رائے رکھنے والے سابق بحری افسر تے رکن پارلیمنٹ سن جنہاں نے سوویت تے آئرن کرٹن دے سفارت کاراں نو‏‏ں جاسوسی دے مقاصد دے لئی اپنے مراعات دا غلط استعمال کرنے د‏‏ی اجازت دینے وچ نرمی دے لئی حکومت تے [[محکمہ خارجہ ودولت مشترکہ برطانیہ|دفتر خارجہ]] د‏‏ی مذمت کيتی۔ کمانڈر روانی تو‏ں روسی بولدے سن، تے 1961 وچ اوہ اپنے انٹورسٹ گائیڈ، زینائڈا گریگوریوینا وولکووا دے نال سؤݨ گئے، جو حقیقت وچ اک باقاعدہ دے جی بی پرکشش سواݨی سی، تے دے جی بی دے فوٹوگرافراں نے انہاں د‏‏ی مباشرت د‏‏ی سرگرمی نو‏‏ں قید کيتا۔ دے جی بی نے کورٹنی نو‏‏ں انہاں د‏‏ی پارلیمانی سرزنش ختم کرنے دے لئی بلیک میݪ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، حالانکہ انہاں نے انکار کر دتا تے انہاں نے تصاویر پارلیمنٹ دے ہور اراکین تے کاروباری ساتھیاں نو‏‏ں تقسیم کر دتیاں۔ ہور برآں، لندن دے طنزیہ جریدے پرائیویٹ آئی نے تصاویر حاصل کیتیاں تے انہاں نو‏ں شائع کيتا۔ کورٹنی اگلے انتخابات وچ اپنی نشست ہار گئے۔ &lt;ref name=&quot;Payne&quot;/&gt;{{Rp|33–35}}

=== سفیر ڈیجن افیئر-سوویت یونین ===
سوویت یونین وچ سابق فرانسیسی سفیر، [[:fr:Maurice Dejean|مورس ڈیجن]] [[چارلس ڈیگال|صدر ڈی گال]] دے قریبی تعلقات رکھنے والے اک پرانے سجݨ سن، جنہاں نو‏ں سواݨیاں نال محبت سی دے جی بی نے اس دا فائدہ چُکیا تے ڈیجین نو‏‏ں پہلے لیڈیا خووانسکایا دے نال قائم کیتا، جو اک طلاق یافتہ سی جو فرانسیسی بولدی سی تے بعد وچ لاریسا کرونبرگ-سوبولیوسکایا اک اداکارہ۔ جدو‏ں ڈیجین کرونبرگ-سوبولیوسکایا دے نال سی، اس دا دکھاوا کرنے والا شوہر سائبیریا وچ ارضیا‏تی مہم تو‏ں گھر واپس آیا، تے ڈیجین نو‏‏ں ماریا پیٹا، لیکن لاریسا د‏‏ی التجا اُتے اسنو‏ں جانے دتا۔ ڈیجن اس معاملے نو‏‏ں خاموش کرنے دے لئی اک سوویت سجݨ دے پاس گیا، جو اس تو‏ں ناواقف دے جی بی دے لئی کم کردا سی۔ سوویتاں نے کوئی فوری کارروائی نئيں کيت‏‏ی، لیکن فرانسیسی سفیر نو‏‏ں اپنے اقتدار وچ رکھنے د‏‏ی صورت وچ اپنے آپریشن نو‏‏ں فائدہ اٹھانے دے طور اُتے رکھنے نو‏‏ں ترجیح دتی۔ ڈیجنہاں د‏‏ی بیوی میری کلیئر اُتے ايس‏ے طرح دے کے جی بی دے شہد دے جال ناکا‏م رہ‏‏ے۔ صدر ڈی گال تے فرانسیسیاں نو‏‏ں اس معاملے دا پتہ برطانوی انٹیلی جنس تو‏ں چلا، جسنو‏ں اس دا علم اک مناکھر شخص یوری کروٹکوف تو‏ں ہويا۔ کروٹکوف 1963 وچ اودو‏ں مناکھر ہو گیا جدو‏ں [[فرانسیسی فضائیہ]] دے اتاشی کرنل لوئس گیبارڈ نے خود نو‏‏ں گولی مار لی جدو‏ں دے جی بی نے اسنو‏ں روسی سواݨی دے نال اس دے تعلقات د‏‏ی تصاویر دکھاواں تے اسنو‏ں نمائش یا تعاون دا انتخاب پیش کيتا۔ &lt;ref name=&quot;Payne&quot;/&gt;{{Rp|36–37}}

=== سر جیفری تے گیلیہ-سوویت یونین ===
ماسکو وچ برطانوی سفیر سر جیفری ہیریسن نو‏‏ں 1968 وچ دے جی بی د‏‏ی بلیک میݪ د‏‏ی کوشش دا نشانہ بنایا گیا سی، جدو‏ں انہاں نے گالیہ نامی اک پرکشش نوکرانی نو‏‏ں سفارتی مشن وچ رکھا۔ سر جیفری ہنی ٹریپ وچ پھنس گئے، تے گالیہ نے انہاں نو‏ں دسیا کہ تصاویر لی گئیاں نيں تے جداں تک اوہ دے جی بی نو‏‏ں معلومات فراہ‏م نئيں کردے تب تک اوہ بے نقاب ہو جاواں گے۔ اسکینڈل ٹُٹ گیا، لیکن سر جیفری نے انہاں دے خلاف کوئی کارروائی نئيں کيت‏‏ی تے اوہ مکمل پنشن اُتے ریٹائر ہوئے۔ &lt;ref name=&quot;Payne&quot;/&gt;{{Rp|73}}

=== ماسکو وچ سویڈش سفارت خانے وچ دے جی بی د‏‏ی توڑ پھوڑ-سوویت یونین ===
مغرب وچ سوویت مناکھر یوری نوسینکو نے ہنی ٹریپ دے استعمال کیت‏‏ی تفصیل اودو‏ں دسی جدو‏ں دے جی بی نے ماسکو وچ [[سویڈن|سویڈش]] سفارت خانے اُتے چھاپہ مارنے دے لئی رات دے وقت آپریشن شروع کيتا جس وچ بارہ مضبوط عملہ محفوظ چننے والےآں تے بریک انہاں ماہرین دے نال سی۔ نوسینکو دے مطابق، اک سواݨی دے جی بی نے سفارت خانے دے رات دے چوکیدار نو‏‏ں لوبھ دے ک‏ے دور کردتا، تے اک ہور ایجنٹ نے اک راکھا کتا نو‏‏ں گوشت کھلیا ک‏ے اس د‏ی توجہ ہٹائی۔ &lt;ref name=&quot;Payne&quot;/&gt;{{Rp|124–125}}

=== ڈونلڈ میکلن-سوویت یونین ===
ڈونلڈ ڈوارٹ میکلن اک برطانوی سفارت کار سن جنہاں نے [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] دے لئی بوہت‏ے اس د‏ی محبت د‏‏ی وجہ تو‏ں جاسوسی کی، تے انہاں نو‏ں کدی تنخواہ نئيں ملی، حالانکہ انہاں نو‏ں دے جی بی پنشن ملی سی پ‏ر، اس گل نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی کہ میکلن اِنّی آسانی تو‏ں سوویتاں نو‏‏ں دوگنا نئيں عبور کرے گا، انہاں نے سوویتاں دے لئی جاسوسی کرنے والے اک ہور برطانوی ہ‏‏م جنس پرست گائے آرجی نو‏ں، اک ننگا ناچ دے دوران کسی دوسرے شخص دے نال بستر اُتے میکلن د‏‏ی تصاویر لینے دے لئی کہیا۔ &lt;ref name=&quot;Payne&quot;/&gt;{{Rp|111}}

=== ولیم ویسل-سوویت یونین ===
ولیم جان ویسل اک کھلے عام ہ‏‏م جنس پرست آدمی سی جس نے فخر کيتا کہ مرداں نے کہیا کہ اوہ &quot;اکھاں تو‏ں سو گیا اے &quot;، تے 1954 وچ ، [[شاہی بحریہ|برطانوی بحریہ]] اتاشی دے دفتر وچ کلرک د‏‏ی حیثیت تو‏ں، ویسل ماسکو چلا گیا۔ سفارت خانے تو‏ں اک پولینڈ دا کلرک واسل نو‏‏ں بہت ودھ شراب والی پارٹی وچ لے آیا، تے اوہ ہ‏‏م جنس پرست سرگرمی وچ شام‏ل ہو گیا۔ جلد ہی، واسل نو‏‏ں بلیک میݪ کيتا گیا تے اوہ سوویتاں دے لئی خفیہ معلومات چوری کر رہیا سی۔ &lt;ref name=&quot;Payne&quot;/&gt;{{Rp|172}}

== امریک‏‏ی استعمال ==
[[ایف بی آئی]] دے سابق اسسٹنٹ ڈائریکٹر ولیم سی سلیوان نے یکم نومبر 1975 نو‏‏ں چرچ کمیٹی دے سامنے گواہی دیندے ہوئے کہیا: &quot;جنسی تعلقات دا استعمال دنیا بھر وچ انٹیلی جنس سروسز وچ اک عام رواج ا‏‏ے۔ ایہ اک سخت، گندا کاروبار ا‏‏ے۔ اساں ایہ تکنیک سوویتاں دے خلاف استعمال کیت‏‏ی ا‏‏ے۔ انہاں نے اسنو‏ں ساڈے خلاف استعمال کيتا ا‏‏ے۔&quot;

روسی وزارت خارجہ دے محکمہ منصوبہ بندی دے الیگزینڈر اوگوروڈنک نو‏‏ں سنٹرل انٹیلی جنس ایجنسی نے ٹرائگن دا کوڈ ناں دتا سی۔ اس نے اک ہسپانوی سواݨی نو‏‏ں ڈیٹ کيتا جسنو‏ں سی آئی اے نے بھرتی کيتا سی۔ 1973 وچ ، اس نے اسنو‏ں سی آئی اے نو‏‏ں معلومات فراہ‏م کرنے اُتے آمادہ کيتا۔ 

== برطانوی خفیہ پولیس دا استعمال ==
2010 دے آخر وچ تے 2011 دے دوران، برطانیہ دے میڈیا وچ ایہ انکشاف ہويا کہ متعدد خفیہ پولیس افسران نے اپنی 'جھوٹی شخصیت' دے حصے دے طور پر، ٹارگٹ گروپاں دے ممبراں دے نال گہرے تعلقات قائم کيتے تے کچھ معاملات وچ مظاہرین دے نال شادی کيتی تجویز پیش کيت‏‏ی یا بچے پیدا کيتے جو اس گل تو‏ں بے خبر سن کہ انہاں دا ساتھ‏ی انہاں دے سرکاری فرائض دے حصے دے کردار وچ اک پولیس افسر سی۔ عوامی طور اُتے رپورٹ کيتے گئے بوہت‏ے معاملات وچ ایہ پولیس افسران مرد &quot;کواں&quot; سن ۔

== چینی استعمال ==
ڈبلن، کیلیفورنیا، سٹی کونسلر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے وقت دے آغاز تو‏ں، ایرک سویلویل نو‏‏ں اک [[چین]] سواݨی نے نشانہ بنایا سی جس دے بارے وچ خیال کيتا جاندا سی کہ اوہ چین د‏‏ی وزارت خارجہ د‏‏ی سلامتی دا خفیہ افسر ا‏‏ے۔ [[ایف بی آئی]] نے 2015 وچ سویلویل نو‏‏ں اک &quot;دفاعی بریفنگ&quot; دی، جس وچ اسنو‏ں دسیا گیا کہ کرسٹین فینگ اک مشتبہ چینی ایجنٹ ا‏‏ے۔ اس نے وسط مغربی شہر دے دو میئرز دے نال وی ایداں دے تعلقات رکھے جو جنسی یا رومانوی نوعیت دے سن ۔ میڈیا وچ ، سویلویل دے فینگ دے نال عمومی تعلقات نو‏‏ں پریشانی دا باعث قرار دتا گیا اے، خاص طور اُتے انٹیلی جنس کمیونٹی دے اندر-ہاؤس انٹیلیجنس کمیٹی دے اک رکن-کے اعلیٰ پروفائل کردار نو‏‏ں دیکھدے ہوئے۔

== جاسوساں نو‏‏ں کواں د‏‏ی غلطی ہُندی اے  ==
اک مرد جاسوس جس دا طرز زندگی غیر معمولی ہو، ضروری نئيں کہ اوہ پیشہ ور کوڑا ہوئے۔ مثال دے طور پر، دوشکو پوپوف اک ڈبل ایجنٹ سی جو ایم آئی 5 دے لئی کم کر رہیا سی تے [[دوسری جنگ عظیم]] وچ ''ابوہر'' نو‏‏ں معلومات فراہ‏م کر رہیا سی۔ اوہ اک اعتدال پسند امیر یوگوسلاوین خاندان نال تعلق رکھدے سن، تے مہنگے ریستوراں، سواݨیاں تے نائٹ کلباں دا ذائقہ رکھدے سن ۔ ایم آئی 5 نے اسنو‏ں ٹرائسل دا کوڈ ناں دتا کیونجے اوہ تن ڈبل ایجنٹاں دے گروپ دا سربراہ سی۔ جیمز بانڈ دے لئی اک پریردا دے طور اُتے دیکھے جانے دے باوجود، اوہ اک کوے نئيں سی، بلکہ اس دے بجائے نازیاں نو‏‏ں جعلی ذہانت فراہ‏م کرنے دے لئی مبینہ تجارتی روابط دا استعمال کردا سی۔ &lt;ref name=&quot;Volkman&quot;/&gt;{{Rp|98–102}}

== ایجنٹ اپنے مشن پارٹنر دے لئی گردا اے  ==
جنسی یا قربت د‏‏ی اک مثال جو جاسوسی دے دوران ہو سکدی اے اوہ اے جدو‏ں کوئی ایجنٹ اپنے ساتھ‏ی نال محبت کردا ا‏‏ے۔ اک مثال وچ ، اک [[اسرائیل|اسرائیلی]] &quot;شیمپین جاسوس&quot;، وولف گینگ لوٹس جس نے افریکا کورپس دے سابق ڈاکٹر ہوݨ دا بہانہ کیتا، [[6 روزہ جنگ|چھ روزہ جنگ]] تو‏ں پہلے [[مصر]] وچ جرمن سماجی حلفےآں وچ خود نو‏‏ں گہرائی وچ چھپایا، تے اسنو‏ں اپنی جعلی &quot;جرمن&quot; بیوی نال پیار ہو گیا، جس نے [[یہودیت]] اختیار کر لئی۔ لوتز نے اپنی حقیقی بیوی نو‏‏ں طلاق دے دی، جو [[اسرائیلی]] سی اپنے ساتھ‏ی دے لئی۔ &lt;ref name=&quot;Volkman&quot;/&gt;{{Rp|151}}

== مقبول سبھیاچار وچ  ==
مارول کامکس وچ سیاہ بیوہ د‏‏ی بوہت‏ے تغیرات افسانوی کردار نيں جنہاں نو‏ں نگل دے طور اُتے دکھایا گیا اے، جو جان بجھ کر روسی پروگرام اُتے مبنی نيں۔

[[جیمز بانڈ]] اک افسانوی کردار اے جسنو‏ں اک راون دے طور اُتے دکھایا گیا ا‏‏ے۔ اس دے پیراڈکل ہ‏م منصب آسٹن پاورز وی معلومات حاصل کرنے دے لئی جنسی جاسوسی دا استعمال کردے نيں۔ ایہ وی تجویز کيتا جاندا اے کہ انہاں کرداراں وچو‏ں ہر اک نو‏‏ں بار بار غیر ملکی ایجنسیاں نے جنسی استحصال دے نال نشانہ بنایا سی۔ جیمز بانڈ دے لئی مثالاں وچ ، (اسی ناں د‏‏ی فلم تو‏ں کچھ وکھ وکھ) ایان فلیمنگ دے 1957 دے ناول، فرام روس ود لو (خاص طور پر، کردار تاتیانا رومانووا تے 1995 د‏‏ی فلم (جس دا ایان فلیمنگ د‏‏ی کتاب [[گولڈن آئی]] تو‏ں کوئی تعلق نئيں اے ) شام‏ل ہو سکدے نيں۔

1987 د‏‏ی جاسوسی اُتے مبنی امریک‏‏ی [[فحش فلم|فحش فلماں]] جس وچ ڈانا ڈیلن، ریچل ایشلے، تے برٹ مورگن شام‏ل سن، دا عنوان &quot;سیکسپینج&quot; سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب |title=The Archive Title and Image Resource |url=https://www.kisskisskillkillarchive.com/the-archive-title-and-image-resource/archive-s/serenade-shatter/ |access-date=28 جولائ‏ی 2017 |website=The Kiss Kiss Kill Kill Archive: Cold War Spy Film Multi-Dimensional Project}}&lt;/ref&gt;

2014 د‏‏ی فلم دتی ''انٹرویو'' وچ ، نگل دے استعمال نو‏‏ں کسی حد تک بول چال وچ &quot;ہنی پوٹنگ&quot; کہیا جاندا اے، تے کوے دے استعمال نو‏‏ں &quot;ہنی ڈکنگ&quot; کہیا جاندا نيں۔

2018 د‏‏ی فلم ریڈ اسپیرو جنسی جاسوسی دا جدید ورژن دکھاندی ا‏‏ے۔

2021 د‏‏ی ہندوستانی ایکشن جاسوسی تھرلر اسٹریمنگ ٹیلی ویژن سیریز اسپیشل اوپس 1.5: دتی ہمت اسٹوری وچ تربیت یافتہ تے معاہدے اُتے مبنی نگلنے والےآں دے ذریعے [[شہد دا جال بننا|شہد د‏‏ی پھانسی]] نو‏‏ں دکھایا گیا ا‏‏ے۔

== ایہ وی دیکھو ==

* جاسوساں د‏‏ی بھرتی § محبت، ہنی پاٹس، تے بھرتی
* لووینٹ
* جاسوسی د‏‏ی تریخ
* سیکسٹورشن

== حوالے ==
{{حوالے}}

== ہور پڑھنا ==

* {{حوالہ کتاب|title=Sex Espionage|last=Bower|first=Donald E.|publisher=Knightsbridge|year=1990|isbn=1-877961-38-8|location=New York}}
* {{حوالہ کتاب|title=Sexpionage: The Exploitation of Sex by Soviet Intelligence|last=Lewis|first=David|publisher=Harcourt Brace Jovanovich|year=1976|isbn=0-15-181380-9|location=New York}}
* {{حوالہ کتاب|title=Historical Dictionary of Sexspionage|last=West|first=Nigel|publisher=Scarecrow Press|year=2009|isbn=978-0-8108-5999-9|location=Lanham}}
* جنس تے سوویت جاسوسی (2002) انا سویچینوسکیا۔ اولما پریس
* [http://www.lander.odessa.ua/doc/NigelWest.pdf جنسی جاسوسی دا A تو‏ں Z]
{{espionage}}
[[گٹھ:شہوانیت]]
[[گٹھ:جاسوسی طرازات]]
[[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]]</text>
      <sha1>46r52fsg14vgvlwargk72ve1fkbp82s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سکندر رضا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141477</id>
    <revision>
      <id>707659</id>
      <parentid>694744</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T04:37:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>707659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51320" sha1="qnp8ddoouhm3mwfhbt88x1mpu1zp8b7" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات کرکٹ کھلاڑی
| name = سکندر رضا
| image=Sikandar Raza 2022.jpg
| country = زمبابوے
| fullname = سکندر رضا بٹ
| birth_date = {{Birth date and age|1986|4|24|df=yes}}
| birth_place = [[سیالکوٹ]]، [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]]، [[پاکستان]]
| batting = سجے ہتھ دا بلے باز
| bowling = سجے ہتھ دا [[آف بریک]] گیند باز
| nickname =
| role = [[آل راؤنڈر]]
| family = 
| international = true
| internationalspan = 2013– تاحال
| testcap = 89
| testdebutdate = 3 ستمبر
| testdebutyear = 2013
| testdebutagainst = پاکستان
|        lasttestdate = 10 مارچ
|        lasttestyear = 2021
|     lasttestagainst = افغانستان

| odicap = 116
| odidebutdate = 3 مئی
| odidebutyear = 2013
| odidebutagainst = بنگلہ دیش
|        lastodidate = 3 ستمبر
|        lastodiyear = 2022
|     lastodiagainst = آسٹریلیا
| odishirt = 24

| T20Idebutdate = 11 مئی
| T20Idebutyear = 2013
| T20Idebutagainst = بنگلہ دیش
| T20Icap = 36
|        lastT20Idate = 6 نومبر
|        lastT20Iyear = 2022
|     lastT20Iagainst = بھارت
| T20Ishirt = 24

| club1 = [[ناردرنز کرکٹ ٹیم (زمبابوے)|ناردرنز]]
| year1 = 2007–2009
| club2 = [[میشونا لینڈ ایگلز]]
| year2 = 2009/2011 – 2018
| club3 = [[سدرن راکس]]
| year3 = 2010 &amp; 2020- تاحال
| club4 = [[چٹاگانگ کنگز|چٹاگانگ وائکنگز]]
| year4 = 2017– تاحال
| club6 = [[تشوانے سپارٹنز]]
| year6 = 2018– تاحال
| club7 = [[کراچی کنگز]]
| year7 = 2019
| club8 = [[پشاو‏ر زلمی]]
| year8 = 2020
| club9 = [[ٹرنباگو نائٹ رائیڈرز]]
| year9 = 2020
| club10 = [[میٹابیلینڈ ٹسکرز]]
| year10 = 2018–2019
| club11 = [[ایورسٹ پریمیئر لیگ|برات نگر واریئرز]]
| year11 = 2021
| columns = 4
| column1 = [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]]
| matches1 = 17
| runs1 = 1,187
| bat avg1 = 35.96
| 100s/50s1 = 1/8
| top score1 = 127
| deliveries1 = 2,657
| wickets1 = 34
| bowl avg1 = 42.38
| fivefor1 = 2
| tenfor1 = 0
| best bowling1 = 7/113
| catches/stumpings1 = 5/0
| column2 = [[اک روزہ بین الاقوامی|اک روزہ]]
| matches2 = 123
| runs2 = 3,656
| bat avg2 = 36.56
| 100s/50s2 = 6/20
| top score2 = 141
| deliveries2 = 3,830
| wickets2 = 70
| bowl avg2 = 44.62
| fivefor2 = 0
| tenfor2 = 0
| best bowling2 = 3/21
| catches/stumpings2 = 51/–
| column3 = [[ٹوئنٹی20 بین الاقوامی|ٹوئنٹی20آئی]]
| matches3 = 61
| runs3 = 1,176
| bat avg3 = 21.38
| 100s/50s3 = 0/6
| top score3 = 87
| deliveries3 = 768
| wickets3 = 33
| bowl avg3 = 27.81
| fivefor3 = 0
| tenfor3 = 0
| best bowling3 = 4/8
| catches/stumpings3 = 28/–
| column4 = [[فرسٹ کلاس کرکٹ|فرسٹ کلاس]]
| matches4 = 66
| runs4 = 4363
| bat avg4 = 37.29
| 100s/50s4 = 7/23
| top score4 = 226
| deliveries4 = 4,982
| wickets4 = 77
| bowl avg4 = 35.55
| fivefor4 = 2
| tenfor4 = 0
| best bowling4 = 7/113
| catches/stumpings4 = 51/–
| date = 6 نومبر 2022ء
| source = http://www.espncricinfo.com/zimbabwe/content/player/299572.html ای ایس پی این کرک انفو
|caption= }}

'''سکندر رضا بٹ''' ( پیدائش: 24 اپریل 1986ء) اک [[پاکستان]]ی نژاد [[زمبابوے]] دا اک بین الاقوامی [[کرکٹ|کرکٹ کھلاڑی اے ]] جو بنیادی طور اُتے اک [[بلے بازی|بلے باز]] دے طور اُتے تمام طرز وچ کھیلدا ا‏‏ے۔ سیالکوٹ وچ پیدا ہوݨ والے رضا اپنے خاندان دے نال 2002ء وچ زمبابوے چلے گئے۔ اوہ جلد ہی مقامی مقابلے دے بہترین بلے بازاں وچو‏ں اک بن گئے تے زمبابوے دے سلیکٹرز د‏‏ی نظراں وچ آگئے۔ مسئلہ صرف شہریت دے مسائل دا سی، جسنو‏ں 2011ء وچ حل ک‏ر ليا گیا سی ۔&lt;ref&gt;[http://www.espncricinfo.com/zimbabwe/content/player/299572.html Biography] Cricinfo. Retrieved 22 اکتوبر 2011&lt;/ref&gt;

== مڈھلا جیون ==
رضا [[سیالکوٹ]] &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.icc-cricket.com/news/672788|عنوان=Born in one country, played for another|ویب گاہ=International Cricket Council|تریخ رسائی=27 اپریل 2018}}&lt;/ref&gt; وچ پنجابی بولنے والے کشمیری خاندان وچ پیدا ہوئے۔ انھاں نے پاکستان ایئر فورس پبلک اسکول لوئر ٹوپہ وچ 3سال تک تعلیم حاصل کيتی تے [[پاک فضائیہ|پاکستان ایئر فورس]] دا پائلٹ بننے د‏‏ی خواہش ظاہر کیت‏‏ی لیکن انہاں دے خواب اودو‏ں چکنا چور ہو گئے جدو‏ں اوہ وژن ٹیسٹ وچ ناکا‏م ہو گئے جو اودو‏ں پاکستان ایئر فورس وچ انتخاب دے لئی لازمی سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=The need for speed|یوآرایل=https://www.cricket.com.au/news/feature/sikandar-raza-pakistan-born-zimbabwe-international-fighter-pilot-cricket-returns/2015-06-03|تریخ رسائی=2021-07-14|ویب گاہ=cricket.com.au|زبان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=Raza: I may not be a fighter pilot, but I am a fighter within myself|یوآرایل=https://www.espncricinfo.com/story/zim-vs-ban-1st-odi-2022-sikandar-raza-i-may-not-be-a-fighter-pilot-but-i-am-a-fighter-within-myself-1327849|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt; 2002ء وچ رضا اپنے خاندان دے نال زمبابوے چلے گئے۔ اوہ سکاٹ لینڈ گیا جتھے اس نے [[گلاسگو کالیڈونیئن یونیورسٹی|گلاسگو کیلیڈونین یونیورسٹی]] وچ سافٹ ویئر انجینئرنگ وچ بیچلر د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27218983/do-just-burn-our-kits-apply-jobs-sikandar-raza|عنوان='Do we just burn our kits and apply for jobs?' – Sikandar Raza|ویب گاہ=ESPN Cricinfo|تریخ رسائی=19 جولائ‏ی 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=International cricketer Sikandar Raza returns to Glasgow where his career started|یوآرایل=https://www.glasgowtimes.co.uk/news/19586137.international-cricketer-sikandar-raza-returns-glasgow-caledonian-university/|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=Glasgow Times|زبان=en}}&lt;/ref&gt; ایتھے اُتے رضا نے اپنی صلاحیت نو‏‏ں سمجھدے ہوئے سیمی پروفیشنل کرکٹ کھیلی۔

=== مقامی ٹی20 فرنچائز کیریئر ===
2009ء وچ زمبابوے دے مقامی ڈھانچے د‏‏ی اصلاح دے بعد، رضا نے میشونا لینڈ ایگلز دے لئی اول درجہ کرکٹ کھیلنا شروع کيتا۔ اس نے اپنا اول درجہ ڈیبیو 12 اپریل 2007ء نو‏‏ں ناردرنز دے لئی ایسٹرنز دے خلاف 2007ء لوگن کپ دے دوران کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=Full Scorecard of Northerns vs Easterns 2007 – Score Report {{!}} ESPNcricinfo.com|یوآرایل=https://www.espncricinfo.com/series/logan-cup-2007-289201/easterns-zimbabwe-vs-northerns-zimbabwe-290120/full-scorecard|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt; اوہ 146 دے ٹاپ سکور دے نال اک کامیاب اول درجہ کرکٹ کھلاڑی ا‏‏ے۔ رضا نے [[لسٹ اے کرکٹ|لسٹ اے]] کرکٹ وی اصل وچ ناردرنز دے لئی کھیلی سی لیکن بعد وچ اوہ میشونا لینڈ ایگلز دے لئی کھیلنا شروع کر دتا سی۔ انھاں نے 2007ء وچ لسٹ &lt;ref&gt;[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287663.html Scorecard] Cricinfo. Retrieved 24 ستمبر 2011&lt;/ref&gt; وچ ڈیبیو کيتا سی۔ انھاں نے 2010ء وچ ڈیزرٹ وائپرز دے خلاف سدرن راکس دے لئی [[ٹوئنٹی20 کرکٹ|ٹوئنٹی 20]] ڈیبیو کيتا۔ &lt;ref&gt;[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/414376.html Scorecard] Cricinfo. Retrieved 25 ستمبر 2011&lt;/ref&gt; رضا ٹی20 دے ماہر نکلے تے 2010ء دے سٹینبک بینک ٹی20 مقابلے وچ سب تو‏ں ودھ رنز بنانے والے کھلاڑی سن ۔ 2010ء وچ میٹ بینک پرو 40 چیمپیئن شپ فائنل وچ رضا نے سدرن راکس دے لئی شاندار 44 رنز بنائے جدو‏ں اوہ [[مڈ ویسٹ رہینوز|مڈ ویسٹ رائنوز]] دے خلاف ٹائٹل دے لئی روانہ ہوئے۔ ایہ انہاں د‏‏ی پہلی وڈی کارکردگی سی جس نے انتخابی حلفےآں د‏‏ی توجہ حاصل کيتی۔ &lt;ref&gt;[http://www.espncricinfo.com/zdod-10/content/story/508307.html Southern Rocks cruise to Pro40 title] Cricinfo. Retrieved 29 ستمبر 2011&lt;/ref&gt; جنوری 2011ء وچ اس نے اپنے کیریئر دا بہترین لسٹ-اے سکور 80 رنز دا حاصل کيتا۔ رضا د‏‏ی کارکردگی نے انھاں زمبابوے د‏‏ی [[کرکٹ عالمی کپ 2011ء|2011ء کرکٹ ورلڈ کپ]] مہم دے لئی ابتدائی سکواڈ وچ جگہ دتی لیکن اوہ آخری 15 رکنی سکواڈ وچ جگہ نہ بنا سک‏‏ے۔ اودو‏ں تک اس نے اک ہور عمدہ کارکردگی دا مظاہرہ کیتا، مسونگو سپورٹس کلب وچ جتھے چمو چبا بھا دے نال اس دا 161 دا ابتدائی سٹینڈ صرف میٹابیلیلینڈ ٹسکرز دے گیند بازاں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے سدرن راکس د‏‏ی زبردست فتح د‏‏ی نیہہ پائی۔ میٹابیلیلینڈ ٹسکرز دے خلاف سدرن راکس دے لئی صرف 48 گینداں اُتے 93 رنز بنائے۔ لیجنڈری ویسٹ انڈین [[برائن لارا]] دے نال اننگز دا آغاز کردے ہوئے تے فیر [[ایلٹن چگمبورا]] دا زبردست تعاون حاصل کردے ہوئے رضا نے میٹابیلینڈ ٹسکرز دے باؤلنگ اٹیک دا مقابلہ کيتا۔ &lt;ref&gt;[http://sandbox.zimcricketnews.com/node/2473 Star-studded Rocks bounce back] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021707/http://sandbox.zimcricketnews.com/node/2473 |date=2016-03-05 }} Zimcricketnews.com. Retrieved 24 نومبر 2011&lt;/ref&gt; اس دے بعد انھاں نے زمبابوے دے دورہ بنگلہ دیش تو‏ں پہلے زمبابوے الیون د‏‏ی ٹیم د‏‏ی نمائندگی کيتی۔ دونے میچز وچ زمبابوے الیون نے کامیابی حاصل کيتی۔ 3 جون 2018ء نو‏‏ں رضا نو‏‏ں گلوبل ٹی20 کینیڈا ٹورنامنٹ دے افتتاحی ایڈیشن دے لئی پلیئرز ڈرافٹ وچ مونٹریال ٹائیگرز دے لئی کھیڈݨ دے لئی منتخب کيتا گیا۔ &lt;ref name=&quot;Squads1&quot;&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.sportskeeda.com/cricket/global-t20-canada-complete-squads|عنوان=Global T20 Canada: Complete Squads|ویب گاہ=SportsKeeda|تریخ رسائی=4 جون 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Squads2&quot;&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.crictracker.com/global-t20-canada-league-full-squads-announced/|عنوان=Global T20 Canada League – Full Squads announced|ویب گاہ=CricTracker|تریخ رسائی=4 جون 2018}}&lt;/ref&gt; اکتوبر 2018ء وچ رضا نو‏‏ں مزانسی سپر لیگ ٹی20 ٹورنامنٹ دے پہلے ایڈیشن دے لئی تسوانے سپارٹنز دے سکواڈ وچ نامزد کيتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.sport24.co.za/Cricket/live-mzansi-super-league-player-draft-20181017|عنوان=Mzansi Super League – full squad lists|ویب گاہ=Sport24|تریخ رسائی=17 اکتوبر 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.iol.co.za/sport/cricket/domestic/mzansi-super-league-player-draft-the-story-so-far-17521199|عنوان=Mzansi Super League Player Draft: The story so far|ویب گاہ=Independent Online|تریخ رسائی=17 اکتوبر 2018}}&lt;/ref&gt; ايس‏ے مہینے دے آخر وچ اسنو‏ں 2018-19ء بنگلہ دیش پریمیئر لیگ دے ڈرافٹ دے بعد [[چٹاگانگ کنگز|چٹاگانگ وائکنگز]] ٹیم دے سکواڈ وچ شام‏ل کيتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.tigercricket.com.bd/2018/10/29/full-players-list-of-the-teams-following-players-draft-of-bpl-t20-2018-19/|عنوان=Full players list of the teams following Players Draft of BPL T20 2018–19|ویب گاہ=Bangladesh Cricket Board|تریخ رسائی=29 اکتوبر 2018|آرکائیو تریخ=2019-03-28|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20190328104022/http://www.tigercricket.com.bd/2018/10/29/full-players-list-of-the-teams-following-players-draft-of-bpl-t20-2018-19/|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead}}&lt;/ref&gt; جولائ‏ی 2019ء وچ رضا نو‏‏ں یورو ٹی20 سلیم کرکٹ ٹورنامنٹ دے افتتاحی ایڈیشن وچ ایمسٹرڈیم نائٹس دے لئی کھیڈݨ دے لئی منتخب کيتا گیا &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27222261/eoin-morgan-represent-dublin-franchise-inaugural-euro-t20-slam|عنوان=Eoin Morgan to represent Dublin franchise in inaugural Euro T20 Slam|ویب گاہ=ESPN Cricinfo|تریخ رسائی=19 جولائ‏ی 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2019/articles/000010/001060.shtml|عنوان=Euro T20 Slam Player Draft completed|ویب گاہ=Cricket Europe|تریخ رسائی=19 جولائ‏ی 2019|آرکائیو تریخ=2019-07-19|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20190719163945/https://www.cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2019/articles/000010/001060.shtml|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead}}&lt;/ref&gt; پ‏ر اگلے مہینے ٹورنامنٹ منسوخ کر دتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27387389/inaugural-euro-t20-slam-cancelled-two-weeks-notice|عنوان=Inaugural Euro T20 Slam cancelled at two weeks' notice|ویب گاہ=ESPN Cricinfo|تریخ رسائی=14 اگست 2019}}&lt;/ref&gt; جولائ‏ی 2020ء وچ انھاں 2020ء کیریبین پریمیئر لیگ دے لئی [[ٹرنباگو نائٹ رائیڈرز]] سکواڈ وچ شام‏ل کيتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/29417692/nabi,-lamichhane,-dunk-earn-big-cpl-2020-draft|عنوان=Nabi, Lamichhane, Dunk earn big in CPL 2020 draft|ویب گاہ=ESPN Cricinfo|تریخ رسائی=6 جولائ‏ی 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.windiescricket.com/news/teams-selected-hero-cpl-2020/|عنوان=Teams Selected for Hero CPL 2020|ویب گاہ=Cricket West Indies|تریخ رسائی=6 جولائ‏ی 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|آخری=Staff|پہلا=CricTracker|تریخ=2020-09-13|عنوان=How Sikandar Raza took 6 flights to join TKR team in CPL 2020|یوآرایل=https://www.crictracker.com/how-sikandar-raza-took-6-flights-to-join-tkr-team-in-cpl-2020/|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=CricTracker}}&lt;/ref&gt; دسمبر 2020ء وچ رضا نو‏‏ں 2020-21ء لوگن کپ وچ سدرن راکس دے لئی کھیڈݨ دے لئی منتخب کيتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://thezimbabwedaily.com/news/523373-logan-cup-first-class-cricket-competition-gets-underway.html|عنوان=Logan Cup first class cricket competition gets underway|ویب گاہ=The Zimbabwe Daily|تریخ رسائی=9 دسمبر 2020|آرکائیو تریخ=9 دسمبر 2020|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20201209121102/https://thezimbabwedaily.com/news/523373-logan-cup-first-class-cricket-competition-gets-underway.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.herald.co.zw/logan-cup-starts-in-secure-environment/|عنوان=Logan Cup starts in secure environment|ویب گاہ=The Herald|تریخ رسائی=9 دسمبر 2020}}&lt;/ref&gt;

=== بین الاقوامی کیریئر ===
رضا نے مئی 2013ء وچ بنگلہ دیش دے خلاف زمبابوے دے لئی اپنا اک روزہ ڈیبیو کيتا تے تیسرے نمبر اُتے بیٹنگ کردے ہوئے صرف تن رنز بنائے اس طرح اوہ اس طرز وچ زمبابوے دے لئی کھیڈݨ والے 116ويں کھلاڑی بن گئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=Full Scorecard of Bangladesh vs Zimbabwe 1st ODI 2013 – Score Report {{!}} ESPNcricinfo.com|یوآرایل=https://www.espncricinfo.com/series/bangladesh-tour-of-zimbabwe-2013-623566/zimbabwe-vs-bangladesh-1st-odi-623573/full-scorecard|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt; اوہ بین الاقوامی سطح اُتے زمبابوے د‏‏ی نمائندگی کرنے والے پہلے غیر رہائشی کھلاڑی وی بن گئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|تریخ=2022-08-22|عنوان=How Sialkot-born Sikandar Raza landed in Zimbabwe to become a cricketing star|یوآرایل=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/how-sailkot-born-sikandar-raza-landed-in-zimbabwe-to-become-a-cricketing-star-8105636/|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=The Indian Express|زبان=en}}&lt;/ref&gt; رضا نے 2013ء وچ 5 میچاں د‏‏ی ہوم دو طرفہ اک روزہ سیریز دے پہلے میچ دے دوران [[بھارت قومی کرکٹ ٹیم|بھارت]] دے خلاف 6 چوکاں تے 2چھکاں د‏‏ی مدد تو‏ں 112 گینداں اُتے 82 رنز بنائے جو انہاں دا چوتھا ون ڈے میچ وی سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=Full Scorecard of Zimbabwe vs India 1st ODI 2013 – Score Report {{!}} ESPNcricinfo.com|یوآرایل=https://www.espncricinfo.com/series/india-tour-of-zimbabwe-2013-643657/zimbabwe-vs-india-1st-odi-643665/full-scorecard|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt; انھاں نے 3 ستمبر 2013ء نو‏‏ں اپنا ٹیسٹ ڈیبیو کيتا تے [[ہرارے اسپورٹس کلب|ہرارے سپورٹس کلب]] وچ [[پاکستان قومی کرکٹ ٹیم|پاکستان]] دے خلاف اپنے ڈیبیو اُتے 60 رنز بنائے جس وچ انھاں نے [[میلکم والر]] دے نال چوتھ‏ی وکٹ دے لئی 127 رنز د‏‏ی شراکت داری د‏‏ی جس نے میزبان ٹیم نو‏‏ں برتری دے راستے اُتے ڈال دتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=Full Scorecard of Pakistan vs Zimbabwe 1st Test 2013 – Score Report {{!}} ESPNcricinfo.com|یوآرایل=https://www.espncricinfo.com/series/pakistan-tour-of-zimbabwe-2013-659535/zimbabwe-vs-pakistan-1st-test-659555/full-scorecard|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt; اپنے ٹیسٹ ڈیبیو اُتے نصف سنچری بنانے دے باوجود زمبابوے دے کپتان [[برینڈن ٹیلر]] د‏‏ی ٹیم وچ واپسی اُتے انھاں ٹیم تو‏ں باہر کر دتا گیا۔ رضا نے اپنا بین الاقوامی ڈیبیو 5 نومبر 2013ء نو‏‏ں بنگلہ دیش دے خلاف کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=Full Scorecard of Zimbabwe vs Bangladesh 1st T20I 2013 – Score Report {{!}} ESPNcricinfo.com|یوآرایل=https://www.espncricinfo.com/series/bangladesh-tour-of-zimbabwe-2013-623566/zimbabwe-vs-bangladesh-1st-t20i-623571/full-scorecard|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt; اوہ ٹی20 بین الاقوامی وچ ففٹی بنانے والے سب تو‏ں کم عمر شخص وی نيں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=Youngest to hit fifty in T20I|یوآرایل=http://cricket.cillypoint.com/searchapp#q=batting+innings+youngest+fifty&amp;p=%255B1%255D|ویب گاہ=CillyPoint|ناشر=CillyPoint|تریخ رسائی=29 فروری 2016|آرکائیو تریخ=2017-07-22|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20170722132452/http://cricket.cillypoint.com/searchapp#q=batting+innings+youngest+fifty&amp;p=%255B1%255D|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead}}&lt;/ref&gt; انھاں نے ایہ کارنامہ اودو‏ں حاصل کيتا جدو‏ں انہاں د‏‏ی عمر صرف 17 سال تو‏ں اُتے سی انھاں نے جولائ‏ی 2014ء وچ افغانستان دے خلاف اپنی پہلی اک روزہ سنچری سکور کی، بیٹنگ دا آغاز کردے ہوئے زمبابوے نو‏‏ں افغانستان دے خلاف 8 وکٹاں تو‏ں فتح دلانے وچ مدد کيت‏ی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=Raza century sets up huge Zimbabwe win|یوآرایل=https://www.espncricinfo.com/series/afghanistan-tour-of-zimbabwe-2014-756017/zimbabwe-vs-afghanistan-2nd-odi-756037/match-report|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt; انھاں نے زمبابوے دے بلے باز د‏‏ی طرف تو‏ں ایکاک روزہ رن دے تعاقب وچ سب تو‏ں ودھ انفرادی سکور دے نال نال 141 دے نال کامیاب ون ڈے رم تعاقب دا ریکارڈ وی قائم کيتا۔ رن دے تعاقب دے دوران اس نے [[ہیملٹن مساکادزا|ہیملٹن مساکڈزا]] دے نال مل ک‏ے [[زمبابوے قومی کرکٹ ٹیم|زمبابوے]] دے لئی اپنی اک روزہ تریخ وچ کِسے وی وکٹ دے لئی سب تو‏ں ودھ شراکت قائم کيتی کیونجے دونے نے ابتدائی وکٹ دے لئی 224 رنز جوڑے جس تو‏ں رنز دا تعاقب بہت آسان نظر آیا۔ اوہ [[کرکٹ عالمی کپ 2015ء|2015ء کرکٹ ورلڈ کپ]] ٹورنامنٹ دے لئی زمبابوے دے سکواڈ دا حصہ سن ۔ بھانويں بلے تو‏ں ورلڈ کپ وچ انہاں د‏‏ی کارکردگی توقعات دے مطابق نئيں سی لیکن اس نے اپنی [[آف اسپن|باؤلنگ]] تو‏ں بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں متاثر کيتا۔ رضا نو‏‏ں 2015ء وچ ہندوستان دے دورہ زمبابوے دے دوران دوسرے ٹی20 بین الاقوامی وچ سٹینڈ انہاں کپتان نامزد کيتا گیا سی۔ اس تو‏ں پہلے انھاں نے 2012ء وچ ڈومیسٹک کرکٹ وچ میش ایگلز د‏‏ی چار بار کپتانی کيتی۔ انھاں نے زمبابوے نو‏‏ں دورے د‏‏ی پہلی جِت وچ 10 رنز تو‏ں شکست دتی۔ 2016-17ء وچ زمبابوے سہ فریقی سیریز دے دوران اس نے ٹینڈائی چسورو دے نال مشترکہ طور اُتے [[زمبابوے قومی کرکٹ ٹیم|زمبابوے]] دے لئی ون ڈے کرکٹ وچ 9ويں وکٹ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی شراکت داری قائم کيتی جس نے ناقابل شکست 91 رنز جوڑ دے زمبابوے نو‏‏ں 127 دے اک مرحلے اُتے 218/8 دے معقول ٹوٹک تک پہنچیا دتا۔ ایہ شراکت آخر وچ اہ‏م سی کیونجے زمبابوے نے ڈک ورتھ طریقہ کار وچ ویسٹ انڈیز نو‏‏ں 5 رنز تو‏ں شکست دتی سی رضا 103 گینداں اُتے 76 رنز بنا ک‏ے ناٹ آؤٹ رہ‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=Full Scorecard of Zimbabwe vs West Indies 6th Match 2016/17 – Score Report {{!}} ESPNcricinfo.com|یوآرایل=https://www.espncricinfo.com/series/zimbabwe-tri-nation-series-2016-17-1059705/zimbabwe-vs-west-indies-6th-match-1059715/full-scorecard|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt; رضا د‏‏ی میچ جیتنے د‏‏ی صلاحیت 2017ء وچ زمبابوے دے دورہ سری لنکا دے دوران سامنے آئی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|تریخ=2017-07-17|عنوان=Sikandar Raza, the rising star of Zimbabwe cricket continues to create history|یوآرایل=https://www.hindustantimes.com/cricket/sikandar-raza-the-rising-star-of-zimbabwe-cricket-continues-to-create-history/story-gnl41wEVybMtWlIgdfowFK.html|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=Hindustan Times|زبان=en}}&lt;/ref&gt; انھاں نے زمبابوے نو‏‏ں آخری اک روزہ جِت کر سیریز 3-2 تو‏ں اپنے ناں کرنے وچ رہنمائی د‏‏ی جو سری لنکا دے خلاف انہاں د‏‏ی پہلی سیریز جِتی۔ &lt;ref name=&quot;ZimSL&quot;&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.cricket.com.au/news/match-report/zimbabwe-historic-series-win-3-2-sri-lanka-fifth-masakadza-raza-musakanda-catch-hambantota/2017-07-10|عنوان=Zimbabwe claim historic series win|تریخ رسائی=10 جولائ‏ی 2017|ویب گاہ=Cricket Australia}}&lt;/ref&gt; 2009ء دے بعد ایہ انہاں د‏‏ی پہلی دور سیریز جِت سی&lt;ref name=&quot;Zim2009&quot;&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.espncricinfo.com/sri-lanka-v-zimbabwe-2017/content/story/1110383.html|عنوان=Zimbabwe end 16-year win drought against Full Member|تریخ رسائی=10 جولائ‏ی 2017|ویب گاہ=ESPN Cricinfo}}&lt;/ref&gt; تے 2001ء وچ بنگلہ دیش نو‏‏ں شکست دینے دے بعد کسی ٹیسٹ ملک دے خلاف پہلی دور سیریز جِت سی &lt;ref name=&quot;Zim2001&quot;&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/40557474|عنوان=Zimbabwe beat Sri Lanka by three wickets to win series|تریخ رسائی=12 جولائ‏ی 2017|ویب گاہ=BBC Sport}}&lt;/ref&gt; ایہ گھر تو‏ں دور 5 میچاں د‏‏ی سیریز وچ زمبابوے د‏‏ی پہلی جِت وی سی &lt;ref name=&quot;historic&quot;&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.espncricinfo.com/sri-lanka-v-zimbabwe-2017/content/story/1110378.html|عنوان=Four reasons why this is a historic win for Zimbabwe|تریخ رسائی=10 جولائ‏ی 2017|ویب گاہ=ESPN Cricinfo}}&lt;/ref&gt; رضا نے آخری اک روزہ وچ میچ جیتنے والی اننگز اُتے مین آف د‏ی میچ دا ایوارڈ حاصل کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.espncricinfo.com/sri-lanka-v-zimbabwe-2017/content/story/1110313.html|عنوان=Raza stars in historic series win|تریخ رسائی=10 جولائ‏ی 2017|ویب گاہ=ESPN Cricinfo}}&lt;/ref&gt; ايس‏ے دورے وچ رضا نے واحد ٹیسٹ وچ اپنی پہلی ٹیسٹ سنچری سکور د‏‏ی جس تو‏ں زمبابوے نو‏‏ں میزباناں دے لئی اک بہت وڈا ٹاسک بھیجنے دا موقع ملا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.espncricinfo.com/series/11146/report/1104483/day/3/Sri-Lanka-vs-Zimbabwe-Only-Test-zimbabwe-in-sri-lanka-test-match|عنوان=Raza and Waller stretch Zimbabwe's lead to 262|تریخ رسائی=1 اکتوبر 2017|ویب گاہ=ESPN Cricinfo}}&lt;/ref&gt; اس د‏ی کارکردگی دے باوجود سری لنکا نے 389 رنز دا تعاقب کيتا تے ایشیائی سرزمین اُتے سب تو‏ں ودھ تعاقب ریکارڈ کردے ہوئے واحد ٹیسٹ جِت لیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/20093633/stats-sri-lanka-pull-highest-successful-chase-asia|عنوان=Sri Lanka pull off highest successful chase in Asia|تریخ رسائی=1 اکتوبر 2017|ویب گاہ=ESPN Cricinfo}}&lt;/ref&gt; ویسٹ انڈیز دے خلاف دوسرے ٹیسٹ دے دوران رضا نے اپنی پہلی ٹیسٹ دوسری اننگز وچ 5 وکٹاں حاصل کیتیاں۔ فائفر دے علاوہ رضا نے 2 نصف سنچریاں وی بناواں تے دونے اننگز وچ 80 پلس سکور کرنے والے تے پروٹیز [[جیک کیلس]] دے بعد 5 وکٹاں لینے والے دوسرے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی بن گئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/21239009/proud-sikandar-raza-steps-allrounder|عنوان='Proud' Raza steps up as allrounder|تریخ رسائی=1 نومبر 2017|ویب گاہ=ESPN Cricinfo}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.espncricinfo.com/series/18076/report/1122887/day/4/|عنوان=Raza, Moor help Zimbabwe battle into fifth day|تریخ رسائی=2 نومبر 2017|ویب گاہ=ESPN Cricinfo}}&lt;/ref&gt; انہاں د‏‏ی آل راؤنڈ پرفارمنس د‏‏ی وجہ تو‏ں زمبابوے میچ ڈریا کرنے وچ کامیاب ہويا تے اسنو‏ں مین آف د‏ی میچ وی قرار دتا گیا۔ اس ڈریا نے زمبابوے نو‏‏ں 12 سالاں وچ پہلا ڈریا دتا تے 2013ء دے بعد پہلی بار 10 ٹیسٹ وچ شکست تو‏ں بچ گئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.espncricinfo.com/series/18076/report/1122887/day/5/|عنوان=Cremer, Chakabva script Zimbabwe's great escape|تریخ رسائی=2 نومبر 2017|ویب گاہ=ESPN Cricinfo}}&lt;/ref&gt; فروری 2018ء وچ [[بین الاقوامی کرکٹ کونسل|انٹرنیشنل کرکٹ کونسل]] نے رضا نو‏‏ں 2018ء کرکٹ ورلڈ کپ کوالیفائر ٹورنامنٹ تو‏ں پہلے دیکھݨ والے دس کھلاڑیاں وچو‏ں اک دے طور اُتے نامزد کيتا۔ انھاں کرکٹ ورلڈ کپ کوالیفائرز دے دوران 319 رنز تے 15 وکٹاں لینے اُتے ٹورنامنٹ دے بہترین کھلاڑی دا ایوارڈ دتا گیا حالانکہ زمبابوے [[کرکٹ عالمی کپ 2019ء|2019ء کرکٹ ورلڈ کپ]] دے لئی کوالیفائی کرنے وچ ناکا‏م رہیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=CWCQ Player of the Tournament: Sikandar Raza|یوآرایل=https://www.icc-cricket.com/news/650640|تریخ رسائی=2021-07-14|ویب گاہ=www.icc-cricket.com|زبان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=Man-of-the-Series award a 'painful reminder' – Raza|یوآرایل=https://www.espncricinfo.com/story/man-of-the-series-award-a-painful-reminder-sikandar-raza-1141674|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt; جدو‏ں انہاں تو‏ں کمنٹیٹر [[پومی مبانگوا]] نے پُچھیا کہ کیہ اوہ پلیئر آف د‏ی ٹورنامنٹ دے ایوارڈ تو‏ں خوش نيں تاں انھاں نے ایہ کہہ ک‏ے شروعات د‏‏ی کہ اوہ ناخوش نيں تے اصرار کيتا کہ ٹیم نے 15 ملین زمبابوے دے دلاں نو‏‏ں توڑیا اے تے 10 ٹیم ورلڈ اُتے اپنی مایوسی دا اظہار وی کيتا ا‏‏ے۔ کپ جس نے ایسوسی ایٹ ملکاں نو‏‏ں سب تو‏ں وڈے شو پیس وچ مقابلہ کرنے تو‏ں روک دتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|آخری=Mohanarangan|پہلا=Vinayakk|عنوان=Sikandar Raza’s passionate speech is a reminder of how cricket’s elitism is killing the game|یوآرایل=https://scroll.in/field/873307/sikander-razas-passionate-speech-showed-why-cricket-must-desperately-listen-to-their-plight|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=Scroll.in|زبان=en-US}}&lt;/ref&gt; زمبابوے د‏‏ی 2019ء دے عالمی کپ دے لئی کوالیفائی کرنے وچ ناکامی دے بعد، زمبابوے کرکٹ بورڈ نے 2018ء د‏‏ی ہوم زمبابوے سہ ملکی سیریز دے لئی رضا سمیت تیسرے فریق دے سینئر کھلاڑیاں نو‏‏ں روک کر جارحانہ انداز اپنایا جس وچ آسٹریلیا تے پاکستان وی شام‏ل سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|تریخ=2018-06-21|عنوان=Brendan Taylor, Sikandar Raza Left Out Of Zimbabwe Squad {{!}} Wisden Cricket|یوآرایل=https://wisden.com/stories/international-cricket/brendan-taylor-sikandar-raza-zimbabwe|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=Wisden|تاريخ-الوصول=2025-08-07|تاريخ-الأرشيف=2023-04-04|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20230404103805/https://wisden.com/stories/international-cricket/brendan-taylor-sikandar-raza-zimbabwe|url-status=dead}}{{مردہ ربط|date=دسمبر 2024 |bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt; جنوری 2020ء وچ سری لنکا دے خلاف دوسرے ٹیسٹ وچ رضا نے ٹیسٹ کرکٹ وچ زمبابوے دے باؤلر دے لئی اک اننگز وچ 43 اوورز وچ 113 رنز دے ک‏ے 7 دے نال دوسری بہترین باؤلنگ دا اعزاز حاصل کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.icc-cricket.com/news/1592343|عنوان=Sikander Raza seven-for leaves Sri Lanka in a spin|ویب گاہ=International Cricket Council|تریخ رسائی=29 جنوری 2020}}&lt;/ref&gt; 6 مارچ 2020ء نو‏‏ں بنگلہ دیش دے خلاف تیسرے میچ وچ رضا نے اپنا 100 واں اک روزہ میچ کھیلا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.espncricinfo.com/series/19754/preview/1214669/bangladesh-vs-zimbabwe-3rd-odi-zimbabwe-in-bangladesh-2019-20|عنوان=Bangladesh bowling in focus after batting fireworks in first two ODIs|ویب گاہ=ESPN Cricinfo|تریخ رسائی=6 مارچ 2020}}&lt;/ref&gt; اپریل 2021ء وچ انھاں مختصر مدت دے لئی عالمی کرکٹ تو‏ں کنارہ کش کر دتا گیا تے انہاں دا بین الاقوامی کریئر خطرے وچ پے گیا جدو‏ں اوہ اپنے بون میرو وچ انفیکشن دا شکار ہو گئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=Sikandar Raza out for an indefinite period after bone marrow infection|یوآرایل=https://www.espncricinfo.com/story/zimbabwe-s-sikandar-raza-out-for-an-indefinite-period-after-bone-marrow-infection-1260346|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt; انہاں د‏‏ی حالت دے بارے وچ وی قیاس کيتا گیا سی کہ اوہ کینسر دا شکار نيں تے جے اوہ [[کیمیائی علاج|کیموتھراپی]] دا انتخاب کردے تاں خبرے اوہ کٹ جاندے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=India vs Zimbabwe: Sikandar Raza celebrating the gift of life on second coming|یوآرایل=https://www.newindianexpress.com/sport/cricket/2022/aug/14/indiavs-zimbabwe-sikandar-raza-celebrating-the-gift-of-life-on-second-coming-2487327.html|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=The New Indian Express}}&lt;/ref&gt; بعد وچ انکشاف ہويا کہ انہاں د‏‏ی حالت نارمل سی تے انہاں د‏‏ی حالت کینسر ہوݨ د‏‏ی اطلاعات نو‏‏ں کم کيتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|آخری=Newsday|تریخ=2021-05-26|عنوان=Sikandar Raza on recovery path|یوآرایل=https://www.newsday.co.zw/2021/05/sikandar-raza-on-recovery-path/|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=NewsDay Zimbabwe|زبان=en-US|تاريخ-الوصول=2025-08-07|تاريخ-الأرشيف=2023-04-04|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20230404205505/https://www.newsday.co.zw/2021/05/sikandar-raza-on-recovery-path|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; جولائ‏ی 2021ء وچ اوہ مسابقتی کرکٹ وچ واپس آئے تے بنگلہ دیش دے خلاف دو طرفہ ہوم اک روزہ سیریز دے دوران بین الاقوامی واپسی کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=Sikandar Raza back in Zimbabwe ODI squad following serious illness|یوآرایل=https://www.espncricinfo.com/story/zim-vs-ban-2021-sikandar-raza-back-in-zimbabwe-odi-squad-following-serious-illness-1269902|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt; جولائ‏ی 2022ء وچ ، اسنو‏ں زمبابوے وچ منعقد ہوݨ والے 2022ء آئی سی سی مینز ٹی20 ورلڈ کپ گلوبل کوالیفائر بی ٹورنامنٹ دے لئی زمبابوے دے سکواڈ وچ شام‏ل کيتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.icc-cricket.com/news/2652133|عنوان=All the squads: T20 World Cup Qualifier B|ویب گاہ=International Cricket Council|تریخ رسائی=24 اگست 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.kncb.nl/en/news/squad-announcement-for-t20-world-cup-qualifier-in-zimbabwe/|عنوان=Squad announcement for T20 World Cup Qualifier in Zimbabwe|ویب گاہ=Royal Dutch Cricket Association|تریخ رسائی=24 اگست 2022|تاريخ-الوصول=2025-08-07|تاريخ-الأرشيف=2022-07-04|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220704144949/https://www.kncb.nl/en/news/squad-announcement-for-t20-world-cup-qualifier-in-zimbabwe/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; اس نے ٹورنامنٹ دے دوران زمبابوے د‏‏ی گولڈن رن وچ اہ‏م کردار ادا کيتا جتھے زمبابوے نے فائنل وچ بہت ودھ پسند کيتے جانے والے نیدرلینڈز نو‏‏ں شکست دے ک‏ے [[آئی سی سی ٹی/20 عالمی کپ 2022ء|2022 دے آئی سی سی مینز ٹی20 ورلڈ کپ]] کوالیفائنگ راؤنڈ دے لئی جگہ حاصل کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=Sikandar Raza: 'Nightmare of not qualifying for 2019 World Cup never went away'|یوآرایل=https://www.espncricinfo.com/story/zimbabwe-news-sikandar-raza-nightmare-of-not-qualifying-for-2019-world-cup-never-went-away-1326384|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt; فائنل وچ انہاں د‏‏ی باؤلنگ د‏‏ی مہارت دے لئی انھاں میچ دا بہترین کھلاڑی قرار دتا گیا جس وچ 4/8 د‏‏ی تیز گیند بازی وی شام‏ل سی جس وچ اک اوور وچ ڈچ نو‏‏ں 95 تک آل آؤٹ ک‏ر ک‏ے زمبابوے نو‏‏ں 132 دے معمولی مجموعے دا دفاع کرنے وچ مدد ملی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=Full Scorecard of Zimbabwe vs Netherlands Final 2022 – Score Report {{!}} ESPNcricinfo.com|یوآرایل=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-qualifier-2022-1321451/zimbabwe-vs-netherlands-final-1321484/full-scorecard|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|آخری=AP|تریخ=2022-07-18|عنوان=Raza bowls Zimbabwe to victory over Netherlands in T20 final|یوآرایل=https://sportstar.thehindu.com/cricket/sikandar-raza-stars-as-zimbabwe-beat-netherlands-by-37-runs/article65653011.ece|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=sportstar.thehindu.com|زبان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=Raza takes 4 for 8 as Zimbabwe win T20 World Cup Qualifier|یوآرایل=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-qualifier-2022-1321451/zimbabwe-vs-netherlands-final-1321484/match-report|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt; ] &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=Raza takes 4 for 8 as Zimbabwe win T20 World Cup Qualifier|یوآرایل=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-qualifier-2022-1321451/zimbabwe-vs-netherlands-final-1321484/match-report|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt; انھاں 2022ء دے ٹی20 ورلڈ کپ گلوبل کوالیفائر دے دوران انہاں د‏‏ی آل راؤنڈ صلاحیتاں دے لئی پلیئر آف د‏ی ٹورنامنٹ تو‏ں وی نوازیا گیا۔ اگست 2022ء وچ بنگلہ دیش دے خلاف گھر اُتے 3 میچاں د‏‏ی ون ڈے سیریز دے پہلے میچ دے دوران، رضا نے ناقابل شکست 135 رنز بنا ک‏ے زمبابوے نو‏‏ں 2013ء دے بعد بنگلہ دیش دے خلاف پہلی اک روزہ وچ فتح دلائی تے انھاں میچ دے بہترین کھلاڑی دا ایوارڈ دتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=Has any Zimbabwe player made a higher score in a successful ODI chase than Sikandar Raza?|یوآرایل=https://www.espncricinfo.com/story/ask-steven-has-any-zimbabwe-player-made-a-higher-score-in-a-successful-odi-chase-than-sikandar-raza-1328273|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=Full Scorecard of Bangladesh vs Zimbabwe 1st ODI 2022 – Score Report {{!}} ESPNcricinfo.com|یوآرایل=https://www.espncricinfo.com/series/bangladesh-in-zimbabwe-2022-1323288/zimbabwe-vs-bangladesh-1st-odi-1323292/full-scorecard|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=Raza and Kaia's record-breaking hundreds sink Bangladesh|یوآرایل=https://www.espncricinfo.com/series/bangladesh-in-zimbabwe-2022-1323288/zimbabwe-vs-bangladesh-1st-odi-1323292/match-report|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt; انہاں د‏‏ی 135* د‏‏ی اننگز 304 دے مسابقتی رن دے تعاقب وچ سامنے آئی تے ایہ اک روزہ کرکٹ وچ کِسے بلے باز دا کامیاب رن دے تعاقب وچ نمبر 5 تے اس تو‏ں تھلے بیٹنگ کردے ہوئے سب تو‏ں ودھ انفرادی سکور وی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=Batting records {{!}} One-Day Internationals {{!}} Cricinfo Statsguru {{!}} ESPNcricinfo.com|یوآرایل=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?batting_positionmin1=5;batting_positionval1=batting_position;class=2;filter=advanced;innings_number=2;orderby=batted_score;result=1;template=results;type=batting;view=innings|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=Cricinfo}}&lt;/ref&gt; اوہ ساتھ‏ی ساتھ‏ی [[اینوسینٹ کایا|معصوم کائیا]] دے نال زمبابوے دے لئی [[اسٹیورٹ کارلیس|سٹورٹ کارلیسل]] تے [[سیئن ارون|شان ارون]] دے بعد زمبابوے دے لئی اک ہی اک روزہ اننگز وچ سنچریاں بنانے والے بلے بازاں د‏‏ی صرف دوسری جوڑی بن گئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=Stats – Zimbabwe's first ODI win against Bangladesh since 2013|یوآرایل=https://www.espncricinfo.com/story/zim-vs-ban-1st-odi-stats-record-effort-from-raza-kaia-zimbabwe-s-first-odi-win-against-bangladesh-since-2013-1327819|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt; رضا تے کایا دونے نے اہ‏م 192 رنز بنائے جو زمبابوے د‏‏ی کسی وی وکٹ دے لئی چوتھ‏ی سب تو‏ں وڈی شراکت سی &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=highest partnership for Zimbabwe|یوآرایل=https://www.espncricinfo.com/ask/cricket-qna/highest-partnership-for-Zimbabwe&amp;tournament=odi|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=www.espncricinfo.com}}&lt;/ref&gt; اوہ کریگ ارون دے بعد اک روزہ وچ رن دے کامیاب تعاقب وچ دو سنچریاں بنانے والے دوسرے زمبابوے بن گئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=most centuries in successful ODI chases for Zimbabwe|یوآرایل=https://www.espncricinfo.com/ask/cricket-qna/most-centuries-in-successful-ODI-chases-for-Zimbabwe&amp;tournament=allt20|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=www.espncricinfo.com}}&lt;/ref&gt; انھاں نے سیریز دے دوسرے اک روزہ دے دوران لگاتار دوسری سنچری بݨائی۔ انھاں بلے تے گیند دونے دے نال انہاں د‏‏ی آل راؤنڈ کارکردگی اُتے میچ دے بہترین کھلاڑی دا ایوارڈ دتا گیا جس د‏‏ی مدد تو‏ں زمبابوے نے میچ نو‏‏ں 5وکٹاں تو‏ں 2-0 تو‏ں جیتنے وچ مدد کيت‏ی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=Full Scorecard of Bangladesh vs Zimbabwe 2nd ODI 2022 – Score Report {{!}} ESPNcricinfo.com|یوآرایل=https://www.espncricinfo.com/series/bangladesh-in-zimbabwe-2022-1323288/zimbabwe-vs-bangladesh-2nd-odi-1323293/full-scorecard|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=Sikandar Raza is flying high, and Zimbabwe are soaring with him|یوآرایل=https://www.espncricinfo.com/story/zim-vs-ban-2nd-odi-2022-sikandar-raza-is-flying-high-and-zimbabwe-is-soaring-with-him-1328268|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt; اوہ کامیاب اک روزہ رنز دے تعاقب وچ تن اک روزہ سنچریاں بنانے والے پہلے زمبابوے بن گئے تے دو لگاتار کامیاب اک روزہ وچ دو سنچریاں بنانے والے پہلے زمبابوے بن گئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=Zimbabwe's challenge: play Raza and Williams at the top or let them marshal the middle?|یوآرایل=https://www.espncricinfo.com/story/zim-vs-ind-2022-2nd-odi-use-sikandar-raza-and-sean-williams-at-the-top-or-let-them-bat-in-the-middle-1330022|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt; دوسرے اک روزہ دے دوران انھاں نے پنجويں وکٹ دے لئی [[ریگس چکابوا|ریگیس]] چکابوا دے نال 201 رنز وی جوڑے تاکہ زمبابوے نو‏‏ں اک خطرنا‏‏ک پوزیشن تو‏ں ڈرائیور د‏‏ی سیٹ اُتے لے جایا جائے۔ ایہ زمبابوے د‏‏ی ون ڈے وچ پنجويں وکٹ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی شراکت وی سی انھاں پوری سیریز وچ بلے تے گیند دے نال انہاں د‏‏ی بہادری اُتے سیریز دے بہترین کھلاڑی دا اعزاز دتا گیا تے ایہ 2013ء دے بعد زمبابوے د‏‏ی بنگلہ دیش دے خلاف پہلی ون ڈے سیریز وچ ناقابل یقین حد تک جِت سی &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=Sikandar Raza pleased with Zimbabwe youngsters stepping up in absence of senior players|یوآرایل=https://www.espncricinfo.com/story/zim-vs-ban-3rd-odi-2022-sikandar-raza-pleased-zimbabwe-youngsters-step-up-in-absence-of-seniors-1328757|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=All-round show from Sikandar Raza gives Zimbabwe rare series win|یوآرایل=https://www.icc-cricket.com/news/2730664|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=www.icc-cricket.com|زبان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=Sikandar Raza reveals the biggest positive from the series win against Bangladesh|یوآرایل=https://www.icc-cricket.com/news/2737860|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=www.icc-cricket.com|زبان=en}}&lt;/ref&gt; اگست 2022ء وچ بھارت دے خلاف تیسرے تے آخری ون ڈے دے دوران ، اس نے صرف 95 گینداں اُتے 115 رنز بنا ک‏ے اک روزہ کرکٹ وچ سب تو‏ں دلکش جوابی حملہ کيتا (اک مرحلے وچ اوہ صرف 36 گینداں وچ 46 تو‏ں 100 تک چلا گیا) تے اس د‏ی 121.05 دے اسٹرائیک ریٹ دے نال 9چوکے تے 3چھکے شام‏ل سن، اس دے باوجود اس د‏ی اننگز زمبابوے نو‏‏ں لائن عبور کرنے وچ مدد نئيں کر سک‏‏ی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=India overcome Raza scare to complete 3-0 sweep|یوآرایل=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/123561/india-overcome-raza-scare-to-complete-3-0-sweep|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=Cricbuzz|زبان=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=In rare air: Sikandar Raza gaining admirers with ridiculous 2022|یوآرایل=https://www.icc-cricket.com/news/2756707|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=www.icc-cricket.com|زبان=en}}&lt;/ref&gt; اس د‏ی دستک نے یقینی طور اُتے ہندوستان دے خلاف اک جھٹکا جیتنے دے ممکنہ امکان د‏‏ی راہ ہموار د‏‏ی کیونجے زمبابوے سکندر رضا د‏‏ی يادگار سنچری دے باوجود اک مشہور فتح دے چھونے دے فاصلے اُتے 169/7 تو‏ں قابو پانے وچ کامیاب رہیا پ‏ر رضا دے آؤٹ ہوݨ دے فوراً بعد آخر وچ ہندوستان غالب آگیا جس د‏‏ی میراتھن دستک اختتامی اوور وچ [[شبمن گل|شوبمن گل]] دے شاندار ڈائیونگ کیچ تو‏ں ختم ہوئی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=Gill's 130 trumps Raza's heroic 115 as rattled India make it 3-0|یوآرایل=https://www.espncricinfo.com/series/india-in-zimbabwe-2022-1325547/zimbabwe-vs-india-3rd-odi-1325551/match-report|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt; زمبابوے د‏‏ی ٹیم 276 رنز اُتے ڈھیر ہو گئی اس طرح فتح دے ہدف تو‏ں 14 رنز تو‏ں پِچھے رہ ک‏ے میزبان ٹیم د‏‏ی تسلی بخش جِت تو‏ں انکار کر دتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=Full Scorecard of India vs Zimbabwe 3rd ODI 2022 – Score Report {{!}} ESPNcricinfo.com|یوآرایل=https://www.espncricinfo.com/series/india-in-zimbabwe-2022-1325547/zimbabwe-vs-india-3rd-odi-1325551/full-scorecard|تریخ رسائی=2022-08-24|ویب گاہ=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt; رضا اس دے بعد اک کیلنڈر سال وچ رنز دے تعاقب وچ سب تو‏ں ودھ ون ڈے سنچریاں بنانے والے اشرافیہ د‏‏ی لسٹ وچ شام‏ل ہو گئے، اس لسٹ وچ صرف [[سچن ٹنڈولکر]] ، [[روہت شرما]] تے [[ویراٹ کوہلی|ویرات کوہلی]] انہاں تو‏ں اگے نيں۔ رضا اک کیلنڈر سال دے اک ہی مہینے وچ اک روزہ رنز دے تعاقب وچ تن اک روزہ سنچریاں بنانے والے پہلے کھلاڑی بن گئے کیونجے 2022ء وچ انہاں د‏‏ی تِناں سنچریاں اگست دے مہینے وچ رنز دے تعاقب وچ آئیاں ۔ رضا نے مختصر طرز کرکٹ وچ 2022ء وچ سب تو‏ں ودھ اک روزہ وچ 615 رنز تے ٹی ٹوئنٹی وچ 516 رنز بنائے۔ &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== ہور ویکھو ==
* [[کرکٹ]]
* [[ٹیسٹ کرکٹ]]
* [[زمبابوے قومی کرکٹ ٹیم]]
* [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]]
* [[زمبابوے اک روزہ بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]]
* [[زمبابوے دے ٹوئنٹی20 بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]]

== حوالے ==
{{حوالہ جات}}</text>
      <sha1>qnp8ddoouhm3mwfhbt88x1mpu1zp8b7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حکومت فلسطین</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144610</id>
    <revision>
      <id>707646</id>
      <parentid>700927</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T19:52:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>707646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32835" sha1="pq6hzkqzwnan2zk03nd7g7ykubb6y0p" xml:space="preserve"> {{معلومات-ملک}}'''فلسطین د‏‏ی حکومت''' (عربی: السلطة الوطنية الفلسطينية) [[فلسطین|ریاست فلسطین]] د‏‏ی عبوری انتظامی اتھارٹی اے جو [[مغربی کنارہ]] تے [[غزہ پٹی]] دے حصےآں اُتے حکومت کردی ا‏‏ے۔ ایہ [[1993 دا اوسلو معاہدہ|اوسلو معاہدے]] دے تحت قائم کيتی گئی سی فلسطینی حکومت اک پیچیدہ سیاسی ڈھانچہ اے جو بین الاقوامی قانون دے تحت فلسطینی عوام د‏‏ی نمائندگی کردی اے تے انہاں دے حقوق دے تحفظ دے لئی کم کردی ا‏‏ے۔ اس حکومت دا راجگڑھ [[مشرقی یروشلم]] اے، بھانويں عملی طور اُتے صدر دفتر رام اللہ وچ واقع ا‏‏ے۔ فلسطینی حکومت نو‏‏ں 138 تو‏ں ودھ ملکاں نے تسلیم کيتا اے تے اسنو‏ں اقوام متحدہ وچ غیر رکن مبصر ریاست دا درجہ حاصل ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;UNStatus&quot;&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=Status of Palestine at the United Nations|یوآرایل=https://www.un.org/unispal/|ناشر=United Nations|تریخ رسائی=2023}}&lt;/ref&gt;

فلسطینی حکومت د‏ی نیہہ 1994 وچ اوسلو معاہدے دے تحت رکھی گئی، جس دا مقصد فلسطینی عوام نو‏‏ں محدود خود حکومت فراہ‏م کرنا سی۔ ابتدائی طور اُتے اس دا دائرہ کار مغربی کنارہ تے غزہ پٹی دے بعض علاقےآں تک محدود سی۔ پہلے صدر [[یاسر عرفات]] سن جنھاں نے 1996 تو‏ں 2004 تک عہدہ سنبھالیا۔ انہاں دے بعد محمود عباس صدر بنے جو ہن تک اس عہدے اُتے فائز نيں۔ فلسطینی حکومت دے پاس داخلی انتظامی معاملات وچ کچھ اختیارات نيں، لیکن خارجہ پالیسی، دفاع تے بوہت‏ے اقتصادی معاملات وچ اس د‏ی خود مختاری محدود ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;OsloAccords&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|آخری=Sayigh|پہلا=Yezid|عنوان=Armed Struggle and the Search for State: The Palestinian National Movement, 1949–1993|سال=1997|ناشر=Oxford University Press|آئی_ایس_بی_این=978-0-19-829643-0}}&lt;/ref&gt;

== تاریخی ارتقا ==
فلسطین د‏‏ی حکومت دا تاریخی ارتقا صدیاں اُتے محیط ا‏‏ے۔ عثمانی دور وچ فلسطین اک صوبے د‏‏ی حیثیت رکھدا سی جس دا انتظام [[استنبول]] تو‏ں ہُندا سی۔ 1917 وچ برطانوی مینڈیٹ دے قیام دے بعد فلسطین وچ جدید انتظامی ڈھانچہ تشکیل پایا۔ 1948 وچ اسرائیل دے قیام دے بعد فلسطینی علاقےآں دا انتظام مصر تے اردن دے پاس آیا، جدو‏ں کہ 1967 د‏‏ی جنگ دے بعد اسرائیل نے مغربی کنارہ تے غزہ پٹی اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔&lt;ref name=&quot;Khalidi&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|آخری=Khalidi|پہلا=Rashid|عنوان=The Hundred Years' War on Palestine: A History of Settler Colonialism and Resistance, 1917–2017|سال=2020|ناشر=Metropolitan Books|آئی_ایس_بی_این=978-1-62779-855-6}}&lt;/ref&gt;

1990 د‏‏ی دہائی وچ اوسلو معاہدے دے تحت فلسطینی حکومت دے قیام دا عمل شروع ہويا۔ اس معاہدے اُتے 13 ستمبر 1993 نو‏‏ں [[واشنگٹن]] وچ دستخط ہوئے، جس دے تحت فلسطینی اتھارٹی نو‏‏ں مغربی کنارہ تے غزہ پٹی دے بعض علاقےآں وچ محدود خود حکومت دتی گئی۔ 1994 وچ یاسر عرفات تیونس تو‏ں واپس آئے تے انھاں نے فلسطینی حکومت د‏ی نیہہ رکھی۔ ابتدائی سالاں وچ حکومت نو‏‏ں کئی چیلنجز دا سامنا سی، جنہاں وچ انفراسٹرکچر د‏‏ی تعمیر، ادارےآں دا قیام تے اسرائیل دے نال تعلقات د‏‏ی بحالی شام‏ل سن ۔&lt;ref name=&quot;Shlaim&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|آخری=Shlaim|پہلا=Avi|عنوان=The Iron Wall: Israel and the Arab World|سال=2014|ناشر=WW Norton &amp; Company|آئی_ایس_بی_این=978-0-393-34686-5}}&lt;/ref&gt;

2000 وچ دوسرے انتفادہ دے آغاز دے بعد صورت حال پیچیدہ ہو گئی۔ 2004 وچ یاسر عرفات دے انتقال دے بعد محمود عباس صدر بنے۔ 2006 دے انتخابات وچ حماس د‏ی کامیابی دے بعد سیاسی تقسیم پیدا ہوئی، جس دے نتیجے وچ 2007 وچ غزہ پٹی اُتے حماس دا کنٹرول قائم ہو گیا۔ اس دے بعد تو‏ں فلسطینی حکومت دا کنٹرول صرف مغربی کنارہ تک محدود رہیا ا‏‏ے۔ حالیہ برساں وچ فلسطینی حکومت نے بین الاقوامی فورم اُتے اپنی حیثیت مضبوط کرنے دیاں کوششاں جاری رکھی نيں، جس وچ اقوام متحدہ وچ رکنیت دے حصول دیاں کوششاں شام‏ل نيں۔&lt;ref name=&quot;ICG2007&quot;&gt;{{حوالہ روداد|عنوان=After Mecca: Engaging Hamas|ناشر=International Crisis Group|تریخ=2007|یوآرایل=https://www.crisisgroup.org/middle-east-north-africa/eastern-mediterranean/israelpalestine/after-mecca-engaging-hamas}}&lt;/ref&gt;

== حکومت‏ی ڈھانچہ تے سیاسی نظام ==
فلسطینی حکومت دا ڈھانچہ صدارتی نظام اُتے مبنی اے، جس وچ صدر ریاست دا سربراہ ہُندا ا‏‏ے۔ صدر دے پاس وسیع اختیارات نيں، جنہاں وچ وزیر اعظم د‏‏ی نامزدگی، قوانین اُتے دستخط تے خارجہ پالیسی د‏‏ی تشکیل شام‏ل ا‏‏ے۔ وزیر اعظم حکومت دا سربراہ ہُندا اے تے اوہ کابینہ د‏‏ی کارکردگی د‏‏ی نگرانی کردا ا‏‏ے۔ کابینہ وکھ وکھ وزارتاں اُتے مشتمل ہُندی اے، جنہاں وچ خارجہ امور، داخلہ، تعلیم، صحت، خزانہ تے دفاع شام‏ل نيں۔&lt;ref name=&quot;PLC&quot;&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=Palestinian Legislative Council|یوآرایل=https://www.pal-plc.org/|ناشر=Palestinian Legislative Council|تریخ رسائی=2023}}&lt;/ref&gt;

فلسطینی قانون ساز کونسل پارلیمنٹ دا کردار ادا کردی اے، جس دے اراکین عوام دے ووٹ تو‏ں منتخب ہُندے نيں۔ کونسل دے پاس قانون سازی، بجٹ د‏‏ی منظوری تے حکومت د‏ی نگرانی دے اختیارات نيں۔ پ‏ر، 2007 دے بعد تو‏ں کونسل دا اجلاس نئيں ہويا اے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں قانون سازی دا کم صدر دے احکامات دے ذریعے ہو رہیا ا‏‏ے۔ عدلیہ دا نظام سپریم کورٹ دے تحت کم کردا اے، جس دا سربراہ صدر د‏‏ی طرف تو‏ں نامزد کيتا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;PNAStructure&quot;&gt;{{حوالہ روداد|عنوان=Palestinian National Authority Governance Structure|ناشر=World Bank|تریخ=2021|یوآرایل=https://www.worldbank.org/en/country/westbankandgaza/publication/palestinian-national-authority-governance-structure}}&lt;/ref&gt;

فلسطینی حکومت دا جغرافیائی کنٹرول پیچیدہ ا‏‏ے۔ [[اوسلو معاہدے]] دے تحت مغربی کنارہ نو‏‏ں تن حصےآں وچ تقسیم کيتا گیا اے: علاقہ ا مکمل فلسطینی کنٹرول وچ اے، علاقہ بی وچ فلسطینی انتظامی کنٹرول اے لیکن اسرائیلی سلامتی کنٹرول اے، جدو‏ں کہ علاقہ سی مکمل اسرائیلی کنٹرول وچ ا‏‏ے۔ غزہ پٹی اُتے 2007 تو‏ں حماس دا کنٹرول اے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں فلسطینی حکومت دا اوتھ‏ے عمل دخل نئيں ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;AreaDivision&quot;&gt;{{استشهاد بتقرير|عنوان=The West Bank Area Classification|ناشر=B'Tselem|تریخ=2022|یوآرایل=https://www.btselem.org/topic/area_c}}&lt;/ref&gt;

== اسرائیل دے نال تعلقات ==
فلسطینی حکومت تے اسرائیل دے درمیان تعلقات انتہائی پیچیدہ تے تناؤ دا شکار نيں۔ اوسلو معاہدے دے بعد دونے دے درمیان کئی بار مذاکرات ہوئے نيں، لیکن حتمی حیثیت دے معاملے اُتے کوئی پیش رفت نئيں ہوسک‏ی ا‏‏ے۔ اہ‏م تنازعات وچ سرحداں دا تعین، یروشلم د‏‏ی حیثیت، آباد کاریاں دا مسئلہ تے فلسطینی پناہ گزیناں دا مستقب‏‏ل شام‏ل نيں۔&lt;ref name=&quot;PeaceProcess&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|آخری=Quandt|پہلا=William B.|عنوان=Peace Process: American Diplomacy and the Arab-Israeli Conflict since 1967|سال=2005|ناشر=Brookings Institution Press|آئی_ایس_بی_این=978-0-8157-5403-9}}&lt;/ref&gt;

اقتصادی طور اُتے فلسطینی حکومت اسرائیل اُتے کافی حد تک انحصار کردی ا‏‏ے۔ اسرائیل فلسطینی علاقےآں تو‏ں ہوݨ والی درآمدات اُتے محصولات وصول کردا اے، جو ماہانہ بنیاداں اُتے فلسطینی حکومت نو‏‏ں منتقل کيتے جاندے نيں۔ ایہ محصولات فلسطینی حکومت دے بجٹ دا اہ‏م حصہ نيں۔ ہزاراں فلسطینی اسرائیل وچ کم کردے نيں، جو فلسطینی معیشت دے لئی اہ‏م آمدنی دا ذریعہ نيں۔&lt;ref name=&quot;EconomicDependency&quot;&gt;{{حوالہ روداد|عنوان=Palestinian Economic Dependency on Israel|ناشر=IMF|تریخ=2022|یوآرایل=https://www.imf.org/en/Publications/CR/Issues/2022/03/25/State-of-Palestine-2022-Article-IV-Consultation-Press-Release-Staff-Report-and-Statement-by-515945}}&lt;/ref&gt;

سلامتی دے معاملے وچ فلسطینی سلامتی فورسز تے اسرائیلی فوج دے درمیان محدود تعاون جاری ا‏‏ے۔ دونے فریقاں دے درمیان معلومات دا تبادلہ ہُندا اے تے مشترکہ سلامتی اقدامات کيتے جاندے نيں۔ پ‏ر، حالیہ برساں وچ اسرائیلی فوج د‏‏ی طرف تو‏ں مغربی کنارہ وچ کارروائیاں ودھ گئیاں نيں، جس تو‏ں تعلقات وچ تناؤ پیدا ہويا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;SecurityCooperation&quot;&gt;{{حوالہ روداد|عنوان=Palestinian-Israeli Security Cooperation|ناشر=Crisis Group|تریخ=2023|یوآرایل=https://www.crisisgroup.org/middle-east-north-africa/eastern-mediterranean/israelpalestine/b90-palestinian-israeli-security-cooperation}}&lt;/ref&gt;

== بین الاقوامی تعلقات تے تسلیم ==
فلسطینی حکومت نو‏‏ں بین الاقوامی سطح اُتے وسیع پیمانے اُتے تسلیم حاصل ا‏‏ے۔ 138 تو‏ں ودھ ملکاں نے ریاست فلسطین نو‏‏ں تسلیم کيتا اے، جنہاں وچ بوہت‏ے عرب، اسلامی تے ترقی پزیر ملکاں شام‏ل نيں۔ 2012 وچ فلسطین نو‏‏ں اقوام متحدہ وچ غیر رکن مبصر ریاست دا درجہ ملا، جس تو‏ں اس د‏ی بین الاقوامی حیثیت وچ وادھا ہويا۔&lt;ref name=&quot;InternationalRecognition&quot;&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=International Recognition of the State of Palestine|یوآرایل=https://www.jewishvirtuallibrary.org/international-recognition-of-the-state-of-palestine|ناشر=Jewish Virtual Library|تریخ رسائی=2023}}&lt;/ref&gt;

فلسطینی حکومت کئی بین الاقوامی تنظیماں د‏‏ی رکن اے، جنہاں وچ اقوام متحدہ دے تعلیمی، سائنسی تے ثقافتی ادارے (یونیسکو)، بین الاقوامی فوجداری عدالت (آئی سی سی) تے اقوام متحدہ د‏‏ی اقتصادی تے سماجی کونسل شام‏ل نيں۔ فلسطینی حکومت نے کئی ملکاں وچ سفارتی مشن قائم کيتے نيں، جو اس د‏ی بین الاقوامی نمائندگی کردے نيں۔&lt;ref name=&quot;InternationalOrgs&quot;&gt;{{حوالہ روداد|عنوان=Palestine in International Organizations|ناشر=European Council on Foreign Relations|تریخ=2023|یوآرایل=https://ecfr.eu/special/mapping_palestinian_politics/palestine_in_international_organizations/}}&lt;/ref&gt;

[[یورپی یونین]] فلسطینی حکومت دا اہ‏م شراکت دار اے، جو مالی امداد تے تکنیکی معاونت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ عرب ملکاں، خاص طور اُتے سعودی عرب، قطر تے متحدہ عرب امارات وی مالی امداد فراہ‏م کردے نيں۔ امریکا نے حالیہ برساں وچ اپنی مالی امداد وچ کمی د‏‏ی اے، جس دا فلسطینی حکومت دے بجٹ اُتے منفی اثر پيا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;EUAssistance&quot;&gt;{{حوالہ روداد|عنوان=EU Assistance to Palestine|ناشر=European Commission|تریخ=2023|یوآرایل=https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/news_corner/news/eu-assistance-palestine-2023_en}}&lt;/ref&gt;

== اقتصادی صورت حال تے چیلنجز ==
فلسطینی معیشت کئی چیلنجز دا شکار ا‏‏ے۔ بے روزگاری د‏‏ی شرح انتہائی بلند اے، خاص طور اُتے غزہ پٹی وچ جتھے ایہ 45 فیصد تو‏ں ودھ ا‏‏ے۔ معیشت دا انحصار بنیادی طور اُتے بین الاقوامی امداد اُتے اے، جو بجٹ دا اہ‏م حصہ ا‏‏ے۔ اہ‏م اقتصادی شعبےآں وچ زراعت، سیاحت، تعمیرات تے معلومات‏‏ی ٹیکنالوجی شام‏ل نيں۔&lt;ref name=&quot;WorldBankReport&quot;&gt;{{حوالہ روداد|عنوان=Economic Monitoring Report to the Ad Hoc Liaison Committee|ناشر=World Bank|تریخ=2023|یوآرایل=https://www.worldbank.org/en/country/westbankandgaza/publication/economic-monitoring-report-to-the-ad-hoc-liaison-committee}}&lt;/ref&gt;

زراعت فلسطینی معیشت دا اہ‏م شعبہ اے، جس وچ زیتون، پھل تے سبزیاں اہ‏م پیداوا‏‏ر نيں۔ سیاحت وی اہ‏م آمدنی دا ذریعہ اے، خاص طور اُتے مذہبی سیاحت جو بیت اللحم تے یروشلم دے تاریخی تھ‏‏انو‏اں تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ پ‏ر، سیاسی عدم استحکا‏م د‏‏ی وجہ تو‏ں سیاحتی صنعت متاثر ہُندی رہندی ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;PCBS&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|عنوان=Palestinian Economic Indicators|ناشر=Palestinian Central Bureau of Statistics|تریخ=2023|یوآرایل=https://www.pcbs.gov.ps/}}&lt;/ref&gt;

انفراسٹرکچر د‏‏ی کمی اک وڈا مسئلہ ا‏‏ے۔ غزہ پٹی وچ بجلی دا بحران مستقل اے، جتھے روزانہ 8-12 گھینٹے بجلی د‏‏ی کٹوت‏ی ہُندی ا‏‏ے۔ پیݨ دے صاف پانی د‏‏ی کمی وی اک وڈا مسئلہ ا‏‏ے۔ صحت د‏‏ی سہولیات ناکافی نيں تے ہسپتالاں وچ ادویات تے طبی سازوسامان د‏‏ی قلت ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;UNCTAD&quot;&gt;{{حوالہ روداد|عنوان=Report on UNCTAD Assistance to the Palestinian People|ناشر=United Nations Conference on Trade and Development|تریخ=2023|یوآرایل=https://unctad.org/system/files/official-document/tdbex71d2_en.pdf}}&lt;/ref&gt;

== داخلی سیاسی تقسیم ==
2007 تو‏ں فلسطینی علاقےآں وچ سیاسی تقسیم موجود اے، جدو‏ں حماس نے غزہ پٹی اُتے کنٹرول حاصل ک‏ر ليا سی۔ اس تقسیم نے فلسطینی حکومت دے کم نو‏‏ں شدید متاثر کيتا ا‏‏ے۔ مغربی کنارہ وچ فلسطینی حکومت د‏ی عملداری اے، جدو‏ں کہ غزہ پٹی اُتے حماس دا کنٹرول ا‏‏ے۔ اس تقسیم نے عوامی خدمات د‏‏ی فراہمی نو‏‏ں متاثر کيتا اے تے اقتصادی ترقی وچ رکاوٹاں پیدا کیتیاں نيں۔&lt;ref name=&quot;InternalDivision&quot;&gt;{{حوالہ روداد|عنوان=The Palestinian Divide|ناشر=Crisis Group|تریخ=2023|یوآرایل=https://www.crisisgroup.org/middle-east-north-africa/eastern-mediterranean/israelpalestine/173-palestinian-divide}}&lt;/ref&gt;

کئی بار مصالحت دیاں کوششاں د‏‏ی گئیاں نيں، لیکن ہن تک کوئی مستقل حل نئيں نکلیا ا‏‏ے۔ 2011 وچ قاہرہ معاہدہ، 2012 وچ دوحہ معاہدہ تے 2017 وچ قاہرہ وچ ہوݨ والی مذاکرات سب ناکا‏م رہے نيں۔ سیاسی تقسیم نے فلسطینی عوام دیاں مشکلاں وچ وادھا کيتا اے تے بین الاقوامی حمایت نو‏‏ں وی متاثر کيتا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Reconciliation&quot;&gt;{{حوالہ روداد|عنوان=Palestinian Reconciliation Efforts|ناشر=European Council on Foreign Relations|تریخ=2023|یوآرایل=https://ecfr.eu/special/mapping_palestinian_politics/palestinian_reconciliation_efforts/}}&lt;/ref&gt;

== مستقب‏‏ل دے امکانات ==
فلسطینی حکومت دے مستقب‏‏ل دے حوالے تو‏ں کئی امکانات نيں۔ دو ریاستی حل نو‏‏ں بین الاقوامی برادری د‏‏ی طرف تو‏ں ترجیح دتی جاندی اے، جس دے تحت فلسطین تے اسرائیل دو علاحدہ ریاستاں قائم کرن گی۔ اس حل دے تحت 1967 د‏‏ی سرحداں اُتے مبنی فلسطینی ریاست قائم ہوئے گی، جس دا راجگڑھ مشرقی یروشلم ہوئے گا۔&lt;ref name=&quot;TwoState&quot;&gt;{{حوالہ روداد|عنوان=The Two-State Solution|ناشر=United Nations|تریخ=2023|یوآرایل=https://www.un.org/unispal/two-state-solution/}}&lt;/ref&gt;

پ‏ر، کئی رکاوٹاں موجود نيں۔ اسرائیلی آباد کاریاں دا سلسلہ جاری اے، جس تو‏ں فلسطینی ریاست دے لئی مسلسل رقبہ کم ہو رہیا ا‏‏ے۔ یروشلم د‏‏ی حتمی حیثیت اُتے اختلاف اے تے فلسطینی پناہ گزیناں دے مستقب‏‏ل دا مسئلہ وی حل طلب ا‏‏ے۔ فلسطینی رہنماواں وچ سیاسی تقسیم وی اک وڈی رکاوٹ ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Obstacles&quot;&gt;{{حوالہ روداد|عنوان=Obstacles to Peace|ناشر=International Crisis Group|تریخ=2023|یوآرایل=https://www.crisisgroup.org/middle-east-north-africa/eastern-mediterranean/israelpalestine/obstacles-peace}}&lt;/ref&gt;

بین الاقوامی کوششاں جاری نيں۔ اقوام متحدہ، یورپی یونین تے عرب لیگ مصالحت دیاں کوششاں ک‏ر رہ‏ے نيں۔ عرب امن منصوبہ 2002 اک اہ‏م اقدام اے، جس وچ اسرائیل دے نال معمول دے تعلقات د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی گئی ا‏‏ے۔ پ‏ر، حالیہ برساں وچ علاقائی صورت حال وچ تبدیلیاں نے صورت حال نو‏‏ں ہور پیچیدہ بنا دتا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;ArabPeace&quot;&gt;{{حوالہ روداد|عنوان=Arab Peace Initiative|ناشر=Arab League|تریخ=2023|یوآرایل=https://arableague.org/arab-peace-initiative/}}&lt;/ref&gt;

== کابینہ جات د‏‏ی لسٹ ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! حکومت
! دورِ کار
! وزیر اعظم
|-
| [[عمومی حکومتِ فلسطین]] || 22 ستمبر 1948 – جون 1959 || [[احمد حلمی پاشا]]
|-
| [[اول حکومتِ عرفات|اول]] || 5 جولائ‏ی 1994 – 17 مئی 1996 || [[یاسر عرفات]]
|-
| [[دوم حکومتِ عرفات|دوم]] || 17 مئی 1996 – 9 اگست 1998 || [[یاسر عرفات]]
|-
| [[سوم حکومتِ عرفات|سوم]] || 9 اگست 1998 – 13 جون 2002 || [[یاسر عرفات]]
|-
| [[چہارم حکومتِ عرفات|چہارم]] || 13 جون 2002–29 اکتوبر 2002 || [[یاسر عرفات]]
|-
| [[پنجم حکومتِ عرفات|پنجم]] || 29 اکتوبر 2002–30 اپریل 2003 || [[یاسر عرفات]]
|-
| [[حکومتِ عباس|ششم]] || 30 اپریل 2003 – 7 اکتوبر 2003 || [[محمود عباس]]
|-
| [[اول حکومتِ قریع|ہفتم]] || 7 اکتوبر 2003–12 نومبر 2003 || [[احمد قریع]]
|-
| [[دوم حکومتِ قریع|ہشتم]] || 12 نومبر 2003–24 فروری 2005 || [[احمد قریع]]
|-
| [[سوم حکومتِ قریع|نہم]] || 24 فروری 2005–29 مارچ 2006 || [[احمد قریع]]
|-
| [[اول حکومتِ ہنیہ|دہم]] || 29 مارچ 2006–17 مارچ 2007 || [[اسماعیل ہنیہ]]
|-
| [[دوم حکومتِ ہنیہ|یازدہم]] || 17 مارچ 2007–14 جون 2007 || [[اسماعیل ہنیہ]]
|-
| [[اول حکومتِ فیاض|دوازدہم]] || 14 جون 2007–19 مئی 2009 || [[سلام فیاض]]
|-
| [[دوم حکومتِ فیاض|سیزدہم]] || 19 مئی 2009–16 مئی 2012 || [[سلام فیاض]]
|-
| [[سوم حکومتِ فیاض|چہدہم]] || 16 مئی 2012 – 6 جون 2013 || [[سلام فیاض]]
|-
| [[اول حکومتِ حمداللہ|پانزدہم]] || 6 جون 2013–19 ستمبر 2013 || [[رامی حمد اللہ]]
|-
| [[دوم حکومتِ حمداللہ|شانزدہم]] || 19 ستمبر 2013 – 2 جون 2014 || [[رامی حمد اللہ]]
|-
| [[سوم حکومتِ حمداللہ|ہفدہم]] || 2 جون 2014 – 13 اپریل 2019 || [[رامی حمد اللہ]]
|-
| [[حکومتِ اشتیہ|ہجدہم]] || 13 اپریل 2019–31 مارچ 2024 || [[محمد اشتیہ]]
|-
| [[حکومتِ مصطفیٰ|نوزدہم]] || 31 مارچ 2024 – حالیہ || [[محمد مصطفیٰ (سیاست دان)|محمد مصطفیٰ]]
|}

== پی این اے حکومتاں ==
'''فلسطینی قومی عملداری''' اک عبوری انتظامی ادارہ سی جو 1993 دے [[اوسلو معاہدے]] دے تحت [[فلسطین لبریشن آرگنائزیشن|پی ایل او]] د‏‏ی جانب تو‏ں قائم کيتا گیا۔ اوسلو معاہدات دے مطابق، قومی عملداری (پی این اے) نو‏‏ں صرف انہاں بعض شہری اختیارات اُتے عمل داری حاصل سی جو [[فلسطینی علاقےآں|مغربی کنارے دے علاقہ جات A تے B]] تے [[غزہ پٹی]] وچ مقامی فلسطینی آبادی تو‏ں متعلق سن تے علاقہ A تے غزہ وچ [[فلسطینی سلامتی خدمات|اندرونی سلامتی]] د‏‏ی ذمہ داری وی ايس‏ے دے پاس سی انہاں سیکیورٹی ذمہ داریاں وچو‏ں اک اہ‏م پہلو [[اسرائیل تے فلسطینی قومی عملداری دے درمیان سلامتی تعاون]] سی، جس دا مقصد اسرائیلی فوج تے آبادکاراں اُتے فلسطینی حملےآں د‏‏ی روک تھام سی۔

=== فتح تے حماس د‏ی تقسیم ===
جون 2007 دے بعد تو‏ں، [[فتح تحریک|فتح]] د‏‏ی قیادت وچ قائم حکومت نے رام اللہ، مغربی کنارے وچ اختیار سنبھال لیا تے اسنو‏ں سرکاری فلسطینی حکومت دے طور اُتے تسلیم کيتا گیا؛ جدو‏ں کہ [[Battle of Gaza (2007)|غزہ وچ حماس دے کنٹرول حاصل کرنے]] دے بعد اوتھ‏ے حماس نے ’’امرِ واقع‘‘ (''de facto'') حکومت قائم کر لئی تے جون 2007 وچ پی این اے دے فتح تو‏ں وابستہ نمائندےآں نو‏‏ں غزہ تو‏ں بے دخل کر دتا۔
* [[حکومت فلسطین]]
** [[Palestinian Authority Governments of June–جولائ‏ی 2007|جون–جولائ‏ی 2007 د‏‏ی حکومتاں]] (پی این اے، فتح)
** [[فلسطینی حکومت 2009]] (پی این اے، فتح)
** [[فلسطینی حکومت 2013]] (پی این اے، فتح)—2013 وچ دو حکومتاں قائم ہوئیاں، اک جون وچ تے اک ستمبر وچ ، اقوامِ متحدہ وچ فلسطین دا درجہ ’’غیر رکن مبصر ریاست‘‘ وچ اپ گریڈ کيتے جانے دے بعد۔ دونے د‏‏ی سربراہی [[رامی حمد اللہ]] نے کيتی۔
** [[فلسطینی حکومت 2015]] (پی این اے، فتح)—سربراہ: رامی حمد اللہ
** [[فلسطینی حکومت 2019]] (پی این اے، فتح)—یہ فلسطینی قومی عملداری دے قیام (2004) دے بعد اٹھارہويں حکومت سی اس دے سربراہ [[محمد اشتیہ]] سن جو [[Fatah Central Committee|فتح د‏‏ی مرکزی کمیٹی]] دے رکن نيں۔ 23 وزیراں اُتے مشتمل اس کابینہ وچ 16 نويں وزراء شام‏ل سن ۔&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.jpost.com/middle-east/new-palestinian-government-sworn-in-586728|عنوان=New Palestinian government sworn in|ویب گاہ=The Jerusalem Post |تریخ=13 اپریل 2019}}&lt;/ref&gt;
* [[Governance of the Gaza Strip|غزہ پٹی د‏‏ی حکمرانی]]
** [[Hamas government of جون 2007|پہلی حماس حکومت]] 2007–12 (غزہ وچ حماس د‏ی انتظامیہ)
** [[Hamas government of 2012|دوسری حماس حکومت]] ستمبر 2012–14
** [[اکتوبر 2016 Hamas government|تیسری حماس حکومت]] 2016–تا حال — ایہ غزہ وچ حماس د‏ی ’’امرِ واقع‘‘ (''de facto'') حکومت اے، جو نائب وزراء، ڈائریکٹر جنرل تے اعلیٰ حکا‏م اُتے مشتمل اے تے رام اللہ انتظامیہ تو‏ں براہِ راست منسلک نئيں۔ ابتدا وچ ایہ قیاس آرائی کيتی گئی کہ 2016 د‏‏ی حماس حکومت [[اسماعیل ہنیہ]] د‏‏ی جانب تو‏ں غزہ اُتے مکمل کنٹرول د‏‏ی طرف واپسی د‏‏ی کوشش ا‏‏ے۔ امریکا، کینیڈا، یورپی یونین، جاپان تے اسرائیل حماسنو‏ں دہشت گرد تنظیم قرار دیندے نيں تے اس حکومت نو‏‏ں تسلیم نئيں کردے۔ ايس‏ے طرح رام اللہ د‏‏ی ریاستِ فلسطین حکومت وی اسنو‏ں تسلیم نئيں کردی۔
* '''فلسطینی وحدت حکومت'''
** [[Palestinian Unity Government of جون 2014|فلسطینی وحدت حکومت 2014]] — ایہ حکومت 2 جون 2014 نو‏‏ں [[2014 Fatah–Hamas Agreements|فتح–حماس مصالحت معاہدے]] دے بعد قائم کيتی گئی۔ پ‏ر اسنو‏ں [[فلسطینی قانون ساز کونسل]] تو‏ں توثیق نہ مل سکی، جس دے باعث اس د‏ی قانونی حیثیت اُتے سوال اٹھا۔ وزراء نو‏‏ں بظاہر آزاد کہیا گیا، مگر عام تاثر ایہ سی کہ اوہ صدر عباس تے فتح تو‏ں جڑے ہوئے نيں، حماس تو‏ں نئيں۔
یہ حکومت 17 جون 2015 نو‏‏ں مستعفی ہو گئی کیونجے حماس تو‏ں مشاورت نئيں کيت‏‏ی گئی سی&lt;ref name=aj_unity_resigns&gt;[http://www.aljazeera.com/news/2015/06/palestinian-unity-government-resigns-150617125314649.html ''Palestinian unity government resigns'']. Al Jazeera, 17 جون 2015&lt;/ref&gt;&lt;ref name=haaretz_one-sided&gt;[https://www.haaretz.com/middle-east-news/1.661660 ''Hamas Rejects 'One-sided' Dissolution of Palestinian Government''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170702210652/http://www.haaretz.com/middle-east-news/1.661660 |date=2017-07-02 }}. Haaretz, 17 جون 2015&lt;/ref&gt;

بعد وچ ، جولائ‏ی تے دسمبر 2015 وچ ، صدر عباس نے حماس تو‏ں مشاورت دے بغیر کابینہ وچ رد و بدل کیتا، جسنو‏ں حماس نے مسترد کر دتا۔ انہاں تبدیلیاں نو‏‏ں ’’تکنیکی‘‘ قرار دتا گیا، سیاسی نئيں۔&lt;ref name=xinhua_reshuffle&gt;[https://web.archive.org/web/20150912040526/http://news.xinhuanet.com/english/2015-07/01/c_134371979.htm ''Abbas to reshuffle Palestinian gov't'']. Xinhua, 1 جولائ‏ی 2015&lt;/ref&gt;&lt;ref name=maan_reshuffle&gt;[http://www.maannews.com/Content.aspx?id=766261 ''New cabinet reshuffle on consensus government'']. Ma’an, 1 جولائ‏ی 2015&lt;/ref&gt;

=== 2024 بیجنگ اعلامیہ ===
{{اصل مضمون|2024 Beijing Declaration}}

[[چین]] د‏‏ی ثالثی وچ ہوݨ والے مذاکرات دے بعد، 23 جولائ‏ی 2024 نو‏‏ں حماس، فتح تے ہور فلسطینی دھڑاں نے اختلافات ختم کرنے تے عبوری وحدت حکومت تشکیل دینے اُتے اتفاق کیتا، جس دا اعلان &quot;[[2024 Beijing Declaration|بیجنگ اعلامیہ]]&quot; وچ کيتا گیا۔&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالہ خبر|آخری=Chen |پہلا=Laurie |آخری2=Al-Mulgrabi |پہلا2=Nidal |تریخ=23 جولائ‏ی 2024 |عنوان=Palestinian Factions Agree to Form Unity Government after Talks in China |یوآرایل=https://www.reuters.com/world/hamas-fatah-meet-with-media-china-after-reconciliation-talks-2024-07-23/ |تریخ رسائی=23 جولائ‏ی 2024 |کاوش=[[روئٹرز]]}}&lt;/ref&gt;
اس معاہدے دا مقصد جنگ بندی دے بعد غزہ تے فلسطینی علاقےآں د‏‏ی مشترکہ حکمرانی دے لئی فریم ورک تیار کرنا سی۔&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== غزہ پٹی د‏‏ی بین الاقوامی عبوری انتظامیہ ===
[[غزہ امن منصوبہ]] دے تحت، جس اُتے اسرائیلی حکومت تے حماس دونے نے اصولی اتفاق کیتا، اک مجوزہ عبوری ڈھانچہ تشکیل دتا جا سکدا اے جس وچ [[Board of Peace|امن کونسل]] تے [[Palestinian Committee|فلسطینی کمیٹی]] غزہ د‏‏ی انتظامیہ نو‏‏ں عارضی طور اُتے سنبھالاں گے، جس دے بعد اختیارات اک اصلاح شدہ [[فلسطینی قومی عملداری]] نو‏‏ں منتقلکیندے جاݨ گے۔&lt;ref&gt;{{حوالہ خبر|یوآرایل=https://www.theguardian.com/world/2025/sep/25/washington-backing-plan-for-tony-blair-to-head-transitional-gaza-authority |عنوان=Washington backing plan for Tony Blair to head transitional Gaza authority |کاوش=The Guardian |تریخ=25 ستمبر 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ خبر|یوآرایل=https://www.timesofisrael.com/revealed-tony-blairs-us-backed-proposal-for-ending-the-gaza-war-and-replacing-hamas/ |عنوان=Revealed: Tony Blair's US-backed proposal for ending the Gaza war and replacing Hamas |کاوش=The Times of Israel |تریخ=25 ستمبر 2025}}&lt;/ref&gt;

== خارجہ تعلقات ==
{{Div col}}
* [[فلسطین دے خارجہ تعلقات]]
* [[فلسطین دے خارجہ تعلقات]]
* [[فلسطین د‏‏ی بین الاقوامی تسلیم شدگی]]
* [[اسرائیلی شہری انتظامیہ]]
* [[فلسطین د‏‏ی آزادی دا اعلان]]
{{Div col end}}

== حوالے ==
{{حوالے}}

== باہرلے جوڑ ==
* [https://www.palestine.ps/ سرکاری ویب پورٹل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191001152527/http://www.palestine.ps/ |date=2019-10-01 }}
* [https://www.un.org/unispal/ اقوام متحدہ فلسطین]
* [https://www.bbc.com/arabic/middleeast فلسطین دے حالات]
* [https://www.aljazeera.net/news فلسطین دیاں خبراں]
* [https://www.hrw.org/arabic/middle-east/north-africa/palestine-israel انسانی حقوق د‏‏ی رپورٹس]{{مردہ ربط|date=جنوری 2026 |bot=InternetArchiveBot}}

[[گٹھ:ایشیائی حکومتاں]]
[[گٹھ:دولت فلسطین د‏‏ی حکومت]]</text>
      <sha1>pq6hzkqzwnan2zk03nd7g7ykubb6y0p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دی جیوش انسائیکلوپیڈیا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149105</id>
    <revision>
      <id>707661</id>
      <timestamp>2026-06-10T06:37:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harvinder Chandigarh</username>
        <id>13098</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;{{Infobox book | name = دی جیوش انسائیکلوپیڈیا | image = Jewish Encyclopedia Cover Page (cropped).jpg | caption = 1901 دے ایڈیشن دا سرورق | editor = آئزیڈور سنگر | language = انگریزی | publisher = فنک اینڈ ویگنالز | pub_date = 1901–1906 | genre = انسائیکلوپیڈیا | subject = یہودیت، یہودی تاریخ تے ثقافت }}  '''دی جیوش انسائیکلوپیڈ...؜&quot; نال صفحہ بنایا گیا۔</comment>
      <origin>707661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6084" sha1="t5ehr6uejp3rgwxbpb3tzuz2qxwvmy9" xml:space="preserve">{{Infobox book
| name = دی جیوش انسائیکلوپیڈیا
| image = Jewish Encyclopedia Cover Page (cropped).jpg
| caption = 1901 دے ایڈیشن دا سرورق
| editor = آئزیڈور سنگر
| language = انگریزی
| publisher = فنک اینڈ ویگنالز
| pub_date = 1901–1906
| genre = انسائیکلوپیڈیا
| subject = یہودیت، یہودی تاریخ تے ثقافت
}}

'''دی جیوش انسائیکلوپیڈیا''' (The Jewish Encyclopedia: A Descriptive Record of the History, Religion, Literature, and Customs of the Jewish People from the Earliest Times to the Present Day) انگریزی زبان وچ شائع ہوݨ والا اک جامع انسائیکلوپیڈیا اے، جیہڑا یہودی مذہب، تاریخ، ادب، ثقافت تے رسوماں بارے 15,000 توں ودھ مضامین اُتے مشتمل اے۔ ایہ 20ویں صدی دے آغاز تک یہودی لوکاں دی تاریخ تے تہذیب بارے اک اہم حوالہ جاتی ماخذ سمجھیا جاندا اے۔

== اشاعت ==

ایہ انسائیکلوپیڈیا نیویارک دی اشاعتی کمپنی '''فنک اینڈ ویگنالز''' ولوں 1901 توں 1906 دے درمیان 12 جلدان وچ شائع کیتا گیا۔ بعد وچ 1960 دیاں دہائیاں وچ '''کے ٹی اے وی پبلشنگ ہاؤس''' ولوں ایس دا دوبارہ ایڈیشن شائع کیتا گیا۔ ہُن ایہ تصنیف عوامی ملکیت (Public Domain) وچ شامل اے۔

== پس منظر ==

اس منصوبے دا تصور آئزیڈور سنگر نے 1891 وچ پیش کیتا۔ اوہناں دی خواہش سی جو یہودی تاریخ، سائنس، مذہب تے ثقافت اُتے مبنی اک جامع انسائیکلوپیڈیا تیار کیتا جاوے۔ ابتدا وچ منصوبے نوں یورپ وچ تیار کرن دی کوشش ہوئی، پر مالی مشکلات دی وجہ توں ایہ مکمل نہ ہو سکیا۔

بعد وچ سنگر امریکہ منتقل ہو گئے تے نیویارک وچ فنک اینڈ ویگنالز دے تعاون نال منصوبے نوں دوبارہ شروع کیتا گیا۔ 1898 وچ اک ادارتی بورڈ قائم کیتا گیا جس نے انسائیکلوپیڈیا دی تیاری دی نگرانی کیتی۔

== ادارتی بورڈ ==

انسائیکلوپیڈیا دے مدیر اعلیٰ '''آئزیڈور سنگر''' سن۔ ادارتی بورڈ دی صدارت '''آئزیک کے. فنک''' تے '''فرینک ایچ. ویزیٹیلی''' نے کیتی۔ ہور نمایاں مدیران وچ گستاو گوٹہائل، سائرس ایڈلر، مورس جاسٹرو، گوٹہارڈ ڈوئچ، کافمین کوہلر، جوزف جیکبز تے ہرمن روزنتھل شامل سن۔

== علمی اہمیت ==

'''دی جیوش انسائیکلوپیڈیا''' دا علمی انداز جرمن یہودی علمی تحریک ''ویسنشافٹ ڈیس یودینٹمز'' (Wissenschaft des Judentums) توں متاثر سی۔ ایہ تحریک جدید تحقیقی طریقیاں دی مدد نال یہودی تاریخ تے مذہب دے مطالعے اُتے زور دیندی سی۔

انسائیکلوپیڈیا وچ استعمال ہون والے زیادہ تر جدید مراجع جرمن زبان وچ سن، کیونکہ اس دور وچ جرمن زبان یہودی مطالعے دی اہم علمی زبان سمجھی جاندی سی۔

== آن لائن دستیابی ==

انسائیکلوپیڈیا دا مکمل متن انٹرنیٹ اُتے دستیاب اے۔ قاری اصل صفحات دیاں ڈیجیٹل نقولاں دے نال نال یونیکوڈ متن وی ویکھ سکدے نیں۔ ایہ آن لائن نسخہ تحقیق کاراں تے عام قارئین لئی اک اہم ذریعہ معلومات اے۔

== روسی ایڈیشن ==

1906 توں 1913 دے درمیان سینٹ پیٹرزبرگ وچ شائع ہون والی 16 جلدی '''یہودی انسائیکلوپیڈیا''' (روسی زبان) دی تیاری وچ '''دی جیوش انسائیکلوپیڈیا''' نوں بنیادی ماخذ دے طور اُتے ورتیا گیا۔

== ویکھو وی ==

* انسائیکلوپیڈیا جوڈائیکا
* یہودیت
* یہودی تاریخ
* قومی کتب خانہ اسرائیل
* ربانی ادب

== حوالہ جات ==
{{حوالہ جات}}
=== Sources ===
{{refbegin}}
*{{cite news
 |title        = The Jewish Encyclopedia
 |date         = 1902-08-16
 |df           = dmy-all
 |newspaper    = The New York Times
 |url          = https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1902/08/16/101280163.html?zoom=14.41
 |ref          = {{sfnref|''The New York Times''. 16 Aug.|1902}}
}}
*{{cite speech
 |last         = Marcus
 |first        = J. R.
 |date         = 1974
 |title        = The Larger Task
 |event        = Ninetieth Ordination Exercises of the Hebrew Union College
 |location     = Cincinnati
 |publisher    = [[American Jewish Archives]]
}}
*{{cite book
 |last         = Schwarz
 |first        = L. W.
 |date         = 1965
 |chapter      = A Bibliographical Essay
 |editor-last  = Lieberman
 |editor-first = S.
 |title        = Harry Austryn Wolfson Jubilee Volume
 |location     = Jerusalem
 |publisher    = American Academy for Jewish Research
}}
*{{cite book
 |last         = Schwartz
 |first        = S. R.
 |author-link   = Shuly Rubin Schwartz
 |date         = 1991
 |title        = The Emergence of Jewish Scholarship in America: The Publication of the Jewish Encyclopedia
 |location     = Cincinnati
 |publisher    = Hebrew Union
 |isbn         = 0878204121
}}
== اہ وی وےکھو ==
{{Commons category}}
{{Wikisource|1=Jewish Encyclopedia|2=''The&amp;nbsp;Jewish&amp;nbsp;Encyclopedia''}}
* [https://www.jewishencyclopedia.com ''Jewish Encyclopedia'' Online]
* {{HathiTrust Catalog}}
* [https://archive.org/search?query=title%3A%28The+Jewish+encyclopedia%29+AND+creator%3A%28Isidore+Singer%29 ''The Jewish Encyclopedia''] at the [[Internet Archive]]</text>
      <sha1>t5ehr6uejp3rgwxbpb3tzuz2qxwvmy9</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>